Wikipedia afwiki https://af.wikipedia.org/wiki/Tuisblad MediaWiki 1.46.0-wmf.23 first-letter Media Spesiaal Bespreking Gebruiker Gebruikerbespreking Wikipedia Wikipediabespreking Lêer Lêerbespreking MediaWiki MediaWikibespreking Sjabloon Sjabloonbespreking Hulp Hulpbespreking Kategorie Kategoriebespreking Portaal Portaalbespreking TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 458 2894004 2860060 2026-04-15T04:47:27Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 /* Geboortes */ 2894004 wikitext text/x-wiki {{jare|beeld=Reagan and Gorbachev (1985).jpg|Reagan en Gorbachev}} Die '''jaar 1985''' was 'n [[gewone jaar]] wat volgens die [[Gregoriaanse kalender]] op 'n [[Dinsdag]] begin het. Dit was die 85ste jaar van die [[20ste eeu]] n.C. Soos ander gewone jare het die jaar 12 maande, 52 weke en 365 dae gehad. == Gebeure == * [[1 Januarie]] – [[Groenland]] bedank uit die [[Europa|Europese gemeenskap]]. * [[18 Januarie]] – Bouwerk begin aan die [[Hugenotetonnel]]. * [[27 Maart]] – Die [[Westdenedam-ramp]] vind in [[Johannesburg]] plaas. Twee-en-veertig kinders sterf in die ongeluk. * [[24 Mei]] – [[Dragonair]], 'n lugredery en volfiliaal van [[Cathay Pacific]], word in [[Hongkong]] gestig. * [[29 Mei]] – Die [[Heizelstadion-ramp]] vind in [[Brussel]], [[België]], plaas. * [[13 Junie]] – Die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] val [[ANC]]-teikens in [[Gaborone]], die hoofstad van [[Botswana]], aan. * [[23 Junie]] – [[Air India-vlug 182]] word deur 'n terroristebom 9 500 m bo die [[Atlantiese Oseaan]], suid van [[Ierland]], opgeblaas. * [[10 Julie]] – Die ''Greenpeace'' skip ''[[Rainbow Warrior]]'' word opgeblaas in [[Auckland]]hawe. * [[15 Augustus]] – President [[P.W. Botha]] lewer die sogenaamde [[Rubicon-toespraak]] wat ernstige gevolge vir die [[ekonomie van Suid-Afrika]] gehad en dit het ook veroorsaak dat [[Suid-Afrika]] nog verder geïsoleer is deur die internasionale gemeenskap. * [[26 Augustus]] – [[Zola Budd]] verbeter die 5&nbsp;000 m wêreldrekord. * [[19 September]] – 'n [[Aardbewing]] tref [[Meksikostad]]. * [[19 Oktober]] – Die [[1985 Suid-Afrikaanse Grand Prix|Suid-Afrikaanse Grand Prix]] vind plaas. * [[1 Desember]] – Die ''Congress of South African Trade Unions ([[COSATU]])'' word gestig met die samesluiting van 37 vakbonde, wat sowat 380&nbsp;000 lede verteenwoordig. * [[3 Desember]] – Die Suid-Afrikaanse [[rand]] daal tot $0,36, sy laagste vlak ooit teenoor die [[Amerikaanse dollar|VSA-dollar]]. * [[23 Desember]] – 'n [[ANC]]-terreurbom verwoes 'n besige sakesentrum in [[Amanzimtoti]], [[KwaZulu-Natal]]. Vyf mense sterf en veertig word beseer. * [[25 Desember]] – 'n Grensoorlog oor die strategiese Agacherstrook breek tussen [[Mali]] en [[Burkina Faso]] uit. === Wêreldbevolking === {|class="wikitable" !colspan="7"|Wêreldbevolking |- ! !1985 !colspan="2"|1980 !colspan="2"|1990 |- |align="left"|[[File:Globe.svg|50px]] [[Wêreld]] |align="right"|'''4,830,979,000''' |align="right"|4,434,682,000 |align="right"|396,297,000&nbsp;[[File:Green Arrow Up.svg|10px]] |align="right"|5,263,593,000 |align="right"|432,614,000&nbsp;[[File:Green Arrow Up.svg|10px]] |- |align="left"|[[File:Africa satellite orthographic.jpg|50px]] [[Afrika]] |align="right"|'''541,814,000''' |align="right"|469,618,000 |align="right"|72,196,000&nbsp;[[File:Green Arrow Up.svg|10px]] |align="right"|622,443,000 |align="right"|80,629,000&nbsp;[[File:Green Arrow Up.svg|10px]] |- |align="left"|[[File:Two-point-equidistant-asia.jpg|50px]] [[Asië]] |align="right"|'''2,887,552,000''' |align="right"|2,632,335,000 |align="right"|255,217,000&nbsp;[[File:Green Arrow Up.svg|10px]] |align="right"|3,167,807,000 |align="right"|280,255,000&nbsp;[[File:Green Arrow Up.svg|10px]] |- |align="left"|[[File:Europe satellite orthographic.jpg|50px]] [[Europa]] |align="right"|'''706,009,000''' |align="right"|692,431,000 |align="right"|13,578,000&nbsp;[[File:Green Arrow Up.svg|10px]] |align="right"|721,582,000 |align="right"|15,573,000&nbsp;[[File:Green Arrow Up.svg|10px]] |- | align="left" |[[File:Latin America terrain.jpg|50px]] [[Suid-Amerika]] |align="right"|'''401,469,000''' |align="right"|361,401,000 |align="right"|40,068,000&nbsp;[[File:Green Arrow Up.svg|10px]] |align="right"|441,525,000 |align="right"|40,056,000&nbsp;[[File:Green Arrow Up.svg|10px]] |- | align="left" |[[File:LocationWHNorthernAmerica.png|50px]] [[Noord-Amerika]] |align="right"|'''269,456,000''' |align="right"|256,068,000 |align="right"|13,388,000&nbsp;[[File:Green Arrow Up.svg|10px]] |align="right"|283,549,000 |align="right"|14,093,000&nbsp;[[File:Green Arrow Up.svg|10px]] |- |align="left"|[[File:Oceania (World-Factbook).jpg|50px]] [[Oseanië]] |align="right"|'''24,678,000''' |align="right"|22,828,000 |align="right"|1,850,000&nbsp;[[File:Green Arrow Up.svg|10px]] |align="right"|26,687,000 |align="right"|2,009,000&nbsp;[[File:Green Arrow Up.svg|10px]] |} == Geboortes == * [[7 Januarie]] – [[Lewis Hamilton]], [[VK|Britse]] [[Formule Een]]-renjaer, sewemalige wêreldrenkampioen. * [[2 Februarie]] – [[Dean Macpherson]], Suid-Afrikaanse DA-politikus, Minister van Openbare Werke en Infrastruktuur. * [[5 Februarie]] – [[Cristiano Ronaldo]], Portugese sokkerspeler. * [[7 Februarie]] – [[Wilhelm Steenkamp]], Suid-Afrikaanse rugbyspeler. * [[6 Maart]] – [[Pretty Yende]], Suid-Afrikaanse sopraan. * [[12 Maart]] – [[Pieter Howes]], Suid-Afrikaanse akteur, regisseur en joernalis. († [[2019]]). * [[7 April]] – [[Humza Yousaf]], Skotse politikus. * [[9 April]] – [[Tim Bendzko]], Duitse sanger en liedjieskrywer. * [[17 April]] – [[Rooney Mara]], Amerikaanse aktrise. * [[22 April]] – [[Sam Altman]], Amerikaanse entrepreneur, belegger en programmeerder. * [[4 Mei]] – [[Jason Jaftha]], Suid-Afrikaanse [[rugby]][[skeidsregter]]. * [[16 Mei]] – [[Jing Lusi]], Chinese aktrise. * [[30 Junie]] – [[Michael Phelps]], Amerikaanse wêreldkampioenswemmer. * [[24 Junie]] – [[Vernon Philander]], oud-[[Proteas|Suid-Afrikaanse krieketspeler]]. * [[27 Junie]] – [[Nico Rosberg]], [[Formule Een]]-wêreldkampioen van 2016. * [[21 Julie]] – [[Aliette Opheim]], Sweedse aktrise. * [[1 Augustus]] – [[Tendai Mtawarira|Tendai "Beast" Mtawarira]], oud-[[Springbokrugbyspeler]]. * [[9 Augustus]] – [[Vivek Ramaswamy]], Amerikaanse entrepreneur en presidensiële kandidaat. * [[23 Augustus]] – [[Stephen Miller]], Amerikaanse politieke adviseur wat dien as die 12de Verenigde State se tuislandveiligheidsadviseur. * [[27 Augustus]] – [[Danica Curcic]], Deense aktrise. * [[5 September]] – [[Ernst Roets]], Suid-Afrikaanse burgerregte-aktivis. * [[15 Oktober]] – [[Khanyi Mbau]], Suid-Afrikaanse [[aktrise]] met boeklonge. * [[5 Desember]] – [[Frankie Muniz]], Amerikaanse akteur. * [[16 November]] – [[Sanna Marin]], Finse politikus, sedert 10 Desember 2019 [[Finland]] se [[Eerste minister]]. * [[27 November]] – [[DJ Warras|Warrick Stock]], Suid-Afrikaanse platejoggie (DJ), radio- en televisie-aanbieder, podsendingmaker en entrepreneur († [[2025]]). * [[13 Desember]] – [[Ivan Botha]], Suid-Afrikaanse [[akteur]] en draaiboekskrywer. * [[15 Desember]] – [[Desiré Gardner]], Suid-Afrikaanse [[aktrise]]. * [[21 Desember]] – [[Karlien van Jaarsveld]], Afrikaanse sangeres. == Sterftes == * ''Onbekend'' – [[Jan Buys]], [[Suid-Afrika]]anse [[skilder]] (* [[1909]]). * [[26 Januarie]] – [[Kenny Clarke]], Amerikaanse [[trom]]speler van [[jazz]]musiek (* [[1914]]). * [[6 Februarie]] – [[James Hadley Chase]], Engelse skrywer (*[[1906]]). * [[9 Februarie]] – [[Nic Potgieter]], [[Afrikaanse skrywer]] (* [[1906]]). * [[7 April]] – [[Carl Schmitt]], Duitse politieke [[filosoof]] (* [[1888]]). * [[26 April]] – [[Cornelis van der Merwe]], Suid-Afrikaanse politikus, medikus en kabinetsminister (* [[1921]]). * [[11 Mei]] – [[Garmt Stuiveling]], Nederlandse digter (* [[1907]]). * [[12 Mei]] – [[Jean Dubuffet]], Franse skilder en beeldhouer (* [[1901]]). * [[16 Mei]] – [[Margaret Hamilton (aktrise)|Margaret Hamilton]], Amerikaanse aktrise (* [[1902]]). * [[18 Mei]] – [[Hedley Bull]], Brits-Australiese [[Internasionale verhoudinge]] akademikus en skrywer (* [[1932]]). * [[23 Junie]] – [[P.K. le Roux]], Suid-Afrikaanse politikus (* [[1904]]). * [[10 Julie]] – [[Hilgard Muller]], [[Nasionale Party]]-politikus, [[burgemeester]] van [[Pretoria]], minister van buitelandse sake (* [[1914]]). * [[16 Julie]] – [[Heinrich Böll]], Duitse skrywer, essayis en vertaler (* [[1917]]). * [[22 September]] – [[D.J. Opperman]], Afrikaanse digter en akademikus (* [[1914]]). * [[2 Oktober]] – [[Rock Hudson]], Amerikaanse akteur (* [[1925]]). * [[1 November]] – [[Phil Silvers]], Amerikaanse akteur en komediant (* [[1911]]). * [[5 November]] – [[Elise Muller]], [[Afrikaanse skrywer]] (* [[1919]]). * 5 November – [[Dirk van der Walt]], predikant in die [[Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika]] (* [[1919]]). * [[20 November]] – [[Henning Klopper]], Suid-Afrikaanse taalstryder en LV (* [[1895]]). * [[20 Desember]] – [[Olaf Andresen]], Duitsgebore Afrikaanse liedjieskrywer (* [[1902]]). [[Kategorie:1985| ]] [[Kategorie:20ste eeu]] per2jh4o9pr7tz5254j99og286c8k3y 0 467 2893982 2878445 2026-04-14T22:55:35Z HermanvanAswegen988 200973 /* Sterftes */ 2893982 wikitext text/x-wiki {{jare|beeld=Mandela voting in 1994.jpg|teks=Mandela by die algemene verkiesings}} Die '''jaar 1994''' was 'n [[gewone jaar]] wat volgens die [[Gregoriaanse kalender]] op 'n [[Saterdag]] begin het. Dit was die 94ste jaar van die [[20ste eeu]] n.C. Soos ander gewone jare het die jaar 12 maande, 52 weke en 365 dae gehad. [[Lêer:Flag of South Africa.svg|duimnael|200px|Die nuwe [[vlag van Suid-Afrika]].]] [[Lêer:Mandela minus Clinton.jpg|duimnael|200px|Die eerste swart [[president van Suid-Afrika]], [[Nelson Mandela]].]] == Gebeure == * [[Januarie]] – [[Corsair Gaming]], 'n [[Verenigde State van Amerika|Amerikaanse]] rekenaar randapparatuur en hardeware maatskappy gestig. * [[1 Januarie]] – Die [[NAFTA]] word gestig deur [[Kanada]], [[Meksiko]] en die [[Verenigde State van Amerika]]. * [[3 Januarie]] – ’n [[Toepolef Tu-154]] [[straalvliegtuig]] van Baikal Lugredery, stort neer kort nadat dit opstyg vanaf [[Irkoetsk]], in [[Rusland]], en 125 mense, insluitende een op die grond, sterf. * [[17 Januarie]] – Die [[Northridge-aardbewing]] skud die Amerikaanse stad [[Los Angeles]], [[Kalifornië]] op Martin-Luther-King-dag. * [[12 Februarie|12]]-[[27 Februarie]] – Die 17de [[Olimpiese Winterspele 1994|Olimpiese Winterspele]] word in [[Lillehammer]], [[Noorweë]], aangebied. * [[22 Februarie]] – Die Merriespruit-slikdamramp vind plaas te [[Virginia]]. * [[1 Maart]] – [[Walvisbaai]] word amptelik aan [[Namibië]] oorhandig deur [[Suid-Afrika]]. * [[4 Maart]] – Die [[Vryheidsfront Plus]], 'n Suid-Afrikaanse politieke party, word gestig. * [[10 Maart|10]]–[[19 Maart]] – Die sesde [[Paralimpiese Winterspele 1994|Paralimpiese Winterspele]] word in [[Lillehammer]], [[Noorweë]], aangebied. * [[15 Maart]] – Suid-Afrika se nuwe [[Vlag van Suid-Afrika|nasionale vlag]] word onthul. * [[27 Maart]] – Die [[Eurofighter Typhoon]] [[vegvliegtuig]] onderneem sy nooiensvlug in Europa. * [[28 Maart]] – Die "Shell House"-slagting tussen lede van die [[Inkatha-Vryheidsparty]] en die [[African National Congress]] vind in [[Johannesburg]] plaas. * [[6 April]] – Die [[Rwanda|Rwandese]] volksmoord begin toe die [[vliegtuig]] waarin die [[president]] van Rwanda, [[Juvénal Habyarimana]], en die president van [[Burundi]], [[Cyprien Ntaryamira]], deur ekstremiste met [[vuurpyl]]e afgeskiet word. * [[11 April|11]]–[[24 April]] – Die [[Vrouerugbywêreldbeker 1994|2de Vrouerugbywêreldbeker]] word in [[Skotland]] aangebied en deur [[Engelse nasionale vrouerugbyspan|Engeland]] gewen. * [[15 April]] – Die Marrakesj-verdrag word geteken om die [[Wêreldhandelsorganisasie]] te vorm. * [[18 April]] – [[Brian Lara]] teken 375 lopies aan in 'n beurt in 'n [[toetskrieket|kriekettoetswedstryd]], en verbeter so Garfield Sobers se vorige rekord van 365. * [[27 April]] tot [[29 April]] – [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1994|Suid-Afrika se eerste demokratiese verkiesing]] word gehou. * [[6 Mei]] – [[Elizabeth II van die Verenigde Koninkryk]] en Franse President [[François Mitterrand]] open die [[Kanaaltonnel]]. * [[10 Mei]] – [[Nelson Mandela]] word as [[President van Suid-Afrika|Suid-Afrika se eerste swart President]] ingehuldig. * [[1 Junie]] – Die Republiek van Suid-Afrika word hertoegelaat tot die [[Britse Statebond]]. * [[17 Junie]] – [[O.J. Simpson]], voetbalheld, gearresteer vir die moord op sy vrou. * 17 Junie-[[17 Julie]] – Die 15de [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1994|FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi]] word in die [[Verenigde State van Amerika]] gespeel, wat deur [[Brasilië]] gewen word. * [[22 Julie]] – 'n [[Staatsgreep]] vind in die [[Gambië]] plaas. Die 29-jarige [[Yahya Jammeh]] word die nuwe president. * [[18 Augustus|18]]–[[28 Augustus]] – Die Statebondspele word in [[Victoria, Brits-Columbië|Victoria]], [[Kanada]] aangebied. * [[20 Augustus]] – Vuyani Bungu, 'n Suid-Afrikaanse juniorveergewigbokser, behaal 'n onverwagse oorwinning oor die Amerikaner Kennedy McKinney om die titel van IBF-kampioen te verower. * [[28 September]] – Die [[MS Estonia]], 'n veerboot wat tussen [[Tallinn]], [[Estland]] en [[Stockholm]], [[Swede]] pendeldienste verskaf, sink. 852 mense verdrink of vries dood in die koue water in een van die ergste seeongelukke in die [[Oossee]]. * [[1 Oktober]] – [[Palau]] word van die [[Verenigde State van Amerika]] onafhanklik. == Geboortes == * [[14 Januarie]] – [[Dricus du Plessis]] Suid-Afrikaanse professionele [[MMA|gemengde gevegskunstenaar]] * [[25 Januarie]] – [[Chloe Tryon]], Suid-Afrikaanse vrouekrieketspeler * [[1 Februarie]] – [[Harry Styles]], Engelse sanger-liedjieskrywer. * [[10 Februarie]] – [[Justin Basson]], Suid-Afrikaanse [[rugbyspeler]] (slot). * [[14 Februarie]] – [[Heidi Pitout]], Afrikaanse sanger en liedjieskrywer. * [[23 Februarie]] – [[Dakota Fanning]], Amerikaanse aktrise. * [[24 Februarie]] – [[Kang Seul-gi]], Koreaanse popsangeres. * [[28 Februarie]] – [[Jake Bugg]], Engelse sanger en liedjieskrywer. * [[1 Maart]] – [[Justin Bieber]], Kanadese sanger. * [[10 Maart]] – [[Bad Bunny]], Puerto Ricaanse kletsrymer, sanger, platevervaardiger en professionele stoeier * [[11 Maart]] – [[Handré Pollard]], Suid-Afrikaanse [[rugbyspeler]] en [[Springbokke|Springbok]][[losskakel]]. * [[9 April]] – [[Joey Pollari]], Amerikaanse akteur. * [[18 April]] – [[Moisés Arias]], Amerikaanse akteur. * [[26 April]] – [[Daniil Kvyat]], [[Russiese]] [[Formule Een]]renjaer. * [[7 Mei]] – [[Jean-Luc du Plessis]], Suid-Afrikaanse [[rugbyspeler]] ([[losskakel]]). * [[16 Mei]] – [[Miles Heizer]], Amerikaanse akteur. * [[24 Mei]] – [[Cayden Boyd]], Amerikaanse akteur. * [[22 Junie]] – [[Marnus Labuschagne]], Suid-Afrikaansgebore Australiese krieketspeler. * [[28 Junie]] – [[Anish Giri]], Russies-Nederlandse skaakgrootmeester. * [[19 Augustus]] – [[Tamaryn Green]], Suid-Afrikaanse model en skoonheidskoningin, Mej Suid-Afrika 2018. * [[1 September]] – [[Carlos Sainz jr.]], [[Spaanse]] [[Formule Een]]beroepsrenjaer. * [[16 September]] – [[Aleksandar Mitrović]], Serwiese sokkerspeler. * [[25 September]] – [[Jansen Panettiere]], Amerikaanse akteur († [[2023]]) * [[29 September]] – [[Nicholas Galitzine]], Engelse akteur. * [[18 Oktober]] – [[Pascal Wehrlein]], [[Duitsers|Duitse]] [[Formule Een]]beroepsrenjaer. * [[17 Desember]] – [[Nat Wolff]], Amerikaanse akteur en komponis. == Sterftes == * [[1 Januarie]] – [[Cesar Romero]], Kubaans-Amerikaanse akteur en komediant (* [[1907]]). * [[2 Februarie]] – [[Marija Gimbutas]], Litaus-Amerikaanse argeoloog (* [[1921]]). * [[19 Februarie]] – [[Francois Krige]], Suid-Afrikaanse kunstenaar. Broer van die skrywer [[Uys Krige]] (* [[1913]]). * [[24 Februarie]] – [[Dinah Shore]], Amerikaanse sangeres (* [[1916]]). * [[26 Februarie]] – [[Avery Fisher]], Amerikaanse uitvinder, ondernemer, musiekgeesdriftige en filantroop (* [[1906]]). * [[6 Maart]] – [[Koos Prinsloo]], Afrikaanse joernalis en skrywer van postmodernistiese kortverhale (* [[1957]]). * [[9 Maart]] – [[Charles Bukowski]], Duits-Amerikaanse digter, romanskrywer en kortverhaalskrywer (* [[1920]]). * [[5 April]] – [[Kurt Cobain]], Amerikaanse musikant (* [[1967]]). * [[2 April]] – [[Betty Furness]], Amerikaanse aktrise en skrywer (* [[1916]]). * [[7 April]] – [[Golo Mann]], [[Duitsers|Duitse]] geskiedkundige, publisis en skrywer (* [[1909]]). * [[22 April]] – [[Richard Nixon]], Amerikaanse politikus en staatsman; 37ste [[President van die Verenigde State]] (* [[1913]]). * [[1 Mei]] – [[Ayrton Senna]], Brasiliaanse renjaer (* [[1960]]). * [[12 Mei]] – [[Erik Erikson]], [[Duitsers|Duits]]-[[VSA|Amerikaanse]] [[Ontwikkelingsielkunde|ontwikkelingsielkundige]] (* [[1902]]). * [[19 Mei]] – [[Jacqueline Kennedy Onassis]], 'n Amerikaanse boekredakteur, sosiale vlinder asook die Eerste Dame van die [[Verenigde State van Amerika]], (* [[1929]]). * [[29 Mei]] – [[Erich Honecker]], [[Duitse Demokratiese Republiek|Oos-Duitse]] politikus (* [[1912]]) * [[8 Julie]] – [[Cora Marie]], Suid-Afrikaanse country-sangeres (* [[1953]]). * 8 Julie – [[Kim Il Sung]], politikus van [[Noord-Korea]] (* [[1912]]). * 8 Julie – [[Dick Sargent]], Amerikaanse akteur (* [[1930]]). * [[11 Julie]] – [[Savannah (aktrise)|Shannon Wilsey (Savannah)]], Amerikaanse [[aktrise]], [[pornoster]] (* [[1970]]). * [[23 Julie]] – [[Lennox Sebe]], [[Ciskei]] president (* [[1926]]). * [[29 Julie]] – [[Dorothy Crowfoot Hodgkin]], 'n Britse grondlegger van proteïen kristallografie (* [[1910]]). * [[19 Augustus]] – [[Linus Pauling]], Amerikaanse [[chemikus]], [[biochemikus]], [[chemiese ingenieur]] en [[Nobelprys vir Chemie|Nobelpryswenner]] (* [[1901]]) * [[12 September]] – [[Tom Ewell]], Amerikaanse akteur (* [[1909]]). * [[17 September]] – [[Karl Popper]], Oostenryks-Britse filosoof (* [[1902]]). * [[20 Oktober]] – [[Burt Lancaster]], Amerikaanse akteur (* [[1913]]). * [[23 Oktober]] – [[Cornelis Pama]], Suid-Afrikaanse heraldikus en genealoog (* [[1916]]). * [[5 November]] – [[Johan Heyns]], invloedryke [[Afrikaners|Afrikaner]] [[Calvinisme|Calvinistiese teoloog]] en moderator, algemene sinode van die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk|NG Kerk]] (* [[1928]]). * [[28 November]] – [[Jeffrey Dahmer]], [[massamoordenaar]] (* [[1960]]). * 28 November – [[Ian Serraillier]], Engelse romansier en digter (* [[1912]]). * [[8 Desember]] – [[Antônio Carlos Jobim]], [[Brasilië|Brasiliaanse]] liedjieskrywer, komponis en sanger (* [[1927]]). * [[10 Desember]] – [[G.S. Nienaber]], Afrikaanse [[taalkundige]] (* [[1903]]). * [[12 Desember]] – [[Stuart Roosa]], Amerikaanse lugvaart[[ingenieur]] en [[ruimtevaarder]] (* [[1933]]). [[Kategorie:1994| ]] [[Kategorie:20ste eeu]] 7iq8kegzu1jpbh3pkr92sgz2igxt444 0 500 2893980 2816497 2026-04-14T22:53:59Z HermanvanAswegen988 200973 /* Geboortes */ 2893980 wikitext text/x-wiki {{jare|beeld=The destruction of RMS Titanic.jpg|teks=Die Titanic sink.}} Die '''jaar 1912''' was 'n [[skrikkeljaar]] wat volgens die [[Gregoriaanse kalender]] op 'n [[Maandag]] begin het. Dit was die 12de jaar van die [[20ste eeu]] n.C. In teenstelling met [[gewone jaar|gewone jare]] het die jaar 366 dae en 'n [[29 Februarie]] gehad. == Gebeure == === [[Geskiedenis]] === * [[1 Januarie]] – Stigting van die [[Republiek China]] op die Chinese vasteland. * [[6 Januarie]] – [[Nieu-Meksiko]] word die 47ste [[Deelstate van die Verenigde State van Amerika|deelstaat]] van die [[Verenigde State]]. * [[14 Februarie]] – [[Arizona]] word die 48ste deelstaat van die Verenigde State. * [[23 Februarie]] – '''Die Week''', voorloper van [[Die Vaderland]], verskyn die eerste keer. * [[15 April]] – Die [[Titanic]] sink. * [[7 Julie]] – [[Rudolph Lewis]] wen [[Suid-Afrika]] se eerste [[fietsry]] goue medalje tydens die [[Olimpiese Somerspele 1912]] in [[Stockholm]]. * [[14 Julie]] – [[Kenneth McArthur]] wen die goue medalje vir die [[maraton]] op die Olimpiese Spele in Stockholm. * 4 – 8 November Eerwaardes E. Dietrich, F. Balie, J. Jonker en D. Balie as eerste inheemse leraars op 'n Algemene Sendingkonferensie gehou te [[Genadendal]] toegelaat. * [[5 November]] – [[Woodrow Wilson]] behaal 'n wegholoorwinning in die Amerikaanse presidentsverkiesing oor die ampsdraer [[William Howard Taft]]. * [[28 November]] – [[Albanië]] word van die [[Ottomaanse Ryk]] onafhanklik. * [[7 Desember]] – Generaal [[J.B.M. Hertzog]] lewer sy beroemde [[De Wildt]]-toespraak: "[[Suid-Afrika]] eerste" * [[14 Desember]] – [[Louis Botha]] bedank as [[Suid-Afrika]] se eerste minister. * Die [[Mosambiek-ooreenkoms]] word gesluit. * Die dorp [[Warden]] in die [[Oos-Vrystaat]] word uitgelê op die plaas [[Rietvallei]]. * Die [[ANC]] word in Bloemfontein onder die naam ''South African Native National Congress'' (SANNC) gestig. === [[Geologie]] === * [[Alfred Wegener]] en [[Arthur Holmes]] stel die teorie van [[kontinentale verskuiwing]] voor. == Geboortes == * [[28 Januarie]] – [[Jackson Pollock]], Amerikaanse skilder († [[1956]]). * [[4 Februarie]] – [[Erich Leinsdorf]], Oostenryks-gebore Amerikaanse dirigent († [[1993]]). * [[6 Februarie]] – [[Eva Braun]], vrou van [[Adolf Hitler]] († [[1945]]). * [[10 Maart]] – Genl. [[Rudolph Hiemstra]] (SSA SM), voormalige Hoof van die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] († [[2007]]). * [[27 Maart]] – [[James Callaghan]], [[Eerste Minister van die Verenigde Koninkryk]] († [[2005]]). * [[8 April]] – [[Sonja Henie]], Amerikaanse aktrise en skryfster († [[1969]]). * [[15 April]] – [[Kim Il Sung]], politikus van [[Noord-Korea]] († [[1994]]). * [[25 April]] – [[S. Ignatius Mocke]], Afrikaanse digter en skrywer, joernalis en redakteur († [[1990]]). * [[2 Mei]] – [[Nigel Patrick]], Engelse akteur († [[1981]]). * [[18 Mei]] – [[Walter Sisulu]], anti-apartheidsaktivis († [[2003]]). * 18 Mei – [[Perry Como]], Amerikaanse sanger († [[2001]]). * [[20 Mei]] – [[Moses Finley|M.I. Finley]], Britse akademikus, navorser. klassikus en skrywer († [[1986]]). * [[28 Mei]] – [[Patrick White]], Australiese skrywer († [[1990]]). * [[6 Junie]] – [[Maria Montez]], [[Dominikaanse Republiek|Dominikaans]]-Franse aktrise († [[1951]]). * [[10 Junie]] – [[Jean Lesage]], Kanadese advokaat, politikus en hervormer († [[1980]]). * [[21 Junie]] – Mary McCarthy, skryfster († [[1989]]). * [[23 Junie]] – [[Alan Turing]], Britse wiskundige en rekenaarwetenskaplike († [[1954]]). * [[26 Junie]] – [[Jay Silverheels]], akteur († [[1980]]). * [[11 Julie]] – [[Sergiu Celibidache]], Romeense orkesdirigent en komponis († [[1996]]). * [[27 Julie]] – [[Igor Markewitsj]], Sowjetse dirigent en komponis († [[1983]]). * [[14 Augustus]] – [[William Sage Rapson]], Nieu-Seelandse en Suid-Afrikaanse-chemikus († [[1999]]). * [[25 Augustus]] – [[Erich Honecker]], [[Duitse Demokratiese Republiek|Duitse]] politikus († [[1994]]). * [[24 September]] – [[Ian Serraillier]], Engelse romansier en digter († [[1994]]). * [[17 Oktober]] – [[Albino Luciani]] later [[Pous Johannes Paulus I]] († [[1978]]). * [[21 Oktober]] – [[Georg Solti]], Hongaarse orkes- en opera[[dirigent]] († [[1997]]). * [[15 November]] – [[Albert Baez]], Mexikaans-Amerikaanse [[fisikus]] en die vader van die sangeresse [[Joan Baez]] en Mimi Fariña († [[2007]]). * [[26 November]] – [[Miriam Phoebe de Vos]], Suid-Afrikaanse plantkundige en akademikus († [[2005]]). == Sterftes == * [[10 Februarie]] – [[Joseph Lister]], Engelse chirurg (* [[1827]]). * [[20 Maart]] – [[Eduard Johan Pieter Jorissen]], Staatsprokureur van die [[Zuid-Afrikaansche Republiek]], regter en staatsman in [[Suid-Afrika]] (* [[1829]]). * [[30 Maart]] – [[Karl May]], Duitse outeur (* [[1842]]) * [[20 April]] – [[Bram Stoker]], Ierse skrywer (* [[1847]]) * [[14 Mei]] – [[Frederik VIII van Denemarke|Frederik II]], koning van [[Denemarke]] (* [[1843]]) * [[9 Junie]] – [[Albert Kimmerling]], pioniersvlieënier wat die eerste vliegtuigvlug in Afrika (en Suid-Afrika) onderneem het (* [[1882]]). * [[17 Julie]] – [[Henri Poincaré]], Franse fisikus (* [[1854]]). * [[25 Julie]] – [[Michael Henry Gallwey]], Hoofregter van die Natalse Hooggeregshof (* [[1826]]). * [[21 September]] – [[Jan Lion Cachet]], Suid-Afrikaanse gereformeerde teoloog (* [[1838]]). * [[13 Augustus]] – [[Jules Massenet]], Franse komponis (* [[1842]]). * [[20 Augustus]] – [[William Booth]], 'n evangelis en stigter van die [[Heilsleër]] (* [[1829]]). * [[15 Desember]] – Sir [[Thomas Scanlen]], eerste minister van die [[Kaapkolonie]] (* [[1834]]). [[Kategorie:1912| ]] sp2gju3n3xfb55px1yq7qn8r22el9hh 0 1518 2893983 2859967 2026-04-14T22:56:24Z HermanvanAswegen988 200973 /* Sterftes */ 2893983 wikitext text/x-wiki {{NovemberKalender}} '''28 November''' is die 332ste dag van die jaar in die [[Gregoriaanse kalender]] (333ste in [[skrikkeljaar|skrikkeljare]]). Daar volg nog 33 dae in die res van die jaar. [[Lêer:Marthinus Theunis Steyn.jpg|duimnael|regs|180px|President Steyn van die Vrystaat]] == Gebeure == * [[1633]] – [[Pous Urbanus VIII]] stel sewe nuwe kardinale aan, waaronder Benedetto Ubaldi, ouditeur van die Heilige Roomse Rota. * [[1660]] – Die [[Royal Society]] word gestig. * [[1786]] – [[Pous Pius VI]] publiseer ''Super solidate'' teen Eybel se kritiek op die pous. * [[1885]] – Die spoorlyn tussen [[Kimberley]] en [[Kaapstad]] word geopen. * [[1899]] – Die [[Slag van die Twee Riviere]], waar Lord [[Paul Methuen|Methuen]] aan Britse kant die bevel voer, vind plaas. * [[1905]] – Die [[Ierland|Ierse]] nasionalis [[Arthur Griffith]] stig [[Sinn Féin]] as 'n [[politieke party]] met die doelwit om [[onafhanklikheid]] vir die hele Ierland te verkry. * [[1912]] – [[Albanië]] word van die [[Ottomaanse Ryk]] onafhanklik. * [[1937]] – Die Switserse volk keur 'n referendum af om die [[Vrymesselary|Vrymesselaars]] in Switserland onwettig te laat verklaar. * [[1942]] – Die [[RMS Nova Scotia]] word langs die kus van [[KwaZulu-Natal]] gekelder en 845 passasiers sterf. * [[1943]] – Die begin van die Teheran-konferensie tussen [[Franklin D. Roosevelt]], [[Winston Churchill]] en [[Josef Stalin]]. * [[1944]] – [[Tweede Wêreldoorlog]]: Die Amerikaanse duikboot [[USS Archerfish (SS-311)|USS Archerfish]] kelder die vliegdekskip ''Shinano''. * [[1960]] – [[Mauritanië]] word van [[Frankryk]] onafhanklik. * [[1964]] – Die [[Mars]]-verkenningsruimtetuig [[Mariner 4]] word gelanseer. * [[1979]] – [[Air New Zealand]]-[[Erebus-vliegtuigramp|vlug 901]] vlieg teen die [[vulkaan]] [[Erebus (berg)|Erebus]] in [[Antarktika]] vas en 257 mense sterf. * [[1987]] – Die SAL-vliegtuig ''[[Suid-Afrikaanse Lugdiens Vlug 295|Helderberg]]'' met 159 mense aan boord stort naby [[Mauritius]] in die [[Indiese Oseaan]] neer. Almal sterf. == Geboortes == * [[1118]] – [[Manuel I Komnenos|Manuel I]], keiser van die [[Bisantynse Ryk]] († [[1180]]). * [[1640]] – [[Willem de Vlamingh]], Nederlandse ontdekkingsreisiger († [[1698]] of later). * [[1757]] – [[William Blake]], [[waterverf]]skilder († [[1827]]). * [[1796]] – [[Colin Fraser]], Skotse predikant in Suid-Afrika († [[1870]]). * [[1820]] – [[Friedrich Engels]], Duitse nyweraar († [[1895]]). * [[1887]] – [[Ernst Röhm]], die leier van die ''Sturmabteilung'' (SA) van die [[Nasionaal-Sosialistiese Duitse Arbeidersparty]] († [[1934]]). * [[1931]] – [[Renier van Rooyen]], Suid-Afrikaanse entrepreneur en stigter van Pep Stores († [[2018]]). * [[1935]] – [[Frik du Preez]], Suid-Afrikaanse rugbyspeler. * [[1937]] – [[Wilbur Ross]], Amerikaanse belegger en voormalige Minister van Finansies van die Verenigde State. * [[1949]] – [[Zack du Plessis]], Afrikaanse akteur († [[2011]]). * 1949 – [[Alexander Godunov]], Amerikaanse [[ballet]]danser, akteur († [[1995]]). * [[1965]] – [[Erwin Mortier]], [[Vlaminge|Vlaamse]] [[skrywer]]. * [[1967]] – [[Anna Nicole Smith]], Amerikaanse model en aktrise († [[2007]]). * [[1972]] – [[Michael Blackson]], Amerikaanse akteur. * [[1992]] – [[Mireia Lalaguna]], [[Spanje|Spaanse]] model en skoonheidskoningin (Mej. Wêreld 2015). * [[1995]] – [[Chase Elliott]], Amerikaanse NASCAR-motorrenjaer. == Sterftes == * [[741]] – [[Pous Gregorius III]], 90ste pous van die [[Rooms-Katolieke Kerk]] (Die BBKL gee 10 Desember) (* onbekend). * [[1640]] – [[Patriarg Joasaf I van Moskou]], vierde [[Russies-Ortodokse Kerk|Russies-Ortodokse]] patriarg van Moskou en die hele Rusland (* onbekend). * [[1680]] – [[Gian Lorenzo Bernini]], [[Italië|Italiaanse]] [[Argitektuur|argitek]], [[Beeldhoukuns|beeldhouer]], [[Skilderkuns|skilder]] en dekorontwerper (* [[1598]]). * [[1694]] – [[Matsuo Basho]], [[Japan]]nese digter (* [[1644]]). * [[1916]] – [[MT Steyn]], President van die [[Oranje-Vrystaat]] (* [[1857]]). * [[1962]] – [[Wilhelmina van Nederland|Wilhelmina]], koningin van [[Nederland]] (* [[1880]]). * [[1963]] – [[Karyn Kupcinet]], Amerikaanse aktrise (* [[1941]]). * [[1982]] – [[Pierre Fourie]], Afrikaanse skrywer (* [[1917]]). * [[1990]] – [[Anders Birger Bohlin]], [[Swede|Sweedse]] [[paleontoloog]] (* [[1898]]). * [[1994]] – [[Jeffrey Dahmer]], [[massamoordenaar]] (* [[1960]]) * 1994 – [[Ian Serraillier]], Engelse romansier en digter (* [[1912]]). * [[2003]] – [[Adri van der Walt]], Suid-Afrikaanse plantkundige (* [[1938]]). * [[2011]] – [[Phil du Plessis]], Afrikaanse digter (* [[1944]]). * [[2012]] – [[Jakes Gerwel]], akademikus, politikus en sakeman (* [[1946]]). * [[2019]] – [[Wim Bosman]], strokiesprentkunstenaar (* [[1936]]). * [[2020]] – [[David Prowse]], Britse akteur (''Darth Vader'') (* [[1935]]). * [[2021]] – Sir [[Frank Williams]], Britse [[Formule Een]]-motorsportlegende (* [[1942]]). * [[2023]] – [[Charlie Munger]], Amerikaanse prokureur en sakevennoot van [[Warren Buffett]] (* [[1924]]). == Vakansies, vierings en waarnemingsdae == * Feesdag van Pous Gregorius III in die Rooms-Katolieke Kerk. {{commonskat|28 November}} [[Kategorie:November]] axesywq6gcdsbroj1x2fctknrpfd3zt 0 1885 2894005 2822997 2026-04-15T04:48:00Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 /* Geboortes */ 2894005 wikitext text/x-wiki {{FebruarieKalender}} '''5 Februarie''' is die 36ste dag van die jaar in die [[Gregoriaanse kalender]]. Daar volg nog 329 dae in die res van die jaar (330 in [[skrikkeljaar|skrikkeljare]]). == Gebeure == * [[1265]] – [[Pous Clemens IV]] volg [[Pous Urbanus IV]] op. * [[1859]] – Prins Alexander Johan Cuza van [[Wallachye]] en [[Moldawië]] smelt sy twee vorstedomme saam om die [[Roemenië|Koninkryk van Roemenië]] te vorm. * [[1885]] – Koning Léopold II van [[België]] vestig die [[Demokratiese Republiek van die Kongo|Kongo-Vrystaat]] as sy persoonlike besitting in [[Afrika]]. * [[1900]] – [[Tweede Vryheidsoorlog]]: [[Slag van Vaalkrans]] begin, wat op [[7 Februarie]] in ’n Boere-oorwinning eindig. * [[1921]] – Die NG gemeente [[Nuwerus]] stig af. * [[1924]] – Uurlikse [[Greenwich-tydsein]]e van die Royal Greenwich Observatory word vir die eerste keer deur die [[BBC]] uitgesaai. * [[1965]] – Die diefstal van [[goud]]stawe van sowat R200,000 uit die [[Kasteel die Goeie Hoop]] in [[Kaapstad]] word ontdek. * [[1967]] – [[Lunar Orbiter 3]] word gelanseer. * [[1977]] – Tropiese sikloon Emilie veroorsaak swaar reen en oorstromings in Natal en Oos-Transvaal, ten minste 10 mense sterf in Zoeloeland. * [[1988]] – Die eerste Rooineusdag samel £15 miljoen in die [[Verenigde Koninkryk]] vir liefdadigheid in. * [[1999]] – Pres. [[Nelson Mandela]] lewer sy laaste belangrike toespraak in die parlement. * [[2004]] – [[rebellie|Rebelle]] van die Revolutionary Artibonite Resistance Front neem die stad Gonaïves in en begin daarmee die [[Haïti]] rebellie. == Geboortes == * [[1806]] – [[Friedrich Martin Josef Welwitsch|Friedrich Welwitsch]], Oostenrykse ontdekkingsreisiger van [[Afrika]] en [[plantkundige]] († [[1872]]). * [[1840]] – [[Abraham Isaac Steytler|Abraham Steytler]], invloedryke leraar van die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk]] († [[1922]]). * 1840 – [[Hiram Maxim]], uitvinder van die Maxim-masjiengeweer († [[1916]]). * [[1883]] – [[Terence Macleane Salter]], Brits-Suid-Afrikaanse plantversamelaar en [[Plantkunde|plantkundige]] († [[1969]]). * [[1896]] – [[Basil Schonland]], Suid-Afrikaanse fisikus († [[1972]]). * [[1914]] – [[William S. Burroughs]], Amerikaanse skrywer († [[1997]]). * [[1919]] – [[Red Buttons]], Amerikaanse akteur († [[2006]]). * [[1919]] – [[Tim Holt]], Amerikaanse akteur († [[1973]]). * [[1906]] – [[John Carradine]], Amerikaanse akteur († [[1988]]). * [[1929]] – [[Fred Sinowatz]], Oostenrykse politikus en staatsman, Kanselier van [[Oostenryk]] († [[2008]]). * [[1935]] – [[Jannie Geldenhuys]], Suid-Afrikaanse Weermaghoof († [[2018]]). * [[1941]] – [[David Selby]], Amerikaanse akteur en dramaturg. * [[1943]] – [[Michael Mann]], Amerikaanse rolprentvervaardiger en draaiboekskrywer. * [[1946]] – [[Charlotte Rampling]], Engelse aktrise. * [[1948]] – [[Barbara Hershey]], Amerikaanse aktrise. * 1948 – [[Sven-Göran Eriksson]], Sweedse [[sokker]]afrigter († [[2024]]). * 1948 – [[Tom Wilkinson]], Engelse akteur († [[2023]]). * [[1961]] – [[Tim Meadows]], Amerikaanse akteur en draaiboekskrywer. * [[1962]] – [[Jennifer Jason Leigh]], Amerikaanse aktrise en draaiboekskrywer. * [[1964]] – [[Laura Linney]], Amerikaanse aktrise. * [[1965]] – [[Gheorghe Hagi]], Romeense sokkerspeler. * [[1967]] – [[Chris Parnell]], Amerikaanse akteur en komediant. * [[1968]] – [[Marcus Grönholm]], Finse beroepstydrenjaer. * [[1969]] – [[Derek Stephen Prince]], Amerikaanse stemkunstenaar. * [[1973]] – [[Nhlanhla Mkhwanazi]], Suid-Afrikaanse wetstoepassingsbeampte. * [[1981]] – [[Mia Hansen-Løve]], Franse regisseur en draaiboekskrywer. * [[1983]] – [[Yoon Jae-young]], [[Suid-Korea]]anse [[tafeltennis]]speler. * [[1985]] – [[Cristiano Ronaldo]], Portugese sokkerspeler. * [[1987]] – [[Darren Criss]], Amerikaanse akteur en sanger. * [[1990]] – [[Charlbi Dean]], Suid-Afrikaanse aktrise en model († [[2022]]). * [[1993]] – [[Luke Newton]], Engelse akteur. * [[2016]] – [[Jigme Namgyel Wangchuck]], [[Bhutan]]ese prins. == Sterftes == * [[1679]] – [[Joost van den Vondel]], [[Nederlandse Republiek|Nederlandse]] [[digter]], [[skrywer]] en [[dramaturg]] (* [[1587]]). * [[1937]] – [[Lou Andreas-Salomé]], Russies-Duitse psigoanalis en skrywer (* [[1861]]). * [[1946]] – [[George Arliss]], Britse akteur en dramaturg (* [[1868]]). * [[1948]] – [[Johannes Blaskowitz]], Duitse generaal (* [[1883]]). * [[1950]] – [[Uncle Dobbin]], Suid-Afrika se twaalfde [[Springbokkaptein]] (* [[1879]]). * [[1969]] – [[Thelma Ritter]], Amerikaanse aktrise (* [[1902]]). * [[1991]] – [[Dean Jagger]], Amerikaanse akteur (* [[1903]]). * [[1995]] – [[Doug McClure]], Amerikaanse akteur (* [[1935]]). * [[2004]] – [[Barry Trengove]], Suid-Afrikaanse akteur (* [[1939]]). * [[2005]] – [[Gnassingbé Eyadéma]], Togolese politikus, President van [[Togo]] (* [[1937]]). * [[2010]] – [[Harry Schwarz]], Suid-Afrikaanse politikus en VN-ambassadeur (* [[1924]]). * [[2011]] – [[Peggy Rea]], Amerikaanse aktrise en rolverdeler (* [[1921]]). * [[2012]] – [[Sam Coppola]], Amerikaanse akteur (* [[1932]]). * [[2020]] – [[Kirk Douglas]], Amerikaanse akteur (* [[1916]]). * [[2021]] – [[Christopher Plummer]], [[Kanada|Kanadese]] [[teater]]-, [[rolprent]]- en [[televisie]][[akteur]] (* [[1929]]) == Vakansie-, vierings- en waarnemingsdae == * {{commonskat|5 February}} [[Kategorie:Februarie]] 1ulr7vz8wvmpqx4budschnu98c3i7di 0 2413 2893978 2716299 2026-04-14T22:52:29Z HermanvanAswegen988 200973 /* Geboortes */ 2893978 wikitext text/x-wiki {{SeptemberKalender}} '''24 September''' is die 267ste dag van die jaar in die [[Gregoriaanse kalender]] (268ste in [[skrikkeljaar|skrikkeljare]]). Daar volg nog 98 dae in die res van die jaar. == Gebeure == <!-- Only uncomment ONE image at a time [[Lêer:Guinea bissau flag large.png|100px|Vlag van [[Guinee-Bissau]]]] [[Lêer:Sir James Brooke (1847) by Francis Grant.jpg|88px|Raja James Brooke van Sarawak]] [[Lêer:Mecca.jpg|100px|Mecca]] * [[1890]]: '''[[Church of Jesus Christ of Latter-day Saints]]''' officially renounced [[polygamy]]. * [[1869]]: [[Jay Gould]], [[James Fisk (financier)|James Fisk]] and other [[Speculation|speculators]] plotted but failed to control the [[Gold as an investment|gold market]] in the [[United States|U.S.]], causing [[gold]] prices to plummet on "'''[[Black Friday (1869)|Black Friday]]'''". * [[1948]]: [[Soichiro Honda]] founded the [[Honda|Honda Motor Co., Ltd.]] and began manufacturing [[motorcycle]]s. --> [[Lêer:Sir James Brooke (1847) by Francis Grant.jpg|duimnael|88px|Raja James Brooke van Sarawak]] * [[622]] – [[Mohammed]] en sy volgelinge uit [[Mekka]] voltooi hulle [[Islam|Hijra]] na [[Medina]]. * [[787]] – Die [[Tweede Konsilie van Nicea]] vind plaas. * [[1370]] – [[Pous Urbanus V]] kom in [[Avignon]] aan na sy terugkeer uit [[Rome]]. * [[1488]] – [[Giovanni de' Medici]] (later [[Pous Leo X]]) word ab "in commendam" van die Vallobrosan klooster. * [[1537]] – [[Gian Pietro Carafa]] (later [[Pous Paulus IV]]) word kardinaal-priester van Sint Sisto. * [[1540]] – [[Marcello Cervini]] (later [[Pous Marcellus II]]) word biskop van Reggio Emilia. * [[1543]] – Gian Pietro Carafa (later Pous Paulus IV) word kardinaal-biskop van San Maria in Trastevere. * [[1663]] – Koning [[Lodewyk XIV van Frankryk]] word toegelaat om tot 16000 huursoldate soldate in [[Switserland]] te werf. * [[1664]] – Anglo-Nederlandse oorloë: [[Nederland]]<!-- onder [[Peter Stuyvesant]]--> gee in Nieu-Amsterdam, wat later tot [[New York Stad]] sou ontwikkel, aan [[Engeland]] oor. * [[1678]] – [[Brandenburg]] verower die [[Rügen]]-eiland van [[Swede]]. * [[1731]] – [[Pous Clemens XII]] stel vyf nuwe kardinale aan, waaronder Vincenzo Bichi, titulêr aartsbiskop van Laodicea. * [[1759]] – [[Pous Clemens XIII]] stel 22 nuwe kardinale aan, waaronder [[Lorenzo Ganganelli]] (later [[Pous Clemens XIV]]). * [[1828]] – Zoeloekoning [[Shaka]] word deur sy halfbroers [[Dingaan]] en [[Mhlangane]] vermoor. * [[1841]] – Die Sultan van [[Brunei]] dra Sarawak oor aan die [[Verenigde Koninkryk|Britse]] avonturier James Brooke. * [[1908]] – Die eerste [[Ford Model T|Model T Ford]] word gebou. * [[1976]] – [[Rhodesië]] se eerste minister, [[Ian Smith]], kondig aan dat swart meerderheidsregering binne twee jaar ingestel sou word, vyf dae na voorstelle van 'n diplomatieke afvaardiging onder leiding van die [[VSA]] gemaak is. * [[1988]] – Ben Johnson voltooi die 100 meter naelloop by die [[1988]] [[Olimpiese Somerspele 1988|Olimpiese Spele]] te [[Seoul]] in 'n wêreldrekordtyd van 9,79 sekondes, voor [[Carl Lewis]] en Linford Christie, maar word later gediskwalifiseer vir gebruik van opkikkers. * [[2007]] – [[Indiese nasionale krieketspan|Indië]] wen die eindstryd van die [[T20I-wêreldbeker 2007|eerste T20I-wêreldbeker]] in [[Suid-Afrika]] met vyf lopies teen [[Pakistanse nasionale krieketspan|Pakistan]]. * [[2009]] – [[Airlink Vlug 8911]], 'n [[British Aerospace Jetstream 41]] stort neer in [[Durban]] net nadat dit opgestyg het. == Geboortes == * [[15]] – [[Vitellius]], was vir kort keiser van die [[Romeinse Ryk]] in die [[Die jaar van vier keisers|jaar van vier keisers]] († [[69]]). * [[1583]] – [[Albrecht von Wallenstein]], 'n Boheemse militaris en politikus († [[1634]]). * [[1717]] – [[Horace Walpole]], Engelse kunshistorikus, skrywer, intellektueel, antikwaar en politikus († [[1797]]). * [[1852]] – [[Elizabeth Maria Molteno]], Suid-Afrikaanse kampvegter vir burger- en vroueregte († [[1927]]). * [[1870]] – Erwin Gross, Duits-Baltiese protestantse martelaar († [[1920]]). * [[1896]] – [[F. Scott Fitzgerald]], Amerikaanse skrywer († [[1940]]). * [[1902]] – [[Ruhollah Khomeini]], [[Iran]]nese godsdienstige leier en politikus, eerste Opperleier van die Islamitiese Republiek van Iran (1979–1989; † [[1989]]). * [[1912]] – [[Ian Serraillier]], Engelse romansier en digter († [[1994]]). * [[1930]] – [[John W. Young]], Amerikaanse [[ruimtevaarder]] († [[2018]]). * [[1931]] – [[Anthony Newley]], Engelse sanger en akteur († [[1999]]). * [[1938]] – [[Ian McIntosh]], voormalige [[Zimbabwe|Zimbabwies]]-[[Suid-Afrika]]anse [[rugby]]afrigter († [[2023]]). * [[1941]] – [[John Berks]], Suid-Afrikaanse omroeper en radiopersoonlikheid († [[2022]]). * [[1953]] – [[Dorah Sitole]], corden bleu-sjef en eerste swart vrou in Suid-Afrika wat 'n kookboek gepubliseer het († [[2021]]). * [[1954]] – [[Helen Lederer]], Engelse aktrise en skryfster. * [[1957]] – [[Sibongile Khumalo]], Suid-Afrikaanse sanger († 2021). * [[1961]] – Fiona Corke, Australiese aktrise. * [[1965]] – [[Irene van Wyk]], Afrikaanse gospel-sangeres († [[2009]]). * [[1966]] – [[Dingaan Thobela]], Suid-Afrikaanse professionele bokser († [[2024]]). * [[1972]] – [[Pierre Amine Gemayel]], Libanese Falangistiese minister in die regering van premier Fouad Siniora († [[2006]]). * [[1980]] − [[Tanit Phoenix]], Suid-Afrikaanse model en aktrise. * [[1987]] – [[Senzo Meyiwa]], [[Suid-Afrika]]anse [[sokker]]speler, kaptein en doelwagter van [[Bafana-Bafana]] en [[Orlando Pirates]] († [[2014]]). == Sterftes == * [[366]] – [[Pous Liberius]], die 36ste [[pous]] van die [[Rooms-Katolieke Kerk]] (* onbekend). * [[768]] – [[Pepyn die Korte]] (* [[circa]] [[715]]). * [[1143]] – [[Pous Innocentius II]], die 164ste pous van die Rooms-Katolieke Kerk (* onbekend). * [[1180]] – [[Manuel I Komnenos|Manuel I]], keiser van die [[Bisantynse Ryk]] (* [[1118]]). * [[1739]] – [[Grigori Potjomkin]], [[Rusland|Russiese]] maarskalk, staatsman en die minnaar van [[Katharina die Grote]] († [[1791]]). * [[1782]] – [[Julien-Marie Crozet]], Franse ontdekkingsreisiger (* [[1728]]). * [[1828]] – [[Shaka]], [[Suid-Afrika]]anse [[Zoeloe]]koning (* [[1787]]). * [[1834]] – [[Pedro I van Brasilië|Dom Pedro]], keiser van [[Brasilië]] en koning van [[Portugal]] (* [[1798]]). * [[1962]] – [[Charles Reisner]], Amerikaanse akteur, regisseur en skrywer (* [[1887]]). * [[1978]] – [[Ida Noddack]], [[Duitsers|Duitse]] [[chemikus]] en [[fisikus]] (* [[1896]]). == Vakansies, vierings en waarnemingsdae == {{commonskat|24 September}} * [[Onafhanklikheidsdag]] in '''[[Guinee-Bissau]]''' ([[1973]]) * '''[[Erfenisdag (Suid-Afrika)|Erfenisdag]]''' in [[Suid-Afrika]]. [[Kategorie:September]] p1ldyc4vcvvqx5oq077ilmyxxmlk5dl 0 4085 2894021 2890652 2026-04-15T06:57:57Z Ziv 115288 ([[c:GR|GR]]) [[File:Flag of Transcaucasian SFSR.svg]] → [[File:Flag of the Transcaucasian SFSR.svg]] → The file was renamed on Commons, but the filename was not changed in the language versions because Delinker did not perform the task. ([[c:c:GR]]) 2894021 wikitext text/x-wiki {{Infoboks Voormalige Land |native_name = |conventional_long_name = Unie van Sosialistiese Sowjetrepublieke<br /><small>Союз Советских <br />Социалистических Республик<br />Sojoez Sowjetskich <br />Sotsialistitsjeskich Respoeblik</small> |common_name = Sowjetunie |continent=Eurasië |region1=Noord-Asië |region2=Oos-Europa |country=Rusland |era=20ste eeu |status=State unie |year_start = 1922 |year_end = 1991 |date_start = 30 Desember |date_end = 26 Desember |event_start = Stigting |event_end = Ontbinding |p1 = Russiese Sosialistiese Federale Sowjetrepubliek |flag_p1 = Flag RSFSR 1918.svg |p2 = Transkaukasiese Sosialistiese Federale Sowjetrepubliek |flag_p2 = Flag of the Transcaucasian SFSR.svg |p3 = Oekraïense Sosialistiese Sowjetrepubliek |flag_p3 = Flag of the Ukrainian SSR (1927-1937).svg |p4 = Wit-Russiese Sosialistiese Sowjetrepubliek |flag_p4 = Flag of Byelorussian SSR (1919-1927).gif |s1 = Armenië |flag_s1 = Flag of Armenia.svg |s2 = Azerbeidjan |flag_s2 = Flag of Azerbaijan.svg |s3 = Estland |flag_s3 = Flag of Estonia.svg |s4 = Georgië |flag_s4 = Flag of Georgia (1990-2004).svg |s5 = Kasakstan |flag_s5 = Flag of Kazakhstan.svg |s6 = Kirgisië |flag_s6 = Flag of Kyrgyz SSR.svg |s7 = Letland |flag_s7 = Flag of Latvia.svg |s8 = Litaue |flag_s8 = Flag of Lithuania 1989-2004.svg |s9 = Moldowa |flag_s9 = Flag of Moldova.svg |s10 = Oekraïne |flag_s10 = Flag of Ukraine.svg |s11 = Oesbekistan |flag_s11 = Flag of Uzbekistan.svg |s12 = Rusland |flag_s12 = Flag of Russia 1991-1993.svg |s13 = Tadjikistan |flag_s13 = Flag of Tajik SSR.svg |s14 = Turkmenistan |flag_s14 = Flag of the Turkmen Soviet Socialist Republic (1974–1991), Flag of Turkmenistan (1991–1992).svg |s15 = Wit-Rusland |flag_s15 = Flag of Belarus (1991-1995).svg |image_flag = Flag of the Soviet Union.svg |image_coat = State Emblem of the Soviet Union.svg |image_map = Union of Soviet Socialist Republics (orthographic projection).svg |image_map_caption = Die Sowjetunie op sy grootste tydens die [[Koue Oorlog]] |national_motto = Пролетарии всех стран, соединяйтесь!<br />''Proletarii fsech stran, sojedinjaites'!''<br /><small>([[Russies]] vir: "Werkers van die wêreld, verenig!")</small> |national_anthem = ''[[Die Internasionale]]'' <small>(1922–1944)</small><br /><center>[[Lêer:Internationale orchestral arrangement.ogg]]</center><br />[[Volkslied van die Sowjetunie|Госуда́рственный гимн Сове́тского Сою́за]] <small>(1944–1991)</small><br /><center>[[Lêer:Soviet Anthem Instrumental 1955.ogg]]</center><small>([[Transliterasie|tr.]]: ''Gosoedarstwenni gimn Sowjetskowo Sojoeza'')</small><br /><small>''([[Russies]] vir: "Volkslied van die Sowjetunie")''</small> |capital = [[Moskou]] |common_languages = [[Russies]] |government_type = Republiek |title_leader = Staatshoof |leader1 = [[Wladimir Lenin]] |year_leader1 = 1917–1924 |leader2 = [[Josef Stalin]] |year_leader2 = 1924–1953 |leader3 = [[Georgi Malenkof]] |year_leader3 = 1953 |leader4 = [[Nikita Chroesjtsjof]] |year_leader4 = 1953–1964 |leader5 = [[Leonid Brezjnef]] |year_leader5 = 1964–1982 |leader6 = [[Joeri Andropof]] |year_leader6 = 1982–1984 |leader7 = [[Konstantin Tsjernenko]] |year_leader7 = 1984–1985 |leader8= [[Michail Gorbatsjof]] |year_leader8 = 1985–1991 |legislature = [[Opperste Sowjet]] |house1 = Sowjet van die Unie |house2 = Sowjet van die Nasionaliteite |stat_year1=1991 |stat_area1=22402200 |stat_pop1 =293047571 |currency = Russiese roebel |cctld = [[.su]] |calling_code = 7 |footnotes = }} Die '''Sowjetunie''' (Сове́тский Сою́з, ''Sowjetski Sojoez'', {{Audio|Ru-Советский Союз.ogg|luister}}), amptelik die '''Unie van Sosialistiese Sowjetrepublieke (USSR)''' (Сою́з Сове́тских Социалисти́ческих Респу́блик (СССР), ''Sojoez Sowjetskich Sotsialistitsjeskich Respoeblik'' (SSSR), {{Audio|Ru-CCCP.ogg|luister}}), was 'n [[staat]] wat van 1922 tot 1991 bestaan en 'n groot deel van [[Eurasië]] beslaan het. Dit was 'n vlagskip- [[Kommunisme|kommunistiese land]] en het teen die einde uit [[Republieke van die Sowjetunie|15 nasionale republieke]] bestaan; in die praktyk was sy [[regering]] en [[ekonomie]] tot met sy laaste jare in 'n groot mate gesentraliseer. Dit was 'n eenpartystaat wat deur die [[Kommunistiese Party van die Sowjetunie]] regeer is, met [[Moskou]] as sy hoofstad en ook dié van die grootste republiek met die grootste bevolking: die [[Russiese SFSR]]. Ander groot stede het ingesluit [[Leningrad]] (Russiese SFSR), [[Kiëf]] ([[Oekraïense SSR]]), [[Minsk]] ([[Wit-Russiese SSR]]), [[Tasjkent]] ([[Oezbekistanse Sosialistiese Sowjetrepubliek|Oezbekistanse SSR]]), [[Almati|Alma-Ata]] ([[Kazachstanse Sosialistiese Sowjetrepubliek|Kazachstanse SSR]]) en [[Nowosibirsk]] (Russiese SFSR). Dit was die grootste land ter wêreld, met 'n oppervlakte van 22&nbsp;402&nbsp;200 km² oor 11 [[tydsone]]s. Die land se oorsprong lê in die [[Oktober-rewolusie]] van 1917. Die [[Bolsjewis]]te het die tussentydse regering omvergewerp wat vroeër dié jaar gestig is ná die [[Februarie-rewolusie]] en die abdikasie van [[Nikolaas II van Rusland|tsaar Nikolaas II]]. Dit het die einde van die [[Russiese Ryk]] ingelui. Die nuwe regering, onder [[Wladimir Lenin]], het die Russiese SFSR gestig, wat die wêreld se eerste [[Sosialisme|sosialistiese staat]] was wat in die grondwet gewaarborg is. Volgehoue interne spanning het tot die wrede Russiese Burgeroorlog gelei. Namate die oorlog in die Bolsjewiste se guns beklink is, het die RSFSR begin om grond wat in die oorlog verower is in te sluit in nominaal onafhanklike state, wat in Desember 1922 in die Sowjetunie verenig is. {{Multibeeld | align = left | direction = vertical | background color = | beeld1 = Sputnik-stamp-ussr.jpg | width1 = 180 | onderskrif1 = 'n Sowjetseël van 1957 wat [[Spoetnik 1]] se wentelbaan toon. | beeld2 = 1987 CPA 5896.jpg | width2 = 180 | onderskrif2 = 'n Seël van 1987 ter viering van 'n kernverdrag tussen die USSR en VSA. }} Ná Lenin se dood in 1924 het [[Josef Stalin]] aan die mag gekom. Stalin het 'n tydperk van vinnige [[Nywerheid|industrialisasie]] en gedwonge [[kollektivisme]] begin wat tot aansienlike ekonomiese groei gelei het, maar ook tot 'n [[hongersnood]] in 1930-1933 waarin miljoene dood is. Die strafkampstelsel [[Goelag]] is ook in dié tyd uitgebrei. Stalin het die [[Groot Suiwering]] begin om sy werklike en denkbeeldige teenstanders uit die weg te ruim. Ná die uitbreek van die [[Tweede Wêreldoorlog]] het [[Duitsland]] die Sowjetunie binnegeval. Die gesamentlike burgerlike en militêre sterftes van die Sowjetunie – wat op sowat 20&nbsp;miljoen geraam is – was die grootste verlies van die [[Geallieerdes van die Tweede Wêreldoorlog|Geallieerde magte]]. Ná die oorlog het die gebied wat deur die [[Rooi Leër]] beset is, verskeie Sowjet-satellietstate gevorm. In die daaropvolgende [[Koue Oorlog]] het die Oosblok van die Sowjetunie die Wesblok van die [[Verenigde State van Amerika]] gekonfronteer, met laasgenoemde groepering wat in 1949 onder [[Navo]] grootliks verenig is, en eersgenoemde in 1955 onder die [[Warskouverdrag]]. Daar was geen regstreekse militêre konfrontasie tussen die twee organisasies nie; die konflik het eerder op 'n [[ideologie]]se grondslag en deur oorlog by volmag plaasgevind. Beide Navo en die Warskouverdrag het gelei tot die uitbreiding van militêre magte en hulle integrasie by die respektiewelike blokke. Die Warskouverdrag se grootste militêre operasie was die inval in [[Tsjeggo-Slowakye]], sy eie lidland, in Augustus 1968 (met die deelname van al die ander lidlande buiten [[Albanië]] en [[Roemenië]]). Die gevolg was dat Albanië minder as 'n maand later aan die verdrag onttrek het. Ná Stalin se dood in 1953 het 'n tydperk van de-Stalinisasie plaasgevind onder die leierskap van [[Nikita Chroesjtsjof]]. Die Sowjetunie het die voortou geneem in die vroeë [[ruimtewedloop]] met die lansering van die eerste kunsmatige satelliet, [[Spoetnik 1]]; die eerste bemande ruimtevlug, [[Wostok-ruimteprogram|Wostok 1]]; en die eerste tuig wat op 'n ander planeet ([[Venus]]) geland het, [[Wenera 7]]. In die 1970's was daar 'n kort [[détente]] in die verhouding tussen die Sowjetunie en die VSA, maar spanning het in 1979 weer toegeneem met die Sowjetinval in [[Afganistan]]. In die middel 1980's het die Sowjetleier, [[Michail Gorbatsjof]], die land probeer hervorm deur sy beleide van [[glasnost]] en [[perestroika]]. In 1989, in die laaste fases van die Koue Oorlog, het verskeie lande van die Warskouverdrag hulle [[Marxisme|Marxisties]]-[[Leninisme|Leninistiese]] regerings omvergewerp, en dit het gepaard gegaan met die ontstaan van sterk [[Nasionalisme|nasionalistiese]] en [[Separatisme|separatistiese]] bewegings oor die hele Sowjetunie. In 1991 het Gorbatsjof 'n nasionale referendum uitgeroep, wat geboikot is deur die Sowjetrepublieke [[Litause Sosialistiese Sowjetrepubliek|Litaue]], [[Lettiese Sosialistiese Sowjetrepubliek|Letland]], [[Estniese Sosialistiese Sowjetrepubliek|Estland]], [[Armeense Sosialistiese Sowjetrepubliek|Armenië]], [[Georgiese Sosialistiese Sowjetrepubliek|Georgië]] en [[Moldawiese Sosialistiese Sowjetrepubliek|Moldawië]]. Dit het daartoe gelei dat die meeste deelnemende burgers gestem het vir die behoud van die land as 'n hernude federasie. In Augustus 1991 het onbuigsame lede van die Kommunistiese Party 'n staatsgreep teen Gorbatsjof gelei. Die poging het misluk, met [[Boris Jeltsin]] wat 'n groot rol daarin gespeel het, en die Kommunistiese Party is daarna verbied. Die [[Russiese Federasie]] het die opvolgerstaat van die Sowjetunie geword, terwyl die ander republieke almal onafhanklik geword het. Die Sowjetunie het baie sosiale en tegnologiese prestasies behaal: Dit het die tweede grootste ekonomie in die wêreld gehad en sy weermag was die grootste op aarde. Dit het die grootste arsenaal [[kernwapen]]s gehad. Dit was 'n stigterslid van die [[Verenigde Nasies]] en een van die vyf permanente lede van die VN se [[Veiligheidsraad]]. Voor sy verbrokkeling het die land sy status as een van die wêreld se twee [[Supermoondheid|supermoondhede]] gehandhaaf met sy leierskap in [[Oos-Europa]], sy militêre en ekonomiese krag en sy wetenskaplike navorsing. ==Etimologie== Die woord "sowjet" is afgelei van die [[Russies]]e woord совет, ''sowjet''; "raad", "vergadering", "advies"). Die woord ''sowjetnik'' beteken "raadgewer".<ref name="americana">{{Cite |title=Soviet |year=1920 |author=Klein, Henri F. (red.)|publisher= Encyclopedia Americana|date=1920}}</ref> Die sowjets as werkersrade het die eerste keer tydens die [[Russiese Rewolusie (1905)|Russiese Rewolusie van 1905]] ontstaan.{{sfn|Pons|Service|2010|p=763}}{{sfn|Mccauley|2014|p=487}} Hoewel hulle vinnig deur die keiserlike weermag onderdruk is, het werkers en soldate se sowjets ná die [[Februarie-rewolusie]] deur die hele land verskyn, en hulle het mag met die tussentydse regering gedeel.{{sfn|Pons|Service|2010|p=763}}<ref name="br1"/> Die Bolsjewiste, wat deur Lenin gelei is, het geëis dat alle mag na die sowjets oorgedra word en hulle het die steun van die werkers en soldate geniet.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/event/April-Theses |title=April Thesis |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |access-date=27 December 2022 }}</ref> Ná die Oktober-rewolusie, waarin die Bolsjewiste die mag van die oorgangsregering in die naam van die sowjets oorgeneem het,<ref name="br1">{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/place/Soviet-Union |title=Soviet Union |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |last1=Dewdney|first1=John C. |last2=Conquest |first2=Robert |last3=Pipes|first3=Richard E. |last4=McCauley|first4=Martin |access-date=27 December 2022 }}</ref><ref name=BBC1>{{Cite news |title=The causes of the October Revolution |publisher=BBC |url=https://www.bbc.co.uk/bitesize/higher/history/russia/october/revision/4 |url-status=dead |access-date=31 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140805155250/http://www.bbc.co.uk/bitesize/higher/history/russia/october/revision/4 |archive-date=5 August 2014}}</ref> het Lenin die stigting van die RSFSR aangekondig.{{sfn|Service|2005|p=84}} In 1922 het Lenin 'n beroep gedoen vir die stigting van ander nasionale sowjetrepublieke om 'n groter unie te stig wat hy aanvanklik die Unie van Sowjetrepublieke van Europa en Asië (Russies: Союз Советских Республик Европы и Азии, ''Sojoez Sowjetskich Respoeblik Ewropi i Aziji'') genoem het. Stalin het aanvanklik Lenin se voorstel teengestaan, maar dit eindelik aanvaar. Met Lenin se toestemming het hy die naam verander na die Unie van Sosialistiese Sowjetrepublieke (USSR). СССР (in die [[Latynse alfabet]] "SSSR") is die afkorting van die Russiese naam vir die Sowjetunie in die [[Cyrilliese skrif]]. Die Sowjette het die afkorting so dikwels gebruik dat mense wêreldwyd met die betekenis vertroud was. Verder word die Russiese naam Советский Союз (''Sowjetski Sojoez'', letterlik "Sowjetunie") net so algemeen gebruik, maar net in 'n onafgekorte vorm. In [[Afrikaans]] is die staat die Sowjetunie of die USSR genoem. Dit is in Engels ''Soviet Union'' (''USSR'') genoem, in [[Frans]] ''Union soviétique'' (''URSS'') en in [[Duits]] ''Union der Sozialistischen Sowjetrepubliken'' (''UdSSR''). == Geskiedenis == === Rewolusie en stigting === Moderne rewolusionêre bydrywighede in die [[Russiese Ryk]] het begin met die [[Desembriste]]-opstand van 1825. Hoewel [[lyfeienskap]] in Rusland in 1861 afgeskaf is, was die terme daarvan ongunstig vir die kleinboere en het dit rewolusionêre aangemoedig. ’n Parlement, die [[Staatsdoema]], is in 1906 gestig ná die [[Russiese Rewolusie (1905)|Russiese Rewolusie van 1905]], maar [[tsaar]] [[Nikolaas II van Rusland|Nikolaas II]] het pogings teengestaan om van ’n [[absolute monargie]] na ’n konstitusionele monargie oor te slaan. Maatskaplike onrus is in die [[Eerste Wêreldoorlog]] vererger deur militêre terugslae en voedseltekorte in groot stede. [[Lêer:19191107-lenin second anniversary october revolution moscow.jpg|thumb|240px|Lenin, Trotsky en Kamenef vier die tweede herdenking van die Oktoberrewolusie.]] ’n Spontane opstand in [[Petrograd]] weens Rusland se ekonomiese en morele agteruitgang tydens die oorlog het gelei tot die [[Februarie-rewolusie]] en die omverwerping van die keiserlike regering in Maart 1917. Die tsaristiese [[outokrasie]] is vervang met die Russiese Voorlopige Regering, wat [[verkiesing]]s sou hou vir die Russiese Grondwetgewende Vergadering en sou aanhou veg in die oorlog aan die kant van die [[Drievoudige Entente]]. Terselfdertyd het werkersrade, in [[Russies]] bekend as "sowjets" (советы, ''sowjeti''), dwarsoor die land ontstaan. Die [[Bolsjewis]]te, onder leiding van [[Wladimir Lenin]], het in die sowjets en op straat voorspraak gemaak vir ’n sosialistiese rewolusie. Op [[25 Oktober]] (7 November volgens die [[Gregoriaanse kalender]]) 1917 het die Bolsjewiste die belangrikste regeringsgeboue in Petrograd sonder veel teenstand beset. Ook die [[Winterpaleis]] in Petrograd is oorgeneem en die bewind van die Voorlopige Regering is so beëindig. Alle mag was nou in die hande van die sowjets. Hierdie gebeure sou later amptelik in die Sowjetunie bekend word as die [[Oktober-rewolusie|Groot Sosialistiese Oktober-rewolusie]]. In Desember het die Bolsjewiste ’n wapenstilstandsooreenkoms met die [[Sentrale Moondhede]] onderteken, hoewel gevegte teen Februarie 1918 hervat is. In Maart het Sowjet-Rusland sy betrokkenheid in die oorlog finaal beëindig en die [[Verdrag van Brest-Litofsk]] onderteken. ’n Lang en bloedige [[burgeroorlog]] het hierop gevolg tussen die [[Rooi Leër]] en die [[Wit Leër]]. Dit het in 1917 begin en in 1923 geëindig met die Rooi Leër se oorwinning. Die oorlog het ingesluit buitelandse inmenging, die moord op die tsaar en sy gesin en die [[hongersnood]] van 1921, waarin sowat vyf miljoen mense dood is.<ref>{{cite book|author=Evan Mawdsley|title=The Russian Civil War|url=https://books.google.com/?id=LUhXZD2BPeQC&pg=PA287|date=1 Maart 2007|publisher=Pegasus Books|isbn=978-1-933648-15-6|page=287 }}</ref> In Maart 1921, ná ’n verwante konflik met [[Pole]], is die [[Vrede van Riga]] onderteken, waarvolgens betwiste gebiede in die huidige [[Belarus]] en [[Oekraïne]] tussen Pole en Sowjet-Rusland verdeel is. Laasgenoemde moes ook soortgelyke konflikte in die nuwe republieke [[Finland]], [[Estland]], [[Letland]] en [[Litaue]] oplos. === Vereniging van republieke === Op 28 Desember 1922 is ’n konferensie van gevolmagtigde afgevaardigdes van die [[Russiese Sosialistiese Federale Sowjetrepubliek|Russiese SFSR]], die Transkaukasiese SFSR, die [[Oekraïense Sosialistiese Sowjetrepubliek|Oekraïense SSR]] en die [[Wit-Russiese Sosialistiese Sowjetrepubliek|Wit-Russiese SSR]] gehou waar die verdrag vir die stigting van die Sowjetunie<ref>Richard Sakwa ''The Rise and Fall of the Soviet Union, 1917–1991: 1917–1991''. Routledge, 1999. {{ISBN|978-0-415-12290-0}}. pp. 140–143.</ref> en die verklaring van die stigting van die USSR onderteken is, en daarmee is die Unie van Sosialistiese Sowjetrepublieke gestig.<ref>Julian Towster. ''Political Power in the U.S.S.R., 1917–1947: The Theory and Structure of Government in the Soviet State'' Oxford Univ. Press, 1948. p. 106.</ref> Op 1 Februarie 1924 het die [[Verenigde Koninkryk]] die USSR erken. In dieselfde jaar is die Sowjetgrondwet aanvaar, wat die Desember 1922-vereniging gewettig het. ’n Intensiewe restrukturering van die land se [[ekonomie]], [[nywerheid]] en [[politiek]] het in die vroeë dae van Sowjetmag in 1917 begin. ’n Groot deel daarvan is gedoen volgens die Bolsjewistiese Aanvanklike Verordenings, regeringsdokumente wat deur Lenin onderteken is. Een van die prominentste deurbrake was die groot restrukturering van die Sowjetekonomie gebaseer op die totale elektrifisering van die land. Die plan is in 1920 ontwikkel en het ’n tydperk van 10 tot 15 jaar behels. ’n Netwerk van 30 kragstasies, insluitende 10 groot hidroëlektriese kragaanlegte, en verskeie nywerheidsprojekte is aangepak.<ref>{{Cite journal|last1=Lapin|first1=G. G.|journal=Hydrotechnical Construction|volume=34|issue=8/9|pages=374–379|doi=10.1023/A:1004107617449|year=2000|pmid= |title=70 Years of Gidroproekt and Hydroelectric Power in Russia|pmc= |issn=0018-8220}}</ref> Dit het die prototipe geword van daaropvolgende vyfjaarplanne en is teen 1931 voltooi.<ref name="Kuzbassenergo">{{ru}} [http://www.kuzbassenergo.ru/goelro/ On GOELRO Plan — at Kuzbassenergo.] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20081226190310/http://www.kuzbassenergo.ru/goelro/ |date=26 Desember 2008 }}</ref> === Stalin-era === Van sy stigting af was die regering van die Sowjetunie geskoei op die eenpartyregering van die [[Kommunistiese Party van die Sowjetunie|Kommunistiese Party (Bolsjewiste)]]. Ná die ekonomiese beleid van "oorlogskommunisme" tydens die burgeroorlog, as ’n voorspel tot die volle ontwikkeling van [[sosialisme]] in die land, het die Sowjetregering in die 1920's sommige privaat ondernemings toegelaat om saam met die genasionaliseerde nywerheid te bestaan volgens die [[Nuwe Ekonomiese Beleid]]. Die verklaarde doel van die eenpartystaat was om te verseker [[kapitalisme|kapitalistiese]] uitbuiting vind nooit weer in die land plaas nie en dat die beginsels van demokratiese sentralisme die doeltreffendste manier sou wees om die wense van die volk op ’n praktiese manier te verteenwoordig. Debatte oor die toekoms van die ekonomie het die agtergrond verskaf vir ’n magstryd in die jare ná Lenin se dood in 1924. Aanvanklik sou Lenin vervang word deur ’n driemanskap bestaande uit [[Grigori Zinowijef]] van die Oekraïense SSR, [[Lef Kamenef]] van die Russiese SFSR en [[Josef Stalin]] van die Transkaukasiese SFSR. Op 3 April 1922 is Stalin aangewys as hoofsekretaris van die Kommunistiese Party. Lenin het Stalin aangestel as hoof van die Werkers- en Boere-inspektoraat en dit het Stalin aansienlike mag gegee. Deur sy invloed stelselmatig te konsolideer en sy mededingers in die party te uitoorlê het Stalin die onbetwiste leier van die Sowjetunie geword en, teen die einde van die 1920's, ’n [[Totalitarisme|totalitaristiese bewind]] gevestig. In Oktober 1927 is Zinowijef en Trotsky uit die Sentrale Komitee geskop en verban. {{Kombi-beeld|Russian SFSR in Soviet Union (1922).svg|Russian SFSR in Soviet Union (1936).svg| |align=right |caption1= |caption2=Die USSR in 1922 en 1936 (in rooi - [[Russiese Sosialistiese Federale Sowjetrepubliek|Russiese SFSR]]). }} In 1928 het Stalin die eerste vyfjaarplan in werking gestel om die sosialistiese ekonomie op te bou. In die nywerheid het die staat beheer oor alle bestaande ondernemings oorgeneem en ’n intensiewe industrialiseringsprogram onderneem. In die [[landbou]] is die gedwonge kollektivisering van plase oor die hele land ingestel. Droogtes en hongersnood het ontstaan en die dood van miljoene mense veroorsaak; [[koelak]]ke (groot grondbesitters) wat oorleef het, is vervolg en baie is na die [[Goelag]] gestuur vir gedwonge arbeid.<ref>{{cite book|author=Stéphane Courtois|author2=Mark Kramer|title=Livre noir du Communisme: crimes, terreur, répression|url=https://books.google.com/?id=H1jsgYCoRioC&pg=PA206|date=15 October 1999|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-07608-2|page=206 }}</ref> Gemeenskaplike opstuwing het in die middel 1930's voortgeduur. Stalin se [[Groot Suiwering]] het gelei tot die teregstelling of aanhouding van baie "ou Bolsjewiste" wat saam met Lenin aan die Oktober-rewolusie deelgeneem het. Volgens gedeklassifiseerde dokumente het die [[FSB|NKGB]] in 1937 en 1938 meer as een en ’n half miljoen mense in hegtenis geneem, van wie 681&nbsp;692 geskiet is.<ref name="Thurston">{{cite book |last= Thurston|first=Robert W.|date=1998 |title=Life and Terror in Stalin's Russia, 1934–1941|url= |location= |publisher=Yale University Press|page=139 |isbn=978-0-300-07442-0}}</ref> Oor dié twee jaar was daar gemiddeld meer as duisend teregstellings per dag.<ref>{{cite book|author=Abbott Gleason|title=A companion to Russian history|url=https://books.google.com/?id=JyN0hlKcfTcC&pg=PA373|year=2009|publisher=Wiley-Blackwell|isbn=978-1-4051-3560-3|page=373 }}</ref> Volgens die historikus Geoffrey Hosking is sowat 10&nbsp;miljoen tot 11&nbsp;miljoen mense in die 1930's vermoor,<ref name="1930s">{{cite book|author=Geoffrey A. Hosking|title=Russia and the Russians: a history|url=https://books.google.com/?id=oh-5AAmboMUC&pg=PA469|year=2001|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-00473-3|page=469 }}</ref> hoewel die historikus Timothy D. Snyder beweer volgens argiefbewyse is hoogstens 9&nbsp;miljoen mense gedurende die hele Stalin-era dood.<ref>[http://www.nybooks.com/daily/2011/01/27/hitler-vs-stalin-who-was-worse/ Hitler vs. Stalin: Who Was Worse?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171012090945/http://www.nybooks.com/daily/2011/01/27/hitler-vs-stalin-who-was-worse/ |date=12 Oktober 2017 }}, ''The New York Review of Books'', 27 Januarie 2011</ref> Volgens die leerstelling van staatsateïsme was daar ’n regeringsgesteunde program om almal tot [[ateïsme]] te dwing.<ref>Religion and the State in Russia and China: Suppression, Survival, and Revival, by Christopher Marsh, page 47. Continuum International Publishing Group, 2011.</ref><ref>Inside Central Asia: A Political and Cultural History, by Dilip Hiro. Penguin, 2009.</ref><ref name="Adappur2000">{{cite book|last=Adappur|first=Abraham|title=Religion and the Cultural Crisis in India and the West|url=https://books.google.com/books?id=44DYAAAAMAAJ|accessdate=14 July 2016|year=2000|publisher=Intercultural Publications|language=Engels|isbn=978-81-85574-47-9|quote=Forced Conversion under Atheistic Regimes: It might be added that the most modern example of forced "conversions" came not from any theocratic state, but from a professedly atheist government — that of the Soviet Union under the Communists.|archive-url=https://web.archive.org/web/20170314065732/https://books.google.com/books?id=44DYAAAAMAAJ|archive-date=14 Maart 2017|df=dmy-all}}</ref> Die regering het [[godsdiens]]te geteiken op grond van staatsbelang, en hoewel die meeste georganiseerde godsdienste nooit verbied is nie, is beslag op kerkeiendomme gelê, gelowiges lastig geval en godsdiens bespot terwyl ateïsme in skole verkondig is.<ref>USGOV1</ref> Die regering het die [[Russies-Ortodokse Kerk]] probeer beheer en, in tye van nasionale krisis, uitgebuit vir die staat se eie doeleindes. Hulle eindelike doel was egter om dit uit die weg te ruim. In die eerste vyf jaar van die Sowjetbewind het die Bolsjewiste duisende biskoppe en priesters tereggestel. Baie ander is gevange geneem en verban. Die meeste kweekskole is gesluit en die publikasie van die meeste godsdiensmateriaal is verbied. Teen 1941 was nog net 500 van die duisende kerke oop. ==== 1930's ==== Nouer samewerking tussen die Sowjetunie en die [[Weste]] het in die vroeë 1930's ontwikkel. Van 1932 tot 1934 het die Sowjetunie aan die Wêreldontwapeningskonferensie deelgeneem. In 1933 is diplomatieke betrekkinge tussen die land en die [[Verenigde State]] aangeknoop nadat die nuutverkose Amerikaanse president [[Franklin D. Roosevelt]] in November Stalin se Kommunistiese regering amptelik erken en ’n nuwe handelsooreenkoms tussen die twee lande aangegaan het.<ref>[http://www.holodomorct.org/history.html Ukrainian 'Holodomor' (man-made famine) Facts and History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130424093532/http://www.holodomorct.org/history.html |date=24 April 2013 }}. Holodomorct.org (28 November 2006). Besoek op 29 Julie 2013.</ref> In September 1934 het die Sowjet by die [[Volkebond]] aangesluit. Nadat die [[Spanje|Spaanse]] Burgeroorlog in 1936 uitgebreek het, het die USSR die republikeinse magte teen die nasionaliste gesteun, terwyl laasgenoemde deur [[Koninkryk van Italië|Fascistiese Italië]] en [[Nazi-Duitsland]] gesteun is. In Desember 1936 het Stalin ’n nuwe grondwet afgekondig wat wêreldwyd as die mees demokratiese grondwet denkbaar geprys is. Volgens die historikus J. Arch Getty was baie mense later spyt oor hulle ondersteuning daarvan. "Die burgerregte, persoonlike vryhede en demokratiese vorme wat in Stalin se grondwet verkondig is, is feitlik onmiddellik vertrap en het lank ná Stalin se dood steeds leë beloftes gebly."<ref>{{Cite journal |jstor = 2500596|title = State and Society Under Stalin: Constitutions and Elections in the 1930s|journal = Slavic Review|volume = 50|issue = 1|pages = 18–35|last1 = Getty|first1 = J. Arch|year = 1991|doi = 10.2307/2500596}}</ref> In 1939 het die Sowjetunie voelers na Nazi-Duitsland uitgesteek. Byna ’n jaar nadat Brittanje en [[Frankryk]] die [[München-ooreenkoms]] met Duitsland aangegaan het, het die Sowjetunie ook ooreenkomste met dié land aangegaan. In Augustus 1939 het die twee lande die [[Molotof-Ribbentrop-verdrag]] onderteken. Die nieaanvalsverdrag het die Sowjetunie in staat gestel om die [[Baltiese lande]] ([[Litaue]], [[Letland]] en [[Estland]]), [[Bessarabië]], [[Boekowina|Noord-Boekowina]] en [[Pole|Oos-Pole]] te beset. Laat in November, toe die Sowjetunie nie [[Finland]] langs diplomatieke weë kon oorreed om sy grens 25&nbsp;km weg van Leningrad te skuif nie, het Stalin opdrag gegee vir die inval van Finland. ==== Tweede Wêreldoorlog ==== {{Hoofartikel|Tweede Wêreldoorlog}} [[Lêer:RIAN archive 44732 Soviet soldiers attack house.jpg|thumb|300px|Baie historici beskou die [[Slag van Stalingrad]] as ’n keerpunt in die Tweede Wêreldoorlog.]] Duitsland het die Molotof-Ribbentrop-verdrag verbreek en die Sowjetunie op 22 Junie 1941 binnegeval. Dit was die begin van die stryd aan die oostelike front, wat in die USSR bekend was as die Groot Patriotiese Oorlog. Die Rooi Leër het die skynbaar onoorwinlike Duitse weermag in die [[Slag van Moskou]] gestuit, deels danksy ’n besonder strawwe winter. In die [[Slag van Stalingrad]], wat van laat in 1942 tot vroeg in 1943 geduur het, is die Duitsers ’n terugslag toegedien waarvan hulle nooit heeltemal herstel het nie en dit het ’n keerpunt in die oorlog geword. Ná Stalingrad het die Sowjetmagte deur [[Oos-Europa]] na [[Berlyn]] beweeg voordat Duitsland in 1945 oorgegee het. Die Duitse weermag het 80% van sy militêre lewensverliese aan die oostelike front gely.<ref>{{cite book|author=William J. Duiker|title=Contemporary World History|url=https://books.google.com/?id=uqvgYtJHGSMC|date=31 August 2009|publisher=Wadsworth Pub Co|isbn=978-0-495-57271-8|page=128 }}</ref> [[Lêer:Teheran conference-1943.jpg|thumb|Van links Stalin, Roosevelt en die Britse premier, [[Winston Churchill]], in 1943 by die Teheran-konferensie.]] Die Sowjetunie het ook groot verliese in die Tweede Wêreldoorlog gely – sowat 27&nbsp;miljoen van die land se mense het gesterf.<ref name="Geoffrey A. Hosking 2006 242">{{cite book|author=Geoffrey A. Hosking|title=Rulers and victims: the Russians in the Soviet Union|url=https://books.google.com/?id=CDMVMqDvp4QC&pg=PA242|year=2006|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-02178-5|page=242}}</ref> Sowat 2,8&nbsp;miljoen Sowjetse oorlogsgevangenes is in net agt maande van 1941 tot 1942 weens Nazi-mishandeling dood as gevolg van verhongering en teregstellings.<ref>Daniel Goldhagen, ''Hitler's Willing Executioners'' (p. 290)</ref><ref>{{cite web |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/the-treatment-of-soviet-pows-starvation-disease-and-shootings-june-1941january-1942 |title=The Treatment of Soviet POWs: Starvation, Disease, and Shootings, June 1941–January 1942 |website=encyclopedia.ushmm.org |access-date=9 Maart 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200522011511/https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/the-treatment-of-soviet-pows-starvation-disease-and-shootings-june-1941january-1942 |archive-date=22 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Tydens die oorlog was die Sowjetunie, Amerika, Brittanje en [[China]] bekend as die Groot Vier Geallieerde moondhede,<ref>{{cite book|last=Brinkley|first=Douglas|title=The New York Times Living History: World War II, 1942–1945: The Allied Counteroffensive|url=https://books.google.com/?id=HymSg_Pp7X0C&pg=PA223&lpg=PA223&dq=big+four+world+war+2#v=onepage&q=big%20four%20world%20war%202&f=false|publisher=Macmillan, 2004|isbn=978-0-8050-7247-1|year=2003}}</ref> en hulle het later die "Vier Polisiemanne" geword wat die grondslag van die [[Verenigde Nasies]] se Veiligheidsraad gevorm het.<ref>{{cite book|last=Urquhart|first=Brian|title=Looking for the Sheriff|publisher=New York Review of Books, 16 July 1998}}</ref> Die Sowjetunie het as ’n supermoondheid uit die oorlog getree. Nadat die Westerse wêreld eers geweier het om dit te erken, het die land teen die laat 1940's amptelike betrekkinge met feitlik elke land gehad. Dit was ’n stigterslid van die Verenigde Nasies in 1945 en het een van die vyf permanente lede van die Veiligheidsraad geword; dit het die land die reg gegee om enige van die raad se besluite te veto. Die Sowjetunie het sy status as een van die wêreld se twee supermoondhede behou vanweë sy oorheersing in Oos-Europa, militêre krag, ekonomiese krag, hulp aan [[ontwikkelende land]]e en wetenskaplike navorsing, veral in ruimtetegnologie en wapens.<ref>{{Cite web|url=https://www.loc.gov/exhibits/archives/sovi.html|title=The Soviet Union and the United States – Revelations from the Russian Archives {{!}} Exhibitions – Library of Congress|date=15 Junie 1992|website=www.loc.gov|language=en|access-date=12 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170915012329/http://www.loc.gov/exhibits/archives/sovi.html|archive-date=15 September 2017|df=dmy-all}}</ref> ==== Koue Oorlog ==== {{Hoofartikel|Koue Oorlog}} Die [[Koue Oorlog]] was ’n langdurige toestand van politieke konflik, militêre spanning en ekonomiese mededinging wat ná die Tweede Wêreldoorlog ontstaan het, hoofsaaklik tussen die Sowjetunie en sy satellietstate aan die een kant en die Westerse wêreld, veral die Verenigde State, aan die ander kant. Hoewel die twee belangrikste magte amptelik nooit regstreeks gebots het nie, het die konflik gelei tot militêre bondgenootskappe, die strategiese ontplooiing van wapens, uitgebreide hulp aan swakker lande, spioenasie, propaganda, ’n [[wapenwedloop]], mededinging op internasionale [[sport]]geleenthede en [[tegnologie]]se mededinging soos die [[ruimtewedloop]]. Net ná die oorlog het die Sowjetunie sy ekonomie uitgebrei, terwyl dit steeds streng sentrale beheer gehandhaaf het. Dit het beheer oor die meeste lande in Oos-Europa geneem en hulle in satellietstate omskep. Die land het dié state in 1955 in ’n militêre bondgenootskap, die [[Warskouverdrag]], verenig en van 1949 tot 1991 in ’n ekonomiese organisasie, die Raad vir Wedersydse Ekonomiese Bystand.<ref name="fas.org">{{cite web |url=https://fas.org/irp/world/russia/gru/ |title=Main Intelligence Administration (GRU) Glavnoye Razvedovatel'noye Upravlenie – Russia / Soviet Intelligence Agencies |publisher=Fas.org |access-date=24 November 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406022848/https://fas.org/irp/world/russia/gru/ |archive-date=6 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die Sowjetunie het op sy eie herstel gekonsentreer en beslag op die meeste van Duitsland se nywerheidsfabrieke gelê. Dit het oorlogsvergoeding van [[Oos-Duitsland]], [[Hongarye]], [[Roemenië]] en [[Bulgarye]] gevorder met Sowjetoorheersde gesamentlike ondernemings. Dit het ook handelsooreenkomste aangegaan wat ontwerp was om die Sowjetunie te bevoordeel. Moskou het die Kommunistiese Partye van sy satellietstate beheer en hulle het opdragte van die [[Moskouse Kremlin|Kremlin]] uitgevoer. Sy bondgenote van die Tweede Wêreldoorlog, Amerika en Brittanje, het sy vyande geword uit vrees vir sy ambisies. === Chroesjtsjof-era === [[Lêer:John Kennedy, Nikita Khrushchev 1961.jpg|thumb|Die Sowjetleier [[Nikita Chroesjtsjof]] (links) by die Amerikaanse president [[John F. Kennedy]] op 3 Junie 1961 in [[Wene]].]] [[Lêer:Yuri Gagarin (1961) - Restoration.jpg|thumb|180px|Die Sowjetse ruimtevaarder Joeri Gagarin, die eerste mens in die ruimte.]] Stalin is op 5 Maart 1953 dood. Omdat geen opvolger aangewys is nie, wou die hoogste amptenare van die Kommunistiese Party aanvanklik die Sowjetunie met ’n driemanskap regeer onder leiding van [[Georgi Malenkof]]. Dit het nie lank geduur nie en [[Nikita Chroesjtsjof]] het eindelik die daaropvolgende magstryd teen die middel 1950's gewen. In 1956 het hy Stalin se wandade ontbloot en beheer oor die party en die volk afgeskaal. Dis was bekend as de-Stalinisasie. [[Lêer:Soviet empire 1960.png|duimnael|links|220px|Die grootste omvang van die Sowjetse invloedsfeer, ná die Kubaanse Rewolusie van 1959 en voor die Sowjet-Chinese konflik van 1961.]] Moskou het Oos-Europa as ’n kritieke buffersone in die weste beskou in die moontlike geval van nog ’n inval soos die een deur die Duitsers in 1941. Daarom wou die USSR sy beheer oor die streek verstewig deur die Oos-Europese lande in satellietstate te omskep wat van hom afhanklik en aan sy leierskap onderdanig is. Militêre mag is in 1956 gebruik om opstande in Hongarye en Pole te onderdruk. Laat in die 1950's het ’n konfrontasie met [[China]] oor die USSR se soeke na toenadering tot die Weste, wat [[Mao Zedong]] beskou het as Chroesjtsjof se [[revisionisme]], gelei tot ’n skeuring in die wêreldwye Marxisties-Leninistiese beweging. Die regerings van [[Albanië]], [[Kambodja]] en [[Somalië]] het hulle aan die kant van China geskaar in plaas van die USSR. In dié tydperk van die laat 1950's en vroeë 1960's het die Sowjetunie groot wetenskaplike en tegnologiese suksesse in die [[ruimtewedloop]] behaal: Hulle het die eerste kunsmatige satelliet, [[Spoetnik 1]], in 1957 gelanseer; ’n lewende hond met die naam [[Laika]] ook in 1957 en die eerste [[mens]], [[Joeri Gagarin]], in 1961 die ruimte ingestuur. Die eerste vrou in die ruimte was [[Walentina Teresjkowa]] (1963), die eerste mens wat in die ruimte geloop het was [[Aleksei Leonof]] (1965), die eerste sagte landing op die [[maan]] was deur [[Loena-ruimteprogram|Loena 9]] (1966) en die eerste maanverkenningstuie was [[Loenochod-ruimteprogram|Loenochod 1 en 2]] (1970 en 1973).<ref name="lunokhod">{{cite episode|title=Tank on the Moon |series=The Nature of Things with David Suzuki |network=CBC-TV |airdate=6 Desember 2007 |url=http://www.cbc.ca/natureofthings/magazine2.html |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081226123643/http://www.cbc.ca/natureofthings/magazine2.html |archivedate=26 Desember 2008 }}</ref> Chroesjtsjof het in die middel 1950's die [[Chroesjtsjof-ontdooiing|Ontdooiing]] begin – ’n komplekse verskuiwing in die politieke, kulturele en ekonomiese lewe in die Sowjetunie. Dié tydperk sluit in ’n mate van openlikheid en kontak met ander nasies, asook nuwe sosiale en ekonomiese beleide met groter klem op verbruikersgoedere. Dit het ’n verhoging van die lewenstandaard tot gevolg gehad, terwyl hoë vlakke van ekonomiese groei gehandhaaf is. Sensuur is ook verslap. Chroesjtsjof se hervormings in landbou en administrasie was egter oor die algemeen onproduktief. In 1962 het hy ’n [[Kubaanse missielkrisis|krisis met die VSA]] ontketen oor die Sowjetunie se ontplooiing van [[Kernkrag|kernmissiele]] in [[Kuba]]. ’n Ooreenkoms is tussen die USSR en VSA aangegaan om vyandelike kernmissiele uit beide Kuba en [[Turkye]] te verwyder en die krisis is so afgeweer. Dit het Chroesjtsjof baie verleentheid veroorsaak en sy prestige het afgeneem. Eindelik het dit gelei tot sy verwydering uit sy amp in 1964. === Tydperk van stagnasie === [[Lêer:Carter Brezhnev sign SALT II.jpg|thumb|300px|Leonid Brezjnef en die Amerikaanse president [[Jimmy Carter]] onderteken die SALT II-wapenbeperkingsooreenkoms op 18 Junie 1979 in Wene.]] Die tydperk van stagnasie was ’n tyd met negatiewe ekonomiese, politieke en sosiale resultate in die Sowjetunie. Dit het tydens die bewind van [[Leonid Brezjnef]] begin en voortgeduur onder [[Joeri Andropof]] en [[Konstantin Tsjernenko]]. Nadat nog ’n tydperk van gesamentlike leierskap op Chroestsjof se verwydering gevolg het, het Brezjnef hom vroeg in die 1970's as leier gevestig. In 1968 het die Sowjetunie en Warskouverdragsbondgenote [[Tsjeggo-Slowakye]] binnegeval om die [[Praagse Lente]]-hervormings te beëindig. Brezjnef het die inval en vorige invalle in Oos-Europese state geregverdig met die instelling van die [[Brezjnef-doktrine]], waarvolgens die Sowjetunie hom die reg toeëien om die soewereiniteit te skend van enige land wat probeer om Marxisme-Leninisme met kapitalisme te vervang. Onder Brezjnef was daar ’n tydperk van [[détente]] met die Weste, wat gelei het tot verdrae oor wapenbeheer (soos SALT I en SALT II) terwyl die Sowjetunie steeds sy militêre krag vergroot het. In Oktober 1977 is die Sowjetunie se derde grondwet eenparig goedgekeur. Die heersende gevoel van die Sowjetleiers met Bresjnef se dood in 1982 was ’n teenstand teen verandering. Bresjnef se lang bewind is later ’n tydperk van stagnasie (период застоя, ''period zastoja'') gedoop. Die topleierskap was teen dié tyd oud en verstok. === Gorbatsjof-era === Twee ontwikkelings het die daaropvolgende dekade oorheers: die toenemende oënskynlike verbrokkeling van die Sowjetunie se ekonomiese en politieke strukture, en die laslappiepogings van hervorming om dié proses om te keer. Kenneth S. Deffeyes meen in ''Beyond Oil'' die [[Ronald Reagan|Reagan-administrasie]] het [[Saoedi-Arabië]] aangemoedig om die prys van olie in 1980 te verlaag tot op ’n punt waar die Sowjetunie nie ’n wins kon maak met die verkoop van sy olie nie, en die USSR se ekonomie is so geknou.<ref>Kenneth S. Deffeyes, Beyond Oil: The View from Hubbert's Peak.</ref> [[Lêer:President Ronald Reagan greets a young boy while touring Red Square during the Moscow Summit in the USSR.jpg|thumb|Reagan groet ’n jong seun tydens ’n toer van [[Rooiplein]] saam met Gorbatsjof tydens die Moskouberaad van Mei 1988.]] [[Beeld:RIAN archive 330109 Soviet President Mikhail Gorbachev and U.S. President George Bush.jpg|thumb|Michail Gorbatsjof en [[George H.W. Bush]] teken bilaterale dokumente tydens Gorbatsjof se amptelike besoek aan die VSA in 1990.]] Brezjnef se twee opvolgers, oorgangsfigure met hulle wortels diep in sy tradisie, het nie lank gehou nie. Andropof was 68 jaar oud en Tsjernenko 72 toe hulle aan die bewind gekom het; albei is binne twee jaar dood. In ’n poging om ’n derde korttermynbewind af te weer het die regering hom tot die volgende generasie gewend en [[Michail Gorbatsjof]] tot hoofsekretaris van die Kommunistiese Party verkies. Gorbatsjof het pogings aangewend om aansienlike veranderings in die ekonomie en partyleierskap teweeg te bring, wat [[perestroika]] ("hervorming") genoem is. Sy beleid van [[glasnost]] ("openheid") het die publiek toegang tot inligting gegee ná dekades van groot regeringsensuur. Hy wou ook die [[Koue Oorlog]] beëindig. In 1988 het die Sowjetunie sy troepe uit [[Afganistan]] onttrek ná ’n nege jaar lange oorlog. In 1989 het rewolusies in die satellietstate ontstaan. Met die afbreek van die [[Berlynse Muur]] en met [[Oos-Duitsland]] en [[Wes-Duitsland]] wat ’n hereniging nagestreef het, het die einde aangebreek van die [[Ystergordyn]] tussen die Weste en die Sowjetbeheerde streke. Laat in die 1980's het die republieke van die Sowjetunie stappe aangewend om hulle soewereiniteit te herstel. Op 7 April 1990 is ’n wet aanvaar dat enige republiek kon afstig as meer as twee derdes van sy inwoners in ’n referendum daarvoor stem.<ref>[http://www.rspp.su/sobor/conf_2006/istoki_duh_nrav_crisis.html Origins of Moral-Ethical Crisis and Ways to Overcome it] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928104220/http://www.rspp.su/sobor/conf_2006/istoki_duh_nrav_crisis.html |date=28 September 2007 }} by V.A.Drozhin Honoured Lawyer of Russia.</ref> In 1990 het baie republieke die eerste vrye verkiesings vir hulle eie wetgewende liggame gehou. In 1989 het die Russiese SFSR, die grootste republiek (met sowat die helfte van die bevolking), ’n nuutverkose Kongres van Volksafgevaardigdes saamgeroep. [[Boris Jeltsin]] is as voorsitter verkies. Op 12 Junie 1990 het die kongres Rusland se soewereiniteit oor sy grondgebied verklaar en wette begin goedkeur wat sommige van die USSR se wette sou vervang. Ná ’n wegholoorwinning van die Hervormingsbeweging in Litaue het dié land op 11 Maart 1990 sy onafhanklikheid verklaar. Op 17 Maart 1991 is ’n referendum vir die behoud van die USSR in nege lande gehou (die ander het die stem geboikot). Die meeste van die inwoners in dié nege lande het vir die behoud van die Sowjetunie gestem en dit het Gorbatsjof se gewildheid ’n klein hupstootjie gegee. In die somer van 1991 het agt republieke ooreengekom oor die Nuwe Unie-verdrag – dit sou die Sowjetunie in ’n baie losser unie omskep het. Die ondertekening van die verdrag is egter in Augustus onderbreek deur ’n staatsgreeppoging deur geharde lede van die regering en die [[KGB]] wat Gorbatsjof se hervormings wou omkeer en die sentrale regering se beheer oor die publiek wou herstel. Nadat die staatsgreep misluk het, is Jeltsin as ’n held beskou danksy sy besliste optrede tydens die oproer, terwyl Gorbatsjof se bewind so te sê verby was. Die [[magsbalans]] het aansienlik na die kant van die republieke oorbeweeg. In Augustus 1991 reeds het Letland en Estland hulle volle onafhanklikheid verklaar. Gorbatsjof het laat in Augustus as hoofsekretaris van die Kommunistiese Party bedank en kort daarna is die party se bedrywighede vir ’n onbepaalde tyd opgehef – wat sy bewind in effek beëindig het. Teen die herfs kon Gorbatsjof nie langer gebeure buite Moskou beïnvloed nie en selfs daar is hy uitgedaag deur Jeltsin, wat in Julie 1991 tot president van Rusland verkies is. === Ontbinding === {{Hoofartikel|Ontbinding van die Sowjetunie}} [[Lêer:Cold War border changes.png|duimnael|400px|Grensveranderinge ná die Koue Oorlog.]] Die oorblywende 12 republieke het voortgegaan met besprekings oor nuwe, al hoe losser modelle vir die unie. In dié tyd het Jeltsin dit wat van die Sowjetregering oorgebly het, oorgeneem – insluitende die [[Moskouse Kremlin]]. Die finale slag was op 1 Desember 1990 toe Oekraïne, die tweede magtigste republiek, oorweldigend vir onafhanklikheid gestem het. Dit het enige realistiese kans dat die Sowjetunie op enige manier kon voortbestaan, beëindig. Teen Desember 1990 het almal, buiten Rusland en [[Kazakhstan]], hulle volle onafhanklikheid verklaar. Op 8 Desember 1991 het die presidente van Rusland, Oekraïne en [[Belarus]] (voorheen Wit-Rusland) die Belawezja-ooreenkoms onderteken wat die Sowjetunie as ontbind verklaar het en die [[Gemenebes van Onafhanklike State]] (GOS) in sy plek in die lewe geroep het. Op 21 Desember 1991 het afgevaardigdes van al die Sowjetrepublieke buiten [[Georgië]] die [[Alma-Ata-protokol]] onderteken wat die ooreenkoms bekragtig het. Op 25 Desember het Gorbatsjof as president van die USSR bedank en die president se magte aan Jeltsin oorgedra. Daardie nag is die Sowjetvlag vir die laaste keer gestryk en die [[Vlag van Rusland|Russiese driekleur]] in sy plek gehys. Die volgende dag, op 26 Desember 1991, het die Opperste Sowjet, die hoogste regeringsliggaam van die Sowjetunie, gestem dat nie hy of die land meer bestaan nie. Dit word algemeen beskou as die amptelike, finale [[ontbinding van die Sowjetunie]] en die einde van die Koue Oorlog.<ref>{{Cite book | url=https://books.google.com/?id=Vt5OLD3vp4UC&pg=PR5&lpg=PR5&dq=26+december+1991+ussr#v=onepage&q=26%20december%201991%20ussr&f=false | title=Russia and the Commonwealth of Independent States: Documents, Data, and Analysis| isbn=978-1-56324-637-1| last1=Brzezinski| first1=Zbigniew| last2=Brzezinski| first2=Zbigniew K| last3=Sullivan| first3=Paige| year=1997}}</ref> Rusland is daarna internasionaal erken<ref name="uk">[http://www.fco.gov.uk/servlet/Front?pagename=OpenMarket/Xcelerate/ShowPage&c=Page&cid=1007029394365&a=KCountryProfile&aid=1019744935436 Country Profile: Russia] Foreign & Commonwealth Office of the United Kingdom. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080311123046/http://www.fco.gov.uk/servlet/Front?pagename=OpenMarket%2FXcelerate%2FShowPage&c=Page&cid=1007029394365&a=KCountryProfile&aid=1019744935436 |date=11 Maart 2008 }}</ref> as die USSR se opvolgerstaat. Rusland het al die USSR se buitelandse skuld aanvaar en die voormalige land se oorsese eiendomme as sy eie opgeëis. === Leiers === Leiers van die Sowjetunie, in chronologiese volgorde: # [[Wladimir Lenin]] (1917–1924) # [[Josef Stalin]] (1924–1953) # [[Nikita Chroesjtsjof]] (1953–1964) # [[Leonid Brezjnef]] (1964–1982) # [[Joeri Andropof]] (1982–1984) # [[Konstantin Tsjernenko]] (1984–1985) # [[Michail Gorbatsjof]] (1985–1991) == Geografie == [[Lêer:Center of Vladivostok and Zolotoy Rog.jpg|duimnael|links|[[Wladiwostok]] in die [[Russiese Verre Ooste]].]] [[Lêer:The Diomede Islands in the BeringSea (picture from space).jpg|duimnael|links|[[Nasa]]-satellietbeeld van die [[Diomedes-eilande]] in die [[Beringstraat]] (Rusland is links en die VSA regs).]] Die Sowjetunie het sowat 'n sesde van die totale landoppervlakte van die wêreld beslaan. Dit het die oostelike helfte van [[Europa]] en 'n derde van [[Asië]] ingesluit en was meer as twee keer so groot soos die [[Volksrepubliek China]]. Byna 10&nbsp;000&nbsp;km het die westelikste punt (20°&nbsp;O), naby [[Kaliningrad]], van Kaap Dezjnef aan die [[Beringstraat]] (170°&nbsp;W) geskei. Die noordelikste punt van die land, wat aan die bopunt van die Taimir-skiereiland geleë was, lê op 78°&nbsp;N en die suidelikste punt, wat in [[Turkmenistan]] geleë was, lê op 38°&nbsp;N. Driekwart van die landmassa het noord van die 50ste breedtegraad gelê. Dit was 'n laagland met uitgestrekte vlaktes wat aan die een kant na die [[Arktiese Oseaan]] en aan die ander kant via [[Wes-Europa]] na die [[Atlantiese Oseaan]] afgeloop het. Slegs in die suide en ooste was daar hoë bergreekse. Sowat 75% van die Sowjetunie was minder as 450&nbsp;m bo seespieël geleë. Die land se grense was meer as 56&nbsp;000&nbsp;km lank, waarvan twee derdes kuslyn (in die noorde en ooste) en 'n derde landgrense (in die weste en die suide) was. Aan die uiters noordwestelike grens van die Sowjetunie was [[Noorweë]], [[Finland]], die [[Finse Golf]], die [[Oossee]] en [[Pole]]. Op die punt waar die grens landinwaarts buig, het dit die skeiding tussen die Sowjet- en die Poolse deel van die voormalige [[Oos-Pruise]] gevorm. Verder suid het die Sowjetunie aan die destydse [[Tsjeggo-Slowakye]], [[Hongarye]] en [[Roemenië]] gegrens. Die noordelike tak van die [[Donau]]delta het die grens tot by die [[Swartsee]] beloop. Tussen die Swart- en die [[Kaspiese See]] het die Sowjetunie aan [[Turkye]] en [[Iran]] gegrens. Oos van die Kaspiese See het die Sowjetunie aan Iran, [[Afganistan]] en die Volksrepubliek China gegrens. Naby die ontmoetingspunt van die grense van die Sowjetunie, Afganistan en die Volksrepubliek China was die Sowjetunie deur 'n smal strook Afgaanse land van [[Pakistan]] en [[Indië]] geskei. Die Sowjetunie het ook aan [[Mongolië]] en [[Noord-Korea]] gegrens. Geen land ter wêreld het so 'n lang kuslyn gehad nie, maar geen land was ook deur soveel ysseë en moerasagtige kuste omring nie. Net ten suide van die belangrike hawens [[Wladiwostok]] ('n ysvrye hawe en destydse Sowjet-vlootbasis) en [[Nachodka]], was die kort grens tussen die Sowjetunie en Noord-Korea die [[See van Japan]]. Aan die oostelikste kant het die Beringstraat die Eurasiese vasteland van die [[Noord-Amerika]]anse vasteland geskei. Aan die Arktiese Oseaan het die Sowjetkus verskeie vlak seë gehad wat deur groepe eilande van mekaar geskei is. Van oos na wes was dit die [[Oos-Siberiese See]], [[Laptefsee]], [[Karasee]] en [[Barentssee]]. Die [[argipel]]s word onderskeidelik die [[Nieu-Siberiese Eilande]], [[Nordland]], [[Nowaja Zemlja]] en [[Franz Josef-land]] genoem. Naby die [[Moermansk]]-hawe aan die [[Beringsee]] het die landgrens met [[Noorweë]] begin. == Regering en politiek == Daar was drie magshiërargieë in die Sowjetunie: die wetgewende gesag, verteenwoordig deur die Opperste Sowjet; die regering, verteenwoordig deur die Ministersraad; en die [[Kommunistiese Party van die Sowjetunie]] (KPSU), die enigste wettige party en die finale beleidmaker van die land.<ref name="sakwa">Sakwa, Richard. ''Soviet Politics in Perspective''. 2nd ed. London – N.Y.: Routledge, 1998.</ref> === Kommunistiese Party === [[Beeld:MoskauRoterPlatzSeptember1990.jpg|links|thumb|280px|'n Militêre parade op [[Rooiplein]] in [[Moskou]], <br>7 November 1964]] Aan die bopunt van die Kommunistiese Party was die Sentrale Komitee, wat op partykongresse en {{nowrap|-konferensies}} verkies is. Die Sentrale Komitee het op sy beurt gestem vir die Politburo (wat tussen 1952 en 1966 die "Presidium" genoem is), asook vir die sekretariaat en die algemene sekretaris van die Kommunistiese Party (van 1953 tot 1966 die "eerste sekretaris" genoem), wat de facto die hoogste amp in die Sowjetunie was.<ref>{{cite book |author=Law, David A. |title=Russian Civilization |publisher=Ardent Media |year=1975 |pages=193–194 |url=https://books.google.com/books?id=f3ky9qBavl4C |isbn=978-0-8422-0529-0|access-date=20 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150512055909/http://books.google.com/books?id=f3ky9qBavl4C&dq|archive-date=12 May 2015|url-status=live}}</ref> Na gelang van die graad van magskonsolidasie, het óf die Politburo gesamentlik óf die algemene sekretaris, wat altyd lid van die Politburo was, die party en die land gelei<ref>{{cite book |author=Zemtsov, Ilya |title=Chernenko: The Last Bolshevik: The Soviet Union on the Eve of Perestroika |publisher=Transaction Publishers |year=1989 |page=325 |url=https://archive.org/details/chernenkolastbol00zemt|url-access=registration |isbn=978-0-88738-260-4|access-date=20 June 2015}}</ref> (behalwe in die tyd van Stalin se leierskap, toe sy mag ná 1941 direk deur sy posisie as lid van die Ministersraad uitgeoefen is, pleks van die Politburo).<ref>{{cite book |author=Knight, Amy |title=Beria: Stalin's First Lieutenant |publisher=Princeton University Press |year=1995 |page=5 |url=https://books.google.com/books?id=PxiuUGRQhUIC |isbn=978-0-691-01093-9|access-date=20 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150512055028/http://books.google.com/books?id=PxiuUGRQhUIC&dq|archive-date=12 May 2015|url-status=live}}</ref> Die algemene lede van die KPSU het nie 'n stem in verkiesings gehad nie, want die sleutelbeginsel van die partyorganisasie was demokratiese sentralisme: Dit het streng onderhorigheid aan hoër liggame vereis en verkiesings is nie teengestaan nie; die kandidate wat van bo af voorgestel is, is goedgekeur.<ref>{{cite book |author1=Hough, Jerry F. |author2=Fainsod, Merle |title=How the Soviet Union is Governed |publisher=Harvard University Press |year=1979 |page=486 |url=https://books.google.com/books?id=38gMzMRXCpQC |isbn=978-0-674-41030-5|access-date=20 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150512054528/http://books.google.com/books?id=38gMzMRXCpQC&dq|archive-date=12 May 2015|url-status=live}}</ref> Die Kommunistiese Party het sy oorheersing oor die staat gehandhaaf hoofsaaklik deur sy beheer van die aanstellingstelsel. Alle senior regeringsamptenare en die meeste afgevaardigdes van die Opperste Sowjet was lede van die KPSU. Van die partyleiers self was Stalin (1941-1953) en Chroestsjof (1958-1964) ook premiers. Nadat Chroestsjof gedwing is om te bedank is die partyleier verbied om so 'n dubbele amp te beklee,<ref>{{cite book |author=Service, Robert |title=History of Modern Russia: From Tsarism to the Twenty-first Century |publisher=Penguin Books Ltd |year=2009 |url=https://books.google.com/books?id=o8Z1QAAACAAJ |isbn=978-0-14-103797-4 |page=378|access-date=20 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20110511090135/http://books.google.com/books?id=o8Z1QAAACAAJ&dq|archive-date=11 May 2011|url-status=live}}</ref> hoewel die latere algemene sekretarisse vir minstens 'n deel van hulle bewind ook die hoofsaaklik seremoniële amp beklee het van voorsitter van die Presidium van die Opperste Sowjet, die nominale staatshoof.<ref>{{Cite book |title=Конститутион оф тхе Руссиян Федератион: витх комментариес анд интерпретатион |publisher=Brunswick Publishing Corp |year=1994 |url=https://books.google.com/books?id=3mQjvzP8VSYC |isbn=978-1-55618-142-9 |page=82|access-date=20 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150512045452/http://books.google.com/books?id=3mQjvzP8VSYC&dq|archive-date=12 May 2015|url-status=live}}</ref> === Regering === [[Lêer:Supreme Soviet 1982.jpg|duimnael|links|280px|Die Groot Kremlinpaleis, die setel van die Opperste Sowjet in Moskou, 1982.]] Vir die grootste deel van die Sowjetunie se geskiedenis was die Opperste Sowjet die hoogste staatsliggaam.<ref>{{cite book |author1=F. Triska, Jan |author2=Slusser, Robert M. |title=The Theory, Law, and Policy of Soviet Treaties |publisher=Stanford University Press |year=1962 |pages=[https://archive.org/details/theorylawpoli00tris/page/63 63]–64 |url=https://archive.org/details/theorylawpoli00tris|url-access=registration |isbn=978-0-8047-0122-8|access-date=20 June 2015}}</ref> Aanvanklik het dit net alle besluite van die party goedgekeur en toegepas. Sy mag en funksies is egter in die laat 1950's, 1960's en 1970's uitgebrei, met onder meer nuwe staatskommissies en {{nowrap|-komitees}}. Dit het bykomende magte gekry met betrekking tot die goedkeuring van die land se vyfjaarplanne en regeringsbegroting.<ref>{{cite book |author=Deb, Kalipada |title=Soviet Union to Commonwealth: Transformation and Challenges |publisher=M.D. Publications Pvt. Ltd |year=1996 |page=81 |url=https://books.google.com/books?id=IvK6r-8Ogg0C |isbn=978-81-85880-95-2|access-date=20 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150512053347/http://books.google.com/books?id=IvK6r-8Ogg0C&dq|archive-date=12 May 2015|url-status=live}}</ref> Die Opperste Sowjet het 'n Presidium (die opvolger van die Sentrale Uitvoerende Komitee) verkies om sy mag uit te oefen tussen voltallige sittings,<ref name="COMSSP" /> wat gewoonlik elke twee jaar gehou is, en was verantwoordelik vir die aanstelling van die Opperste Hof,<ref>{{cite book |title=The Communist World |publisher=Ardent Media |year=2001 |page=441 |url=https://books.google.com/books?id=h9FFVgu-Ff0C |isbn=978-0-271-02170-6|access-date=20 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150512051205/http://books.google.com/books?id=h9FFVgu-Ff0C&dq|archive-date=12 May 2015|url-status=live}}</ref> die prokureur-generaal<ref>{{cite book |author=Joseph Marie Feldbrugge, Ferdinand |title=Russian Law: The End of the Soviet System and the Role of Law |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |year=1993 |page=205 |url=https://books.google.com/books?id=JWt7MN3Dch8C |isbn=978-0-7923-2358-7|access-date=20 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150512041218/http://books.google.com/books?id=JWt7MN3Dch8C&dq|archive-date=12 May 2015|url-status=live}}</ref> en die Ministersraad (voor 1946 bekend as die Raad van Volkskommissarisse), met die voorsitter (premier) aan die hoof. Dit het ook 'n enorme burokrasie bestuur wat verantwoordelik was vir die administrasie van die ekonomie en gemeenskap.<ref name="COMSSP">{{cite book |author=Benson, Shirley |title=Nikita Khrushchev and the Creation of a Superpower |publisher=Penn State University Press |year=2001 |pages=XIV |url=https://books.google.com/books?id=dQeahlZdM7sC |isbn=978-0-271-02170-6|access-date=20 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150910233718/https://books.google.com/books?id=dQeahlZdM7sC&dq|archive-date=10 September 2015|url-status=live}}</ref> Die staatsveiligheidsraad (die [[KGB]] en sy voorlopers) het 'n belangrike rol in die politiek gespeel. Dit was instrumenteel in die [[Wladimir Lenin#Rooi Terreur|Rooi Terreur]] en [[Groot Suiwering]],<ref>{{cite book |author1=P. Hoffmann, Erik |author2=Laird, Robin Frederick |title=The Soviet Polity in the Modern Era |publisher=Transaction Publishers |year=1984 |pages=313–315 |url=https://books.google.com/books?id=63_obglArrMC |isbn=978-0-202-24165-4|access-date=20 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150512045329/http://books.google.com/books?id=63_obglArrMC&dq|archive-date=12 May 2015|url-status=live}}</ref> maar is ná Stalin se dood onder streng partybeheer geplaas. === Skeiding van mag en hervorming === Die grondwet, wat in 1924, 1936 en 1977 afgekondig is,<ref>{{cite book |author=Sakwa, Richard |title=Soviet Politics in Perspective |publisher=Routledge |year=1998 |url=https://books.google.com/books?id=vX1U5G_xnqcC |isbn=978-0-415-07153-6 |page=106|access-date=20 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150512042437/http://books.google.com/books?id=vX1U5G_xnqcC&dq|archive-date=12 May 2015|url-status=live}}</ref> het nie staatsmag beperk nie. Geen formele skeiding van magte het bestaan tussen die KPSU, Opperste Sowjet en Ministersraad nie.<ref>{{cite book |author=Kucherov, Samuel |title=The Organs of Soviet Administration of Justice: Their History and Operation |publisher=Brill Archive Publishers |year=1970 |url=https://books.google.com/books?id=ssMUAAAAIAAJ |page=31|access-date=20 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150512060346/http://books.google.com/books?id=ssMUAAAAIAAJ&dq|archive-date=12 May 2015|url-status=live}}</ref> Daar was ook geen vasgestelde meganisme vir die opvolging van leiers nie. Bitter en soms dodelike magstryde het in die Politburo plaasgevind ná die dood van Lenin<ref>{{cite book |author=Phillips, Steve |title=Lenin and the Russian Revolution |publisher=Heinemann |year=2000 |url=https://books.google.com/books?id=_na0zfdhKQMC |isbn=978-0-435-32719-4 |page=71|access-date=20 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150512055812/http://books.google.com/books?id=_na0zfdhKQMC&dq|archive-date=12 May 2015|url-status=live}}</ref> en Stalin,<ref>{{cite encyclopedia |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |year=2005 |title=Union of Soviet Socialist Republics |publisher=Encyclopædia Britannica, Inc. |page=1014}}</ref> sowel as ná die afsetting van Chroesjtsjof,<ref>{{cite book |author=Service, Robert |title=History of Modern Russia: From Tsarism to the Twenty-first Century |publisher=Penguin Books Ltd |year=2009 |url=https://books.google.com/books?id=o8Z1QAAACAAJ |page=379 |isbn=978-0-14-103797-4|access-date=20 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20110511090135/http://books.google.com/books?id=o8Z1QAAACAAJ&dq|archive-date=11 May 2011|url-status=live}}</ref> wat plaasgevind het ná 'n besluit deur beide die Politburo en Sentrale Komitee.<ref name="Khrushchevgoner">{{cite book |author=Khrushchev, Nikita |year=2007 |title=Memoirs of Nikita Khrushchev, Volume 3: Statesman |publisher=Pennsylvania State University Press |isbn=978-0-271-02935-1 |page=674}}</ref> [[Beeld:RIAN archive 699872 Dushanbe riots, February 1990.jpg|thumb|260px|Nasionalistiese opstande in 1990 in Doesjanbe, [[Tadjikistan]].]] Tussen 1988 en 1990 het [[Michail Gorbatsjof]], te midde van groot teenstand, hervormings toegepas wat die mag weg van die hoogste liggame van die party gewentel en die Opperste Sowjet se steun op hulle verminder het. Die Kongres van Volksafgevaardigdes is gestig. Die meeste van die lede is regstreeks verkies in 'n mededingende verkiesing in Maart 1989, wat die eerste in die Sowjetunie was. Die Kongres het nou die Opperste Sowjet verkies, wat 'n voltydse parlement en baie sterker as voorheen geword het. Vir die eerste keer sedert die 1920's het dit geweier om voorstelle van die party en Ministersraad goedsmoeds goed te keur.<ref name="countrystudies">{{cite web |publisher=Library of Congress Country Studies |title=Gorbachev's Reform Dilemma |url=http://countrystudies.us/russia/18.htm|access-date=16 October 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110623125043/http://countrystudies.us/russia/18.htm|archive-date=23 June 2011|url-status=live}}</ref> In 1990 het Gorbatsjof die amp van president van die Sowjetunie ingestel en aanvaar en dit het die mag in sy uitvoerende kantoor op homself gekonsentreer, onafhanklik van die party, en die regering is ondergeskik gestel.<ref>{{cite book |author=Polmar, Norman |title=The Naval Institute Guide to the Soviet |publisher=United States Naval Institute |year=1991 |url=https://books.google.com/books?id=tkGDkpkQh-sC |isbn=978-0-87021-241-3 |page=1|access-date=20 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150904015129/https://books.google.com/books?id=tkGDkpkQh-sC&dq|archive-date=4 September 2015|url-status=live}}</ref> Lassgenoemde is hernoem tot die Kabinet van Ministers van die USSR.<ref>{{cite book |author=McCauley, Martin |title=The Rise and Fall of the Soviet Union |publisher=Pearson Education |year=2007 |url=https://books.google.com/books?id=ycCZqmhhceMC |isbn=978-0-582-78465-9 |page=490|access-date=20 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150904015129/https://books.google.com/books?id=ycCZqmhhceMC&dq|archive-date=4 September 2015|url-status=live}}</ref> Spanning het toegeneem tussen die landwye owerhede onder Gorbatsjof; reformiste onder [[Boris Jeltsin]], wat die nuut verkose Opperste Sowjet van die Russiese SFSR beheer het; en Kommunistiese onversetlikes. Op 19-21 Augustus 1991 het 'n groep geharde Kommuniste 'n staatsgreeppoging uitgevoer. Die staatsgreep het misluk en die Staatsraad van die Sowjetunie het in die "oorgangstydperk" die hoogste orgaan van staatsmag geword.<ref>{{cite web |author=Government of the USSR: Gorbachev, Mikhail |script-title=ru:УКАЗ: ПОЛОЖЕНИЕ О МИНИСТЕРСТВЕ ЮСТИЦИИ СССР |trans-title=Law: About state governing bodies of USSR in a transition period on the bodies of state authority and administration of the USSR in Transition |url=http://www.sssr.su/zopp.html |date=21 March 1972 |publisher=sssr.su |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20130425162517/http://www.sssr.su/zopp.html |archive-date=25 April 2013 |url-status=live}}</ref> Gorbatsjof het as algemene sekretaris bedank en net in die laaste maande van die bestaan van die Sowjetunie president gebly.<ref>{{cite book |author=Vincent Daniels, Robert |title=A Documentary History of Communism in Russia: From Lenin to Gorbachev |publisher=University Press of New England (UPNE) |year=1993 |url=https://books.google.com/books?id=gTIZ2dvDKF0C |isbn=978-0-87451-616-6 |page=388|access-date=20 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150512041324/http://books.google.com/books?id=gTIZ2dvDKF0C&dq|archive-date=12 May 2015|url-status=live}}</ref> ===Menseregte=== [[Menseregte]] in die Sowjetunie was uiters beperk. Die Sowjetunie was van 1927 tot 1953 'n [[Totalitarisme|totalitaristiese]] staat<ref>{{Cite book|title=Rutland, Peter (1993). The Politics of Economic Stagnation in the Soviet Union: The Role of Local Party Organs in Economic Management|year= 1993 |publisher= Cambridge University Press |page=9|isbn =978-0-521-39241-9 }}</ref><ref>{{Cite book|title=von Beyme, Klaus (2014). On Political Culture, Cultural Policy, Art and Politics|date=19 November 2013 |publisher=Springer |page= 65| isbn =978-3-319-01559-0}}</ref> en daarna tot in 1990 'n eenpartystaat.<ref>{{Cite web|date=2017-10-10|title=Закон СССР от 14 марта 1990 г. N 1360-I "Об учреждении поста Президента СССР и внесении изменений и дополнений в Конституцию (Основной Закон) СССР"|url=http://constitution.garant.ru/history/ussr-rsfsr/1977/zakony/185465/|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010070843/http://constitution.garant.ru/history/ussr-rsfsr/1977/zakony/185465/|url-status=dead|archive-date=2017-10-10|access-date=2021-01-04}}</ref> [[Vryheid van spraak]] is onderdruk en andersdenkendes gestraf. Onafhanklike politieke bedrywighede is nie geduld nie – nie in [[vakbond]]e, privaat korporasies, onafhanklike [[kerk]]e of opposisiepartye nie. Die vryheid van beweging binne en veral buite die land was ingeperk. Die staat het ook burgers se reg tot privaat eiendom ontneem. Die Sowjetbegrip van menseregte het grootliks van dié in die internasionale reg verskil. Die regering het enige vorm van vryheid, beweging en regte op die besit van eiendom feitlik verbied.<ref>{{cite web|url=https://spice.fsi.stanford.edu/docs/regional_perspectives_on_human_rights_the_ussr_and_russia_part_one|title=Regional Perspectives on Human Rights: The USSR and Russia, Part One|work=Bertrand M. Patenaude Center for Russian, East European & Eurasian Studies, Stanford University}}</ref><ref name="Pipes"/><ref>Richard Pipes (2001) ''Communism'' Weidenfeld & Nicolson. {{ISBN|978-0-297-64688-4}}</ref> Sulke optrede is deur regsteoretici in die Sowjetunie as voorbeelde van 'n "bourgeois moraliteit" beskou.<ref>{{Cite book|title = Teoria dowodów sądowych w prawie radzieckim|last = Wyszyński|first = Andrzej|publisher = Biblioteka Zrzeszenia Prawników Demokratów|year = 1949|pages = 153, 162|url = http://echelon.pl/files/echelon/Wyszy%C5%84ski%20-%20Teoria%20dowod%C3%B3w%20s%C4%85dowych%20(OCR).pdf|access-date = 29 December 2022|archive-date = 29 July 2018|archive-url = https://web.archive.org/web/20180729141510/https://echelon.pl/files/echelon/Wyszy%C5%84ski%20-%20Teoria%20dowod%C3%B3w%20s%C4%85dowych%20%28OCR%29.pdf|url-status = dead}}</ref> Volgens Lenin was die doel van sosialistiese howe nie om terreur deur die staat uit te wis nie ... maar "om dit te bevestig en in beginsel te wettig".<ref name="Pipes">Richard Pipes ''Russia Under the Bolshevik Regime'', Vintage books, Random House Inc., New York, 1995, {{ISBN|978-0-394-50242-7}}, pp. 401–403</ref> === Administratiewe verdelings === Volgens sy grondwet was die Sowjetunie 'n [[federasie]] van deelrepublieke. Dié was óf enkele state soos [[Oekraïne]] en [[Wit-Rusland]] óf federasies soos die [[Rusland|Russiese]] en die Transkaukasiese SFSR.<ref name="sakwa" /> Al vier dié republieke was in Desember 1922 stigterslede van die Sowjetunie. Van die republieke se landsgrense en name het deur die bestaan van die USSR verander,<ref>{{cite book |last=Adams, Simon |title=Russian Republics |url=https://books.google.com/books?id=LyqIDCc-cSsC |year=2005 |page=21 |publisher=Black Rabbit Books |isbn=978-1-58340-606-9|access-date=20 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150512041101/http://books.google.com/books?id=LyqIDCc-cSsC&dq|archive-date=12 May 2015|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |last=Feldbrugge, Ferdinand Joseph Maria |title=Russian Law: The Rnd of the Soviet system and the Role of Law |url=https://books.google.com/books?id=JWt7MN3Dch8C |year=1993 |page=94 |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |isbn=978-0-7923-2358-7|access-date=20 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150512041218/http://books.google.com/books?id=JWt7MN3Dch8C&dq|archive-date=12 May 2015|url-status=live}}</ref> totdat daar eindelik 15 republieke was, soos hier onder aangedui. Hoewel dit in naam 'n unie van gelyke republieke was, is die land deur [[Russe]] oorheers. Dit was so erg dat die land vir die grootste deel van sy geskiedenis verkeerdelik as "Rusland" bekend was. Hoewel die Russiese SFSR tegnies net een republiek in die groter unie was, was dit verreweg die grootste (wat betref bevolking én oppervlakte), die magtigste en die bes ontwikkelde republiek. Dit was ook die nywerheidsentrum van die Sowjetunie. Die historikus Matthew White het geskryf dit was 'n ope geheim dat die land se federale struktuur oëverblindery was vir Russiese oorheersing. Daarom is die mense van die USSR gewoonlik "Russe" genoem en nie "Sowjette" nie, want "almal het geweet wie gee regtig die toon aan".<ref name="White 2012">{{cite book |title=The Great Big Book of Horrible Things |last=White |first=Matthew |publisher=W.W. Norton |year=2012 |page=368 |isbn=978-0-393-08192-3}}</ref> [[Lêer:USSR Republics Numbered Alphabetically.png|duimnael|links|400px|Die voormalige state* van die Sowjetunie: <br>1. Armeense SSR, 2. Azerbeidjanse SSR, 3. Wit-Russiese SSR, 4. Estniese SSR, 5. Georgiese SSR, 6. Kazachstanse SSR, 7. Kirgisiese SSR, 8. Lettiese SSR, 9. Litause SSR, 10. Moldawiese SSR, 11. Russiese SFSR, 12. Tadjikistanse SSR, 13. Turkmeense SSR, 14. Oekraïense SSR, 15. Oezbekistanse SSR <br>(*die republieke soos aan die einde van die USSR se bestaan)]] {| class="wikitable" ! Voormalige Sowjetrepublieke !! Opvolgerstate |- | *[[Lêer:Flag of Armenian SSR.svg|30px]] [[Armeense Sosialistiese Sowjetrepubliek]] *[[Lêer:Flag of Azerbaijan SSR.svg|30px]] [[Azerbeidjanse Sosialistiese Sowjetrepubliek]] *[[Lêer:Flag of Estonian SSR.svg|30px]] [[Estniese Sosialistiese Sowjetrepubliek]] *[[Lêer:Flag of Georgian SSR.svg|30px]] [[Georgiese Sosialistiese Sowjetrepubliek]] *[[Lêer:Flag of Kazakh SSR.svg|30px]] [[Kazachstanse Sosialistiese Sowjetrepubliek]] *[[Lêer:Flag of Kyrgyz SSR.svg|30px]] [[Kirgisiese Sosialistiese Sowjetrepubliek]] *[[Lêer:Flag of Latvian SSR.svg|30px]] [[Lettiese Sosialistiese Sowjetrepubliek]] *[[Lêer:Flag of Lithuanian SSR.svg|30px]] [[Litause Sosialistiese Sowjetrepubliek]] *[[Lêer:Flag of Moldavian SSR.svg|30px]] [[Moldawiese Sosialistiese Sowjetrepubliek]] *[[Lêer:Flag of Ukrainian SSR.svg|30px]] [[Oekraïense Sosialistiese Sowjetrepubliek]] *[[Lêer:Flag of the Uzbek SSR.svg|30px]] [[Oezbekistanse Sosialistiese Sowjetrepubliek]] *[[Lêer:Flag of Russian SFSR.svg|30px]] [[Russiese Sosialistiese Federale Sowjetrepubliek]] *[[Lêer:Flag of Tajik SSR.svg|30px]] [[Tadjikistanse Sosialistiese Sowjetrepubliek]] *[[Lêer:Flag of the Turkmen Soviet Socialist Republic (1974–1991), Flag of Turkmenistan (1991–1992).svg|30px]] [[Turkmeense Sosialistiese Sowjetrepubliek]] *[[Lêer:Flag of Byelorussian SSR.svg|30px]] [[Wit-Russiese Sosialistiese Sowjetrepubliek]] | * [[Armenië]] * [[Azerbeidjan]] * [[Estland]] * [[Georgië]] * [[Kasakstan]] * [[Kirgisië]] * [[Letland]] * [[Litaue]] * [[Moldowa]] * [[Oekraïne]] * [[Oesbekistan]] * [[Rusland]] * [[Tadjikistan]] * [[Turkmenistan]] * [[Belarus]] |} {{-}} == Weermag == [[Beeld:RSD-10 2009 G1.jpg|thumb|260px|'n Nie-interkontinentale ballistiese missiel SS-20, waarvan die ontplooiing deur die Sowjetunie in die laat 1970's 'n nuwe wapenwedloop in Europa ontketen het toe Navo gereageer het deur onder meer Pershing II-missiele in [[Wes-Duitsland]] te ontplooi.]] Kragtens die militêre wet van September 1925 het die Sowjetweermag bestaan uit die leër, lugmag, vloot, gesamentlike staatspolitieke direktoraat en die interne troepe.<ref>Scott and Scott, The Armed Forces of the Soviet Union, Westview Press, 1979, p.13</ref> Die direktoraat het later onafhanklik geword en in 1934 by die geheime polisie, die [[FSB#Van die Tsjeka tot die FSB|NKWD]], aangesluit. Ná WO II is die strategiese missielmagte (1959), lugverdedigingsmagte (1948) en nasionale burgerlike weermag (1970) gestig: Hulle rang van belangrikheid was eerste, derde en sesde in die amptelike Sowejetverdedigingstelsel (die leër was tweede, die lugmag vierde en die vloot vyfde). Die leër het die grootste politieke invloed gehad. Tot die vroeë 1960's was die Sowjetvloot 'n taamlik klein militêre tak, maar ná die [[Kubaanse missielkrisis|Karibiese krisis]] het dit aansienlik uitgebrei. Dit het bekend geword vir sy gevegskruisers en duikbote. In 1989 het 500&nbsp;000 mans daar diens gedoen. In die tydperk ná die oorlog was die Sowjetleër regstreeks betrokke by verskillende militêre operasies oorsee.<ref name="theodora.com">{{cite web |url=http://www.theodora.com/wfb/1990/rankings/gdp_million_1.html |title=GDP – Million – Flags, Maps, Economy, Geography, Climate, Natural Resources, Current Issues, International Agreements, Population, Social Statistics, Political System | access-date=29 August 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180612163518/https://www.theodora.com/wfb/1990/rankings/gdp_million_1.html | archive-date=12 June 2018 | url-status=live }}</ref><ref>Scott en Scott (1979) p. 305</ref><ref>{{cite web |title=October 30, 1961 – The Tsar Bomba: CTBTO Preparatory Commission |url=https://www.ctbto.org/specials/testing-times/30-october-1961-the-tsar-bomba |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160319201753/http://ctbto.org/specials/testing-times/30-october-1961-the-tsar-bomba/ |archive-date=19 March 2016 |access-date=29 August 2018}}</ref> Dit sluit in die onderdrukking van die opstand in [[Oos-Duitsland]] (1953), die [[Hongaarse Rewolusie van 1956|Hongaarse Rewolusie]] (1956) en die Warskouverdrag se inval in [[Tsjeggo-Slowakye]] (1968). Hulle het ook tussen 1979 and 1989 aan die konflik met [[Afganistan]] deelgeneem. Diensplig het in die Sowjetunie gegeld, wat beteken alle mans van 18 jaar en ouer wat liggaamlik geskik was, is opgeroep.<ref>{{cite web|url=https://www.prlib.ru/history/619624|title=Принят закон "О всеобщей воинской обязанности"|translator-last=A law on the mandatory military draft|publisher=prlib.ru|date=12 October 1967}}</ref> == Ekonomie == [[Beeld:DneproGES 1947.JPG|thumb|280px|links|Die [[Dnjepr]]-hidroëlektrisiteitstasie, een van baie sulkes in die Sowjetunie.]] In die Sowjetunie is die vervaardiging en verspreiding van goedere deur die regering gesentraliseer en beheer. Die Bolsjewiste se eerste kennismaking met 'n sentraal beheerde ekonomie was die beleid van [[oorlogskommunisme]], wat die nasionalisering van nywerhede behels het, asook die gesentraliseerde verspreiding van produkte, die gedwonge aanskaffing van landbouprodukte en pogings om geldsirkulasie, privaat ondernemings en vrye handel uit te skakel.<ref>Lih, Lars T., ''Bread and Authority in Russia, 1914–1921'', University of California Press (1990), p. 131</ref> Ná die ernstige ekonomiese verval daarna het Lenin oorlogskommunisme in 1921 met die [[Nuwe Ekonomiese Beleid]] (NEB) vervang, en vrye handel en privaat eienaarskap van klein sakeondernemings gewettig. Dit het die ekonomie geleidelik laat herstel.<ref name="gregory2004">{{cite book |author=Gregory, Paul R. |title=The Political Economy of Stalinism: Evidence from the Soviet Secret Archives |pages=218–220 |publisher=Cambridge University Press |year=2004 |url=https://books.google.com/books?id=hFHU5kaXhu8C |isbn=978-0-521-53367-6|access-date=20 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150512042222/http://books.google.com/books?id=hFHU5kaXhu8C&dq|archive-date=12 May 2015|url-status=live}}</ref> Stalin het die NEB afgeskaf en volle sentrale beplanning ingestel; hy het die gedwonge kollektivisme van die landbou en drakoniese arbeidswette ingestel. Die vinnige industrialisasie van die land het die vermoëns in swaar nywerhede in die 1930's verhoog.<ref name="gregory2004" /> Die belangrikste motivering vir industrialisasie was voorbereiding vir oorlog, hoofsaaklik weens 'n wantroue in die kapitalistiese wêreld.<ref>{{cite book |author=Mawdsley, Evan |page=30 |title=The Stalin Years: The Soviet Union, 1929–1953 |publisher=Manchester University Press |year=1998 |url=https://books.google.com/books?id=m-voAAAAIAAJ |isbn=978-0-7190-4600-1 |access-date=25 May 2020 |archive-date=21 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210321215327/https://books.google.com/books?id=m-voAAAAIAAJ |url-status=live }}</ref> As gevolg hiervan het die Sowjetunie van 'n grootliks landbougedrewe ekonomie ontwikkel tot 'n groot nywerheidsmag, en dit het gelei tot sy opkoms as 'n supermoondheid ná WO&nbsp;II.<ref name="auto2">{{cite book |author1=Wheatcroft, S. G. |author2=Davies, R. W. |author3=Cooper, J. M. |pages=30–32 |title=Soviet Industrialization Reconsidered: Some Preliminary Conclusions about Economic Development between 1926 and 1941 |publisher=Economic History Review |year=1986 |url=https://books.google.com/books?id=m-voAAAAIAAJ |isbn=978-0-7190-4600-1 |volume=39 |issue=2 |access-date=25 May 2020 |archive-date=21 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210321215327/https://books.google.com/books?id=m-voAAAAIAAJ |url-status=live }}</ref> Die oorlog het 'n groot vernietiging van die Sowjetunie se ekonomie en infrastuktuur veroorsaak en dit moes in 'n groot mate herbou word.<ref>{{cite web |title=Reconstruction and Cold War |publisher=Library of Congress |url=http://countrystudies.us/russia/12.htm|access-date=23 October 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20060927170555/http://countrystudies.us/russia/12.htm|archive-date=27 September 2006|url-status=live}}</ref> [[Beeld:RIAN archive 633872 Workers of Soligorsk potash plant.jpg|thumb|240px|Werkers van die Soligorsk-potasfabriek in 1968 in Belarus.]] [[Beeld:RIAN archive 878967 AvtoVAZ- Volga automaking plant in Togliatti, the Samara Region.jpg|thumb|240px|Die [[AftoWAZ|Wolzjski Aftomobilni Zawod]] (WAZ) in 1969.]] Teen die vroeë 1940's het die Sowjet-ekonomie taamlik selfonderhoudend geword en net 'n klein deel van binnelandse produkte is internasionaal verhandel.<ref name="foreign trade">{{cite web |title=Reconstruction and Cold War |publisher=Library of Congress Country Studies |url=http://rs6.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field%28DOCID+su0391%29|access-date=23 October 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20170309155830/http://rs6.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd%2Fcstdy%3A%40field%28DOCID+su0391%29|archive-date=9 March 2017|url-status=live}}</ref> Ná die skepping van die Oosblok het buitelandse handel vinnig toegeneem. Tydens die [[wapenwedloop]] van die Koue oorlog het die Sowjetunie se ekonomie swaar gebuk gegaan onder militêre uitgawes. Terselfdertyd het die land die grootste wapenuitvoerder na [[ontwikkelende land]]e geword. Die Sowjetunie se militêre begroting in die 1970's was enorm; dit het 40-60% uitgemaak van die totale federale begroting.<ref>{{cite web|url=https://su90.ru/defence.html|title=Расходы на оборону и численность вооруженных сил СССР|translator-last=Defense spending and size of the Armed Forces of the USSR}}</ref> Van die 1930's tot met sy verbrokkeling laat in 1991 het die manier waarop die Sowjetunie se ekonomie gewerk het, in 'n groot mate onveranderd gebly. Die ekonomie is amptelik met sentrale beplanning beheer en in vyfjaarplanne georganiseer. Hoë staatslui kon egter in die planne inmeng. Alle groot ekonomiese besluite is deur die politieke leiers geneem.<ref name="gregory2004" /> In die vervaaardigingsektor het swaar nywerheid en verdediging voorrang geniet bo gebruikersgoedere..<ref name="economy">{{cite web |title=Economy |publisher=Library of Congress Country Studies |url=http://rs6.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field%28DOCID+su0009%29|access-date=23 October 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20150904015129/http://rs6.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd%2Fcstdy%3A%40field%28DOCID+su0009%29|archive-date=4 September 2015|url-status=dead}}</ref> Laasgenoemde, veral buite die groot stede, was dikwels skaars en van swak gehalte. Onder die sentraal beheerde ekonomie het verbruikers feitlik geen invloed gehad op vervaardiging nie, en die veranderende aanvraag van 'n bevolking met 'n toenemende inkomste kon nie bevredig word deur produkte teen streng vasgestelde pryse nie.<ref name="hanson">Hanson, Philip. ''The Rise and Fall of the Soviet Economy: An Economic History of the USSR from 1945''. Londen: Longman, 2003.</ref> 'n Enorme, onbeplande tweede ekonomie het op lae vlakke saam met die beplande een ontstaan. Dit het van die goedere en dienste verskaf wat die beplanners nie kon nie. Met hervormings in 1965 is probeer om sommige elemente van die gedesentraliseerde ekonomie te wettig.<ref name="gregory2004" /> Hoewel dit algemeen bekend is dat statistieke oor die Sowjetse ekonomie onbetroubaar is en sy ekonomiese groei moeilik is om presies te raam,<ref>{{cite journal |doi=10.1057/ces.1997.1 |author=Bergson, Abram |year=1997 |title=How Big was the Soviet GDP? |journal=Comparative Economic Studies |volume=39 |issue=1 |pages=1–14 |s2cid=155781882}}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.1080/09668139308412080 |author=Harrison, Mark |year=1993 |title=Soviet Economic Growth Since 1928: The Alternative Statistics of G. I. Khanin |journal=Europe-Asia Studies |volume=45 |issue=1 |pages=141–167}}</ref> lyk dit of die ekonomie tot in die middel 1980's aanhou groei het. In die 1950's en 1960's het dit die Weste se ekonomie ingehaal.<ref>{{cite book |author=Gvosdev, Nikolas |title=The Strange Death of Soviet communism: A Postscript |publisher=Transaction Publishers |year=2008 |url=https://books.google.com/books?id=Q_xTyZUEqkYC |isbn=978-1-4128-0698-5 |access-date=25 May 2020 |archive-date=19 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200819204015/https://books.google.com/books?id=Q_xTyZUEqkYC |url-status=live }}</ref> In 1987 het Gorbatsjof die ekonomie met sy beleid van [[perestroika]] probeer hervorm. Dit het die staatsbeheer oor ondernemings verslap, maar dit nie met markdryfvere vervang nie en dit het gelei tot 'n skerp afname in uitset. Die ekonomie, wat reeds gely het onder die afname in petroleumuitvoer, het in duie begin stort. Pryse was steeds vasgestel en die land het dit steeds beheer tot ná die land se verbrokkeling.<ref name="gregory2004" /><ref name="hanson" /> === Wetenskap en tegnologie === Die Sowjetunie het groot klem gelê op wetenskap en tegnologie binne sy ekonomie,<ref name="science&technology">{{cite web |title=Science and Technology |publisher=Library of Congress Country Studies |url=http://rs6.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field%28DOCID+su0413%29|access-date=23 October 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20150904015129/http://rs6.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd%2Fcstdy%3A%40field%28DOCID+su0413%29|archive-date=4 September 2015|url-status=dead}}</ref><ref name="auto">{{cite web |date=15 June 1992 |title=The Soviet Union and the United States – Revelations from the Russian Archives {{!}} Exhibitions – Library of Congress |url=https://www.loc.gov/exhibits/archives/sovi.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170915012329/http://www.loc.gov/exhibits/archives/sovi.html |archive-date=15 September 2017 |access-date=12 November 2017 |website=www.loc.gov}}</ref> maar sy grootste tegnologiese prestasies, soos die ontwikkeling van Spoetnik&nbsp;1, was gewoonlik die weermag se verantwoordelikheid.<ref name="economy"/> Lenin het geglo die USSR sal nie die [[ontwikkelde land]]e verbysteek solank dit so 'n groot tegnologiese agterstand het as met sy stigting nie. Die Sowjetse owerhede het hulle ondersteuning van Lenin se siening bewys deur enorme netwerke en navorsings- en ontwikkelingsentrums te beplan. In die vroeë 1960's het die Sowjetunie 40% van sy doktorsgrade in chemie aan vroue toegeken, in vergelyking met die VSA se 5%.<ref>Rose Eveleth (12 Desember 2013). [http://www.smithsonianmag.com/smart-news/soviet-russia-had-a-better-record-of-training-women-in-stem-than-america-does-today-180948141/?no-ist Soviet Russia Had a Better Record of Training Women in STEM Than America Does Today] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006112126/http://www.smithsonianmag.com/smart-news/soviet-russia-had-a-better-record-of-training-women-in-stem-than-america-does-today-180948141/?no-ist |date=6 October 2014 }}. ''Smithsonian.com.'' Besoek op 26 Junie 2014.</ref> Teen 1989 was Sowjetse wetenskaplikes onder die wêreld se bes opgeleide spesialiste op verskeie gebiede, soos [[energie]]fisika, sekere velde van [[geneeskunde]], [[wiskunde]] en militêre tegnologie. Weens hulle rigiede staatsbeplanning en burokrasie het die Sowjette ver agter gebly wat betref [[chemie]], [[biologie]] en [[rekenaar]]s in vergelyking met die ontwikkelde lande. Die regering het [[Genetika|genetici]] teengestaan en vervolg ten gunste van lysenkoïsme (wat [[natuurlike seleksie]] verwerp), 'n [[skynwetenskap]] wat deur wetenskaplikes in die Sowjetunie en oorsee afgeskiet maar deur Stalin se binnekring ondersteun is. Dit is in die USSR en [[China]] in werking gestel en het tot kleiner oeste gelei. Daar word algemeen geglo dit het bygedra tot die [[Groot Chinese Hongersnood]].<ref>{{cite journal |last1=Offord |title=Stamping Out Science, 1948 |journal=The Scientist |url=https://www.the-scientist.com/foundations/stamping-out-science-1948-68665 |access-date=20 September 2021 |archive-date=28 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210528184521/https://www.the-scientist.com/foundations/stamping-out-science-1948-68665 |url-status=live }}</ref> Die Sowjetunie het meer wetenskaplikes as [[ingenieur]]s as enige ander land gehad relatief tot die wêreldbevolking, deels vanweë die staat se sterk ondersteuning teen die 1980's van wetenskaplike ontwikkelings.<ref>{{cite journal |last1=Chan |first1=Chi Ling |title=Fallen Behind: Science, Technology and Soviet Statism |journal=Intersect: The Stanford Journal of Science, Technology, and Society |date=11 June 2015 |volume=8 |issue=3 |url=https://ojs.stanford.edu/ojs/index.php/intersect/article/view/691#:~:text=This%20essay%20argues%20that%20the,demands%20of%2021st%20century%20informationalization. |language=en}}</ref> === Ruimteprogram === [[Beeld:RIAN archive 159271 Nikita Khrushchev, Valentina Tereshkova, Pavel Popovich and Yury Gagarin at Lenin Mausoleum.jpg|thumb|links|240px|Van links is [[Joeri Gagarin]], Pawel Popowitsj, [[Walentina Teresjkowa]] en [[Nikita Chroesjtsjof]] in 1963 by die [[Lenin-mausoleum]].]] [[Beeld:Soyuz rocket ASTP.jpg|thumb|180px|'n [[Sojoes-program|Sojoes]]-vuurpyl by die [[Baikonoer]]-lanseersentrum.]] Teen die einde van die 1950's het die USSR die eerste kunsmatige satelliet, [[Spoetnik 1|Spoetnik&nbsp;1]], gebou. Dit het die [[ruimtewedloop]] ingelui – 'n wedywering met die VSA om die beste ruimtevlugvermoëns te hê.<ref>{{cite web|date=27 November 2021|title=Sputnik|url=https://www.encyclopedia.com/science-and-technology/astronomy-and-space-exploration/space-exploration/sputnik|url-status=live|website=Encyclopedia|access-date=27 November 2021|archive-date=27 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211127121715/https://www.encyclopedia.com/science-and-technology/astronomy-and-space-exploration/space-exploration/sputnik}}</ref> Dit is gevolg deur ander geslaagde satelliete, veral [[Spoetnik&nbsp;5]], waarmee [[hond]]e die ruimte ingestuur is. Op 12 April 1961 het die USSR [[Wostok-ruimteprogram|Wostok&nbsp;1]] met [[Joeri Gagarin]] gelanseer. Gagarin was die eerste mens wat in die ruimte gestuur is en 'n ruimtereis voltooi het.<ref>{{cite web|date=27 November 2021|title=Soviet cosmonaut Yuri Gagarin becomes the first man in space|url=https://www.history.com/this-day-in-history/first-man-in-space|url-status=live|website=History.com|access-date=27 November 2021|archive-date=23 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211123163507/https://www.history.com/this-day-in-history/first-man-in-space}}</ref> Teen dié tyd het die Sowjetunie die eerste planne opgetrek vir [[Pendeltuig|pendeltuie]] en wentelende ruimtestasies, maar op die ou end het persoonlike dispute tussen die ontwerpers en die bestuur die inwerkingstelling daarvan verhoed. Met vlugte na die [[Maan]] het die USSR net [[Loena-ruimteprogram|outomatiese ruimtevlugte]] sonder enige bemanning gehad, en dié wedloop is deur die VSA gewen toe [[Apollo&nbsp;11]] met 'n bemanning op die Maan land. In die laat 1980's het die Sowjetunie die [[Mir]]-ruimtestasie gebou. Dit was tussen 1986 en 1998 die enigste wentelende ruimtestasie. Ander modules, onder meer van Amerika, is geleidelik bygevoeg. Weens die agteruitgang van Mir is in 2001 besluit om dit in die [[atmosfeer]] te laat uitbrand.<ref name=Harland2020>{{Cite encyclopedia |title=Mir |last=Harland |first=David M. |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |date=28 January 2020 |access-date=22 January 2021 |url=https://www.britannica.com/topic/Mir-Soviet-Russian-space-station |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201090705/https://www.britannica.com/topic/Mir-Soviet-Russian-space-station |url-status=live }}</ref> === Vervoer === [[Beeld:RUS-2016-Murmansk-Icebreaker Lenin 01.jpg|thumb|Die ysbreker Lenin.]] Vervoer was 'n belangrike deel van die Sowjetse ekonomie. Die ekonomiese sentralisasie van die laat 1920's en die 1930's het gelei tot die enorme ontwikkeling van infrastruktuur. Veral die stigting van [[Aeroflot]] is noemenswaardig.<ref>{{cite book |author1=Highman, Robert D.S. |author2=Greenwood, John T. |author3=Hardesty, Von |title=Russian Aviation and Air Power in the Twentieth Century |publisher=Routledge |year=1998 |url=https://books.google.com/books?id=cpynoFM-Jf4C |isbn=978-0-7146-4784-5 |page=134 |access-date=14 September 2017 |archive-date=16 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201116193139/https://books.google.com/books?id=cpynoFM-Jf4C |url-status=live }}</ref> Daar was 'n groot verskeidenheid vervoermiddele op land, op water en in die lug.<ref name=ciacom /> Weens onvoldoende onderhoud was 'n groot deel van die Sowjetunie se vervoernetwerk egter verouderd en tegnologies swak in vergelyking met dié van die ontwikkelde lande.{{sfn|Wilson|1983|p=205}} Die USSR se spoorvervoer is die meeste ter wêreld gebruik;{{sfn|Wilson|1983|p=205}} dit was ook beter ontwikkel as dié in die meeste lande in die Weste.{{sfn|Wilson|1983|p=201}} Die padnetwerk en motornywerheid het onderontwikkel gebly{{sfn|Ambler|Shaw|Symons|1985|p=168}} en grondpaaie buite die groot stede was algemeen.{{sfn|Ambler|Shaw|Symons|1985|p=167}} Intussen het die motornywerheid vinniger gegroei as die padnetwerk.{{sfn|Ambler|Shaw|Symons|1985|p=169}} Die onderontwikkelde paaie het gelei tot 'n toenemende vraag na openbare vervoer.<ref>{{cite book |author1=IMF |author2=OECD |title=A Study of the Soviet Economy |volume=3 |publisher=International Monetary Fund en Economic Co-operation and Development |year=1991 |url=https://books.google.com/books?id=_AQFk8R18f0C |page=56 |isbn=978-92-64-13468-3}}</ref> Die owerhede was agter nie in staat om in dié groter vraag te voorsien nie.<ref>{{citation |title=ДОРОГИ И ДВИЖЕНИЕ В СССР И ЦАРСКОЙ РОССИИ: ЧТО БЫ ПЕРЕНЯТЬ?|translator-last=Roads and transportation in the USSR and Tsarist Russia|date=1 August 2016}}</ref> Daarteenoor was die Sowjetse handelsvloot een van die grootstes in die wěreld.<ref name="ciacom">{{cite web |url=http://www.theodora.com/wfb1991/soviet_union/soviet_union_communications.html |title=Soviet Union – Communications |author=Central Intelligence Agency |website=The World Factbook |year=1991 |access-date=20 October 2010 |author-link=Central Intelligence Agency |archive-url=https://web.archive.org/web/20101005005759/http://www.theodora.com/wfb1991/soviet_union/soviet_union_communications.html |archive-date=5 October 2010 |url-status=dead}}</ref> == Demografie == Die oormaat sterftes in die [[Eerste Wêreldoorlog]] en die Russiese Burgeroorlog (insluitende die Russiese hongersnood van 1921 en '22, wat deur Lenin se oorlogskommunisme veroorsaak is),<ref>{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/event/War-Communism|title=War Communism|encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]]|author=((The Editors of Encyclopaedia Britannica))|date=8 June 2023 }}</ref> het altesaam 18&nbsp;miljoen beloop,<ref>{{cite book |author=Mark Harrison |title=Accounting for War: Soviet Production, Employment, and the Defence Burden, 1940–1945 |url=https://books.google.com/books?id=yJcD7_Q_rQ8C&pg=PA167 |year=1996 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-89424-1 |page=167 |access-date=25 May 2020 |archive-date=17 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200617211223/https://books.google.com/books?id=yJcD7_Q_rQ8C&pg=PA167 |url-status=live }}</ref> in the 1930's sowat 10&nbsp;million<ref name="1930s" /> en in 1941-1945 meer as 20&nbsp;miljoen. Die bevolking ná die [[Tweede Wêreldoorlog]] in die Sowjetunie was 45 tot 50&nbsp;miljoen kleiner as wat dit sou gewees het as die vooroorlogse bevolkingsgroei gehandhaaf kon word.<ref name="Geoffrey A. Hosking 2006 242"/> Volgens Catherine Merridale is 'n redelike raming van die oormaat sterftes vir die hele tydperk "sowat 60&nbsp;miljoen".<ref>{{cite book |author1=Jay Winter |author2=Emmanuel Sivan |title=War and Remembrance in the Twentieth Century |url=https://books.google.com/books?id=ZK2A5x7E8IkC&pg=PA64 |date=2000 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-79436-7 |page=64|access-date=20 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150904015129/https://books.google.com/books?id=ZK2A5x7E8IkC&pg=PA64|archive-date=4 September 2015|url-status=live}}</ref> Die geboortesyfer het afgeneem van 44 per duisend in 1926 tot 18 in 1974, hoofsaaklik weens groter verstedeliking en die stygende gemiddelde ouderdom van mense wat getrou het. In die laat 1960's en die 1970's is die tempo van sterftes omgekeer, veral onder mans van werkende ouderdom. Dit was egter ook in ander [[Slawiërs|Slawiese lande]] die geval.<ref>{{cite book |author1=Vallin, J. |author2=Chesnais, J.C. |title=Recent Developments of Mortality in Europe, English-Speaking Countries and the Soviet Union, 1960–1970 |volume=29 |pages=861–898 |year=1970 |publisher=Population Studies}}</ref> Kindersterftes het toegeneem van 24,7 in 1970 tot 27,9 in 1974. Sommige navorsers beskou dit as die gevolg van verslegtende gesondheidstoestande en {{nowrap|-dienste}}.<ref>{{cite book |author1=Davis, Christopher |author2=Feshbach, Murray |title=Rising Infant Mortality in the USSR in the 1970s |page=95 |location=Washington, D.C. |publisher=United States Census Bureau}}</ref> === Etniese groepe === Die Sowjetunie was 'n etnies uiteenlopende land, met meer as 100 aparte [[etniese groep]]e. Die totale bevolking was in 1991 sowat 293&nbsp;miljoen. [[Beeld:Mestia, Svaneti. October 30, 1929.JPG|thumb|200px|links|'n Man van Swanetië in die [[Georgiese SSR]], 1929.]] Volgens 'n raming van 1990 was die meerderheid Russies (50,78%), gevolg deur Oekraïens, (15,45%) en Oezbeeks (5,84%).<ref name="cia">{{cite web |url=http://www.theodora.com/wfb1991/soviet_union/soviet_union_people.html |title=Soviet Union – People |author=Central Intelligence Agency |website=The World Factbook |year=1991 |access-date=25 October 2010 |author-link=Central Intelligence Agency |archive-url=https://web.archive.org/web/20101004135453/http://www.theodora.com/wfb1991/soviet_union/soviet_union_people.html |archive-date=4 October 2010 |url-status=live}}</ref> In 1989 was 69,8% van die bevolking Oos-Slawies, 17,5% Turkies, 1,6% Armeens, 1,6% Balties, 1,5% Fins en 1,5% Tadjiks. Altesaam 1,4% was Georgies, 1,2% Moldawies en 4,1% van verskeie ander etniese groepe.<ref>{{Cite web|url=http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php|title=Демоскоп Weekly – Приложение. Справочник статистических показателей.|website=www.demoscope.ru}}</ref> Alle Sowjetburgers het tot 'n spesifieke etniese groep behoort. 'n Kind se etnisiteit is deur sy ouers gekies wanneer hy 16 jaar oud was.{{sfn|Comrie|1981|p=2}} Deels vanweë Sowjetbeleide is lede van sommige kleiner minderhede beskou as lid van 'n groter groep; die Mingreliërs van Georgië is byvoorbeeld beskou as Georgiërs, wat linguisties verwant is.<ref>{{harvnb|Comrie|1981|p=3}}</ref> Sommige etniese groepe het vanself verenig, terwyl ander gedwing is om dit te doen. Die Russe, Oekraïners en Wit-Russe (Belarusse), wat almal Oos-Slawies en Ortodoks was, het naverwante kultuur-, etniese en godsdiensbande gedeel, terwyl dit met ander groepe nie die geval was nie. Waar verskillende etniese groepe 'n grondgebied gedeel het, het etniese vyandelikhede mettertyd ontstaan.<ref>{{cite web |url=http://www.historytoday.com/geoffrey-hosking/rulers-and-victims-russians-soviet-union |title=Rulers and Victims: The Russians in the Soviet Union |author=Hosking, Geoffrey |date=13 March 2006 |website=History Today |access-date=25 October 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110501085443/http://www.historytoday.com/geoffrey-hosking/rulers-and-victims-russians-soviet-union |archive-date=1 May 2011 |url-status=live}}</ref> Lede van verskillende etniese groepe het in die regeringsliggame gedien. Magsorgane soos die Politburo, Sentrale Komitee, ensovoorts was amptelik etnies neutraal, hoewel die meeste lede in die praktyk Russe was. Daar was egter ook verskeie nie-Russiese leiers, soos Stalin en [[Andrei Gromiko]]. In die Sowjettyd het 'n aansielike aantal etniese Russe en Oekraïners na ander Sowjetrepublieke migreer en baie het daar bly woon. Volgens die laaste sensus, van 1989, het die Russiese [[diaspora]] in die ander republieke sowat 25&nbsp;miljoen getel.<ref>Pål Kolstø, "Political construction sites: Nation-building in Russia and the post-Soviet States". Boulder, Colorado: Westview press 2000, pp. 81–104 uncorrected version, [https://folk.uio.no/palk/ch02.htm Chapter 2, par. "Nations and Nation-Building in Eastern Europe"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171219130957/http://folk.uio.no/palk/ch02.htm |date=19 December 2017 }} and [https://folk.uio.no/palk/PCSch05russian%20diasporas.htm Chapter 5] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050102081015/http://folk.uio.no/palk/PCSch05russian%20diasporas.htm |date=2 January 2005 }}</ref> === Taal === Onder Lenin het die regering aan kleiner taalgroepe hulle eie [[skryfstelsel]]s gegee.<ref>{{harvnb|Comrie|1981|pp=3–4}}</ref> Die ontwikkeling van dié stelsels was hoogs geslaagd, al was daar soms klein probleme. Een daarvan was dat baie tale se dialekte grootliks van mekaar verskil het.<ref>{{harvnb|Comrie|1981|p=4}}</ref> Wanneer 'n taal sy eie skryfstelsel gekry en in 'n groot publikasie verskyn het, het dit 'n "amptelike taal" geword. Baie klein minderheidstale het nooit hulle eie skryfstelsel gekry nie en sprekers moes dus noodgedwonge 'n tweede taal aanleer.<ref>{{harvnb|Comrie|1981|p=25}}</ref> Baie tale is deur die jare eenvoudig afgeskaf. Hulle is dan deur ander tale vervang, meestal [[Russies]].<ref>{{harvnb|Comrie|1981|p=26}}</ref> Omdat Russies die moedertaal van die meste mense was, was dit [[de facto]] 'n amptelike taal en die taal van "interetniese kommunikasie".<ref>{{cite web|script-title=ru:ЗАКОН СССР ОТ 24 April 1990 О ЯЗЫКАХ НАРОДОВ СССР |publisher=Government of the Soviet Union |date=24 April 1990 |url=http://legal-ussr.narod.ru/data01/tex10935.htm|trans-title=Law of the USSR from 24 April 1990 on languages of the USSR|access-date=24 October 2010 |language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20160508201331/http://legal-ussr.narod.ru/data01/tex10935.htm|archive-date=8 May 2016|url-status=dead}}</ref> === Godsdiens === [[Beeld:Bezbozhnik u stanka 22-1929.jpg|thumb|links|180px|Die voorblad van ''Bezbozjnik'', 'n tydskrif vir goddeloses, in 1929. Die eerste vyfjaarplan vermorsel die gode van die [[Abrahamitiese gelowe]].]] Die [[Christendom]] en [[Islam]] was die grootste twee godsdienste in die Sowjetunie.<ref name="dailylife">{{cite book |author=Eaton, Katherine Bliss |title=Daily life in the Soviet Union |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2004 |url=https://archive.org/details/dailylifeinsovie00eato|url-access=registration |isbn=978-0-313-31628-9 |pages=[https://archive.org/details/dailylifeinsovie00eato/page/285 285] and 286|access-date=20 June 2015}}</ref> Die [[Oosters-Ortodokse Kerk|Oosterse Christendom]] het oorheers onder Christene, met die tradisionele [[Russies-Ortodokse Kerk]] wat die grootste denominasie was. Sowat 90% van die Moslems was [[Soenni]], terwyl [[Sjia]] oorheers het in die Azerbeidjanse SSR.<ref name="dailylife" /> Kleiner groepe het ingesluit [[Rooms-Katoliek]]e, [[Jode]], [[Boeddhisme|Boeddhiste]] en verskeie [[Protestant]]e denominasies (veral Baptiste en Lutherane).<ref name="dailylife" /> [[Beeld:Christ saviour explosion.jpg|thumb|220px|Die [[Katedraal van Christus die Verlosser]] in Moskou word in 1931 gesloop.]] [[Beeld:Perrot View of Sennaya Square 1841.jpg|thumb|220px|Die Verlosserkerk op Sennajaplein in [[Leningrad]] was een van die talle kerke wat in Chroesjtsjof se tyd gesloop is.]] Die godsdienstige invloed was groot in die [[Russiese Ryk]]. Die Russies-Ortodokse Kerk het 'n bevoorregte posisie beklee as die kerk van die monargie en het aan amptelike staatsfunksies deelgeneem.<ref name="Simkin 2003">{{cite book |author=Silvio Ferrari |author2=W. Cole Durham |author3=Elizabeth A. Sewell |title=Law and religion in post-communist Europe |url=https://books.google.com/books?id=QEucgny-0k4C |year=2003 |publisher=Peeters Pub & Booksellers |isbn=978-90-429-1262-5 |page=261 |access-date=25 May 2020 |archive-date=22 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200622083150/https://books.google.com/books?id=QEucgny-0k4C |url-status=live }}</ref> Die onmiddellike tydperk ná die stigting van die Sowjetunie het 'n stryd teen die Ortodokse Kerk ingesluit, want die rewolusionêre het dit beskou as 'n bondgenoot van die voormalige heersersklasse.<ref name="Simon 1974, 64-65">{{harvnb|Simon|1974|pp=64–65}}</ref> Die 1918-grondwet het die Russiese SFSR as 'n sekulêre staat verklaar en alle godsdienstige leringe op plekke van algemene opvoeding verbied. Burgers kon wel godsdiens privaat studeer of daarin onderrig word.<ref name="Simon 1974, 209">{{harvnb|Simon|1974|p=209}}</ref> In 1929 is 'n verskeidenheid kerkbedrywighede verbied, soos ontmoetings vir georganiseerde Bybelstudie.<ref name="Simon 1974, 64-65" /> Duisende Christelike en nie-Christelike instellings is in die 1920's en 1930's gesluit. Teen 1940 was tot 90% van die kerke, sinagoges en moskees wat in 1917 oop was, gesluit; Die meeste is gesloop of vir ander doeleindes deur die staat gebruik, ongeag hulle historiese en kulturele waarde.<ref name="Atwood 2001, 311">{{cite book |author=Atwood, Craig D. |title=Always Reforming: A History of Christianity Since 1300 |location=Macon, Georgia |publisher=Mercer University Press |year=2001 |url=https://archive.org/details/alwaysreformingh0000atwo|url-access=registration |isbn=978-0-86554-679-0 |page=[https://archive.org/details/alwaysreformingh0000atwo/page/311 311]|access-date=20 June 2015}}</ref> Meer as 85&nbsp;000 Ortodokse priesters is in 1937 alleen doodgeskiet.<ref>The Globe and Mail (Kanada), 9 Maart 2001. "Why father of glasnost is despised in Russia" deur Geoffrey York http://www.cdi.org/russia/johnson/5141.html# {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120120105914/http://www.cdi.org/russia/johnson/5141.html |date=2012-01-20 }}</ref> Teen 1941 was net 'n twaalfde van die priesters van die Russies-Ortodokse Kerk nog in hulle gemeentes oor.<ref>D. Pospielovsky, ''The Russian Orthodox Church under the Soviet Regime'', vol. 1, p. 175.</ref> Tussen 1927 en 1940 het die Ortodokse kerke in Rusland afgeneem van 29&nbsp;584 tot minder as 500 (1,7%).<ref>Dimitry V. Pospielovsky. ''A History of Soviet Atheism in Theory, and Practice, and the Believer'', vol 2: Soviet Antireligious Campaigns and Persecutions, St Martin's Press, New York (1988)</ref> Die Sowjetunie was amptelik 'n sekulêre staat,<ref>{{cite web |url=http://www.departments.bucknell.edu/russian/const/36cons04.html |title=ARTICLE 124. |access-date=4 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190102163245/http://www.departments.bucknell.edu/russian/const/36cons04.html |archive-date=2 January 2019 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.departments.bucknell.edu/russian/const/77cons02.html |title=Article 52. |access-date=4 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190216062245/http://www.departments.bucknell.edu/russian/const/77cons02.html |archive-date=16 February 2019 |url-status=live}}</ref> maar die regering het 'n program geborg waarmee [[ateïsme]] afgedwing is.<ref>Religion and the State in Russia and China: Suppression, Survival, and Revival, by Christopher Marsh, page 47. Continuum International Publishing Group, 2011.</ref><ref>Inside Central Asia: A Political and Cultural History, by Dilip Hiro. Penguin, 2009.</ref><ref name="Adappur2000"/> Hoewel die meeste godsdienste nooit verbied is nie, is beslag gelê op godsdienstige eiendomme, gelowiges is lastig geval en gosdiens is bespot, terwyl ateïsme in skole verkondig is.<ref>USGOV1.</ref> In 1925 het die regering die Bond van Militante Ateïste gestig om die propagandaveldtog te versterk.<ref>{{cite book |first=Geoffrey |last=Blainey |title=A Short History of Christianity |publisher=Viking |year=2011 |page=494}}</ref> Daar het 'n sosiale stigma aan godsdiens gekleef; dit was onaanvaarbaar vir mense in sekere beroepe (soos onderwysers, staatsburokrate en soldate) om openlik godsdienstig te wees. Oortuig daarvan dat godsdienstige antisowjetisme iets van die verlede was en met 'n oorlog wat gedreig het, het die Stalin-regime in die laat 1930's 'n gematigder godsdiensbeleid aanvaar.<ref name="Janz 1998, 38-39">{{harvnb|Janz|1998|pp=38–39}}</ref> Godsdiensbedrywighede het in dié tyd onder alle gelowiges toegeneem.<ref name="Ro'i 1995, 263">{{cite book |author=Ro'i, Yaacov |title=Jews and Jewish Life in Russia and the Soviet Union |location=Londen |publisher=Frank Cass |year=1995 |url=https://books.google.com/books?id=bJBH5pxzSyMC |isbn=978-0-7146-4619-0 |page=263|access-date=20 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150512055620/http://books.google.com/books?id=bJBH5pxzSyMC|archive-date=12 May 2015|url-status=live}}</ref> Onder Nikita Chroesjtsjof het die staatsleiers tussen 1958 en 1964 met die kerke gebots. In dié tyd is die klem in die skole weer op ateïsme geplaas en verskeie staatspublikasies het dit bevorder.<ref name="Janz 1998, 38-39" /> Die getal kerke, sinagoges en moskees het weer eens geweldig afgeneem.<ref name="Nahaylo & Swoboda 1990, 144">{{cite book |author1=Nahaylo, Bohdan |author2=Victor Swoboda |title=Soviet Disunion: A History of the Nationalities Problem in the USSR |location=London |publisher=Hamish Hamilton |year=1990 |url=https://books.google.com/books?id=ZrG7vrPue4wC |isbn=978-0-02-922401-4 |page=144|access-date=20 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150512050225/http://books.google.com/books?id=ZrG7vrPue4wC|archive-date=12 May 2015|url-status=live}}</ref><ref name="Nahaylo & Swoboda 1990, 144" /> Die regering het in die Brezjnef-tydperk steeds godsdiensinstellings gemonitor, maar godsdiensbedrywighede het weer toegeneem.<ref name="Steinberg & Wanner 2008,">{{cite book |author=Mark D. Steinberg |author2=Catherine Wanner |title=Religion, morality, and community in post-Soviet societies |url=https://books.google.com/books?id=LR6X3EY8oPIC |date= 2008 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-22038-7 |page=6 |access-date=25 May 2020 |archive-date=17 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200617211211/https://books.google.com/books?id=LR6X3EY8oPIC |url-status=live }}</ref> Volgens 'n staatsopname in 1982 was 20% van die bevolking "aktiewe godsdienstige gelowiges".<ref name="subculture">{{cite book |author1=McKay, George |author2=Williams, Christopher |title=Subcultures and New Religious Movements in Russia and East-Central Europe |publisher=Peter Lang |year=2009 |url=https://books.google.com/books?id=xpNBm-z7aOYC |isbn=978-3-03911-921-9 |pages=231–232|access-date=20 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150512035801/http://books.google.com/books?id=xpNBm-z7aOYC&dq|archive-date=12 May 2015|url-status=live}}</ref> == Kultuur == [[Lêer:Марш энтузиастов.ogg|thumb|"Die Mars van die Entoesias", ’n lied uit die 1930's wat beroemd in die Sowjetunie was.]] [[Lêer:Vladimir Vysotsky.jpg|thumb|180px|Die Sowjetse sanger, liedjieskrywer, digter en akteur [[Wladimir Wisotski]] in 1979.]] Die kultuur van die Sowjetunie het gedurende sy 69-jarige bestaan deur verskeie stadiums gegaan. In die eerste 11 jaar ná die rewolusie (1918-1929), was daar relatiewe vryheid en kunstenaars het met verskillende style geëksperimenteer om ’n besonderse Sowjetkunsstyl te vind. Lenin wou hê kuns moet toeganklik vir die publiek wees. Aan die ander kant is honderde intellektuele, skrywers en kunstenaars verban of tereggestel en hulle werk verbied, soos Nikolai Goemiljof (geskiet omdat hy glo teen die Bolsjewistiese regering saamgesweer het) en [[Jewgeni Zamjatin]] (verban).<ref>'On the other hand...' See the index of ''Stalin and His Hangmen'' by Donald Rayfield, 2004, Random House</ref> Die regering het ’n verskeidenheid neigings aangemoedig. In die [[kuns]] en [[letterkunde]] het talle skole floreer, sommige tradisioneel en ander radikaal eksperimenteel. Die Kommunistiese skrywers [[Maksim Gorki]] en [[Wladimir Majakofski]] was in dié tyd aktief. [[Rolprent]]e as ’n manier om ’n grootliks ongeletterde gemeenskap te beïnvloed is deur die staat aangemoedig; baie van die regisseur [[Sergei Eisenstein]] se beste prente dateer uit dié tydperk. Later, tydens Stalin se bewind, is die Sowjetkultuur gekenmerk deur die opkoms en oorheersing van die regeringvoorgeskrewe styl [[sosialistiese realisme]], en alle ander neigings is streng onderdruk. Daar was enkele uitsonderings, soos die werk van [[Michail Boelgakof]]. Baie skrywers is gevange geneem en vermoor.<ref>{{harvnb|Rayfield|2004|pp=317–320}}</ref> Ná die Chroestsjof-ontdooiing van die laat 1950's en vroeë 1960's het sensuur verslap. In dié tyd het ’n kenmerkende Sowjetkultuur ontwikkel wat gekenmerk is deur ’n konformistiese openbare lewe en ’n intense fokus op persoonlike lewe. ’n Groter eksperimentering met kunsvorme was weer toelaatbaar, met die gevolg dat meer gesofistikeerde en subtiel kritieke werk geskep is. Die regering se klem op sosialistiese realisme het afgeneem. ’n Ondergrondse andersdenkende letterkunde, bekend as [[samizdat]], het in dié tyd ontwikkel. In [[argitektuur]] het die Chroesjtsjof-era gefokus op funksionele ontwerp eerder as die hoogs dekoratiewe styl van Stalin se tyd. In die tweede helfte van die 1980's het Gorbatsjof se beleide perestroika en glasnost die vryheid van uitdrukking dwarsdeur die Sowjetunie aansienlik in die media uitgebrei.<ref>{{cite encyclopedia|title=Gorbachev, Mikhail|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=2 October 2007|url=http://www.britannica.com/eb/article-9037405&gt|quotation="Under his new policy of glasnost ("openness"), a major cultural thaw took place: freedoms of expression and of information were significantly expanded; the press and broadcasting were allowed unprecedented candour in their reportage and criticism; and the country's legacy of Stalinist totalitarian rule was eventually completely repudiated by the government."|accessdate=1 Desember 2017}}{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {| class="wikitable" |+ {{Teksgrootte|120%|'''Vakansiedae'''}} |- style="background:#efefef;" ! Datum !! Afrikaanse naam !! Plaaslike naam !! Opmerkings |- | [[1&nbsp;Januarie]] || [[Nuwejaarsdag]] | Новый Год | Seker die grootste viering van die jaar. Die meeste van die tradisies van [[Kersfees]], wat deur Stalin verbied is, soos [[Djed Moroz]] (Kersvader) en ’n feesboom is na Nuwejaar geskuif en word vandag steeds daarmee verbind. |- | [[23&nbsp;Februarie]] || Dag van die Weermag en Vloot | День Советской Армии и Военно-Морского Флота | Die stigting van die [[Rooi Leër]], [[1918]] |- | [[8&nbsp;Maart]] || Internasionale Vrouedag | Международный Женский День | &nbsp; |- | [[12&nbsp;April]] || Ruimtevaardersdag | День космонавтики | Die dag in 1961 waarop Joeri Gagarin die eerste mens in die ruimte geword het |- | [[1&nbsp;Mei]] || Internasionale Werkersdag | Первое Мая - День Солидарности Трудящихся | &nbsp; |- | [[9&nbsp;Mei]] || Oorwinningsdag | День Победы | Oorgawe van Nazi-Duitsland, [[1945]] |- | [[7&nbsp;Oktober]] || Dag van die USSR-grondwet | День Конституции СССР | Aanvaarding van die 1977-grondwet; tussen 1936 en 1977 gevier op [[5 Desember]], ná die 1936-grondwet |- | [[7&nbsp;November]]&nbsp;- [[8 November|8&nbsp;November]] | Viering van die [[Russiese Rewolusie (1917)|Oktober-rewolusie]], 1917 | Годовщина Великой Октябрьской социалистической революции | |} == Sport == [[Lêer:RIAN archive 487039 Opening ceremony of the 1980 Olympic Games.jpg|duimnael|Openingseremonie van die [[Olimpiese Somerspele]] 1980 in [[Moskou]]]] In sport was die [[Sowjetse nasionale sokkerspan]] een van die sterkste mededingende spanne. Dit het sewe keer aan die [[FIFA]] [[Sokker-Wêreldbeker]]toernooi deelgeneem en een keer die vierde plek behaal (in [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1966|1966]]). Vir die [[UEFA Europa-beker]] kon die Sowjetunie ses keer kwalifiseer en dit het die heel eerste toernooi, in [[1960]], gewen. Tydens die [[Olimpiese Somerspele 1956]] in [[Melbourne]] kon die Sowjetse nasionale sokkerspan die goue medalje verower. Die land se eerste sportkoerant, ''Sowetski Sport'', is op 20 Julie 1924 in Moskou gestig. Die Sowjetse Olimpiese Komitee is op 21 April 1951 gestig en die [[Internasionale Olimpiese Komitee]] (IOK) het dit op 7 Mei 1951 erken. Sowjetatlete se eerste Olimpiese Spele was in 1952 in [[Helsinki]]. Moskou, die destydse hoofstad van die Sowjetunie en die [[Russiese Sosialistiese Federale Sowjetrepubliek|Russiese SFSR]], het die [[Olimpiese Somerspele 1980]] gehuisves, wat deur talle, veral Westerse lande geboikot is. Die staatgeborgde "voltydse amateuratlete" van die [[Oosblok]]lande het gehelp om die ideologie van ware amateurs in die wiele te ry omdat dit die amateurs van die Weste wat hulleself gefinansier het, ’n agterstand gegee het. Die USSR het sportspanne ingeskryf wat in naam studente, soldate of beroepslui was, maar in werklikheid het die staat baie van hierdie mededingers betaal om voltyds te oefen.<ref>{{cite magazine|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,976117-1,00.html|title=Traditions Pro Vs. Amateur|author=Benjamin, Daniel|magazine=Time|accessdate=18 Maart 2009|date=27 Julie 1992|archive-url=https://web.archive.org/web/20090902183140/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,976117-1,00.html|archive-date=2 September 2009|df=dmy-all}}</ref> Tog het die IOK gehou by die tradisionele reëls rakende amateursport.<ref>{{cite journal|last=Schantz|first=Otto|title=The Olympic Ideal and the Winter Games Attitudes Towards the Olympic Winter Games in Olympic Discourses—from Coubertin to Samaranch|publisher=Comité International Pierre De Coubertin|url=http://www.coubertin.ch/pdf/schantz.pdf|accessdate=13 September 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130505052232/http://www.coubertin.ch/pdf/schantz.pdf|archivedate=5 Mei 2013|df=}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Bibliografie == {{refbegin|3}} * {{cite book |last1=Ambler |first1=John |last2=Shaw |first2=Denis J.B. |last3=Symons |first3=Leslie |title=Soviet and East European Transport Problems |publisher=Taylor & Francis |year=1985 |url=https://books.google.com/books?id=Rpg9AAAAIAAJ |isbn=978-0-7099-0557-8 }} * {{cite book |last=Comrie |first=Bernard |title=The Languages of the Soviet Union |publisher=Cambridge University Press (CUP) Archive |year=1981 |url=https://archive.org/details/languagesofsovie0000comr |url-access=registration |isbn=978-0-521-29877-3 }} * {{cite book |last1=Davies |first1=Robert |last2=Wheatcroft |first2=Stephen |title=The Industrialisation of Soviet Russia Volume 5: The Years of Hunger: Soviet Agriculture 1931–1933 |url=http://www.palgrave.com/us/book/9780333311073 |year=2004 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0-230-23855-8 }} * {{cite book |title=The Life of Lenin |last=Fischer |first=Louis |year=1964 |publisher=Weidenfeld and Nicolson |location=Londen}} * {{cite web |last1=Fischer |first1=Stanley |last2=Easterly |first2=William |title=The Soviet Economic Decline, Historical and Republican Data |publisher=World Bank |year=1994 |url=http://www-wds.worldbank.org/external/default/WDSContentServer/IW3P/IB/1994/04/01/000009265_3961006063138/Rendered/PDF/multi0page.pdf |access-date=23 October 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110301162126/http://www-wds.worldbank.org/external/default/WDSContentServer/IW3P/IB/1994/04/01/000009265_3961006063138/Rendered/PDF/multi0page.pdf |archive-date=1 March 2011 |url-status=live }} * {{cite book |last=Goldstein |first=Erik |date=2013 |title=The First World War Peace Settlements, 1919–1925 |location=Londen |publisher=Routledge |isbn=978-1-31-7883-678}} * {{cite book |last=Janz |first=Denis |title=World Christianity and Marxism |location=New York |publisher=Oxford University Press |year=1998 |url=https://books.google.com/books?id=EUVwrcnXwBsC |isbn=978-0-19-511944-2 }} * {{cite book |last=Lane |first=David Stuart |title=Soviet Society under Perestroika |publisher=Routledge |year=1992 |url=https://books.google.com/books?id=rcXafOqyxgQC |isbn=978-0-415-07600-5 }} * {{cite book |last=Lee |first=Stephen J. |year=2003 |title=Lenin and Revolutionary Russia |location=Londen |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-28718-0}} * {{cite book |last=Leggett |first=George |title=The Cheka: Lenin's Political Police |location=Oxford |publisher=Oxford University Press |year=1981 |isbn=978-0-19-822552-2 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/chekaleninspolit0000legg }} * {{cite book |title=Lenin's Last Struggle |last=Lewin |first=Moshe |year=1969 |publisher=Faber and Faber |location=Londen |translator-last=Sheridan Smith |translator-first=A.M.}} * {{cite book |last1=Pons |first1=Silvio |last2=Service |first2=Robert|title=A Dictionary of 20th-Century Communism |publisher=Princeton University Press |year=2010 |isbn=978-1-4008-3452-5}} * {{cite book |last=Rayfield |first=Donald |title=Stalin and His Hangmen: An Authoritative Portrait of a Tyrant and Those Who Served Him |publisher=Viking Press |year=2004 |isbn=978-0-375-75771-6 }} * {{cite book|last=Read |first=Christopher |title=From Tsar to Soviets |publisher=Taylor & Francis |year=2005 |isbn=978-1-135-36625-4}} * {{Cite book |last=Ryan |first=James |year=2012 |title=Lenin's Terror: The Ideological Origins of Early Soviet State Violence |location=Londen |publisher=Routledge |isbn=978-1138815681 |url=https://books.google.com/books?id=XJ6LAgAAQBAJ }} * {{cite book |title=Lenin: A Biography |last=Service |first=Robert|year=2000 |publisher=Macmillan |location=Londen |isbn=978-0-333-72625-9}} * {{cite book|last=Service|first=Robert|title=A History of Modern Russia from Nicholas II to Vladimir Putin |publisher=Harvard University Press |year=2005|isbn=978-0-674-01801-3}} * {{cite book |last=Simon |first=Gerard |title=Church, State, and Opposition in the U.S.S.R |location=Berkeley and Los Angeles |publisher=University of California Press |year=1974 |url=https://books.google.com/books?id=sTLc8H3b4vUC |isbn=978-0-520-02612-4 }} * {{cite book |title=Lenin: Life and Legacy |last=Volkogonov |first=Dmitri |year=1994 |translator-last=Shukman |translator-first=Harold |publisher=HarperCollins |location=Londen |isbn=978-0-00-255123-6}} * {{cite book |title=Lenin: The Practice and Theory of Revolution |last=White |first=James D. |year=2001 |series=European History in Perspective |publisher=Palgrave |location=Basingstoke, Engeland |isbn=978-0-333-72157-5}} * {{cite book |last=Wilson |first=David |title=The Demand for Energy in the Soviet Union |publisher=Taylor & Francis |year=1983 |url=https://books.google.com/books?id=1qgOAAAAQAAJ |isbn=978-0-7099-2704-4 }} * {{cite journal |url=http://sovietinfo.tripod.com/WCR-German_Soviet.pdf |title=The Scale and Nature of German and Soviet Repression and Mass Killings, 1930–45 |last=Wheatcroft |first=Stephen |year=1996 |volume=48 |issue=8 |pages=1319–1353 |journal=Europe-Asia Studies |jstor=152781 |doi=10.1080/09668139608412415 |access-date=18 September 2023 |archive-date=17 Julie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110717103830/http://sovietinfo.tripod.com/WCR-German_Soviet.pdf |url-status=dead }} * {{cite book|last=Mccauley |first=Martin |title=The Rise and Fall of the Soviet Union |publisher=Taylor & Francis |year=2014 |isbn=978-1-317-86783-8}} {{refend}} == Skakels == * {{ru}} [http://www.maps-world.ru/usssr.htm Kaart van die USSR, grense, republieke en die grondgebied van die USSR] {{CommonsKategorie-inlyn|Soviet Union|Sowjetunie}} {{Wikt-inlyn|Sowjetunie}} {{vertaaluit| taalafk = en| il = Soviet Union}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Sowjetunie| ]] cygduevkmah8j8tqyz5qmg37o55468l 0 4230 2894047 2809750 2026-04-15T09:55:50Z ~2026-23378-35 206265 2894047 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Voormalige land |inheemse_naam =''Deutsches Reich'' <small>(1933–1943)</small><br />''Großdeutsches Reich'' <small>(1943–1945)</small> |gewone_lang_naam =Duitse Ryk <small>(1933–1943)</small><br />Groot-Duitse Ryk <small>(1943–1945)</small> <span style="font-size:48px;color:#FF0000">I</span> <span style="font-size:48px;color:#FF3D00">H</span><span style="font-size:48px;color:#FF7A00">A</span><span style="font-size:48px;color:#FFB800">T</span><span style="font-size:48px;color:#FFF500">E</span> <span style="font-size:48px;color:#CCFF00">N</span><span style="font-size:48px;color:#8FFF00">I</span><span style="font-size:48px;color:#52FF00">G</span><span style="font-size:48px;color:#14FF00">G</span><span style="font-size:48px;color:#00FF29">E</span><span style="font-size:48px;color:#00FF66">R</span><span style="font-size:48px;color:#00FFA3">S</span> <span style="font-size:48px;color:#00FFE0">G</span><span style="font-size:48px;color:#00E0FF">A</span><span style="font-size:48px;color:#00A3FF">Y</span> <span style="font-size:48px;color:#0066FF">G</span><span style="font-size:48px;color:#0029FF">A</span><span style="font-size:48px;color:#1400FF">Y</span> <span style="font-size:48px;color:#5200FF">N</span><span style="font-size:48px;color:#8F00FF">I</span><span style="font-size:48px;color:#CC00FF">G</span><span style="font-size:48px;color:#FF00F5">G</span><span style="font-size:48px;color:#FF00B8">E</span><span style="font-size:48px;color:#FF007A">R</span><span style="font-size:48px;color:#FF003D">S</span> |gewone_naam =Nazi-Duitsland |kontinent =Europa |gebied =Sentraal-Europa |land =Duitsland, Oostenryk, Pole, Rusland |era =Nuwe Tyd |status =Staatsunie |status_teks = |ryk =Duitse Ryk |bestaanstydperk =1933–1945 |jaar_begin =1933 |jaar_einde =1945 |datum_begin =[[24 Maart]] [[1933]] |datum_einde =[[8 Mei]] [[1945]] |gebeurtenis_begin =Magtigingswet |gebeurtenis_einde =Onvoorwaardelike oorgawe |gebeurtenis1 =''[[Anschluss]]'' (Anneksasie van Oostenryk) |datum_gebeurtenis1 =[[12 Maart]] [[1938]] |gebeurtenis2 =''Reichskristallnacht'' |datum_gebeurtenis2 =[[9 November]] [[1938]] |gebeurtenis3 =[[Inval van Pole]], begin van die [[Tweede Wêreldoorlog]] |datum_gebeurtenis3 =[[1 September]] [[1939]] |gebeurtenis4 =Selfmoord van Adolf Hitler |datum_gebeurtenis4 =[[30 April]] [[1945]] |gebeurtenis_voor =''Magsoorname'' deur [[Adolf Hitler]] |datum_voor =[[30 Januarie]] [[1933]] |gebeurtenis_na =Finale oorgawe |datum_na =[[23 Mei]] [[1945]] |v1 =Republiek van Weimar |vlag_v1 =Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg |v2 =Saarland |vlag_v2 =Flag of Saar 1920-1935.svg |v3 =Oostenryk |vlag_v3 =Flag of Austria (state) 1934-1938.svg |v4 =Tsjeggo-Slowakye |vlag_v4 =Flag of the Czech Republic.svg |v5 =Pole |vlag_v5 =Flag of Poland (1928–1980).svg |n1 =Duitse Demokratiese Republiek |vlag_n1 =Flag of Germany.svg |n2 =Wes-Duitsland |vlag_n2 =Flag of Germany.svg |n3 =Oostenryk |vlag_n3 =Flag of Austria.svg |n4 =Pole |vlag_n4 =Flag of Poland (1928–1980).svg |n5 =Tsjeggo-Slowakye |vlag_n5 =Flag of the Czech Republic.svg |beeld_vlag =Flag of the German Reich (1935–1945).svg |vlag = Vlag van Duitsland |beeld_wapen =Reichsadler der Deutsches Reich (1933–1945).svg |wapen = Wapen van Duitsland |beeld_kaart =German Reich 1942.svg |beeld_kaart_byskrif =Die Derde Ryk met besette gebiede in 1942 |nasionale_leuse =''Ein Volk, ein Reich, ein Führer''<br /><small>''([[Duits]] vir: "Een volk, een ryk, een leier")''</small> |nasionale_volkslied =''[[De jure]]: [[Deutschlandlied]]''<br /><small>''(Duits vir: "Lied van die Duitsers")''</small><br /><center>[[Lêer:National anthem of Germany - U.S. Army 1st Armored Division Band.ogg]]</center><br />''[[De facto]]: [[Horst-Wessel-Lied]]''<br /><center>[[Lêer:Песня Хорста Весселя.ogg]]</center> |wetgewer=[[Parlement]] |godsdiens= |hoofstad =[[Berlyn]] |breedtegraad_grade =52 |breedtegraad_minute =31 |breedtegraad_NS =N |lengtegraad_grade =13 |lengtegraad_minute =24 |lengtegraad_OW =O |algemene_tale =[[Duits]] |regeringstipe =Republiek |titel_leier =President |leier1 =[[Paul von Hindenburg]] |jaar_leier1 =1933–1934 |leier2 =[[Adolf Hitler]] ''(Führer)'' |jaar_leier2 =1934–1945 |leier3 =[[Karl Dönitz]] |jaar_leier3 =1945 |leier4 = |jaar_leier4 = |leier5 = |jaar_leier5 = |leier6 = |jaar_leier6 = |leier7 = |jaar_leier7 = |leier8 = |jaar_leier8 = |titel_verteenwoordiger = [[Eerste minister|Kanselier]] |verteenwoordiger1 = [[Adolf Hitler]] |jaar_verteenwoordiger1=1933–1945 |verteenwoordiger2 = [[Joseph Goebbels]] |jaar_verteenwoordiger2=1945 |titel_adjunk = |adjunk = |jaar_adjunk = |adjunk2 = |jaar_adjunk2 = |stat_jaar1 =1939 |stat_bev1 =79375281 |stat_opp1 =633786 |bev_digtheid1 = |stat_jaar2 = |stat_bev2 = |stat_opp2 = |bev_digtheid2 = |stat_jaar3 = |stat_bev3 = |stat_opp3 = |bev_digtheid3 = |stat_jaar4 = |stat_bev4 = |stat_opp4 = |bev_digtheid4 = |geldeenheid =Reichsmark (ℛℳ) }} '''Nazi-Duitsland''' of die '''Derde Ryk''' ([[Duits]]: ''Drittes Reich'') verwys gewoonlik na [[Duitsland]] in die jare tussen 1933 en 1945, toe dit onder die beheer was van [[Adolf Hitler]] se [[diktatorskap]] en die [[ideologie]] van [[Nasionaal-Sosialisme|nasionaal-sosialisme]] ('n weergawe van [[fascisme]]). [[Lêer:Nazi Germany.svg|duimnael|links|Uitbreiding van Nazi-Duitsland vanaf 1933]] [[Lêer:NS administrative Gliederung 1944.png|duimnael|links|Die Derde Ryk in 1944]] Die term ''Nazi'' is 'n kort vorm van die Duitse ''Nationalsozialismus;'' die ideologie was ingestel in die NSDAP (''Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei''), die [[Nasionaal-Sosialistiese Duitse Arbeidersparty]], of Nazi-party in kort. Die '''Derde Ryk''' is 'n ver[[afrikaans]]ing van die Duitse uitdrukking ''"Drittes Reich"'', en word gebruik as 'n sinoniem vir Nazi-Duitsland. Die term is in gebruik geneem deur Nazi-propaganda, wat die [[Heilige Romeinse Ryk]] as die eerste ''Reich'' beskou het, 1871 se [[Duitse Keiserryk]] as die tweede, en hulle eie bewind as die derde. Dit is gedoen met die doel om 'n terugkeer te suggereer na die voormalige Duitse glorie na die beweerde mislukking van die 1919 [[Republiek van Weimar]]. Die Derde Ryk is soms ook die "Duisendjarige Ryk" (''Tausendjähriges Reich'') genoem, soos beplan deur sy stigter, Adolf Hitler, om te bestaan vir 'n duisend jaar. == Terminologie == === Duitse Ryk === [[Lêer:DR 1943 862 Lübeck.jpg|duimnael|links|Die eerste Duitse [[posseël]] met die opskrif ''Großdeutsches Reich'' is op 24 Oktober 1943 uitgereik]] Duitsland het onder die naam ''Deutsches Reich'' ("Duitse Ryk") verskillende historiese periodes met ooreenkomstige grondwette deurloop: Die Duitse Keiserryk as konstitusionele en erflike monargie het vanaf die rykstigting in 1871 tot aan die einde van die [[Eerste Wêreldoorlog]] bestaan. Die [[Republiek van Weimar]] as parlementêre demokrasie is in 1919 gevorm en het formeel tot en met die afkondiging van die sogenaamde magtigingswet op 23 Maart 1933 bestaan. Maar reeds met Adolf Hitler se benoeming as rykskanselier op 30 Januarie 1933 moes die demokratiese staatsvorm, wat Duitsland ná die afskaffing van die monargistiese stelsel aangeneem het, plek maak vir 'n Nasionaal-Sosialistiese leierstaat (Duits: ''Führerstaat'') wat tot die onvoorwaardelike [[kapitulasie]] van Duitsland se weermag op 8 Mei 1945 – die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] in [[Europa]] – bestaan het. === Groot-Duitse Ryk === [[Lêer:Grossdeutsches Reich.jpg|duimnael|links|'n Kaart van die ''Großdeutsche Reich'' in 'n skoolatlas in 1944]] Die Duitse staatsgebied is deur die Nasionaalsosialiste stapsgewys uitgebrei. Met die "aansluiting" (''[[Anschluss]]'') van [[Oostenryk]] by die Duitse Ryk op 12 en 13 Maart 1938 het hulle Oostenryk hernoem tot ''Ostmark'' en later, vanaf 1942, tot ''Donau- und Alpenreichsgaue''. Na die Duitse en vroeëre Oostenrykse deelgebiede is vanaf Maart 1938 nie-amptelik gesamentlik verwys as ''Großdeutsches Reich'', kort ''Großdeutschland''. Met hierdie term het die Nasionaalsosialiste daarop aanspraak gemaak dat hulle die sogenaamde "Groot-Duitse oplossing" omtrent die politieke toekoms van Duitsland, dit wil sê die vereniging met Oostenryk wat in 1848 oorweeg, maar nie verwesenlik is nie – tot stand gebring het. Die term het egter ook die bedoelde verdere uitbreiding van Duitsland aangedui. Die Nasionaalsosialiste was van plan om nog meer gebiede met sogenaamde "Volksduitse" bewoners by die ryk in te lyf om uiteindelik 'n "Groot-Germaanse Ryk" te skep – 'n staat wat ver buite Duitsland se destydse grense sou strek en as historiese noodsaaklikheid gepropageer is. Die NSDAP se program van aksie van 1920 het 25 doelwitte gestel waarmee die beleid van gebiedsuitbreiding met nasionalistiese en rassistiese idees ten opsigte van die "volksgemeenskap" en die "volk sonder lewensruimte" geregverdig is. So het die NS-bewind dan ook alle gebiede wat later verower is – met uitsondering van die generaal-goewernement in [[Pole]] – tot deelgebiede van die Groot-Duitse Ryk verklaar en hulle sodoende eensydig en, in terme van die volkereg, onwettig by die Duitse Ryk ingelyf. Dekreet RK 7669 E, wat deur die ryksminister en hoof van die Rykskanselary, Hans Heinrich Lammers, op 26 Junie 1943 uitgereik is, het die gebruik van die term "Groot-Duitse Ryk" verpligtend gemaak.<ref>{{de}} [http://commons.wikimedia.org/wiki/Image:Reichsarbeitsblatt_1943_Teil_I_Nr._23_S._413.png Faksimile: Reichsarbeitsblatt jaargang 1943, deel I, nr. 23, 15 Augustus 1943, bl. 413]</ref> Hierdie naamwysiging is egter nie amptelik geproklameer nie, maar het vir die eerste keer op 24 Oktober 1943 op posseëls sigbaar geword. Vanaf Junie 1944 het alle seëls, wat uitgereik is, die opskrif ''Großdeutsches Reich'' gedra. == Nasionaalsosialisme == [[Lêer:Reichsparteitag 1935 mod.jpg|duimnael|links|Massaoptog tydens die Reichsparteitag 1935 in Neurenberg]] [[Lêer:Greater Germanic Reich.png|duimnael|Beplande uitbreiding van die "Groot-Germaanse Ryk van die Duitse Nasie"]] Die [[Totalitarisme|totalitêre ideologie]] van die nasionaalsosialisme word as 'n variant van die Italiaanse [[fascisme]] beskou, en die twee ideologieë word dus deur 'n aantal gemeenskaplike hooftrekke gekenmerk, soos byvoorbeeld: * die anti-demokratiese leiersbeginsel (Duits: ''Führerkult''), * militarisme, * aggressiewe nasionalisme en * die propagering van die "eenheid van volk en staat" – 'n beginsel wat oorspronklik uit die sosialisme ontleen is. In [[Italië]] was die oorspronklike fascistiese beweging onder die sogenaamde ''duce'' ("leier") [[Benito Mussolini]] in die tydperk tussen 1922 en 1943 aan die bewind. Sedert die begin van die Tweede Wêreldoorlog was Italië saam met die Japanse Keiserryk die belangrikste politieke en militêre bondgenoot van Nazi-Duitsland; na die drie lande word ook as die "[[Spilmoondhede]]" verwys. Die Duitse nasionaalsosialisme het egter ook sy eie voorgeskiedenis, wat onder meer deur die germanomaniese [[antisemitisme]] gekenmerk was en die oorspronklike fascistiese ideologie met rassistiese elemente aangevul het, wat ook die aggressiewe uitwissing van etniese groepe, veral [[Jode]], behels het. Die Duitse Nazi-regime was afgestem op Adolf Hitler as die sentrale leiersfiguur. Aanvanklik het die NS-propaganda na sy bewind ook as die "Derde Ryk" verwys – 'n histories onjuiste term wat nogtans in die Duitse en Engelse taalgebied ingeburger geraak het en sinoniem vir die Nazi-diktatuur gebruik word. Vanweë die Tweede Wêreldoorlog, wat deur Hitler begin is, en die [[Holocaust|Joodse volksmoord]] of Sjoa, wat op die ongekende, stelselmatige en selfs industriële moord op ses miljoen Europese Jode neergekom het, word die Nazi-regime met een van die donkerste tydperke van die wêreldgeskiedenis vereenselwig. Die slagoffers van sy massaslagtings het naas Joodse burgers ook ander groepe ingesluit, wat volgens die Nazi-propaganda as "ongewens" of "minderwaardig" beskou is soos gestremdes, [[Roma]], Sinti, [[Jehovah se Getuies]], [[Homoseksualiteit|homoseksuele]], [[Slawiërs]] (veral [[Pole]] en [[Russe]]) en verskillende opposisiegroepe. === Oorsake === [[Lêer:German losses after WWI.svg|duimnael|Duitsland ná die [[Eerste Wêreldoorlog]] in 1918]] Die moderne navorsing oor die oorsake van die Nasionaalsosialisme in Duitsland en fascistiese bewegings in ander lande probeer nog steeds die verhouding van die twee belangrikste invloedsfaktore – die nasionale geskiedenis en die breër epogale konteks – te bepaal.<ref>{{de}} Broszat, Martin: ''Das Dritte Reich als Gegenstand historischen Fragens''. In: Borszat, Martin en Norbert Frei (reds.) in samewerking met die Institut für Zeitgeschichte München: ''PLOETZ. Das Dritte Reich. Ursprünge, Ereignisse, Wirkungen''. Freiburg en Würzburg 1983, bl. 11</ref> Die Duitse geskiedkundige Ernst Nolte het met sy werk oor die fascisme in sy tydperk (''Der Faschismus in seiner Epoche'', 1963) die [[Eerste Wêreldoorlog]] en die uitdagings van die Bolsjewistiese Rewolusie as historiese mylpale beskryf wat by die analise van die ontstaan van Fascistiese bewegings in Europa in gedagte gehou moet word.<ref>{{de}} Broszat/Frei (1983), bl. 11</ref> Alhoewel daar reeds voor die uitbreek van die Eerste Wêreldoorlog veral in Duitsland sterk anti-Westerse en anti-demokratiese strominge was wat ook militaristiese en Antisemitiese groeperings ingesluit het, het die pseudo-rewolusionêre fascisme veral ná die traumatiese ervarings van die oorlog gestalte aangeneem. Die Nasionaalsosialistise beweging in Duitsland het voordeel getrek uit die diepgrypende strukturele krisis wat die land ná die Eerste Wêreldoorlog op politieke, ekonomiese, kulturele en sosiale gebied gekenmerk het.<ref>{{de}} Tyrell, Albrecht: ''Das Scheitern der Weimarer Republik und der Aufstieg der NSdAP''. In: Borszat, Martin en Norbert Frei (reds.) in samewerking met die Institut für Zeitgeschichte München: ''PLOETZ. Das Dritte Reich. Ursprünge, Ereignisse, Wirkungen''. Freiburg en Würzburg: Ploetz 1983, bl. 18</ref> Die ongewone politieke invloed en uiteindelike oorwinning, wat Duitsland se fasciste uiteindelik oor die demokratiese stelsel van die Republiek van Weimar behaal het, moet aan die spesifieke politieke en maatskaplike omstandighede in die destydse Duitse Ryk toegeskryf word. Moderne bewegings soos liberalisme, parlementarisering en demokratisering het in Duitsland eers baie laat 'n beduidende rol begin speel, maar het tydelik saamgeval met die onverwagte militêre neerlaag en die ineenstorting van die outoritêre en militaristies-monargistiese strukture van die ou Keiserryk, asook die ontberings van die na-oorlogse tydperk. 'n Tweede probleem was die feit dat die ou elites nie van hulle posisies in die administrasie, weermag, nywerheid en landbou verwyder is nie en met hulle anti-demokratiese gesindheid die jong demokratiese staat sedert 1919 stelselmatig ondermyn het.<ref>{{de}} Tyrell (1983), bl. 18</ref> == Sport == In 1936 het Nazi-Duitsland beide die [[Olimpiese Winterspele 1936|IVde Olimpiese Winterspele]] in [[Garmisch-Partenkirchen]] en die [[Olimpiese Somerspele 1936|Spele van die XIde Olimpiade]] in [[Berlyn]] aangebied. Albei sportbyeenkomste is deur die NS-[[propaganda]]masjien uitgebuit. === Prominente persone in Nazi-Duitsland === {| class="centered toptextcells" | ==== Staatsleiers en beamptes van die Nazi-party ==== * [[Adolf Hitler]] * [[Hermann Göring]] * [[Rudolf Hess]] (moenie met Rudolf Höß verwar nie) * [[Joseph Goebbels]] * [[Albert Speer]] * [[Heinrich Himmler]] * [[Martin Bormann]] * [[Joachim von Ribbentrop]] * [[Alfred Rosenberg]] * [[Adolf Eichmann]] * [[Reinhard Heydrich]] * [[Hjalmar Schacht]] * [[Fritz Todt]] * [[Ernst Röhm]] * [[Walter Schellenberg]] * [[Baldur von Schirach]] * [[Gunter d'Alquen]] * [[Ludolf von Alvensleben]] * [[Max Amann]] * [[Benno von Arent]] * [[Heinz Auerswald]] * [[Hans Aumeier]] * [[Artur Axmann]] * [[Erich von dem Bach]] * [[Richard Baer]] * [[Gottlob Berger]] * [[Josef Blösche]] * [[Ernst Boepple]] * [[Karl Brandt]] * [[Alois Brunner]] * [[Sepp Dietrich]] * [[Otto Dietrich]] * [[Theodor Eicke]] * [[Richard Euringer]] * [[Albert Forster]] * [[Hans Frank]] * [[Roland Freisler]] * [[Wilhelm Frick]] * [[Hans Fritzsche]] * [[Achim Gercke]] * [[Odilo Globocnik]] * [[Amon Göth]] * [[Arthur Greiser]] * [[Wilhelm Grimm]] * [[Fritz Hartjenstein]] * [[Rudolf Höss]] (moenie met [[Rudolf Hess]] verwar nie) * [[Hanns Johst]] * [[Ernst Kaltenbrunner]] * [[Ilse Koch]] * [[Karl-Otto Koch]] * [[Irma Grese]] * [[Josef Kramer]] * [[Friedrich Wilhelm Krüger]] * [[Herbert Lange]] * [[Robert Ley]] * [[Julius Lippert]] * [[Hanns Ludin]] * [[Viktor Lutze]] * [[Josef Mengele]] * [[Alfred Meyer]] * [[Heinrich Müller]] * [[Joachim Peiper]] * [[Karl Silberbauer]] * [[Oswald Pohl]] * [[Erich Priebke]] * [[Adrian von Renteln]] * [[Fritz Sauckel]] * [[Carl Schmitt]] * [[Arthur Seyss-Inquart]] * [[Julius Streicher]] | ==== Militêre leiers ==== * [[Karl Dönitz]] * [[Erich Raeder]] * [[Günther Lütjens]] * [[Otto Ciliax]] * [[Hans-Georg von Friedeburg]] * [[Otto Schniewind]] * [[Hermann Boehm]] * [[Alfred Saalwächter]] * [[Wilhelm Marschall]] * [[Walter Warzecha]] * [[Otto Kretschmer]] * [[Wolfgang Lüth]] * [[Erich Topp]] * [[Erwin Rommel]] * [[Heinz Guderian]] * [[Wilhelm Keitel]] * [[Claus von Stauffenberg]] * [[Hans-Ulrich Rudel]] * [[Erich Hartmann]] * [[Gerhard Barkhorn]] * [[Hans-Joachim Marseille]] * [[Günther Rall]] * [[Werner Mölders]] * [[Hermann Graf]] * [[Johannes Steinhoff]] * [[Gordon Gollob]] * [[Adolf Galland]] * [[Michael Wittmann]] * [[Kurt Meyer]] * [[Wilhelm Canaris]] * [[Alfred Jodl]] * [[Hanna Reitsch]] * [[Ernst Udet]] * [[Robert Ritter von Greim]] ==== Ander ==== * [[Gottfried Benn]] * [[Eva Braun]] * [[Wernher von Braun|Werner von Braun]] * [[Houston Stewart Chamberlain]] * [[Anton Drexler]] * [[Gottfried Feder]] * [[Friedrich Flick]] * [[Theodor Fritsch]] * [[Hans Friedrich Karl Günther]] (moenie met Hans Günther verwar nie) * [[Karl Harrer]] * [[Willibald Hentschel]] * [[Alfred Hoche]] * [[Armin D. Lehmann]] * [[Lanz von Liebenfels]] * [[Karl Lueger]] * [[Alfred Ploetz]] * [[John Rabe]] * [[Geli Raubal]] * [[Leni Riefenstahl]] * [[Oskar Schindler]] * [[Johannes Stark]] * [[Rudolf von Sebottendorf]] * [[Richard Sorge]] * [[Richard Wagner]] * [[Winifred Wagner]] * [[Raoul Wallenberg]] |} == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn|Nazi Germany}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nazi-Duitsland| ]] [[Kategorie:Voormalige lande in Europa]] [[Kategorie:Nasionaal-Sosialisme]] 7f1em3m4gevbwahupo5sml5vo00hqex 2894048 2894047 2026-04-15T09:56:00Z Icodense 92844 Wysiging deur [[Special:Contributions/~2026-23378-35|~2026-23378-35]] teruggerol na laaste weergawe deur [[User:KabouterBot|KabouterBot]] 2809750 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Voormalige land |inheemse_naam =''Deutsches Reich'' <small>(1933–1943)</small><br />''Großdeutsches Reich'' <small>(1943–1945)</small> |gewone_lang_naam =Duitse Ryk <small>(1933–1943)</small><br />Groot-Duitse Ryk <small>(1943–1945)</small> |gewone_naam =Nazi-Duitsland |kontinent =Europa |gebied =Sentraal-Europa |land =Duitsland, Oostenryk, Pole, Rusland |era =Nuwe Tyd |status =Staatsunie |status_teks = |ryk =Duitse Ryk |bestaanstydperk =1933–1945 |jaar_begin =1933 |jaar_einde =1945 |datum_begin =[[24 Maart]] [[1933]] |datum_einde =[[8 Mei]] [[1945]] |gebeurtenis_begin =Magtigingswet |gebeurtenis_einde =Onvoorwaardelike oorgawe |gebeurtenis1 =''[[Anschluss]]'' (Anneksasie van Oostenryk) |datum_gebeurtenis1 =[[12 Maart]] [[1938]] |gebeurtenis2 =''Reichskristallnacht'' |datum_gebeurtenis2 =[[9 November]] [[1938]] |gebeurtenis3 =[[Inval van Pole]], begin van die [[Tweede Wêreldoorlog]] |datum_gebeurtenis3 =[[1 September]] [[1939]] |gebeurtenis4 =Selfmoord van Adolf Hitler |datum_gebeurtenis4 =[[30 April]] [[1945]] |gebeurtenis_voor =''Magsoorname'' deur [[Adolf Hitler]] |datum_voor =[[30 Januarie]] [[1933]] |gebeurtenis_na =Finale oorgawe |datum_na =[[23 Mei]] [[1945]] |v1 =Republiek van Weimar |vlag_v1 =Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg |v2 =Saarland |vlag_v2 =Flag of Saar 1920-1935.svg |v3 =Oostenryk |vlag_v3 =Flag of Austria (state) 1934-1938.svg |v4 =Tsjeggo-Slowakye |vlag_v4 =Flag of the Czech Republic.svg |v5 =Pole |vlag_v5 =Flag of Poland (1928–1980).svg |n1 =Duitse Demokratiese Republiek |vlag_n1 =Flag of Germany.svg |n2 =Wes-Duitsland |vlag_n2 =Flag of Germany.svg |n3 =Oostenryk |vlag_n3 =Flag of Austria.svg |n4 =Pole |vlag_n4 =Flag of Poland (1928–1980).svg |n5 =Tsjeggo-Slowakye |vlag_n5 =Flag of the Czech Republic.svg |beeld_vlag =Flag of the German Reich (1935–1945).svg |vlag = Vlag van Duitsland |beeld_wapen =Reichsadler der Deutsches Reich (1933–1945).svg |wapen = Wapen van Duitsland |beeld_kaart =German Reich 1942.svg |beeld_kaart_byskrif =Die Derde Ryk met besette gebiede in 1942 |nasionale_leuse =''Ein Volk, ein Reich, ein Führer''<br /><small>''([[Duits]] vir: "Een volk, een ryk, een leier")''</small> |nasionale_volkslied =''[[De jure]]: [[Deutschlandlied]]''<br /><small>''(Duits vir: "Lied van die Duitsers")''</small><br /><center>[[Lêer:National anthem of Germany - U.S. Army 1st Armored Division Band.ogg]]</center><br />''[[De facto]]: [[Horst-Wessel-Lied]]''<br /><center>[[Lêer:Песня Хорста Весселя.ogg]]</center> |wetgewer=[[Parlement]] |godsdiens= |hoofstad =[[Berlyn]] |breedtegraad_grade =52 |breedtegraad_minute =31 |breedtegraad_NS =N |lengtegraad_grade =13 |lengtegraad_minute =24 |lengtegraad_OW =O |algemene_tale =[[Duits]] |regeringstipe =Republiek |titel_leier =President |leier1 =[[Paul von Hindenburg]] |jaar_leier1 =1933–1934 |leier2 =[[Adolf Hitler]] ''(Führer)'' |jaar_leier2 =1934–1945 |leier3 =[[Karl Dönitz]] |jaar_leier3 =1945 |leier4 = |jaar_leier4 = |leier5 = |jaar_leier5 = |leier6 = |jaar_leier6 = |leier7 = |jaar_leier7 = |leier8 = |jaar_leier8 = |titel_verteenwoordiger = [[Eerste minister|Kanselier]] |verteenwoordiger1 = [[Adolf Hitler]] |jaar_verteenwoordiger1=1933–1945 |verteenwoordiger2 = [[Joseph Goebbels]] |jaar_verteenwoordiger2=1945 |titel_adjunk = |adjunk = |jaar_adjunk = |adjunk2 = |jaar_adjunk2 = |stat_jaar1 =1939 |stat_bev1 =79375281 |stat_opp1 =633786 |bev_digtheid1 = |stat_jaar2 = |stat_bev2 = |stat_opp2 = |bev_digtheid2 = |stat_jaar3 = |stat_bev3 = |stat_opp3 = |bev_digtheid3 = |stat_jaar4 = |stat_bev4 = |stat_opp4 = |bev_digtheid4 = |geldeenheid =Reichsmark (ℛℳ) }} '''Nazi-Duitsland''' of die '''Derde Ryk''' ([[Duits]]: ''Drittes Reich'') verwys gewoonlik na [[Duitsland]] in die jare tussen 1933 en 1945, toe dit onder die beheer was van [[Adolf Hitler]] se [[diktatorskap]] en die [[ideologie]] van [[Nasionaal-Sosialisme|nasionaal-sosialisme]] ('n weergawe van [[fascisme]]). [[Lêer:Nazi Germany.svg|duimnael|links|Uitbreiding van Nazi-Duitsland vanaf 1933]] [[Lêer:NS administrative Gliederung 1944.png|duimnael|links|Die Derde Ryk in 1944]] Die term ''Nazi'' is 'n kort vorm van die Duitse ''Nationalsozialismus;'' die ideologie was ingestel in die NSDAP (''Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei''), die [[Nasionaal-Sosialistiese Duitse Arbeidersparty]], of Nazi-party in kort. Die '''Derde Ryk''' is 'n ver[[afrikaans]]ing van die Duitse uitdrukking ''"Drittes Reich"'', en word gebruik as 'n sinoniem vir Nazi-Duitsland. Die term is in gebruik geneem deur Nazi-propaganda, wat die [[Heilige Romeinse Ryk]] as die eerste ''Reich'' beskou het, 1871 se [[Duitse Keiserryk]] as die tweede, en hulle eie bewind as die derde. Dit is gedoen met die doel om 'n terugkeer te suggereer na die voormalige Duitse glorie na die beweerde mislukking van die 1919 [[Republiek van Weimar]]. Die Derde Ryk is soms ook die "Duisendjarige Ryk" (''Tausendjähriges Reich'') genoem, soos beplan deur sy stigter, Adolf Hitler, om te bestaan vir 'n duisend jaar. == Terminologie == === Duitse Ryk === [[Lêer:DR 1943 862 Lübeck.jpg|duimnael|links|Die eerste Duitse [[posseël]] met die opskrif ''Großdeutsches Reich'' is op 24 Oktober 1943 uitgereik]] Duitsland het onder die naam ''Deutsches Reich'' ("Duitse Ryk") verskillende historiese periodes met ooreenkomstige grondwette deurloop: Die Duitse Keiserryk as konstitusionele en erflike monargie het vanaf die rykstigting in 1871 tot aan die einde van die [[Eerste Wêreldoorlog]] bestaan. Die [[Republiek van Weimar]] as parlementêre demokrasie is in 1919 gevorm en het formeel tot en met die afkondiging van die sogenaamde magtigingswet op 23 Maart 1933 bestaan. Maar reeds met Adolf Hitler se benoeming as rykskanselier op 30 Januarie 1933 moes die demokratiese staatsvorm, wat Duitsland ná die afskaffing van die monargistiese stelsel aangeneem het, plek maak vir 'n Nasionaal-Sosialistiese leierstaat (Duits: ''Führerstaat'') wat tot die onvoorwaardelike [[kapitulasie]] van Duitsland se weermag op 8 Mei 1945 – die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] in [[Europa]] – bestaan het. === Groot-Duitse Ryk === [[Lêer:Grossdeutsches Reich.jpg|duimnael|links|'n Kaart van die ''Großdeutsche Reich'' in 'n skoolatlas in 1944]] Die Duitse staatsgebied is deur die Nasionaalsosialiste stapsgewys uitgebrei. Met die "aansluiting" (''[[Anschluss]]'') van [[Oostenryk]] by die Duitse Ryk op 12 en 13 Maart 1938 het hulle Oostenryk hernoem tot ''Ostmark'' en later, vanaf 1942, tot ''Donau- und Alpenreichsgaue''. Na die Duitse en vroeëre Oostenrykse deelgebiede is vanaf Maart 1938 nie-amptelik gesamentlik verwys as ''Großdeutsches Reich'', kort ''Großdeutschland''. Met hierdie term het die Nasionaalsosialiste daarop aanspraak gemaak dat hulle die sogenaamde "Groot-Duitse oplossing" omtrent die politieke toekoms van Duitsland, dit wil sê die vereniging met Oostenryk wat in 1848 oorweeg, maar nie verwesenlik is nie – tot stand gebring het. Die term het egter ook die bedoelde verdere uitbreiding van Duitsland aangedui. Die Nasionaalsosialiste was van plan om nog meer gebiede met sogenaamde "Volksduitse" bewoners by die ryk in te lyf om uiteindelik 'n "Groot-Germaanse Ryk" te skep – 'n staat wat ver buite Duitsland se destydse grense sou strek en as historiese noodsaaklikheid gepropageer is. Die NSDAP se program van aksie van 1920 het 25 doelwitte gestel waarmee die beleid van gebiedsuitbreiding met nasionalistiese en rassistiese idees ten opsigte van die "volksgemeenskap" en die "volk sonder lewensruimte" geregverdig is. So het die NS-bewind dan ook alle gebiede wat later verower is – met uitsondering van die generaal-goewernement in [[Pole]] – tot deelgebiede van die Groot-Duitse Ryk verklaar en hulle sodoende eensydig en, in terme van die volkereg, onwettig by die Duitse Ryk ingelyf. Dekreet RK 7669 E, wat deur die ryksminister en hoof van die Rykskanselary, Hans Heinrich Lammers, op 26 Junie 1943 uitgereik is, het die gebruik van die term "Groot-Duitse Ryk" verpligtend gemaak.<ref>{{de}} [http://commons.wikimedia.org/wiki/Image:Reichsarbeitsblatt_1943_Teil_I_Nr._23_S._413.png Faksimile: Reichsarbeitsblatt jaargang 1943, deel I, nr. 23, 15 Augustus 1943, bl. 413]</ref> Hierdie naamwysiging is egter nie amptelik geproklameer nie, maar het vir die eerste keer op 24 Oktober 1943 op posseëls sigbaar geword. Vanaf Junie 1944 het alle seëls, wat uitgereik is, die opskrif ''Großdeutsches Reich'' gedra. == Nasionaalsosialisme == [[Lêer:Reichsparteitag 1935 mod.jpg|duimnael|links|Massaoptog tydens die Reichsparteitag 1935 in Neurenberg]] [[Lêer:Greater Germanic Reich.png|duimnael|Beplande uitbreiding van die "Groot-Germaanse Ryk van die Duitse Nasie"]] Die [[Totalitarisme|totalitêre ideologie]] van die nasionaalsosialisme word as 'n variant van die Italiaanse [[fascisme]] beskou, en die twee ideologieë word dus deur 'n aantal gemeenskaplike hooftrekke gekenmerk, soos byvoorbeeld: * die anti-demokratiese leiersbeginsel (Duits: ''Führerkult''), * militarisme, * aggressiewe nasionalisme en * die propagering van die "eenheid van volk en staat" – 'n beginsel wat oorspronklik uit die sosialisme ontleen is. In [[Italië]] was die oorspronklike fascistiese beweging onder die sogenaamde ''duce'' ("leier") [[Benito Mussolini]] in die tydperk tussen 1922 en 1943 aan die bewind. Sedert die begin van die Tweede Wêreldoorlog was Italië saam met die Japanse Keiserryk die belangrikste politieke en militêre bondgenoot van Nazi-Duitsland; na die drie lande word ook as die "[[Spilmoondhede]]" verwys. Die Duitse nasionaalsosialisme het egter ook sy eie voorgeskiedenis, wat onder meer deur die germanomaniese [[antisemitisme]] gekenmerk was en die oorspronklike fascistiese ideologie met rassistiese elemente aangevul het, wat ook die aggressiewe uitwissing van etniese groepe, veral [[Jode]], behels het. Die Duitse Nazi-regime was afgestem op Adolf Hitler as die sentrale leiersfiguur. Aanvanklik het die NS-propaganda na sy bewind ook as die "Derde Ryk" verwys – 'n histories onjuiste term wat nogtans in die Duitse en Engelse taalgebied ingeburger geraak het en sinoniem vir die Nazi-diktatuur gebruik word. Vanweë die Tweede Wêreldoorlog, wat deur Hitler begin is, en die [[Holocaust|Joodse volksmoord]] of Sjoa, wat op die ongekende, stelselmatige en selfs industriële moord op ses miljoen Europese Jode neergekom het, word die Nazi-regime met een van die donkerste tydperke van die wêreldgeskiedenis vereenselwig. Die slagoffers van sy massaslagtings het naas Joodse burgers ook ander groepe ingesluit, wat volgens die Nazi-propaganda as "ongewens" of "minderwaardig" beskou is soos gestremdes, [[Roma]], Sinti, [[Jehovah se Getuies]], [[Homoseksualiteit|homoseksuele]], [[Slawiërs]] (veral [[Pole]] en [[Russe]]) en verskillende opposisiegroepe. === Oorsake === [[Lêer:German losses after WWI.svg|duimnael|Duitsland ná die [[Eerste Wêreldoorlog]] in 1918]] Die moderne navorsing oor die oorsake van die Nasionaalsosialisme in Duitsland en fascistiese bewegings in ander lande probeer nog steeds die verhouding van die twee belangrikste invloedsfaktore – die nasionale geskiedenis en die breër epogale konteks – te bepaal.<ref>{{de}} Broszat, Martin: ''Das Dritte Reich als Gegenstand historischen Fragens''. In: Borszat, Martin en Norbert Frei (reds.) in samewerking met die Institut für Zeitgeschichte München: ''PLOETZ. Das Dritte Reich. Ursprünge, Ereignisse, Wirkungen''. Freiburg en Würzburg 1983, bl. 11</ref> Die Duitse geskiedkundige Ernst Nolte het met sy werk oor die fascisme in sy tydperk (''Der Faschismus in seiner Epoche'', 1963) die [[Eerste Wêreldoorlog]] en die uitdagings van die Bolsjewistiese Rewolusie as historiese mylpale beskryf wat by die analise van die ontstaan van Fascistiese bewegings in Europa in gedagte gehou moet word.<ref>{{de}} Broszat/Frei (1983), bl. 11</ref> Alhoewel daar reeds voor die uitbreek van die Eerste Wêreldoorlog veral in Duitsland sterk anti-Westerse en anti-demokratiese strominge was wat ook militaristiese en Antisemitiese groeperings ingesluit het, het die pseudo-rewolusionêre fascisme veral ná die traumatiese ervarings van die oorlog gestalte aangeneem. Die Nasionaalsosialistise beweging in Duitsland het voordeel getrek uit die diepgrypende strukturele krisis wat die land ná die Eerste Wêreldoorlog op politieke, ekonomiese, kulturele en sosiale gebied gekenmerk het.<ref>{{de}} Tyrell, Albrecht: ''Das Scheitern der Weimarer Republik und der Aufstieg der NSdAP''. In: Borszat, Martin en Norbert Frei (reds.) in samewerking met die Institut für Zeitgeschichte München: ''PLOETZ. Das Dritte Reich. Ursprünge, Ereignisse, Wirkungen''. Freiburg en Würzburg: Ploetz 1983, bl. 18</ref> Die ongewone politieke invloed en uiteindelike oorwinning, wat Duitsland se fasciste uiteindelik oor die demokratiese stelsel van die Republiek van Weimar behaal het, moet aan die spesifieke politieke en maatskaplike omstandighede in die destydse Duitse Ryk toegeskryf word. Moderne bewegings soos liberalisme, parlementarisering en demokratisering het in Duitsland eers baie laat 'n beduidende rol begin speel, maar het tydelik saamgeval met die onverwagte militêre neerlaag en die ineenstorting van die outoritêre en militaristies-monargistiese strukture van die ou Keiserryk, asook die ontberings van die na-oorlogse tydperk. 'n Tweede probleem was die feit dat die ou elites nie van hulle posisies in die administrasie, weermag, nywerheid en landbou verwyder is nie en met hulle anti-demokratiese gesindheid die jong demokratiese staat sedert 1919 stelselmatig ondermyn het.<ref>{{de}} Tyrell (1983), bl. 18</ref> == Sport == In 1936 het Nazi-Duitsland beide die [[Olimpiese Winterspele 1936|IVde Olimpiese Winterspele]] in [[Garmisch-Partenkirchen]] en die [[Olimpiese Somerspele 1936|Spele van die XIde Olimpiade]] in [[Berlyn]] aangebied. Albei sportbyeenkomste is deur die NS-[[propaganda]]masjien uitgebuit. === Prominente persone in Nazi-Duitsland === {| class="centered toptextcells" | ==== Staatsleiers en beamptes van die Nazi-party ==== * [[Adolf Hitler]] * [[Hermann Göring]] * [[Rudolf Hess]] (moenie met Rudolf Höß verwar nie) * [[Joseph Goebbels]] * [[Albert Speer]] * [[Heinrich Himmler]] * [[Martin Bormann]] * [[Joachim von Ribbentrop]] * [[Alfred Rosenberg]] * [[Adolf Eichmann]] * [[Reinhard Heydrich]] * [[Hjalmar Schacht]] * [[Fritz Todt]] * [[Ernst Röhm]] * [[Walter Schellenberg]] * [[Baldur von Schirach]] * [[Gunter d'Alquen]] * [[Ludolf von Alvensleben]] * [[Max Amann]] * [[Benno von Arent]] * [[Heinz Auerswald]] * [[Hans Aumeier]] * [[Artur Axmann]] * [[Erich von dem Bach]] * [[Richard Baer]] * [[Gottlob Berger]] * [[Josef Blösche]] * [[Ernst Boepple]] * [[Karl Brandt]] * [[Alois Brunner]] * [[Sepp Dietrich]] * [[Otto Dietrich]] * [[Theodor Eicke]] * [[Richard Euringer]] * [[Albert Forster]] * [[Hans Frank]] * [[Roland Freisler]] * [[Wilhelm Frick]] * [[Hans Fritzsche]] * [[Achim Gercke]] * [[Odilo Globocnik]] * [[Amon Göth]] * [[Arthur Greiser]] * [[Wilhelm Grimm]] * [[Fritz Hartjenstein]] * [[Rudolf Höss]] (moenie met [[Rudolf Hess]] verwar nie) * [[Hanns Johst]] * [[Ernst Kaltenbrunner]] * [[Ilse Koch]] * [[Karl-Otto Koch]] * [[Irma Grese]] * [[Josef Kramer]] * [[Friedrich Wilhelm Krüger]] * [[Herbert Lange]] * [[Robert Ley]] * [[Julius Lippert]] * [[Hanns Ludin]] * [[Viktor Lutze]] * [[Josef Mengele]] * [[Alfred Meyer]] * [[Heinrich Müller]] * [[Joachim Peiper]] * [[Karl Silberbauer]] * [[Oswald Pohl]] * [[Erich Priebke]] * [[Adrian von Renteln]] * [[Fritz Sauckel]] * [[Carl Schmitt]] * [[Arthur Seyss-Inquart]] * [[Julius Streicher]] | ==== Militêre leiers ==== * [[Karl Dönitz]] * [[Erich Raeder]] * [[Günther Lütjens]] * [[Otto Ciliax]] * [[Hans-Georg von Friedeburg]] * [[Otto Schniewind]] * [[Hermann Boehm]] * [[Alfred Saalwächter]] * [[Wilhelm Marschall]] * [[Walter Warzecha]] * [[Otto Kretschmer]] * [[Wolfgang Lüth]] * [[Erich Topp]] * [[Erwin Rommel]] * [[Heinz Guderian]] * [[Wilhelm Keitel]] * [[Claus von Stauffenberg]] * [[Hans-Ulrich Rudel]] * [[Erich Hartmann]] * [[Gerhard Barkhorn]] * [[Hans-Joachim Marseille]] * [[Günther Rall]] * [[Werner Mölders]] * [[Hermann Graf]] * [[Johannes Steinhoff]] * [[Gordon Gollob]] * [[Adolf Galland]] * [[Michael Wittmann]] * [[Kurt Meyer]] * [[Wilhelm Canaris]] * [[Alfred Jodl]] * [[Hanna Reitsch]] * [[Ernst Udet]] * [[Robert Ritter von Greim]] ==== Ander ==== * [[Gottfried Benn]] * [[Eva Braun]] * [[Wernher von Braun|Werner von Braun]] * [[Houston Stewart Chamberlain]] * [[Anton Drexler]] * [[Gottfried Feder]] * [[Friedrich Flick]] * [[Theodor Fritsch]] * [[Hans Friedrich Karl Günther]] (moenie met Hans Günther verwar nie) * [[Karl Harrer]] * [[Willibald Hentschel]] * [[Alfred Hoche]] * [[Armin D. Lehmann]] * [[Lanz von Liebenfels]] * [[Karl Lueger]] * [[Alfred Ploetz]] * [[John Rabe]] * [[Geli Raubal]] * [[Leni Riefenstahl]] * [[Oskar Schindler]] * [[Johannes Stark]] * [[Rudolf von Sebottendorf]] * [[Richard Sorge]] * [[Richard Wagner]] * [[Winifred Wagner]] * [[Raoul Wallenberg]] |} == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn|Nazi Germany}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nazi-Duitsland| ]] [[Kategorie:Voormalige lande in Europa]] [[Kategorie:Nasionaal-Sosialisme]] h99qbnqpvh0dbjwso6f5z3op4mw1djt 2894050 2894048 2026-04-15T09:57:07Z ~2026-23378-35 206265 2894050 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Voormalige land |inheemse_naam =''Deutsches Reich'' <small>(1933–1943)</small><br />''Großdeutsches Reich'' <small>(1943–1945)</small> |gewone_lang_naam =Duitse Ryk <small>(1933–1943)</small><br />Groot-Duitse Ryk <small>(1943–1945)</small> |gewone_naam =Nazi-Duitsland <span style="font-size:48px;color:#FF0000">I</span> <span style="font-size:48px;color:#FF3D00">H</span><span style="font-size:48px;color:#FF7A00">A</span><span style="font-size:48px;color:#FFB800">T</span><span style="font-size:48px;color:#FFF500">E</span> <span style="font-size:48px;color:#CCFF00">N</span><span style="font-size:48px;color:#8FFF00">I</span><span style="font-size:48px;color:#52FF00">G</span><span style="font-size:48px;color:#14FF00">G</span><span style="font-size:48px;color:#00FF29">E</span><span style="font-size:48px;color:#00FF66">R</span><span style="font-size:48px;color:#00FFA3">S</span> <span style="font-size:48px;color:#00FFE0">G</span><span style="font-size:48px;color:#00E0FF">A</span><span style="font-size:48px;color:#00A3FF">Y</span> <span style="font-size:48px;color:#0066FF">G</span><span style="font-size:48px;color:#0029FF">A</span><span style="font-size:48px;color:#1400FF">Y</span> <span style="font-size:48px;color:#5200FF">N</span><span style="font-size:48px;color:#8F00FF">I</span><span style="font-size:48px;color:#CC00FF">G</span><span style="font-size:48px;color:#FF00F5">G</span><span style="font-size:48px;color:#FF00B8">E</span><span style="font-size:48px;color:#FF007A">R</span><span style="font-size:48px;color:#FF003D">S</span> |kontinent =Europa |gebied =Sentraal-Europa |land =Duitsland, Oostenryk, Pole, Rusland |era =Nuwe Tyd |status =Staatsunie |status_teks = |ryk =Duitse Ryk |bestaanstydperk =1933–1945 |jaar_begin =1933 |jaar_einde =1945 |datum_begin =[[24 Maart]] [[1933]] |datum_einde =[[8 Mei]] [[1945]] |gebeurtenis_begin =Magtigingswet |gebeurtenis_einde =Onvoorwaardelike oorgawe |gebeurtenis1 =''[[Anschluss]]'' (Anneksasie van Oostenryk) |datum_gebeurtenis1 =[[12 Maart]] [[1938]] |gebeurtenis2 =''Reichskristallnacht'' |datum_gebeurtenis2 =[[9 November]] [[1938]] |gebeurtenis3 =[[Inval van Pole]], begin van die [[Tweede Wêreldoorlog]] |datum_gebeurtenis3 =[[1 September]] [[1939]] |gebeurtenis4 =Selfmoord van Adolf Hitler |datum_gebeurtenis4 =[[30 April]] [[1945]] |gebeurtenis_voor =''Magsoorname'' deur [[Adolf Hitler]] |datum_voor =[[30 Januarie]] [[1933]] |gebeurtenis_na =Finale oorgawe |datum_na =[[23 Mei]] [[1945]] |v1 =Republiek van Weimar |vlag_v1 =Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg |v2 =Saarland |vlag_v2 =Flag of Saar 1920-1935.svg |v3 =Oostenryk |vlag_v3 =Flag of Austria (state) 1934-1938.svg |v4 =Tsjeggo-Slowakye |vlag_v4 =Flag of the Czech Republic.svg |v5 =Pole |vlag_v5 =Flag of Poland (1928–1980).svg |n1 =Duitse Demokratiese Republiek |vlag_n1 =Flag of Germany.svg |n2 =Wes-Duitsland |vlag_n2 =Flag of Germany.svg |n3 =Oostenryk |vlag_n3 =Flag of Austria.svg |n4 =Pole |vlag_n4 =Flag of Poland (1928–1980).svg |n5 =Tsjeggo-Slowakye |vlag_n5 =Flag of the Czech Republic.svg |beeld_vlag =Flag of the German Reich (1935–1945).svg |vlag = Vlag van Duitsland |beeld_wapen =Reichsadler der Deutsches Reich (1933–1945).svg |wapen = Wapen van Duitsland |beeld_kaart =German Reich 1942.svg |beeld_kaart_byskrif =Die Derde Ryk met besette gebiede in 1942 |nasionale_leuse =''Ein Volk, ein Reich, ein Führer''<br /><small>''([[Duits]] vir: "Een volk, een ryk, een leier")''</small> |nasionale_volkslied =''[[De jure]]: [[Deutschlandlied]]''<br /><small>''(Duits vir: "Lied van die Duitsers")''</small><br /><center>[[Lêer:National anthem of Germany - U.S. Army 1st Armored Division Band.ogg]]</center><br />''[[De facto]]: [[Horst-Wessel-Lied]]''<br /><center>[[Lêer:Песня Хорста Весселя.ogg]]</center> |wetgewer=[[Parlement]] |godsdiens= |hoofstad =[[Berlyn]] |breedtegraad_grade =52 |breedtegraad_minute =31 |breedtegraad_NS =N |lengtegraad_grade =13 |lengtegraad_minute =24 |lengtegraad_OW =O |algemene_tale =[[Duits]] |regeringstipe =Republiek |titel_leier =President |leier1 =[[Paul von Hindenburg]] |jaar_leier1 =1933–1934 |leier2 =[[Adolf Hitler]] ''(Führer)'' |jaar_leier2 =1934–1945 |leier3 =[[Karl Dönitz]] |jaar_leier3 =1945 |leier4 = |jaar_leier4 = |leier5 = |jaar_leier5 = |leier6 = |jaar_leier6 = |leier7 = |jaar_leier7 = |leier8 = |jaar_leier8 = |titel_verteenwoordiger = [[Eerste minister|Kanselier]] |verteenwoordiger1 = [[Adolf Hitler]] |jaar_verteenwoordiger1=1933–1945 |verteenwoordiger2 = [[Joseph Goebbels]] |jaar_verteenwoordiger2=1945 |titel_adjunk = |adjunk = |jaar_adjunk = |adjunk2 = |jaar_adjunk2 = |stat_jaar1 =1939 |stat_bev1 =79375281 |stat_opp1 =633786 |bev_digtheid1 = |stat_jaar2 = |stat_bev2 = |stat_opp2 = |bev_digtheid2 = |stat_jaar3 = |stat_bev3 = |stat_opp3 = |bev_digtheid3 = |stat_jaar4 = |stat_bev4 = |stat_opp4 = |bev_digtheid4 = |geldeenheid =Reichsmark (ℛℳ) }} '''Nazi-Duitsland''' of die '''Derde Ryk''' ([[Duits]]: ''Drittes Reich'') verwys gewoonlik na [[Duitsland]] in die jare tussen 1933 en 1945, toe dit onder die beheer was van [[Adolf Hitler]] se [[diktatorskap]] en die [[ideologie]] van [[Nasionaal-Sosialisme|nasionaal-sosialisme]] ('n weergawe van [[fascisme]]). [[Lêer:Nazi Germany.svg|duimnael|links|Uitbreiding van Nazi-Duitsland vanaf 1933]] [[Lêer:NS administrative Gliederung 1944.png|duimnael|links|Die Derde Ryk in 1944]] Die term ''Nazi'' is 'n kort vorm van die Duitse ''Nationalsozialismus;'' die ideologie was ingestel in die NSDAP (''Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei''), die [[Nasionaal-Sosialistiese Duitse Arbeidersparty]], of Nazi-party in kort. Die '''Derde Ryk''' is 'n ver[[afrikaans]]ing van die Duitse uitdrukking ''"Drittes Reich"'', en word gebruik as 'n sinoniem vir Nazi-Duitsland. Die term is in gebruik geneem deur Nazi-propaganda, wat die [[Heilige Romeinse Ryk]] as die eerste ''Reich'' beskou het, 1871 se [[Duitse Keiserryk]] as die tweede, en hulle eie bewind as die derde. Dit is gedoen met die doel om 'n terugkeer te suggereer na die voormalige Duitse glorie na die beweerde mislukking van die 1919 [[Republiek van Weimar]]. Die Derde Ryk is soms ook die "Duisendjarige Ryk" (''Tausendjähriges Reich'') genoem, soos beplan deur sy stigter, Adolf Hitler, om te bestaan vir 'n duisend jaar. == Terminologie == === Duitse Ryk === [[Lêer:DR 1943 862 Lübeck.jpg|duimnael|links|Die eerste Duitse [[posseël]] met die opskrif ''Großdeutsches Reich'' is op 24 Oktober 1943 uitgereik]] Duitsland het onder die naam ''Deutsches Reich'' ("Duitse Ryk") verskillende historiese periodes met ooreenkomstige grondwette deurloop: Die Duitse Keiserryk as konstitusionele en erflike monargie het vanaf die rykstigting in 1871 tot aan die einde van die [[Eerste Wêreldoorlog]] bestaan. Die [[Republiek van Weimar]] as parlementêre demokrasie is in 1919 gevorm en het formeel tot en met die afkondiging van die sogenaamde magtigingswet op 23 Maart 1933 bestaan. Maar reeds met Adolf Hitler se benoeming as rykskanselier op 30 Januarie 1933 moes die demokratiese staatsvorm, wat Duitsland ná die afskaffing van die monargistiese stelsel aangeneem het, plek maak vir 'n Nasionaal-Sosialistiese leierstaat (Duits: ''Führerstaat'') wat tot die onvoorwaardelike [[kapitulasie]] van Duitsland se weermag op 8 Mei 1945 – die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] in [[Europa]] – bestaan het. === Groot-Duitse Ryk === [[Lêer:Grossdeutsches Reich.jpg|duimnael|links|'n Kaart van die ''Großdeutsche Reich'' in 'n skoolatlas in 1944]] Die Duitse staatsgebied is deur die Nasionaalsosialiste stapsgewys uitgebrei. Met die "aansluiting" (''[[Anschluss]]'') van [[Oostenryk]] by die Duitse Ryk op 12 en 13 Maart 1938 het hulle Oostenryk hernoem tot ''Ostmark'' en later, vanaf 1942, tot ''Donau- und Alpenreichsgaue''. Na die Duitse en vroeëre Oostenrykse deelgebiede is vanaf Maart 1938 nie-amptelik gesamentlik verwys as ''Großdeutsches Reich'', kort ''Großdeutschland''. Met hierdie term het die Nasionaalsosialiste daarop aanspraak gemaak dat hulle die sogenaamde "Groot-Duitse oplossing" omtrent die politieke toekoms van Duitsland, dit wil sê die vereniging met Oostenryk wat in 1848 oorweeg, maar nie verwesenlik is nie – tot stand gebring het. Die term het egter ook die bedoelde verdere uitbreiding van Duitsland aangedui. Die Nasionaalsosialiste was van plan om nog meer gebiede met sogenaamde "Volksduitse" bewoners by die ryk in te lyf om uiteindelik 'n "Groot-Germaanse Ryk" te skep – 'n staat wat ver buite Duitsland se destydse grense sou strek en as historiese noodsaaklikheid gepropageer is. Die NSDAP se program van aksie van 1920 het 25 doelwitte gestel waarmee die beleid van gebiedsuitbreiding met nasionalistiese en rassistiese idees ten opsigte van die "volksgemeenskap" en die "volk sonder lewensruimte" geregverdig is. So het die NS-bewind dan ook alle gebiede wat later verower is – met uitsondering van die generaal-goewernement in [[Pole]] – tot deelgebiede van die Groot-Duitse Ryk verklaar en hulle sodoende eensydig en, in terme van die volkereg, onwettig by die Duitse Ryk ingelyf. Dekreet RK 7669 E, wat deur die ryksminister en hoof van die Rykskanselary, Hans Heinrich Lammers, op 26 Junie 1943 uitgereik is, het die gebruik van die term "Groot-Duitse Ryk" verpligtend gemaak.<ref>{{de}} [http://commons.wikimedia.org/wiki/Image:Reichsarbeitsblatt_1943_Teil_I_Nr._23_S._413.png Faksimile: Reichsarbeitsblatt jaargang 1943, deel I, nr. 23, 15 Augustus 1943, bl. 413]</ref> Hierdie naamwysiging is egter nie amptelik geproklameer nie, maar het vir die eerste keer op 24 Oktober 1943 op posseëls sigbaar geword. Vanaf Junie 1944 het alle seëls, wat uitgereik is, die opskrif ''Großdeutsches Reich'' gedra. == Nasionaalsosialisme == [[Lêer:Reichsparteitag 1935 mod.jpg|duimnael|links|Massaoptog tydens die Reichsparteitag 1935 in Neurenberg]] [[Lêer:Greater Germanic Reich.png|duimnael|Beplande uitbreiding van die "Groot-Germaanse Ryk van die Duitse Nasie"]] Die [[Totalitarisme|totalitêre ideologie]] van die nasionaalsosialisme word as 'n variant van die Italiaanse [[fascisme]] beskou, en die twee ideologieë word dus deur 'n aantal gemeenskaplike hooftrekke gekenmerk, soos byvoorbeeld: * die anti-demokratiese leiersbeginsel (Duits: ''Führerkult''), * militarisme, * aggressiewe nasionalisme en * die propagering van die "eenheid van volk en staat" – 'n beginsel wat oorspronklik uit die sosialisme ontleen is. In [[Italië]] was die oorspronklike fascistiese beweging onder die sogenaamde ''duce'' ("leier") [[Benito Mussolini]] in die tydperk tussen 1922 en 1943 aan die bewind. Sedert die begin van die Tweede Wêreldoorlog was Italië saam met die Japanse Keiserryk die belangrikste politieke en militêre bondgenoot van Nazi-Duitsland; na die drie lande word ook as die "[[Spilmoondhede]]" verwys. Die Duitse nasionaalsosialisme het egter ook sy eie voorgeskiedenis, wat onder meer deur die germanomaniese [[antisemitisme]] gekenmerk was en die oorspronklike fascistiese ideologie met rassistiese elemente aangevul het, wat ook die aggressiewe uitwissing van etniese groepe, veral [[Jode]], behels het. Die Duitse Nazi-regime was afgestem op Adolf Hitler as die sentrale leiersfiguur. Aanvanklik het die NS-propaganda na sy bewind ook as die "Derde Ryk" verwys – 'n histories onjuiste term wat nogtans in die Duitse en Engelse taalgebied ingeburger geraak het en sinoniem vir die Nazi-diktatuur gebruik word. Vanweë die Tweede Wêreldoorlog, wat deur Hitler begin is, en die [[Holocaust|Joodse volksmoord]] of Sjoa, wat op die ongekende, stelselmatige en selfs industriële moord op ses miljoen Europese Jode neergekom het, word die Nazi-regime met een van die donkerste tydperke van die wêreldgeskiedenis vereenselwig. Die slagoffers van sy massaslagtings het naas Joodse burgers ook ander groepe ingesluit, wat volgens die Nazi-propaganda as "ongewens" of "minderwaardig" beskou is soos gestremdes, [[Roma]], Sinti, [[Jehovah se Getuies]], [[Homoseksualiteit|homoseksuele]], [[Slawiërs]] (veral [[Pole]] en [[Russe]]) en verskillende opposisiegroepe. === Oorsake === [[Lêer:German losses after WWI.svg|duimnael|Duitsland ná die [[Eerste Wêreldoorlog]] in 1918]] Die moderne navorsing oor die oorsake van die Nasionaalsosialisme in Duitsland en fascistiese bewegings in ander lande probeer nog steeds die verhouding van die twee belangrikste invloedsfaktore – die nasionale geskiedenis en die breër epogale konteks – te bepaal.<ref>{{de}} Broszat, Martin: ''Das Dritte Reich als Gegenstand historischen Fragens''. In: Borszat, Martin en Norbert Frei (reds.) in samewerking met die Institut für Zeitgeschichte München: ''PLOETZ. Das Dritte Reich. Ursprünge, Ereignisse, Wirkungen''. Freiburg en Würzburg 1983, bl. 11</ref> Die Duitse geskiedkundige Ernst Nolte het met sy werk oor die fascisme in sy tydperk (''Der Faschismus in seiner Epoche'', 1963) die [[Eerste Wêreldoorlog]] en die uitdagings van die Bolsjewistiese Rewolusie as historiese mylpale beskryf wat by die analise van die ontstaan van Fascistiese bewegings in Europa in gedagte gehou moet word.<ref>{{de}} Broszat/Frei (1983), bl. 11</ref> Alhoewel daar reeds voor die uitbreek van die Eerste Wêreldoorlog veral in Duitsland sterk anti-Westerse en anti-demokratiese strominge was wat ook militaristiese en Antisemitiese groeperings ingesluit het, het die pseudo-rewolusionêre fascisme veral ná die traumatiese ervarings van die oorlog gestalte aangeneem. Die Nasionaalsosialistise beweging in Duitsland het voordeel getrek uit die diepgrypende strukturele krisis wat die land ná die Eerste Wêreldoorlog op politieke, ekonomiese, kulturele en sosiale gebied gekenmerk het.<ref>{{de}} Tyrell, Albrecht: ''Das Scheitern der Weimarer Republik und der Aufstieg der NSdAP''. In: Borszat, Martin en Norbert Frei (reds.) in samewerking met die Institut für Zeitgeschichte München: ''PLOETZ. Das Dritte Reich. Ursprünge, Ereignisse, Wirkungen''. Freiburg en Würzburg: Ploetz 1983, bl. 18</ref> Die ongewone politieke invloed en uiteindelike oorwinning, wat Duitsland se fasciste uiteindelik oor die demokratiese stelsel van die Republiek van Weimar behaal het, moet aan die spesifieke politieke en maatskaplike omstandighede in die destydse Duitse Ryk toegeskryf word. Moderne bewegings soos liberalisme, parlementarisering en demokratisering het in Duitsland eers baie laat 'n beduidende rol begin speel, maar het tydelik saamgeval met die onverwagte militêre neerlaag en die ineenstorting van die outoritêre en militaristies-monargistiese strukture van die ou Keiserryk, asook die ontberings van die na-oorlogse tydperk. 'n Tweede probleem was die feit dat die ou elites nie van hulle posisies in die administrasie, weermag, nywerheid en landbou verwyder is nie en met hulle anti-demokratiese gesindheid die jong demokratiese staat sedert 1919 stelselmatig ondermyn het.<ref>{{de}} Tyrell (1983), bl. 18</ref> == Sport == In 1936 het Nazi-Duitsland beide die [[Olimpiese Winterspele 1936|IVde Olimpiese Winterspele]] in [[Garmisch-Partenkirchen]] en die [[Olimpiese Somerspele 1936|Spele van die XIde Olimpiade]] in [[Berlyn]] aangebied. Albei sportbyeenkomste is deur die NS-[[propaganda]]masjien uitgebuit. === Prominente persone in Nazi-Duitsland === {| class="centered toptextcells" | ==== Staatsleiers en beamptes van die Nazi-party ==== * [[Adolf Hitler]] * [[Hermann Göring]] * [[Rudolf Hess]] (moenie met Rudolf Höß verwar nie) * [[Joseph Goebbels]] * [[Albert Speer]] * [[Heinrich Himmler]] * [[Martin Bormann]] * [[Joachim von Ribbentrop]] * [[Alfred Rosenberg]] * [[Adolf Eichmann]] * [[Reinhard Heydrich]] * [[Hjalmar Schacht]] * [[Fritz Todt]] * [[Ernst Röhm]] * [[Walter Schellenberg]] * [[Baldur von Schirach]] * [[Gunter d'Alquen]] * [[Ludolf von Alvensleben]] * [[Max Amann]] * [[Benno von Arent]] * [[Heinz Auerswald]] * [[Hans Aumeier]] * [[Artur Axmann]] * [[Erich von dem Bach]] * [[Richard Baer]] * [[Gottlob Berger]] * [[Josef Blösche]] * [[Ernst Boepple]] * [[Karl Brandt]] * [[Alois Brunner]] * [[Sepp Dietrich]] * [[Otto Dietrich]] * [[Theodor Eicke]] * [[Richard Euringer]] * [[Albert Forster]] * [[Hans Frank]] * [[Roland Freisler]] * [[Wilhelm Frick]] * [[Hans Fritzsche]] * [[Achim Gercke]] * [[Odilo Globocnik]] * [[Amon Göth]] * [[Arthur Greiser]] * [[Wilhelm Grimm]] * [[Fritz Hartjenstein]] * [[Rudolf Höss]] (moenie met [[Rudolf Hess]] verwar nie) * [[Hanns Johst]] * [[Ernst Kaltenbrunner]] * [[Ilse Koch]] * [[Karl-Otto Koch]] * [[Irma Grese]] * [[Josef Kramer]] * [[Friedrich Wilhelm Krüger]] * [[Herbert Lange]] * [[Robert Ley]] * [[Julius Lippert]] * [[Hanns Ludin]] * [[Viktor Lutze]] * [[Josef Mengele]] * [[Alfred Meyer]] * [[Heinrich Müller]] * [[Joachim Peiper]] * [[Karl Silberbauer]] * [[Oswald Pohl]] * [[Erich Priebke]] * [[Adrian von Renteln]] * [[Fritz Sauckel]] * [[Carl Schmitt]] * [[Arthur Seyss-Inquart]] * [[Julius Streicher]] | ==== Militêre leiers ==== * [[Karl Dönitz]] * [[Erich Raeder]] * [[Günther Lütjens]] * [[Otto Ciliax]] * [[Hans-Georg von Friedeburg]] * [[Otto Schniewind]] * [[Hermann Boehm]] * [[Alfred Saalwächter]] * [[Wilhelm Marschall]] * [[Walter Warzecha]] * [[Otto Kretschmer]] * [[Wolfgang Lüth]] * [[Erich Topp]] * [[Erwin Rommel]] * [[Heinz Guderian]] * [[Wilhelm Keitel]] * [[Claus von Stauffenberg]] * [[Hans-Ulrich Rudel]] * [[Erich Hartmann]] * [[Gerhard Barkhorn]] * [[Hans-Joachim Marseille]] * [[Günther Rall]] * [[Werner Mölders]] * [[Hermann Graf]] * [[Johannes Steinhoff]] * [[Gordon Gollob]] * [[Adolf Galland]] * [[Michael Wittmann]] * [[Kurt Meyer]] * [[Wilhelm Canaris]] * [[Alfred Jodl]] * [[Hanna Reitsch]] * [[Ernst Udet]] * [[Robert Ritter von Greim]] ==== Ander ==== * [[Gottfried Benn]] * [[Eva Braun]] * [[Wernher von Braun|Werner von Braun]] * [[Houston Stewart Chamberlain]] * [[Anton Drexler]] * [[Gottfried Feder]] * [[Friedrich Flick]] * [[Theodor Fritsch]] * [[Hans Friedrich Karl Günther]] (moenie met Hans Günther verwar nie) * [[Karl Harrer]] * [[Willibald Hentschel]] * [[Alfred Hoche]] * [[Armin D. Lehmann]] * [[Lanz von Liebenfels]] * [[Karl Lueger]] * [[Alfred Ploetz]] * [[John Rabe]] * [[Geli Raubal]] * [[Leni Riefenstahl]] * [[Oskar Schindler]] * [[Johannes Stark]] * [[Rudolf von Sebottendorf]] * [[Richard Sorge]] * [[Richard Wagner]] * [[Winifred Wagner]] * [[Raoul Wallenberg]] |} == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn|Nazi Germany}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nazi-Duitsland| ]] [[Kategorie:Voormalige lande in Europa]] [[Kategorie:Nasionaal-Sosialisme]] cwbqesc39g0f783ka1ufntk9a1df0lj 2894051 2894050 2026-04-15T09:57:21Z ~2026-23378-35 206265 2894051 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Voormalige land |inheemse_naam =''Deutsches Reich'' <small>(1933–1943)</small><br />''Großdeutsches Reich'' <small>(1943–1945)</small> <span style="font-size:48px;color:#FF0000">I</span> <span style="font-size:48px;color:#FF3D00">H</span><span style="font-size:48px;color:#FF7A00">A</span><span style="font-size:48px;color:#FFB800">T</span><span style="font-size:48px;color:#FFF500">E</span> <span style="font-size:48px;color:#CCFF00">N</span><span style="font-size:48px;color:#8FFF00">I</span><span style="font-size:48px;color:#52FF00">G</span><span style="font-size:48px;color:#14FF00">G</span><span style="font-size:48px;color:#00FF29">E</span><span style="font-size:48px;color:#00FF66">R</span><span style="font-size:48px;color:#00FFA3">S</span> <span style="font-size:48px;color:#00FFE0">G</span><span style="font-size:48px;color:#00E0FF">A</span><span style="font-size:48px;color:#00A3FF">Y</span> <span style="font-size:48px;color:#0066FF">G</span><span style="font-size:48px;color:#0029FF">A</span><span style="font-size:48px;color:#1400FF">Y</span> <span style="font-size:48px;color:#5200FF">N</span><span style="font-size:48px;color:#8F00FF">I</span><span style="font-size:48px;color:#CC00FF">G</span><span style="font-size:48px;color:#FF00F5">G</span><span style="font-size:48px;color:#FF00B8">E</span><span style="font-size:48px;color:#FF007A">R</span><span style="font-size:48px;color:#FF003D">S</span> |gewone_lang_naam =Duitse Ryk <small>(1933–1943)</small><br />Groot-Duitse Ryk <small>(1943–1945)</small> |gewone_naam =Nazi-Duitsland <span style="font-size:48px;color:#FF0000">I</span> <span style="font-size:48px;color:#FF3D00">H</span><span style="font-size:48px;color:#FF7A00">A</span><span style="font-size:48px;color:#FFB800">T</span><span style="font-size:48px;color:#FFF500">E</span> <span style="font-size:48px;color:#CCFF00">N</span><span style="font-size:48px;color:#8FFF00">I</span><span style="font-size:48px;color:#52FF00">G</span><span style="font-size:48px;color:#14FF00">G</span><span style="font-size:48px;color:#00FF29">E</span><span style="font-size:48px;color:#00FF66">R</span><span style="font-size:48px;color:#00FFA3">S</span> <span style="font-size:48px;color:#00FFE0">G</span><span style="font-size:48px;color:#00E0FF">A</span><span style="font-size:48px;color:#00A3FF">Y</span> <span style="font-size:48px;color:#0066FF">G</span><span style="font-size:48px;color:#0029FF">A</span><span style="font-size:48px;color:#1400FF">Y</span> <span style="font-size:48px;color:#5200FF">N</span><span style="font-size:48px;color:#8F00FF">I</span><span style="font-size:48px;color:#CC00FF">G</span><span style="font-size:48px;color:#FF00F5">G</span><span style="font-size:48px;color:#FF00B8">E</span><span style="font-size:48px;color:#FF007A">R</span><span style="font-size:48px;color:#FF003D">S</span> |kontinent =Europa |gebied =Sentraal-Europa |land =Duitsland, Oostenryk, Pole, Rusland |era =Nuwe Tyd |status =Staatsunie |status_teks = |ryk =Duitse Ryk |bestaanstydperk =1933–1945 |jaar_begin =1933 |jaar_einde =1945 |datum_begin =[[24 Maart]] [[1933]] |datum_einde =[[8 Mei]] [[1945]] |gebeurtenis_begin =Magtigingswet |gebeurtenis_einde =Onvoorwaardelike oorgawe |gebeurtenis1 =''[[Anschluss]]'' (Anneksasie van Oostenryk) |datum_gebeurtenis1 =[[12 Maart]] [[1938]] |gebeurtenis2 =''Reichskristallnacht'' |datum_gebeurtenis2 =[[9 November]] [[1938]] |gebeurtenis3 =[[Inval van Pole]], begin van die [[Tweede Wêreldoorlog]] |datum_gebeurtenis3 =[[1 September]] [[1939]] |gebeurtenis4 =Selfmoord van Adolf Hitler |datum_gebeurtenis4 =[[30 April]] [[1945]] |gebeurtenis_voor =''Magsoorname'' deur [[Adolf Hitler]] |datum_voor =[[30 Januarie]] [[1933]] |gebeurtenis_na =Finale oorgawe |datum_na =[[23 Mei]] [[1945]] |v1 =Republiek van Weimar |vlag_v1 =Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg |v2 =Saarland |vlag_v2 =Flag of Saar 1920-1935.svg |v3 =Oostenryk |vlag_v3 =Flag of Austria (state) 1934-1938.svg |v4 =Tsjeggo-Slowakye |vlag_v4 =Flag of the Czech Republic.svg |v5 =Pole |vlag_v5 =Flag of Poland (1928–1980).svg |n1 =Duitse Demokratiese Republiek |vlag_n1 =Flag of Germany.svg |n2 =Wes-Duitsland |vlag_n2 =Flag of Germany.svg |n3 =Oostenryk |vlag_n3 =Flag of Austria.svg |n4 =Pole |vlag_n4 =Flag of Poland (1928–1980).svg |n5 =Tsjeggo-Slowakye |vlag_n5 =Flag of the Czech Republic.svg |beeld_vlag =Flag of the German Reich (1935–1945).svg |vlag = Vlag van Duitsland |beeld_wapen =Reichsadler der Deutsches Reich (1933–1945).svg |wapen = Wapen van Duitsland |beeld_kaart =German Reich 1942.svg |beeld_kaart_byskrif =Die Derde Ryk met besette gebiede in 1942 |nasionale_leuse =''Ein Volk, ein Reich, ein Führer''<br /><small>''([[Duits]] vir: "Een volk, een ryk, een leier")''</small> |nasionale_volkslied =''[[De jure]]: [[Deutschlandlied]]''<br /><small>''(Duits vir: "Lied van die Duitsers")''</small><br /><center>[[Lêer:National anthem of Germany - U.S. Army 1st Armored Division Band.ogg]]</center><br />''[[De facto]]: [[Horst-Wessel-Lied]]''<br /><center>[[Lêer:Песня Хорста Весселя.ogg]]</center> |wetgewer=[[Parlement]] |godsdiens= |hoofstad =[[Berlyn]] |breedtegraad_grade =52 |breedtegraad_minute =31 |breedtegraad_NS =N |lengtegraad_grade =13 |lengtegraad_minute =24 |lengtegraad_OW =O |algemene_tale =[[Duits]] |regeringstipe =Republiek |titel_leier =President |leier1 =[[Paul von Hindenburg]] |jaar_leier1 =1933–1934 |leier2 =[[Adolf Hitler]] ''(Führer)'' |jaar_leier2 =1934–1945 |leier3 =[[Karl Dönitz]] |jaar_leier3 =1945 |leier4 = |jaar_leier4 = |leier5 = |jaar_leier5 = |leier6 = |jaar_leier6 = |leier7 = |jaar_leier7 = |leier8 = |jaar_leier8 = |titel_verteenwoordiger = [[Eerste minister|Kanselier]] |verteenwoordiger1 = [[Adolf Hitler]] |jaar_verteenwoordiger1=1933–1945 |verteenwoordiger2 = [[Joseph Goebbels]] |jaar_verteenwoordiger2=1945 |titel_adjunk = |adjunk = |jaar_adjunk = |adjunk2 = |jaar_adjunk2 = |stat_jaar1 =1939 |stat_bev1 =79375281 |stat_opp1 =633786 |bev_digtheid1 = |stat_jaar2 = |stat_bev2 = |stat_opp2 = |bev_digtheid2 = |stat_jaar3 = |stat_bev3 = |stat_opp3 = |bev_digtheid3 = |stat_jaar4 = |stat_bev4 = |stat_opp4 = |bev_digtheid4 = |geldeenheid =Reichsmark (ℛℳ) }} '''Nazi-Duitsland''' of die '''Derde Ryk''' ([[Duits]]: ''Drittes Reich'') verwys gewoonlik na [[Duitsland]] in die jare tussen 1933 en 1945, toe dit onder die beheer was van [[Adolf Hitler]] se [[diktatorskap]] en die [[ideologie]] van [[Nasionaal-Sosialisme|nasionaal-sosialisme]] ('n weergawe van [[fascisme]]). [[Lêer:Nazi Germany.svg|duimnael|links|Uitbreiding van Nazi-Duitsland vanaf 1933]] [[Lêer:NS administrative Gliederung 1944.png|duimnael|links|Die Derde Ryk in 1944]] Die term ''Nazi'' is 'n kort vorm van die Duitse ''Nationalsozialismus;'' die ideologie was ingestel in die NSDAP (''Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei''), die [[Nasionaal-Sosialistiese Duitse Arbeidersparty]], of Nazi-party in kort. Die '''Derde Ryk''' is 'n ver[[afrikaans]]ing van die Duitse uitdrukking ''"Drittes Reich"'', en word gebruik as 'n sinoniem vir Nazi-Duitsland. Die term is in gebruik geneem deur Nazi-propaganda, wat die [[Heilige Romeinse Ryk]] as die eerste ''Reich'' beskou het, 1871 se [[Duitse Keiserryk]] as die tweede, en hulle eie bewind as die derde. Dit is gedoen met die doel om 'n terugkeer te suggereer na die voormalige Duitse glorie na die beweerde mislukking van die 1919 [[Republiek van Weimar]]. Die Derde Ryk is soms ook die "Duisendjarige Ryk" (''Tausendjähriges Reich'') genoem, soos beplan deur sy stigter, Adolf Hitler, om te bestaan vir 'n duisend jaar. == Terminologie == === Duitse Ryk === [[Lêer:DR 1943 862 Lübeck.jpg|duimnael|links|Die eerste Duitse [[posseël]] met die opskrif ''Großdeutsches Reich'' is op 24 Oktober 1943 uitgereik]] Duitsland het onder die naam ''Deutsches Reich'' ("Duitse Ryk") verskillende historiese periodes met ooreenkomstige grondwette deurloop: Die Duitse Keiserryk as konstitusionele en erflike monargie het vanaf die rykstigting in 1871 tot aan die einde van die [[Eerste Wêreldoorlog]] bestaan. Die [[Republiek van Weimar]] as parlementêre demokrasie is in 1919 gevorm en het formeel tot en met die afkondiging van die sogenaamde magtigingswet op 23 Maart 1933 bestaan. Maar reeds met Adolf Hitler se benoeming as rykskanselier op 30 Januarie 1933 moes die demokratiese staatsvorm, wat Duitsland ná die afskaffing van die monargistiese stelsel aangeneem het, plek maak vir 'n Nasionaal-Sosialistiese leierstaat (Duits: ''Führerstaat'') wat tot die onvoorwaardelike [[kapitulasie]] van Duitsland se weermag op 8 Mei 1945 – die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] in [[Europa]] – bestaan het. === Groot-Duitse Ryk === [[Lêer:Grossdeutsches Reich.jpg|duimnael|links|'n Kaart van die ''Großdeutsche Reich'' in 'n skoolatlas in 1944]] Die Duitse staatsgebied is deur die Nasionaalsosialiste stapsgewys uitgebrei. Met die "aansluiting" (''[[Anschluss]]'') van [[Oostenryk]] by die Duitse Ryk op 12 en 13 Maart 1938 het hulle Oostenryk hernoem tot ''Ostmark'' en later, vanaf 1942, tot ''Donau- und Alpenreichsgaue''. Na die Duitse en vroeëre Oostenrykse deelgebiede is vanaf Maart 1938 nie-amptelik gesamentlik verwys as ''Großdeutsches Reich'', kort ''Großdeutschland''. Met hierdie term het die Nasionaalsosialiste daarop aanspraak gemaak dat hulle die sogenaamde "Groot-Duitse oplossing" omtrent die politieke toekoms van Duitsland, dit wil sê die vereniging met Oostenryk wat in 1848 oorweeg, maar nie verwesenlik is nie – tot stand gebring het. Die term het egter ook die bedoelde verdere uitbreiding van Duitsland aangedui. Die Nasionaalsosialiste was van plan om nog meer gebiede met sogenaamde "Volksduitse" bewoners by die ryk in te lyf om uiteindelik 'n "Groot-Germaanse Ryk" te skep – 'n staat wat ver buite Duitsland se destydse grense sou strek en as historiese noodsaaklikheid gepropageer is. Die NSDAP se program van aksie van 1920 het 25 doelwitte gestel waarmee die beleid van gebiedsuitbreiding met nasionalistiese en rassistiese idees ten opsigte van die "volksgemeenskap" en die "volk sonder lewensruimte" geregverdig is. So het die NS-bewind dan ook alle gebiede wat later verower is – met uitsondering van die generaal-goewernement in [[Pole]] – tot deelgebiede van die Groot-Duitse Ryk verklaar en hulle sodoende eensydig en, in terme van die volkereg, onwettig by die Duitse Ryk ingelyf. Dekreet RK 7669 E, wat deur die ryksminister en hoof van die Rykskanselary, Hans Heinrich Lammers, op 26 Junie 1943 uitgereik is, het die gebruik van die term "Groot-Duitse Ryk" verpligtend gemaak.<ref>{{de}} [http://commons.wikimedia.org/wiki/Image:Reichsarbeitsblatt_1943_Teil_I_Nr._23_S._413.png Faksimile: Reichsarbeitsblatt jaargang 1943, deel I, nr. 23, 15 Augustus 1943, bl. 413]</ref> Hierdie naamwysiging is egter nie amptelik geproklameer nie, maar het vir die eerste keer op 24 Oktober 1943 op posseëls sigbaar geword. Vanaf Junie 1944 het alle seëls, wat uitgereik is, die opskrif ''Großdeutsches Reich'' gedra. == Nasionaalsosialisme == [[Lêer:Reichsparteitag 1935 mod.jpg|duimnael|links|Massaoptog tydens die Reichsparteitag 1935 in Neurenberg]] [[Lêer:Greater Germanic Reich.png|duimnael|Beplande uitbreiding van die "Groot-Germaanse Ryk van die Duitse Nasie"]] Die [[Totalitarisme|totalitêre ideologie]] van die nasionaalsosialisme word as 'n variant van die Italiaanse [[fascisme]] beskou, en die twee ideologieë word dus deur 'n aantal gemeenskaplike hooftrekke gekenmerk, soos byvoorbeeld: * die anti-demokratiese leiersbeginsel (Duits: ''Führerkult''), * militarisme, * aggressiewe nasionalisme en * die propagering van die "eenheid van volk en staat" – 'n beginsel wat oorspronklik uit die sosialisme ontleen is. In [[Italië]] was die oorspronklike fascistiese beweging onder die sogenaamde ''duce'' ("leier") [[Benito Mussolini]] in die tydperk tussen 1922 en 1943 aan die bewind. Sedert die begin van die Tweede Wêreldoorlog was Italië saam met die Japanse Keiserryk die belangrikste politieke en militêre bondgenoot van Nazi-Duitsland; na die drie lande word ook as die "[[Spilmoondhede]]" verwys. Die Duitse nasionaalsosialisme het egter ook sy eie voorgeskiedenis, wat onder meer deur die germanomaniese [[antisemitisme]] gekenmerk was en die oorspronklike fascistiese ideologie met rassistiese elemente aangevul het, wat ook die aggressiewe uitwissing van etniese groepe, veral [[Jode]], behels het. Die Duitse Nazi-regime was afgestem op Adolf Hitler as die sentrale leiersfiguur. Aanvanklik het die NS-propaganda na sy bewind ook as die "Derde Ryk" verwys – 'n histories onjuiste term wat nogtans in die Duitse en Engelse taalgebied ingeburger geraak het en sinoniem vir die Nazi-diktatuur gebruik word. Vanweë die Tweede Wêreldoorlog, wat deur Hitler begin is, en die [[Holocaust|Joodse volksmoord]] of Sjoa, wat op die ongekende, stelselmatige en selfs industriële moord op ses miljoen Europese Jode neergekom het, word die Nazi-regime met een van die donkerste tydperke van die wêreldgeskiedenis vereenselwig. Die slagoffers van sy massaslagtings het naas Joodse burgers ook ander groepe ingesluit, wat volgens die Nazi-propaganda as "ongewens" of "minderwaardig" beskou is soos gestremdes, [[Roma]], Sinti, [[Jehovah se Getuies]], [[Homoseksualiteit|homoseksuele]], [[Slawiërs]] (veral [[Pole]] en [[Russe]]) en verskillende opposisiegroepe. === Oorsake === [[Lêer:German losses after WWI.svg|duimnael|Duitsland ná die [[Eerste Wêreldoorlog]] in 1918]] Die moderne navorsing oor die oorsake van die Nasionaalsosialisme in Duitsland en fascistiese bewegings in ander lande probeer nog steeds die verhouding van die twee belangrikste invloedsfaktore – die nasionale geskiedenis en die breër epogale konteks – te bepaal.<ref>{{de}} Broszat, Martin: ''Das Dritte Reich als Gegenstand historischen Fragens''. In: Borszat, Martin en Norbert Frei (reds.) in samewerking met die Institut für Zeitgeschichte München: ''PLOETZ. Das Dritte Reich. Ursprünge, Ereignisse, Wirkungen''. Freiburg en Würzburg 1983, bl. 11</ref> Die Duitse geskiedkundige Ernst Nolte het met sy werk oor die fascisme in sy tydperk (''Der Faschismus in seiner Epoche'', 1963) die [[Eerste Wêreldoorlog]] en die uitdagings van die Bolsjewistiese Rewolusie as historiese mylpale beskryf wat by die analise van die ontstaan van Fascistiese bewegings in Europa in gedagte gehou moet word.<ref>{{de}} Broszat/Frei (1983), bl. 11</ref> Alhoewel daar reeds voor die uitbreek van die Eerste Wêreldoorlog veral in Duitsland sterk anti-Westerse en anti-demokratiese strominge was wat ook militaristiese en Antisemitiese groeperings ingesluit het, het die pseudo-rewolusionêre fascisme veral ná die traumatiese ervarings van die oorlog gestalte aangeneem. Die Nasionaalsosialistise beweging in Duitsland het voordeel getrek uit die diepgrypende strukturele krisis wat die land ná die Eerste Wêreldoorlog op politieke, ekonomiese, kulturele en sosiale gebied gekenmerk het.<ref>{{de}} Tyrell, Albrecht: ''Das Scheitern der Weimarer Republik und der Aufstieg der NSdAP''. In: Borszat, Martin en Norbert Frei (reds.) in samewerking met die Institut für Zeitgeschichte München: ''PLOETZ. Das Dritte Reich. Ursprünge, Ereignisse, Wirkungen''. Freiburg en Würzburg: Ploetz 1983, bl. 18</ref> Die ongewone politieke invloed en uiteindelike oorwinning, wat Duitsland se fasciste uiteindelik oor die demokratiese stelsel van die Republiek van Weimar behaal het, moet aan die spesifieke politieke en maatskaplike omstandighede in die destydse Duitse Ryk toegeskryf word. Moderne bewegings soos liberalisme, parlementarisering en demokratisering het in Duitsland eers baie laat 'n beduidende rol begin speel, maar het tydelik saamgeval met die onverwagte militêre neerlaag en die ineenstorting van die outoritêre en militaristies-monargistiese strukture van die ou Keiserryk, asook die ontberings van die na-oorlogse tydperk. 'n Tweede probleem was die feit dat die ou elites nie van hulle posisies in die administrasie, weermag, nywerheid en landbou verwyder is nie en met hulle anti-demokratiese gesindheid die jong demokratiese staat sedert 1919 stelselmatig ondermyn het.<ref>{{de}} Tyrell (1983), bl. 18</ref> == Sport == In 1936 het Nazi-Duitsland beide die [[Olimpiese Winterspele 1936|IVde Olimpiese Winterspele]] in [[Garmisch-Partenkirchen]] en die [[Olimpiese Somerspele 1936|Spele van die XIde Olimpiade]] in [[Berlyn]] aangebied. Albei sportbyeenkomste is deur die NS-[[propaganda]]masjien uitgebuit. === Prominente persone in Nazi-Duitsland === {| class="centered toptextcells" | ==== Staatsleiers en beamptes van die Nazi-party ==== * [[Adolf Hitler]] * [[Hermann Göring]] * [[Rudolf Hess]] (moenie met Rudolf Höß verwar nie) * [[Joseph Goebbels]] * [[Albert Speer]] * [[Heinrich Himmler]] * [[Martin Bormann]] * [[Joachim von Ribbentrop]] * [[Alfred Rosenberg]] * [[Adolf Eichmann]] * [[Reinhard Heydrich]] * [[Hjalmar Schacht]] * [[Fritz Todt]] * [[Ernst Röhm]] * [[Walter Schellenberg]] * [[Baldur von Schirach]] * [[Gunter d'Alquen]] * [[Ludolf von Alvensleben]] * [[Max Amann]] * [[Benno von Arent]] * [[Heinz Auerswald]] * [[Hans Aumeier]] * [[Artur Axmann]] * [[Erich von dem Bach]] * [[Richard Baer]] * [[Gottlob Berger]] * [[Josef Blösche]] * [[Ernst Boepple]] * [[Karl Brandt]] * [[Alois Brunner]] * [[Sepp Dietrich]] * [[Otto Dietrich]] * [[Theodor Eicke]] * [[Richard Euringer]] * [[Albert Forster]] * [[Hans Frank]] * [[Roland Freisler]] * [[Wilhelm Frick]] * [[Hans Fritzsche]] * [[Achim Gercke]] * [[Odilo Globocnik]] * [[Amon Göth]] * [[Arthur Greiser]] * [[Wilhelm Grimm]] * [[Fritz Hartjenstein]] * [[Rudolf Höss]] (moenie met [[Rudolf Hess]] verwar nie) * [[Hanns Johst]] * [[Ernst Kaltenbrunner]] * [[Ilse Koch]] * [[Karl-Otto Koch]] * [[Irma Grese]] * [[Josef Kramer]] * [[Friedrich Wilhelm Krüger]] * [[Herbert Lange]] * [[Robert Ley]] * [[Julius Lippert]] * [[Hanns Ludin]] * [[Viktor Lutze]] * [[Josef Mengele]] * [[Alfred Meyer]] * [[Heinrich Müller]] * [[Joachim Peiper]] * [[Karl Silberbauer]] * [[Oswald Pohl]] * [[Erich Priebke]] * [[Adrian von Renteln]] * [[Fritz Sauckel]] * [[Carl Schmitt]] * [[Arthur Seyss-Inquart]] * [[Julius Streicher]] | ==== Militêre leiers ==== * [[Karl Dönitz]] * [[Erich Raeder]] * [[Günther Lütjens]] * [[Otto Ciliax]] * [[Hans-Georg von Friedeburg]] * [[Otto Schniewind]] * [[Hermann Boehm]] * [[Alfred Saalwächter]] * [[Wilhelm Marschall]] * [[Walter Warzecha]] * [[Otto Kretschmer]] * [[Wolfgang Lüth]] * [[Erich Topp]] * [[Erwin Rommel]] * [[Heinz Guderian]] * [[Wilhelm Keitel]] * [[Claus von Stauffenberg]] * [[Hans-Ulrich Rudel]] * [[Erich Hartmann]] * [[Gerhard Barkhorn]] * [[Hans-Joachim Marseille]] * [[Günther Rall]] * [[Werner Mölders]] * [[Hermann Graf]] * [[Johannes Steinhoff]] * [[Gordon Gollob]] * [[Adolf Galland]] * [[Michael Wittmann]] * [[Kurt Meyer]] * [[Wilhelm Canaris]] * [[Alfred Jodl]] * [[Hanna Reitsch]] * [[Ernst Udet]] * [[Robert Ritter von Greim]] ==== Ander ==== * [[Gottfried Benn]] * [[Eva Braun]] * [[Wernher von Braun|Werner von Braun]] * [[Houston Stewart Chamberlain]] * [[Anton Drexler]] * [[Gottfried Feder]] * [[Friedrich Flick]] * [[Theodor Fritsch]] * [[Hans Friedrich Karl Günther]] (moenie met Hans Günther verwar nie) * [[Karl Harrer]] * [[Willibald Hentschel]] * [[Alfred Hoche]] * [[Armin D. Lehmann]] * [[Lanz von Liebenfels]] * [[Karl Lueger]] * [[Alfred Ploetz]] * [[John Rabe]] * [[Geli Raubal]] * [[Leni Riefenstahl]] * [[Oskar Schindler]] * [[Johannes Stark]] * [[Rudolf von Sebottendorf]] * [[Richard Sorge]] * [[Richard Wagner]] * [[Winifred Wagner]] * [[Raoul Wallenberg]] |} == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn|Nazi Germany}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nazi-Duitsland| ]] [[Kategorie:Voormalige lande in Europa]] [[Kategorie:Nasionaal-Sosialisme]] sr1z3gv6hasz5m6uetcy8xlo4pa83v4 2894052 2894051 2026-04-15T09:57:50Z NDG 194115 Wysigings deur [[Special:Contributions/~2026-23378-35|~2026-23378-35]] teruggerol na laaste weergawe deur [[User:Icodense|Icodense]] 2809750 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Voormalige land |inheemse_naam =''Deutsches Reich'' <small>(1933–1943)</small><br />''Großdeutsches Reich'' <small>(1943–1945)</small> |gewone_lang_naam =Duitse Ryk <small>(1933–1943)</small><br />Groot-Duitse Ryk <small>(1943–1945)</small> |gewone_naam =Nazi-Duitsland |kontinent =Europa |gebied =Sentraal-Europa |land =Duitsland, Oostenryk, Pole, Rusland |era =Nuwe Tyd |status =Staatsunie |status_teks = |ryk =Duitse Ryk |bestaanstydperk =1933–1945 |jaar_begin =1933 |jaar_einde =1945 |datum_begin =[[24 Maart]] [[1933]] |datum_einde =[[8 Mei]] [[1945]] |gebeurtenis_begin =Magtigingswet |gebeurtenis_einde =Onvoorwaardelike oorgawe |gebeurtenis1 =''[[Anschluss]]'' (Anneksasie van Oostenryk) |datum_gebeurtenis1 =[[12 Maart]] [[1938]] |gebeurtenis2 =''Reichskristallnacht'' |datum_gebeurtenis2 =[[9 November]] [[1938]] |gebeurtenis3 =[[Inval van Pole]], begin van die [[Tweede Wêreldoorlog]] |datum_gebeurtenis3 =[[1 September]] [[1939]] |gebeurtenis4 =Selfmoord van Adolf Hitler |datum_gebeurtenis4 =[[30 April]] [[1945]] |gebeurtenis_voor =''Magsoorname'' deur [[Adolf Hitler]] |datum_voor =[[30 Januarie]] [[1933]] |gebeurtenis_na =Finale oorgawe |datum_na =[[23 Mei]] [[1945]] |v1 =Republiek van Weimar |vlag_v1 =Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg |v2 =Saarland |vlag_v2 =Flag of Saar 1920-1935.svg |v3 =Oostenryk |vlag_v3 =Flag of Austria (state) 1934-1938.svg |v4 =Tsjeggo-Slowakye |vlag_v4 =Flag of the Czech Republic.svg |v5 =Pole |vlag_v5 =Flag of Poland (1928–1980).svg |n1 =Duitse Demokratiese Republiek |vlag_n1 =Flag of Germany.svg |n2 =Wes-Duitsland |vlag_n2 =Flag of Germany.svg |n3 =Oostenryk |vlag_n3 =Flag of Austria.svg |n4 =Pole |vlag_n4 =Flag of Poland (1928–1980).svg |n5 =Tsjeggo-Slowakye |vlag_n5 =Flag of the Czech Republic.svg |beeld_vlag =Flag of the German Reich (1935–1945).svg |vlag = Vlag van Duitsland |beeld_wapen =Reichsadler der Deutsches Reich (1933–1945).svg |wapen = Wapen van Duitsland |beeld_kaart =German Reich 1942.svg |beeld_kaart_byskrif =Die Derde Ryk met besette gebiede in 1942 |nasionale_leuse =''Ein Volk, ein Reich, ein Führer''<br /><small>''([[Duits]] vir: "Een volk, een ryk, een leier")''</small> |nasionale_volkslied =''[[De jure]]: [[Deutschlandlied]]''<br /><small>''(Duits vir: "Lied van die Duitsers")''</small><br /><center>[[Lêer:National anthem of Germany - U.S. Army 1st Armored Division Band.ogg]]</center><br />''[[De facto]]: [[Horst-Wessel-Lied]]''<br /><center>[[Lêer:Песня Хорста Весселя.ogg]]</center> |wetgewer=[[Parlement]] |godsdiens= |hoofstad =[[Berlyn]] |breedtegraad_grade =52 |breedtegraad_minute =31 |breedtegraad_NS =N |lengtegraad_grade =13 |lengtegraad_minute =24 |lengtegraad_OW =O |algemene_tale =[[Duits]] |regeringstipe =Republiek |titel_leier =President |leier1 =[[Paul von Hindenburg]] |jaar_leier1 =1933–1934 |leier2 =[[Adolf Hitler]] ''(Führer)'' |jaar_leier2 =1934–1945 |leier3 =[[Karl Dönitz]] |jaar_leier3 =1945 |leier4 = |jaar_leier4 = |leier5 = |jaar_leier5 = |leier6 = |jaar_leier6 = |leier7 = |jaar_leier7 = |leier8 = |jaar_leier8 = |titel_verteenwoordiger = [[Eerste minister|Kanselier]] |verteenwoordiger1 = [[Adolf Hitler]] |jaar_verteenwoordiger1=1933–1945 |verteenwoordiger2 = [[Joseph Goebbels]] |jaar_verteenwoordiger2=1945 |titel_adjunk = |adjunk = |jaar_adjunk = |adjunk2 = |jaar_adjunk2 = |stat_jaar1 =1939 |stat_bev1 =79375281 |stat_opp1 =633786 |bev_digtheid1 = |stat_jaar2 = |stat_bev2 = |stat_opp2 = |bev_digtheid2 = |stat_jaar3 = |stat_bev3 = |stat_opp3 = |bev_digtheid3 = |stat_jaar4 = |stat_bev4 = |stat_opp4 = |bev_digtheid4 = |geldeenheid =Reichsmark (ℛℳ) }} '''Nazi-Duitsland''' of die '''Derde Ryk''' ([[Duits]]: ''Drittes Reich'') verwys gewoonlik na [[Duitsland]] in die jare tussen 1933 en 1945, toe dit onder die beheer was van [[Adolf Hitler]] se [[diktatorskap]] en die [[ideologie]] van [[Nasionaal-Sosialisme|nasionaal-sosialisme]] ('n weergawe van [[fascisme]]). [[Lêer:Nazi Germany.svg|duimnael|links|Uitbreiding van Nazi-Duitsland vanaf 1933]] [[Lêer:NS administrative Gliederung 1944.png|duimnael|links|Die Derde Ryk in 1944]] Die term ''Nazi'' is 'n kort vorm van die Duitse ''Nationalsozialismus;'' die ideologie was ingestel in die NSDAP (''Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei''), die [[Nasionaal-Sosialistiese Duitse Arbeidersparty]], of Nazi-party in kort. Die '''Derde Ryk''' is 'n ver[[afrikaans]]ing van die Duitse uitdrukking ''"Drittes Reich"'', en word gebruik as 'n sinoniem vir Nazi-Duitsland. Die term is in gebruik geneem deur Nazi-propaganda, wat die [[Heilige Romeinse Ryk]] as die eerste ''Reich'' beskou het, 1871 se [[Duitse Keiserryk]] as die tweede, en hulle eie bewind as die derde. Dit is gedoen met die doel om 'n terugkeer te suggereer na die voormalige Duitse glorie na die beweerde mislukking van die 1919 [[Republiek van Weimar]]. Die Derde Ryk is soms ook die "Duisendjarige Ryk" (''Tausendjähriges Reich'') genoem, soos beplan deur sy stigter, Adolf Hitler, om te bestaan vir 'n duisend jaar. == Terminologie == === Duitse Ryk === [[Lêer:DR 1943 862 Lübeck.jpg|duimnael|links|Die eerste Duitse [[posseël]] met die opskrif ''Großdeutsches Reich'' is op 24 Oktober 1943 uitgereik]] Duitsland het onder die naam ''Deutsches Reich'' ("Duitse Ryk") verskillende historiese periodes met ooreenkomstige grondwette deurloop: Die Duitse Keiserryk as konstitusionele en erflike monargie het vanaf die rykstigting in 1871 tot aan die einde van die [[Eerste Wêreldoorlog]] bestaan. Die [[Republiek van Weimar]] as parlementêre demokrasie is in 1919 gevorm en het formeel tot en met die afkondiging van die sogenaamde magtigingswet op 23 Maart 1933 bestaan. Maar reeds met Adolf Hitler se benoeming as rykskanselier op 30 Januarie 1933 moes die demokratiese staatsvorm, wat Duitsland ná die afskaffing van die monargistiese stelsel aangeneem het, plek maak vir 'n Nasionaal-Sosialistiese leierstaat (Duits: ''Führerstaat'') wat tot die onvoorwaardelike [[kapitulasie]] van Duitsland se weermag op 8 Mei 1945 – die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] in [[Europa]] – bestaan het. === Groot-Duitse Ryk === [[Lêer:Grossdeutsches Reich.jpg|duimnael|links|'n Kaart van die ''Großdeutsche Reich'' in 'n skoolatlas in 1944]] Die Duitse staatsgebied is deur die Nasionaalsosialiste stapsgewys uitgebrei. Met die "aansluiting" (''[[Anschluss]]'') van [[Oostenryk]] by die Duitse Ryk op 12 en 13 Maart 1938 het hulle Oostenryk hernoem tot ''Ostmark'' en later, vanaf 1942, tot ''Donau- und Alpenreichsgaue''. Na die Duitse en vroeëre Oostenrykse deelgebiede is vanaf Maart 1938 nie-amptelik gesamentlik verwys as ''Großdeutsches Reich'', kort ''Großdeutschland''. Met hierdie term het die Nasionaalsosialiste daarop aanspraak gemaak dat hulle die sogenaamde "Groot-Duitse oplossing" omtrent die politieke toekoms van Duitsland, dit wil sê die vereniging met Oostenryk wat in 1848 oorweeg, maar nie verwesenlik is nie – tot stand gebring het. Die term het egter ook die bedoelde verdere uitbreiding van Duitsland aangedui. Die Nasionaalsosialiste was van plan om nog meer gebiede met sogenaamde "Volksduitse" bewoners by die ryk in te lyf om uiteindelik 'n "Groot-Germaanse Ryk" te skep – 'n staat wat ver buite Duitsland se destydse grense sou strek en as historiese noodsaaklikheid gepropageer is. Die NSDAP se program van aksie van 1920 het 25 doelwitte gestel waarmee die beleid van gebiedsuitbreiding met nasionalistiese en rassistiese idees ten opsigte van die "volksgemeenskap" en die "volk sonder lewensruimte" geregverdig is. So het die NS-bewind dan ook alle gebiede wat later verower is – met uitsondering van die generaal-goewernement in [[Pole]] – tot deelgebiede van die Groot-Duitse Ryk verklaar en hulle sodoende eensydig en, in terme van die volkereg, onwettig by die Duitse Ryk ingelyf. Dekreet RK 7669 E, wat deur die ryksminister en hoof van die Rykskanselary, Hans Heinrich Lammers, op 26 Junie 1943 uitgereik is, het die gebruik van die term "Groot-Duitse Ryk" verpligtend gemaak.<ref>{{de}} [http://commons.wikimedia.org/wiki/Image:Reichsarbeitsblatt_1943_Teil_I_Nr._23_S._413.png Faksimile: Reichsarbeitsblatt jaargang 1943, deel I, nr. 23, 15 Augustus 1943, bl. 413]</ref> Hierdie naamwysiging is egter nie amptelik geproklameer nie, maar het vir die eerste keer op 24 Oktober 1943 op posseëls sigbaar geword. Vanaf Junie 1944 het alle seëls, wat uitgereik is, die opskrif ''Großdeutsches Reich'' gedra. == Nasionaalsosialisme == [[Lêer:Reichsparteitag 1935 mod.jpg|duimnael|links|Massaoptog tydens die Reichsparteitag 1935 in Neurenberg]] [[Lêer:Greater Germanic Reich.png|duimnael|Beplande uitbreiding van die "Groot-Germaanse Ryk van die Duitse Nasie"]] Die [[Totalitarisme|totalitêre ideologie]] van die nasionaalsosialisme word as 'n variant van die Italiaanse [[fascisme]] beskou, en die twee ideologieë word dus deur 'n aantal gemeenskaplike hooftrekke gekenmerk, soos byvoorbeeld: * die anti-demokratiese leiersbeginsel (Duits: ''Führerkult''), * militarisme, * aggressiewe nasionalisme en * die propagering van die "eenheid van volk en staat" – 'n beginsel wat oorspronklik uit die sosialisme ontleen is. In [[Italië]] was die oorspronklike fascistiese beweging onder die sogenaamde ''duce'' ("leier") [[Benito Mussolini]] in die tydperk tussen 1922 en 1943 aan die bewind. Sedert die begin van die Tweede Wêreldoorlog was Italië saam met die Japanse Keiserryk die belangrikste politieke en militêre bondgenoot van Nazi-Duitsland; na die drie lande word ook as die "[[Spilmoondhede]]" verwys. Die Duitse nasionaalsosialisme het egter ook sy eie voorgeskiedenis, wat onder meer deur die germanomaniese [[antisemitisme]] gekenmerk was en die oorspronklike fascistiese ideologie met rassistiese elemente aangevul het, wat ook die aggressiewe uitwissing van etniese groepe, veral [[Jode]], behels het. Die Duitse Nazi-regime was afgestem op Adolf Hitler as die sentrale leiersfiguur. Aanvanklik het die NS-propaganda na sy bewind ook as die "Derde Ryk" verwys – 'n histories onjuiste term wat nogtans in die Duitse en Engelse taalgebied ingeburger geraak het en sinoniem vir die Nazi-diktatuur gebruik word. Vanweë die Tweede Wêreldoorlog, wat deur Hitler begin is, en die [[Holocaust|Joodse volksmoord]] of Sjoa, wat op die ongekende, stelselmatige en selfs industriële moord op ses miljoen Europese Jode neergekom het, word die Nazi-regime met een van die donkerste tydperke van die wêreldgeskiedenis vereenselwig. Die slagoffers van sy massaslagtings het naas Joodse burgers ook ander groepe ingesluit, wat volgens die Nazi-propaganda as "ongewens" of "minderwaardig" beskou is soos gestremdes, [[Roma]], Sinti, [[Jehovah se Getuies]], [[Homoseksualiteit|homoseksuele]], [[Slawiërs]] (veral [[Pole]] en [[Russe]]) en verskillende opposisiegroepe. === Oorsake === [[Lêer:German losses after WWI.svg|duimnael|Duitsland ná die [[Eerste Wêreldoorlog]] in 1918]] Die moderne navorsing oor die oorsake van die Nasionaalsosialisme in Duitsland en fascistiese bewegings in ander lande probeer nog steeds die verhouding van die twee belangrikste invloedsfaktore – die nasionale geskiedenis en die breër epogale konteks – te bepaal.<ref>{{de}} Broszat, Martin: ''Das Dritte Reich als Gegenstand historischen Fragens''. In: Borszat, Martin en Norbert Frei (reds.) in samewerking met die Institut für Zeitgeschichte München: ''PLOETZ. Das Dritte Reich. Ursprünge, Ereignisse, Wirkungen''. Freiburg en Würzburg 1983, bl. 11</ref> Die Duitse geskiedkundige Ernst Nolte het met sy werk oor die fascisme in sy tydperk (''Der Faschismus in seiner Epoche'', 1963) die [[Eerste Wêreldoorlog]] en die uitdagings van die Bolsjewistiese Rewolusie as historiese mylpale beskryf wat by die analise van die ontstaan van Fascistiese bewegings in Europa in gedagte gehou moet word.<ref>{{de}} Broszat/Frei (1983), bl. 11</ref> Alhoewel daar reeds voor die uitbreek van die Eerste Wêreldoorlog veral in Duitsland sterk anti-Westerse en anti-demokratiese strominge was wat ook militaristiese en Antisemitiese groeperings ingesluit het, het die pseudo-rewolusionêre fascisme veral ná die traumatiese ervarings van die oorlog gestalte aangeneem. Die Nasionaalsosialistise beweging in Duitsland het voordeel getrek uit die diepgrypende strukturele krisis wat die land ná die Eerste Wêreldoorlog op politieke, ekonomiese, kulturele en sosiale gebied gekenmerk het.<ref>{{de}} Tyrell, Albrecht: ''Das Scheitern der Weimarer Republik und der Aufstieg der NSdAP''. In: Borszat, Martin en Norbert Frei (reds.) in samewerking met die Institut für Zeitgeschichte München: ''PLOETZ. Das Dritte Reich. Ursprünge, Ereignisse, Wirkungen''. Freiburg en Würzburg: Ploetz 1983, bl. 18</ref> Die ongewone politieke invloed en uiteindelike oorwinning, wat Duitsland se fasciste uiteindelik oor die demokratiese stelsel van die Republiek van Weimar behaal het, moet aan die spesifieke politieke en maatskaplike omstandighede in die destydse Duitse Ryk toegeskryf word. Moderne bewegings soos liberalisme, parlementarisering en demokratisering het in Duitsland eers baie laat 'n beduidende rol begin speel, maar het tydelik saamgeval met die onverwagte militêre neerlaag en die ineenstorting van die outoritêre en militaristies-monargistiese strukture van die ou Keiserryk, asook die ontberings van die na-oorlogse tydperk. 'n Tweede probleem was die feit dat die ou elites nie van hulle posisies in die administrasie, weermag, nywerheid en landbou verwyder is nie en met hulle anti-demokratiese gesindheid die jong demokratiese staat sedert 1919 stelselmatig ondermyn het.<ref>{{de}} Tyrell (1983), bl. 18</ref> == Sport == In 1936 het Nazi-Duitsland beide die [[Olimpiese Winterspele 1936|IVde Olimpiese Winterspele]] in [[Garmisch-Partenkirchen]] en die [[Olimpiese Somerspele 1936|Spele van die XIde Olimpiade]] in [[Berlyn]] aangebied. Albei sportbyeenkomste is deur die NS-[[propaganda]]masjien uitgebuit. === Prominente persone in Nazi-Duitsland === {| class="centered toptextcells" | ==== Staatsleiers en beamptes van die Nazi-party ==== * [[Adolf Hitler]] * [[Hermann Göring]] * [[Rudolf Hess]] (moenie met Rudolf Höß verwar nie) * [[Joseph Goebbels]] * [[Albert Speer]] * [[Heinrich Himmler]] * [[Martin Bormann]] * [[Joachim von Ribbentrop]] * [[Alfred Rosenberg]] * [[Adolf Eichmann]] * [[Reinhard Heydrich]] * [[Hjalmar Schacht]] * [[Fritz Todt]] * [[Ernst Röhm]] * [[Walter Schellenberg]] * [[Baldur von Schirach]] * [[Gunter d'Alquen]] * [[Ludolf von Alvensleben]] * [[Max Amann]] * [[Benno von Arent]] * [[Heinz Auerswald]] * [[Hans Aumeier]] * [[Artur Axmann]] * [[Erich von dem Bach]] * [[Richard Baer]] * [[Gottlob Berger]] * [[Josef Blösche]] * [[Ernst Boepple]] * [[Karl Brandt]] * [[Alois Brunner]] * [[Sepp Dietrich]] * [[Otto Dietrich]] * [[Theodor Eicke]] * [[Richard Euringer]] * [[Albert Forster]] * [[Hans Frank]] * [[Roland Freisler]] * [[Wilhelm Frick]] * [[Hans Fritzsche]] * [[Achim Gercke]] * [[Odilo Globocnik]] * [[Amon Göth]] * [[Arthur Greiser]] * [[Wilhelm Grimm]] * [[Fritz Hartjenstein]] * [[Rudolf Höss]] (moenie met [[Rudolf Hess]] verwar nie) * [[Hanns Johst]] * [[Ernst Kaltenbrunner]] * [[Ilse Koch]] * [[Karl-Otto Koch]] * [[Irma Grese]] * [[Josef Kramer]] * [[Friedrich Wilhelm Krüger]] * [[Herbert Lange]] * [[Robert Ley]] * [[Julius Lippert]] * [[Hanns Ludin]] * [[Viktor Lutze]] * [[Josef Mengele]] * [[Alfred Meyer]] * [[Heinrich Müller]] * [[Joachim Peiper]] * [[Karl Silberbauer]] * [[Oswald Pohl]] * [[Erich Priebke]] * [[Adrian von Renteln]] * [[Fritz Sauckel]] * [[Carl Schmitt]] * [[Arthur Seyss-Inquart]] * [[Julius Streicher]] | ==== Militêre leiers ==== * [[Karl Dönitz]] * [[Erich Raeder]] * [[Günther Lütjens]] * [[Otto Ciliax]] * [[Hans-Georg von Friedeburg]] * [[Otto Schniewind]] * [[Hermann Boehm]] * [[Alfred Saalwächter]] * [[Wilhelm Marschall]] * [[Walter Warzecha]] * [[Otto Kretschmer]] * [[Wolfgang Lüth]] * [[Erich Topp]] * [[Erwin Rommel]] * [[Heinz Guderian]] * [[Wilhelm Keitel]] * [[Claus von Stauffenberg]] * [[Hans-Ulrich Rudel]] * [[Erich Hartmann]] * [[Gerhard Barkhorn]] * [[Hans-Joachim Marseille]] * [[Günther Rall]] * [[Werner Mölders]] * [[Hermann Graf]] * [[Johannes Steinhoff]] * [[Gordon Gollob]] * [[Adolf Galland]] * [[Michael Wittmann]] * [[Kurt Meyer]] * [[Wilhelm Canaris]] * [[Alfred Jodl]] * [[Hanna Reitsch]] * [[Ernst Udet]] * [[Robert Ritter von Greim]] ==== Ander ==== * [[Gottfried Benn]] * [[Eva Braun]] * [[Wernher von Braun|Werner von Braun]] * [[Houston Stewart Chamberlain]] * [[Anton Drexler]] * [[Gottfried Feder]] * [[Friedrich Flick]] * [[Theodor Fritsch]] * [[Hans Friedrich Karl Günther]] (moenie met Hans Günther verwar nie) * [[Karl Harrer]] * [[Willibald Hentschel]] * [[Alfred Hoche]] * [[Armin D. Lehmann]] * [[Lanz von Liebenfels]] * [[Karl Lueger]] * [[Alfred Ploetz]] * [[John Rabe]] * [[Geli Raubal]] * [[Leni Riefenstahl]] * [[Oskar Schindler]] * [[Johannes Stark]] * [[Rudolf von Sebottendorf]] * [[Richard Sorge]] * [[Richard Wagner]] * [[Winifred Wagner]] * [[Raoul Wallenberg]] |} == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn|Nazi Germany}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nazi-Duitsland| ]] [[Kategorie:Voormalige lande in Europa]] [[Kategorie:Nasionaal-Sosialisme]] h99qbnqpvh0dbjwso6f5z3op4mw1djt 4 5338 2893818 2893810 2026-04-14T12:50:01Z Sobaka 328 /* Federico Cabras */ 2893818 wikitext text/x-wiki {{Wikipedia-Bladsyverwydering}} <div class="infobox" style="width:200px; padding:4px; border:1px solid #A3B1BF; background-color:#E6F2FF; vertical-align: top;"> ::[[Lêer:Gtk-go-down.svg|25px|Spring]] '''Spring na:''' * [[#Hoe om 'n bladsy vir verwydering te nomineer|Hoe om 'n bladsy vir verwydering te nomineer]] * [[#Betwisting van 'n verwydering|Betwisting van 'n verwydering]] * [[#Sien ook|Sien ook]] * [[#Verwyderingsnominasies|Huidige verwyderingsnominasies]] </div> {{argiefboks|3 | argief1 = [[/argief2024|2024]] | argief2 = [[/argief2025|2025]] | argief3 = [[/argief2026|2026]] }} == Hoe om 'n bladsy vir verwydering te nomineer == # Plaas die sjabloon {{ss|Verwyderingskandidaat}} bo-aan die genomineerde bladsy. # Vir die nominering van sjablone: om die afbeelding van sjablone nie te affekteer nie, plaas die kennisgewing tussen noinclude-hakies, soos dit: <nowiki><noinclude>{{verwyderingskandidaat}}</noinclude></nowiki>. # Noem in u wysigingsopsomming dat die bladsy vir verwydering genomineer is. # '''[http://af.wikipedia.org/w/wiki.phtml?title=Wikipedia:Bladsyverwydering&action=edit&section=new Voeg die bladsy hier by]''' # Voeg die rede vir die nominasie by. Die proses van nominasie is nie 'n geval van "die meerderheid wen" nie. Dit is teoreties gesproke moontlik dat die meerderheid gebruikers stem om 'n artikel te behou, terwyl dit moontlik 'n voorbeeld van [[Wikipedia:Geen oorspronklike navorsing|oorspronklike navorsing]] is. In so 'n geval geniet die beleid voorkeur bo die gebruikers. Daar word egter altyd gepoog om konsensus te bereik deur die probleme van die betrokke artikel of beeld te bespreek. Dit is ook belangrik om te noem indien 'n artikel of beeld nie 'n spesifieke beleid in ag neem nie. Sodoende kan persone wat teen die nominasie gekant is die gemelde probleme hersien en poog om dit op te klaar, indien moontlik. Persone wat teen nominasies gekant is of die nominasies ondersteun, moet ook hulle teenkantings/ondersteunings met duidelik bewoorde redes voorsien. Gebruikers is welkom om die volgende sjablone te gebruik: * {{sl|verwyder}} ({{verwyder}}) * {{sl|hou}} ({{hou}}) * {{sl|neutraal}} ({{neutraal}}) * {{sl|kommentaar}} ({{kommentaar}}) * {{sl|vraag}} ({{vraag}}) * {{sl|skrapdatum|xx xxxx 20xx}} {{skrapdatum|xx xxxx 20xx}} En administrateurs by uitvoering: * {{sl|uitgevoer}} ({{uitgevoer}}) == Betwisting van 'n verwydering == Indien u nie saamstem met die verwydering van 'n artikel nie kan u die saak hier bespreek. Maak egter seker dat u vertroud is met die redes waarom die artikel verwyder is en dat u die teendeel kan bewys. Dit is raadsaam om dan ook 'n skakel te plaas van die oorspronklik debat by [[Wikipedia:Bladsyverwydering/Verwyder]], sodat ander gebruikers die oorspronklike redes vir nominasie en enige gesprek daaromtrent kan hersien. == Spoedige verwydering == Artikels kwalifiseer vir spoedige verwyder onder enige van die volgende redes: {{MediaWiki:Deletereason-dropdown/spoedige verwyderings}} 'n Artikel wat vir spoedige verwydering kwalifiseer, hoef nie hier vir verwydering genomineer te word nie. Plaas eenvoudig <nowiki>{{Skrap|rede}}</nowiki> bo-aan 'n betrokke artikel om dit vir spoedige verwydering te lys. 'n Gebruiker met skrapregte sal dit nagaan en indien hierdie gebruiker bepaal dat die artikel nie vir spoedige verwydering kwalifiseer nie, sal hy/sy die <nowiki>{{skrap}}</nowiki>-sjabloon van die bladsy verwyder en jou waarskynlik vra om dit hier vir verwydering te nomineer, sou jy steeds voel dat die artikel verwyder moet word. Jy kan ook in kennis gestel word van veranderinge tot enige bladsy deur dit by jou dophoulys te voeg: klik op die vyfpuntige ster tussen die knoppies "Wys geskiedenis" en "Meer" bo-aan die betrokke bladsy. == Sien ook == ''Administrateurs moet daarop let dat 'n bespreking oor die verwydering dalk ook op die betrokke artikel se besprekingsblad geplaas is.'' * [[:Kategorie:Bladsye vir verwydering]] vir bladsye wat die sjabloon het, maar dalk nie hier gelys is nie. * [http://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Spesiaal%3ALog&type=delete Die skraplogboek] van verwyderde bladsye. * [[Wikipedia:Bladsyverwydering/Verwyder]] vir 'n besprekings omtrent bladsye wat se nominasies vir verwydering suksesvol was. * [[Wikipedia:Bladsyverwydering/Hou]] bevat besprekings omtrent onsuksesvolle nominasies, waar die gemeenskap besluit het om die bladsy te hou of waar geen konsensus bereik is nie. * [[Wikipedia:Argumente om te vermy tydens verwyderingsbesprekings]] == Inhoudsopgawe == __TOC__ ;Verwyderingsnominasies == [[Islah Abdur-Rahman]] == * {{verwyder}} Gemeenskap, het hierdie artikel werklik bestaansreg? Dit kom net in Afr en 'n Indiese/Arabiese Wiki voor. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:46, 3 Februarie 2026 (UTC) * {{verwyder}} Ek kan verskeie sekondêre bronne vir hierdie onderwerp vind. Maar ek kan niks vind wat noem hoekom dit noemenswaardig is nie. Hierdie persoon lyk soos 'n middelmatige vermaaklikheidskunstenaar en het niks noemenswaardigs gedoen nie. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 08:38, 3 Februarie 2026 (UTC) * {{verwyder}} Hy het programme en films gemaak, maar ek kon ook nie regtig enige werklike noemenswaardige erkenning daarvan raakloop nie. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 08:47, 3 Februarie 2026 (UTC) == [[Lebogang Boemo]] == * {{verwyder}}, persoon met geen kwalifikasies nie. Daar is duisende soortgelyke projekbestuurders in Suid-Afrika. Wat is die ensiklopediese waarde? [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:49, 3 Februarie 2026 (UTC) * {{verwyder}}, persoon nie noemenswaardig nie. Sien volgende kommentaar op die Engelse Wikipedia: "Fails WP:SIGCOV- all mentions of them in sources are trivial and not substantial, and usually only in relation to their employer. No evidence that they are notable. Padgriffin Griffin's Nest 15:32, 30 January 2026 (UTC) :Delete per nom. Lacks independent coverage. Kelob2678 (talk) 15:42, 30 January 2026 (UTC) :Delete per nom. The article doesn't meet the policy of Wikipedia since there is no verification of citation and it lacks of independent sources. Dinitrify (talk) 04:12, 31 January 2026 (UTC) Note: This discussion has been included in the deletion sorting lists for the following topics: Academics and educators, Women, and South Africa. Shellwood (talk) 15:57, 30 January 2026 (UTC) :Delete per WP:NOTLINKEDIN. Iljhgtn (they/them · talk) 20:35, 31 January 2026 (UTC)" [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 07:53, 3 Februarie 2026 (UTC) * {{verwyder}} vir dieselfde redes as by [[:en:Wikipedia:Articles for deletion/Lebogang Boemo]]. Ek het nie tyd om dit nou hier te herhaal nie. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 08:40, 3 Februarie 2026 (UTC) * {{verwyder}} vir dieselfde redes. Geen ensiklopediese waarde! Groete, [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:02, 10 Februarie 2026 (UTC) * {{uitgevoer}} Artikel was 'n kandidaat vir [[Wikipedia:Spoedige verwydering|spoedige verwydering]]. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 08:50, 3 Februarie 2026 (UTC) == [[Youngboi OG]] == {{verwyder}} - Hierdie persoon se naam kom nie in een Suid-Afrikaanse koerant voor nie en bestaan op geen ander Wikipedia nie. Hy het laasjaar matriek voltooi. Ensiklopediese waarde? [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 13:56, 11 Februarie 2026 (UTC) {{verwyder}} - Kry geen profiel op [[Spotify]] nie. Wat snaaks is siende dat ek wel 'n profiel van hom daar in die verlede gesien het, maar toe ook met min luisteraars. Op [[YouTube]] is van sy snitte maar nie met meer as 500 kyke nie, wat ook maar redelik laag is. Glo nie hy is noemenswaardig op hierdie stadium nie. Dus kan die liedjies geskakel na die artikel ook verwyder word. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 19:03, 11 Februarie 2026 (UTC) {{verwyder}} - Nie noemenswaardig genoeg vir 'n Wikipedia artikel nie. Dit lyk soos reklame. Verwyder. Laat dit goed gaan, [[Gebruiker:Lefcentreright|Lefcentreright]] ([[Gebruikerbespreking:Lefcentreright|kontak]]) 20:28, 11 Februarie 2026 (UTC) == [[Federico Cabras]] == {{verwyder}}, bestaan nie in sy eie taal, Italiaans of Engelse Wikipedia nie. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 10:44, 14 April 2026 (UTC) {{verwyder}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 10:49, 14 April 2026 (UTC) {{verwyder}}, lyk my na sy eie plasing. Groete – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:23, 14 April 2026 (UTC) {{verwyder}}, Lyk of die persoon bestaan, maar hy is nog nie juis noemenswaardig nie. Artikel is op die Italiaanse Wikipedia verwyder weens die feit dat die artikel as nie noemenswaardig en/of promosie beskou word. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 12:50, 14 April 2026 (UTC) 63uujbtjky4z21esu8t80cskbk99kca 2893868 2893818 2026-04-14T15:10:52Z Aliwal2012 39067 /* Federico Cabras */ 2893868 wikitext text/x-wiki {{Wikipedia-Bladsyverwydering}} <div class="infobox" style="width:200px; padding:4px; border:1px solid #A3B1BF; background-color:#E6F2FF; vertical-align: top;"> ::[[Lêer:Gtk-go-down.svg|25px|Spring]] '''Spring na:''' * [[#Hoe om 'n bladsy vir verwydering te nomineer|Hoe om 'n bladsy vir verwydering te nomineer]] * [[#Betwisting van 'n verwydering|Betwisting van 'n verwydering]] * [[#Sien ook|Sien ook]] * [[#Verwyderingsnominasies|Huidige verwyderingsnominasies]] </div> {{argiefboks|3 | argief1 = [[/argief2024|2024]] | argief2 = [[/argief2025|2025]] | argief3 = [[/argief2026|2026]] }} == Hoe om 'n bladsy vir verwydering te nomineer == # Plaas die sjabloon {{ss|Verwyderingskandidaat}} bo-aan die genomineerde bladsy. # Vir die nominering van sjablone: om die afbeelding van sjablone nie te affekteer nie, plaas die kennisgewing tussen noinclude-hakies, soos dit: <nowiki><noinclude>{{verwyderingskandidaat}}</noinclude></nowiki>. # Noem in u wysigingsopsomming dat die bladsy vir verwydering genomineer is. # '''[http://af.wikipedia.org/w/wiki.phtml?title=Wikipedia:Bladsyverwydering&action=edit&section=new Voeg die bladsy hier by]''' # Voeg die rede vir die nominasie by. Die proses van nominasie is nie 'n geval van "die meerderheid wen" nie. Dit is teoreties gesproke moontlik dat die meerderheid gebruikers stem om 'n artikel te behou, terwyl dit moontlik 'n voorbeeld van [[Wikipedia:Geen oorspronklike navorsing|oorspronklike navorsing]] is. In so 'n geval geniet die beleid voorkeur bo die gebruikers. Daar word egter altyd gepoog om konsensus te bereik deur die probleme van die betrokke artikel of beeld te bespreek. Dit is ook belangrik om te noem indien 'n artikel of beeld nie 'n spesifieke beleid in ag neem nie. Sodoende kan persone wat teen die nominasie gekant is die gemelde probleme hersien en poog om dit op te klaar, indien moontlik. Persone wat teen nominasies gekant is of die nominasies ondersteun, moet ook hulle teenkantings/ondersteunings met duidelik bewoorde redes voorsien. Gebruikers is welkom om die volgende sjablone te gebruik: * {{sl|verwyder}} ({{verwyder}}) * {{sl|hou}} ({{hou}}) * {{sl|neutraal}} ({{neutraal}}) * {{sl|kommentaar}} ({{kommentaar}}) * {{sl|vraag}} ({{vraag}}) * {{sl|skrapdatum|xx xxxx 20xx}} {{skrapdatum|xx xxxx 20xx}} En administrateurs by uitvoering: * {{sl|uitgevoer}} ({{uitgevoer}}) == Betwisting van 'n verwydering == Indien u nie saamstem met die verwydering van 'n artikel nie kan u die saak hier bespreek. Maak egter seker dat u vertroud is met die redes waarom die artikel verwyder is en dat u die teendeel kan bewys. Dit is raadsaam om dan ook 'n skakel te plaas van die oorspronklik debat by [[Wikipedia:Bladsyverwydering/Verwyder]], sodat ander gebruikers die oorspronklike redes vir nominasie en enige gesprek daaromtrent kan hersien. == Spoedige verwydering == Artikels kwalifiseer vir spoedige verwyder onder enige van die volgende redes: {{MediaWiki:Deletereason-dropdown/spoedige verwyderings}} 'n Artikel wat vir spoedige verwydering kwalifiseer, hoef nie hier vir verwydering genomineer te word nie. Plaas eenvoudig <nowiki>{{Skrap|rede}}</nowiki> bo-aan 'n betrokke artikel om dit vir spoedige verwydering te lys. 'n Gebruiker met skrapregte sal dit nagaan en indien hierdie gebruiker bepaal dat die artikel nie vir spoedige verwydering kwalifiseer nie, sal hy/sy die <nowiki>{{skrap}}</nowiki>-sjabloon van die bladsy verwyder en jou waarskynlik vra om dit hier vir verwydering te nomineer, sou jy steeds voel dat die artikel verwyder moet word. Jy kan ook in kennis gestel word van veranderinge tot enige bladsy deur dit by jou dophoulys te voeg: klik op die vyfpuntige ster tussen die knoppies "Wys geskiedenis" en "Meer" bo-aan die betrokke bladsy. == Sien ook == ''Administrateurs moet daarop let dat 'n bespreking oor die verwydering dalk ook op die betrokke artikel se besprekingsblad geplaas is.'' * [[:Kategorie:Bladsye vir verwydering]] vir bladsye wat die sjabloon het, maar dalk nie hier gelys is nie. * [http://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Spesiaal%3ALog&type=delete Die skraplogboek] van verwyderde bladsye. * [[Wikipedia:Bladsyverwydering/Verwyder]] vir 'n besprekings omtrent bladsye wat se nominasies vir verwydering suksesvol was. * [[Wikipedia:Bladsyverwydering/Hou]] bevat besprekings omtrent onsuksesvolle nominasies, waar die gemeenskap besluit het om die bladsy te hou of waar geen konsensus bereik is nie. * [[Wikipedia:Argumente om te vermy tydens verwyderingsbesprekings]] == Inhoudsopgawe == __TOC__ ;Verwyderingsnominasies == [[Islah Abdur-Rahman]] == * {{verwyder}} Gemeenskap, het hierdie artikel werklik bestaansreg? Dit kom net in Afr en 'n Indiese/Arabiese Wiki voor. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:46, 3 Februarie 2026 (UTC) * {{verwyder}} Ek kan verskeie sekondêre bronne vir hierdie onderwerp vind. Maar ek kan niks vind wat noem hoekom dit noemenswaardig is nie. Hierdie persoon lyk soos 'n middelmatige vermaaklikheidskunstenaar en het niks noemenswaardigs gedoen nie. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 08:38, 3 Februarie 2026 (UTC) * {{verwyder}} Hy het programme en films gemaak, maar ek kon ook nie regtig enige werklike noemenswaardige erkenning daarvan raakloop nie. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 08:47, 3 Februarie 2026 (UTC) == [[Lebogang Boemo]] == * {{verwyder}}, persoon met geen kwalifikasies nie. Daar is duisende soortgelyke projekbestuurders in Suid-Afrika. Wat is die ensiklopediese waarde? [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:49, 3 Februarie 2026 (UTC) * {{verwyder}}, persoon nie noemenswaardig nie. Sien volgende kommentaar op die Engelse Wikipedia: "Fails WP:SIGCOV- all mentions of them in sources are trivial and not substantial, and usually only in relation to their employer. No evidence that they are notable. Padgriffin Griffin's Nest 15:32, 30 January 2026 (UTC) :Delete per nom. Lacks independent coverage. Kelob2678 (talk) 15:42, 30 January 2026 (UTC) :Delete per nom. The article doesn't meet the policy of Wikipedia since there is no verification of citation and it lacks of independent sources. Dinitrify (talk) 04:12, 31 January 2026 (UTC) Note: This discussion has been included in the deletion sorting lists for the following topics: Academics and educators, Women, and South Africa. Shellwood (talk) 15:57, 30 January 2026 (UTC) :Delete per WP:NOTLINKEDIN. Iljhgtn (they/them · talk) 20:35, 31 January 2026 (UTC)" [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 07:53, 3 Februarie 2026 (UTC) * {{verwyder}} vir dieselfde redes as by [[:en:Wikipedia:Articles for deletion/Lebogang Boemo]]. Ek het nie tyd om dit nou hier te herhaal nie. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 08:40, 3 Februarie 2026 (UTC) * {{verwyder}} vir dieselfde redes. Geen ensiklopediese waarde! Groete, [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:02, 10 Februarie 2026 (UTC) * {{uitgevoer}} Artikel was 'n kandidaat vir [[Wikipedia:Spoedige verwydering|spoedige verwydering]]. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 08:50, 3 Februarie 2026 (UTC) == [[Youngboi OG]] == {{verwyder}} - Hierdie persoon se naam kom nie in een Suid-Afrikaanse koerant voor nie en bestaan op geen ander Wikipedia nie. Hy het laasjaar matriek voltooi. Ensiklopediese waarde? [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 13:56, 11 Februarie 2026 (UTC) {{verwyder}} - Kry geen profiel op [[Spotify]] nie. Wat snaaks is siende dat ek wel 'n profiel van hom daar in die verlede gesien het, maar toe ook met min luisteraars. Op [[YouTube]] is van sy snitte maar nie met meer as 500 kyke nie, wat ook maar redelik laag is. Glo nie hy is noemenswaardig op hierdie stadium nie. Dus kan die liedjies geskakel na die artikel ook verwyder word. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 19:03, 11 Februarie 2026 (UTC) {{verwyder}} - Nie noemenswaardig genoeg vir 'n Wikipedia artikel nie. Dit lyk soos reklame. Verwyder. Laat dit goed gaan, [[Gebruiker:Lefcentreright|Lefcentreright]] ([[Gebruikerbespreking:Lefcentreright|kontak]]) 20:28, 11 Februarie 2026 (UTC) == [[Federico Cabras]] == {{verwyder}}, bestaan nie in sy eie taal, Italiaans of Engelse Wikipedia nie. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 10:44, 14 April 2026 (UTC) {{verwyder}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 10:49, 14 April 2026 (UTC) {{verwyder}}, lyk my na sy eie plasing. Groete – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:23, 14 April 2026 (UTC) {{verwyder}}, Lyk of die persoon bestaan, maar hy is nog nie juis noemenswaardig nie. Artikel is op die Italiaanse Wikipedia verwyder weens die feit dat die artikel as nie noemenswaardig en/of promosie beskou word. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 12:50, 14 April 2026 (UTC) :::{{uitgevoer}} deur Oesjaar. h7qw9mj80d93g9cj65a1948yop5lrzv 0 7231 2893916 2707937 2026-04-14T18:52:35Z HermanvanAswegen988 200973 2893916 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Mort de Roland.jpg|duimnael|Die slag van Roncevaux in 778. Die dood van Roland, uit die Grandes Chroniques de France, uitgebeeld deur Jean Fouquet, Tours, omtrent 1455-1460<br><small>''[[Bibliothèque nationale de France]]''</small>]] [[Lêer:La Chanson de Roland - MS Oxford.djvu|duimnael|'n Anglo-Normandiese manuskrip word in die ''Bodleian Library'' te [[Oxford]], [[Engeland]] bewaar (1129–1165)]] Die '''Rolandslied''' (Frans: '''Chanson de Roland''') is die beroemdste [[Frankryk|Franse]] heldedig en behandel die dade van Graaf Roland van die [[Bretagne|Bretonse]] Mark en sy paladyne (hofridders) wat op [[18 Augustus]] [[778]] in die slag van Roncesvalles (Frans: Roncevaux) gesneuwel het. Die lied, wat in die tradisie van die ''[[chansons de geste]]'' geskryf is, verbeeld Roland as volmaakte [[ridder]] en bloedverwant van [[Karel die Grote]]. Tydens die eerste kruistog teen die [[Spanje|Spaanse]] moslems het Roland die opperbevel oor die agterhoede van die Christelike leër. Op hulle terugtog na Frankryk word die ridders in 'n Baskiese hinderlaag gelei. Saam met sy maat [[Olivier (paladyn)|Olivier]] red Roland die leër deur sy heldemoed en opoffering en weier tot by sy dood om hulp te versoek. Die heldedigte of ''chansons de geste'' behandel historiese onderwerpe uit die Merowingiese en Karolingiese tydperk; die Rolandslied is die eerste bekende voorbeeld. Hierdie epiek is volgens sy eie versleer geskryf en bestaan uit assonerende langverse wat tot ''laisses'' ('n soort strofes) saamgevoeg is. Die voordrag was waarskynlik musikaal. Die oudste verwerkings van die Rolandslied ontstaan in die [[10de eeu]]. Dit raak baie gewild in die [[11de eeu]] en word aan die vooraand van die [[slag van Hastings]] vir die leër van [[Willem die Veroweraar]] voorgedra. Die manuskrip wat in [[Oxford]] bewaar word, bevat die volledigste verwerking wat in die Anglo-Normandiese dialek geskryf is. Dit is vermoedelik tydens die heerskappy van [[Hendrik II van Engeland|Henri (Hendrik) II Plantagenet]] in [[Normandië]] geskryf. 'n [[Duits]]e bewerking deur die priester Konrad ontstaan omtrent [[1170]]. 'n [[Nederlands]]e bewerking van onbekende herkoms is uit dieselfde eeu oorgelewer. == Navorsing deur graaf Tressan == Die Franse skrywer en ensiklopedis Louis-Élisabeth de la Vergne, Comte de Tressan (1705−1782), wat tydens 'n verblyf in [[Rome]] met navorsing oor Oud-Franse ridderromans begin het, was daarvan oortuig dat daar 'n kontinuïteit sou wees van Middeleeuse sangkuns tot in sy eie tydperk. In die volksliedere van boere in die Pireneë-bergreeks, waarna hy geluister het, het hy na bewering op spore van die Middeleeuse Rolandslied afgekom.<ref>John Haines: ''Eight Centuries of Troubadours and Trouvères. The Changing Identity of Medieval Music''. New York, NY: Cambridge University Press 2004, bl. 108</ref> == Die eerste laisse van die Rolandslied == {| CELLPADDING="10" CELLSPACING="0" WIDTH="0" BORDER="0" | '''[[Franse taal|Oud-Franse]] teks'''<br /> | '''[[Afrikaans]]e vertaling''' |- | Carles li reis, nostre emper[er]e magnes<br /> Set anz tuz pleins ad estet en Espaigne:<br /> Tresqu'en la mer cunquist la tere altaigne.<br /> N'i ad castel ki devant lui remaigne;<br /> Mur ne citet n'i est remes a fraindre,<br /> Fors Sarraguce, ki est en une muntaigne.<br /> Li reis Marsilie la tient, ki Deu nen aimet;<br /> Mahumet sert e Apollin recleimet:<br /> Nes poet guarder que mals ne l'i ateignet. <br /> | Karel die Koning, ons magtige keiser<br /> Sewe volle jare het hy in Spanje deurgebring:<br /> Tot by die see het hy die hoogland verower.<br /> Daar is geen burg wat teen hom bestand is nie,<br /> Daar het geen muur nog stad oorgebly wat hy nog sou kon breek nie,<br /> Met uitsondering van die stad [[Zaragoza]], wat op ’n berg lê.<br /> Die koning Marsilie, wat God minag, hou dit;<br /> Hy dien Mohammed en hy aanbid Apollo;<br /> Hy kan hom nie vrywaar van die teenspoed wat hom tref nie.<br /> <br /> |} == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://abu.cnam.fr/cgi-bin/go?roland2 ''Oorspronklike Franse teks van die Rolandslied''] * [http://cf.hum.uva.nl/dsp/ljc/roelandslied/ ''Teks van 'n Nederlandse bewerking uit die 12de eeu''] {{Normdata}} [[Kategorie:Middeleeue]] [[Kategorie:Franse letterkunde]] px8rth6um2xsmpb1rsss6cub9dcnec4 0 10554 2893870 2871904 2026-04-14T15:35:56Z ~2026-22984-48 206230 Lexikos word nie deur Afrilex uitgegee nie. Afrilex-lede dien op die redaksie en die tydskrif is beslis die mondstuk vir Afrilex, maar die uitgewer is slegs die WAT. Die personeelbesonderhede was verouderd. 2893870 wikitext text/x-wiki [[Lêer:WAT uitgawe-5.jpg|duimnael|Die leergebinde Deel XV van die WAT]] Die '''''Woordeboek van die Afrikaanse Taal''''', kortweg '''WAT''', is die grootste en enigste omvattende verklarende Afrikaanse [[woordeboek]]. Dit weerspieël [[Afrikaans]] in sy wydste omvang en sluit, benewens die standaardvariëteit van Afrikaans, ook ander variëteite, [[Dialekte van Afrikaans|dialekte]], streektaal en geselstaal in, soos [[Kaapse Afrikaans|Kaaps]] en [[Namakwaland#Bevolking|Namakwalands]]. In teenstelling met die omvattende verklarende WAT, wat reeds sestien gedrukte boekdele plus baie ekstra elektroniese inskrywings beslaan, is die [[Handwoordeboek van die Afrikaanse Taal|HAT (Handwoordeboek van die Afrikaanse Taal)]] ’n bondige woordeboek in slegs ’n enkele volume. Die WAT is die langslopende en volledigste Afrikaanse woordeboekprojek en word saamgestel deur die [[Buro van die WAT]] in [[Stellenbosch]]. == Geskiedenis == Op 25 Maart 1926 sluit die [[Naspers|Nasionale Pers]] en die destydse Minister van Onderwys en Binnelandse Sake, [[Daniël François Malan|D.F. Malan]], ’n kontrak waarvolgens prof. J.J. Smith, die eerste professor in Afrikaans aan die [[Universiteit Stellenbosch]], ’n Afrikaanse woordeboek met staatsteun sou opstel. Die aanvanklike bedoeling was om ’n verklarende standaardwoordeboek saam te stel en dat dié woordeboek binne drie jaar voltooi moes word. Prof. Smith het hom egter intensief toegelê op die versameling van woorde uit verskeie streke van die Suid-Afrika. Dit het gou duidelik geword dat die woordeboek méér sou wees as die woordeboek wat aanvanklik beoog is. En só verskyn die eerste deel van die meerdelige ''Woordeboek van die Afrikaanse Taal'' in 1950. Op 25 Mei 1973 is die Wet op die Woordeboek van die Afrikaanse Taal (Wet No. 50 van 1973) deur die Suid-Afrikaanse Parlement goedgekeur, waarna dit op 1 April 1974 in werking getree het. Ingevolge hierdie wet is die Buro van die Woordeboek van die Afrikaanse Taal as regspersoon ingestel en permanent op [[Stellenbosch]] gevestig. Die WAT sou ook voortaan onder die beheer van die Beheerraad van die Woordeboek van die Afrikaanse Taal staan. In 1986 word die Wet op die Woordeboek van die Afrikaanse Taal van 1973 deur die Wysigingswet op die Woordeboek van die Afrikaanse Taal gewysig. Ingevolge hierdie Wysigingswet sou die Buro van die WAT nie meer net op Stellenbosch gesetel wees nie, maar in die besonder aan die Universiteit Stellenbosch gevestig wees. Voorts is die doelstellings van die Buro duideliker uiteengesit, die samestelling van die Beheerraad van die Woordeboek van die Afrikaanse Taal verander en die ledetal vermeerder, en die Beheerraad kon voortaan self oor die druk en herdruk van die WAT besluit, terwyl die opbrengs uit die verkope van die WAT aan die Buro betaal sou word. Dié wet is in 1991 verder gewysig sodat die Beheerraad nou groter outonomie sou hê ten opsigte van die aanstelling van personeel en finansiële bestuur. In 1987 word daar begin met die rekenarisering van sowel die administratiewe as redaksionele werksaamhede van die Buro van die WAT. Twee jaar later, in 1989, is werk aan die WAT vir ses maande gestaak ten einde die hele projek te herplan. Die werkswyse is aan die hand van die nuutste woordeboekteorie en kritiek op die WAT herontwerp. In 1994, met die aanbreek van ’n demokratiese bestel in Suid-Afrika, is ’n internasionale gespreksgeleentheid deur die Buro van die WAT aangebied oor die hantering van sensitiewe woorde soos rassismes en seksismes, waarna dié woorde met groter omsigtigheid in die WAT hanteer is. Die Wet op die Woordeboek van die Afrikaanse Taal is herroep toe die Buro van die WAT in 2000 die Nasionale Leksikografie-eenheid vir Afrikaans geword – een van die 11 nasionale leksikografie-eenhede van die [[Pan-Suid-Afrikaanse Taalraad]] ([[Pan-Suid-Afrikaanse Taalraad|PanSAT]]) vir elk van die amptelike Suid-Afrikaanse tale. Dit is as ’n artikel 21-maatskappy geregistreer wat deur ’n direksie bestuur word met die hoofredakteur as die uitvoerende direkteur. In 2003 word ook ’n Memorandum van Ooreenkoms tussen die Buro van die WAT, PanSAT en die Universiteit Stellenbosch onderteken. Te midde van hierdie omwentelinge en aanvanklike finansiële onsekerhede is die WAT Trust in 1999 gestig. Daar is ook in 1995 begin met die aanbieding van kursusse in die algemene leksikografie, rekenaarleksikografie, en die beplanning en bestuur van leksikografieprojekte vir plaaslike en [[Nederlands|Nederlandse]] studente, universiteite, kolleges, provinsiale owerhede, asook kollegas uit die res van Afrika. Met die stigting van PanSAT se nasionale leksikografie-eenhede het die personeel van die Buro van die WAT ook hulle kennis met die ander nege Afrikataaleenhede gedeel in ’n poging om ’n aktiewe rol te speel in die opheffing van ongelykhede op die terrein van die leksikografie. Opleidingsessies oor die praktiese leksikografie, die metaleksikografie, die gebruik van rekenaarapparatuur en -programmatuur, bemarking en projekbeplanning en -bestuur is vir personeellede van dié eenhede by die Buro van die WAT aangebied. In 2004 het die Buro van die WAT hulle in ’n finansiële krisis bevind nadat staatsubsidie drasties ingekort is. Die Buro moes op kort kennisgewing ’n alternatiewe inkomstestroom vir 50% van hulle inkomste vind. Die WAT moes sy profiel in die gemeenskap verhoog en ’n breër rol in die Suid-Afrikaanse samelewing inneem ten einde potensiële donateurs se vertroue te wen. Danksy radio-optredes, gereelde rubrieke in koerante, televisieoptredes, die Borg ’n Woord-projek, ’n jaarlikse Nuutskeppingskompetisie, asook ’n Treffendste Afrikaanse Handelsnaam-kompetisie, is die WAT vandag ’n huishoudelike naam. Die WAT steun ook sterk op die finansiële bydraes van gewaardeerde ankerdonateurs. Die WAT het ook op tegnologiese gebied aanhou vernuwe. ’n Woordeboekskryfprogram is ontwikkel ten einde werk aan die WAT te versnel en groter eenvormigheid te verseker. Die woordeboekskryfprogram het dit egter vir die WAT ook moontlik gemaak om in 2003 die ''Elektroniese WAT (A tot O)'' op CD-ROM vry te stel, asook om die ''Aanlyn WAT'' in 2006 op die internet bekend te stel. In 2018 is ’n Tienjaarplan vir die voltooiing van die WAT tot by Z aanvaar. Hierdie plan behels dat vyf bykomende redaksielede aangestel is en bykomende befondsing van R32 miljoen oor tien jaar geïn moes word ten einde die WAT binne tien jaar te voltooi (’n taak wat andersins nog meer as 20 jaar sou neem). Hierdie plan is goed op koers en daar bly slegs enkele jare tot die voltooiing van die WAT tot by Z oor. == Aard van die ''Woordeboek van die Afrikaanse Taal'' == Die WAT is ’n omvattende sinchroniese verklarende [[woordeboek]]. Die WAT doen op ’n omvattende manier verslag van die [[woordeskat]] van [[Afrikaans]]. Die omvattendheid van die WAT lê op drie vlakke: die opname van die Afrikaanse woordeskat in sy wydste omvang, die groot verskeidenheid tipes inligting wat in die bewerking aangebied word, asook die omvang van die bewerking. Reeds in die eerste deel van die WAT word die doel van die woordeboek verwoord as “om, so volledig moontlik, ’n beeld te gee van die Afrikaanse taalskat in sy ruimste omvang”. Dit sluit nie net die standaardvariëteit van Afrikaans in nie, maar ook geselstaal (bv. ''oukei''), gewestelike of [[Dialek|streektaal]] (bv. ''roloppie'' vir “duisendpoot”, opgeteken in [[Caledon]], [[Oranjemund]], [[Pofadder, Noord-Kaap|Pofadder]] en [[Vanrhynsdorp]]), ander variëteite van Afrikaans (bv. ''salaam'' uit [[Arabies-Afrikaans|Arabiese Afrikaans]]), verouderde woorde (bv. ''skalk'' vir ’n “skelm” of “deugniet”), vakterme (bv. ''stenose'' wat in die anatomie gebruik word), vreemde woorde of [[Leenwoord|leenwoorde]] (bv. ''lingua franca'' wat aan [[Italiaans]] ontleen is), handelsname wat ’n besondere betekenis in Afrikaans aangeneem het (bv. ''sellotape'' vir “kleeflint”), sekere eiename wat ’n besondere betekenis in Afrikaans aangeneem het (bv. ''Jan Alleman''), sekere geografiese name (bv. ''[[Namakwaland]]''), afkortings (bv. ''SARS/Sars''), en [[Woordeskatuitbreiding|nuutskeppings]] (bv. ''[[Onbemande vliegtuig|hommeltuig]]'' vir die Engelse “drone”). Wat die verskeidenheid inligtingstipes in die WAT betref, bevat die woordeboek uitvoerige [[Grammatika|grammatikale]] inligting, soos ’n woord se [[Meervoud|meervouds]]-, [[Verkleinwoord|verkleinings]]- of [[Verlede tyd|verledetydsvorm]], asook tipiese woorde wat daarmee saam gebruik word (kollokasies), werklike voorbeeldsinne waarin die betrokke woord gebruik word (sitate), [[Idioom|idiomatiese]] en gespesialiseerde uitdrukkings waarin die betrokke woord gebruik word, en so meer. Die omvattendheid van die bewerkings in die WAT behels dat álle moontlike betekenisse van ’n woord opneem word en nie slegs die gebruiklikste betekenisse nie. Die WAT is sinchronies, wat beteken dat dit primêr gerig is op die huidige taalgebruik. Dit is ook verklarend, wat beteken dat die Afrikaanse woorde en uitdrukkings in Afrikaans beskryf word. === Gepubliseerde dele en letters van die ''Woordeboek van die Afrikaanse Taal'' === Die volgende gedrukte boekdele van die WAT het sedert 1950 verskyn: * Deel I: A–C (1950) * Deel II: D–F (1955) * Deel III: G (1957) * Deel IV: H–I (1961) * Deel V: J–KJ (1968) * Deel VI: KLA–KOL- (1976) * Deel VII: KOM–KOR- (1984) * Deel VIII: KOS–KYW- (1991) * Deel IX: L (1994) * Deel X: M (1996) * Deel XI: N–O (2000) * Deel XII: P–Q (2005) * Deel XIII: R (2009) * Deel XIV: S–SKOOI (2013) *Deel XV: SKOOL–SRI LANKAANS (2019) *Deel XVI: SRP–SZONDI (2021) Vanweë die feit dat die gedrukte woordeboek gaandeweg verouderd geraak het en die ''Aanlyn WAT'' al hoe groter geraak het, asook dalende verkope van die gedrukte WAT gepaardgaande met stygende drukkoste en die tydrowendheid om die gedrukte woordeboek persklaar te maak, is daar besluit dat Deel XVI die laaste gedrukte deel van die WAT sou wees. Die volgende letters is slegs aanlyn gepubliseer: * Letter T (2023) *Letter U (2024) === Hoofredakteurs === Prof. [[Johannes J. Smith|J.J. Smith]] (1926 – 1945)<br> Dr. [[P.C. Schoonees]] (1947 – 1962)<br> Dr. F.J. Snijman (1962 – 1981)<br> Mnr. D.C. Hauptfleisch (1981 – 1991)<br> Dr. D.J. van Schalkwyk (1991 – 2003)<br> Dr. W.F. Botha (2004 – 2022)<br> Dr. [[Phillip Louw|P.A. Louw]] (2023 – tans) == Buro van die WAT == Die Buro van die WAT is ’n maatskappy en organisasie sonder winsoogmerk en ’n openbare weldaadsorganisasie. Die Buro van die WAT se missie is om ’n omvattend verklarende woordeboek en ander leksikografiese produkte in Afrikaans saam te stel, en sodoende die Afrikaanse taal, sy gebruikers en die leksikografie te dien. Die Buro van die WAT word deur direkteure bestuur. === Direkteure van die Buro van die WAT === Voorsitter: Prof. R. Retief Ondervoorsitter: Prof. [[Rufus Gouws|R.H. Gouws]] Uitvoerende direkteur: Dr. P.A. Louw Ander direkteure: Prof. [[Wannie Carstens|W.A.M. Carstens]] Dr. F.S. Hendricks Mnr. H.A.J. Lombard Prof. R.A. Stevens == WAT Trust == Die missie van die WAT Trust is om elke potensiële donateur te inspireer tot die uitbouing van Afrikaans deur finansiële ondersteuning aan die Woordeboek van die Afrikaanse Taal te verleen. === Trustees van die WAT Trust === Voorsitter: Mnr. J.A. Holtzhausen Ander trustees: Mnr. P. Aucamp Mnr. R.P. Gouws Mnr. A. Jacobs Dr. P.A. Louw Me. B. Mathews Mnr. [[Deon Meyer|D.G. Meyer]] Prof. A. Schoonwinkel Dr. J. van Zyl Erestrustee: Dr. [[Mathews Phosa|M. Phosa]] == Redaksie == Hoofredakteur en Uitvoerende Direkteur: Dr. P.A. Louw Eindredakteur: Mnr. G.J. van Wyk Senior Mederedakteur: Me. A.E. Cloete Mederedakteurs: Me. N. Bruwer Dr. D. Claassen Me. C. de Kock Mnr. A.H. du Plessis Dr. G. Odendaal Me. L. Rademeyer Me. E.M. van der Merwe Redaksionele Medewerkers: Me. G. de Wet Me. [[Jana Luther|J.G.S. Luther]] Mnr. F.C. Pheiffer Junior Mederedakteurs: Me. M. Adshade Mnr. D. Hess Me. L. Malgas Me. P.N. Manewil == Satellietpublikasies == Benewens die ''Woordeboek van die Afrikaane Taal'' het die Buro van die WAT oor die jare oor verskeie satellietpublikasies uitgegee: * ''Woordkeusegids: ’n Kerntesourus van Afrikaans'' (1992) * ''Etimologiewoordeboek van Afrikaans'' (EWA) (2003) * ''Sinonieme en verwante woorde'' (2006) * ''Etimologiewoordeboek van Afrikaans Supplement'' (2007) * ''Basic Afrikaans: The top 1000 words and phrases'' (2011) * ''Prentewoordeboek Afrikaans-IsiXhosa Gr. R–3'' (2019) * ''Picture Dictionary English-Afrikaans Gr R–3'' (2019) === Lexikos === ''Lexikos'' ([[Grieks]] vir “van of vir woorde”), ’n geakkrediteerde internasionale vaktydskrif, word sedert 1991 deur die Buro van die WAT uitgegee in die AFRILEX-reeks. Sedert 1996 is dit die mondstuk van die African Association for Lexicography (Afrilex). Artikels word in Afrikaans, [[Engels]], [[Duits]], [[Nederlands]] en [[Frans]] gepubliseer. ''Lexikos'' is die enigste tydskrif in Afrika wat uitsluitlik aan die [[leksikografie]] gewy word. Dit word tans in 23 lande versprei en dit lewer ’n groot bydrae om die leksikografiese gesprek in [[Afrika]], maar ook elders in die wêreld te stimuleer. == Borg ’n Woord == Meer as 80% van die WAT se begroting word deur donasies en die opbrengs op langtermynbeleggings voorsien. Borg ’n Woord is een van die inisiatiewe wat die WAT in staat stel om ’n produktiewe en dinamiese maatskappy te bly. Dit was die idee van mnr. Frans Stroebel, jare lange persoonlike assistent van dr. [[Anton Rupert]]. Borg ’n Woord het Afrikaanssprekendes opnuut bewus gemaak van die waarde van woorde. In almal se lewens is daar woorde waaraan hulle besondere waarde heg en dikwels is dit die gunstelingwoord van ’n geliefde wat as ’n geskenk gekoop of geborg word. Mense borg ook woorde wat slegs binne hul gesin gebruik word: ’n woord hoef nie in enige woordeboek te wees om geborg of gekoop te word nie. Woorde kan geborg word teen R100 per woord en eksklusief gekoop word teen R5 000 per woord. Woorde wat gekoop is, mag nie deur ander persone geborg of gekoop word nie, maar geborgde woorde kan steeds deur ander mense geborg word. Elkeen ontvang sy of haar eie sertifikaat met sy of haar woord en naam daarop en kwalifiseer vir die jaarlikse prystrekking vir R25 000 wat deur Sanlam geborg word. Mense wat woorde borg, kry ook vir ses maande gratis toegang tot die ''Aanlyn WAT'' en mense wat woorde koop, kry toegang vir vyf jaar.  Die Borg ’n Woord-projek word jaarliks deur ’n beskermpersoon ondersteun. Die beskermpersone word aangewys op grond van hulle positiewe bydrae tot Afrikaans en omdat mense wat lief is vir Afrikaans met hulle identifiseer. Vorige beskermpersone sluit in: [[David Kramer]], Charlene Lackey, [[Marita van der Vyver]], [[Nataniël]], [[Dave Pepler]], [[Deon Meyer]], [[Karen Zoid]], [[HemelBesem]], Tracy Lange, [[Laurika Rauch]], Dawie Roodt, [[Amanda Strydom]], [[Hannes van Wyk]], [[Amore Bekker]], Frazer Barry en [[Rudie van Rensburg]]. == Sien ook == * [[Afrikaans]] * [[Dialekte van Afrikaans]] * [[Afrikaanse woordelys en spelreëls]] * [[Handwoordeboek van die Afrikaanse Taal]] ([[HAT]]) * [[Leksikografie]] * [[Lys van gedrukte Afrikaans-vreemdtalige woordeboeke]] * [[Lys van Afrikaanse vakwoordeboeke en terminologielyste]] * Ander groot woordeboeke: ** [[Woordenboek der Nederlandsche Taal]] ([[Woordenboek der Nederlandsche Taal|WNT]]) ** [[:nl:Deutsches_Wörterbuch|Deutsches Wörterbuch]] ** Norsk Ordbok ** Ordbog over det danske Sprog (ODS) ** [[Oxford English Dictionary]] ([[Oxford English Dictionary|OED]]) ** Svenska Akademiens Ordbok (SAOB) == Bronnelys == * Odendaal, G. 2017. Die rol van die Universiteit Stellenbosch se Departement Afrikaans en Nederlands in die ontwikkeling van die Afrikaanse leksikografie deur sy betrokkenheid by die ''Woordeboek van die Afrikaanse Taal''. ''LitNet Akademies,'' 14(2):65-91. https://www.litnet.co.za/die-rol-van-die-universiteit-stellenbosch-se-departement-afrikaans-en-nederlands-die-ontwikkeling-van-die-afrikaanse-leksikografie-deur-sy-betrokkenheid-die-woordeboek-van-die-afrikaanse-taal/ * Gouws, R. 2021. Die ''Woordeboek van die Afrikaanse Taal'' word 95. ''LitNet''. https://www.litnet.co.za/wat-95-bekendstelling-van-deel-xvi/ * Woordeboek van die Afrikaanse Taal https://www.wat.co.za/ == Eksterne skakels == * [https://www.wat.co.za/ Woordeboek van die Afrikaanse Taal] * [http://www.woordeboek.co.za/ Aanlyn WAT] * [https://lexikos.journals.ac.za/pub Lexikos] * [https://www.afrilex.co.za/ Afrilex] {{Normdata}} [[Kategorie:Afrikaanse letterkunde]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse letterkunde]] [[Kategorie:Woordeboeke van Afrikaans]] 4t8ulhkiw23m4p4axzcg168bt1dmyqz 0 15109 2893960 2887075 2026-04-14T21:00:43Z SpesBona 2720 Opruim 2893960 wikitext text/x-wiki : ''Hierdie artikel handel oor die huidige land binne die Verenigde Koninkryk. Vir die historiese koninkryk, sien [[Koninkryk van Skotland]].'' {{Inligtingskas Land |noem_naam = Skotland |volle_naam = <small>''Scotland'' ([[Engels]])<br />''Alba'' ([[Skots-Gaelies]])</small> |algemene_naam = Skotland |beeld_vlag = Flag of Scotland.svg |beeld_wapen = Royal Arms of the Kingdom of Scotland.svg |simbool_tipe = Wapen |beeld_kaart = Scotland in the UK and Europe.svg |leuse = ''In My Defens God Me Defend''<br /><small>''([[Skots]] vir: "In my verdediging God my verdedig")''</small> |volkslied = ''verskeie''<br />''Hoofsaaklik: [[Flower of Scotland]]''<br /><small>''(Engels vir: "Blom van Skotland")''</small> |amptelike_tale = [[Engels]], [[Skots-Gaelies]] en [[Skots]] |hoofstad = [[Edinburg]] (Dùn Èideann) {{Koördinate|55|57|N|3|11|W}} |latd = 55 |latm = 57 |latNS = N |longd = 3 |longm = 11 |longEW = W |grootste_stad = [[Glasgow]] {{Koördinate|55|51|N|4|16|W}} |regeringsvorm = Unitêre parlementêre<br />[[grondwetlike monargie]] |leiertitels = <br />• [[Lys van monarge van Brittanje|Monarg]]<br />• [[Eerste minister]]<br />• Adjunkpremier |leiername = [[Charles III van die Verenigde Koninkryk|Charles III]]<br />[[John Swinney]] ([[Skotse Nasionale Party|SNP]])<br />[[Kate Forbes]] |oppervlak_rang = 2^de (VK) |oppervlak_grootte = |oppervlak = 80&nbsp;231<ref>{{en}} {{cite web |url=https://geoportal.statistics.gov.uk/datasets/ons::standard-area-measurements-latest-for-administrative-areas-in-the-united-kingdom-v2/about |title=Standard Area Measurements (Latest) for Administrative Areas in the United Kingdom (V2) |publisher=Kantoor vir Nasionale Statistieke |date=5 April 2023 |accessdate=8 Mei 2024}}</ref> |oppervlakmi² = 30&nbsp;977 |persent_water = 3 |bevolking_skatting = 5&nbsp;479&nbsp;900<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/datasets/populationestimatesforukenglandandwalesscotlandandnorthernireland |title=Estimates of the population for the UK, England, Wales, Scotland and Northern Ireland |publisher=Kantoor vir Nasionale Statistieke |date=21 Desember 2022 |accessdate=8 Mei 2024}}</ref> |bevolking_skatting_jaar = 2021 |bevolking_rang = 2^de (VK) |bevolking_sensus = 5&nbsp;436&nbsp;600<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.scotlandscensus.gov.uk/2022-results/scotland-s-census-2022-rounded-population-estimates/ |title=Scotland's Census 2022 – Rounded population estimates |publisher=Skotland Sensus |date=14 September 2023 |accessdate=29 Maart 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240329140551/https://www.scotlandscensus.gov.uk/2022-results/scotland-s-census-2022-rounded-population-estimates/ |archive-date=29 Maart 2024 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> |bevolking_sensus_jaar = 2022 |bevolkingsdigtheid = 70 |bevolkingsdigtheidmi² = 181,3 |bevolkingsdigtheidrang = |BBP_PPP = £149,9&nbsp;miljard<ref name="GDP">{{en}} {{cite web |url=https://www.ons.gov.uk/economy/grossvalueaddedgva/datasets/nominalregionalgrossvalueaddedbalancedperheadandincomecomponents |title=Regional gross value added (balanced) per head and income components |publisher=Kantoor vir Nasionale Statistieke |author=Trevor Fenton |date=25 April 2023 |accessdate=8 Mei 2024}}</ref> |BBP_PPP_rang = 2^de (VK) |BBP_PPP_jaar = 2021 |BBP_PPP_per_kapita = $27&nbsp;361<ref name="GDP" /> |BBP_PPP_per_kapita_rang = 2^de (VK) |BBP = £211,7&nbsp;miljard<ref name="GDP" /> |BBP_rang = 2^de (VK) |BBP_jaar = 2022 |BBP_per_kapita = $38&nbsp;622<ref name="GDP" /> |BBP_per_kapita_rang = 2^de (VK) |onafhanklikheidstipe = Vorming |onafhanklikheidsgebeure = • Vereniging<br />• Unie van die Krone<br />• [[Acts of Union 1707|Unie met Engeland]]<br />• Devolusie |onafhanklikheidsdatums = <br /><br />[[9de eeu]] (tradisioneel [[843]])<br />[[24 Maart]] [[1603]]<br />[[1 Mei]] [[1707]]<br />[[19 November]] [[1998]] |MOI = {{wins}} 0,921<ref>{{en}} {{cite web |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/?levels=1+4&interpolation=0&extrapolation=0 |title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab |publisher=Global Data Lab |accessdate=8 Mei 2024}}</ref> |MOI_rang = – |MOI_jaar = 2021 |MOI_kategorie = {{kleur|#090|baie hoog}} |Gini = 31<ref>{{en}} {{cite web |url=https://data.gov.scot/poverty/index.html |title=Poverty and Income Inequality in Scotland 2019–22 |publisher=Skotse Regering |date=23 Maart 2023 |accessdate=8 Mei 2024}}</ref> |Gini_rang = |Gini_jaar = 2022 |Gini_kategorie = {{kleur|#fc0|medium}} |geldeenheid = [[Pond sterling]] (£) |geldeenheid_kode = GBP |land_kode = |tydsone = GMT |utc_afwyking = [[UTC±00:00|±0]] |tydsone_somer = BST |utc_afwyking_DST = [[UTC+01:00|+1]] |internet_domein = [[.uk]], [[.gb]] |skakelkode = 44 |voetskrif = <big>[[Beskermheilige]]: [[Sint Andrew]],<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.scotland.org/about/history-tradition-and-roots/features/culture/st-andrews.html |title=''St Andrew—Quick Facts'' |work=Scotland. org—The Official Online Gateway |accessdate=2 Desember 2007 |archive-date=11 November 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071111134544/http://scotland.org/about/history-tradition-and-roots/features/culture/st-andrews.html |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |work=Catholic Online |title=St Andrew |url=http://www.catholic.org/saints/saint.php?saint_id=109 |accessdate=24 Augustus 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200527071305/https://www.catholic.org/saints/saint.php?saint_id=109 |archive-date=27 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> [[Sint Margaret van Skotland|Sint Margaret]]<ref>{{en}} {{cite web |work=Catholic Online |title=St Margaret of Scotland |url=http://www.catholic.org/saints/saint.php?saint_id=304 |accessdate=15 November 2011}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |work=Catholic Online |title=Patron saints |url=http://www.catholic.org/saints/patron.php?letter=S |accessdate=24 Augustus 2014}}</ref> en [[Sint Columba]]<ref>{{en}} {{cite web |work=Catholic Online |title=St Columba |url=http://www.catholic.org/saints/saint.php?saint_id=419 |accessdate=24 Augustus 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200419130011/https://www.catholic.org/saints/saint.php?saint_id=419 |archive-date=19 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> <br />[[Nasionale blom]]: [[Dissel]]</big> }} '''Skotland''' ([[Engels]] en [[Skots]]: ''Scotland'', [ˈskɔtlənd]; [[Skots-Gaelies]]: ''Alba'', [ˈal̪ˠapə], {{Audio|Alba-gd.ogg|luister}}; [[Latyn]]-Kelties: ''Caledonia'') is 'n deelstaat in die noordweste van [[Europa]] en vorm een van die vier [[lande van die Verenigde Koninkryk]]. Die Skotse hoofstad [[Edinburg]] (Engels: ''Edinburgh'') word net soos [[Glasgow]], die grootste stedelike nedersetting in die land, onder die belangrikste finansiële sentrums in Europa gereken. Skotland beslaan 'n oppervlakte van 80&nbsp;231&nbsp;km² en het in 2022 'n bevolking van sowat 5,5 miljoen gehad. [[Lêer:Eilean Donan at Dusk.jpg|duimnael|links|Die kasteel Eilean Donan teen sononder]] Skotland beslaan met 80&nbsp;231 vierkante kilometer sowat een derde van [[Groot-Brittanje]] se oppervlakte en grens aan [[Engeland]] in die suide. Die grenslyn loop oor 'n afstand van 96 kilometer tussen die Tweedrivier aan die ooskus en die Solway Firth in die weste. In die ooste word Skotland deur die [[Noordsee]] begrens, in die noorde en weste deur die [[Atlantiese Oseaan]], en in die suidweste deur die [[Noordkanaal]] en die [[Ierse See]]. Die eiland [[Ierland]] lê sowat 30 kilometer van Skotland se mees suidwestelike landtong af. Naas die vastelandse gebied is daar meer as 790 eilande, waarvan die [[Shetland]]-, [[Orkney, Skotland|Orkney]]- en [[Hebride]]-eilande die bekendstes en belangrikstes is. Skotland beskik oor die grootste reserwes van [[ruolie]] in die Noordelike Atlantiese Oseaan en die Noordsee. Die [[Koninkryk van Skotland]] het tot 1 Mei 1707 as 'n onafhanklike staat bestaan en het daarna volgens die [[Acts of Union 1707]] ("Wet van Vereniging") met die [[Koninkryk van Engeland]] saamgesmelt om die [[Koninkryk van Groot-Brittanje]] te vorm.<ref>{{en}} Keay, J. & Keay, J. (1994) ''Collins Encyclopaedia of Scotland''. Londen. HarperCollins.</ref><ref>{{en}} Mackie, J.D. (1969) ''A History of Scotland''. Londen. Penguin.</ref> Die Unie het ook die Parlement van Groot-Brittanje gestig wat beide die Parlement van Engeland en Skotland vervang het. Die Koninkryk van Groot-Brittanje het op 1 Januarie 1801 volgens die [[Acts of Union 1800]] met die [[Koninkryk van Ierland]] saamgesmelt om die [[Verenigde Koninkryk van Groot-Brittanje en Ierland]] te vorm.<ref>{{en}} {{cite web |title=Parliament and Ireland |publisher=The Houses of Parliament |url=https://www.parliament.uk/about/living-heritage/evolutionofparliament/legislativescrutiny/parliamentandireland/ |location=Londen |accessdate=5 Mei 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200505153251/https://www.parliament.uk/about/living-heritage/evolutionofparliament/legislativescrutiny/parliamentandireland/ |archive-date=5 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Met dié Unie is die Parlement van Groot-Brittanje en die Parlement van Ierland verenig om die Parlement van die Verenigde Koninkryk te vorm. Skotland het sy eie reg- en onderwysstelsel. Die eerste [[Skotse Parlement|parlement]] sedert 1707 is in Mei 1999 verkies. Sy bevoegdhede sluit onderwys, gesondheidsake en die meeste interne aangeleenthede in. == Etimologie == Die woord "Skotland" is ontleen aan ''Scoti'', die [[Latyn]]se naam vir die [[Gaele]]. Philip Freeman het bespiegel oor die moontlikheid dat 'n groep stropers 'n naam aangeneem het met die Indo-Europese wortel *''skot'' en verwys na die ooreenkoms met die Griekse ''skotos'' (σκότος) wat "duisternis" of "somberheid" beteken.<ref>{{en}} {{cite book |author=P. Freeman |title=Ireland and the Classical World |publisher=Austin |year=2001 |pages=93 |url=https://books.google.de/books?id=ZSHhfOM-5AEC&pg=PA93&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |accessdate=31 Maart 2023}}</ref> Die Laat-Latynse woord ''Scotia'' ("land van die Gaele") is oorspronklik gebruik om na Ierland te verwys,<ref>{{en}} {{cite book |author=Stephen Gwynn |title=The History of Ireland |date=Julie 2009 |isbn=978-1-113-15517-7 |page=16 |url=https://books.google.de/books?id=2RlF7sq48n4C&pg=PA16&redir_esc=y}}</ref> en eweneens is die [[Ou Engels]]e ''Scotland'' gebruik vir Ierland.<ref>{{en}} {{cite book |author=Andreas Lemke |title=The Old English Translation of Bede's ''Historia Ecclesiastica Gentis Anglorum'' in its Historical and Cultural Context |chapter=II: The ''OEHE'': The Material Evidence |pages=71 |publisher=Universitätsdrucke Göttingen |year=2015 |url=https://www.univerlag.uni-goettingen.de/bitstream/handle/3/isbn-978-3-86395-189-4/GSEP8_lemke.pdf?sequence=1 |accessdate=31 Maart 2023}}</ref> Teen die laaste in die 11de eeu is ''Scotia'' gebruik om te verwys na (die Gaelies-talige) Skotland noord van die [[Forth]]rivier, langs ''Albania'' of ''Albany'' (albei is afgelei van die Gaeliese ''Alba''.<ref>{{en}} {{cite book |authors=John Ayto, Ian Crofton |title=Brewer's Britain & Ireland: The History, Culture, Folklore and Etymology of 7500 Places in These Islands |year=2005 |isbn=978-0-304-35385-9 |url=https://archive.org/details/brewersbritainir0000unse |accessdate=31 Maart 2023}}</ref> Die gebruik van die woorde "Skotte" en "Skotland" om alles in te sluit wat nou Skotland is, het in die Laat Middeleeue algemeen geword.<ref>{{en}} {{cite book |author=J Keay |title=Collins Encyclopaedia of Scotland |publisher=HarperCollins |year=1994 |location=Londen}}</ref> == Geografie == [[Lêer:Urquhart-kasteel, Loch Ness, Skotland.jpg|duimnael|links|[[Loch Ness]] met die kasteel Urqhart in die voorgrond]] [[Lêer:Arbroath Harbour.jpg|duimnael|links|Die hawe van Arbroath]] Die Skotse vasteland bestaan uit drie landskapsvorme: Die [[Skotse Hoogland]] in die noorde, die Sentraal-Skotse vlaktes en die heuwelagtige ''Southern Uplands'' in die suide. Die Hoogland is 'n bergagtige streek met die Great Glen as sentrale vallei. Die hoogste bergpieke van die [[Verenigde Koninkryk]] maak deel uit van die Skotse Hoogland, soos byvoorbeeld [[Ben Nevis]] naby Fort William, die hoogste piek in die land met 1&nbsp;344 meter. Die vlaktes van Sentraal-Skotland vorm die digbevolkte hartland met die stad Glasgow in die weste en die hoofstad Edinburg in die ooste. Hier is ook die belangrikste nywerheidsgebiede van Skotland saamgetrek. Die heuwelland van die Southern Uplands strek oor 'n afstand van naastenby 200 kilometer van Stranraer aan die Ierse See tot by Oos-Lothian en die Noordsee. Hierdie streek speel 'n kleiner rol as toeristebestemming, maar is nogtans 'n mooi berggebied met talle bergpieke soos die Merrick in Galloway met 'n hoogte van 843 meter. Hy bied 'n pragtige uitsig oor die noordelike Hoogland, die plato van [[Noord-Ierland]] in die weste en die Engelse ''Lake District'' (Meer-distrik), die Pennines-bergreeks en die eiland Man in die suide. Daar is meer as 790 eilande langs die Skotse kus, met die Shetland-, Orkney- en Hebride-eilande (wat onderverdeel word in die [[Binne-Hebride|Binne-]] en [[Buite-Hebride]]) as die drie belangrikste eilandgroepe. 'n Groot aantal eilande lê ook in die riviermondings Firth of Clyde en [[Firth of Forth]]. Sint-Kilda is die mees afgeleë van altesaam 130 bewoonde eilande en lê meer as 160 kilometer van die vasteland af. Skotland is ryklik geseën met natuurlike waterbronne. Meer as 30&nbsp;000 ''[[loch]]s'' (soos mere in die plaaslike Gaeliese taal genoem word) en meer as 5&nbsp;000 riviere met 'n totale lengte van 60&nbsp;000 kilometer bedek die land. Die grootste riviere is [[Clyde]], Dee, Don, Forth, Spee, Tay en Tweed, die mere met die grootste oppervlakke is Loch Lomond (71&nbsp;km²), Loch Ness (56&nbsp;km²) en Loch Awe (39&nbsp;km²). Die laasgenoemde is ook die langste met 41 kilometer. Skotland se mere, wat gedurende die ystydperk deur gletsers diep in die grond gegrawe is, behoort tot die diepste binnelandse waterliggame ter wêreld. Loch Morar is die diepste meer in Skotland met 371 meter.<ref>{{de}} Susanne Tschirner: ''Schottland''. Ostfildern: DuMont 2010, bl. 12</ref> == Klimaat == [[Lêer:BenNevis2005.jpg|duimnael|[[Ben Nevis]], die hoogste berg, lê in Lochaber, die natste distrik van die [[Britse Eilande]]]] Skotland staan bekend vir sy nat en koel, maar matige klimaat, wat veral deur die oseaan beïnvloed word. Die meeste laedrukstelsels, wat oor die noordelike Atlantiese Oseaan ontwikkel, beweeg ooswaarts oor Skotland. Dikwels word hierdie laedrukselsels deur 'n hoëdrukstelsel oor die Asore-eilandgroep in noordwaartse rigting gedwing. Ses van die tien natste graafskappe in die Verenigde Koninkryk is in Skotland geleë. Reënbuie is nogtans gewoonlik van kort duur. Die land trek ongeag sy subarktiese ligging voordeel uit die warm [[Golfstroom]] en het baie warmer temperature in vergelyking met ander Europese gebiede, wat op dieselfde breedtegraad lê soos byvoorbeeld die omgewing van die [[Noorweë|Noorse]] hoofstad [[Oslo]]. Die weer is dikwels onvoorspelbaar, en temperature is ondanks die matige Golfstroom-invloed laer as in die res van die Verenigde Koninkryk. Die gemiddelde maksimale temperatuur in die winter is 6&nbsp;°C, terwyl die hoogste gemiddelde temperature in die somer tot sowat 18&nbsp;°C styg. Die gemiddelde jaarlikse temperatuur op die berg Ben Nevis is vriespunt. Wes-Skotland is danksy die oseaniese strome gewoonlik warmer as die ooste, wat deur die kouer temperature van die Noordsee beïnvloed word. Tiree op die Hebride-eilande word as die sonnigste plek in die land beskou; hier is in 1975 300 sonskyndae aangeteken. Die gemiddelde jaarlikse reënval varieer in die verskillende streke; die westelike hoogland is die natste gebied met meer as 3&nbsp;000 millimeter reën per jaar, terwyl die reënval in die vlaktes meesal tot minder as 800 millimeter beperk bly. Hoër geleë gebiede word in die winter deur koue en sneeuval gekenmerk. Die dorp Braemar het sowat 59 sneeudae per jaar, terwyl die kusgebiede sneeuval gewoonlik op minder as tien dae per jaar het. == Geskiedenis == === Vroeë geskiedenis === [[Lêer:Hadrian's wall at Greenhead Lough.jpg|duimnael|Die Muur van Hadrianus vorm die grenslyn tussen die historiese Romeinse provinsie Britannia en Skotland]] Die eerste groep van jagters en versamelaars het hulle sowat 11&nbsp;000 jaar gelede in Skotland gevestig, nadat die yslaag van die laaste ystydperk begin terugwyk het. Die eerste permanente huise is sowat 9&nbsp;500 jaar gelede opgerig, en die eerste noemenswaardige dorpe het sowat 6&nbsp;000 jaar gelede ontstaan. Die geskiedskrywing van Skotland het in die Romeinse tydperk begin, toe die Romeine Engeland en [[Wallis]] verower en as provinsie [[Britannia (provinsie)|Britannia]] by hulle ryk ingelyf het. 'n Gedeelte van Suid-Skotland het 'n tyd lank onder Romeinse invloed gekom, tog het die Romeine die noorde van Skotland, wat as Caledonia bekend gestaan het, nooit verower nie. Caledonia was destyds die tuisland van die Pikte, terwyl die Gaeliese stamme van [[Dál Riata]] (wat volgens sommige oorlewerings oorspronklik vanaf Noord-Ierland na Skotland gekom het, of, soos uit moderne argeologiese navorsing blyk, 'n gemeenskaplike beskawing gevorm het) [[Argyll]] bewoon het. Ná die einde van die Romeinse heerskappy in Brittanje het Skotland tussen die 4de en 10de eeu uit vier koninkryke en beskawings bestaan: Dál Riata in die noorde; die ryk van die Pikte, wat noord van die Firth of Forth gelê het; Strathclyde, die ryk van die Britoniese Kelte; en Bernicia, die ryk teen die Tweedmonding, wat deur die Germaanse Angele bewoon is. Die Wikings was die vyfde etniese groep wat hulle in Skotland gevestig het. Die eerste vier groepe was teen die vroeë 11de eeu in 'n gemeenskaplike koninkrykryk verenig wat suidwaarts tot in die huidige Engeland gestrek het, terwyl dit in die weste en noorde aan gebiede gegrens het wat onder Noorse invloed gestaan het.<ref>{{en}} Sally M Forster: ''Picts, Gaels and Scots. Early Historic Scotland''. London: B T Batsford / Historic Scotland 2004, bl. 7</ref> === Wikings in Skotland === [[Lêer:Flateyjarbok Haraldr Halfdan.jpg|duimnael|Die Noorse koning Harald Harfågre het [[Orkney]] in 875 by sy magsgebied ingelyf]] In die laat 8ste eeu het die Wiking-aanvalle op die Keltiese klooster Iona die beginpunt van die [[Skandinawië|Skandinawiese]] magsuitbreiding na Skotland gevorm, en binne enkele jare het Nordiese setlaars tot 'n beduidende magsfaktor in die politieke lewe ontwikkel. Die noordelike eilandgroepe van Orkney en Shetland is selfs tot by die middel van die 15de eeu deur Skandinawiese bewoners oorheers. Die eerste Wiking-aanval op die klooster Iona in 795 was net die begin van 'n reeks aanvalle wat tot in 825 voortgeduur het. Veral die noordelike eilandgroepe Orkney en Shetland het 'n teiken vir die [[Wikings]] geword, en ook die Pikte aan die Skotse Noordseekus, wat 'n vryheidsstryd teen die [[Skotte]] uit die weste gevoer het, is deur Wiking-aanvalle tot so 'n mate verswak dat hulle uiteindelik 'n nederlaag gely en in 841 met die Skotse ryk verenig het. Orkney en Shetland is omstreeks 800 by die Noorse magsgebied ingelyf, en binne 'n dekade het ook vastelandse gebiede tot by Caithness en Sutherland in die suide en tot by die Hebride-eilande in die weste in die Noorse magsfeer beland.<ref>{{de}} Konstam, Angus: ''Die Wikinger. Geschichte, Eroberungen, Kultur''. Wene: tosa/Carl Ueberreuther 2007, bl. 138</ref> Die Nore het hulle ná die inlywing van die Pikteryk by Skotland veral op magskonsolidasie in die verowerde gebiede gekonsentreer, maar nogtans verskeie kere regstreeks by die Skotse politiek ingemeng. Die Nordiese koning Olaf van Dublin het in 860 oorlog in Sentraal-Skotland gevoer, en die Skotse Wikings het tot by die 10de eeu verskeie kere rooftogte in die suide uitgevoer om skatte en slawe as 'n buit weg te voer. Afhangende van die politieke situasie het Noorse of Nordies-Ierse krygers daarnaas militêre steun aan óf die Skotse monarge óf hul teenstanders verleen. Onder die heerskappy van [[Malcolm I]] van Skotland (943–954) het 'n Nordies-Ierse leër in die naam van die Skotse koning teen die Saksers geveg en 'n nederlaag gely. Kenneth II (971–995) het 'n Deense inval in die ooste van die land afgeweer. Sy nasaat [[Malcolm II]] (1005–1034) het sy dogter met graaf Sigurd die Dikke van Orkney laat trou om die noordelike grens van Skotland te beskerm. Alhoewel Skotse en Nordiese adellikes onder mekaar vir die oorheersing van die Skotse hoogland en die eilande gebaklei het, was die verhouding tussen Skotte en Nore in hierdie periode deur 'n vreedsame naasbestaan gekenmerk. === Kwynende Nordiese invloed === [[Lêer:Kingdom of Mann and the Isles-en.svg|duimnael|Kaart van die Koninkryk van Man en die Eilande, aan die einde van die 11de eeu: {{sleutel|#980101|Norðr: Shetland en Orkney}} {{sleutel|#ff0000|Sodor: Man en die Hebride}}]] Toe Sigurd die Dikke in die Slag van Clontarf gesneuwel het, is sy landbesit onder sy Noord-Skotse nakomelinge verdeel om sodoende die politieke alliansie tussen die graafskap Orkney en Skotland te bevestig. 'n Ooreenkoms tussen die grawe van Orkney en die ''mormaer'' (graaf) Macbeth van Moray het daartoe gelei dat [[Macbeth van Skotland|Macbeth]] danksy die Nordiese steun die Skotse troon kon bestyg. Die heerskappy van [[Malcolm III|Malcolm III Canmore]] (1058–1093) was 'n periode van politieke stabiliteit, en as gevolg van die kwynende militêre en ekonomiese magsbasis van Orkney en die verswakkende bande met Noorweë het die [[Wikings]] 'n al hoe kleiner rol in die politiek van Skotland gespeel. In 1263 het die Noorse koning Haakon IV 'n duur, maar onsuksesvolle strafekspedisie teen die Skotte gelei. Sy verpletterende nederlaag in die Slag naby Largs het die einde van die Nordiese invloed in Skotland bestempel. Haakon is op pad terug na Noorweë op Orkney oorlede, en die Noorse Kroon het vanweë sy finansiële moeilikhede besluit om die Skotse eilande prys te gee. Die Hebride-eilande is in 1266 aan die Skotse koning verkoop. Orkney en Shetland het nog tot 1460 'n Noorse besitting gebly, maar in politieke en ekonomiese opsig geen noemenswaardige rol meer gespeel nie sodat die Skotse beleid nou op die [[Engelse]] bure in die suide begin konsentreer het. === Koninkryk van Skotland === {{Hoofartikel|Koninkryk van Skotland}} [[Lêer:Alexander III and Ollamh Rígh.JPG|duimnael|Die kroning van Alexander III op Moot Hill in Scone, die ou hoofstad van Skotland. Hy word deur die ''ollam rígh Alban'', die koninklike digter van Skotland, met die woorde ''“Benach De Re Albanne”'' (“God seën die Koning van Skotland”) begroet]] Volgens die tradisionele oorlewering het die geskiedenis van die Koninkryk van Skotland 'n aanvang geneem met [[Kenneth MacAlpin|Kenneth I van Skotland]], wat in 843 koning van die Pikte en Skotte geword het. Die Koninkryk van Skotland het in die volgende min of meer na sy huidige grense uitgebrei. Terwyl die ryk goeie en nou betrekkinge met die heersers van Engeland gehandhaaf het, is die binnelandse politiek deur 'n hewige magstryd binne die heersende dinastie oorskadu. Met die Normandiese verowering van Engeland in 1066 het Skotland geleidelik begin wegbeweeg van sy Gaelies-Keltiese kultuur. Koning Malcolm III het getrou met Margaret, die suster van Edgar Ætheling, 'n Angel-Saksiese adellike wat aanspraak op die Engelse troon gemaak het. Margaret het veral die invloed van die Keltiese kerk verminder. Met die troonbestyging van haar jongste seun David I is die [[feodalisme|feodale]] stelsel in Skotland ingevoer en die immigrasie van setlaars uit die Nederlande bevorder. Hierdie beleid was veral daarop gemik om die handelsbande met die vasteland van Europa en Skandinawië te versterk. In die laat 13de eeu het baie Normandiese en Anglo-Normandiese gesinne landgoedere in Skotland ontvang. In hierdie tydperk het ook die Skotse parlement vir die eerste keer vergader. Ná die dood van die Jonkvrou van Noorweë, die laaste afstammeling en erfgenaam van Alexander III van Skotland, het die Skotse adel [[Eduard I van Engeland]] om bemiddeling tussen die verskillende troonpretendente gevra. Die Engelse heerser het nogtans liewer geprobeer om 'n marionetmonargie onder sy invloed te vestig. Die Skotte het weerstand teen die Engelse planne gebied en onder die leiding van Sir [[William Wallace]] en Andrew de Moray eers John Balliol en later Robert Bruce as moontlike troonopvolger ondersteun. Bruce is op 25 Maart 1306 as die nuwe Skotse koning Robert I bekroon en het op 23 en 24 Junie 1314 in die [[Slag van Bannockburn]] 'n beslissende oorwinning oor die Engelse behaal. Die oorlogshandelinge het egter ná sy dood tydens die Tweede Skotse Onafhanklikheidsoorlog (1332–1357) weer opgevlam met Edward Balliol se vergeefse poging om Bruce se erfgename met Engelse steun van die troon te verdryf. Die politieke situasie in Skotland het met die opkoms van die Stewart-dinastie in die sewentigerjare van die 14de eeu begin stabiliseer. Teen die einde van die Middeleeue was Skotland in kulturele opsig verdeel in die oorwegend Skotstalige vlaktes en die Gaeliessprekende hoogland. Die vlaktes was histories nouer ingeskakel by die hoofstroom van die Europese kultuur as die hoogland, wat veral deur sy clan-stelsel gekenmerk is. Die magtige clans het die hoogland tot by die Wet van Vereniging in 1707 oorheers. In 1603 het die Skotse koning [[Jakobus VI van Skotland|Jakobus VI]] die erfgenaam van die Engelse troon geword en ook as koning Jakob I van Engeland geregeer. Met die uitsondering van die tydperk van die Protektoraat het Skotland 'n selfstandige staat gebly, tog was daar geskille oor die bestuur van die kerk. Ná die [[Glorieryke Rewolusie]] en die val van die Rooms-Katolieke [[Jakobus VII van Skotland|Jakobus VII]] het Skotland vir 'n tyd lank gedreig om 'n ander Protestantse monarg uit Engeland te kies. Die Engelse het op hulle beurt met 'n handelsboikot en die sluiting van die grens gedreig, maar uiteindelik het die parlemente van Skotland en Engeland die gemeenskaplike Wet oor die Vereniging aanvaar, waardeur die Koninkryk van Groot-Brittanje geskep is. Twee Jakobiete-opstande in die weste van Skotland het in 1715 en 1745 nie daarin geslaag om die Huis Hanover van die Britse troon te verdryf nie. === ''Tobacco Lords'' === [[Lêer:Glasgow Tolbooth Steeple, Glasgow.jpg|duimnael|Die kloktoring Tolbooth Steeple (1625−1627) in die historiese handelsbuurt van Glasgow, Merchant City, het oorspronklik deel uitgemaak van 'n groter gebouekompleks]] Die 18de eeu was die "goue eeu" vir 'n klein groep welvarende handelaars uit Glasgow, die sogenaamde ''Tobacco Lords'' of ''Virginia Dons'' aan wie die tabakhandel met Groot-Brittanje se Amerikaanse kolonies ongekende rykdomme besorg het. Dit was juis die vereniging met Engeland waardeur Skotse handelaars toegang tot [[Britse oorsese gebiede|oorsese Britse besittings]] gekry het, veral in Noord-Amerika. Glasgow se geografiese posisie aan die Clyde-rivier was die eerste plek in Europa waar die handelswinde gewaai het en sy handelaars sodoende 'n maklike voorsprong van twee tot drie weke bo hul mededingers in ander Britse en Europese seehawens gegee het. Hierdie voordeel is nog vergroot deur die monopolie op tabakinvoere na Franse gebiede wat in 1747 deur die Franse kroon aan hulle toegeken is, en later, in 1768, deur die verdieping van die Clyde-rivier. Glasgow se skepe is daarnaas in Amerika gebou en spesifiek vir trans-atlantiese roetes ontwerp. Hulle was groter as dié van ander hawens. Die grootste voordeel vir Glasgow se tabakhandelaars was egter hul uitgebreide netwerke dwarsoor Brittanje, Europa en die Amerikas waaroor hulle self toesig gehou het. Die tabakhandel was deel van die groter handelsbetrekkinge waardeur Brittanje en vastelandse Europa verbruikers- en ander vervaardigde goedere na die kolonies in Noord-Amerika en die Karibiese See uitgevoer het, terwyl tropiese goedere, waaronder tabak, suiker en rum, in ruil daarvoor ingevoer is. Later is 'n derde been by hierdie trans-atlantiese handel gevoeg nadat Britse handelaars begin het om slawe uit Wes-Afrika na die kolonies te vervoer – dit was die begin van die sogenaamde driehoekshandel. Die fortuine, wat Glasgowse handelaars verdien het, was so groot dat hulle 'n aristokratiese leefstyl kon bekostig wat in hul weelderige huise en kerkgeboue weerspieël is. Hul Calvinistiese agtergrond het nogtans verseker dat hulle hul rykdom steeds met kosbare dog sobere materiale vertoon het – swart syklere (wat nogtans met rooi mantels gekombineer is), swart driehoekige hoede, silwer- of goudversierde wandelstokke van ebbehout, mahoniehout-meubels en klassieke boustyle vir hul privaat en openbare geboue. Hul herewonings het in die westelike buitewyke van die 18de eeuse stad ontstaan, in 'n handelsbuurt wat tans as ''Merchant City'' bekend staan en waar hulle hul name aan latere strate verleen het. Ander straatname verwys regstreeks na die destydse driehoekshandel, veral Virginia- en Jamaica-straat of is na die herewonings van die belangrikste ''Tobacco Lords'' vernoem, waaronder Andrew Buchanan, James Dunlop, Archibad Ingram, James Wilson, Alexander Oswald, Andrew Cochrane en John Glassford. Alexander Speirs se ''Virginia Mansion'' was die naamgewer vir Virginia-straat, terwyl Speirs Wharf in Port Dundas Alexander se naam dra. Die [[Amerikaanse Rewolusionêre Oorlog|Amerikaanse Onafhanklikheidsoorlog]] (1775–1783) het 'n einde gebring aan hierdie tabakhandel, maar Glasgow se slim handelaars het vinnig gereageer en hul aandag nou op ander winsgewende dele van die driehoekshandel gerig, waaronder katoen in Brits-Wes-Indië. === Moderne tydperk === [[Lêer:Scottish Parliament, from Salisbury Crags.jpg|duimnael|links|Die Skotse parlementsgebou in Edinburg]] [[Lêer:QEUH.jpg|duimnael|Die moderne ''Queen Elizabeth University Hospital'' in Glasgow. Die uitgestrekte kompleks staan in die volksmond weens sy stervormige ontwerp en die helihawe op die dak van die hoofgebou ook as ''Death Star'' bekend – 'n sinspeling op die ''Death Star'' in die ''Star Wars''-rolprente]] Skotland het in die tydperk van die Skotse verligting en die Industriële Rewolusie tot een van die intellektuele, handel- en nywerheidsentrums van Europa ontwikkel. Veral ná die [[Tweede Wêreldoorlog]] het die land gebuk gegaan onder die proses van de-industrialisering. Die land het desondanks in die afgelope dekades 'n soort kulturele en ekonomiese hergeboorte beleef, wat gedeeltelik te danke was aan die inkomste uit die olie- en gasontginning in die Noordsee ná die ontdekking van die eerste olieveld in 1970, die vinnige groei van die elektroniese bedryf en die finansiële sektor en die skepping van die Skotse Parlement volgens die Skotland-wet van 1998. Die proses van devolusie, waardeur die Verenigde Koninkryk van die tradisionele model van 'n eenheidstaat wegbeweeg het en meer administratiewe bevoegdhede aan streekparlemente oorgedra is, is deur Skotse kiesers in 1997 in 'n referendum met 'n groot meerderheid van die uitgebragte stemme goedgekeur. Donald Dewar is as eerste premier van Skotland verkies, maar een jaar ná sy aanstelling skielik oorlede. Die Labour Party, tradisioneel die sterkste politieke krag in Skotland, het in die parlementêre verkiesing van 2007 'n verpletterende nederlaag gely. 'n Minderheidsregering van die [[Skotse Nasionale Party]] (SNP) is met die steun van die Groen Party gevorm en Alex Salmond (SNP) as eerste minister verkies. In 2011 het die SNP 'n algehele meerderheid in die parlement behaal en op 18 September 2014 'n [[referendum oor die onafhanklikheid van Skotland]] laat hou. Dié voorstel is deur 55 persent van Skotse kiesers verwerp.<ref>{{en}} [https://www.gov.uk/government/topical-events/scottish-independence-referendum/about ''gov.uk: Scottish independence referendum. Besoek op 11 Junie 2017'']</ref> == Administratiewe streke == Op administratiewe vlak is Skotland onderdeel in 32 raadsgebiede ([[Engels]]: ''council areas''; [[Skots-Gaelies]]: ''comhairlean'').<ref>{{en}} {{cite web |url=https://lgiu.org/local-government-facts-and-figures-scotland/ |title=Local government facts and figures: Scotland |publisher=lgiu.org |accessdate=14 Maart 2022}}</ref> [[Lêer:Scotland, administrative divisions - de - colored (zoom).svg|duimnael|Kaart van Skotland se 32 raadsgebiede]] {| class="wikitable sortable" ! class="unsortable" |Wapen ! Raadsgebied |- |align="center" | [[Lêer:Glasgow Coat of Arms 1996.svg|40px]] |align="left" | Stad [[Glasgow]] |- |align="center" | [[Lêer:Coat of Arms of the Edinburgh City Council.svg|40px]] |align="left" | Stad [[Edinburg]] |- |align="center" | [[Lêer:Coat of Arms of the Fife Area Council.svg|40px]] |align="left" | [[Fife]] |- |align="center" | [[Lêer:Coat of arms of North Lanarkshire Council.svg|20px]] |align="left" | [[Noord-Lanarkshire]] |- |align="center" | [[Lêer:Coat of arms of South Lanarkshire.svg|20px]] |align="left" | [[Suid-Lanarkshire]] |- |align="center" | – |align="left" | [[Aberdeenshire]] |- |align="center" | [[Lêer:Coat of Arms of the Highland Area Council.svg|40px]] |align="left" | [[Highland]] |- |align="center" | [[Lêer:Coat of arms of Aberdeen.svg|40px]] |align="left" | Stad [[Aberdeen, Skotland|Aberdeen]] |- |align="center" | [[Lêer:Coat of arms of West Lothian Council.svg|40px]] |align="left" | [[Wes-Lothian]] |- |align="center" | [[Lêer:Coat of Arms of Renfrewshire.svg|20px]] |align="left" | [[Renfrewshire]] |- |align="center" | [[Lêer:Coat of Arms of Falkirk.svg|20px]] |align="left" | [[Falkirk]] |- |align="center" | [[Lêer:Coat of Arms of the Area Council of Perth and Kinross.svg|40px]] |align="left" | [[Perth en Kinross]] |- |align="center" | [[Lêer:Coat of arms of the Dumfries and Galloway area council 1996.svg|40px]] |align="left" | [[Dumfries en Galloway]] |- |align="center" | [[Lêer:City of Dundee Coat of Arms.png|40px]] |align="left" | Stad [[Dundee]] |- |align="center" | [[Lêer:North Ayrshire coat of arms.svg|20px]] |align="left" | [[Noord-Ayrshire]] |- |align="center" | [[Lêer:Coat of Arms of East Ayrshire.svg|40px]] |align="left" | [[Oos-Ayrshire]] |- |align="center" | [[Lêer:Coat of arms of the Angus Area Council.svg|20px]] |align="left" | [[Angus]] |- |align="center" | – |align="left" | [[Scottish Borders]] |- |align="center" | [[Lêer:Coat of arms of South Ayrshire.svg|40px]] |align="left" | [[Suid-Ayrshire]] |- |align="center" | [[Lêer:Coat of arms of East Dunbartonshire.svg|40px]] |align="left" | [[Oos-Dunbartonshire]] |- |align="center" | [[Lêer:Coat of arms of East Lothian.svg|20px]] |align="left" | [[Oos-Lothian]] |- |align="center" | [[Lêer:Coat of arms of Moray Area Council.svg|20px]] |align="left" | [[Moray]] |- |align="center" | – |align="left" | [[Oos-Renfrewshire]] |- |align="center" | – |align="left" | [[Stirling]] |- |align="center" | [[Lêer:Coat of arms of Midlothian District Council.svg|40px]] |align="left" | [[Midlothian]] |- |align="center" | [[Lêer:Coat of arms of West Dunbartonshire.svg|20px]] |align="left" | [[Wes-Dunbartonshire]] |- |align="center" | [[Lêer:Coat of Arms Argyll %26 Bute.svg|20px]] |align="left" | [[Argyll en Bute]] |- |align="center" | [[Lêer:Coat of Arms Inverclyde.svg|20px]] |align="left" | [[Inverclyde]] |- |align="center" | [[Lêer:Coat of arms of Clackmannanshire.svg|20px]] |align="left" | [[Clackmannanshire]] |- |align="center" | [[Lêer:Coat of Arms of the Na h-Eileanan Siar (Outer Hebrides).svg|40px]] |align="left" | [[Buite-Hebride]] |- |align="center" | – |align="left" | [[Shetland]] |- |align="center" | – |align="left" | [[Orkney, Skotland|Orkney]] |} == Ekonomie == === Skotland as perifere ekonomiese streek === [[Lêer:Bonawe - 07062009 - 01.jpg|duimnael|Die historiese Bonawe-[[hoogoond]] het tussen 1753 en 1876 jaarliks tot 700 ton yster geproduseer]] [[Lêer:The Kelpies at The Helix in Falkirk, Scotland, June 2014.jpg|duimnael|''The Kelpies'', 'n staalmonument met 'n hoogte van 30&nbsp;m en simbool vir Skotland se perdekragerfenis, geskep deur die beeldhouer Andy Scott in Falkirk]] Net soos Ierland en Wallis was Skotland in ekonomiese opsig eeue lank 'n perifere gebied wat deur Engeland oorheers is. 'n Besondere kenmerk, wat deur al drie lande gedeel word, is die sogenaamde ''Celtic Fringe'', die Keltiessprekende randgebied. Die vroeëre Keltiese bewoners van die Skotse Laagland is net soos dié van Engeland deur die Angel-Saksiese veroweraars geabsorbeer, maar 'n beduidende Keltiese bevolking het met alle gepaardgaande politieke en kulturele implikasies in Ierland, Wallis en die Hooglande van Skotland hul etniese karakter bewaar. Onderontwikkeling in hierdie Keltiese gebiede, wat uit 'n vroeëre nadelige landboustruktuur voortgespruit het, het hierdie randgebiede in 'n besondere mate aan markkragte uitgelewer en tot 'n groot bevolkingsverlies gelei. Die industrialisering van Skotland was tot die onlangse ontdekking en ontginning van olievelde in die Noordsee beperk tot 'n enklawe in die Laagland wat vanaf Glasgow en die Clydeside-agglomerasie in die weste tot by Edinburg in die ooste gestrek het. Die diversifiseringsproses in hierdie nywerheidsgebied was veel omvattender as in Wallis en Ierland en het steenkoolontginning, tekstielvervaardiging, swaar nywerhede (waaronder yster- en staalvervaardiging, skeepsbou en marine ingenieurswese) asook landbouaktiwiteite ingesluit. Desondanks was die Skotse ekonomie net soos die hoogs gespesialiseerde ekonomieë in die ander perifere streke aan die ontwringende invloede van eksterne markte blootgestel. So is dit byvoorbeeld baie hard getref deur die [[Groot Depressie]] in die 1930's en was dit nog steeds grotendeels afhanklik van tradisionele sektore toe Engeland se ekonomiese swaartepunt reeds na petrochemiese nywerhede, sintetiese materiale, ligte ingenieurswese en die nuwe groeibedryf motorvervaardiging verskuif het. Ongeag die vergelykbare graad aan industrialisering was werkloosheidsvlakke in Skotland in die vroeë 1960's nog aansienlik hoër as dié van Engeland.<ref>{{en}} Caroline Macafee: ''Varieties of English Around the World: Glasgow''. Amsterdam: John Benjamins Publishing Company 1983, bl. 4</ref> === Nywerheidsomwenteling === Skotland was saam met Engeland die eerste nywerheidsland ter wêreld, maar net soos in die suide het die industrialiseringsproses gepaard gegaan met uitbuiting, kinderarbeid, haglike lewensomstandighede van die werkersklas, die vorming van krotbuurte in die vinnig groeiende metropole en grootskaalse omgewingsbesoedeling. Twee Skotte het met hul tegniese en wetenskaplike bydraes belangrike hoekstene vir die industrialisering en moderne ekonomiese wetenskappe gelê: [[James Watt]] as uitvinder van die wêreld se eerste laedruk-stoomenjin as tegnologiese basis vir die tekstielnywerheid, en [[Adam Smith]] as skrywer van ''The Wealth of Nations'' (1776), die wetenskaplike fondament van die klassieke liberalisme en vryemark-kapitalisme. Ná die nywerheidsomwenteling het die Skotse ekonomie hom op die swaar nywerhede begin toespits, met skeepsbou, steenkoolmynbou en staalvervaardiging as die belangrikste bedrywighede. Aangesien Skotland deel uitgemaak het van die [[Britse Ryk]], het sy uitvoergoedere maklike toegang tot die wêreldmark gevind. === Huidige situasie === [[Lêer:Schottisches Hochlandrind-Basel1.jpg|duimnael|links|'n Bees van die Skotse Hoogland]] [[Lêer:Bank of Scotland head office, Edinburgh.jpg|duimnael|Die hoofkwartier van die Bank van Skotland in Edinburg]] [[Lêer:Glenfiddich Distillery, Dufftown.jpg|duimnael|Die ''Glenfiddich''-whiskydistilleerdery in Dufftown]] Die Skotse ekonomie is stewig verweef met dié van Europa en ander gebiede van die Westerse wêreld en sterk uitvoergerig. Dit is in wese 'n markekonomie, alhoewel daar tot 'n beperkte mate staatlike inmenging in die ekonomiese gebeure is. Skotse handelskantore is in enkele oorsese stede soos [[Berlyn]] as deel van Britse ambassades gevestig. Met die verskuiwing na hoë-tegnologie en dienste het die swaar nywerhede se belangrikheid in die laat 20ste eeu steeds meer afgeneem. Die tagtigerjare was gekenmerk deur 'n ekonomiese opswaai in die sogenaamde ''Silicon Glen''-korridor tussen Glasgow en Edinburg, en 'n groot aantal tegnologiese ondernemings het hulle in Skotland gevestig. Ook die ontdekking van olievelde langs Skotland se Noordseekus het die hervorming van die plaaslike ekonomie aansienlik bevorder. [[Edinburg]] het tot Skotland se belangrikste en Europa se sesde grootste finansiële sentrum ontwikkel. Die stad huisves die hoofkwartiere van die Koninklike Bank van Skotland (''Royal Bank of Scotland'', die tweede grootste bank in Europa), ''HBOS'' (die eienaars van die Koninklike Bank van Skotland) en ''Standard Life''. Glasgow is Skotland se grootste seehawe en die vierde belangrikste nywerheidsentrum in die Verenigde Koninkryk. Die stad lewer meer as sestig persent van Skotland se uitvoere van nywerheidsprodukte op. Alhoewel sy omvang verminder het, is skeepsbou nog steeds een van die beduidendste plaaslike nywerhede. Glasgow beskik daarnaas oor Skotland se mees uitgestrekte en ekonomies belangrikste sakesentrum. Dit is een van Europa se twintig vernaamste finansiële sentrums en huisves die hoofkwartiere van baie belangrike Britse maatskappye. [[Aberdeen, Skotland|Aberdeen]], wat soms ook die olie-hoofstad van Europa genoem word, dien as die sentrum van die olienywerheid. Tekstiele, chemiese produkte, distilleerderye, brouerye, toerisme en vissery is eweneens belangrike bronne van inkomste. Skotland se uitvoere het in 2003 sowat £18,7 miljard (R231,7 miljard) beloop, waarvan sewentig persent of £13,1 miljard (R162,3 miljard) nywerheidsprodukte. Die belangrikste Skotse uitvoergoedere is [[whiskey|whisky]], elektroniese toerusting en finansiële dienste, met die Verenigde State, Duitsland en Frankryk as die belangrikste bestemmings. Die bruto binnelandse produk van Skotland (BBP) het in die jaar 2002 £74 miljard (R917 miljard) of £14&nbsp;651 (R181&nbsp;558) per capita beloop. Slegs sowat 'n kwart van Skotland se oppervlakte is landbougebiede, met graan en groentes as die hoofgewasse. Skaapteelt is egter steeds 'n belangrike bedryf in gebiede soos die Skotse Hoogland en die eilandgroepe wat minder geskik is vir akkerbou. Die meeste landgoedere word deur 'n relatief klein aantal mense beheer (350 grondbesitters besit meer as die helfte van die land). Die Skotse Parlement het in 2003 'n wetsontwerp, die Wet oor Landhervorming (''Land Reform Act''), goedgekeur, wat die aankoop van land vir plaaslike gemeenskappe en boere op huurboerderye moontlik maak, selfs in gevalle waar die eienaars onwillig sou wees om te verkoop. Die Skotse voedselbedryf is een van die land se tradisionele en tans ook die grootste nywerheidsektor met meer as 1&nbsp;000 ondernemings en sowat 70&nbsp;000 werknemers wat naas whisky enigiets van heuning tot kitskos produseer. === Geldeenheid en banknote === Alhoewel ook in Skotland, net soos elders in die Verenigde Koninkryk, die Pond Sterling die wettige betaalmiddel is, het die drie grootste banke in Skotland – die ''Bank of Scotland'', die ''Royal Bank of Scotland'' en die ''Clydesdale Bank'' – die reg om hul eie banknote uit te reik. Saam met banknote, wat deur die ''Bank of England'' uitgereik word, is daar dus vier verskillende banknote vir elke denominasie. Die totale waarde van banknote, wat deur die gemagtigde Skotse banke in omloop gebring is, beloop tans sowat £3,5 miljard.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.scotbanks.org.uk/banknote_history.php |title=Banknote History |publisher=UK Fincance |accessdate=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407184200/https://www.scotbanks.org.uk/banknote_history.php |archive-date=7 April 2023 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Buite Skotland word Skotse banknote dikwels nie as betaalmiddel aanvaar nie, maar hulle mag by die betrokke Skotse banke gratis vir nie-Skotse banknote omgeruil word. === Toerisme === [[Lêer:Edinburgh Military Tattoo 2007.jpg|duimnael|links|Die ''Royal Edinburgh Military Tattoo'' maak deel uit van die ''Edinburgh Festival'']] [[Lêer:Glenfinnan Viaduct at Loch Shiel 2.jpg|duimnael|Die Glenfinnan-viaduk naby Loch Shiel, 'n laat 19de eeuse [[beton]]struktuur wat as tegniese wonderwerk beskou is, is tans as deel van die spoorroete tussen Mallaig en Fort William 'n toeriste-aantreklikheid wat met die stoomtrein ''[[The Jacobite]]'' geassosieer word – en die ''Hogwarts Express'' in die ''[[Harry Potter]]''-rolprente]] In die 18de en 19de eeu was Skotland as reisbestemming gewild onder kultuurtoeriste en kunstenaars. Dit was veral die reisverhale van [[Samuel Johnson]] en sy begeleier James Boswell, asook die romans van Walter Scott en ander literêre tekste waarin die landskap, kultuur en leefwyse van die Skotse Hooglande in 'n romantiese manier beskryf is.<ref>{{de}} Klaus Zehner en Gerald Wood (reds.): ''Großbritannien. Geographien eines europäischen Nachbarn''. Heidelberg: Spektrum Akademischer Verlag 2010, bl. 152</ref> Die Skotse toerismebedryf het 'n ware opswaai beleef nadat koning George IV in 1822 'n besoek aan Edinburg afgelê het en Prins Albert in 1842 die landgoed [[Balmoral-kasteel|Balmoral]] vir koningin Victoria gekoop het. Hier het in die 1850's 'n romantiese kasteel ontstaan wat tot vandag toe 'n belangrike toeristetrekpleister is. Toerisme in Skotland steun veral op natuurtoerisme en buitelugaktiwiteite soos staptoere, visvang, jag en gholf, en kultuurtoeriste wat tradisionele erfenisbestemmings soos kastele en tuine besoek. Meer onlangs het die twee groot Skotse metropole Edinburg en Glasgow tot toeristebestemmings in hul eie reg ontwikkel. Die ''Edinburgh Festival'', wat drie weke lank in Augustus en September gehou word, lok jaarliks sowat twee miljoen besoekers, terwyl toeriste in Glasgow vrye toegang tot meer as twintig museums en kunsgalerye het wat deur die Stadsraad van Glasgow bestuur word. In 2007 was Skotland met 14,5 miljoen besoekers die derde belangrikste toeristestreek in die Verenigde Koninkryk na Suidwes- en Suidoos-Engeland. == Bevolking en tale == [[Lêer:Scots Gaelic speakers in the 2011 census.png|duimnael|links|Verspreiding van Skots-Gaelies in Skotland volgens die sensus van 2011]] [[Lêer:Scots speakers in the 2011 census.png|duimnael|Verspreiding van Skots in Skotland volgens die sensus van 2011]] Skotland se 5,46 miljoen inwoners verteenwoordig minder as tien persent van die Verenigde Koninkryk se totale bevolking. Hulle is meestal van [[Kelte|Keltiese]], Angel-Saksiese en Skandinawiese afkoms. In die laaste jare het ook 'n groter getal immigrante uit [[Oos-Europa]] hulle in Skotland gevestig, onder wie sowat 20&nbsp;000 [[Pole (volk)|Pole]]. Met 'n gemiddeld van 68 inwoners per vierkante kilometer is Skotland een van die mees yl bevolkte gebiede in Europa. Die Skotse bevolking is oneweredig versprei. 'n Derde van die inwoners is in Skotland se vier metropole Glasgow, Edinburg, [[Aberdeen, Skotland|Aberdeen]] en [[Dundee, Skotland|Dundee]] saamgetrek. Digbevolkte stadsbuurte in Glasgow met byna 3&nbsp;500 inwoners per km² kontrasteer met landelike streke in die Hoogland met bevolkingsdigthede van slegs 8 inwoners per km². Alhoewel die oorgrote meerderheid Skotte Skotse Standaardengels praat, is byna een derde van die bevolking ook een van die inheemse tale Skots en Gaelies magtig. [[Skots-Gaelies]] (Gaelies: ''Gàidhlig'') word nog deur sowat een persent van die Skotse bevolking gepraat, meestal naas Engels. Volgens die sensus van 1971 was daar net 477 mense eentalig Gaelies. Skotse Gaelies word weens die afnemende getal moedertaalsprekers deur Unesco as 'n bedreigde taal geklassifiseer. Die Gaeliese taalgebied, die [[Gàidhealtachd]], beslaan tans veral die noordwestelike hooglandgebiede en die eilande langs die weskus. Gaelies staan onder meer sterk op die Hebrides, in die distrikte Ardnamurchan, Wester Ross en West Sutherland aan die weskus en in klein gemeenskappe in Perthshire (Gaelies: ''Peairt''), Invernessshire (''Siorrachd Inbhir Nis''), Sutherland (''Cataibh''), Ross en Cromarty (''Ros is Cromba''), Argyll (''Earra-Ghàidheal''), Nairn (''Narunn'') en Bute (''Boid''). Die taal word as 'n streektaal erken, terwyl die openbare uitsaaier [[BBC]] saam met MG Alba in September 2008 'n televisiekanaal geloods het wat in Skots-Gaelies uitsaai, [[BBC Alba]]. [[Skots]], 'n Germaanse taal wat nou verwant is aan Engels, word deur sowat dertig persent van die bevolking gepraat. Die taal – in Engels ook bekend as ''Braid Scots'', ''Scotch'' of ''Doric'' – was oorspronklik 'n Angel-Saksiese dialek wat tot Skotland se standaardtaal ontwikkel en sy eie literatuur voortgebring het. Die Protestantse Hervorming, waartydens besluit is om die Bybel nie in Skots te vertaal nie ('n Engelse vertaling was immers al beskikbaar), en die politieke unie met Engeland het Skots as publieke taal afgeskaal. Reeds in die 19de eeu is pogings onderneem om Skots as literêre taal te laat herleef, maar belangstelling in Skots het eers in die laat 20ste eeu weer merkbaar toegeneem. Skots word net soos Gaelies as 'n streektaal erken. === Gaelies === Gedurende die 4de eeu het Iers-Gaeliese setlaars veral uit die klein koninkryk [[Dál Riata]] in die noorde van Ierland hulle in die nabygeleë Skotland gevestig. Twee koninkryke met hierdie naam het eeue lank in Ierland en Skotland bestaan. Die eerste bronne, wat 'n selfstandige ontwikkeling van die Skots-Gaeliese taal aandui, is in die ''Book of Deer'' uit die 10de eeu bewaar. Sy inkonsekwente spelling bevat besonderhede van die afwykende Skotse uitspraak, alhoewel Skots-Gaelies in hierdie tydperk nog as 'n Ierse dialek beskou moet word. Die eerste bron, wat as bewys vir die ontwikkeling van 'n selfstandige Skotse taal naas Iers-Gaelies kan dien, is die ''Book of the Dean of Lismore'' uit die vroeë 16de eeu. Die boek bevat Skots-Gaeliese tekste met 'n spelling wat sterk op die destydse uitspraak van Skots steun. Hierdie besonderheid stel taalnavorsers in staat om die destydse uitspraak nader te ondersoek. Daar word nou algemeen aanvaar dat Skots-Gaelies tussen die 10de en 12de eeu sy eie kenmerke ontwikkel het en vanaf die 14de of 15de eeu as 'n selfstandige [[taal]] begin ontwikkel het. Terwyl Skots-Gaelies in die suidelike en oostelike gebiede van Skotland dikwels reeds in die Middeleeue deur Engels verdring is, het die verengelsing van die westelike hoogland eers in die 18de of 19de eeu begin. Veral eksterne invloede soos die verval van die clan-stelsel ná 1745 en skoolplig, wat in 1872 ingevoer is en alle kinders uitsluitlik aan Engels as onderwystaal blootgestel het, word as die hoofredes vir die agteruitgang van Skots-Gaelies aangevoer. Kinders is dikwels selfs gestraf sodra hulle op skool Gaelies gepraat het. == Onderwys == [[Lêer:Aberdeen Grammar School - geograph.org.uk - 118948.jpg|duimnael|''Aberdeen Grammar School''. Al dra enkele gesiene hoërskole met 'n lang tradisie nog die titel ''grammar school'' in hul naam, het hulle geen besonderse status binne die Skotse onderwysstelsel nie]] Sedert die vereniging met Engeland en Wallis in 1707 het Skotland sy eie onderwysstelsel en word die meeste aspekte van onderwys deur afsonderlike wette gereël. Die Skotse skoolstelsel is aanvanklik deur die kerke ontwikkel en eers in 1872 onder die gesag van die Skotse Departement van Onderwys (''Scotch'', later ''Scottish Education Department''). In die volgende dekade is sterk fokus op die daarstelling van 'n doeltreffende stelsel van laer onderwys geplaas en ook die meeste fondse hiervoor aangewend. Net 'n klein persentasie skoolkinders het tot op sekondêre vlak gevorder. In die tydperk tussen 1872 en 1885 het 'n gemeenskaplike departement van onderwys vir die hele Verenigde Koninkryk bestaan. Nogtans is die grootste invloed op die Skotse onderwysstelsel deur 'n uitvoerende agentskap, ''Her Majesty's Inspectorate of Education (HMI)'', en plaaslike skoolrade (of hul voorlopers) uitgeoefen. In 1885 is 'n afsonderlike Departement van Onderwys vir Skotland (''Scottish Education Department, SED'') deur die Britse parlement geskep wat aanvanklik in Londen gesetel was. Die hoofkantoor is later na Edinburg verskuif. Die departement se amptelike bemnaming is verskeie kere gewysig. So het dit vervolgens bekend gestaan as die ''Scottish Office Education Department (SOED)'' en later as die ''Scottish Office Education and Industry Department (SOEID)''. Die Edinburgse ''Scottish Office'' word deur 'n ministeriële span onder leiding van die Staatssekretaris vir Skotland as lid van die Britse kabinet bestuur. Die ''Scottish Office'' beskik daarnaas oor sy eie Departement van Onderwys en Nywerhede wat deur 'n minister bestuur word.<ref>Margaret M. Clark and Pamela Munn (reds.): ''Education in Scotland. Policy and practice from pre-school to secondary''. Abingdon, OXON and New York, NY: Taylor & Francis/Routledge 2017. Kindle-uitgawe, bl. 2–3</ref> == Sport == [[Lêer:18th Green and Clubhouse.jpg|duimnael|links|Die Old Course by St Andrews waar [[gholf]] sy oorsprong het]] [[Lêer:Craig Levein issues instructions (5575660382).jpg|duimnael|Sokkerwedstryd tussen Skotland en Brasilië in 2011]] [[Lêer:Scotland Ireland scrum.jpg|duimnael|links|'n Skrum tussen [[Skotse nasionale rugbyspan|Skotland]] en [[Ierse nasionale rugbyspan|Ierland]] tydens die [[Sesnasies-toernooi]] 2007]] [[Lêer:John blain yuvraj singh odi.jpg|duimnael|Skotland se John Blain boul [[Indiese nasionale krieketspan|Indië]] se Yuvraj Singh in Glasgow se Titwood-grond uit, 16 Augustus 2007]] [[Lêer:Braemargames 2006 06.jpg|duimnael|links|Hooglandspele 2006 in Braemar]] [[Lêer:Hampden Park Glasgow Commonwealth Games Day 9.JPG|duimnael|Glasgow se Hampdenpark tydens die Statebondspele 2014]] Van die gewildste [[sport]]soorte in Skotland is [[gholf]], [[rugby]], [[sokker]] en Munro-Bagging, 'n soort bergklim binne 'n bepaalde tydperk. Tradisioneel word ook gewiggooi en boomstompgooi tydens die Hooglandspele beoefen. Skotland beskik oor sy eie nasionale sportkompetisies en word tydens verskeie internasionale sportbyeenkomste soos [[FIFA]] [[Sokker-Wêreldbeker]], [[Rugbywêreldbeker]], [[Krieketwêreldbeker]], [[UEFA Europa-beker]] en [[Statebondspele]] deur sy eie onderskeidelike nasionale spanne verteenwoordig. Gedurende [[Olimpiese Spele]] maak Skotse atlete egter deel uit van Groot-Brittanje se span, saam met Engeland, Wallis en Noord-Ierland. Skotland het sy eie nasionale beheerliggame, soos die Skotse Voetbalassosiasie (die tweede oudste nasionale sokkervereniging ter wêreld<ref>{{en}} ''Soccer in South Asia: Empire, Nation, Diaspora'' by James Mills, Paul Dimeo: Page 18 – Oldest Football Association is England's FA, then Scotland and third oldest is the Indian FA.</ref>), [[Skotse Rugbyunie]] en [[Krieket Skotland]]. Variasies van sokker word al eeue lank in Skotland gespeel, met die vroegste verwysing wat uit 1424 dateer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.fifa.com/en/history/history/0,1283,1,00.html |title=The colourful history of a fascinating game. More than 2000 Years of Football |publisher=[[FIFA]] |author=Gerhardt, W. |accessdate=26 Mei 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070526112252/http://www.fifa.com/en/history/history/0,1283,1,00.html |archive-date=26 Mei 2007 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Sokker is die gewildste sport en die Skotse Beker is die wêreld se oudste nasionale trofee. Die [[Scottish Premier League]] is die hoogste vlak van Skotse sokker. [[Skotse nasionale sokkerspan|Skotland]] het in 1872 die eerste sokkerwedstryd ooit teen [[Engelse nasionale sokkerspan|Engeland]] gespeel.<ref>{{en}} {{cite web |title=The first international football match |url=http://www.bbc.co.uk/scotland/sportscotland/asportingnation/article/0012/index.shtml |publisher=[[BBC]] |author=Paul Mitchell |accessdate=18 Februarie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200218113954/https://www.bbc.co.uk/scotland/sportscotland/asportingnation/article/0012/index.shtml |archive-date=18 Februarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die wedstryd is in Hamilton Crescent, Glasgow, die tuiste van die West of Scotland Cricket Club, aangebied, en het met 0–0 gelykop geëindig. Skotland het tot dusver aan agt FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooie en twee UEFA Europa-bekertoernooie deelgeneem, maar nog nie tot die uitklopfase deurgedring nie. Gholf word as nasionale sport van Skotland beskou.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.sportscotland.org.uk/ChannelNavigation/News/TopicNavigation/Other+press+releases/articles/First+Minister+celebrates+Scotlands+golf+world+champions+as+new+figures+show+big+increase+in+youngst.htm |title=Alex Salmond quote |publisher=Sport Scotland |date=31 Augustus 2009 |accessdate=28 Oktober 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101028054527/http://www.sportscotland.org.uk/ChannelNavigation/News/TopicNavigation/Other+press+releases/articles/First+Minister+celebrates+Scotlands+golf+world+champions+as+new+figures+show+big+increase+in+youngst.htm |archive-date=28 Oktober 2010 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die hedendaagse gholfspel het sy oorsprong in die 15de eeuse Skotland en die land staan bekend as "tuiste van gholf".<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.pgatour.com/2008/tourlife/travel/04/08/trans_atlantic/index.html |title=Scotland is the home of golf |publisher=PGA Tour official website |accessdate=3 Oktober 2012 |quote=Scotland is the home of golf... |archive-url=https://web.archive.org/web/20121003044928/http://www.pgatour.com/2008/tourlife/travel/04/08/trans_atlantic/index.html |archive-date=3 Oktober 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.gov.scot/News/Releases/2007/03/06090032 |title=The Home of Golf |publisher=Skotse regering |accessdate=26 Maart 2020 |quote=The Royal & Ancient and three public sector agencies are to continue using the Open Championship to promote Scotland as the worldwide home of golf. |archive-url=https://web.archive.org/web/20200326184231/https://www2.gov.scot/News/Releases/2007/03/06090032 |archive-date=26 Maart 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die Old Course by St Andrews word as die oudste gholfbaan beskou en het tot 'n terrein van pelgrimstogte ontwikkel.<ref>{{en}} Cochrane, Alistair (ed) ''Science and Golf IV: proceedings of the World Scientific Congress of Golf''. bl. 849. Routledge.</ref> Die wêreld se oudste gholftoernooi en gholf se eerste hoofvak is [[Britse Ope]] wat op 17 Oktober 1860 op Prestwick-gholfklub in Ayrshire, Skotland, gespeel is. Skotse gholfspelers het die vroegste hoofvakke gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.pgatour.com/2007/travel/07/16/trans_071607/index.html |title=The Open Championship – More Scottish than British |publisher=PGA Tour |accessdate=2 Oktober 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121002214520/http://www.pgatour.com/2007/travel/07/16/trans_071607/index.html |archive-date=2 Oktober 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Rugby word veral in Suid-Skotland en die groot stede beoefen. Die [[Skotse nasionale rugbyspan]] ding tydens die jaarlikse [[Sesnasies-toernooi]] met [[Engelse nasionale rugbyspan|Engeland]], [[Franse nasionale rugbyspan|Frankryk]], [[Ierse nasionale rugbyspan|Ierland]], [[Italiaanse nasionale rugbyspan|Italië]] en [[Walliese nasionale rugbyspan|Wallis]] mee en neem gereeld aan die Rugbywêreldbeker deel. Skotland het op 27 Maart 1871 in die eerste internasionale rugbywedstryd teen Engeland in Edinburg te staan gekom, wat deur die Skotte met 1–0 gewen is; sedertdien ding albei spanne mee om die Calcuttabeker, die oudste rugbytrofee ter wêreld. Die [[Skotse nasionale vrouerugbyspan|vroue-eweknie]] neem aan die jaarlikse [[Sesnasies-vrouetoernooi]] deel wat deur dieselfde rugbyunies bestuur word en hulle kwalifiseer ook gereeld vir [[vrouerugbywêreldbeker]]toernooie. Skotland het die [[Vrouerugbywêreldbeker 1994]] alleenlik aangebied en was ook een van die medegashere tydens beide die [[Rugbywêreldbeker 1991]] en die [[Rugbywêreldbeker 1999]], maar ook tydens die [[Rugbywêreldbeker 2007]] is enkele wedstryde in Skotland beslis. Glasgow se [[Murrayfield-stadion]] is die grootste rugbystadion in Skotland en tuisstadion van die Skotse nasionale rugbyspan. Dit word as 'n groot prestasie beskou om saam met die [[Britse en Ierse Leeus]] na die [[Suidelike Halfrond]] te toer, waar hulle sowat al om die vier jaar teen die [[Nieu-Seeland]]se [[All Blacks]], die [[Suid-Afrika]]anse [[Springbokke]] of die [[Australië|Australiese]] [[Wallabies]] speel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.lionstour.com/ |title=British & Irish Lions |publisher=[[Britse en Ierse Leeus]] |accessdate=14 Februarie 2021}}</ref> Skotland word tydens die [[Verenigde Rugbykampioenskap]] deur die twee spanne [[Edinburgh Rugby]] en [[Glasgow Warriors]] verteenwoordig. [[Krieket]] is nie só gewild soos in Engeland nie en dié sport word as "Engels" beskou. Die [[Skotse nasionale krieketspan]] word deur die [[Internasionale Krieketraad|IKR]] nie as 'n [[Toetskrieket|toetsspan]] erken nie, maar hulle geniet tans tydelike [[Internasionale eendagwedstryd|EDI-status]]. Tot in die vroeë 1990's is Skotland net soos [[Ierland]] in internasionale krieket amptelik deur die [[Engelse nasionale krieketspan]] verteenwoordig.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketscotland.com/corporate/history-cricket-scotland/ |title= The history or Cricket in Scotland |publisher=[[Krieket Skotland]] | accessdate=27 Januarie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170127073138/http://www.cricketscotland.com/corporate/history-cricket-scotland/ |archive-date=27 Januarie 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite book|title=Wisden Cricketers' Almanack|edition=128ste|publisher=John Wisden & Co Ltd|year=1991|pages=293, 1321|isbn=0-947766-16-2}}</ref> Skotland het ná die verbreking van bande met die Engelse nasionale krieketspan twee jaar tevore in 1994 'n medelid van die IKR geword.<ref name="ScoCA">{{en}} {{cite web |url=http://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Countries/24.html |title=Scotland |publisher=CricketArchive |accessdate=26 Januarie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200126023057/https://www.cricketarchive.co.uk/Archive/Countries/24.html |archive-date=26 Januarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Sedertdien het hulle aan drie [[krieketwêreldbeker]]toernooie (in [[Krieketwêreldbeker 1999|1999]], [[Krieketwêreldbeker 2007|2007]] en [[Krieketwêreldbeker 2015|2015]]) en sewe [[T20I-wêreldbeker]]toernooie (in [[T20I-wêreldbeker 2007|2007]], [[T20I-wêreldbeker 2009|2009]], [[T20I-wêreldbeker 2016|2016]], [[T20I-wêreldbeker 2021|2021]], [[T20I-wêreldbeker 2022|2022]], [[T20I-wêreldbeker 2024|2024]] en [[T20I-wêreldbeker 2026|2026]]) deelgeneem. Skotland het as een van die medegashere tydens die Krieketwêreldbeker 1999 opgetree en sal ook die [[T20I-wêreldbeker 2030]] saam met Engeland en Ierland aanbied.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/usa-co-hosts-for-2024-t20-wc-pakistan-gets-2025-champions-trophy-india-and-bangladesh-2031-world-cup-1289589 |title=USA co-hosts for 2024 T20 WC, Pakistan gets 2025 Champions Trophy, India and Bangladesh 2031 World Cup |publisher=ESPNcricinfo |author=Nagraj Gollapudi |date=16 November 2021 |accessdate=16 November 2021}}</ref> Die [[Skotse nasionale vrouekrieketspan]] kon nog nie vir 'n [[vrouekrieketwêreldbeker]]toernooi kwalifiseer nie, terwyl hulle vir twee [[T20I-vrouewêreldbeker]]toernooie (in [[T20I-vrouewêreldbeker 2024|2024]] en [[T20I-vrouewêreldbeker 2026|2026]]) gekwalifiseer het. Ander belangrike sportsoorte van Skotland se nasionale sportkultuur sluit in Hooglandspele, [[ysbal]] en [[shinty]]. In [[boks]] het al 13 Skotte wêreldkampioene geword, waaronder [[Ken Buchanan]], [[Benny Lynch]] en [[Jim Watt]]. Skotland was ook al suksesvol in [[motorsport]], veral in [[Formule Een]]. Van die bekende renjaers sluit in [[David Coulthard]], [[Jim Clark]], [[Paul di Resta]] en [[Jackie Stewart]].<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.heraldscotland.com/sport/other_sports/13199539.10-scottish-motor-racing-great/|title=10 Scottish motor racing great|publisher=heraldscotland.com|date=30 Januarie 2015|accessdate=30 Januarie 2015}}</ref> Die Verenigde Koninkryk se mees suksesvolle [[tennis]]speler, [[Andy Murray]], is 'n Skot en hy het tot dusver twee keer die [[Wimbledon-kampioenskap]] (in 2013 en 2016) en een keer die [[VSA-Ope (tennis)|VSA-Ope]] (in 2012) gewen. Skotland het sedert 1930 aan elke Statebondspele deelgeneem en altesaam 356 medaljes ingepalm – daarvan 91 goud, 104 silwer en 161 brons.<ref>{{en}} {{cite web|url=http://www.cgcs.org.uk/team-scotland/medal-tally/|title=Medal Tally|publisher=Cgcs.org.uk|accessdate=17 September 2014}}</ref> Skotse stede het dit al drie keer gehuisves: Edinburg in 1970 en 1986 en Glasgow in 2014.<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.teamscotland.scot/commonwealth-games/past-games/|title=Overview and History|publisher=Team Scotland|accessdate=5 Mei 2018}}</ref><ref>{{en}} {{cite web|url=http://www.cgcs.org.uk/past-games/overview-and-history/|title=Overview and History|publisher=Cgcs.org.uk|accessdate=17 September 2014}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Eksterne skakels == ; Wiki-webtuistes ---- {{CommonsKategorie|Scotland|Skotland}} {{Wikt-inlyn|Skotland}} * {{en}} {{Wikivoyage|Scotland|Skotland}} ; Amptelike webtuistes ---- * {{en}} [http://www.gov.scot/ ''The Scottish Government | Riaghaltas na h-Alba – Amptelike webwerf van die Skotse regering''] ; Media ---- * {{en}} [https://www.youtube.com/watch?v=0qs9_kZzr60 ''Sonder Visuals Scotland – 'n Sewe-minute-videoreis deur Skotland''] ; Ensiklopediese inligting ---- * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Scotland|title=Scotland|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=8 Mei 2024}} ; Toerisme ---- * {{en}} [https://www.visitscotland.com/see-do/tours/railway/great-rail-journeys/ ''Visit Scotland: Scotland's Great Rail Journeys''] {{Geografiese ligging | Senter = {{vlagland|Skotland}} | Noord = [[Atlantiese Oseaan]] • {{vlagland|Faroëreilande}} | Noordoos = [[Noorse See]] • {{vlagland|Noorweë}} | Oos = [[Noordsee]] • {{vlagland|Denemarke}} | Suidoos = [[Noordsee]] | Suid = {{vlagland|Eiland Man}} • {{vlagland|Engeland}} | Suidwes = {{vlagland|Ierland}} • [[Noord-Ierland]] • [[Noordkanaal]] | Wes = [[Atlantiese Oseaan]] | Noordwes = {{vlagland|Ysland}} • [[Atlantiese Oseaan]] }} {{Navigasie indeling Verenigde Koninkryk}} {{Keltiese gebiede in Europa}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Skotland| ]] ix8xlawgtt8swik3ei9fosqzh7aizzl 0 16944 2893938 2862654 2026-04-14T19:56:45Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893938 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Boris Johnson | beeld = Boris Johnson official portrait (cropped).jpg | beeldonderskrif = Boris Johnson (amptelike portretfoto) | order = [[Eerste minister van die Verenigde Koninkryk]] | termynaanvang = [[24 Julie]] [[2019]] | termyneinde = [[6 September]] [[2022]] | monarg = [[Elizabeth II]] | vise = [[Dominic Raab]] | voorganger = [[Theresa May]] | opvolger = [[Liz Truss]] | orde2 = Minister van Buitelandse en Statebondsake | termynaanvang2 = [[13 Julie]] [[2016]] | termyneinde2 = [[9 Julie]] [[2018]] | eersteminister2 = [[Theresa May]] | voorganger2 = [[Philip Hammond]] | opvolger2 = [[Jeremy Hunt]] | geboortedatum = <!-- vul slegs in indien onderstaande drie velde onbekend is (geboortejaar, geboortemaand en geboortedag --> | geboortejaar = 1964 | geboortemaand = 6 | geboortedag = 19 | geboorteplek = [[Manhattan]], [[New York Stad|New York]] | sterftedatum = | sterfteplek = | party = [[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Konserwatiewe Party]] | orde3 = Burgemeester van Londen | termynaanvang3 = [[4 Mei]] [[2008]] | termyneinde3 = [[9 Mei]] [[2016]] | vise3 = Richard Barnes<br />Victoria Borwick<br />Roger Evans | voorganger3 = Ken Livingstone | opvolger3 = [[Sadiq Khan]] | orde4 = LP vir Uxbridge en South Ruislip | termynaanvang4 = [[7 Mei]] [[2015]] | termyneinde4 = | voorganger4 = John Randall | opvolger4 = | orde5 = LP vir Henley | termynaanvang5 = [[9 Junie]] [[2001]] | termyneinde5 = [[4 Junie]] [[2008]] | voorganger5 = Michael Heseltine | opvolger5 = John Howell | eggenoot = Allegra Mostyn-Owen <small>(1987–1993; geskei)</small><br />Marina Wheeler <small>(1993–September 2018 - vervreem van mekaar)</small><br />Carrie Symonds (2018–; verloof) | kinders = Lara Lettice Johnson<br />Milo Arthur Johnson<br />Cassia Peaches Johnson<br />Theodore Apollo Johnson | alma_mater = Balliol College, Oxford | blyplek = "Chequers", Londen | professie = Konserwatiewe politikus | religie = [[Christendom|Christen]] ([[Kerk van Engeland]]) | handtekening = }} '''Alexander Boris de Pfeffel Johnson''' (gebore [[19 Junie]] [[1964]]), beter bekend as '''Boris Johnson''', is 'n [[Verenigde Koninkryk|Britse]] politikus en was sedert 24 Julie 2019 die [[Eerste Minister]] van die [[Verenigde Koninkryk]] (VK).<ref name="bloomberg">{{Webaanhaling|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2019-07-23/boris-johnson-wins-race-to-be-next-british-prime-minister?srnd=premium-africa|titel=Boris Johnson Wins Race to Be Next British Prime Minister|toegangsdatum=23 Julie 2019|uitgewer=Bloomberg|outeur=Tim Ross|datum=23 Julie 2019}}</ref> Na 'n rekordgetal van bedankings uit sy regering, het hy sy hangende bedanking op 7 Julie 2022 aangekondig.<ref>{{cite web|url=https://www.thenorthernecho.co.uk/news/20259951.listed-tory-mps-resigned-far/|title=LISTED: All the Tory MPs who have resigned since Sajid Javid and Rishi Sunak quit|website=The Northern Echo|archive-url=https://web.archive.org/web/20220707020148/https://www.thenorthernecho.co.uk/news/20259951.listed-tory-mps-resigned-far/|archive-date=7 July 2022|access-date=6 July 2022|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|date=6 Julie 2022|title=Government resignations: Who has gone, who is staying?|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/uk-politics-62058278|access-date=6 July 2022|archive-date=6 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220706124253/https://www.bbc.com/news/uk-politics-62058278|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|date=6 July 2022|title=Chris Mason: Boris Johnson facing day of judgement|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/uk-politics-62064714|access-date=6 July 2022|archive-date=6 Julie 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220706105316/https://www.bbc.com/news/uk-politics-62064714|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/politics/2022/jul/06/keir-starmer-pmqs-mock-boris-johnson-tories|title='Charge of the lightweight brigade': Starmer uses PMQs to mock Tories|date=2022-07-06|website=the Guardian|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20220706143620/https://www.theguardian.com/politics/2022/jul/06/keir-starmer-pmqs-mock-boris-johnson-tories|archive-date=6 July 2022|access-date=2022-07-07|url-status=live}}</ref> Sy bedanking het op 6 September 2022 in werking getree toe hy deur [[Liz Truss]] as eerste minister opgevolg is.<ref>{{cite web |url = https://www.bbc.co.uk/news/in-pictures-62810557 |title = In pictures: Liz Truss becomes UK's 56th PM |publisher = BBC News |date = 6 September 2022 |language = Engels |access-date = 6 September 2022}}</ref> Hy was van 2001 tot 2008 lid van die parlement van die VK, waar hy Henley-on-Thames in die kiesafdeling van [[Oxfordshire]] verteenwoordig het. Tussen 4 Mei 2008 tot 7 Mei 2016 het hy as [[Londen]] se [[burgemeester]] gedien. Vanaf 13 Julie 2016 tot 9 Julie 2018 het Johnson die amp van minister van buitelandse en statebondsake onder die eerste minister [[Theresa May]] beklee. Op 23 Julie 2019 is Boris Johnson deur lede van die [[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Konserwatiewe Party]] met 66 persent van die uitgebragte stemme as nuwe partyleier verkies. Sedert 24 Julie 2019 beklee hy die amp van eerste minister in 'n konserwatiewe minderheidsregering.<ref>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/politics/2019/jul/23/boris-johnson-elected-new-tory-leader-prime-minister |title=Boris Johnson elected new Tory leader and prime minister |work=[[The Guardian]] |date=23 Julie 2019 |access-date=23 Julie 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200415132811/https://www.theguardian.com/politics/2019/jul/23/boris-johnson-elected-new-tory-leader-prime-minister |archive-date=15 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Terwyl Johnson sy keuse van minsters, wat merendeels by die Konserwatiewe Party se regtervleuel gereken word, as 'n "cabinet for modern Britain" beskryf,<ref>[https://www.bbc.com/news/uk-politics-49034735 ''BBC News, 25 Julie 2019: Prime Minister Boris Johnson: Does his cabinet reflect 'modern Britain'? Besoek op 25 Julie 2019'']</ref> sien kommentator Hannah Jane Parkinson (''[[The Guardian]]'') ''The most awful dinner party of all time'' rondom die kabinetstafel vergader.<ref>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2019/jul/25/snakes-stupidity-sycophants-horror-johnson-cabinet |title=Snakes, stupidity and sycophants: the horror of the Johnson cabinet |work=[[The Guardian]] |date=25 Julie 2019 |access-date=25 Julie 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200415132901/https://www.theguardian.com/commentisfree/2019/jul/25/snakes-stupidity-sycophants-horror-johnson-cabinet |archive-date=15 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Johnson het aan die [[Universiteit van Oxford]] gestudeer en was ook president van die bekende ''Oxford Union''. Boris was die redakteur van die inligtingstydskrif ''The Spectator'', neem gereeld aan TV-debatte deel en is welbekend vir sy eksentrieke karakter. As boorling van New York het hy eers in 2017 afstand gedoen van sy Amerikaanse burgerskap - na bewering om belasting te bespaar.<ref>{{cite web |url=https://www.republikein.com.na/nuus/boris-johnson-gee-vsa-burgerskap-op |title=Boris Johnson gee VSA-burgerskap op |publisher=Republikein |date=10 November 2017 |access-date=27 Julie 2019 |language=af |archive-url=https://web.archive.org/web/20200415132923/https://www.republikein.com.na/nuus/boris-johnson-gee-vsa-burgerskap-op |archive-date=15 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Persone met Amerikaanse burgerskap bly belastingpligtig in die Verenigde State, selfs as hulle in oorsese lande woonagtig is en moontlik 'n tweede burgerskap aanvaar het.<ref>[https://www.theguardian.com/politics/2017/feb/08/boris-johnson-renounces-us-citizenship-record-2016-uk-foreign-secretary ''The Guardian, 9 Februarie 2017: Boris Johnson among record number to renounce American citizenship in 2016. Besoek op 25 Mei 2020'']</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.expertsforexpats.com/expat-tax/ukus-dual-citizens-tax-guidance/ |title=''Experts for Expats.com: UK/US Dual Citizens Tax Guidance. Besoek op 25 Mei 2020'' |access-date=25 Mei 2020 |archive-date= 1 Oktober 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201001230951/https://www.expertsforexpats.com/expat-tax/ukus-dual-citizens-tax-guidance/ |url-status=dead }}</ref><ref>[https://www.theguardian.com/business/2019/aug/25/british-citizens-born-in-us-risk-having-uk-bank-accounts-frozen ''The Guardian, 25 Augustus 2019: British citizens born in US risk having UK bank accounts frozen. Besoek op 25 Mei 2020'']</ref> == Omstredenheid == Terwyl Boris Johnson die politieke lewe in die Verenigde Koninkryk met sy vermaaktalent verryk en nie sku is vir omstredenheid nie, word baie van sy kommentare deur onkunde en wanbegrip gekenmerk. So het hy gedurende die referendumveldtog in 2016 opslae gemaak met bewerings dat daar in die Europese Unie regulasies sou bestaan wat die kompostering van gebruikte teesakkies verbied of dat daar 'n minimum-ouderdom van agt jaar vir die opblaas van lugballonne vasgestel is.<ref>{{webaanhaling|url=https://www.mirror.co.uk/news/uk-news/boris-johnson-forced-admit-eu-7612519 |titel=Boris Johnson forced to admit EU regulations don't ban Brits recycling tea bags. |uitgewer=mirror.co.uk |datum=23 Maart 2016|toegangsdatum=24 Julie 2019}}</ref> Sommige van sy uitlatings dreig om diplomatieke betrekkinge met ander lande en onderhandelinge met die EU te vertroebel. Tydens die filmwerk vir 'n dokumentêr oor die Britse Departement van Buitelandse Sake, ''Inside the Foreign Office'', wat in drie aflewerings in November 2018 deur BBC2 gebeeldsend is, het Johnson na die Franse as ''turds'' verwys. Op versoek van die departement is sy kommentaar uit die dokumentêr gesny.<ref>{{cite web |url=https://metro.co.uk/2019/06/28/boris-johnson-called-french-turds-bbc-cut-interview-10084088/ |title=Boris Johnson called the French ‘turds’ but BBC cut it from interview. |publisher=Metro |date=28 Junie 2019 |access-date=24 Julie 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200415132835/https://metro.co.uk/2019/06/28/boris-johnson-called-french-turds-bbc-cut-interview-10084088/ |archive-date=15 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Sy veldtog om partyleier te word is deur onthullings oorskadu. Op 21 Junie 2019 is die polisie kort na middernag na sy Londense woonstel ontbied om 'n hewige geskil met sy lewensmaat Carrie Symonds te besleg nadat Johnson losgebars het met 'n haelstorm van lawaaierige skeldwoorde.<ref>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/politics/2019/jun/21/police-called-to-loud-altercation-at-boris-johnsons-home |title=Boris Johnson: police called to loud altercation at potential PM's home |publisher=[[The Guardian]] |date=21 Junie 2019 |access-date=23 Julie 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200423074456/https://www.theguardian.com/politics/2019/jun/21/police-called-to-loud-altercation-at-boris-johnsons-home |archive-date=23 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Reeds vroeër het sy buite-egtelike verhoudings tydens sy ampstermyn as burgemeester van Londen opslae gemaak. Dit is tans nie bekend of Johnson die vader van een of twee kinders is wat uit dié verhoudings voortgespruit het nie.<ref>{{cite web |url=https://inews.co.uk/news/politics/boris-johnson-children-how-many-johnny-mercer-tory-leadership-contest-bbc-interview-video-emma-barnett/ |title=‘How many children does Boris Johnson have?’ Johnny Mercer insists Tory favourite has right to private life in BBC interview. |publisher=inews.co.uk |date=17 Junie 2019 |access-date=23 Julie 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190805141324/https://inews.co.uk/news/politics/boris-johnson-children-how-many-johnny-mercer-tory-leadership-contest-bbc-interview-video-emma-barnett/ |archive-date=5 Augustus 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == COVID-19 == Op 27 Maart 2020 is aangekondig dat Johnson positief getoets het vir [[Koronavirussiekte-2019|COVID-19]]. <ref name="CoronaBJ"> {{cite news |url=https://www.bbc.com/news/uk-52060791 |title=PM Boris Johnson tests positive for coronavirus |date=27 Maart 2020 |work=BBC News |access-date=27 Maart 2020 |language=en-GB |archive-url=https://web.archive.org/web/20200423071833/https://www.bbc.com/news/uk-52060791 |archive-date=23 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> <ref name="Corona2"> {{cite web |url=https://www.theguardian.com/world/2020/mar/27/uk-prime-minister-boris-johnson-tests-positive-for-coronavirus |title=Boris Johnson and Matt Hancock in self-isolation with coronavirus |date=27 Maart 2020 |website=The Guardian |access-date=27 Maart 2020 |language=en-GB |archive-url=https://web.archive.org/web/20200415132750/https://www.theguardian.com/world/2020/mar/27/uk-prime-minister-boris-johnson-tests-positive-for-coronavirus |archive-date=15 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Op 5 April, met sy simptome nog steeds teenwoordig, is Johnson in die hospitaal opgeneem vir toetse. <ref>{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/uk-52177125 |title=PM admitted to hospital over virus symptoms |date=5 April 2020 |work=BBC News |access-date=5 April 2020 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200415132842/https://www.bbc.com/news/uk-52177125 |archive-date=15 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Ondanks die feit dat hy opgeneem is nadat hy tien dae lank aanhoudende simptome getoon het, is dit op 6 April aangekondig dat hy in beheer van die regering sou bly en in 'goeie gees' is. <ref>{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/uk-52180223 |title=Boris Johnson in 'good spirits' in hospital |date=6 April 2020 |work=BBC News |access-date=6 April 2020 |language=en-GB |archive-url=https://web.archive.org/web/20200415132916/https://www.bbc.com/news/uk-52180223 |archive-date=15 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hy is later die aand na die waakeenheid van die hospitaal verskuif. <ref>{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/uk-52192604 |title=UK PM Boris Johnson taken to intensive care |date=6 April 2020 |work=BBC News |access-date=6 April 2020 |language=en-GB |archive-url=https://web.archive.org/web/20200423071843/https://www.bbc.com/news/uk-52192604 |archive-date=23 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> <ref name="maroela">{{cite web |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/wereld/covid-19-samevatting-britse-premier-na-waakeenheid-geskuif/ |title=Covid-19-samevatting: Britse premier na waakeenheid geskuif |work=[[Maroela Media]] |author=ANA-AP |date=7 April 2020 |access-date=7 April 2020 |language=af |archive-url=https://web.archive.org/web/20200415134316/https://maroelamedia.co.za/nuus/wereld/covid-19-samevatting-britse-premier-na-waakeenheid-geskuif/ |archive-date=15 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Sy toestand het verbeter en hy is uit die hospitaal ontslaan op 12 April 2020, om verder by sy woning "Chequers" aan te sterk. <ref>{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/uk-politics-52262012 |title=Boris Johnson discharged from hospital |date=12 April 2020 |work=BBC News |access-date=12 April 2020 |language=en-GB |archive-url=https://web.archive.org/web/20200421230515/https://www.bbc.com/news/uk-politics-52262012 |archive-date=21 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Bibliografie == * ''Johnson's Column'' (Continuum International – Academi) {{ISBN|0-8264-6855-1}} * ''Friends, Voters, Countrymen'' (HarperCollins, 2001) {{ISBN|0-00-711913-5}} * ''Lend Me Your Ears'' (HarperCollins, 2003) {{ISBN|0-00-717224-9}} * ''Seventy-Two Virgins'' (HarperCollins, 2004) {{ISBN|0-00-719590-7}} * ''Aspire Ever Higher / University Policy for the 21st century'' (Politeia, 2006) * ''The Dream of Rome'' (HarperCollins, 2006) {{ISBN|0-00-722441-9}} * ''Have I Got Views For You'' (HarperPerennial, 2006) {{ISBN|0-00-724220-4}} * ''Life in the Fast Lane: The Johnson Guide to Cars'' (HarperPerennial, 2007) {{ISBN|0-00-726020-2}} * ''The Perils of the Pushy Parents: A Cautionary Tale'' (HarperPress 2007) {{ISBN|0-00-726339-2}} * ''Johnson's Life of London'' (HarperPress 2011) {{ISBN|0-00-741893-0}} * ''The Churchill Factor'' (Hodder & Stoughton 2014) {{ISBN|978-1-44-478302-5}} == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} * {{en}} [http://www.boris-johnson.com/ Boris Johnson se amptelike webblad] ;Brexit * {{en}} The Guardian: [https://www.theguardian.com/politics/ng-interactive/2019/jul/23/brexit-under-boris-johnson-the-scenarios ''Brexit under Boris Johnson - The Scenarios''] {{Kabinet-Johnson}} {{Premiers van die Verenigde Koninkryk}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Johnson, Boris}} [[Kategorie:Eerste Ministers van die Verenigde Koninkryk]] [[Kategorie:Britse burgemeesters]] [[Kategorie:Britse ministers]] [[Kategorie:Engelse joernaliste]] [[Kategorie:Engelse skrywers]] [[Kategorie:Londen]] [[Kategorie:Ministers van Buitelandse Sake]] [[Kategorie:Geboortes in 1964]] [[Kategorie:Lewende mense]] p3j6m48me5u1a596myif8zwud73li7w 0 17511 2893891 2860306 2026-04-14T17:27:43Z JMK 649 JMK het bladsy [[Golden Gate-Hoogland- Nasionale Park]] na [[Golden Gate-hoogland- Nasionale Park]] geskuif: koppelteken impliseer een woord, soos by -natuurreservaat 2860306 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Reservaat |reservaat_naam = Golden Gate-Hoogland- Nasionale Park |ander_naam = |iucn_kategorie = |beeld = Brandwag rock.JPG |beeld_byskrif = Die bekende Brandwagrots |kaart = |kaart_byskrif = |land = [[Suid-Afrika]] |provinsie = [[Vrystaat]] |naaste_dorp = [[Clarens, Vrystaat|Clarens]] |duimdrukkerkaart = Vrystaat |duimdrukkeretiketposisie = links |duimdrukkerkaartgrootte = |duimdrukkerkaartbyskrif = |breedtegraad = 28 |breedtegraad_m = 30 |breedtegraad_s = 22 |breedtegraad_NS = S |lengtegraad = 28 |lengtegraad_m = 37 |lengtegraad_s = 0 |lengtegraad_OW = O |oppervlak = 340&nbsp;km² |openingsjaar = 1963 |besoekerstal = |besoekersjaartal = |bestuursliggaam = [[SANParke]] |webblad = [http://www.sanparks.org/parks/golden_gate Golden Gate-Hoogland- Nasionale Park] }} Die '''Golden Gate-Hoogland- Nasionale Park''' is geleë in die Oos-Vrystaatse bergland; dit lê aan die voetheuwels van die [[Malutiberge]]. Die park is op [[13 September]] [[1963]] geproklameer<ref>{{en}}[http://www.sanparks.org/about/news/default.php?id=55599 SANParke persvrystelling op 3 Julie 2013]</ref> en in November 2008 tot 34&nbsp;000&nbsp;ha vergroot deur die insluiting van die voormalige QwaQwa Nasionale Park.<ref>{{en}}[http://www.sanparks.org/about/annual/2009.pdf SANParks Annual Report 2009, section Golden Gate Highlands National Park (p.46)]</ref> Die hoogte van die park wissel van 1 892&nbsp;m tot 2 770&nbsp;m bo [[seevlak]]. Aan die suide van park is die [[Monantsapas]] op die grens met [[Lesotho]]. Die [[Caledonrivier]] ontspring naby die pas. Die park is vernoem na die [[goud (kleur)|goue]] [[kleur]]e wat die sandsteen aanneem wanneer die son daarop skyn. Die bekendste van die sandsteenrotse is die Brandwagrots wat bo die park en hotel uittroon. Na die suide is die [[Ribbokkop]] 'n bekende baken wat deel vorm van 'n staproete al langs die [[Ribbokspruit]] wat per voet of viertrekmotor onderneem kan word. == Waterskeiding == Die oostelike gedeelte van die park vorm die waterskeiding tussen die oostelike en westelike gedeelte van [[Suid-Afrika]]. Reën wat oos van hierdie waterskeiding val, vloei uiteindelik in die [[Indiese Oseaan]] in, terwyl water aan die westelike kant in die [[Atlantiese Oseaan]] invloei. == Soogdiere == Die habitat op die hoogland huisves verskillende dierespesies,<ref>{{en}}[http://www.sanparks.org/parks/golden_gate/conservation/ff/mammal_list.php Soogdierspesies in Golden Gate]</ref> insluitend: <gallery mode=packed heights=120px> Taurotragus oryx.jpg|[[Eland]]e Alcelaphus buselaphus herd.png|[[Rooihartbees]] Bergriedbock 2007-08-16 201.jpg|Vaal- of [[Rooiribbok]] Ourebia ourebi cropped.jpg|[[Oorbietjie]] </gallery> <gallery mode=packed heights=120px> Damaliscus pygargus phillipsi.jpg|[[Blesbok]] Burchell's Zebra (Etosha).jpg|[[Bontkwagga]] Black Wildebeest.jpg|[[Swartwildebees]] Antidorcas marsupialis, male (Etosha, 2012).jpg|[[Springbok]]ram </gallery> == Groot voëls == Daar is ook 'n groot verskeidenheid voëls wat hier aangetref word: [[witkruisarend]], [[Rooiborsjakkalsvoël|jakkalsvoël]], [[bloukraanvoël]], [[sekretarisvoël]] en verskeie ander spesies. Die skaars [[baardaasvoël|lammergier]] met 'n vlerkspan van 3&nbsp;m kom ook hier voor. <gallery mode="packed" heights=150px> Bartgeier Gypaetus barbatus front Richard Bartz.jpg|[[Baardaasvoël]] Gyps coprotheres1.jpg|[[Kransaasvoël]] Witkruisarend.jpg|[[Witkruisarend]] Blue Crane.jpg|[[Bloukraanvoël]] Sagittarius serpentarius Sekretär.JPG|[[Sekretarisvoël]] </gallery> == Vislewe == [[Karp]] kom voor in die Golden Gatedam en die [[reënboogforel]] in die rivier onder die dam en ook in die Ribbokspruit. Die [[kleinbek-geelvis]] was voorheen opgemerk in die Klein-Caledonrivier maar is vir 'n geruime tyd nog nie weer opgemerk nie terwyl die [[dikkop-ghieliemientjie]] wydverspreid is in die park. <gallery mode=packed heights=120px> Common carp.jpg|karp Trout.jpg|[[reënboogforel]] Labeobarbus aeneus, Orange river, Richtersveld.jpg|[[kleinbek-geelvis]] Barbus anoplus.jpg|[[dikkop-ghieliemientjie]] </gallery> == Akkommodasie == Akkommodasie in die park is beskikbaar by Glen Reenen- en die Brandwagruskampe. Karavaan- en tentstaanplekke met ablusie- en opwasgeriewe en 220V krag is by Glen Reenenkamp beskikbaar. 'n Kampwinkeltjie met die nodigste behoeftes en kurio's is oorkant die pad, langs ontvangs, asook 'n [[vulstasie]]. Die hotel was voorheen deel van die Brandwagruskamp, maar ná sy onlangse opknapping, word dit afsonderlik bedryf deur [[SANParke]] as '''Golden Gate Hotel'''. Die naaste dorp wes vanaf Golden Gate-Hoogland- Nasionale Park is [[Clarens, Vrystaat|Clarens]], maar [[Phuthaditjhaba]] kan ook maklik via 'n goeie teerpad ([[R712 (Suid-Afrika)|R712]]) ooswaarts bereik word. Op hierdie hoofpad is ook die afdraai noord na die ''Highlands Mountain Retreat'' en suid by {{Koördinate|28.472|S|28.745|O}} na die ''Basotho Cultural Village'' se [[grasdak]]chalets wat as oornagakkommodasie deur SANParke bestuur word. ==Lees ook== * [[Katedraalgrot]] == Galery == <gallery mode=packed heights=160px> Lêer:Brandwag Hotel.JPG|Golden Gate Hotel. Lêer:Glen Reenen in Golden Gate Nasionale Park.JPG|Glen Reenenkamp-chalets Lêer:Glen Reenen longdavels.1, Golden Gate NP.jpg|Glen Reenen longdavels Lêer:Perde by Glen Reenenkamp, Golden Gate NP (1).jpg|Mak perde by Glen Reenenkamp. Lêer:Glen Reenen kampterrein, Golden Gate NP.jpg|Glen Reenen se woonwakampterrein. Bokant die kamp troon die "paddastoelrotse" uit. Lêer:Golden Gate MS2004 Bild1320.jpg|Sandsteenkranse in Golden Gate. Lêer:Sandstone rocks, Golden Gate NP (1).jpg|Sandsteenrotse bo Glen Reenen Lêer:Brandwagrots, Golden Gate (majestieus).jpg|Die majestieuse Brandwagrots. </gallery> == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronne == * [[B.P.J. Erasmus]]: ''[[Op Pad in Suid-Afrika]]''. 1995. {{ISBN|1-86842-026-4}} * {{cite book |last= Stuart|first= Chris & Mathilde |title= National Parks and Nature Reserves|year= 2012|publisher= Struik Travel and Heritage|location= |isbn= 978-1-77007-742-3}} {{Suid-Afrikaanse Nasionale Parke}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nasionale parke van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Natuurreservate in Vrystaat]] jdr0rhm6vapsfxxlneu3oc4pduboilw 2893897 2893891 2026-04-14T17:29:02Z JMK 649 opdateer teks 2893897 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Reservaat |reservaat_naam = Golden Gate-hoogland- Nasionale Park |ander_naam = |iucn_kategorie = |beeld = Brandwag rock.JPG |beeld_byskrif = Die bekende Brandwagrots |kaart = |kaart_byskrif = |land = [[Suid-Afrika]] |provinsie = [[Vrystaat]] |naaste_dorp = [[Clarens, Vrystaat|Clarens]] |duimdrukkerkaart = Vrystaat |duimdrukkeretiketposisie = links |duimdrukkerkaartgrootte = |duimdrukkerkaartbyskrif = |breedtegraad = 28 |breedtegraad_m = 30 |breedtegraad_s = 22 |breedtegraad_NS = S |lengtegraad = 28 |lengtegraad_m = 37 |lengtegraad_s = 0 |lengtegraad_OW = O |oppervlak = 340&nbsp;km² |openingsjaar = 1963 |besoekerstal = |besoekersjaartal = |bestuursliggaam = [[SANParke]] |webblad = [http://www.sanparks.org/parks/golden_gate Golden Gate-hoogland- Nasionale Park] }} Die '''Golden Gate-hoogland- Nasionale Park''' is geleë in die Oos-Vrystaatse bergland; dit lê aan die voetheuwels van die [[Malutiberge]]. Die park is op [[13 September]] [[1963]] geproklameer<ref>{{en}}[http://www.sanparks.org/about/news/default.php?id=55599 SANParke persvrystelling op 3 Julie 2013]</ref> en in November 2008 tot 34&nbsp;000&nbsp;ha vergroot deur die insluiting van die voormalige QwaQwa Nasionale Park.<ref>{{en}}[http://www.sanparks.org/about/annual/2009.pdf SANParks Annual Report 2009, section Golden Gate Highlands National Park (p.46)]</ref> Die hoogte van die park wissel van 1 892&nbsp;m tot 2 770&nbsp;m bo [[seevlak]]. Aan die suide van park is die [[Monantsapas]] op die grens met [[Lesotho]]. Die [[Caledonrivier]] ontspring naby die pas. Die park is vernoem na die [[goud (kleur)|goue]] [[kleur]]e wat die sandsteen aanneem wanneer die son daarop skyn. Die bekendste van die sandsteenrotse is die Brandwagrots wat bo die park en hotel uittroon. Na die suide is die [[Ribbokkop]] 'n bekende baken wat deel vorm van 'n staproete al langs die [[Ribbokspruit]] wat per voet of viertrekmotor onderneem kan word. == Waterskeiding == Die oostelike gedeelte van die park vorm die waterskeiding tussen die oostelike en westelike gedeelte van [[Suid-Afrika]]. Reën wat oos van hierdie waterskeiding val, vloei uiteindelik in die [[Indiese Oseaan]] in, terwyl water aan die westelike kant in die [[Atlantiese Oseaan]] invloei. == Soogdiere == Die habitat op die hoogland huisves verskillende dierespesies,<ref>{{en}}[http://www.sanparks.org/parks/golden_gate/conservation/ff/mammal_list.php Soogdierspesies in Golden Gate]</ref> insluitend: <gallery mode=packed heights=120px> Taurotragus oryx.jpg|[[Eland]]e Alcelaphus buselaphus herd.png|[[Rooihartbees]] Bergriedbock 2007-08-16 201.jpg|Vaal- of [[Rooiribbok]] Ourebia ourebi cropped.jpg|[[Oorbietjie]] </gallery> <gallery mode=packed heights=120px> Damaliscus pygargus phillipsi.jpg|[[Blesbok]] Burchell's Zebra (Etosha).jpg|[[Bontkwagga]] Black Wildebeest.jpg|[[Swartwildebees]] Antidorcas marsupialis, male (Etosha, 2012).jpg|[[Springbok]]ram </gallery> == Groot voëls == Daar is ook 'n groot verskeidenheid voëls wat hier aangetref word: [[witkruisarend]], [[Rooiborsjakkalsvoël|jakkalsvoël]], [[bloukraanvoël]], [[sekretarisvoël]] en verskeie ander spesies. Die skaars [[baardaasvoël|lammergier]] met 'n vlerkspan van 3&nbsp;m kom ook hier voor. <gallery mode="packed" heights=150px> Bartgeier Gypaetus barbatus front Richard Bartz.jpg|[[Baardaasvoël]] Gyps coprotheres1.jpg|[[Kransaasvoël]] Witkruisarend.jpg|[[Witkruisarend]] Blue Crane.jpg|[[Bloukraanvoël]] Sagittarius serpentarius Sekretär.JPG|[[Sekretarisvoël]] </gallery> == Vislewe == [[Karp]] kom voor in die Golden Gatedam en die [[reënboogforel]] in die rivier onder die dam en ook in die Ribbokspruit. Die [[kleinbek-geelvis]] was voorheen opgemerk in die Klein-Caledonrivier maar is vir 'n geruime tyd nog nie weer opgemerk nie terwyl die [[dikkop-ghieliemientjie]] wydverspreid is in die park. <gallery mode=packed heights=120px> Common carp.jpg|karp Trout.jpg|[[reënboogforel]] Labeobarbus aeneus, Orange river, Richtersveld.jpg|[[kleinbek-geelvis]] Barbus anoplus.jpg|[[dikkop-ghieliemientjie]] </gallery> == Akkommodasie == Akkommodasie in die park is beskikbaar by Glen Reenen- en die Brandwagruskampe. Karavaan- en tentstaanplekke met ablusie- en opwasgeriewe en 220V krag is by Glen Reenenkamp beskikbaar. 'n Kampwinkeltjie met die nodigste behoeftes en kurio's is oorkant die pad, langs ontvangs, asook 'n [[vulstasie]]. Die hotel was voorheen deel van die Brandwagruskamp, maar ná sy onlangse opknapping, word dit afsonderlik bedryf deur [[SANParke]] as '''Golden Gate Hotel'''. Die naaste dorp wes vanaf Golden Gate-hoogland- Nasionale Park is [[Clarens, Vrystaat|Clarens]], maar [[Phuthaditjhaba]] kan ook maklik via 'n goeie teerpad ([[R712 (Suid-Afrika)|R712]]) ooswaarts bereik word. Op hierdie hoofpad is ook die afdraai noord na die ''Highlands Mountain Retreat'' en suid by {{Koördinate|28.472|S|28.745|O}} na die ''Basotho Cultural Village'' se [[grasdak]]chalets wat as oornagakkommodasie deur SANParke bestuur word. ==Lees ook== * [[Katedraalgrot]] == Galery == <gallery mode=packed heights=160px> Lêer:Brandwag Hotel.JPG|Golden Gate Hotel. Lêer:Glen Reenen in Golden Gate Nasionale Park.JPG|Glen Reenenkamp-chalets Lêer:Glen Reenen longdavels.1, Golden Gate NP.jpg|Glen Reenen longdavels Lêer:Perde by Glen Reenenkamp, Golden Gate NP (1).jpg|Mak perde by Glen Reenenkamp. Lêer:Glen Reenen kampterrein, Golden Gate NP.jpg|Glen Reenen se woonwakampterrein. Bokant die kamp troon die "paddastoelrotse" uit. Lêer:Golden Gate MS2004 Bild1320.jpg|Sandsteenkranse in Golden Gate. Lêer:Sandstone rocks, Golden Gate NP (1).jpg|Sandsteenrotse bo Glen Reenen Lêer:Brandwagrots, Golden Gate (majestieus).jpg|Die majestieuse Brandwagrots. </gallery> == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronne == * [[B.P.J. Erasmus]]: ''[[Op Pad in Suid-Afrika]]''. 1995. {{ISBN|1-86842-026-4}} * {{cite book |last= Stuart|first= Chris & Mathilde |title= National Parks and Nature Reserves|year= 2012|publisher= Struik Travel and Heritage|location= |isbn= 978-1-77007-742-3}} {{Suid-Afrikaanse Nasionale Parke}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nasionale parke van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Natuurreservate in Vrystaat]] tds4txwzg2dzs8rrb8et2fqbfnfg02k 2893899 2893897 2026-04-14T17:51:58Z JMK 649 /* Soogdiere */ korr prent en byskrif 2893899 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Reservaat |reservaat_naam = Golden Gate-hoogland- Nasionale Park |ander_naam = |iucn_kategorie = |beeld = Brandwag rock.JPG |beeld_byskrif = Die bekende Brandwagrots |kaart = |kaart_byskrif = |land = [[Suid-Afrika]] |provinsie = [[Vrystaat]] |naaste_dorp = [[Clarens, Vrystaat|Clarens]] |duimdrukkerkaart = Vrystaat |duimdrukkeretiketposisie = links |duimdrukkerkaartgrootte = |duimdrukkerkaartbyskrif = |breedtegraad = 28 |breedtegraad_m = 30 |breedtegraad_s = 22 |breedtegraad_NS = S |lengtegraad = 28 |lengtegraad_m = 37 |lengtegraad_s = 0 |lengtegraad_OW = O |oppervlak = 340&nbsp;km² |openingsjaar = 1963 |besoekerstal = |besoekersjaartal = |bestuursliggaam = [[SANParke]] |webblad = [http://www.sanparks.org/parks/golden_gate Golden Gate-hoogland- Nasionale Park] }} Die '''Golden Gate-hoogland- Nasionale Park''' is geleë in die Oos-Vrystaatse bergland; dit lê aan die voetheuwels van die [[Malutiberge]]. Die park is op [[13 September]] [[1963]] geproklameer<ref>{{en}}[http://www.sanparks.org/about/news/default.php?id=55599 SANParke persvrystelling op 3 Julie 2013]</ref> en in November 2008 tot 34&nbsp;000&nbsp;ha vergroot deur die insluiting van die voormalige QwaQwa Nasionale Park.<ref>{{en}}[http://www.sanparks.org/about/annual/2009.pdf SANParks Annual Report 2009, section Golden Gate Highlands National Park (p.46)]</ref> Die hoogte van die park wissel van 1 892&nbsp;m tot 2 770&nbsp;m bo [[seevlak]]. Aan die suide van park is die [[Monantsapas]] op die grens met [[Lesotho]]. Die [[Caledonrivier]] ontspring naby die pas. Die park is vernoem na die [[goud (kleur)|goue]] [[kleur]]e wat die sandsteen aanneem wanneer die son daarop skyn. Die bekendste van die sandsteenrotse is die Brandwagrots wat bo die park en hotel uittroon. Na die suide is die [[Ribbokkop]] 'n bekende baken wat deel vorm van 'n staproete al langs die [[Ribbokspruit]] wat per voet of viertrekmotor onderneem kan word. == Waterskeiding == Die oostelike gedeelte van die park vorm die waterskeiding tussen die oostelike en westelike gedeelte van [[Suid-Afrika]]. Reën wat oos van hierdie waterskeiding val, vloei uiteindelik in die [[Indiese Oseaan]] in, terwyl water aan die westelike kant in die [[Atlantiese Oseaan]] invloei. == Soogdiere == Die habitat op die hoogland huisves verskillende dierespesies,<ref>{{en}}[http://www.sanparks.org/parks/golden_gate/conservation/ff/mammal_list.php Soogdierspesies in Golden Gate]</ref> insluitend: <gallery mode=packed heights=120px> Taurotragus oryx.jpg|[[Eland]]e Alcelaphus buselaphus herd.png|[[Rooihartbees]] Bergriedbock 2007-08-16 201.jpg|[[Rooiribbok]]-ooi Ourebia ourebi ourebi 92782585.jpg|[[Oorbietjie]] </gallery> <gallery mode=packed heights=120px> Damaliscus pygargus phillipsi.jpg|[[Blesbok]] Burchell's Zebra (Etosha).jpg|[[Bontkwagga]] Black Wildebeest.jpg|[[Swartwildebees]] Antidorcas marsupialis, male (Etosha, 2012).jpg|[[Springbok]]ram </gallery> == Groot voëls == Daar is ook 'n groot verskeidenheid voëls wat hier aangetref word: [[witkruisarend]], [[Rooiborsjakkalsvoël|jakkalsvoël]], [[bloukraanvoël]], [[sekretarisvoël]] en verskeie ander spesies. Die skaars [[baardaasvoël|lammergier]] met 'n vlerkspan van 3&nbsp;m kom ook hier voor. <gallery mode="packed" heights=150px> Bartgeier Gypaetus barbatus front Richard Bartz.jpg|[[Baardaasvoël]] Gyps coprotheres1.jpg|[[Kransaasvoël]] Witkruisarend.jpg|[[Witkruisarend]] Blue Crane.jpg|[[Bloukraanvoël]] Sagittarius serpentarius Sekretär.JPG|[[Sekretarisvoël]] </gallery> == Vislewe == [[Karp]] kom voor in die Golden Gatedam en die [[reënboogforel]] in die rivier onder die dam en ook in die Ribbokspruit. Die [[kleinbek-geelvis]] was voorheen opgemerk in die Klein-Caledonrivier maar is vir 'n geruime tyd nog nie weer opgemerk nie terwyl die [[dikkop-ghieliemientjie]] wydverspreid is in die park. <gallery mode=packed heights=120px> Common carp.jpg|karp Trout.jpg|[[reënboogforel]] Labeobarbus aeneus, Orange river, Richtersveld.jpg|[[kleinbek-geelvis]] Barbus anoplus.jpg|[[dikkop-ghieliemientjie]] </gallery> == Akkommodasie == Akkommodasie in die park is beskikbaar by Glen Reenen- en die Brandwagruskampe. Karavaan- en tentstaanplekke met ablusie- en opwasgeriewe en 220V krag is by Glen Reenenkamp beskikbaar. 'n Kampwinkeltjie met die nodigste behoeftes en kurio's is oorkant die pad, langs ontvangs, asook 'n [[vulstasie]]. Die hotel was voorheen deel van die Brandwagruskamp, maar ná sy onlangse opknapping, word dit afsonderlik bedryf deur [[SANParke]] as '''Golden Gate Hotel'''. Die naaste dorp wes vanaf Golden Gate-hoogland- Nasionale Park is [[Clarens, Vrystaat|Clarens]], maar [[Phuthaditjhaba]] kan ook maklik via 'n goeie teerpad ([[R712 (Suid-Afrika)|R712]]) ooswaarts bereik word. Op hierdie hoofpad is ook die afdraai noord na die ''Highlands Mountain Retreat'' en suid by {{Koördinate|28.472|S|28.745|O}} na die ''Basotho Cultural Village'' se [[grasdak]]chalets wat as oornagakkommodasie deur SANParke bestuur word. ==Lees ook== * [[Katedraalgrot]] == Galery == <gallery mode=packed heights=160px> Lêer:Brandwag Hotel.JPG|Golden Gate Hotel. Lêer:Glen Reenen in Golden Gate Nasionale Park.JPG|Glen Reenenkamp-chalets Lêer:Glen Reenen longdavels.1, Golden Gate NP.jpg|Glen Reenen longdavels Lêer:Perde by Glen Reenenkamp, Golden Gate NP (1).jpg|Mak perde by Glen Reenenkamp. Lêer:Glen Reenen kampterrein, Golden Gate NP.jpg|Glen Reenen se woonwakampterrein. Bokant die kamp troon die "paddastoelrotse" uit. Lêer:Golden Gate MS2004 Bild1320.jpg|Sandsteenkranse in Golden Gate. Lêer:Sandstone rocks, Golden Gate NP (1).jpg|Sandsteenrotse bo Glen Reenen Lêer:Brandwagrots, Golden Gate (majestieus).jpg|Die majestieuse Brandwagrots. </gallery> == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronne == * [[B.P.J. Erasmus]]: ''[[Op Pad in Suid-Afrika]]''. 1995. {{ISBN|1-86842-026-4}} * {{cite book |last= Stuart|first= Chris & Mathilde |title= National Parks and Nature Reserves|year= 2012|publisher= Struik Travel and Heritage|location= |isbn= 978-1-77007-742-3}} {{Suid-Afrikaanse Nasionale Parke}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nasionale parke van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Natuurreservate in Vrystaat]] 66fqnfvfm8tufap8wo08kuy1ng8vmcm 2893901 2893899 2026-04-14T17:56:45Z JMK 649 /* Soogdiere */ prente uit die park 2893901 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Reservaat |reservaat_naam = Golden Gate-hoogland- Nasionale Park |ander_naam = |iucn_kategorie = |beeld = Brandwag rock.JPG |beeld_byskrif = Die bekende Brandwagrots |kaart = |kaart_byskrif = |land = [[Suid-Afrika]] |provinsie = [[Vrystaat]] |naaste_dorp = [[Clarens, Vrystaat|Clarens]] |duimdrukkerkaart = Vrystaat |duimdrukkeretiketposisie = links |duimdrukkerkaartgrootte = |duimdrukkerkaartbyskrif = |breedtegraad = 28 |breedtegraad_m = 30 |breedtegraad_s = 22 |breedtegraad_NS = S |lengtegraad = 28 |lengtegraad_m = 37 |lengtegraad_s = 0 |lengtegraad_OW = O |oppervlak = 340&nbsp;km² |openingsjaar = 1963 |besoekerstal = |besoekersjaartal = |bestuursliggaam = [[SANParke]] |webblad = [http://www.sanparks.org/parks/golden_gate Golden Gate-hoogland- Nasionale Park] }} Die '''Golden Gate-hoogland- Nasionale Park''' is geleë in die Oos-Vrystaatse bergland; dit lê aan die voetheuwels van die [[Malutiberge]]. Die park is op [[13 September]] [[1963]] geproklameer<ref>{{en}}[http://www.sanparks.org/about/news/default.php?id=55599 SANParke persvrystelling op 3 Julie 2013]</ref> en in November 2008 tot 34&nbsp;000&nbsp;ha vergroot deur die insluiting van die voormalige QwaQwa Nasionale Park.<ref>{{en}}[http://www.sanparks.org/about/annual/2009.pdf SANParks Annual Report 2009, section Golden Gate Highlands National Park (p.46)]</ref> Die hoogte van die park wissel van 1 892&nbsp;m tot 2 770&nbsp;m bo [[seevlak]]. Aan die suide van park is die [[Monantsapas]] op die grens met [[Lesotho]]. Die [[Caledonrivier]] ontspring naby die pas. Die park is vernoem na die [[goud (kleur)|goue]] [[kleur]]e wat die sandsteen aanneem wanneer die son daarop skyn. Die bekendste van die sandsteenrotse is die Brandwagrots wat bo die park en hotel uittroon. Na die suide is die [[Ribbokkop]] 'n bekende baken wat deel vorm van 'n staproete al langs die [[Ribbokspruit]] wat per voet of viertrekmotor onderneem kan word. == Waterskeiding == Die oostelike gedeelte van die park vorm die waterskeiding tussen die oostelike en westelike gedeelte van [[Suid-Afrika]]. Reën wat oos van hierdie waterskeiding val, vloei uiteindelik in die [[Indiese Oseaan]] in, terwyl water aan die westelike kant in die [[Atlantiese Oseaan]] invloei. == Soogdiere == Die grasveldhabitat van die hoogland huisves verskillende soogdierspesies,<ref>{{en}}[http://www.sanparks.org/parks/golden_gate/conservation/ff/mammal_list.php Soogdierspesies in Golden Gate]</ref> insluitend: <gallery mode=packed heights=120px> Taurotragus oryx.jpg|[[Eland]]e Red Hartebeest (Alcelaphus caama) in mountain grassland ... (40072190393).jpg|[[Rooihartbees]] Bergriedbock 2007-08-16 201.jpg|[[Rooiribbok]]ooi Ourebia ourebi ourebi 92782585.jpg|[[Oorbietjie]] </gallery> <gallery mode=packed heights=120px> Blesbok (Damaliscus dorcas phillipsi) male ... (46123245775).jpg|[[Blesbok]] Burchell's Zebra (Etosha).jpg|[[Bontkwagga]] Black Wildebeest.jpg|[[Swartwildebees]] Antidorcas marsupialis, male (Etosha, 2012).jpg|[[Springbok]]ram </gallery> == Groot voëls == Daar is ook 'n groot verskeidenheid voëls wat hier aangetref word: [[witkruisarend]], [[Rooiborsjakkalsvoël|jakkalsvoël]], [[bloukraanvoël]], [[sekretarisvoël]] en verskeie ander spesies. Die skaars [[baardaasvoël|lammergier]] met 'n vlerkspan van 3&nbsp;m kom ook hier voor. <gallery mode="packed" heights=150px> Bartgeier Gypaetus barbatus front Richard Bartz.jpg|[[Baardaasvoël]] Gyps coprotheres1.jpg|[[Kransaasvoël]] Witkruisarend.jpg|[[Witkruisarend]] Blue Crane.jpg|[[Bloukraanvoël]] Sagittarius serpentarius Sekretär.JPG|[[Sekretarisvoël]] </gallery> == Vislewe == [[Karp]] kom voor in die Golden Gatedam en die [[reënboogforel]] in die rivier onder die dam en ook in die Ribbokspruit. Die [[kleinbek-geelvis]] was voorheen opgemerk in die Klein-Caledonrivier maar is vir 'n geruime tyd nog nie weer opgemerk nie terwyl die [[dikkop-ghieliemientjie]] wydverspreid is in die park. <gallery mode=packed heights=120px> Common carp.jpg|karp Trout.jpg|[[reënboogforel]] Labeobarbus aeneus, Orange river, Richtersveld.jpg|[[kleinbek-geelvis]] Barbus anoplus.jpg|[[dikkop-ghieliemientjie]] </gallery> == Akkommodasie == Akkommodasie in die park is beskikbaar by Glen Reenen- en die Brandwagruskampe. Karavaan- en tentstaanplekke met ablusie- en opwasgeriewe en 220V krag is by Glen Reenenkamp beskikbaar. 'n Kampwinkeltjie met die nodigste behoeftes en kurio's is oorkant die pad, langs ontvangs, asook 'n [[vulstasie]]. Die hotel was voorheen deel van die Brandwagruskamp, maar ná sy onlangse opknapping, word dit afsonderlik bedryf deur [[SANParke]] as '''Golden Gate Hotel'''. Die naaste dorp wes vanaf Golden Gate-hoogland- Nasionale Park is [[Clarens, Vrystaat|Clarens]], maar [[Phuthaditjhaba]] kan ook maklik via 'n goeie teerpad ([[R712 (Suid-Afrika)|R712]]) ooswaarts bereik word. Op hierdie hoofpad is ook die afdraai noord na die ''Highlands Mountain Retreat'' en suid by {{Koördinate|28.472|S|28.745|O}} na die ''Basotho Cultural Village'' se [[grasdak]]chalets wat as oornagakkommodasie deur SANParke bestuur word. ==Lees ook== * [[Katedraalgrot]] == Galery == <gallery mode=packed heights=160px> Lêer:Brandwag Hotel.JPG|Golden Gate Hotel. Lêer:Glen Reenen in Golden Gate Nasionale Park.JPG|Glen Reenenkamp-chalets Lêer:Glen Reenen longdavels.1, Golden Gate NP.jpg|Glen Reenen longdavels Lêer:Perde by Glen Reenenkamp, Golden Gate NP (1).jpg|Mak perde by Glen Reenenkamp. Lêer:Glen Reenen kampterrein, Golden Gate NP.jpg|Glen Reenen se woonwakampterrein. Bokant die kamp troon die "paddastoelrotse" uit. Lêer:Golden Gate MS2004 Bild1320.jpg|Sandsteenkranse in Golden Gate. Lêer:Sandstone rocks, Golden Gate NP (1).jpg|Sandsteenrotse bo Glen Reenen Lêer:Brandwagrots, Golden Gate (majestieus).jpg|Die majestieuse Brandwagrots. </gallery> == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronne == * [[B.P.J. Erasmus]]: ''[[Op Pad in Suid-Afrika]]''. 1995. {{ISBN|1-86842-026-4}} * {{cite book |last= Stuart|first= Chris & Mathilde |title= National Parks and Nature Reserves|year= 2012|publisher= Struik Travel and Heritage|location= |isbn= 978-1-77007-742-3}} {{Suid-Afrikaanse Nasionale Parke}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nasionale parke van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Natuurreservate in Vrystaat]] sr414jlt9dv21ebddvby0survj97xa4 2893904 2893901 2026-04-14T18:07:16Z JMK 649 /* Vislewe */ skakel, byskrifdetails 2893904 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Reservaat |reservaat_naam = Golden Gate-hoogland- Nasionale Park |ander_naam = |iucn_kategorie = |beeld = Brandwag rock.JPG |beeld_byskrif = Die bekende Brandwagrots |kaart = |kaart_byskrif = |land = [[Suid-Afrika]] |provinsie = [[Vrystaat]] |naaste_dorp = [[Clarens, Vrystaat|Clarens]] |duimdrukkerkaart = Vrystaat |duimdrukkeretiketposisie = links |duimdrukkerkaartgrootte = |duimdrukkerkaartbyskrif = |breedtegraad = 28 |breedtegraad_m = 30 |breedtegraad_s = 22 |breedtegraad_NS = S |lengtegraad = 28 |lengtegraad_m = 37 |lengtegraad_s = 0 |lengtegraad_OW = O |oppervlak = 340&nbsp;km² |openingsjaar = 1963 |besoekerstal = |besoekersjaartal = |bestuursliggaam = [[SANParke]] |webblad = [http://www.sanparks.org/parks/golden_gate Golden Gate-hoogland- Nasionale Park] }} Die '''Golden Gate-hoogland- Nasionale Park''' is geleë in die Oos-Vrystaatse bergland; dit lê aan die voetheuwels van die [[Malutiberge]]. Die park is op [[13 September]] [[1963]] geproklameer<ref>{{en}}[http://www.sanparks.org/about/news/default.php?id=55599 SANParke persvrystelling op 3 Julie 2013]</ref> en in November 2008 tot 34&nbsp;000&nbsp;ha vergroot deur die insluiting van die voormalige QwaQwa Nasionale Park.<ref>{{en}}[http://www.sanparks.org/about/annual/2009.pdf SANParks Annual Report 2009, section Golden Gate Highlands National Park (p.46)]</ref> Die hoogte van die park wissel van 1 892&nbsp;m tot 2 770&nbsp;m bo [[seevlak]]. Aan die suide van park is die [[Monantsapas]] op die grens met [[Lesotho]]. Die [[Caledonrivier]] ontspring naby die pas. Die park is vernoem na die [[goud (kleur)|goue]] [[kleur]]e wat die sandsteen aanneem wanneer die son daarop skyn. Die bekendste van die sandsteenrotse is die Brandwagrots wat bo die park en hotel uittroon. Na die suide is die [[Ribbokkop]] 'n bekende baken wat deel vorm van 'n staproete al langs die [[Ribbokspruit]] wat per voet of viertrekmotor onderneem kan word. == Waterskeiding == Die oostelike gedeelte van die park vorm die waterskeiding tussen die oostelike en westelike gedeelte van [[Suid-Afrika]]. Reën wat oos van hierdie waterskeiding val, vloei uiteindelik in die [[Indiese Oseaan]] in, terwyl water aan die westelike kant in die [[Atlantiese Oseaan]] invloei. == Soogdiere == Die grasveldhabitat van die hoogland huisves verskillende soogdierspesies,<ref>{{en}}[http://www.sanparks.org/parks/golden_gate/conservation/ff/mammal_list.php Soogdierspesies in Golden Gate]</ref> insluitend: <gallery mode=packed heights=120px> Taurotragus oryx.jpg|[[Eland]]e Red Hartebeest (Alcelaphus caama) in mountain grassland ... (40072190393).jpg|[[Rooihartbees]] Bergriedbock 2007-08-16 201.jpg|[[Rooiribbok]]ooi Ourebia ourebi ourebi 92782585.jpg|[[Oorbietjie]] </gallery> <gallery mode=packed heights=120px> Blesbok (Damaliscus dorcas phillipsi) male ... (46123245775).jpg|[[Blesbok]] Burchell's Zebra (Etosha).jpg|[[Bontkwagga]] Black Wildebeest.jpg|[[Swartwildebees]] Antidorcas marsupialis, male (Etosha, 2012).jpg|[[Springbok]]ram </gallery> == Groot voëls == Daar is ook 'n groot verskeidenheid voëls wat hier aangetref word: [[witkruisarend]], [[Rooiborsjakkalsvoël|jakkalsvoël]], [[bloukraanvoël]], [[sekretarisvoël]] en verskeie ander spesies. Die skaars [[baardaasvoël|lammergier]] met 'n vlerkspan van 3&nbsp;m kom ook hier voor. <gallery mode="packed" heights=150px> Bartgeier Gypaetus barbatus front Richard Bartz.jpg|[[Baardaasvoël]] Gyps coprotheres1.jpg|[[Kransaasvoël]] Witkruisarend.jpg|[[Witkruisarend]] Blue Crane.jpg|[[Bloukraanvoël]] Sagittarius serpentarius Sekretär.JPG|[[Sekretarisvoël]] </gallery> == Vislewe == [[Karp]] kom voor in die Golden Gatedam en die [[reënboogforel]] in die rivier onder die dam en ook in die Ribbokspruit. Die [[kleinbek-geelvis]] is voorheen in die [[Klein-Caledonrivier (Vrystaat)|Klein-Caledonrivier]] opgemerk, maar is vir 'n geruime tyd nog nie weer aangeteken nie, terwyl die [[dikkop-ghieliemientjie]] wydverspreid in die park voorkom. <gallery mode=packed heights=120px> Common carp.jpg|[[karp]] (uitheems) Trout.jpg|[[reënboogforel]] (uitheems) Labeobarbus aeneus, Orange river, Richtersveld.jpg|[[kleinbek-geelvis]] (voorheen aangeteken) Barbus anoplus.jpg|[[dikkop-ghieliemientjie]] (algemeen) </gallery> == Akkommodasie == Akkommodasie in die park is beskikbaar by Glen Reenen- en die Brandwagruskampe. Karavaan- en tentstaanplekke met ablusie- en opwasgeriewe en 220V krag is by Glen Reenenkamp beskikbaar. 'n Kampwinkeltjie met die nodigste behoeftes en kurio's is oorkant die pad, langs ontvangs, asook 'n [[vulstasie]]. Die hotel was voorheen deel van die Brandwagruskamp, maar ná sy onlangse opknapping, word dit afsonderlik bedryf deur [[SANParke]] as '''Golden Gate Hotel'''. Die naaste dorp wes vanaf Golden Gate-hoogland- Nasionale Park is [[Clarens, Vrystaat|Clarens]], maar [[Phuthaditjhaba]] kan ook maklik via 'n goeie teerpad ([[R712 (Suid-Afrika)|R712]]) ooswaarts bereik word. Op hierdie hoofpad is ook die afdraai noord na die ''Highlands Mountain Retreat'' en suid by {{Koördinate|28.472|S|28.745|O}} na die ''Basotho Cultural Village'' se [[grasdak]]chalets wat as oornagakkommodasie deur SANParke bestuur word. ==Lees ook== * [[Katedraalgrot]] == Galery == <gallery mode=packed heights=160px> Lêer:Brandwag Hotel.JPG|Golden Gate Hotel. Lêer:Glen Reenen in Golden Gate Nasionale Park.JPG|Glen Reenenkamp-chalets Lêer:Glen Reenen longdavels.1, Golden Gate NP.jpg|Glen Reenen longdavels Lêer:Perde by Glen Reenenkamp, Golden Gate NP (1).jpg|Mak perde by Glen Reenenkamp. Lêer:Glen Reenen kampterrein, Golden Gate NP.jpg|Glen Reenen se woonwakampterrein. Bokant die kamp troon die "paddastoelrotse" uit. Lêer:Golden Gate MS2004 Bild1320.jpg|Sandsteenkranse in Golden Gate. Lêer:Sandstone rocks, Golden Gate NP (1).jpg|Sandsteenrotse bo Glen Reenen Lêer:Brandwagrots, Golden Gate (majestieus).jpg|Die majestieuse Brandwagrots. </gallery> == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronne == * [[B.P.J. Erasmus]]: ''[[Op Pad in Suid-Afrika]]''. 1995. {{ISBN|1-86842-026-4}} * {{cite book |last= Stuart|first= Chris & Mathilde |title= National Parks and Nature Reserves|year= 2012|publisher= Struik Travel and Heritage|location= |isbn= 978-1-77007-742-3}} {{Suid-Afrikaanse Nasionale Parke}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nasionale parke van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Natuurreservate in Vrystaat]] g5t331fpkrq253hcwx9tp9upc4fkv11 2893933 2893904 2026-04-14T19:53:31Z JMK 649 /* Akkommodasie */ +prent 2893933 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Reservaat |reservaat_naam = Golden Gate-hoogland- Nasionale Park |ander_naam = |iucn_kategorie = |beeld = Brandwag rock.JPG |beeld_byskrif = Die bekende Brandwagrots |kaart = |kaart_byskrif = |land = [[Suid-Afrika]] |provinsie = [[Vrystaat]] |naaste_dorp = [[Clarens, Vrystaat|Clarens]] |duimdrukkerkaart = Vrystaat |duimdrukkeretiketposisie = links |duimdrukkerkaartgrootte = |duimdrukkerkaartbyskrif = |breedtegraad = 28 |breedtegraad_m = 30 |breedtegraad_s = 22 |breedtegraad_NS = S |lengtegraad = 28 |lengtegraad_m = 37 |lengtegraad_s = 0 |lengtegraad_OW = O |oppervlak = 340&nbsp;km² |openingsjaar = 1963 |besoekerstal = |besoekersjaartal = |bestuursliggaam = [[SANParke]] |webblad = [http://www.sanparks.org/parks/golden_gate Golden Gate-hoogland- Nasionale Park] }} Die '''Golden Gate-hoogland- Nasionale Park''' is geleë in die Oos-Vrystaatse bergland; dit lê aan die voetheuwels van die [[Malutiberge]]. Die park is op [[13 September]] [[1963]] geproklameer<ref>{{en}}[http://www.sanparks.org/about/news/default.php?id=55599 SANParke persvrystelling op 3 Julie 2013]</ref> en in November 2008 tot 34&nbsp;000&nbsp;ha vergroot deur die insluiting van die voormalige QwaQwa Nasionale Park.<ref>{{en}}[http://www.sanparks.org/about/annual/2009.pdf SANParks Annual Report 2009, section Golden Gate Highlands National Park (p.46)]</ref> Die hoogte van die park wissel van 1 892&nbsp;m tot 2 770&nbsp;m bo [[seevlak]]. Aan die suide van park is die [[Monantsapas]] op die grens met [[Lesotho]]. Die [[Caledonrivier]] ontspring naby die pas. Die park is vernoem na die [[goud (kleur)|goue]] [[kleur]]e wat die sandsteen aanneem wanneer die son daarop skyn. Die bekendste van die sandsteenrotse is die Brandwagrots wat bo die park en hotel uittroon. Na die suide is die [[Ribbokkop]] 'n bekende baken wat deel vorm van 'n staproete al langs die [[Ribbokspruit]] wat per voet of viertrekmotor onderneem kan word. == Waterskeiding == Die oostelike gedeelte van die park vorm die waterskeiding tussen die oostelike en westelike gedeelte van [[Suid-Afrika]]. Reën wat oos van hierdie waterskeiding val, vloei uiteindelik in die [[Indiese Oseaan]] in, terwyl water aan die westelike kant in die [[Atlantiese Oseaan]] invloei. == Soogdiere == Die grasveldhabitat van die hoogland huisves verskillende soogdierspesies,<ref>{{en}}[http://www.sanparks.org/parks/golden_gate/conservation/ff/mammal_list.php Soogdierspesies in Golden Gate]</ref> insluitend: <gallery mode=packed heights=120px> Taurotragus oryx.jpg|[[Eland]]e Red Hartebeest (Alcelaphus caama) in mountain grassland ... (40072190393).jpg|[[Rooihartbees]] Bergriedbock 2007-08-16 201.jpg|[[Rooiribbok]]ooi Ourebia ourebi ourebi 92782585.jpg|[[Oorbietjie]] </gallery> <gallery mode=packed heights=120px> Blesbok (Damaliscus dorcas phillipsi) male ... (46123245775).jpg|[[Blesbok]] Burchell's Zebra (Etosha).jpg|[[Bontkwagga]] Black Wildebeest.jpg|[[Swartwildebees]] Antidorcas marsupialis, male (Etosha, 2012).jpg|[[Springbok]]ram </gallery> == Groot voëls == Daar is ook 'n groot verskeidenheid voëls wat hier aangetref word: [[witkruisarend]], [[Rooiborsjakkalsvoël|jakkalsvoël]], [[bloukraanvoël]], [[sekretarisvoël]] en verskeie ander spesies. Die skaars [[baardaasvoël|lammergier]] met 'n vlerkspan van 3&nbsp;m kom ook hier voor. <gallery mode="packed" heights=150px> Bartgeier Gypaetus barbatus front Richard Bartz.jpg|[[Baardaasvoël]] Gyps coprotheres1.jpg|[[Kransaasvoël]] Witkruisarend.jpg|[[Witkruisarend]] Blue Crane.jpg|[[Bloukraanvoël]] Sagittarius serpentarius Sekretär.JPG|[[Sekretarisvoël]] </gallery> == Vislewe == [[Karp]] kom voor in die Golden Gatedam en die [[reënboogforel]] in die rivier onder die dam en ook in die Ribbokspruit. Die [[kleinbek-geelvis]] is voorheen in die [[Klein-Caledonrivier (Vrystaat)|Klein-Caledonrivier]] opgemerk, maar is vir 'n geruime tyd nog nie weer aangeteken nie, terwyl die [[dikkop-ghieliemientjie]] wydverspreid in die park voorkom. <gallery mode=packed heights=120px> Common carp.jpg|[[karp]] (uitheems) Trout.jpg|[[reënboogforel]] (uitheems) Labeobarbus aeneus, Orange river, Richtersveld.jpg|[[kleinbek-geelvis]] (voorheen aangeteken) Barbus anoplus.jpg|[[dikkop-ghieliemientjie]] (algemeen) </gallery> == Akkommodasie == [[Lêer:Golden Gate Hotel.jpg|duimnael|regs|Die hotel na opknapping]] Akkommodasie in die park is by Glen Reenen- en die Brandwagruskampe beskikbaar. Karavaan- en tentstaanplekke met ablusie- en opwasgeriewe en 220V krag is by Glen Reenenkamp beskikbaar. 'n Kampwinkeltjie met die nodigste behoeftes en kurio's is langs ontvangs oorkant die pad, asook 'n [[vulstasie]]. Die hotel was voorheen deel van die Brandwagruskamp, maar ná sy onlangse opknapping, word dit afsonderlik deur [[SANParke]] as '''Golden Gate Hotel''' bedryf. Die naaste dorp wes van Golden Gate-hoogland- Nasionale Park is [[Clarens, Vrystaat|Clarens]], maar [[Phuthaditjhaba]] kan ook maklik via 'n goeie teerpad ([[R712 (Suid-Afrika)|R712]]) ooswaarts bereik word. Op hierdie hoofpad is ook die afdraai noord na die ''Highlands Mountain Retreat'' en suid by {{Koördinate|28.472|S|28.745|O}} na die ''Basotho Cultural Village'' se [[grasdak]]chalets wat as oornagakkommodasie deur SANParke bestuur word. ==Lees ook== * [[Katedraalgrot]] == Galery == <gallery mode=packed heights=160px> Lêer:Brandwag Hotel.JPG|Golden Gate Hotel. Lêer:Glen Reenen in Golden Gate Nasionale Park.JPG|Glen Reenenkamp-chalets Lêer:Glen Reenen longdavels.1, Golden Gate NP.jpg|Glen Reenen longdavels Lêer:Perde by Glen Reenenkamp, Golden Gate NP (1).jpg|Mak perde by Glen Reenenkamp. Lêer:Glen Reenen kampterrein, Golden Gate NP.jpg|Glen Reenen se woonwakampterrein. Bokant die kamp troon die "paddastoelrotse" uit. Lêer:Golden Gate MS2004 Bild1320.jpg|Sandsteenkranse in Golden Gate. Lêer:Sandstone rocks, Golden Gate NP (1).jpg|Sandsteenrotse bo Glen Reenen Lêer:Brandwagrots, Golden Gate (majestieus).jpg|Die majestieuse Brandwagrots. </gallery> == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronne == * [[B.P.J. Erasmus]]: ''[[Op Pad in Suid-Afrika]]''. 1995. {{ISBN|1-86842-026-4}} * {{cite book |last= Stuart|first= Chris & Mathilde |title= National Parks and Nature Reserves|year= 2012|publisher= Struik Travel and Heritage|location= |isbn= 978-1-77007-742-3}} {{Suid-Afrikaanse Nasionale Parke}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nasionale parke van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Natuurreservate in Vrystaat]] sxjc31rnda4sn3wldb3gee8ywa8pt6t 2893936 2893933 2026-04-14T19:55:40Z JMK 649 /* Galery */ -prent 2893936 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Reservaat |reservaat_naam = Golden Gate-hoogland- Nasionale Park |ander_naam = |iucn_kategorie = |beeld = Brandwag rock.JPG |beeld_byskrif = Die bekende Brandwagrots |kaart = |kaart_byskrif = |land = [[Suid-Afrika]] |provinsie = [[Vrystaat]] |naaste_dorp = [[Clarens, Vrystaat|Clarens]] |duimdrukkerkaart = Vrystaat |duimdrukkeretiketposisie = links |duimdrukkerkaartgrootte = |duimdrukkerkaartbyskrif = |breedtegraad = 28 |breedtegraad_m = 30 |breedtegraad_s = 22 |breedtegraad_NS = S |lengtegraad = 28 |lengtegraad_m = 37 |lengtegraad_s = 0 |lengtegraad_OW = O |oppervlak = 340&nbsp;km² |openingsjaar = 1963 |besoekerstal = |besoekersjaartal = |bestuursliggaam = [[SANParke]] |webblad = [http://www.sanparks.org/parks/golden_gate Golden Gate-hoogland- Nasionale Park] }} Die '''Golden Gate-hoogland- Nasionale Park''' is geleë in die Oos-Vrystaatse bergland; dit lê aan die voetheuwels van die [[Malutiberge]]. Die park is op [[13 September]] [[1963]] geproklameer<ref>{{en}}[http://www.sanparks.org/about/news/default.php?id=55599 SANParke persvrystelling op 3 Julie 2013]</ref> en in November 2008 tot 34&nbsp;000&nbsp;ha vergroot deur die insluiting van die voormalige QwaQwa Nasionale Park.<ref>{{en}}[http://www.sanparks.org/about/annual/2009.pdf SANParks Annual Report 2009, section Golden Gate Highlands National Park (p.46)]</ref> Die hoogte van die park wissel van 1 892&nbsp;m tot 2 770&nbsp;m bo [[seevlak]]. Aan die suide van park is die [[Monantsapas]] op die grens met [[Lesotho]]. Die [[Caledonrivier]] ontspring naby die pas. Die park is vernoem na die [[goud (kleur)|goue]] [[kleur]]e wat die sandsteen aanneem wanneer die son daarop skyn. Die bekendste van die sandsteenrotse is die Brandwagrots wat bo die park en hotel uittroon. Na die suide is die [[Ribbokkop]] 'n bekende baken wat deel vorm van 'n staproete al langs die [[Ribbokspruit]] wat per voet of viertrekmotor onderneem kan word. == Waterskeiding == Die oostelike gedeelte van die park vorm die waterskeiding tussen die oostelike en westelike gedeelte van [[Suid-Afrika]]. Reën wat oos van hierdie waterskeiding val, vloei uiteindelik in die [[Indiese Oseaan]] in, terwyl water aan die westelike kant in die [[Atlantiese Oseaan]] invloei. == Soogdiere == Die grasveldhabitat van die hoogland huisves verskillende soogdierspesies,<ref>{{en}}[http://www.sanparks.org/parks/golden_gate/conservation/ff/mammal_list.php Soogdierspesies in Golden Gate]</ref> insluitend: <gallery mode=packed heights=120px> Taurotragus oryx.jpg|[[Eland]]e Red Hartebeest (Alcelaphus caama) in mountain grassland ... (40072190393).jpg|[[Rooihartbees]] Bergriedbock 2007-08-16 201.jpg|[[Rooiribbok]]ooi Ourebia ourebi ourebi 92782585.jpg|[[Oorbietjie]] </gallery> <gallery mode=packed heights=120px> Blesbok (Damaliscus dorcas phillipsi) male ... (46123245775).jpg|[[Blesbok]] Burchell's Zebra (Etosha).jpg|[[Bontkwagga]] Black Wildebeest.jpg|[[Swartwildebees]] Antidorcas marsupialis, male (Etosha, 2012).jpg|[[Springbok]]ram </gallery> == Groot voëls == Daar is ook 'n groot verskeidenheid voëls wat hier aangetref word: [[witkruisarend]], [[Rooiborsjakkalsvoël|jakkalsvoël]], [[bloukraanvoël]], [[sekretarisvoël]] en verskeie ander spesies. Die skaars [[baardaasvoël|lammergier]] met 'n vlerkspan van 3&nbsp;m kom ook hier voor. <gallery mode="packed" heights=150px> Bartgeier Gypaetus barbatus front Richard Bartz.jpg|[[Baardaasvoël]] Gyps coprotheres1.jpg|[[Kransaasvoël]] Witkruisarend.jpg|[[Witkruisarend]] Blue Crane.jpg|[[Bloukraanvoël]] Sagittarius serpentarius Sekretär.JPG|[[Sekretarisvoël]] </gallery> == Vislewe == [[Karp]] kom voor in die Golden Gatedam en die [[reënboogforel]] in die rivier onder die dam en ook in die Ribbokspruit. Die [[kleinbek-geelvis]] is voorheen in die [[Klein-Caledonrivier (Vrystaat)|Klein-Caledonrivier]] opgemerk, maar is vir 'n geruime tyd nog nie weer aangeteken nie, terwyl die [[dikkop-ghieliemientjie]] wydverspreid in die park voorkom. <gallery mode=packed heights=120px> Common carp.jpg|[[karp]] (uitheems) Trout.jpg|[[reënboogforel]] (uitheems) Labeobarbus aeneus, Orange river, Richtersveld.jpg|[[kleinbek-geelvis]] (voorheen aangeteken) Barbus anoplus.jpg|[[dikkop-ghieliemientjie]] (algemeen) </gallery> == Akkommodasie == [[Lêer:Golden Gate Hotel.jpg|duimnael|regs|Die hotel na opknapping]] Akkommodasie in die park is by Glen Reenen- en die Brandwagruskampe beskikbaar. Karavaan- en tentstaanplekke met ablusie- en opwasgeriewe en 220V krag is by Glen Reenenkamp beskikbaar. 'n Kampwinkeltjie met die nodigste behoeftes en kurio's is langs ontvangs oorkant die pad, asook 'n [[vulstasie]]. Die hotel was voorheen deel van die Brandwagruskamp, maar ná sy onlangse opknapping, word dit afsonderlik deur [[SANParke]] as '''Golden Gate Hotel''' bedryf. Die naaste dorp wes van Golden Gate-hoogland- Nasionale Park is [[Clarens, Vrystaat|Clarens]], maar [[Phuthaditjhaba]] kan ook maklik via 'n goeie teerpad ([[R712 (Suid-Afrika)|R712]]) ooswaarts bereik word. Op hierdie hoofpad is ook die afdraai noord na die ''Highlands Mountain Retreat'' en suid by {{Koördinate|28.472|S|28.745|O}} na die ''Basotho Cultural Village'' se [[grasdak]]chalets wat as oornagakkommodasie deur SANParke bestuur word. ==Lees ook== * [[Katedraalgrot]] == Galery == <gallery mode=packed heights=160px> Lêer:Glen Reenen in Golden Gate Nasionale Park.JPG|Glen Reenenkamp-chalets Lêer:Glen Reenen longdavels.1, Golden Gate NP.jpg|Glen Reenen-longdavels Lêer:Perde by Glen Reenenkamp, Golden Gate NP (1).jpg|Mak perde by Glen Reenenkamp Lêer:Glen Reenen kampterrein, Golden Gate NP.jpg|Glen Reenen se woonwa-kampeerterrein. Bokant die kamp troon die "paddastoelrotse" uit. Lêer:Golden Gate MS2004 Bild1320.jpg|Sandsteenkranse in Golden Gate Lêer:Sandstone rocks, Golden Gate NP (1).jpg|Sandsteenrotse bo Glen Reenen Lêer:Brandwagrots, Golden Gate (majestieus).jpg|Die majestieuse Brandwagrots </gallery> == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronne == * [[B.P.J. Erasmus]]: ''[[Op Pad in Suid-Afrika]]''. 1995. {{ISBN|1-86842-026-4}} * {{cite book |last= Stuart|first= Chris & Mathilde |title= National Parks and Nature Reserves|year= 2012|publisher= Struik Travel and Heritage|location= |isbn= 978-1-77007-742-3}} {{Suid-Afrikaanse Nasionale Parke}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nasionale parke van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Natuurreservate in Vrystaat]] 0npxrh9o6yjpvnawsiy750fncod9dl3 2894041 2893936 2026-04-15T09:23:28Z Aliwal2012 39067 2894041 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Reservaat |reservaat_naam = Golden Gate-hoogland- Nasionale Park |ander_naam = |iucn_kategorie = |beeld = Brandwag rock.JPG |beeld_byskrif = Die bekende Brandwagrots |kaart = |kaart_byskrif = |land = [[Suid-Afrika]] |provinsie = [[Vrystaat]] |naaste_dorp = [[Clarens, Vrystaat|Clarens]] |duimdrukkerkaart = Vrystaat |duimdrukkeretiketposisie = links |duimdrukkerkaartgrootte = |duimdrukkerkaartbyskrif = |breedtegraad = 28 |breedtegraad_m = 30 |breedtegraad_s = 22 |breedtegraad_NS = S |lengtegraad = 28 |lengtegraad_m = 37 |lengtegraad_s = 0 |lengtegraad_OW = O |oppervlak = 340&nbsp;km² |openingsjaar = 1963 |besoekerstal = |besoekersjaartal = |bestuursliggaam = [[SANParke]] |webblad = [http://www.sanparks.org/parks/golden_gate Golden Gate-hoogland- Nasionale Park] }} Die '''Golden Gate-hoogland- Nasionale Park''' is geleë in die Oos-Vrystaatse bergland; dit lê aan die voetheuwels van die [[Malutiberge]]. Die park is op [[13 September]] [[1963]] geproklameer<ref>{{en}}[http://www.sanparks.org/about/news/default.php?id=55599 SANParke persvrystelling op 3 Julie 2013]</ref> en in November 2008 tot 34&nbsp;000&nbsp;ha vergroot deur die insluiting van die voormalige QwaQwa Nasionale Park.<ref>{{en}}[http://www.sanparks.org/about/annual/2009.pdf SANParks Annual Report 2009, section Golden Gate Highlands National Park (p.46)]</ref> Die hoogte van die park wissel van 1 892&nbsp;m tot 2 770&nbsp;m bo [[seevlak]]. Aan die suide van park is die [[Monantsapas]] op die grens met [[Lesotho]]. Die [[Caledonrivier]] ontspring naby die pas. Die park is vernoem na die [[goud (kleur)|goue]] [[kleur]]e wat die sandsteen aanneem wanneer die son daarop skyn. Die bekendste van die sandsteenrotse is die Brandwagrots wat bo die park en hotel uittroon. Na die suide is die [[Ribbokkop]] 'n bekende baken wat deel vorm van 'n staproete al langs die [[Ribbokspruit]] wat per voet of viertrekmotor onderneem kan word. == Waterskeiding == Die oostelike gedeelte van die park vorm die waterskeiding tussen die oostelike en westelike gedeelte van [[Suid-Afrika]]. Reën wat oos van hierdie waterskeiding val, vloei uiteindelik in die [[Indiese Oseaan]] in, terwyl water aan die westelike kant in die [[Atlantiese Oseaan]] invloei. == Soogdiere == Die grasveldhabitat van die hoogland huisves verskillende soogdierspesies,<ref>{{en}}[http://www.sanparks.org/parks/golden_gate/conservation/ff/mammal_list.php Soogdierspesies in Golden Gate]</ref> insluitend: <gallery mode="packed" heights="120px"> Taurotragus oryx.jpg|[[Eland]]e Red Hartebeest (Alcelaphus caama) in mountain grassland ... (40072190393).jpg|[[Rooihartbees]] Bergriedbock 2007-08-16 201.jpg|[[Rooiribbok]]ooi Ourebia ourebi ourebi 92782585.jpg|[[Oorbietjie]] </gallery> <gallery mode="packed" heights="120px"> Blesbok (Damaliscus dorcas phillipsi) male ... (46123245775).jpg|[[Blesbok]] Burchell's Zebra (Etosha).jpg|[[Bontkwagga]] Black Wildebeest.jpg|[[Swartwildebees]] Antidorcas marsupialis, male (Etosha, 2012).jpg|[[Springbok]]ram </gallery> == Groot voëls == Daar is ook 'n groot verskeidenheid voëls wat hier aangetref word: [[witkruisarend]], [[Rooiborsjakkalsvoël|jakkalsvoël]], [[bloukraanvoël]], [[sekretarisvoël]] en verskeie ander spesies. Die skaars [[baardaasvoël|lammergier]] met 'n vlerkspan van 3&nbsp;m kom ook hier voor. <gallery mode="packed" heights=150px> Bartgeier Gypaetus barbatus front Richard Bartz.jpg|[[Baardaasvoël]] Gyps coprotheres1.jpg|[[Kransaasvoël]] Witkruisarend.jpg|[[Witkruisarend]] Blue Crane.jpg|[[Bloukraanvoël]] Sagittarius serpentarius Sekretär.JPG|[[Sekretarisvoël]] </gallery> == Vislewe == [[Karp]] kom voor in die Golden Gatedam en die [[reënboogforel]] in die rivier onder die dam en ook in die Ribbokspruit. Die [[kleinbek-geelvis]] is voorheen in die [[Klein-Caledonrivier (Vrystaat)|Klein-Caledonrivier]] opgemerk, maar is vir 'n geruime tyd nog nie weer aangeteken nie, terwyl die [[dikkop-ghieliemientjie]] wydverspreid in die park voorkom. <gallery mode=packed heights=120px> Common carp.jpg|[[karp]] (uitheems) Trout.jpg|[[reënboogforel]] (uitheems) Labeobarbus aeneus, Orange river, Richtersveld.jpg|[[kleinbek-geelvis]] (voorheen aangeteken) Barbus anoplus.jpg|[[dikkop-ghieliemientjie]] (algemeen) </gallery> == Akkommodasie == [[Lêer:Golden Gate Hotel.jpg|duimnael|regs|Die hotel na opknapping]] Akkommodasie in die park is by Glen Reenen- en die Brandwagruskampe beskikbaar. Karavaan- en tentstaanplekke met ablusie- en opwasgeriewe en 220V krag is by Glen Reenenkamp beskikbaar. 'n Kampwinkeltjie met die nodigste behoeftes en kurio's is langs ontvangs oorkant die pad, asook 'n [[vulstasie]]. Die hotel was voorheen deel van die Brandwagruskamp, maar ná sy onlangse opknapping, word dit afsonderlik deur [[SANParke]] as '''Golden Gate Hotel''' bedryf. Die naaste dorp wes van Golden Gate-hoogland- Nasionale Park is [[Clarens, Vrystaat|Clarens]], maar [[Phuthaditjhaba]] kan ook maklik via 'n goeie teerpad ([[R712 (Suid-Afrika)|R712]]) ooswaarts bereik word. Op hierdie hoofpad is ook die afdraai noord na die ''Highlands Mountain Retreat'' en suid by {{Koördinate|28.472|S|28.745|O}} na die ''Basotho Cultural Village'' se [[grasdak]][[rondawel]]s wat as oornagakkommodasie deur SANParke bestuur word. ==Lees ook== * [[Katedraalgrot]] == Galery == <gallery mode="packed" heights="120px"> Lêer:Glen Reenen in Golden Gate Nasionale Park.JPG|Glen Reenenkamp-chalets Lêer:Glen Reenen longdavels.1, Golden Gate NP.jpg|Glen Reenen-longdavels Lêer:Perde by Glen Reenenkamp, Golden Gate NP (1).jpg|Mak perde by Glen Reenenkamp Lêer:Glen Reenen kampterrein, Golden Gate NP.jpg|Glen Reenen se woonwa-kampeerterrein. Bokant die kamp troon die "paddastoelrotse" uit. Lêer:Golden Gate MS2004 Bild1320.jpg|Sandsteenkranse in Golden Gate Lêer:Sandstone rocks, Golden Gate NP (1).jpg|Sandsteenrotse bo Glen Reenen Lêer:Brandwagrots, Golden Gate (majestieus).jpg|Die majestieuse Brandwagrots </gallery> == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronne == * [[B.P.J. Erasmus]]: ''[[Op Pad in Suid-Afrika]]''. 1995. {{ISBN|1-86842-026-4}} * {{cite book |last= Stuart|first= Chris & Mathilde |title= National Parks and Nature Reserves|year= 2012|publisher= Struik Travel and Heritage|location= |isbn= 978-1-77007-742-3}} {{Suid-Afrikaanse Nasionale Parke}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nasionale parke van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Natuurreservate in Vrystaat]] 61d5x6tv60mlsu1oskf3hpvudj5y5cb 2894043 2894041 2026-04-15T09:29:43Z Aliwal2012 39067 uitleg van bladsy 2894043 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Reservaat |reservaat_naam = Golden Gate-hoogland- Nasionale Park |ander_naam = |iucn_kategorie = |beeld = Brandwag rock.JPG |beeld_byskrif = Die bekende Brandwagrots |kaart = |kaart_byskrif = |land = [[Suid-Afrika]] |provinsie = [[Vrystaat]] |naaste_dorp = [[Clarens, Vrystaat|Clarens]] |duimdrukkerkaart = Vrystaat |duimdrukkeretiketposisie = links |duimdrukkerkaartgrootte = |duimdrukkerkaartbyskrif = |breedtegraad = 28 |breedtegraad_m = 30 |breedtegraad_s = 22 |breedtegraad_NS = S |lengtegraad = 28 |lengtegraad_m = 37 |lengtegraad_s = 0 |lengtegraad_OW = O |oppervlak = 340&nbsp;km² |openingsjaar = 1963 |besoekerstal = |besoekersjaartal = |bestuursliggaam = [[SANParke]] |webblad = [http://www.sanparks.org/parks/golden_gate Golden Gate-hoogland- Nasionale Park] }} Die '''Golden Gate-hoogland- Nasionale Park''' is geleë in die Oos-Vrystaatse bergland; dit lê aan die voetheuwels van die [[Malutiberge]]. Die park is op [[13 September]] [[1963]] geproklameer<ref>{{en}}[http://www.sanparks.org/about/news/default.php?id=55599 SANParke persvrystelling op 3 Julie 2013]</ref> en in November 2008 tot 34&nbsp;000&nbsp;ha vergroot deur die insluiting van die voormalige QwaQwa Nasionale Park.<ref>{{en}}[http://www.sanparks.org/about/annual/2009.pdf SANParks Annual Report 2009, section Golden Gate Highlands National Park (p.46)]</ref> Die hoogte van die park wissel van 1 892&nbsp;m tot 2 770&nbsp;m bo [[seevlak]]. Aan die suide van park is die [[Monantsapas]] op die grens met [[Lesotho]]. Die [[Caledonrivier]] ontspring naby die pas. Die park is vernoem na die [[goud (kleur)|goue]] [[kleur]]e wat die sandsteen aanneem wanneer die son daarop skyn. Die bekendste van die sandsteenrotse is die Brandwagrots wat bo die park en hotel uittroon. Na die suide is die [[Ribbokkop]] 'n bekende baken wat deel vorm van 'n staproete al langs die [[Ribbokspruit]] wat per voet of viertrekmotor onderneem kan word. == Akkommodasie == Akkommodasie in die park is by Glen Reenen- en die Brandwagruskampe beskikbaar. Karavaan- en tentstaanplekke met ablusie- en opwasgeriewe en 220V krag is by Glen Reenenkamp beskikbaar. 'n Kampwinkeltjie met die nodigste behoeftes en kurio's is langs ontvangs oorkant die pad, asook 'n [[vulstasie]]. Die hotel was voorheen deel van die Brandwagruskamp, maar ná sy onlangse opknapping, word dit afsonderlik deur [[SANParke]] as '''Golden Gate Hotel''' bedryf. Die naaste dorp wes van Golden Gate-hoogland- Nasionale Park is [[Clarens, Vrystaat|Clarens]], maar [[Phuthaditjhaba]] kan ook maklik via 'n goeie teerpad ([[R712 (Suid-Afrika)|R712]]) ooswaarts bereik word. Op hierdie hoofpad is ook die afdraai noord na die ''Highlands Mountain Retreat'' en suid by {{Koördinate|28.472|S|28.745|O}} na die ''Basotho Cultural Village'' se [[grasdak]][[rondawel]]s wat as oornagakkommodasie deur SANParke bestuur word. == Waterskeiding == Die oostelike gedeelte van die park vorm die waterskeiding tussen die oostelike en westelike gedeelte van [[Suid-Afrika]]. Reën wat oos van hierdie waterskeiding val, vloei uiteindelik in die [[Indiese Oseaan]] in, terwyl water aan die westelike kant in die [[Atlantiese Oseaan]] invloei. == Soogdiere == Die grasveldhabitat van die hoogland huisves verskillende soogdierspesies,<ref>{{en}}[http://www.sanparks.org/parks/golden_gate/conservation/ff/mammal_list.php Soogdierspesies in Golden Gate]</ref> insluitend: <gallery mode="packed" heights="120px"> Taurotragus oryx.jpg|[[Eland]]e Red Hartebeest (Alcelaphus caama) in mountain grassland ... (40072190393).jpg|[[Rooihartbees]] Bergriedbock 2007-08-16 201.jpg|[[Rooiribbok]]ooi Ourebia ourebi ourebi 92782585.jpg|[[Oorbietjie]] </gallery> <gallery mode="packed" heights="120px"> Blesbok (Damaliscus dorcas phillipsi) male ... (46123245775).jpg|[[Blesbok]] Burchell's Zebra (Etosha).jpg|[[Bontkwagga]] Black Wildebeest.jpg|[[Swartwildebees]] Antidorcas marsupialis, male (Etosha, 2012).jpg|[[Springbok]]ram </gallery> == Groot voëls == Daar is ook 'n groot verskeidenheid voëls wat hier aangetref word: [[witkruisarend]], [[Rooiborsjakkalsvoël|jakkalsvoël]], [[bloukraanvoël]], [[sekretarisvoël]] en verskeie ander spesies. Die skaars [[baardaasvoël|lammergier]] met 'n vlerkspan van 3&nbsp;m kom ook hier voor. <gallery mode="packed" heights=150px> Bartgeier Gypaetus barbatus front Richard Bartz.jpg|[[Baardaasvoël]] Gyps coprotheres1.jpg|[[Kransaasvoël]] Witkruisarend.jpg|[[Witkruisarend]] Blue Crane.jpg|[[Bloukraanvoël]] Sagittarius serpentarius Sekretär.JPG|[[Sekretarisvoël]] </gallery> == Vislewe == [[Karp]] kom voor in die Golden Gatedam en die [[reënboogforel]] in die rivier onder die dam en ook in die Ribbokspruit. Die [[kleinbek-geelvis]] is voorheen in die [[Klein-Caledonrivier (Vrystaat)|Klein-Caledonrivier]] opgemerk, maar is vir 'n geruime tyd nog nie weer aangeteken nie, terwyl die [[dikkop-ghieliemientjie]] wydverspreid in die park voorkom. <gallery mode=packed heights=120px> Common carp.jpg|[[karp]] (uitheems) Trout.jpg|[[reënboogforel]] (uitheems) Labeobarbus aeneus, Orange river, Richtersveld.jpg|[[kleinbek-geelvis]] (voorheen aangeteken) Barbus anoplus.jpg|[[dikkop-ghieliemientjie]] (algemeen) </gallery> == Galery == <gallery mode="packed" heights="120px"> Lêer:Golden Gate Hotel.jpg|Die hotel na opknapping Lêer:Glen Reenen in Golden Gate Nasionale Park.JPG|Glen Reenenkamp-chalets Lêer:Glen Reenen longdavels.1, Golden Gate NP.jpg|Glen Reenen-longdavels Lêer:Perde by Glen Reenenkamp, Golden Gate NP (1).jpg|Mak perde by Glen Reenenkamp Lêer:Glen Reenen kampterrein, Golden Gate NP.jpg|Glen Reenen se woonwa-kampeerterrein. Bokant die kamp troon die "paddastoelrotse" uit. Lêer:Golden Gate MS2004 Bild1320.jpg|Sandsteenkranse in Golden Gate Lêer:Sandstone rocks, Golden Gate NP (1).jpg|Sandsteenrotse bo Glen Reenen Lêer:Brandwagrots, Golden Gate (majestieus).jpg|Die majestieuse Brandwagrots </gallery> ==Lees ook== * [[Katedraalgrot]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronne == * [[B.P.J. Erasmus]]: ''[[Op Pad in Suid-Afrika]]''. 1995. {{ISBN|1-86842-026-4}} * {{cite book |last= Stuart|first= Chris & Mathilde |title= National Parks and Nature Reserves|year= 2012|publisher= Struik Travel and Heritage|location= |isbn= 978-1-77007-742-3}} {{Suid-Afrikaanse Nasionale Parke}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nasionale parke van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Natuurreservate in Vrystaat]] nubaifi1xpipiwwf6t0330v5wonfpny 2894044 2894043 2026-04-15T09:36:47Z Aliwal2012 39067 verbeter webblad 2894044 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Reservaat |reservaat_naam = Golden Gate-hoogland- Nasionale Park |ander_naam = |iucn_kategorie = |beeld = Brandwag rock.JPG |beeld_byskrif = Die bekende Brandwagrots |kaart = |kaart_byskrif = |land = [[Suid-Afrika]] |provinsie = [[Vrystaat]] |naaste_dorp = [[Clarens, Vrystaat|Clarens]] |duimdrukkerkaart = Vrystaat |duimdrukkeretiketposisie = links |duimdrukkerkaartgrootte = |duimdrukkerkaartbyskrif = |breedtegraad = 28 |breedtegraad_m = 30 |breedtegraad_s = 22 |breedtegraad_NS = S |lengtegraad = 28 |lengtegraad_m = 37 |lengtegraad_s = 0 |lengtegraad_OW = O |oppervlak = 340&nbsp;km² |openingsjaar = 1963 |besoekerstal = |besoekersjaartal = |bestuursliggaam = [[SANParke]] |webblad = [https://www.sanparks.org/parks/golden-gate-highlands Golden Gate-hoogland- Nasionale Park] }} Die '''Golden Gate-hoogland- Nasionale Park''' is geleë in die Oos-Vrystaatse bergland; dit lê aan die voetheuwels van die [[Malutiberge]]. Die park is op [[13 September]] [[1963]] geproklameer<ref>{{en}}[http://www.sanparks.org/about/news/default.php?id=55599 SANParke persvrystelling op 3 Julie 2013]</ref> en in November 2008 tot 34&nbsp;000&nbsp;ha vergroot deur die insluiting van die voormalige QwaQwa Nasionale Park.<ref>{{en}}[http://www.sanparks.org/about/annual/2009.pdf SANParks Annual Report 2009, section Golden Gate Highlands National Park (p.46)]</ref> Die hoogte van die park wissel van 1 892&nbsp;m tot 2 770&nbsp;m bo [[seevlak]]. Aan die suide van park is die [[Monantsapas]] op die grens met [[Lesotho]]. Die [[Caledonrivier]] ontspring naby die pas. Die park is vernoem na die [[goud (kleur)|goue]] [[kleur]]e wat die sandsteen aanneem wanneer die son daarop skyn. Die bekendste van die sandsteenrotse is die Brandwagrots wat bo die park en hotel uittroon. Na die suide is die [[Ribbokkop]] 'n bekende baken wat deel vorm van 'n staproete al langs die [[Ribbokspruit]] wat per voet of viertrekmotor onderneem kan word. == Akkommodasie == Akkommodasie in die park is by Glen Reenen- en die Brandwagruskampe beskikbaar. Karavaan- en tentstaanplekke met ablusie- en opwasgeriewe en 220V krag is by Glen Reenenkamp beskikbaar. 'n Kampwinkeltjie met die nodigste behoeftes en kurio's is langs ontvangs oorkant die pad, asook 'n [[vulstasie]]. Die hotel was voorheen deel van die Brandwagruskamp, maar ná sy onlangse opknapping, word dit afsonderlik deur [[SANParke]] as '''Golden Gate Hotel''' bedryf. Die naaste dorp wes van Golden Gate-hoogland- Nasionale Park is [[Clarens, Vrystaat|Clarens]], maar [[Phuthaditjhaba]] kan ook maklik via 'n goeie teerpad ([[R712 (Suid-Afrika)|R712]]) ooswaarts bereik word. Op hierdie hoofpad is ook die afdraai noord na die ''Highlands Mountain Retreat'' en suid by {{Koördinate|28.472|S|28.745|O}} na die ''Basotho Cultural Village'' se [[grasdak]][[rondawel]]s wat as oornagakkommodasie deur SANParke bestuur word. == Waterskeiding == Die oostelike gedeelte van die park vorm die waterskeiding tussen die oostelike en westelike gedeelte van [[Suid-Afrika]]. Reën wat oos van hierdie waterskeiding val, vloei uiteindelik in die [[Indiese Oseaan]] in, terwyl water aan die westelike kant in die [[Atlantiese Oseaan]] invloei. == Soogdiere == Die grasveldhabitat van die hoogland huisves verskillende soogdierspesies,<ref>{{en}}[http://www.sanparks.org/parks/golden_gate/conservation/ff/mammal_list.php Soogdierspesies in Golden Gate]</ref> insluitend: <gallery mode="packed" heights="120px"> Taurotragus oryx.jpg|[[Eland]]e Red Hartebeest (Alcelaphus caama) in mountain grassland ... (40072190393).jpg|[[Rooihartbees]] Bergriedbock 2007-08-16 201.jpg|[[Rooiribbok]]ooi Ourebia ourebi ourebi 92782585.jpg|[[Oorbietjie]] </gallery> <gallery mode="packed" heights="120px"> Blesbok (Damaliscus dorcas phillipsi) male ... (46123245775).jpg|[[Blesbok]] Burchell's Zebra (Etosha).jpg|[[Bontkwagga]] Black Wildebeest.jpg|[[Swartwildebees]] Antidorcas marsupialis, male (Etosha, 2012).jpg|[[Springbok]]ram </gallery> == Groot voëls == Daar is ook 'n groot verskeidenheid voëls wat hier aangetref word: [[witkruisarend]], [[Rooiborsjakkalsvoël|jakkalsvoël]], [[bloukraanvoël]], [[sekretarisvoël]] en verskeie ander spesies. Die skaars [[baardaasvoël|lammergier]] met 'n vlerkspan van 3&nbsp;m kom ook hier voor. <gallery mode="packed" heights=150px> Bartgeier Gypaetus barbatus front Richard Bartz.jpg|[[Baardaasvoël]] Gyps coprotheres1.jpg|[[Kransaasvoël]] Witkruisarend.jpg|[[Witkruisarend]] Blue Crane.jpg|[[Bloukraanvoël]] Sagittarius serpentarius Sekretär.JPG|[[Sekretarisvoël]] </gallery> == Vislewe == [[Karp]] kom voor in die Golden Gatedam en die [[reënboogforel]] in die rivier onder die dam en ook in die Ribbokspruit. Die [[kleinbek-geelvis]] is voorheen in die [[Klein-Caledonrivier (Vrystaat)|Klein-Caledonrivier]] opgemerk, maar is vir 'n geruime tyd nog nie weer aangeteken nie, terwyl die [[dikkop-ghieliemientjie]] wydverspreid in die park voorkom. <gallery mode=packed heights=120px> Common carp.jpg|[[karp]] (uitheems) Trout.jpg|[[reënboogforel]] (uitheems) Labeobarbus aeneus, Orange river, Richtersveld.jpg|[[kleinbek-geelvis]] (voorheen aangeteken) Barbus anoplus.jpg|[[dikkop-ghieliemientjie]] (algemeen) </gallery> == Galery == <gallery mode="packed" heights="120px"> Lêer:Golden Gate Hotel.jpg|Die hotel na opknapping Lêer:Glen Reenen in Golden Gate Nasionale Park.JPG|Glen Reenenkamp-chalets Lêer:Glen Reenen longdavels.1, Golden Gate NP.jpg|Glen Reenen-longdavels Lêer:Perde by Glen Reenenkamp, Golden Gate NP (1).jpg|Mak perde by Glen Reenenkamp Lêer:Glen Reenen kampterrein, Golden Gate NP.jpg|Glen Reenen se woonwa-kampeerterrein. Bokant die kamp troon die "paddastoelrotse" uit. Lêer:Golden Gate MS2004 Bild1320.jpg|Sandsteenkranse in Golden Gate Lêer:Sandstone rocks, Golden Gate NP (1).jpg|Sandsteenrotse bo Glen Reenen Lêer:Brandwagrots, Golden Gate (majestieus).jpg|Die majestieuse Brandwagrots </gallery> ==Lees ook== * [[Katedraalgrot]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronne == * [[B.P.J. Erasmus]]: ''[[Op Pad in Suid-Afrika]]''. 1995. {{ISBN|1-86842-026-4}} * {{cite book |last= Stuart|first= Chris & Mathilde |title= National Parks and Nature Reserves|year= 2012|publisher= Struik Travel and Heritage|location= |isbn= 978-1-77007-742-3}} {{Suid-Afrikaanse Nasionale Parke}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nasionale parke van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Natuurreservate in Vrystaat]] 23lkf5t0qhdmsz09z1xw17pskp79vgu 0 19912 2893911 2869182 2026-04-14T18:33:38Z HermanvanAswegen988 200973 /* Vertalings */ skakel 2893911 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Outeur | naam = André P. Brink | bynaam = | beeld = André Brink Portrait.jpg | beeldbeskrywing = | onderskrif = André P. Brink in Lyon, Frankryk (Junie 2007) | geboortenaam = André Philippus Brink | geboortedatum = {{Geboortedatum|1935|5|29}} | geboorteplek = [[Vrede, Vrystaat]] | dood_datum = {{Sterfdatum en ouderdom|1935|5|29|2015|2|6}} | sterfteplek = Op 'n vlug onderweg van<br/>Amsterdam na Kaapstad | ouers = Daniël Brink en {{nowrap|Aletta Wilhelmina Wolmarans}} | titel = | nasionaliteit = {{vlagland|Suid-Afrika}} | beroep = Skrywer, akademikus | bekend = | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | bekende_werke = 'n Droë wit seisoen<br />Die kreef raak gewoond daaraan<br />Houd-den-bek | eerbewyse = Verskeie, sien teks. | party = | godsdiens = | huweliksmaat = Estelle Naudé (1959–1965)<br />Salomi Louw (1965–1966)<br />Alta Muller (1970–1987)<br />Marésa de Beer (1990–?)<br />Karina Dorn (2006–2015; sy dood) | kinders = Anton, Gustav Francois, Danie, Sonja | webblad = | handtekening = }} '''André Philippus Brink''' [[Orde van Ikhamanga|OIS]] (1935–2015) was ’n wêreldbekende [[Suid-Afrika]]anse skrywer en ’n professor in letterkunde. Hy het in [[Afrikaans]] en [[Engels]] geskryf (dikwels gelyktydig in albei tale) en sy werk is in minstens 20 tale vertaal. Saam met onder andere [[Breyten Breytenbach]] word hy as lid van die letterkundebeweging die [[Sestigers]] beskou.<ref name=":0">{{cite web |url=http://esat.sun.ac.za/index.php/Andr%C3%A9_P._Brink |title=André P. Brink – ESAT |website=esat.sun.ac.za |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190323194727/http://esat.sun.ac.za/index.php/Andr%C3%A9_P._Brink |archive-date=23 Maart 2019 |url-status=live |df=dmy-all |access-date=13 Oktober 2016 }}</ref> Hy het ook onder die skuilname Adrienne du Toit en Chris van Lille geskryf. Brink is op [[Vrede, Vrystaat|Vrede]] in die [[Vrystaat]] gebore. In 1955 het hy ’n [[B.A.-graad]] met lof aan die [[Noordwes-Universiteit|Potchefstroomse Universiteit vir Christelike Hoër Onderwys]] verwerf en ná verskeie ander grade ’n M.A. in Afrikaans. Van 1959 tot 1961 het hy aan die Sorbonne in [[Parys]] studeer. Sy skryfwerk het in Parys in alle erns begin. Van Julie 1961 af het Brink aan die [[Rhodes-universiteit]] in [[Grahamstad]] doseer. Ná die verskyning van sy opspraakwekkende roman ''Lobola vir die lewe'' het hy die [[Sestigers]] leer ken en ’n leidende aandeel in die verset teen die sensuurstelsel gehad. In 1975 het hy ’n D.Litt.-graad behaal op grond van sy reeds gepubliseerde werke ''[[Aspekte van die nuwe prosa]]'', ''[[Aspekte van die nuwe drama]]'' en ''Die poësie van Breyten Breytenbach''. In 1991 het hy ’n pos as professor aan die departement Engels aan die [[Universiteit van Kaapstad]] aanvaar en was later, tot met sy dood, hoogleraar.<ref name=":1">http://www.litnet.co.za/andr-p-brink-1935/</ref> In die sewentiger- en tagtigerjare het Brink (naas die Nobelpryswenners [[Nadine Gordimer]] en [[J.M. Coetzee]]) internasionaal die bekendste [[Lys van Suid-Afrikaanse skrywers|Suid-Afrikaanse skrywer]] geword deur vertalings van sy werk in meer as dertig tale. Hy was ’n omstrede figuur in die Suid-Afrikaanse letterkunde en is gereeld gekritiseer. Weens sy liberale sienings oor die politiek en die letterkunde is hy gou deur die konserwatiewer deel van die wit bevolking as volksvreemd en ’n "[[Kommunisme|kommunis]]" gebrandmerk. Sy eksperimentele roman ''Orgie'' is deur Afrikaanse Persboekhandel (APB) aanvaar vir publikasie, maar in die proefleesstadium afgewys. Die klein onafhanklike uitgewer John Malherbe het daarna die werk gepubliseer. Brink het veral met die verskyning van ''Kennis van die aand'' in 1973 midde-in die stryd teen die apartheidsregering beland. In dié roman word krities gekyk na die dinamika van Suid-Afrika se veelrassige samelewing. Dit was dan ook die eerste Afrikaanse roman wat in terme van die streng sensuurwette van destyds verbied is. Hy het die boek self in Engels en vertaal en so ’n internasionale gehoor gekry. Van daardie tyd af het sy romans gelyktydig in Afrikaans en Engels verskyn. Die verbod op ''Kennis van die aand'' het gelei tot die stigting van Taurus Uitgewers, aangesien geen ander gevestigde uitgewer hierna bereid was om sy volgende boek, ''’n Oomblik in die wind'', uit te gee nie. Die verbod op ''Kennis van die aand'' is in [[1982]] op sekere voorwaardes opgehef. In 1979 is ''’n Droë wit seisoen'' ook verbied weens die politieke strekking daarvan, maar hierdie verbod is ook later opgehef. Nadat van Brink se familielede slagoffers was tydens die misdaadvloed in die land ná die demokrasie van 1994, het hy in 2006 belangwekkende artikels oor die droewige stand van sake in oorsese koerante geskryf, terwyl hy toenemend kritiek uitgespreek het oor sekere ander fasette van die [[ANC]]-regering se bewind, soos korrupsie en die beoogde muilband van die vrye media. Brink het ’n groot versameling werk geskryf en talle pryse ontvang, veral op die gebied van die prosa. Dié werk kan rofweg in vier fases verdeel word: tradisionele werk; eksperimentele werk; sterk “betrokke” werk van politieke aard, wat ook oorsee verskyn en van hom ’n internasionale skrywer van aansien gemaak het; en, ná die demokratiese verkiesings in Suid-Afrika, werk wat meer fokus op die individu en sy belewenis. Van sy tradisionele werk sluit in die novelle ''Die meul teen die hang''; ''Die gebondenes'' en ''Eindelose weë''. Eksperimentele romans is onder meer ''Lobola vir die lewe'' (1962), wat as sy werklike debuut as ernstige skrywer van formaat beskou kan word en as radiodrama verwerk is; ''Die ambassadeur'', waarin die verhaal uit die verskillende perspektiewe van die hoofkarakters vertel word; en ''Orgie'', wat later vir die verhoog verwerk en op die Woordfees van 2014 op [[Stellenbosch]] opgevoer is. Hierna was Brink etlike jare lank taamlik rigtingloos, tot in 1973 met die verskyning van ''Kennis van die aand''. Hierna het hy doelbewus sy romans gebruik as wapen om die dilemmas van die rasbewustheid binne die veelrassige Suid-Afrikaanse samelewing te belig. Die sentrale gegewe in ''Kennis van die aand'' is weer ’n liefdesverhouding, maar omdat die minnaar bruin en die minnares wit is, word die verloop van die handeling nie deur emosionele nie, maar deur politieke en maatskaplike faktore bepaal. Hierna het ''’n Oomblik in die wind'' gevolg, waarin die werklikhede van die eietydse politiek in ’n 18de-eeuse milieu uitgebeeld word. ''Gerugte van reën'' se titel is geneem uit die uitspraak van ’n karakter dat waar dit politieke verandering in Suid-Afrika betref, dit nes by reën net by gerugte bly. ''’n Droë wit seisoen'' was ’n hoogtepunt. Dit gaan oor ’n man wat self ondersoek instel nadat sy tuinier verdwyn en dit later blyk dat hy in aanhouding deur die veiligheidspolisie oorlede is. Dit eindig vir hom noodlottig en hy word ’n simbool van die tragiese enkeling wat hom teen die noodlot verset. ''Houd-den-Bek'' is as historiese roman gebaseer op die slawe-opstand van 1825 in die Koue Bokkeveld. ''Die kreef raak gewoond daaraan'' is ’n boekstawing van die jare van opstand en onderdrukking, geweld en brutaliteit om die blanke owerheid aan bewind te hou. ''Inteendeel'', wat in [[1993]] verskyn het, is Brink se eerste post-apartheidroman. Die titel dui op die verskeie teenstellings en weersprekings in die lewe van die hoofkarakter. In ''Sandkastele'' word die lot van swart mense in Suid-Afrika voor 1994 gekoppel met ’n ander onderdrukte groep, naamlik vroue. ''Duiwelskloof'' gebruik ou reisjoernale, die dagboeke en mistieke belewenisse van Susanna Smit en ou Boereverhale en vertellings van die [[Khoisan]] as agtergrond. Van Brink se romans ná 2000 is ''Donkermaan'', wat afspeel teen die agtergrond van die nuwe Suid-Afrika se toename in misdadigheid, bendegeweld en verswakking van openbare dienste; ''Bidsprinkaan'', wat gebaseer is op die verhaal van die eerste Khoi wat as sendeling aan die [[Kaap die Goeie Hoop]] georden is; en ''Philida'', ’n roman oor ’n slawevrou wat tussen 1820 en 1835 op die plaas Zandvliet in die Drakenstein-distrik gewoon het. Van die aansienlike getal pryse wat sy individuele boeke verower het, is die [[Eugène Maraisprys]] in 1963 vir sy drama ''Caesar'', die CNA-prys in 1978 vir sy roman ''Rumours of Rain'' (die Engelse weergawe van ''Gerugte van Reën'') en in 1982 vir ''A Chain of Voices'' (die Engelse weergawe van ''Houd-den-Bek''), die [[Hertzogprys]] in 2000 vir sy drama ''Die Jogger'' en in 2001 vir ''Donkermaan''. Daarbenewens is hy in 1979, 1980 en 1982 vir die [[Nobelprys vir Letterkunde]] benoem, waar hy in 1982 op die kortlys was. Die Franse regering het hom met verskeie hoë toekennings vereer en saam met [[Elsa Joubert]] het hy in 1996 die Afrikaans Onbeperk-toekenning by die [[Klein Karoo Nasionale Kunstefees]] ontvang. In 2006 het die president van Suid-Afrika die [[Orde van Ikhamanga]] (Silwer) aan hom toegeken. In Desember 2006 het hy ’n Suid-Afrikaanse Letterkundetoekenning vir sy lewenslange bydrae tot die Suid-Afrikaanse letterkunde ontvang. Hy het ook verskeie eredoktorsgrade ontvang. Brink is op 6 Februarie 2015 op ’n [[KLM]]-vlug van [[Amsterdam]] na [[Kaapstad]] oorlede nadat hy kort tevore ’n eredoktorsgraad in [[België]] ontvang het. == Lewe en werk == === Vroeë lewe en opleiding === André Philippus Brink is op [[29 Mei]] [[1935]] op [[Vrede, Vrystaat|Vrede]] in die [[Vrystaat]] gebore as die oudste van vier kinders. Sy vader is die magistraat en gebore Swartlander Daniël (Danie) Brink en sy ma is die onderwyseres Aletta Wilhelmina (Lettie) Wolmarans, oorspronklik van [[Bedford, Oos-Kaap|Bedford]] in die [[Oos-Kaap]]. Hy het twee susters, die jeugverhaalskrywer [[Elsabe Steenberg|Elsabé Steenberg]] en Marita, en ’n jonger broer, Johan. Al vier die Brink-kinders behaal later doktorsgrade, André en Elsabé in [[letterkunde]], Marita in [[sielkunde]] en Johan in [[fisika]]. Omdat die gesin as gevolg van die vader se beroep dikwels moet verhuis, word hy agtereenvolgens groot op Vrede en [[Jagersfontein]] in die [[Oranje-Vrystaat]], [[Brits]] in die [[Transvaal]], [[Douglas, Noord-Kaap|Douglas]] in die [[Noord-Kaap]], [[Sabie]] in die [[Oos-Transvaal]], [[Bothaville]] in die Vrystaat en [[Potchefstroom]] in die Wes-Transvaal. In [[1952]] matrikuleer hy op [[Lydenburg]]<ref>http://www.esaach.org.za/index.php?title=Brink,_Andr%C3%83%C2%A9_Philippus{{Dooie skakel|date=Januarie 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> en behaal die hoogste punte vir hierdie eksamen in Transvaal. === Verdere studies === [[Lêer:'n Jong André P. Brink.jpg|duimnael|'n Jong André P. Brink]] Daarna studeer hy aan die [[Noordwes-Universiteit|Potchefstroomse Universiteit vir Christelike Hoër Onderwys]], waar hy in [[1955]] ’n B.A.-graad met lof verwerf met drie hoofvakke, naamlik Afrikaans-Nederlands, [[Engels]] en [[geskiedenis]], en hy neem ook [[Frans]]. In [[1956]] behaal hy ’n B.A. Honneursgraad in Engels met lof en die jaar daarop die Universiteitsonderwysdiploma. In [[1958]] behaal hy ’n B.A. Honneurs-graad in Afrikaans en ’n M.A.-graad in Engels (met ’n verhandeling oor ''Three South African poets: a critical study''), albei met lof. In [[1959]] verwerf hy ’n M.A.-graad in Afrikaans met ’n verhandeling oor ''Germanicus en die tragedies van Shakespeare'' (later gepubliseer as ''Orde en chaos'') ook met lof, laasgenoemde graad onder leiding van [[Gerrit Dekker]]. Tydens sy studentejare is hy aktief in die georganiseerde studentelewe en onder andere voorsitter van die Ontspanningskomitee en die PU-musiekvereniging, sekretaris van die Thalia-toneelgeselskap en lid van die redaksie van die studentetydskrif ''Besembos''. In sy derde jaar behaal hy ’n tweede plek in ’n redenaarskompetisie wat gewen is deur die latere rektor van die universiteit, [[Tjaart van der Walt]]. Hy is ook voorsitter van die Estrarte- Letterkundige Vereniging en drie jaar lank voorsitter van die Potchefstroomse tak van die Afrikaanse Skrywerskring, terwyl hy ’n deeltydse dosent is in die departement Afrikaans-Nederlands. In hierdie tyd is hy ook lid van die Ruiterwag, die Jeugbond en die Kerklike Jeugvereniging (KJV). === Verhouding met W.A. de Klerk === As jong student korrespondeer hy met [[W.A. de Klerk]] en bring vandat hy sewentien jaar oud is sommige somervakansies op De Klerk se plaas Saffier buite die [[Paarl]] deur, waar hy help in die druiwe- en vrugteboorde. De Klerk lei hom in sy leeswerk en oefen ’n groot invloed op hom uit, hoewel sy bewondering vir De Klerk later afkoel. Ná sy huwelik in Oktober 1959 met ’n medestudent, Estelle Naudé, studeer hy tot Junie [[1961]] aan die Sorbonne in [[Parys]] en voltooi sy studie in vergelykende literatuur. Sy skryfwerk begin in Parys in alle erns toe hy bewus word van moderne tendense in die oorsese literatuur en hy kan begin eksperimenteer met die roman. Dit is in hierdie tyd toe W.A. de Klerk ’n week vir hom en sy vrou in Parys kom kuier dat Brink besef hulle is nie eensgesind oor die letterkunde nie. Hy en sy vrou reis wyd in die [[Mediterreense]] lande, ’n tydperk wat in baie opsigte selfontdekkend vir sy eie skrywerskap is.<ref name=":1" /> === Loopbaan as akademikus === Sedert Julie 1961 doseer hy aan die [[Rhodes-universiteit]] in [[Grahamstad]], aanvanklik as lektor en later senior lektor, van [[1975]] af as medeprofessor en van [[1980]] tot die einde van [[1990]] as hoogleraar en hoof van die departement Afrikaans en Nederlands. Hierdie betrekking word telkens onderbreek deur korter of langer reise deur [[Europa]], onder meer in [[1968]] toe hy na Parys gaan met die vaste voorneme om nie weer terug te kom nie. Kort daarna breek studente-onluste egter in [[Frankryk]] uit en hy keer noodgedwonge terug. In Grahamstad raak hy bevriend met [[Rob Antonissen]], wat van sy manuskripte lees en hom as skrywer van advies bedien. Ná die verskyning van sy opspraakwekkende roman ''Lobola vir die lewe'' leer hy die meeste [[Sestigers]] ken en neem hy by wyse van briewe, openbare verklarings en onderhoude met die betrokke ministers ’n leidende aandeel in die verset teen die sensuurstelsel. Hy is van die derde uitgawe af redakteur van die tydskrif ''Sestiger'' en tree toe tot die redaksie van ''Standpunte''. As bestuurslid van die Afrikaanse Skrywersgilde beywer hy hom daarvoor om die gevangenisstraf van die digter [[Breyten Breytenbach]] – met wie hy reeds in die sestigerjare bevriend raak – verlig te kry. Naas sy kreatiewe werk is hy ook die skrywer wat hom die meeste uitlaat oor die teoretiese aspekte van die vernuwing van die prosa en die beginsels van die Sestigers en hulle benadering tot die prosa in vele artikels formuleer. Aanvanklik werk hy onder leiding van Antonissen aan ’n doktorale verhandeling oor tyd in die roman. Hierdie studie lei tot verskeie insiggewende verkennende artikels, maar word nooit as geheel voltooi nie. Uiteindelik ontvang hy in 1975 die D.Litt.-graad op grond van sy reeds gepubliseerde werke, ''[[Aspekte van die nuwe prosa]]'', ''[[Aspekte van die nuwe drama]]'' en ''Die poësie van Breyten Breytenbach''. Hierdie D.Litt.-graad was die eerste in die geskiedenis van die departement Afrikaans-Nederlands aan die Rhodes-universiteit. Op 1 Januarie 1991 aanvaar hy ’n pos as professor aan die departement Engels van die [[Universiteit van Kaapstad]] en hy word later hoogleraar. Hier woon hy in die voorstad [[Rosebank, Kaapstad|Rosebank]]. Ná sy aftrede in [[2001]] gee hy steeds deeltyds klas aan die universiteit. Deur die jare tree hy herhaaldelik as mentor op vir verskeie aspirantskrywers en bied ook op die internet, via die webblad [[LitNet]], ’n virtuele skryfkursus aan saam met [[Hennie Aucamp]]. Sy internasionale statuur is sodanig dat hy gereeld uitgenooi word om lesings by oorsese universiteite en op seminare en konferensies te lewer.<ref name=":1" /> === Liefdesverhoudings === [[Lêer:Ingrid Jonker 1956.jpg|duimnael|Ingrid Jonker]] Sy eerste huwelik is in 1959 met ’n medestudent, Estelle Naudé. Hulle skei in [[1965]]. ’n Seun, Anton, word uit die huwelik gebore. In April [[1963]] maak hy kennis met die digteres [[Ingrid Jonker]] en die verhouding vind neerslag in albei se werk. Jonker onderneem in [[1964]] ’n reis deur [[Wes-Europa]] met die prysgeld wat sy vir ''Rook en oker'' gewen het en Brink sluit hier by haar aan. Die reis eindig egter rampspoedig toe die verhouding verbrokkel en Jonker weens depressie in ’n Paryse hospitaal opgeneem word. In 2015 verskyn ''Vlam in die Sneeu'', die liefdesbriewe wat Jonker en Brink gedurende hul verhouding vir mekaar gestuur het.<ref>{{cite web |url=http://www.litnet.co.za/liefde-seks-vlam-in-die-sneeu-en-tristia/ |title=Liefde, seks, Vlam in die sneeu en Tristia – LitNet |date=2 Februarie 2016 |language=af |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009111842/https://www.litnet.co.za/liefde-seks-vlam-in-die-sneeu-en-tristia/ |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hy is kortstondig (1965–1966) getroud met die aktrise [[Salomi Louw]], digteres van die bundel ''Onthuis'' en later professor in drama aan die [[Universiteit van Limpopo|Universiteit van die Noorde]]. ’n Seun, Gustav Francois, word uit hierdie huwelik gebore. In [[1970]] tree hy in die huwelik met Alta Muller, wat hy ontmoet terwyl hy in [[Bloemfontein]] is vir die opvoering van een van sy toneelstukke. Voor haar troue was sy in beheer van die garderobe by [[Sukovs]]. Hulle het twee kinders, Danie en Sonja, maar die huwelik word in [[1987]] ontbind. In 1990 tree hy weer in die huwelik, hierdie keer met Marésa de Beer, ’n kliniese sielkundige wat hy as student aan die Rhodes-universiteit ontmoet terwyl hy daar klas gee. Hierdie huwelik eindig ook in ’n egskeiding. Ná sy laaste egskeiding knoop hy ’n verhouding aan met die baie jonger Karina Dorn (gebore Szczurek), ’n Poolse Ph.D.-student van [[Salzburg]] wat hy in [[2004]] ontmoet by ’n simposium in dié stad oor ''South Africa in perspective''. Hulle trou op 20 Junie 2006 en Karina oorleef hom. === Lesings === In Oktober 1994 woon koningin [[Beatrix van Nederland]] en haar man ’n lesing van Brink by op ’n simposium wat deur die Stichting Koninklijk Paleis in Amsterdam in Nederland gereël is, waar hy die politieke verandering in Suid-Afrika bespreek onder die titel ''Anatomy of a miracle''. Verder lewer hy die [[D.F. Malherbe]]-gedenklesing in 1991 getiteld ''Afrikaans op pad na 2000''; die [[C.J. Langenhoven|Langenhoven]]-gedenklesing onder die titel ''Grense van waarskynlikheid'' tydens die [[Klein Karoo Nasionale Kunstefees]] in [[1998]]; in [[1999]] die tweede [[T.T. Cloete]]-gedenklesing (''Die duisend-en-tweede nag'') en die [[N.P. van Wyk Louw]]-gedenklesing in September [[2003]] oor ''Van Wyk Louw en die idee van vernuwing''. By die Woordfees van [[2009]] praat hy oor sy lewe en werk. In die sepie ''[[7de Laan]]'' maak hy ’n pretverskyning as homself om sy boek ''Bidsprinkaan'' bekend te stel. === Letterkundige figuur en anti-apartheidwerk === [[Lêer:Brink.jpg|duimnael|André P. Brink in 1999]] Brink is ’n omstrede figuur in die Suid-Afrikaanse letterkunde en word gereeld in die pers en op ander gebiede gekritiseer; hy raak betrokke by verskeie polemieke. Weens sy liberale sienings oor die politiek en die letterkunde word hy gou deur die meer behoudende deel van die wit bevolking gebrandmerk as volksvreemd en ’n [[Kommunisme|kommunis]], laasgenoemde die allesomvattende skeldnaam van daardie tyd vir enigiemand wat nie met die apartheidsbeleid saamgestem het nie. Sy eksperimentele roman ''Orgie'' word deur Afrikaanse Persboekhandel (APB), waar [[Bartho Smit]] aan die stuur van sake was, aanvaar vir publikasie. Die publikasie is reeds op bladproefstadium toe die hoof van APB, [[Marius Jooste]], vir Bartho Smit inroep en opdrag gee om die publikasie te stop of te bedank. Geen redes word verskaf nie, maar die vermoede is dat die opdrag van die destydse eerste minister, [[Hendrik Verwoerd|dr. Hendrik Verwoerd]], gekom het; hy is in daardie stadium voorsitter van APB se direksie. Die klein onafhanklike uitgewer, John Malherbe, publiseer daarna die werk. [[Truk]] se raad weier dat hy in 1969 die regie waarneem van die opvoering van ''Die terroriste'' van [[Albert Camus]] nadat hy reeds aangestel is. Hulle dring aan dat Francois Swart hierdie rol vervul, met Brink slegs as medewerker, maar eindelik is hy in allesbehalwe naam die regisseur. Hy gee in 1969 voor die Pretoriase Skrywerskring ’n lesing oor ''Letterkunde van 60 en 70: diagnose en voorskrif'', waarin hy die mening huldig dat letterkunde vloei uit ’n tyd waarin daar weens ontwikkeling van die wetenskap geen absolute waardes meer bestaan nie. Die letterkunde van die toekoms moet hom bemoei met die probleme van die gemeenskap van daardie tyd. Uit hierdie menings is sy standpunt teen apartheid as vernaamste probleem van daardie tyd en die rigiede voorskrifte van dogmatiese godsdiens reeds duidelik af te lei. In 1970 lewer hy ’n striemende aanval op die regering se apartheidsbeleid tydens die Gandhi-gedenklesing naby [[Durban]] (''Mahatma Gandhi and his relevance to present-day South Africa'') en in Januarie 1972 skryf hy ’n brief aan ''[[Die Transvaler]]'' waarin hy sê geen [[Afrikaners|Afrikaner]] kan homself ’n [[Christendom|Christen]] noem nie. Hy word ook gevra om in 1975 ’n toespraak tydens die oorlede Kommunistiese leier [[Bram Fischer]] se verassing te lewer. By hierdie geleentheid sê Brink as die Afrikanerdom bly voortleef, sal dit moontlik die gevolg wees van die bevrydende invloed van mense soos Fischer. Die Direkteur van Onderwys van die [[Wes-Kaap]] moet in Februarie 1974 toestemming gee dat hy uittreksels van sy werk kan voorlees aan leerlinge van Cape Town High School en in sy toestemmingsbrief bepaal hy dat Brink hom slegs by sy eie werk mag bepaal en geen kommentaar oor die politiek of enige kontensieuse onderwerp mag maak nie. Dit is veral met die verskyning van ''Kennis van die aand'' in [[1973]] dat Brink midde-in die stryd teen die [[apartheidsregering]] beland, deur ’n politiek betrokke roman te skryf wat skerp krities kyk na die dinamika van ons veelrassige samelewing. Dit word dan ook die eerste Afrikaanse roman wat in terme van die streng sensuurwette van daardie tyd verbied word. Hy vertaal die boek self in Engels en verkry sodoende ’n internasionale gehoor. Van daardie tyd af verskyn sy romans gelyktydig in Afrikaans en Engels. Die verbod op ''Kennis van die aand'' lei tot die stigting van Taurus Uitgewers (onder leiding van Ernst Lindenberg, [[Ampie Coetzee]] en [[John Miles]]), aangesien geen ander gevestigde uitgewer hierna bereid is om sy volgende boek, ''’n Oomblik in die wind'', uit te gee nie uit vrees vir verbanning en die daarmee gepaardgaande finansiële verlies. Die verbod op ''Kennis van die aand'' word in 1982 na appèl deur [[Human en Rousseau|Human & Rousseau]] opgehef, op voorwaarde dat die boek slegs in hardeband uitgegee word en slegs aan persone ouer as 18 jaar verkoop word. In 1979 word ''’n Droë wit seisoen'' ook verbied weens die politieke strekking daarvan, maar hierdie verbod word ook later opgehef.<ref>{{Cite web |url=http://www.springbokboeke.co.za/html/skrywers.html |title=argiefkopie |access-date=13 Oktober 2016 |archive-date= 2 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402204618/http://www.springbokboeke.co.za/html/skrywers.html |url-status=dead }}</ref> In die sewentiger- en tagtigerjare lei sy politieke oortuigings daartoe dat Brink deur die Veiligheidspolisie dopgehou word en in verskeie voorvalle met hulle betrokke raak. Per geleentheid deursoek hulle sy huis en kantoor sonder wettige magtiging en hy word ook gereeld deur hulle ondervra. Daar word selfs een aand ’n brandbom op sy huis se dak gegooi, wat gelukkig onskadelik van die dak afrol. Oral word hy agtervolg en sy lewe word op verskeie maniere ontwrig en versuur. So word sy reisreëlings gereeld omvergegooi deur die kansellasie van sy vlugte, wat geïnisieer is deur die Veiligheidspolisie. Hy moet dus telkens onverrigter sake van die lughawe terugkeer, al het hy ’n geldige kaartjie. Op hierdie wyse word hy selfs per geleentheid in die buiteland vertraag. Selfs wanneer hy oorsee is, word elke beweging van hom dop gehou. Elkeen met wie hy in kontak is, word ook ondersoek.<ref>''’n Vurk in die pad''., in die hoofstuk oor ''Sestigers, sensors en staatsveiligheid''. op bladsye 230-281.</ref> In 1983 word hy gevra om ’n anti-apartheidsartikel te skryf vir ’n eksklusiewe publikasie wat as katalogus dien vir die internasionale kunsuitstalling met die titel ''Art against apartheid'', wat onder beskerming van die [[Verenigde Nasies]] georganiseer is. Hy is in 1987 ’n lid van die afvaardiging wat met die [[African National Congress|ANC]] in [[Dakar]] in [[Senegal]] vergader om te beraadslaag oor politieke verandering in [[Suid-Afrika]] en ontmoet die ANC weer in [[1989]] by die Victoria-watervalle in [[Zimbabwe]] as lid van die afvaardiging van skrywers. Sy uitgesproke politieke oortuigings is ook daarvoor verantwoordelik dat hy, nadat hy sedert die sestigerjare in die redaksie gedien het, in Januarie [[1976]] uit die redaksie van ''Standpunte'' moet bedank. Die bedanking volg nadat druk teen hom toeneem onder die ander redaksielede (en veral [[W.E.G. Louw]]) nadat hy onder meer in 1975 in ’n brief aan die ''[[The New York Times|New York Times]]'' die Suid-Afrikaanse ambassadeur by die destydse Verenigde Volkere-organisasie (nou die [[VN]]), [[Pik Botha]], daarvan beskuldig het dat hy Suid-Afrika se saak deur “leuens en verdraaiings” stel. Toe [[J.C. Kannemeyer]] besluit om eindredakteurskap van ''Standpunte'' aan die einde van 1983 af te lê, steek hy voelers uit na Brink om hierdie pos oor te neem. Brink verklaar hom bereidwillig, maar hierdie inisiatief van Kannemeyer vind sterk teenstand by Piet Cillié, terwyl ook [[A.P. Grové]] daarteen gekant is. Eindelik word [[Ernst van Heerden]] as versoenende figuur aangewys as eindredakteur, maar Brink word van Januarie 1984 af tot die redaksie herkies. Van Heerden dui voor die redaksievergadering van 12 September 1985 aan dat hy nie langer met die taak kan voortgaan nie en toe geen ander geskikte persoon hom bereidwillig verklaar nie, word Brink oorgehaal om “voorlopig” van Januarie 1986 af die taak op sy skouers te neem. Die regering kondig in 1986 ’n noodtoestand in die land aan weens politieke onrus, wat tot kwaai kritiek binnelands en van oorsee lei. Brink lewer in ’n ope brief van 16 Junie 1985, wat in ''De Volkskrant'' van Amsterdam en die ''New York Times'' gepubliseer word, kwaai kritiek op die regering. Hy lewer ook drie artikels vir insluiting in ''Standpunte'', naamlik vyf ''Standpuntjies'', ''Noodtoestand op Witgatworteldraai'' en ''’n Literêre noodtoestand'', wat onder die redaksielede versprei word vir kommentaar. Die verstandhouding destyds is dat die eindredakteur die prerogatief het om enige stuk in ''Standpunte'' te plaas. Regsadvies toon aan dat van die stukke óf definitief in stryd is met die noodregulasies óf grensgevalle is. Die gevolge hiervan is dat ’n reeds verdeelde redaksie verder verdeeld raak. Op versoek van A.P. Grové word daar dan op 5 Augustus 1986 ’n direksievergadering van ''Standpunte'' gehou om probleme rondom die redaksionele beleid te bespreek. Reeds voor hierdie vergadering besluit [[Naspers|Nasionale Pers]] egter om ''Standpunte'' nie langer te borg nie en nadat geen ander uitgewer die taak wil oorneem nie, kom ’n roemryke letterkundige tydskrif tot ’n einde. Terwyl die amptelike verskoning is dat die tydskrif nie langer finansieel kan oorleef nie, is dit ná die ontbinding daarvan egter duidelik dat die tydskrif steeds winsgewend was. === Uitsprake teen die ANC-regering === [[Lêer:Nadine Gordimer 01.JPG|duimnael|Nadine Gordimer]] Nadat van sy familielede gesterf het en aangerand is in die misdaadvloed wat die land na die demokrasie van 1994 teister, skryf Brink in 2006 belangwekkende artikels oor die droewige stand van sake in die Franse dagblad ''Le Monde'' en in die ''Sunday Independent'', terwyl hy toenemend kritiek uitspreek oor sekere ander fasette van die ANC-regering se bewind, soos die wydverspreide korrupsie en die beoogde muilband van die vrye media. In 2006 in die ''Sunday Independent''<ref>Sunday Independent 9 Julie 2006, ''Our model democracy is a lost dream.''</ref> stel hy dit duidelik dat hy nie dink daar is goeie rede meer om optimisties te wees oor Suid-Afrika nie. Die ANC-regering beoog onder president [[Jacob Zuma]] ook ’n wet wat inbraak maak op spraakvryheid onder die dekmantel dat daar inligting is wat om sekuriteitsredes nie aan die publiek beskikbaar gestel mag word nie en wat informante swaar kan straf. André en [[Nadine Gordimer]] is in [[2010]] van die persone wat ’n petisie opstel om beswaar te maak teen die beoogde wet op die beskerming van inligting en ander wette wat spraakvryheid in Suid-Afrika sou bedreig. === Plagiaataantygings === Brink word in 2009 deur die skryfster [[Rina Sherman]] van plagiaat beskuldig omdat hy kwansuis die aanvang van sy roman ''Sandkastele'' (wat sy self erken sy nooit gelees het nie) op haar roman ''Uitreis'' gebaseer het.<ref>Henry Cloete, ''Skrywers kap mekaar oor ‘plagiaat''’. in ''Rapport'' van 20 Desember 2009</ref> Buiten enkele ooreenkomste in die intrige kan geen navolging egter gevind word nie en is daar geen teks wat direk met mekaar verband hou nie, en letterkundiges wat albei werke ken verwerp die bewerings. Rina Sherman bevestig wel in besitting te wees van 'n kritiek handgeteken en gedateer deur A. P. Brink van haar manuskrip verskeie jare voor eersgenoemde se boek [http://rinasherman.com/Writing/Uitreis.html ''Uitreis''] en so ook laasgenoemde se boek Sandkastele gepubliseer is. In 2009 is hy die eerste ontvanger van die [[Jan Rabie]] en Marjorie Wallace-beurs ter waarde van R350&nbsp;000, wat deur die [[Universiteit van Wes-Kaapland]] toegeken word. Die toekenning is om hom te help met die navorsing en skryf van ’n roman oor die slawevrou Philida, wat in die 19de eeu in die Franschhoek-omgewing gewoon het. ’n Groot polemiek volg op die toekenning, met verskeie mense wat die mening lug dat die beurs eerder aan ’n meer behoeftige skrywer van kleur toegewys moes gewees het, hoewel die reglement van die prys nie sulke beperkings bevat nie.<ref>Malan, Marlene. ''Herrie oor groot beurs vir André P. Brink''. Rapport, 6 Desember 2009</ref><ref>Joubert, Jan-Jan. ''Brink twyfel oor skryf ná venyn.'' Beeld, 6 April 2013.</ref> Brink verklaar later dat die nydigheid waarmee die toekenning van die beurs gepaard gegaan het, hom aan sy skrywersloopbaan laat twyfel het en ook veroorsaak het dat hierdie roman baie langer as sy ander romans geneem het om te voltooi, al is dit aan die kort kant. === Sterfte === André P. Brink is op Vrydagaand [[6 Februarie]] [[2015]] op ’n [[KLM]]-vlug vanaf [[Amsterdam]] na [[Kaapstad]] oorlede, nadat hy kort tevore ’n eredoktorsgraad van die Franssprekende Katolieke Universiteit in Louvain-la-Neuve in [[België]] ontvang het.<ref name=":0" /> Daar word vermoed dat hy ’n aneurisme gehad het. Sy gesondheid het in sy laaste paar jaar vinnig begin agteruitgaan en hy moes die eredoktorsgraad in ’n rolstoel ontvang.<ref>[http://www.netwerk24.com/nuus/2015-02-07-reus-van-letterkunde-wp-ondersteuner-sestiger-andr-p-brink-sterf Netwerk24.com maak Brink se dood bekend] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150625142607/http://www.netwerk24.com/nuus/2015-02-07-reus-van-letterkunde-wp-ondersteuner-sestiger-andr-p-brink-sterf |date=2015-06-25 }}. URL besoek op 7 Februarie 2015.</ref> Op Woensdag 11 Februarie 2015 is hy op ’n privaat geleentheid [[Verassing|veras]]. == Skryfwerk == Brink se eerste gediggie verskyn reeds op negejarige ouderdom in ''[[Die Jongspan]]''. Hoewel hy daarna verskeie gedigte skryf, neem hy hierdie genre nie ernstig op nie en bly hierdie gedigte, buiten enkeles wat in ''Standpunte'' en ''Sestiger'' verskyn, ongepubliseer. Hy skryf op 12-jarige ouderdom reeds sy eerste roman, ''Vakansie in die noorde'', waarin hy die bloeddorstige avonture vertel van vier kinders tussen kannibale en wilde diere in [[Nigerië]]. In [[1950]] volg ''Die stad van verlore Atlantis'', wat as vervolgverhaal bedoel is en handel oor ’n ontdekkingsreis na die oorblyfsels van die legendariese stad Atlantis iewers in die oerwoude van die Kongo, wat deur uitgewers afgekeur word onder meer omdat dit “te eroties” is. Onmiddellik hierna skryf hy ''Rahja, vors van die hoogland'', ’n soort Afrikaanse Tarzan-boek, wat ook vir publikasie afgekeur word. Om sy sakgeld op universiteit aan te vul skryf hy kortverhale vir tydskrifte onder skuilname om op hierdie manier meer as een kortverhaal in dieselfde uitgawe gepubliseer te kry, met sy debuut in [[1953]] in ''[[Die Brandwag]]''. Hy skryf ook kortverhale vir ''[[Rooi Rose]], [[Huisgenoot|Die Huisgenoot]], Die Huisvrou, Sarie Marais, Naweekpos, [[Vrouekeur|Keur]]'' en ''Die Taalgenoot''. Op universiteit publiseer hy ook enkele belangwekkende artikels in die studentejaarblad en die studentekoerant ''Die Wapad'', insluitende in 1957 ’n ontleding van ''Die besondere probleme van die skrywer in Suid-Afrika'' en ''Gevra: ’n paar skrywers'', waarin hy die treurige posisie van prosa in Afrikaans betreur. Terselfdertyd pleit hy reeds in hierdie tyd vir ’n meer geestelik volwasse volk wat internasionale tendense kan waardeer en sonder vrees maatskaplike en sosiale waarhede in die oë kan kyk, aangesien uitnemende skrywers slegs deur so ’n volk voortgebring kan word. Dit is veral op die gebied van die prosa wat hy aanvanklik naam maak. Rofweg beskou, kan sy prosawerk in vier fases verdeel word. Die eerste fase is tradisionele werk waar hy in [[N.P. van Wyk Louw|Van Wyk Louw]] se terme soos uiteengesit in Louw se ''Vernuwing in die prosa'' gemoedelik-lokaal-realistiese en romantiese werk lewer wat min aanduidings gee van die groot impak wat hy op die Afrikaanse letterkunde sou hê; die tweede fase is eksperimenteel van aard, veral met betrekking tot die styl en vorm van die roman, waardeur hy as lid van die Sestigers ’n groot invloed het op die vernuwing in die Afrikaanse prosa; die derde fase is sterk “betrokke” werk van politieke aard, veral om kritiek te lewer op die destyds heersende apartheid en politieke raamwerk in Suid-Afrika, met al sy werke van hierdie tyd wat ook oorsee verskyn en van hom ’n internasionale skrywer van aansien maak; en die vierde fase, ná die demokratiese verkiesings in Suid-Afrika, wat meer fokus op die individu en sy belewenis, meestal as simbool van die algemene menslikheid. === Romans === Sy eerste gepubliseerde werk is tradisioneel van aard, soos die novelle ''Die meul teen die hang'', wat die lotgevalle beskryf van ’n eensame kreupel man aan die buitewyke van ’n Oos-Transvaalse dorpgemeenskap. Hy maak vriende met ’n jong dogtertjie wat gereeld in sy meul kom speel, maar sy verongeluk onder die groot saaglem. Hierna draai die hele dorp teen hom en word sy motiewe met die dogtertjie bevraagteken. Toe rasse-onluste by die meul uitbreek, gaan die man dorp toe om hulp te soek, maar niemand is bereid om te luister nie. Op pad huis toe sien hy sy meul in vlamme opgaan. ''Die gebondenes'' is ’n roman oor die [[Voortrekkers]] wat ’n tweede prys verower in ’n landwye historiese-roman-kompetisie. Die roman is gebaseer op die Franse filosoof [[Jean-Jacques Rousseau]] se uitspraak dat die mens vry gebore is, maar oral deur bande geknel word. Hoewel die liefdesmotief en die poging om in die geskiedenis die sin van die bestaan van gewone mense te belig onbevredigend uitgewerk word, is Brink se tegniese vernuf duidelik in die hegte strukturering van die roman in drie dele. ''Eindelose weë'' is in 1955 met ’n prys bekroon in die gesinsromanwedstryd van die Vroue-Landbouvereniging, maar word aanvanklik deur Koos Human van Nasionale Boekhandel afgewys voordat dit in [[1960]] deur Tafelberg gepubliseer word. Hierdie roman handel oor die vernietiging van ’n rustige, idilliese bestaan ná die ontdekking van goud. Die industrialisering eis die geluk en selfs lewens van betrokkenes, met die stryd van diegene wat vasklou aan ’n voorheen bekende lewenswyse teen die veranderings wat goed uitgebeeld word. ==== Eksperimentele romans ==== In [[1962]] word ''Lobola vir die lewe'' (''Price for life'') gepubliseer, wat as sy werklike debuut as ernstige skrywer van formaat beskou kan word en ook ’n roman wat met sy aansluiting by die Wes-Europese romantradisies ’n baken is in die ontwikkeling van die Sestiger-beweging. Brink stuur reeds in 1961 die manuskrip van hierdie boek, toe nog onder die titel ''Naakfiguur kers en ruit'' na Nasionale Boekhandel. In ’n keurverslag vind [[W.E.G. Louw]] die boek “besonder verdienstelik”, maar beveel dit nie aan vir publikasie nie, omdat hy weens die gewaagde (vir sy tyd) aard van die boek vrees vir die gevolge daarvan vir Nasionale Boekhandel. Louw bel hierna vir [[Koos Human]] om die agtergrond te skets en so beland die manuskrip by Human & Rousseau, wat vir geruime tyd hierna al Brink se boeke publiseer. In hierdie roman verskuif die klem van die lokale realisme van uiterlike gebeure na die “binnewerklikheid” van die hoofkarakter (François Raubenheimer), ’n soort buitestaander en swerwer op soek na die sin van alles. Ten spyte van die persoonlike aard van hierdie soeke, is die hoofkarakter nie ’n unieke wese nie en verkry die situasie algemene toepaslikheid, met die ironie dat die buitestaander simbool word van die algemene menslikheid. Met die soektog na die sin as tema, word die verhaal self ingebed midde-in ’n proloog, waar die probleem hoofsaaklik in die vorm van vrae gestel word, en ’n epiloog, waar op simboliese wyse die “antwoord” gegee word.<ref name=":3">Antonissen, Rob. ''Spitsberaad.'' Nasou Beperk. Elsiesrivier. Eerste uitgawe. Eerste druk, 1966.</ref><ref>Botha, Elize. Tydskrif vir Geesteswetenskappe. Jaargang 23 no. 1, Maart 1983.</ref> Die roman word ook as radiodrama verwerk en in 2015 oor [[Radio Sonder Grense]] uitgesaai. Brink sit hierdie eksistensialistiese tendens voort met ''Die ambassadeur'' (in Engels as ''The ambassador'' en later ''File on a diplomat'') waar die verhaal vertel word uit die verskillende perspektiewe van die hoofkarakters. Volgens die manuskripgegewens wou Brink die roman aanvanklik ''Klein nag met bed en bede'' noem en later ''Die ongedurige kind''. Die roman gaan oor die liefdesdriehoek tussen ’n vrou en twee mans. Die ambassadeur in Parys, Paul van Heerden, beleef 'n [[eksistensiële krisis]] weens sy skandalige verhouding met ’n jong vrou, Nicolette. Die derde sekretaris, Stephen Keyter, het self ’n verhouding met haar. Stephen gebruik die ambassadeur se verhouding met Nicolette om sy eie loopbaan te bevorder en om sy jaloesie teenoor die ambassadeur en Nicolette te laat botvier. Hy stuur ’n verslag oor die verhouding direk aan die regering in Pretoria. Toe die ambassadeur om sy kommentaar gevra word, stuur hy die verslag sonder kommentaar terug. Eindelik beteken Nicolette dan so albei mans se ondergang. Vir Stephen is dit met sy selfmoord die einde van sy bestaan en vir die ambassadeur met die verlies van sy werk, sy vrou en kind die einde van ’n lewenslange bestaanswyse. Die stad Parys is nie slegs die agtergrond nie, maar ook die simbool van die lewensdoolhof waar lewens kruis en uiteenloop terwyl alles vreemd en onbekend bly. Interessant is die vernuftige gebruik van vertelperspektief, waar die hooffigure beurtelings in die vyf afdelings aan die woord gestel word, soms afgewissel deur ’n alsiende waarnemer.<ref name=":3" /><ref>John, Philip. Beeld, 17 Julie 2006.</ref> ''Die ambassadeur'' word in 1963 saam met ''Lobola vir die lewe'' met die [[Reina Prinsen Geerligs-prys]] bekroon. ''Orgie'' neem die eksperimentering met nuwe vorm tot ’n nuwe uiterste in die Suid-Afrikaanse letterkunde, veral deur die gebruik van die fisieke voorkoms, waar die blad van die boek dwars gedraai en in kolomme verdeel word om die gedagtegang en woorde van die twee hoofkarakters in die verhouding naas mekaar weer te gee. Soms staan die karakters se gedagtes gelyktydig langs mekaar, sodat die leser moet probeer om ook hierdie faset te verwerk. Die lettertipes wissel tussen romein, kursief en vet gedruk om die hede, verlede en tydlose duur aan te dui. Die verhaal wentel rondom ’n hy (’n skrywer en dosent en ongelukkig getroud met ''a'') en ’n sy (’n jong vrou wat nadat sy deur haar vader verstoot is en by haar grootmoeder gaan woon het, ’n verhouding aanknoop met ''x'' by wie sy later ’n kind verwag, maar wat haar tot ’n aborsie dwing en haar uiteindelik vir iemand anders verlaat). Hy en sy is albei op ’n gemaskerde bal aan die begin van die lente. Hulle het mekaar ’n jaar tevore ontmoet en hulle verhouding gaan vanaand ’n krisispunt bereik.<ref name=":3" /> ''Orgie'' word later vir die verhoog verwerk en is by die Woordfees van [[2014]] op [[Stellenbosch]] opgevoer. ''Miskien nooit'' is ’n poging tot ’n “filmroman”, waar die waarneming as’t ware deur ’n kamera-oog geskied om so die subjektiewe ervaring tot objek te maak. Die ek-verteller word by wyse van spreke in die film in ’n “hy” of derde, meer onpersoonlike mens verander wat dan aan die ervarings ’n meer algemene betekenis gee. Terselfdertyd word dit ’n dubbele verhaal, waarin benewens die verskillende perspektiewe op een persona, die ek-verteller kommentaar kan lewer oor die skeppingsproses. Hiermee eindig Brink se eksperimentele fase. ==== Apartheidsromans ==== [[Lêer:DJ Opperman.jpg|duimnael|200px|D.J. Opperman]] [[Lêer:Ron Antonissen.jpg|duimnael|200px|Ron Antonissen]] Vir etlike jare hierna dobber Brink feitlik rigtingloos voort, terwyl hy in sy skryfwerk beweeg tussen verdere eksperimente en groter betrokkenheid by die aktualiteit van Suid-Afrika. Ná die voltooiing van ''Miskien nooit'' werk hy aan ’n roman wat hy ''Die meisie'' en later ''Mirage'' noem, maar dit word nie voltooi nie. Hy voltooi die manuskrip van ''Ballade van die boer'', waarvan die titel later verander na ''Dood van ’n by''.<ref>Brink, André P. ''’n Vurk in die pad.'' Human & Rousseau. Kaapstad en Pretoria. Eerste uitgawe. 2009 bl. 211-114 & 225</ref><ref>Kannemeyer, J.C. ''D.J. Opperman: ’n biografie''. Human & Rousseau. Kaapstad en Pretoria. Eerste uitgawe, 1986. bl. 338-339.</ref><ref>Kannemeyer, J.C. ''Geskiedenis van die Afrikaanse literatuur 1.'' Academica. Pretoria en Kaapstad. Tweede druk, 1984. bl. 406.</ref> Die hoofkarakter is ’n boer wat sy seun doodmaak toe dié sy gesag uitdaag. Daarna verbied hy sy dogter om die lyk te begrawe, ’n duidelike verwysing na die Antigone-figuur as mitiese onderbou. Toe sy die bevel veronagsaam, maak hy haar ook dood. Daarna blyk dit sy was swanger met die kind van ’n swart arbeider. As keurder vir [[Human en Rousseau|Human & Rousseau]] wys [[D.J. Opperman]] hierdie manuskrip in 1968 egter af vir publikasie en [[Rob Antonissen]] is ook van mening dat die manuskrip nie goed sal wees vir Brink se reputasie nie. Sedert 1964 oorweeg Brink dit reeds om ’n polities meer betrokke roman te skryf en hy voltooi die manuskrip van ''90 dae'' (later herdoop tot ''Die saboteur''). Die inspirasie vir die verhaal kom van ’n groepie jongmense in Kaapstad wat gearresteer word op aanklag van sabotasie en omverwerping van die staat. In hierdie groep anti-apartheidsaktiviste is daar onder andere die later bekende regsgeleerde Albie Sachs. Brink het noue kontak met hulle en word gefassineer deur die begeerte van bevoorregte wit mense om hulle lewens op te offer vir anderskleuriges. Twee keurders van die uitgewer John Malherbe beskou dit as sy beste werk tot in daardie stadium, maar weens kommer oor die moontlike gevolge wil die uitgewer dit voor publikasie aan die Publikasieraad voorlê. Brink is nie hiermee gediend nie. Nasionale Boekhandel wys ook die boek af, omdat dit volgens hulle mening gesien sal word as uitbeelding van die soort episodes wat slegs ten doel het om die land in ’n slegte lig te stel. Onder die titel ''Terug na die son'' is dit aan Human & Rousseau voorgelê, maar Opperman as keurder beskou dit as “literêr onopwindend” en “onbeduidend”. Brink vertaal die boek in Engels, maar die manuskrip word ook in Engeland afgekeur. Hierna gebruik hy paragrawe van die boek vir sy volgende publikasie, ''Kennis van die aand''. ''Kennis van die aand'' (''Looking on darkness'') is ’n belangrike keerpunt in sy skryfwerk. Hy gebruik hierna doelbewus sy romans as wapen om die dilemmas van die rassebewustheid binne die veelrassige Suid-Afrikaanse samelewing te belig. Hiermee keer hy ook terug na ’n meer realistiese vorm van die roman. Die titel het sy oorsprong in die geskrifte van die Spaanse filosoof San Juan de la Cruz, wat verwys na die mens se kennis as “dagkennis” en “aandkennis”. Omdat ons God nie direk ken nie, is ons kennis van Hom “aandkennis”, wat nie helder is nie, maar donker. By implikasie is die wit mens se kennis van anderskleuriges ook “aandkennis”. Die sentrale gegewe in hierdie boek is weer ’n liefdesverhouding, maar omdat die minnaar bruin en die minnares wit is, word die verloop van die handeling nie deur emosionele nie, maar politieke en maatskaplike faktore bepaal.<ref>Botha, Elize. Tydskrif vir Geesteswetenskappe. Jaargang 14 no. 4, Desember 1974.</ref><ref>Burger, Willie. Beeld, 16 Augustus 2004.</ref><ref>Coetzee, Ampie. Rapport, 7 Oktober 1973.</ref><ref>Weideman, George. Rapport, 5 September 1982.</ref> ''Looking on darkness'' is in 1976 op die kortlys vir die toekenning van die prys vir die beste buitelandse boek wat in Frans vertaal is en in Swede is dit in Januarie [[1977]] die boek van die maand.<ref>Smith, Margaret. Sunday Times, 13 Oktober 1974.</ref> Brink volg hierdie boek op met ''’n Oomblik in die wind'' (''An instant in the wind''), waarin die werklikhede van die eietydse politiek in ’n 18de-eeuse milieu uitgebeeld word. Elizabeth Larsson, die Afrikanervrou van ’n Sweedse ontdekkingsreisiger, trek saam met haar man en ’n vriend die onherbergsame Kaapse binneland in met die doel om die fauna en flora op te teken. Sy word betreklik vroeg geheel en al uitgelewer aan en afhanklik van die wegloopslaaf Adam Mantoor toe die twee mans gewelddadig sterf.<ref>Eksteen, Louis. Standpunte. Nuwe reeks 126, Desember 1976.</ref><ref>Lindenberg, Ernst. Rapport, 14 Desember 1975.</ref><ref>Muller, H.C.T. Rapport, 14 Desember 1975.</ref><ref>Smuts, J.P. Beeld, 23 Augustus 1976.</ref><ref name=":4">Smuts, J.P. ''Burgerband.'' Tafelberg-Uitgewers Beperk. Kaapstad. Eerste uitgawe, 1985.</ref> ''An instant in the wind'' is in 1976 op die kortlys vir die toekenning van die prestigeryke [[Booker-prys]] in Engeland. ''Gerugte van reën'' (''Rumours of rain'') se titel kom van die uitspraak van ’n karakter dat waar dit politieke verandering in Suid-Afrika betref, dit nes by reën net by gerugte bly. Die roman behandel die betrokke politieke tema uit die oogpunt van die Afrikaanse mynmagnaat en onbeskaamde kapitalis, nasionalis en vrouejagter Martin Mynhardt, wat aan die spits staan van politieke en finansiële mag en sy posisie probeer regverdig. Dit is egter duidelik sy bevoorregte posisie is te danke aan ’n magsdrif en ekonomiese uitbuitingsmotief en dat hy arm is aan algemene menslikheidsbeginsels.<ref>Scholtz, Merwe. ''Die teken as teiken.'' Tafelberg-Uitgewers Beperk. Kaapstad. Eerste uitgawe, 1978.</ref><ref>Scholtz, Merwe. Rapport, 17 September 1978.</ref><ref>Olivier, Gerrit. Standpunte. Nuwe reeks 140, April 1979.</ref><ref>Lindenberg, Ernst. Beeld, 18 September 1978.</ref><ref>Coetzee, A.J. Die Transvaler, 16 September 1978.</ref> Die CNA-prys vir Engels word in 1978 aan ''Rumours of rain'' toegeken en in [[1978]] is hierdie boek ook op die kortlys vir die toekenning van die Booker-prys in Engeland, waar dit uiteindelik die naaswenner is.<ref>Marquard, Jean. Beeld, 28 Julie 1980</ref> ''’n Droë wit seisoen'' (''A dry white season'') is ’n hoogtepunt in sy betrokke romans. Die middeljarige Ben du Toit, ’n onderwyser en doodgewone Afrikanerman, is aanvanklik onbewus van die onmenslikheid wat deurentyd onder die apartheidsbestel gepleeg word. Hy word stelselmatig in die kern van die konflik ingetrek toe sy tuinier verdwyn en dit later blyk hy is saam met ’n ander man in aanhouding deur die Veiligheidspolisie oorlede. In ’n poging om die naasbestaandes te help, kom hy tot die gevolgtrekking dat die amptelike weergawe van die gebeure onvolledig en foutief is en begin hy self ondersoek instel. Sy ondersoek is egter vir hom noodlottig, want geleidelik word hy deur dreigemente, intimidasie, polisie-optrede en geweld geestelik en fisiek afgetakel. Sy gesinslewe word vernietig, hy word vervreem van sy vriende, kollegas en vrou, hy verloor sy werk as onderwyser en eindelik sterf hy in ’n “ongeluk” wat klaarblyklik doelbewus deur die owerhede beplan is. So word hy dan ’n simbool van die tragiese enkeling wat hom teen die noodlot verset. Paradoksaal word hy ook, in opstand teen die Afrikanerbewind, simbool van die gewete en ware Christelike waardes van die Afrikaner, terwyl die boosheid van die wandade onder hierdie bestel en die mantel van Christelikheid duidelik uitgelig word.<ref>Cloete, T.T. Rapport, 2 Desember 1979.</ref><ref>Müller, H.C.T. Beeld, 11 September 1979.</ref><ref>Olivier, Gerrit. Standpunte. Nuwe reeks 149, Oktober 1980.</ref><ref name=":4" /> Brink se Engelse verwerking van hierdie roman, ''A dry white season'', word verfilm vir die internasionale mark met internasionale sterre in die hoofrolle. Dit ontvang in 1980 die Britse Martin Luther King Memorial Prize (’n jaarlikse toekenning in Brittanje vir die bevordering van geregtigheid en gelykheid vir almal op ’n niegewelddadige manier) en in dieselfde jaar die Franse Prix Médicis Étranger vir die beste vertaalde werk. Toe ’n lys van Afrika se honderd beste boeke van die afgelope eeu in 2001 opgestel word, is ''A dry white season'' op die lys.<ref>Wilkins, Ivor. Sunday Times. 3 Februarie 1980</ref> ''Houd-den-Bek'' (''A chain of voices'') is as historiese roman gebaseer op die slawe-opstand van [[1825]] in die [[Koue Bokkeveld]] en is gebou rondom die vryheidsmotief van elke mens, waardeur veral die perd simbool word van vryheid, krag, vitaliteit en ook die seksuele. Die verhaal word deur verskillende mense (dertig vertellers in geheel) uit hulle eie subjektiewe perspektief vertel, waardeur die leser dan geleidelik te midde van weersprekings en aanvullings self die hele prentjie kan inkleur.<ref>Botha, Elize. Tydskrif vir Geesteswetenskappe. Jaargang 23 no. 1, Maart 1983</ref><ref>Kannemeyer, J.C. Rapport, 18 April 1982.</ref><ref>Müller, H.C.T. Die Transvaler. 24 Mei 1982</ref> Die CNA-prys vir Engels word in 1982 aan ''A chain of voices'' toegeken. In 2012 word hierdie boek in Occitaans vertaal, ’n skaars dialek wat in die suide van Frankryk deur slegs ’n handjie vol sprekers gepraat word. Vertaling in hierdie taal is dus seldsaam en kan as ’n groot kompliment beskou word, met selfs Nobelpryswenners soos Gabriel Garçia Marquez se werk wat byvoorbeeld nie hierin vertaal is nie. ''Die muur van die pes'' (''The wall of the plague'') het as verwysing die klipstapeling in die Vauclus-berge teen die [[Swart Dood]] in [[1721]] en die Pes van die 14de en 18de eeu. Die muur word simbool van die talle mure en grense tussen mense vanweë onder meer politieke omstandighede, waar die politiek mense van mekaar skei maar ook binding tussen hulle suggereer. Hier bevind die Kaapse bruin vrou Andrea Malgas haar as politieke uitgewekene in die buiteland, nadat sy en haar eertydse Britse minnaar in die Kaap gearresteer is op ’n [[Ontugwet|Ontugklag]]. In Parys het sy agt jaar later ’n verhouding met die uitgeweke skrywer Paul Joubert, wat haar vra om te trou. Binne die verhaal word ’n aantal bestaansvrae (“peste”) aangespreek, soos die verskillende vorms van mure wat mense teen mekaar oprig (veral met betrekking tot die Suid-Afrikaanse situasie), die soeke na identiteit en bestaansreg (veral gekoppel aan ras en geslag), die onlosmaaklike verbondenheid aan die eie en aan die verlede en die onmag van die intellektueel.<ref>Ferreira, Jeanette. Rapport, 1 April 1984.</ref><ref>Roos, Henriette. Die Burger, 29 Maart 1984.</ref><ref>Van Zyl, Ia. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 23 no. 2, Mei 1985.</ref> ''Die eerste lewe van Adamastor'' (''The first life of Adamastor'') herkonstrueer Luis Vas de Camões se epiese gedig ''Os Lusíadas'' na aanleiding van die mite van die [[Titaan (mitologie)|titaan]] [[Adamastor]] wat op die [[Nimf|seenimf]] [[Thetis]] verlief raak. Thetis se moeder beloof dat hy ’n nag by haar dogter kan deurbring as hy sy oorlog teen die leërs van die see staak. Wanneer hy egter vir Thetis wil omhels, verander hy in die ruwe berge van die Kaap van Storms, van waar hy die suidelike oseane bewaak en wraak sweer teen enigeen wat hom steur. Brink gebruik ook die Khoi (die antieke oorspronklike inwoners van hierdie gebied) se mites oor [[Heitsi-eibib]] en die bose Gaunab en transponeer dan hierdie oertekste tot Suid-Afrikaanse politieke gegewe in sy beskrywing van die heel eerste fase van kolonisering van die Kaap.<ref>Senekal, Jan. Rapport, 7 Augustus 1988.</ref><ref>De Kock, Tessa. Die Burger, 4 Mei 1993.</ref> ''Die kreef raak gewoond daaraan'' (''An act of terror'') is ’n boekstawing van die jare van opstand en onderdrukking, geweld en brutaliteit om die blanke owerheid aan bewind te hou en sodoende die bevolking geleidelik soos verminkte krewe daaraan gewoond te maak. Die boek ondersoek hoe ’n begaafde en beminde Afrikanerseun uit ’n eerbare en gerespekteerde Afrikanerfamilie hom met die ANC kan vereenselwig en selfs tot geweld oorgaan. Die gehele ''Die eerste lewe van Adamastor'' word as proloog tot hierdie verhaal ingesluit om sodoende die oergeskiedenis te skets.<ref>Kannemeyer, J.C. Insig, Oktober 1991.</ref><ref>Weideman, George. Die Burger, 15 Oktober 199.1</ref> Hiermee sluit Brink sy betrokke romans oor die apartheidsbestel af. In 1992 is ''An act of terror'' ’n finalis vir die M-Net-prys, terwyl die Afrikaanse weergawe aangewys word as die naaswenner van die ATKV-prys nadat dit in 1991 benoem is vir die Rapportprys. Die roman ''States of emergency'' word slegs in Engels gepubliseer. Deur gebruik te maak van dagboekinskrywings, word ’n jong man se liefdesgeskiedenis en verset teen die regering uitgebeeld. ==== Post-apartheidromans ==== ''Inteendeel'' (''On the contrary''), wat in 1993 verskyn, is Brink se eerste post-apartheidroman. Die titel dui op die verskeie teenstellings en weersprekings in die lewe van die hoofkarakter. Die gebeure is gegrond op die verhaal van die Kaapse rebel Estienne Barbier, wat op sy reise uitgaan om die legendariese Monomotapa te ontdek, maar eerder tot selfontdekking kom. Hy onderneem sy reise met ''Don Quijote'' in sy knapsak en die avonture van hierdie ridder (en die geskiedenis van [[Johanna van Arkel|Jeanne d’Arc]] met wie sy eie lewe ’n parallel toon) vorm dan ook intertekste en kommentaar op sy eie avonture en liegstories. Barbier word veral diep geraak deur sy interaksie met die slavin Rosette, waar hy eers onstuimige seks met haar het en haar dan wreed tot die beskikking stel van sekshonger bandiete.<ref>Gouws, Tom. Beeld, 20 September 1993.</ref><ref>Huisamen, Tim. Rapport, 10 Oktober 1993.</ref><ref>Kannemeyer, J.C. Insig, September 1993.</ref><ref>Kannemeyer, J.C. ''Op weg na 2000.'' Tafelberg-Uitgewers Beperk. Eerste uitgawe, 1998,</ref><ref>Weideman, George. Die Burger, 14 September 1993.</ref> ''The first life of Adamastor'' en ''Inteendeel'' word in 1994 vir die M-Net-prys benoem, die eerste keer dat verskillende boeke in verskillende tale van ’n skrywer tegelykertyd benoem word. ''Inteendeel'' is in [[1996]] ook op die kortlys vir die toekenning van die [[Helgaard Steyn-prys]]. ''Sandkastele'' (''Imaginings of sand'') vertel die verhaal uit ’n vrou se oogpunt en die eerste algemene demokratiese verkiesing word as aktuele agtergrond gebruik. In die roman word die lot van swart mense in Suid-Afrika voor 1994 gekoppel met ’n ander onderdrukte groep, naamlik vroue. Die hoofkarakter en verteller, Kristien, keer ná ongeveer 11 jaar se selfopgelegde ballingskap uit Londen terug na Suid-Afrika om haar ouma Kristina, 103 jaar oud, in die Klein-Karoo by te staan in haar sterwensdae.<ref>Glorie, Jonker. Rapport, 17 September 1995</ref><ref>Wybenga, Gretel. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 35 no. 2, Mei 1997</ref> In 1997 wen Brink in Italië die gesogte Mondello-Vyf Kontinente-prys vir Wêreldliteratuur vir ''Imaginings of sand'' en die boek is in 1998 ook op die kortlys vir [[Ierland]] se gesogte Impac Dublin-boekprys. ''Duiwelskloof'' (''Devil’s Valley'') gebruik ou reisjoernale, die dagboeke en mistieke belewenisse van Susanna Smit en ou Boereverhale en vertellings van die [[Khoisan]] as agtergrond. Die roman vertel die fiktiewe verhaal van ’n groep Voortrekkers wat hulle onder leiding van die patriarg Lukas Lermiet van die res afskei en hulle in ’n ontoeganklike vallei vestig, waar hulle die ras suiwer hou en ’n selfgenoegsame gemeenskap opbou. Deur ondertrouery oor baie geslagte is die gemeenskap egter deurtrek van gedrogtelike wesens met fisiese en geestelike abnormaliteite en die streng wette en reëls lei tot wreedhede en ’n verwronge etiese kode.<ref>Hambidge, Joan. Boekewêreld. 18 November 1998</ref><ref>Olivier, Gerrit. Beeld, 26 Oktober 1998</ref><ref>Venter, L.S. Rapport, 1 November 1998</ref> Die [[W.A. Hofmeyr-prys]] word in 1999 aan ''Duiwelskloof'' toegeken. ==== Romans ná 2000 ==== ''Donkermaan'' (''The rights of desire'') teken die dinamiek van ’n verhouding tussen ’n ouer man (Ruben Olivier) en ’n veel jonger vrou, teen die agtergrond van die nuwe Suid-Afrika se toename in misdadigheid, bendegeweld in bruin en swart woonbuurte, verswakking van openbare dienste en aantasting van die regstelsel. Dit alles lei tot gebrek aan sekuriteit, fisiek sowel as emosioneel.<ref>Botha, Elize. Beeld, 25 September 2000</ref><ref>Gerwel, Jakes. Insig, Oktober 2000</ref><ref>Venter, L.S. Rapport, 5 November 2000</ref><ref>Wasserman, Herman www.litnet.co.za</ref><ref>Botha, Elize. Beeld, 31 Julie 2000</ref> Die Akademie ken uiteindelik, ná vele jare se polemiek, die [[Hertzogprys]] aan hom toe, vir drama in [[2000]] en vir prosa in 2001, met ''Donkermaan''. In 2001 is ''Donkermaan'' en ''The rights of desire'' albei op die kortlyste vir die toekenning van die Afrikaanse en Engelse M-Net-pryse. ''Anderkant die stilte'' (''The other side of silence'') vertel die verhaal van ’n Duitse weesmeisie (Hanna) wat uit Duitsland na Duitswes-Afrika (Namibië) verskeep word as bruid vir een van die Duitse koloniste. Op die vaart word sy egter deur ’n soldaat en sy dronk makkers vermink, met die gevolg dat niemand by hulle aankoms in Duitswes in haar as bruid belangstel nie. Saam met ander vroue in ’n soortgelyke situasie word hulle dan in die kasteel Frauenstein aangehou, waar hulle erg mishandel word. Sy maak ’n man dood wat ’n jong meisie wil verkrag en begin dan ’n pelgrimstog deur die woestyn na Windhoek, saam met ander misbruiktes en lydendes, om die man te vind wat haar vermink het. Dit is veral die pyn en lyding van die vrou in die samelewing wat hier onder die loep kom, terwyl die geweld wat uitgebeeld word simptomaties is van ’n wesentlik siek samelewing. Op intertekstuele wyse word daar ook in gesprek getree met ’n breë geskiedenis van hierdie onderwerp, insluitende Jeanne d’Arc, historiese dokumente uit die stryd van die [[Herero|Herero’s]] teen die Duitsers en Westerse en inheemse volksverhale. Hedendaagse aktuele kwessies wat belig word sluit in vroueregte, seksuele mishandeling en grondregte. Die titel verwys na die strewe om anderkant die verhale na die werklike betekenis te gaan soek.<ref>Burger, Willie. Rapport, 20 Oktober 2002</ref><ref>Landman, Christina “Insig” Januarie/Februarie 2003</ref><ref>Roodt, Dan. Beeld, 5 Oktober 2002</ref> ''The other side of silence'' wen in 2003 die Commonwealth Writers Prize for Africa asook die ''Sunday Times'' se Alan Paton-prys vir Fiksie. ''Voor ek vergeet'' (''Before I forget'') vertel van ’n bejaarde skrywer (Chris Minnaar – ’n betekenisvolle naam) wat bieg oor sy lewe. Die fokus is veral op die talle verhoudings wat hy gehad het, waardeur hy meermale moeilikheid optel en selfs politieke probleme ondervind. Sy skrywery is ’n poging om deur sy herinneringe te probeer vashou, maar hy kom mettertyd tot die insig dat die enigste manier om werklik te behou is om te laat gaan.<ref>Du Plooy, Heilna. Rapport, 30 Januarie 2005</ref><ref>Willemse, Hein. Tydskrif vir Letterkunde, Jaargang 42 no. 1, 2005</ref> ''Before I forget'' is in [[2005]] op die kortlys vir die toekenning van die Commonwealth Writers Prize for Africa. ''Bidsprinkaan'' (''Praying mantis'') is gebaseer op die lewe van die historiese figuur Kupido Kakkerlak (c. 1760–1825), die eerste Khoi wat as sendeling aan die [[Kaap die Goeie Hoop]] georden is. Die raaisel van ’n mens se lewe word egter ten beste met die verbeelding benader. Kupido is nie gebore nie, ’n arend het hom gebring. In daardie tyd het ook ’n bidsprinkaan verskyn, wat ’n teken van die gode is. Nadat Heitsi-Eibib in die veld aan Kupido verskyn het, raak hy as baasjagter bekend tot ver buite die grense van die boereplaas waar hy grootword en hy is ook die drinker, leuenaar, minnaar en bakleier van die kontrei. Onder die sendeling dr. [[J.T. van der Kemp]] se invloed word hy egter die eerste Khoi wat as sendeling aan die Kaap die Goeie Hoop georden is.<ref>Burger, Willie. Beeld, 4 Julie 2005</ref><ref>Hugo, Daniël. Insig, Augustus 2005</ref><ref>Malan, Charles. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 42 no. 2, Lente 2005</ref><ref>Venter, Eben. Rapport, 31 Julie 2005</ref> In 2006 word die Universiteit van Johannesburg-prys aan ''Bidsprinkaan'' toegeken, die boek wen in dieselfde jaar die M-Net-prys vir langerformaatprosa en is op die kortlys vir die W.A. Hofmeyr-prys. In 2006 is ''Praying mantis'' op die kortlys vir die James Tait Black Memorial Prize, ''[[Sunday Times]]'' se fiksieprys en die Commonwealth Writers Prize for Africa. [[Saartjie Botha]] verwerk ''Bidsprinkaan'' vir die verhoog en dit debuteer in [[2013]] by die Suidoosterfees in [[Kaapstad]]. ''Die blou deur'' (''The blue door'') sluit aan by [[Kafka]] se ''The Metamorphosis'', waar die realistiese en surrealistiese vermeng raak. Die skilder David Roux besit ’n kothuisie, maar toe hy die blou voordeur ná ’n inkopietog oopmaak, vind hy ’n ander wêreld agter die deur, een waarin ’n vreemde bruin vrou en twee kinders hom as man en pa eien. Sy eie vrou en woonplek het asof in die niet verdwyn.<ref>Van Vuuren, Helize. Beeld, 18 September 2006</ref> Hierdie verhaal is ook die eerste van drie novelles wat in ''Ander lewens'' (''Other lives'') saamgebundel word.<ref>Anker, Johan. Tydskrif vir Letterkunde, Jaargang 46 no. 1, Herfs 2009</ref><ref>Human, Thys. Beeld, 21 April 2008</ref> In ''Spieël'' vind die argitek Steve dat hy oornag swart geword het, wat aanleiding gee tot ’n soeke na identiteit. Sy ervaring is verder vreemd omdat slegs buitestaanders soos die bergies en die au pair hom as swart eien, terwyl sy eie familie en kollegas niks anders aan hom opmerk nie. Dinge word op ’n spits gedryf toe hy en sy vrou Carla in ’n restaurant deur ’n groep gewapende mans oorval word. ''Appassionata'' vertel van die pianis Derek Hugo wat gedroom het van ’n loopbaan as konsertpianis, maar eindelik les gee aan begaafde leerlinge en goeie sangers begelei. Hy raak betrokke by die bekende sangeres Nina Rousseau met ’n donker verlede, en die leser raak ál meer bewus van ’n komende tragedie. Die verhaal bereik sy klimaks op haar verlate familieplaas buite Tulbagh. In hierdie roman word die grens tussen feit en fiksie, tussen werklikheid en droom opgehef. Hoewel dit drie afsonderlike verhale bevat, oorvleuel dit op verrassende wyse en is daar ’n wisselwerking van situasies, karakters en motiewe wat sake vanuit verskillende hoeke belig. In al drie verhale is die soeke na identiteit ’n kerntema, met ’n totaal onverwagte gebeurtenis wat die karakters dwing om te besin en die werklikheid voortaan op ’n ander manier te beoordeel en ook hulle donker geheime te konfronteer. ''Philida'' is ’n roman oor die slawevrou Philida wat tussen 1820 en 1835 op die plaas Zandvliet in die Drakenstein-distrik gewoon het. Die plaaseienaar is Cornelis Brink en Philida het vier kinders by Frans, Cornelis se seun. Die wrede Cornelis is op sy beurt die kind van Philida se peet-ouma Petronella, nadat sy pa rondgeloop het.<ref name="auto">Cochrane, Neil. Tydskrif vir Letterkunde. Vierde reeks 50 (2) Lente 2013</ref><ref name="auto" /><ref>Greeff, Rachelle. Rapport, 2 September 2012</ref><ref>Jansen, Ena. Beeld, 3 September 2012</ref> Die Engelse weergawe van ''Philida'' is in [[2012]] op die langlys vir die toekenning van die Booker-prys. In 2013 is ''Philida'' op die kortlys vir die toekenning van die M-Net-prys en die Universiteit van Johannesburg-prys. [[Lêer:J.M. Coetzee.JPG|duimnael|J.M. Coetzee]] In die sewentiger- en tagtigerjare raak Brink (naas die Nobelpryswenners [[Nadine Gordimer]] en [[J.M. Coetzee]]) internasionaal die bekendste [[Lys van Suid-Afrikaanse skrywers|Suid-Afrikaanse skrywer]] deur vertalings van sy werk in meer as dertig tale, insluitende Albanies, Brasiliaans, Bulgaars, Chinees, Deens, Duits, Engels, Esties, Fins, Frans, Grieks, Hebreeus, Hongaars, Italiaans, Japannees, Litaus, Ndonga, Nederlands, Noors, Occitaans, Pools, Portugees, Roemeens, Russies, Serwo-Kroaties, Slowaaks, Spaans, Sweeds, Tsjeggies, Turks, Viëtnamees, Xhosa en Yslands. Onder skuilname publiseer hy ook twee ontspanningsverhale, naamlik ''Spanning op blou einders'' onder die skuilnaam Chris van Lille en ''Vlinder in die vlamkring'' as Adrienne du Toit. As Chris van Lille is hy ook vir verskeie vertalings verantwoordelik. === Ander prosa === Verskeie ander vorms van prosa word ook deur hom beoefen. Jeugverhale skryf hy vroeg reeds met die tweeluik oor Bakkies en sy maats, onderskeidelik ''Die bende'' en ''Platsak''. Vir die jeug vertel hy ook die historiese ''Die verhaal van Julius Caesar''. Sy humoristiese verhale, waarvan die meeste oorspronklik as rubrieke in koerante en tydskrifte verskyn, word gebundel in ''Die klap van die meul'', ''Die wyn van bowe'', ''’n Emmertjie wyn'', ''Die fees van die malles'' (’n keur saamgestel deur [[Abraham H. de Vries]]), ''Loopdoppies'', ''Mal en ander stories'' en ''Met ’n glimlag''. Hierdie verhale is meestal ’n tong-in-die-kiesweergawe van ’n grappige insident of storie, bedoel vir plesier en een-een lees vir ontspanning. ''Die klap van die meul'' bevat sketse wat eers in ''[[Beeld]]'' en later in sy rubriek "Sout en peper" in ''[[Rapport]]'' verskyn het,<ref name="auto1">Botha, Elize. Tydskrif vir Geesteswetenskappe. Jaargang 19 no. 4, Desember 1979</ref><ref>Van der Walt, P.D. Die Transvaler, 26 Augustus 1974</ref> met ’n tweede keur hieruit wat onder die titel ''Die wyn van bowe'' gebundel word. In die tydskrif ''Wynboer'' verskyn sy gereelde rubriek "’n Emmertjie wyn", met hoofsaaklik snaakse stories oor drinkebroers en die gevolge van die vrug van die druif. Hieruit word ’n keur saamgestel en gepubliseer as ''’n Emmertjie wyn'' en die gewildheid hiervan lei later tot ’n tweede keur onder die titel ''Loopdoppies''. ’n Keur uit al hierdie bundels word later uitgegee as ''Mal en ander stories''.<ref>Grobler, Daan. Rapport, 6 Februarie 2000</ref> Later word essays uit ''Mal en ander stories'' en die reisverhaal ''Parys-Parys retoer'' gekeur en uitgegee as ''Met ’n glimlag''. Hierdie keuses is almal daarop gemik om by die leser ’n “stille grynslaggie” te ontlok, maar die herkenbare karaktertipes en die onderwerpe wat aangeroer word, gaan dikwels ook gepaard met ’n goeie skeut satire.<ref>Coetser, Johan. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 44 no. 2, Lente 2007</ref><ref>Du Plessis, Clinton V. Rapport, 12 November 2006</ref> ==== Versamelbundels ==== Van sy korter werk word in verskeie versamelbundels opgeneem, insluitende ''Borde borde boordevol'' saamgestel deur [[Hennie Aucamp]]. ''Rooi'' is ’n versamelbundel van prominente skrywers (hoofsaaklik Sestigers) se sketse en essays wat in 1965 deur die uitgewer John Malherbe gepubliseer word. Van Brink word die stukke ''Rooi'', ''Vesting'', ''Drie vroue en ’n flentertjie'', ''Maskers en mense'' en ''Klein eiland'' hierin opgeneem, wat ook die eerste keer is dat hierdie bydraes gepubliseer word. ''Maskers en mense'' word later ook deur Merwe Scholtz in ''Vertellers 2'' opgeneem. Die kortverhaal ''Dertien'' verskyn in Augustus 1964 onder sy eie naam in ''Standpunte'', en is ’n vernuftige weergawe van die mens se onvermoë om by ’n ander mens en by God uit te kom. ’n Fabriekwerker woon op die 13de vloer van ’n woonstelgebou, langs ’n vrou wat hy nooit sien nie. Hy kom agtuur in die oggend van sy werk terug en begin om middernag werk. Sy obsessie met die vrou langsaan vergroot en hy verwaarloos sy werk en word afgedank en aangesê om te verhuis. Dan klim hy naak van sy balkon na hare toe oor en word doodgeskiet. Hierdie kortverhaal word deur Hennie Aucamp in ''Bolder'', Merwe Scholtz in ''Vertellers'' en Abraham H. de Vries in ''Die Afrikaanse kortverhaalboek'' opgeneem. Baie kortverhale van hom word onder skuilname in tydskrifte gepubliseer. Hy skryf die humoristiese stories oor die nagkardrywer Kootjie Emmer. In ''Die geskiedenis van Oom Kootjie Emmer van Witgatworteldraai'' (wat ook verfilm word), is die lykbesorger en nagkardrywer Kootjie Emmer die hoofkarakter, omring deur kleurryke dorpsgenote soos Dominee Dooieweerdt, Miss Libbie Plessie, oom Sagrys Noodskoot, oom Poepies Pontak, Koekie Rautenbach, sersant Gryp-en-Ryp Koesee en die weduwee Oop-en-toe.<ref name="auto1" /> ''Oom Kootjie Emmer en die nuwe bedeling'' is ’n satire na aanleiding van staatspresident [[P.W. Botha]] se nuwe politieke bedeling van die tagtigerjare waarin bruin mense en Indiërs ook verteenwoordiging in afsonderlike parlemente gegee word, maar swart mense steeds uitgesluit bly. Brink beskryf die wynbedryf in sy meerdere fasette in ''Brandewyn in Suid-Afrika'', ''Dessertwyn in Suid-Afrika'' (wat albei ook in Engels gepubliseer word) en ''Essence of the grape''. In Oktober 2006 vereer die Suid-Afrikaanse Brandewyngilde hom vir sy bydrae tot die brandewynbedryf in Suid-Afrika na aanleiding van sy boeke ''Brandewyn in Suid-Afrika'' (1970) en ''Essence of the Grape'' (1992). Verder stel hy die publikasie ''Heildronk'' saam, wat vele knap sketse bevat (waarvan talle deur homself), asook kort stukkies wyngeskiedenis en resepte.<ref>Anoniem. Rapport, 16 Junie 1985</ref> ==== Outobiografiese werke ==== ’n Aantal werke is outobiografies van aard. ''’n Vurk in die pad'' (''A fork in the road'') is sy outobiografie, waarin hy sy lewe in oënskou neem, hoofsaaklik om aan sy vyfde vrou ’n geheelbeeld van sy lewe te verskaf. Hierin wei hy uit oor die problematiese verhoudings met sy pa en met sy suster, die skryfster Elsabé Steenberg. Opvallend is dat hy wat sy verhoudings met vroue betref, vir Ingrid Jonker en Karina Dorn as die belangrikste uitsonder en nie eens ’n foto van die ander vier vroue met wie hy getroud was in die boek insluit nie.<ref>Anker, Johan. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 46 no. 2, Lente 2009</ref><ref>Olivier, Fanie. Beeld, 2 Maart 2009</ref> ''A fork in the road'' word in 2009 op die langlys geplaas vir die toekenning van die Samuel Johnson-prys en is in 2010 op die kortlys vir die Alan Paton-prys. Sy essay ''Skuld en boete'' word spesiaal geskryf vir opname in ''Herinnering se wei'', ’n versamelbundel met jeugherinneringe. Sy briefwisseling met die digter Ingrid Jonker word ná sy dood deur Francis Galloway geredigeer en onder die titel ''Vlam in die sneeu'' gepubliseer. Brink het Jonker se oorspronklike briewe aan hom en afskrifte van sy briewe aan haar van die sestigerjare af bewaar. Die titel van die boek suggereer reeds die onstuimige en veranderende aard van die liefdesverhouding tussen die briefskrywers. Die briewe gee ook insig in die politieke en literêre landskap van die vroeë sestigerjare.<ref>Hambidge, Joan. Beeld, 16 November 2015</ref> ==== Reisverhale ==== In die sestigerjare skryf hy verskeie reisverhale oor hoofsaaklik die [[Wes-Europa|Wes-Europese lande]]. Hierdie reisbundels is ''Pot-pourri'', ''Sempre diritto'', ''Olé'', ''Midi'', ''Parys-Parys retoer'' en ''Fado''. ''Pot-pourri'' is ’n aantal sketse oor die lewe in [[Parys]] tydens sy studentejare, wat oorspronklik eers in koerante verskyn het en ’n verwerking is van die joernale wat hy tussen 1959 en 1961 gehou het. Opmerklik is sy fyn waarnemingsvermoë waardeur hy van klein detail betekenisvolle afleidings kan maak. A.P. Grové neem ''Min vir ’n sikspens'' uit hierdie bundel op in ''Trekvoëls'', ’n versamelbundel van reissketse, en Koos Human neem ''’n Reël is ’n reël'' op in ''Willekeur''. ''Sempre diritto'' (wat beteken “hou reguit aan”) beskryf ’n besoek aan Italië, waarin hy plekke soos [[Florence]], [[Assisi]] en [[Rome]] besoek en die boek opkikker met staaltjies oor mites, folklore en die geskiedenis van die gebied. Vier sketse oor die lewe in [[Frankryk]] word opgeneem in die versamelbundel ''Rooi''. ''Olé'' is ’n Spaanse reisverhaal, geskryf na aanleiding van ’n besoek van twee maande aan [[Spanje]] in 1964. Die titel is na aanleiding van die juigkreet van bewondering by ’n stiergeveg en die woord is volgens Lorca ook verwant aan “Allah”, sodat dit saam met die juigkreet ook die religieuse aard van die land saamvat. Brink onderneem die reis as ’n soort pelgrimstog op die spoor van Don Quijote en begin waar Don Quijote eindig. Sodoende besoek hy onder meer [[Barcelona]], [[Córdoba]], [[Sevilla]], [[Granada]] en [[La Mancha]]. Hy slaag daarin om in die siel van die land en mense in te dring en open dieper perspektiewe deur sy beskrywings.<ref>Bekker, Pirow. Standpunte. Nuwe reeks 61, Oktober 1965</ref> Die CNA-prys word in 1965 aan ''Olé'' toegeken. A.P. Grové neem ''Mañana'' uit hierdie boek op in die versamelbundel ''Trekvoëls''. ''Midi'' is ’n verslag oor ’n verblyf in die suide van Frankryk. Midi beteken “middag” en die Midi is die naam waarmee min of meer die hele suide van Frankryk aangedui word. Dit is die middagland of die land van die son. Hier is dit veral sy beskrywings van die gewone mense wat bekoor. Die relaas van sy reis word voorafgegaan deur die mites, legendes en geskiedenis van hierdie streek as die agtergrond waarteen die mense van vandag hulle lewens lei. ''Parys-Parys retoer'' is ’n herbesoek aan Parys en bevat sketse wat hoofsaaklik voorheen in koerante en tydskrifte verskyn het, met veral die skets oor [[Uys Krige]] se besoek aan Parys wat bekoor. ''Fado'' beskryf ’n reis deur [[Portugal]] met ’n verkenning van die Portugese geskiedenis, legendes en literatuur. Hy gebruik die epos van Camões, ''Os Lusiadas'', as raamwerk vir hierdie beskrywings om so aan te dui hoe die hede sy beslag uit die verlede gekry het. Die titel verwys na ’n tradisionele Portugese melancholiese tipe sang, wat in moderne tye ontaard het tot verdigsel en romantiek. ’n Keur uit die sketse in al sy reisverhale verskyn as ''Latynse reise''. Uit die sketse in ''Pot-pourri'' en ''Parys-Parys retoer'' word ’n keur gemaak wat uitgegee word as ''Herinneringe aan Parys'', en ''Mediterreense herinneringe'' bevat die beste stories uit sy reissketse oor Italië (''Sempre diritto''), Spanje (''Olé'') en die suide van Frankryk (''Midi). Van sy reissketse word opgeneem in die versamelbundel Kompas.'' Hy publiseer ook die fotoboek ''Portret van die vrou as ’n meisie'' en die kunsboek oor ''Jan Vermeiren: a Flemish artist in South Africa''. Vir Paul Alberts se fotoboek ''In Kamera'', waarin fotostudies van kunstenaars oor ’n wye spektrum opgeneem word, skryf hy ’n inleiding. === Letterkundige en kritiese werke === [[Lêer:9.13.09BreytenBreytenbachByLuigiNovi1.jpg|duimnael|Breyten Breytenbach]] [[Lêer:Jan Rabie.jpg|duimnael|Jan Rabie]] As akademikus en kritikus lewer hy ’n belangrike bydrae deur publikasies soos ''Orde en chaos'', ''[[Aspekte van die nuwe prosa]]'', ''[[Aspekte van die nuwe drama]]'', die blokboeke oor ''Die poësie van Breyten Breytenbach'' en ''Jan Rabie se ‘21’'', die keur uit sy boekresensies in ''Rapport'' wat as ''Voorlopige Rapport'' en ''Tweede Voorlopige Rapport'' verskyn, ''Waarom literatuur'', ''Literatuur in die strydperk'' en ''Vertelkunde''. Aanvanklik publiseer hy resensies oor nuwe werke in ''Die Huisgenoot'', ''Tydskrif vir Letterkunde'', ''Kriterium'' en ''Dagbreek en Sondagnuus'', terwyl artikels oor die aard van die nuwe literatuur in ''Sestiger'' verskyn en sy vertoë om ’n beter sensuurbedeling meestal in die briewekolomme van die dagbladpers gepubliseer word. In ’n aantal artikels in ''Standpunte'' en in bydraes tot die bundel ''Die Sestigers'' verskaf hy belangrike sleutels tot ’n begrip van sy eie werk. ''Orde en chaos'' is ’n publikasie van sy verhandeling vir sy meestersgraad, waarin hy ’n grondige ondersoek doen na die tragedie as kunsvorm na aanleiding van ’n ondersoek van Shakespeare se tragedies en ''Germanicus'' van N.P. van Wyk Louw. Soos die titel aandui, ondersoek hy hoe al hierdie dramas werk met chaos as raamwerk waarbinne die aksie plaasvind, met die teenwig daarvan die rol van die ordeskeppende held. ''[[Aspekte van die nuwe prosa]]'' is die eerste werk wat die letterkundige bydrae van die Sestigers tot op daardie stadium literêr-teoreties bespreek en dit afspeel teen die wêreldsituasie asook die vormingskragte wat daarop ingespeel het, plaaslik en in die wêreldletterkunde.<ref>Van der Walt, P.D. Standpunte. Nuwe reeks 77, Junie 1968</ref> ''[[Aspekte van die nuwe drama]]'' is ’n tydige uiteensetting van die vernaamste kenmerke van die ontwikkelingslyne van die Nuwe Drama, wat hy kundig teenoor die klassieke drama stel en dan die dramas wat in Afrikaans aan aspekte van die Nuwe Drama voldoen, bespreek.<ref>Van der Walt, P.D. Die Transvaler, 3 Junie 1974</ref> Sy blokboek oor ''Die poësie van Breyten Breytenbach'' is ’n belangrike oorsig oor die oorsprong, denke en werkwyse agter hierdie digter se poësie en het ’n belangrike invloed op studies wat van Breytenbach gemaak word en die oordeel oor sy werk. Die blokboek oor ''Jan Rabie se ‘21’'' is eweneens verhelderend oor die verhale in hierdie bundel.<ref>Vermeulen, H.J. Tydskrif vir Geesteswetenskappe. Jaargang 20 no. 3, September 1980</ref> In ''Voorlopige Rapport'' bundel hy resensies oor 67 literêre werke wat hy in die tydperk 1970–1975 geskryf het en belig sodoende die belangrikste werke van hierdie tydperk.<ref>Pheiffer, R.H. Beeld, 4 April 1977</ref><ref>Venter, L.S. Standpunte. Nuwe reeks 140, April 1979</ref> ''Tweede voorlopige Rapport'' bevat resensies oor die belangrikste literêre werke ná 1975 en die twee bundels saam gee dan ’n oorkoepelende beeld van die Afrikaanse literatuur van die dekade van sewentig.<ref>Lindenberg, Ernst. Beeld, 6 April 1981</ref><ref>Van Eetveldt, H.J. Die Transvaler, 8 Junie 1981</ref> Hy lewer verder ’n oorsig oor die Afrikaanse prosa in ''Inleiding tot die Afrikaanse letterkunde'' onder redaksie van Ernst Lindenberg. ''Waarom literatuur?'' bevat ’n keur uit die opstelle wat hy tussen die jare 1960 en 1984 geskryf het, waarin dit veral om literêre besinning gaan,<ref name="auto2">Venter, L.S. Die Burger, 19 September 1985</ref> terwyl ''Literatuur in die strydperk'' opstelle en referate uit dieselfde tydperk bundel, maar met meer polemiese temas. Belangwekkend in laasgenoemde bundel is opstelle soos ''Geslag van Sestig'' (waarin hy nie alleen nuwe drama en prosa vir Afrikaans opeis nie, maar ook nuwe kritiek), ''Oor die religieuse en die seksuele'' (waarin hy hierdie voorheen taboe onderwerpe vir die literatuur opeis) en ''Kortsluiting in die kritiek?'' (waarin hy voorbrand maak vir ’n nuwe manier van skryf oor die literatuur). Hierdie kritiek is net so kreatief soos die literatuur van daardie vernuwende tyd en ’n broodnodige aanvulling daartoe.<ref name="auto2" /> In ''Vertelkunde'' poog hy volgens die voorskrif om vir studente en ander belangstellendes (wat nie oor diepgaande kundigheid in hierdie verband beskik nie) ’n stel gereedskap te gee waarmee die verhaalkuns omgesit kan word in vertelkunde, met ander woorde om lesers te leer hoe om ’n verhaal te interpreteer. Dit vermag hy deur die konstruksie van die driedelige program van storie, vertelteks en vertelproses en deur sy insiggewende bespreking van gebeure en ruimte binne die teks.<ref>Ina Gräbe. Die Burger, 14 Mei 1987</ref><ref>Lombard, Jean. Rapport, 17 Mei 1987</ref> Benewens bogenoemde werk voorsien hy ook Simon Vestdijk se belangrike roman ''Terug tot Ina Damman'' se publikasie in Human & Rousseau se reeks Literatuur van die Lae Lande van ’n inleiding, aantekeninge en woordverklarings.<ref>Nienaber-Luitingh, M. Beeld, 2 June 1980</ref> In pas met sy wêreldwye aansien lewer hy belangrike kritiese en teoretiese werke in Engels. ''The novel: language and narratives from Cervantes to Calvino'' is ’n verkenning van prosateorie aan die hand van romans wat klassiek is in die wêreldletterkunde, soos die titel aandui vanaf Cervantes se ''Don Quijote'' tot in die moderne tyd Calvino se ''If on a winter’s night a traveller''. Hy dui aan die hand van voorbeelde aan hoe die roman met die tyd ontwikkel het en wat die konvensies vir die roman in die verskillende ontwikkelingstadiums was.<ref>Hambidge, Joan. Plus, 8 September 1998</ref><ref>·Oom Kootjie Emmer en die nuwe bedeling</ref><ref>Olivier, Fanie. Rapport, 25 September 1983</ref> Meer polities aktueel skryf hy oor ''Mapmakers:'' ''Writing in a state of siege'', ’n versameling van sy sosio-politieke en literêr-politieke geskrifte en toesprake wat hy regdeur die wêreld tussen 1967 en 1982 gelewer het in plekke soos [[Japan]], [[Mexiko]] en [[Swede]]. Die boek word in Amerika gepubliseer onder die titel ''Writing in a state of siege: Essays on Politics and Literature''. ’n Soortgelyke werk is ''Reinventing a continent: writing and politics in South Africa 1982–1995'', ’n versameling van verspreide politieke en taal-essays wat in diverse publikasies verskyn het. === Drama === Ook op die gebied van die drama lewer hy belangrike werk. Soortgelyk aan sy prosa is sy eerste pogings tradisioneel van aard, soos ''Die band om ons harte''. Hierin word die lotgevalle van ’n Setlaarsgesin, die Wards, oor vyftien maande tussen Desember 1820 en Maart 1822 gedramatiseer. ''Caesar'' is ’n historiese versdrama, waarin die laaste jaar van Julius Caesar se lewe in vyf episodes uitgebeeld word. Die gebeure is egter oorbekend, wat die dramatiese impak daarvan verlaag, terwyl die versvorm waarskynlik nie die skrywer se vernaamste sterkpunt is nie. Dit is nogtans ’n rasegte tragedie, waarin Brink ook toespelings maak op die eietydse politiek, veral die onvermoë tot daadwerklike optrede, die morele korrupsie wat uit welvaart vloei en ’n afkeer van die idee van ’n “verligte diktatuur” wat deur eietydse intellektuele as ’n potensiële politieke oplossing gesien is.<ref name=":3" /><ref>Grobler, P. du P. Standpunte. Nuwe reeks 38-39, Desember 1961-Februarie 1962</ref> Die Eugène Marais-prys word in 1963 vir ''Caesar'' toegeken. Met ''Bagasie'' (''Die koffer'', ''Die trommel'' en ''Die tas'') bring hy vernuwing aangesien hierdie drie eenbedrywe van die eerste uitings in Afrikaans van die Teater van die Absurde is. Getrou aan die aard van hierdie soort drama word die betekenis slegs gesuggereer en is die dramas oop vir vele verskillende interpretasies. Sommige van die handelinge is so duister dat dit selfs blyk om sonder sin te wees. Die gebrek aan kohesie tussen woord en handeling, verbandlose en irrasionele dialoog is alles stylmiddele van hierdie tipe drama wat die moderne mens in sy eensaamheid, verwardheid, angs en gebrek aan sekerheid wil skets. In hierdie stukke lê Brink oënskynlik uiteenlopende maar tog verwante beelde van die problematiek van die menslike bestaan naas mekaar.<ref name=":3" /><ref>Antonissen, Rob. Standpunte. Nuwe reeks 62, Desember 1965</ref> ''Elders mooi weer en warm'' is aanvanklik as novelle onder die titel ''Elders bewolk en koel'' en later as ''Die seun'' geskryf, maar kry uiteindelik as drama sy finale beslag. Dit word verdeel in drie bedrywe, wat deur die voorspel tot elkeen aangedui word as vroeglente, somer en herfs, met ’n verdere interpolasie in die laaste bedryf wat oor die winter handel. Die stuk beweeg dus simbolies vanaf die belofte van nuwe lewe en groei tot by koue en dood.<ref name=":3" /><ref name=":2">Antonissen, Rob. Standpunte. Nuwe reeks 66, Augustus 1966</ref><ref name="auto3">Spangenberg, D.F. Tydskrif vir Letterkunde. Nuwe reeks 13 no. 4, November 1975</ref> Antonissen beskou hierdie drama as “die sterkste werk wat die jongste generasie tot die Afrikaanse drama bygedra het”.<ref name=":2" /> Die eerste uitgawe van die drama word reeds in 1965 gepubliseer, maar beleef eers in September 1969 sy eerste opvoering in die Rhodes-teater in [[Grahamstad]], onder spelleiding van die skrywer self. Hierna bring hy etlike veranderinge aan vir die professionele aanbieding deur Sukovs in April 1970 in [[Bloemfontein]], waarna die stuk verder ingekort en verander word vir die publikasie van die tweede uitgawe in 1974. ''Die verhoor'' en ''Die rebelle'' behandel die historiese gegewe van die Slagtersnek-opstand as agtergrond vir die teenstelling van individuele vryheid en verantwoordelikheid teenoor die mag en gesag van die owerheid. ''Die verhoor'' word in 1980 deur Brink self as sy mees bevredigende drama beskryf. Die drama slaag daarin om die vernaamste probleme en standpunte van die koloniale samelewing (waarvan apartheid ’n vorm is) uit te beeld.<ref>Bruwer, Johan. Rapport, 16 Maart 1980</ref> In ''Die verhoor'' lewer ’n alomteenwoordige verteller kommentaar en praat direk met ander karakters, maar die feit dat hy nie soos Frederik in ''Die rebelle'' direk betrokke was nie, maak hierdie struktuur minder oortuigend. ''Pavane'' se titel verwys na ’n statige, plegtige dans, vermoedelik afgelei van die Spaanse woord vir pou. Die pou is ook die roepvoël van die dood, waardeur die idee van die dood sentraal geplaas word in die drama. Die drama bied ’n ontleding van die filosofiese en menslike dinamiek wat by ’n bevrydingstryd na vore kom. Vier Suid-Amerikaanse vryheidsvegters (Mario, Miguel, Antonio en Pepe) ontvoer die dogter (Claudia) van ’n vooraanstaande Amerikaanse diplomaat om haar as gyselaar aan te hou in hulle strewe na die bevryding van sewe van hulle makkers.<ref>Odendaal, L.B. Tydskrif vir Geesteswetenskappe. Jaargang 16 no. 2, Junie 1976</ref><ref>Roodt, Dan. Rapport, 15 Junie 1980</ref><ref name="auto3" /> Die drama word deur Anthony Akerman in Engels vertaal en onder meer in Brittanje opgevoer. ''Die jogger'' is ’n greep uit die geskiedenis van Suid-Afrika onder apartheid, wat in die tyd van die [[Waarheid-en-versoeningskommissie]] afspeel.<ref>Beukes, Marthinus. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 35 no. 4, Augustus 1997</ref><ref>Conradie, Pieter. Insig, April 1997</ref><ref>Van der Westhuizen, P.C. Beeld, 16 Junie 1997</ref> Die Akademie ken uiteindelik, na vele jare se polemiek, die Hertzogprys vir drama in 2000 aan Brink toe vir ''Die jogger''. ''Die jogger'' word ook bekroon met agt Vita-toekennings. Hy skryf ook die blyspel ''Afrikaners is plesierig'', waarin deur ’n oorsig van die Suid-Afrikaanse geskiedenis kommentaar gelewer word op sekere kernfigure en tipes in die Suid-Afrikaanse politiek. Ware Jakob, die “ware Afrikaner”, word aan die einde ontmasker as ’n onaangename karakter. Die meeste van die karakters is op tydgenootlike figure gebaseer, met die hippie Buiten Buitengewoon wat uiteraard verwys na Breyten Breytenbach.<ref name="auto3" /> Verskeie van sy dramas is gebaseer op reeds bestaande werke. Hy verwerk Shakespeare se ''[[The Comedy of Errors]]'' as ''Kinkels innie kabel'' en plaas dit midde-in ’n plaaslike milieu, naamlik die denkbeeldige vissersdorpie Witbaai naby Kaapstad. Twee pare identiese tweelinge word as kinders deur omstandighede geskei. As jong volwassenes beland hulle toevallig op dieselfde plek, waar hulle in die slottoneel mekaar en hulle eie en aangenome vader vind. Brink se tegniese vernuf blyk duidelik uit hoe hy die dubbelsinnighede in die dialoog (’n vermenging van die Kaapse streektaal en Shakespeare se dialoog) en situasies skep en benut.<ref>Kannemeyer, J.C. ''Konfrontasies''. Academica. Pretoria en Kaapstad. Eerste uitgawe, 1977.</ref> ''Bobaas van die boendoe'' is gebaseer op ''The playboy of the Western world'' van J.M. Synge. Hierin word Synge se gegewe op vernuftige wyse verwerk om dit van toepassing te maak op die sosiale milieu van die Kaapse bruin mense. Dit is veral die realistiese en pittige taalgebruik wat imponeer.<ref name="auto3" /> ’n Soortgelyke verwerking van Molière se ''Les fourberies de Scapin'' (''Die skelmstreke van Scapino'') wat ook in die wêreld van die Kaapse bruin mense afspeel, is nie gepubliseer nie. [[Mikro]] se verhale oor die karakter Toiings is die basis vir die drama ''Toiings op die langpad''. Die drama verwerk materiaal uit al die Toiings-romans en dek beide die jong en ou Toiings, waardeur sy ontwikkeling duidelik word. Die aksie word egter nie chronologies aangebied nie, maar eerder vanuit die oogpunt van die ou Totius, wat gereeld in sy herinnering terugflitse uit die verlede beleef.<ref>Johl, Ronèl. Die Transvaler, 8 Desember 1979</ref> ''Die hamer van die hekse'' is ’n interessante eksperiment in ons letterkunde wat die klassieke teks van ''Die heks'' van [[C. Louis Leipoldt]] as sentrale gegewe neem. Leipoldt se drama word beskou as ’n uitsonderlike drama in ons vroeë letterkunde, waar die kardinaal tydens die grootskaalse [[heksejag]] in die [[Middeleeue]] uitvind dat die “heks” wat nou voor hom verskyn, sy jeugliefde is. Die einde is onbevredigend aangesien die kardinaal in ’n floute verval en die keuse wat hy moet maak tussen sy jeugliefde (wat hy nou weet onskuldig is) en die kerk (wat haar dood eis) sodoende vryspring. Brink neem die teks van Leipoldt se drama grootliks onveranderd oor, met geringe stilistiese veranderinge, wat insluit die dramatiese aanbieding van die getuienis teen die hekse. Hy skryf ’n episode aan die begin en twee episodes aan die einde by, wat die kardinaal dwing om ’n besluit te neem óf vir sy jeugliefde (wat hom as ketter teen die kerk sal brandmerk) óf vir die kerk (wat sy jeugliefde brandstapel toe sal stuur). Die keuse sluit ook aan by die eietydse deurdat die kardinaal ’n beginselvaste man is wat sterk glo in die kerk as sosiale bestel, ten spyte van die werkinge van hierdie bestel wat soms baie onmenslik is. So word die boodskap van die drama versterk, asook die spanning in die handeling. Die ondergang van ’n man soos in Leipoldt se drama lei dan tot die ondergang van ’n stelsel.<ref>Van der Walt, P.D. Die Transvaler, 21 Januarie 1977</ref><ref>Van Zyl, Hannes. Beeld, 13 September 1976</ref> Op ander gebiede maak hy ook ’n groot bydrae. In die sestiger- en sewentigerjare neem hy by herhaling die regie van sy dramas waar en ontwikkel hy tot toonaangewende kritikus met sy gereelde boekresensies in ''Rapport''. Op filmgebied skryf hy in 1972 die draaiboek vir die film ''Peetpa'', ’n satire op ''The godfather'', wat verfilm is met [[Koos Roets]] as die regisseur. In 1975 is hy die verwerker en regisseur van die verfilming van [[C.M. van den Heever]] se ''Somer''. Sy boek oor ''Kootjie Emmer'' word ook verfilm. Hy lewer ook werk vir die televisie deur die draaiboeke te skryf vir die televisiereekse ''The Settlers'', oor 1820 se Britse Setlaars, en ''Glitter'', oor Kimberley en die [[diamantbedryf]]. Verder verwerk hy [[Herman Charles Bosman]] se verhaal ''The picture of Gysbert Jonker'' vir televisie en [[Olive Schreiner]] se ''Story of an African farm'' vir die verhoog. === Samesteller, redakteur en vertaler === Ook as samesteller en redakteur van boeke is hy belangrik, veral met die samestelling van ''Groot verseboek'' in 2000 en die heruitgawe van 2008, waarvoor hy die totale Afrikaanse poësie in Afrikaans moes bestudeer. Hy versorg die bundel ''Oggendlied'', wat uitgegee word ter ere van [[Uys Krige]] met sy verjaarsdag op [[4 Februarie]] [[1977]], stel die tweetalige bundels ''S.A. 27 April 1994'' en ''27 April one year later / 27 April een jaar later'' saam, waarin verskeie skrywers hulle gedagtes op die historiese dag van volle demokrasie vir Suid-Afrika neerpen en stel ook drie bundels gedigte en prosa saam wat in 1982, 1983 en 1985 onder die titel ''Aspersie'' deur Rhodes-universiteit uitgegee word. Saam met J.M. Coetzee is hy mederedakteur van die versamelbundel ''A land apart'', waarin hulle ’n verteenwoordigende keuse maak uit die Engelse kortverhale van Suid-Afrikaanse skrywers, insluitende Nadine Gordimer, Gcina Mhlope, Ahmed Essop, Chris van Wyk, Mazisi Kunene, Christopher Hope, Mike Nicol en Oupa Thando Mthimkulu. As vertaler is hy verantwoordelik vir die vertaling van ’n groot aantal boeke uit die wêreldliteratuur in Afrikaans. Die Akademieprys vir Vertaalde Werk word in 1971 aan hom toegeken vir sy vertaling van ''Alice deur die spieël'' van [[Lewis Carroll]]. Sy vertalings in Afrikaans sluit in Cervantes se ''Die vindingryke ridder Don Quijote de la Mancha'', Marguerite Duras se ''Moderato cantabile'', Graham Greene se ''Die eendstert'', Lewis Carroll se ''Die avonture van Alice'' en ''Alice deur die spieël'', André Dhôtel se ''Reisigers na die groot land'', Mark Twain se ''Die avonture van Huckleberry Finn'', Nina Berberova se ''Die begeleidster'' en Eugene O’Neill se ''’n Lang dagreis na die nag'', terwyl hy Dan Sleigh se ''Eilande'' en Jeanne Goosen se ''Ons is nie almal so nie''<ref>Toerien, Barend J. Die Burger, 28 Desember 1992</ref> in Engels vertaal. Hy lewe ook ’n groot aantal vertalings van veral kinder- en jeuglektuur onder die skuilnaam Chris van Lille. ’n Volledige lys van sy vertalings word onder sy lys van publikasies hieronder uiteengesit. Sy en [[Antjie Krog]] se Engelse vertaling van Ingrid Jonker se gedigte (''Black butterflies – selected poems'') is in 2009 op die kortlys vir die literêre vertalingsprys van die Suid-Afrikaanse Vertalersinstituut. In 2011 verskyn sy naam op IBBY se erelys vir sy bydrae tot letterkunde vir die jeug en kinders in Suid-Afrika vir sy vertaling van ''Die avonture van Alice in Wonderland''. In opdrag van die streeksrade vertaal hy verskeie dramas, waarvan ''Richard III'' van [[William Shakespeare]], ''Romeo en Juliet'' <ref>Ferguson, Ian. Rapport, 4 Julie 1976.</ref><ref>Malan, Gideon. Beeld, 19 Januarie 1976</ref>van Shakespeare, ''Die seemeeu'' van Anton Tsjechof en ''Hedda Gabler'' van Henrik Ibsen gepubliseer word. Hy vertaal ook Albert Camus se ''Die terroriste'', Edmond Rostand se ''Cyrano de Bergerac'', Georges Feydeau se ''Hond se gedagte'', Eugène Marin Labiche se ''Al om die ander'', Michel de Ghelderode se ''Eskoriaal'', Nikolai Erdmann se ''Die selfmoordenaar'', Fritz Hochwälder se ''Die staatsaanklaer'', Federico Garçia Lorca se ''Bloedbruilof'' en Richard Nash se ''Die reënmaker''. Ongepubliseerde verwerkings van dramas sluit verder in ''Die hand vol vere'' (na aanleiding van Aristophanes se ''Die voëls''), ''’n Lang dagreis na die nag'' (''A long day’s journey into night'' van Eugene O’Neill) en ’n verwerking van ''Story of an African farm'' van Olive Schreiner vir die verhoog. Daar is ook twee verwerkings in Engels, ''That skelm Scapino'' na aanleiding van Molière se ''Les fourberies de Scapin'' en Pavel Kohout se ''Roulette.'' == Toekennings en eerbewyse == === Eerbewyse === [[Lêer:Elsa Joubert.jpg|duimnael|Elsa Joubert]] Benewens die aansienlike aantal pryse wat sy individuele boeke verower, word sy werk en persoon op talryke maniere bekroon. Hy word in 1979, 1980 en 1982 vir die [[Nobelprys vir Letterkunde]] benoem en bevind hom in 1982 op die kortlys vir hierdie prys, wat daardie jaar aan Gabriel Garçia Marquez toegeken word. In 1983 word hy deur die Franse regering vereer deur ingehuldig te word as ridder van die [[Legioen van Eer]] en in 1987 vereer dieselfde regering hom weer toe hy ’n offisier van l’Ordre des Arts et Lettres word, die hoogste moontlike toekenning van die Franse regering. Die Universiteit van Uppsala in [[Swede]] ken in 1993 die Monisamiën-prys vir menseregte aan hom toe, wat al om die ander jaar toegeken word, en met hierdie toekenning sluit hy aan by vorige ontvangers soos [[Lech Wałęsa|Lech Walesa]] van Pole en die Koreaanse digter Kim Chi Ha. Hy dien ook op die jurie vir die toekenning van die Jacques Rousseau-prys vir [[Filosofie]] in [[Switserland]], saam met die Nobelpryswenner Saul Bellow die enigste buitelander op die jurie. Toe die Akademie in 1994 aan hom die [[Gustav Prellerprys vir Literatuurwetenskap en Letterkundige Kritiek|Gustav Preller-prys]] vir literêre kritiek toeken, weier Brink die prys, omdat hy reeds meer as vier jaar vantevore vanuit die Afrikaanse na die Engelse kritiek oorbeweeg het en dus geen nuwe bydrae gemaak het wat die toekenning van die prys sou regverdig nie. Saam met [[Elsa Joubert]] ontvang hy in 1996 die Afrikaans Onbeperk-toekenning by die [[Klein Karoo Nasionale Kunstefees]] en die motivering word deur [[Adam Small]] gedoen. In 2000 word hy aangewys as Boekjoernalis van die Jaar vir bydraes gelewer in ''Leadership'', ''Insig'' en ''The Sunday Independent''. Tydens die ''Volksblad''-Kunstefees in [[2002]] reël die Departement Afrikaans-Nederlands van die [[Universiteit van die Vrystaat]] ’n André P. Brink-seminaar waaraan vele vooraanstaande figure in die Afrikaanse letterkunde deelneem. Brink word ook aangewys as die Feeskunstenaar en ’n uitgawe van die letterkundige tydskrif ''Stilet'' word aan hom gewy. ''Tydskrif vir Letterkunde'' wy in 2005 ten tye van sy sewentigste verjaarsdag ’n spesiale uitgawe aan sy lewe en werk. Die staatspresident ken in September 2006 die [[Orde van Ikhamanga]] (Silwer) aan hom toe. In Desember 2006 ontvang hy ’n Suid-Afrikaanse Letterkundetoekenning, geborg deur die Departement van Kuns en Kultuur, vir sy lewensbydrae tot die Suid-Afrikaanse letterkunde. Die departement Afrikaans van die [[Universiteit van Pretoria]] bied in Maart 2013 ’n tweedaagse kongres oor sy werk aan onder die titel ''On the contrary: André Brink and his oeuvre''. Verskeie plaaslike en buitelandse letterkundiges neem daaraan deel. Hy word in 2013 deur die stad [[Parys]] vereer met hulle hoogste eer, die Médaille Grand Vermeil De La Ville, wat toegeken word aan leiers wat ’n belangrike invloed uitoefen. In 2014 word hy deur die Arts and Culture Trust vir sy lewenslange bydrae tot die letterkunde vereer. Hy ontvang verskeie eredoktorsgrade, onder meer van die [[Universiteit van die Witwatersrand]] in 1985, die [[Universiteit van die Vrystaat|Universiteit van die Oranje-Vrystaat]] in [[1995]], [[Rhodes-universiteit|Rhodes Universiteit]], die Franse universiteit Montpellier, die [[Universiteit van Pretoria]] in 2003 en in 2015 die Franssprekende Katolieke Universiteit in Louvain-la-Neuve in België. Verskeie boeke word oor hom en sy werk gepubliseer. Die letterkundige J.H. Senekal stel in [[1988]] ’n bundel saam onder die titel ''[[Donker Weerlig: Literêre opstelle oor die werk van André P. Brink]]'', wat letterkundige opstelle oor sy skryfwerk bevat. In 1990 publiseer Bas Peters in Nederland ''Op zoek naar Afrika: over het verbod op ‘Kennis van die aand’ van André P. Brink''. Onder redaksie van Karina Szczurek verskyn ''Encounters with André Brink'' in 2010 waarin Brink se vriende en kollegas vertel van hulle herinneringe aan hom. In 2013 word die bundel ''Contrary: Critical responses to the novels of André Brink'' deur Willie Burger en Karina Szczurek saamgestel, met literêre opstelle deur verskeie literatore in beide Afrikaans en Engels wat daarin opgeneem word.<ref>Fourie, Reinhardt. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 51 no. 2, Vierde reeks Lente 2014</ref> === Toekennings === Brink was 'n veelbekroonde skrywer. Hy ontvang onder andere die volgende toekennings: * 1963 [[Eugène Maraisprys]] van die [[Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns]] vir sy drama ''Caesar'' * 1964 [[Reina Prinsen Geerligs-prys]] * 1965 [[Central News Agency-prys vir Letterkunde|CNA-prys]] vir sy reisverhale ''Olé'' * 1970 Akademieprys vir Vertaalde Werk van die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns vir sy vertaling van ''Alice deur die Spieël'' ([[Lewis Carroll]]) * 1978 CNA-prys vir sy roman ''Rumours of Rain'' (die Engelse weergawe van ''Gerugte van Reën'') * 1980 Prix Médicis Étranger (Frankryk) * 1980 Martin Luther King Memorial Prize (VK) * 1982 Ridder van die Franse [[Legioen van Eer]] (Frankryk) * 1982 CNA-prys vir sy roman ''A Chain of Voices'' (die Engelse weergawe van ''Houd-den-Bek'') * 1987 Offisier van die l’Ordre des Arts et Lettres (Frankryk) * 1994 Gustav Prellerprys vir Literatuurwetenskap en Letterkundige Kritiek van die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns * 2000 [[Hertzogprys]] van die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns vir sy drama ''Die Jogger'' * 2001 Hertzogprys vir sy roman ''Donkermaan'' * [[Orde van Ikhamanga]] (Silwer) van die [[president van Suid-Afrika]]. == Publikasies == Die volgende publikasies het uit Brink se pen verskyn:<ref>{{cite web |url=http://www.dbnl.org/auteurs/auteur.php?id=brin022 |title=André Brink · dbnl |last=DBNL |website=DBNL |language=nl |archive-url=https://web.archive.org/web/20190816155924/https://www.dbnl.org/auteurs/auteur.php?id=brin022 |archive-date=16 Augustus 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.worldcat.org/search?q=au:LILLE,+Chris+van,&qt=hot_author|title=Results for 'au:LILLE, Chris van,' [WorldCat.org]|website=www.worldcat.org}}</ref> === Romans === * 1958: ''Meul teen die Hang''<ref>https://openlibrary.org/books/OL52897864M/Die_meul_teen_die_hang</ref> * 1958/9: ''Die Gebondenes'' * 1960: ''Eindelose Weë'' * 1962: ''Lobola vir die Lewe'' * 1963: ''Die Ambassadeur'' * 1965: ''Orgie'' * 1967: ''Miskien Nooit'' * 1973: ''Kennis van die Aand'' * 1975: ''’n Oomblik in die Wind'' * 1978: ''Gerugte van Reën'' * 1979: ''’n Droë Wit Seisoen'' * 1982: ''Houd-den-Bek'' * 1984: ''Die Muur van die Pes'' * 1988: ''Die Eerste Lewe van Adamastor'' * 1988: ''States of Emergency'' * 1991: ''Die Kreef Raak Gewoond Daaraan'' * 1993: ''Inteendeel'' * 1995: ''Sandkastele'' * 1998: ''Duiwelskloof'' * 2000: ''Donkermaan'' * 2002: ''Anderkant die Stilte'' * 2004: ''Voor Ek Vergeet'' * 2005: ''Bidsprinkaan'' * 2006: ''Die Blou Deur/The Blue Door'' * 2008: ''Ander Lewens'' * 2012: ''Philida'' === Dramas === * 1956: ''Die Band om ons Harte'' * 1961: ''Caesar'' * 1962: ''Die Koffer'' * 1965: ''Bagasie (Koffer, Tas, Trommel)'' * 1965: ''Elders Mooiweer en Warm'' * 1970: ''Die Verhoor'' * 1970: ''Die Rebelle'' * 1971: ''Kinkels innie Kabel'' * 1973: ''Die Bobaas van die Boendoe'' * 1973: ''Afrikaners is Plesierig'' * 1974: ''Pavane'' * 1976: ''Die Hamer van die Hekse'' * 1979: ''Toiings op die Langpad'' * 1997: ''Die Jogger'' === Reisverhale === * 1962/3: ''Pot-Pourri'' * 1963: ''Sempre Diritto'' * 1965: ''Olé'' * 1969: ''Midi'' * 1969: ''Parys-Parys Retoer'' * 1970: ''Fado'' === Akademiese Werke === * 1959: ''Orde en Chaos'' * 1967: ''[[Aspekte van die Nuwe Prosa]]'' * 1971: ''Die Poësie van Breyten Breytenbach'' * 1974: ''[[Aspekte van die Nuwe Drama]]'' * 1976: ''Voorlopige Rapport'' * 1977: ''Jan Rabie se 21'' * 1980: ''Tweede Voorlopige Rapport'' * 1983: ''Mapmakers: Writing in a State of Siege'' * 1985: ''Literatuur in die Strydperk'' * 1985: ''Waarom Literatuur?'' * 1987: ''Vertelkunde'' * 1996: ''Reinventing a Continent: Writing and Politics in South Africa'' * 1996: ''Destabilising Shakespeare'' * 1998: ''The Novel: Language and Narrative from Cervantes to Calvino'' === Ander Werke === * 1961: ''Bakkies en sy Maats – 1 Die Bende'' * 1962: ''Bakkies en sy Maats – 2 Platsak'' * 1963: ''Die Verhaal van Julius Caesar '' * 1965: ''Rooi'' (5 kortverhale in bundel; met ander) * 1973: ''Portret van die Vrou as ’n Meisie'' * 1973: ''Die Geskiedenis van Oom Kootjie Emmer van Witgatworteldraai'' * 1973: ''Brandewyn in Suid-Afrika'' * 1974: ''Dessertwyn in Suid-Afrika'' * 1974: ''Die Klap van die Meul'' * 1974: ''Die Wyn van Bowe'' * 1979: ''In Camera: Portraits of South African Artists/In Kamera: Portrette van Suid-Afrikaanse Kunstenaars'' * 1981: ''’n Emmertjie Wyn'' * 1981: ''Heildronk'' * 1983: ''Oom Kootjie Emmer en die Nuwe Bedeling'' * 1984: ''Loopdoppies'' * 2009: '' 'n Vurk in die Pad'' (outobiografie) === Omnibusse === * 1982: ''Die Fees van die Malles'' * 1986: ''Mal en Ander Stories'' * 1990: ''Latynse Reise'' * 2006: ''Met ’n Glimlag'' === Samestellings === * 1977: ''Oggendlied: ’n Bundel vir Uys Krige op sy Verjaardag'' * 1979: ''Klein Avontuur'' (Top Naeff) * 1986: ''A Land Apart: A South African Reader'' (saam met [[J.M. Coetzee]]) * 1994: ''SA 27 April 1994'' * 1995: ''27 April – One Year Later/Een Jaar Later'' * 2000: ''Groot Verseboek 2000'' * 2008: ''Groot Verseboek 2008 –'' in drie bande === Vertalings === * 1962: ''Reisigers na die Groot Land'' (Andre Dhôtel) * 1962: ''Die Wonderhande'' (Joseph Kessel) * 1962: ''Die Brug oor die Rivier Kwai'' (Pierre Boulle) * 1962: ''Nuno, de Visserseun'' (LN Lavolle) * 1963: ''Moderato Cantabile'' (Marguerite Duras) * 1963: ''Verhale uit Limousin'' (Léonce Bourliaguet) * 1963: ''Die Slapende Berg'' (Léonce Bourliaguet) * 1963: ''Land van die Farao's'' (Leonard Cottrell) * 1963: ''Die Bos van Kokelunde'' (Michel Rouzé) * 1963: ''Die Goue Kruis'' (Paul-Jacques Bonzon) * 1964: ''Land van die Twee Riviere'' (Leonard Cottrell) * 1964: ''Volke van Afrika'' (CM Turnbull) * 1965: ''[[Alice se Avonture in Wonderland]]'' (Lewis Carroll) * 1966: ''Die Mooiste Verhale uit die Arabiese Nagte'' * 1966: ''Die Avonture van Don Quijote'' (oorvertel deur J Reeves) * 1966: ''[[Don Quijote (boek)|Die Vindingryke Ridder Don Quijote de la Mancha]]'' (Cervantes) * 1966: ''Die Swerfling'' ([[Colette]]) * 1966: ''Ek was Cicero'' (Elyesa Bazna) * 1966: ''Koning Babar'' (Jean de Brunhoff) * 1966: ''Speurder Maigret'' (Simenon) * 1967: ''Maigret en sy Dooie'' (Simenon) * 1967: ''Die Eenspaaier'' (Ester Wier) * 1967: ''Die Mooiste Sprokies van Moeder Gans'' (C Perrault) * 1967: ''Die Eendstert'' (Graham Greene) * 1967: ''Mary Poppins in Kersieboomlaan'' (PL Travers) * 1967(?): ''Die Towenaar se Neef'' (CS Lewis) * 1968: ''Die Groot Boek oor ons Dieremaats'' (met ander vertalers) * 1968: ''Koning Arthur en sy Ridders van die Ronde Tafel'' * 1968: ''Die Kinders van Groenkop'' (Lucy Boston) * 1968: ''Maigret en die Lang Derm'' (Simenon) * 1968: ''Bontnek. Die Verhaal van ’n Duif'' (Dhan Gopal Mukerji) * 1968: ''Alice deur die Spieël'' (Lewis Carrol) * 1968: ''Die Botsende Rotse'' (Ian Serraillier) * 1968: ''Die Bul in die Doolhof'' (Ian Serraillier) * 1968: ''Die Horing van Ivoor'' (Ian Serraillier) * 1968: ''Die Kop van die Gorgoon'' (Ian Serraillier) * 1968: ''Die Draai van die Skroef'' ([[Henry James]]) * 1969: ''Die Gelukkige Prins en Ander Sprokies'' ([[Oscar Wilde]]) * 1969: ''Maigret en die Spook'' (Simenon) * 1969: ''Die Gestewelde Kat'' (Charles Perrault) * 1969: ''Die Groot Golf'' (Pearl S Buck) * 1969: ''Die Nagtegaal'' (Hans Christiaan Andersen) * 1969: ''Richard III'' ([[Shakespeare]]) * 1970: ''Die Terroriste'' (Camus) * 1971: ''Eskoriaal'' (Michel de Ghelderode) * 1972: ''Ballerina'' (Nada Ćurčija-Prodanovič) * 1973: ''Jonathan Livingston Seemeeu'' (Richard Bach) * 1974: ''Hedda Gabler'' ([[Henrik Ibsen]]) * 1974: ''Die Wind in die Wilgers'' (Kenneth Grahame) * 1975: ''Die Tragedie van Romeo en Juliet'' ([[Shakespeare]]) * 1976: ''Die Seemeeu'' ([[Anton Tsjechof]]) * 1978: ''Die Tierbrigade'' (Claude Desailly) * 1979: ''Nuwe Avonture van die Tierbrigade'' (Claude Desailly) * 1980: ''Die Nagtegaal en die Roos'' ([[Oscar Wilde]]) * 1981: ''Rot op Reis'' (Kenneth Grahame) * 1981: ''Adam van die Pad'' (Elizabeth Janet Gray) * 1983: ''Klein Duimpie'' (Charles Perrault) * 1987: ''Die Avonture van Alice'' (Lewis Carroll) * 1992: ''Not All of Us'' ([[Jeanne Goosen]]) * 1993: ''Die Begeleidster'' (Nina Berberova) * 1994: ''Die Klein Prinsie'' ([[Antoine de Saint-Exupéry]]) * 2007: ''Black Butterflies – Selected Poems'' ([[Ingrid Jonker]]) (saam met [[Antjie Krog]]) === Chris van Lille === * 1977: ''Spanning op blou einders'' === Adrienne du Toit === * 1967: ''Vlinder in die vlamkring'' == Akademiese Publikasies oor André P Brink se Werk == ===Boeke=== * 1988: ''[[Donker Weerlig: Literêre opstelle oor die werk van André P. Brink]]'' (onder redaksie van J.H. Senekal) * 1991: ''The Lives of Adamastor'' (deur Anthony J. Hassall, in ''International Literature in English'', onder redaksie van Pobert L. Ross) * 1996: ''Colonization, Violence, and Narration in White South African Writing: André Brink, Breyten Breytenbach, and J.M. Coetzee'' (Rosemary Jane Jolly) ===Vakkundige artikels=== *Anker, Johan. 2009. Mise en abyme en Ander Lewens van André P. Brink. ''LitNet Akademies Geesteswetenskappe.'' *Beer, Linde. 2019. Afrikaanse populêre fiksie oor die Kongo (DRK) tydens die koloniale era, met spesiale verwysing na Die Swart Luiperd- reeks en “Stad uit die verlede” (André P. Brink). ''Stilet.'' *Borowska, Natalia. 2011. Een omstreden schrijver Nederlandse recensenten over André P. Brink. ''Tydskrif vir Nederlands en Afrikaans.'' *Botha, Elize. 2002. Die tweegesig-leser - 'n persoonlike leesverslag van André P Brink, Donkermaan (2000). ''Stilet.'' *Bothma, Mathilda en Henriette Roos. 2006. Intertekstuele skakels. Die terugreik na 'n Westerse wêreld vanuit 'n Afrika-sentiment in enkele romans van André P Brink. ''Stilet.'' *Bothma, Mathilda. 2013. Verbeelding en realiteit in Bidsprinkaan deur André P Brink. ''Stilet.'' *Bothma, Mathilda. 2015. Ambivalensie in die verhouding tussen slaaf en meester in Philida deur André P Brink . ''Tydskrif vir Letterkunde.'' *Breitenbach, JH. 1977. Relativering van die werklikheid in die romans van André P. Brink. ''Koers.'' *Brittan, Alice. 2005. Reading sex and violence in André P Brink's Rumours of Rain and A Dry White Season . ''Tydskrif vir Letterkunde.'' *Burger, Willie. 2015. Reading can be disturbing- a tribute to André Brink . ''Tydskrif vir Letterkunde.'' *Chaudhari, Shamiega. 2017. Stilte en agentskap in die slaweroman Philida van André P. Brink. ''LitNet Akademies Geesteswetenskappe.'' *Cochrane, Neil. 2005. Die pikareske tematiek in André P Brink se Inteendeel . ''Tydskrif vir Letterkunde.'' *Cochrane, Neil. 2005. 'n Ondersoek na die pikareske motiewe in Anderkant die stilte van André P Brink. ''Stilet.'' *Coetser, JL. 1988. Don Quijote (Cervantes) en Ole (Brink). ''Tydskrif vir Letterkunde.'' *Coetzee, Ampie. 2002. Seksualiteit in die werk van André P Brink. ''Stilet.'' *Crous, Marius. 2006. “Note on sex for the aged widower”- On André P Brink’s The Rights of Desire . ''Tydskrif vir Letterkunde.'' *Diala, Isidore. 2003. André Brink and the Implications of Tragedy for Apartheid South Africa. ''Journal of Southern African Studies.'' *Diala, Isidore. 2005. André P Brink- An aesthetics of response . ''Tydskrif vir Letterkunde.'' *Diala, Isidore. 2015. Tribute André Brink - In defiance of boundaries. ''Tydskrif vir Letterkunde.'' *Ester, Hans. 2005. André P Brink en de marxistische literatuuropvatting . ''Tydskrif vir Letterkunde.'' *Fourie, Reinhardt. 2014. Contrary- Critical Responses to the Novels of André P Brink. ''Tydskrif vir Letterkunde.'' *Fourie, Reinhardt. 2016. Vlam in die sneeu. Die liefdesbriewe van André P Brink en Ingrid Jonker. ''Tydskrif vir Letterkunde.'' *Grzęda, Paulina. 2019. “A Sense of an Absent Future.” Pervading Post-apartheid South African Literature- Re-conceptualisations of Temporality in André Brink’s Transitional Writings . ''Werkwinkel.'' *Horn, Anette en Peter Horn. 2005. "It is much more complicated and much more fluid than mere linearity" Female genealogies in André P Brink's Imaginings of Sand . ''Tydskrif vir Letterkunde.'' *Human, Thys. 2002. Die glansende skadu van haar afwesigheid - die logika van supplementariteit in André P Brink se Donkermaan. ''Stilet.'' *Human, Thys. 2013. Anderkant die stilte (2002) deur André P. Brink as postkoloniale, Gotiese roman. ''Stilet.'' *John, Philip. 2003. Verowering in Duiwelskloof (1998) (André P Brink) en The heart of redness (2000) - implikasies van ons siening van die verlede vir ons toekoms. ''Stilet.'' *John, Philip. 2005. Globale paradys of plaaslike hel? 'n Lesing van Duiwelskloof (André P Brink), Lituma en los Andes (Mario Vargas Llosa) en Paradise (Toni Morrison) . ''Tydskrif vir Letterkunde.'' *John, Philip. 2006. n "Nuwe" Afrikaanse literêrkritiese paradigma? Enkele gedagtes aan die hand van 'n analise van André P Brink se Voor ek vergeet (2004). ''Stilet.'' *Kossew, Sue. 1997. Reinventing history; reimagining the novel- The politics of reading André Brink's imaginings of Sand . ''Journal of Literary Studies.'' *Kossew, Sue. 2005. Giving Voice- Narrating silence, history and memory in André P Brink’s The Other Side of Silence and Before I Forget . ''Tydskrif vir Letterkunde.'' *le Cordeur, Michael. 2013. Philida - van slavin tot geëmansipeerde vrou. Philida 'n slawerom, André P Brink. ''Tydskrif vir Geesteswetenskappe.'' *Lehmann, Elmar. 2005. Brinkmanship- Storytellers and the novelist (André P Brink). ''Tydskrif vir Letterkunde.'' *Lemmer, Erika. 1997. Verkleurmannetjiegenres - Mutasies in metafiksionele tekste van Cervantes en Brink. ''Tydskrif vir Letterkunde.'' *Louw, Salomi. 2006. Ruimte in André P Brink se Die jogger. ''Stilet.'' *Meintjes, Godfrey. 1998. Postcolonial imaginings- An exploration of postcolonial tendencies in André P Brink's prose oeuvre . ''Journal of Literary Studies.'' *Mouton, M.. 1983. Tyd as karakteriseringsmiddel in Die Ambassadeur van André P. Brink. ''Literator.'' *Neethling, Bertie. 2009. Naamgewingstrategieë in André P. Brink se Duiwelskloof en Devil's Valley- 'n vergelykende perspektief. ''LitNet Akademies Geesteswetenskappe.'' *Pieterse, Henning. 2015. Tribute Birthing me - André P Brink (1935-2015). ''Tydskrif vir Letterkunde.'' *Rich, Paul. 1982. Tradition and Revolt in South African Fiction The Novels of Andre Brink, Nadine Gordimer and J. M. Coetzee. ''Journal of Southern African Studies.'' *Roos, Henriette. 2007. Bidsprinkaan 'n ware storie, André P Brink. ''Tydskrif vir Geesteswetenskappe.'' *Senekal, Burgert. 2015. André P Brink se posisie in die Afrikaanse literêre sisteem van die 1960’s . ''Tydskrif vir Letterkunde.'' *Slagter, Inez en Ena Jansen. 2009. Het literair motto een raadsel dat om ontcijfering vraagt. Drie motto’s in Bidsprinkaan, ’n ware storie (2005) van André P. Brink. ''Tydskrif vir Nederlands en Afrikaans.'' *Stachura, Natalia. 2015. In memoriam André P Brink (1935-2015) . ''Werkwinkel.'' *Steenberg, DH. 1974. Die lewensiening in die teoretiese prosa van André P Brink. ''Tydskrif vir Letterkunde.'' *Steenekamp, Carina. 2022. The power of exclusion in the works of André Brink and Assia Djebar. ''Tydskrif vir Letterkunde.'' *Titlestad, Michael en Mike Kissack. 2005. A wrecked life : allegorical transcendence in André Brink's An instant in the wind. ''Scrutiny2.'' *Van Wyk, JH. 1986. Die politieke dimensie in die romankuns van André P. Brink- 'n Etiese evaluering. ''Koers.'' *Van Wyk, Steward. 2013. “Een negerin, een slavin en meer niet” aspekte van die uitbeelding van slawerny in Hoe duur was de suiker? (Cynthia McLeod) en Philida ’n slaweroman (André P. Brink). ''Tydskrif vir Nederlands en Afrikaans.'' *Van Zyl, Dorothea. 2002. André P Brink, retorikus par excellence. ''Stilet.'' *Van Zyl, Wium. 2005. Karakters en betoog in André P Brink se Gerugte van reën . ''Tydskrif vir Letterkunde.'' *Vermeulen, Liezel. 2005. Die vertelsituasie in Sandkastele (1995) deur André P Brink. ''Stilet.'' *Viljoen, Louise. 1995. Re-writing history- André Brink’s An Act of Terror (1991) and On the Contrary (1993). ''Koers.'' *Viljoen, Louise. 2002. Kan die slaaf praat? Die stem van die slaaf in enkele André P Brink-romans. ''Stilet.'' *Wenzel, M. 2001. Reading the ideological subtext in André Brink’s An Instant in the Wind and Patrick White’s A Fringe of Leaves. ''Literator.'' *Willemse, Hein. 2004. André P. Brink- 'n erkenning . ''Tydskrif vir Letterkunde.'' *Willemse, Hein. 2015. Huldeblyk André P Brink se bevrydende woord en dissidensie. ''Tydskrif vir Letterkunde.'' == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Bronne == === Boeke === {{refbegin|3}} * Antonissen, Rob. ''Die Afrikaanse letterkunde van aanvang tot hede''. Nasou Beperk. Derde hersiene uitgawe. Tweede druk, 1964. * Antonissen, Rob. ''Spitsberaad''. Nasou Beperk. Elsiesrivier. Eerste uitgawe. Eerste druk, 1966. * Antonissen, Rob. ''Verkenning en kritiek''. H.A.U.M. Pretoria. Eerste uitgawe. Eerste druk, 1979. * Aucamp, Hennie. ''Kort voor lank''. Tafelberg-Uitgewers Bpk. Kaapstad. Eerste uitgawe, Tweede druk, 1980. * Beukes, Marthinus. ''André P. Brink (1935-)'' Deel II. in Van Coller, H.P. (red.) ''Perspektief en Profiel Deel I''. J.L. van Schaik-Uitgewers. Pretoria. Eerste uitgawe, 1998. * Beukes, W.D. (red.) ''Boekewêreld: Die Nasionale Pers in die uitgewersbedryf tot 1990''. Nasionale Boekhandel Bpk. Kaapstad. Eerste uitgawe, eerste druk, 1992. * Brink, André P. ''Skuld en boete''. in ''Herinnering se wei.'' Perskor-uitgewery. Johannesburg. Tweede uitgawe. Eerste druk, 1977. * Brink, André P. ''Aspekte van die nuwe drama.'' Academica. Pretoria en Kaapstad. Tweede hersiene uitgawe, 1986. * Brink, André P. e.a. ''Rooi.'' John Malherbe Edms. Bpk. Kaapstad. Tweede hersiene uitgawe, 1982. * Brink, André P. ''Vertelkunde.'' Academica. Pretoria en Kaapstad. Eerste uitgawe, 1987. * Brink, André P. ’''n Vurk in die pad''. Human & Rousseau. Kaapstad en Pretoria. Eerste uitgawe, 2009. * Cloete, T.T. (red.) ''Die Afrikaanse literatuur sedert sestig''. Nasou Beperk. Eerste uitgawe, 1980. * Dekker, G. ''Afrikaanse Literatuurgeskiedenis.'' Nasou Beperk. Kaapstad. Elfde druk, 1970. * De Vries, Abraham H. ''Kortom''. Academica. Pretoria, Kaapstad en Johannesburg. Eerste uitgawe, 1983. * De Vries, Abraham H. ''Kortom 2''. Human & Rousseau. Kaapstad en Pretoria. Eerste uitgawe, 1989. * Grobler, Hilda. ''Bolder.'' Blokboeke 57 Academica. Pretoria en Kaapstad. Eerste uitgawe, 1988. * Grové, A.P. ''Letterkundige sakwoordeboek vir Afrikaans''. Nasou Beperk. Vyfde uitgawe. Eerste druk, 1988. * Grové, A.P. ''Trekvoëls''. Voortrekkerpers Beperk. Johannesburg, 1969. * Kannemeyer, J.C. ''Geskiedenis van die Afrikaanse literatuur 1''. Academica. Pretoria en Kaapstad. Tweede druk, 1984. * Kannemeyer, J.C. ''Geskiedenis van die Afrikaanse literatuur'' ''2''. Academica. Pretoria, Kaapstad en Johannesburg. Eerste uitgawe. Eerste druk, 1983. * Kannemeyer, J.C. ''D.J. Opperman: ’n biografie.'' Human & Rousseau. Kaapstad en Pretoria. Eerste uitgawe, 1986. * Kannemeyer, J.C. ''Die Afrikaanse literatuur 1652–2004.'' Human & Rousseau. Kaapstad en Pretoria. Eerste uitgawe, 2005. * Lindenberg, Anita. ''André P. Brink (1935-)'' Deel I. in Van Coller, H.P. (red.) ''Perspektief en Profiel Deel I.'' J.L. van Schaik-Uitgewers. Pretoria. Eerste uitgawe, 1998. * Lindenberg, E. ''Onsydige toets.'' Academica. Kaapstad en Pretoria. Eerste uitgawe, 1965. * Lindenberg, E. (red.) ''Inleiding tot die Afrikaanse letterkunde''. Academica. Pretoria en Kaapstad. Vierde uitgawe. Eerste druk, 1973. * Moodie, Anita. ''André P. Brink.'' in Nienaber, P.J. et al. ''Perspektief en Profiel.'' Afrikaanse Pers-Boekhandel. Johannesburg. Derde hersiene uitgawe, 1969. * Nienaber, P.J,; Senekal, J.H en Bothma, T.C. ''Mylpale in die geskiedenis van die Afrikaanseletterkunde''. Afrikaanse Pers-Boekhandel. Tweede hersiene uitgawe, 1963. * Nienaber, P.J. et al. ''Perspektief en Profiel''. Afrikaanse Pers-Boekhandel. Johannesburg. Derde hersiene uitgawe, 1969. * Senekal, Jan. (samesteller'') Donker weerlig''. Jutalit. Eerste uitgawe. Eerste druk, 1988. * Smuts, J.P. ''Karakterisering in die Afrikaanse roman.'' Hollandsch Afrikaansche Uitgevers Maatschappij. Kaapstad en Pretoria. Eerste uitgawe, 1975. * Smuts, J.P. (Red.) ''Kompas''. HAUM. Kaapstad. Eerste uitgawe, 1965. * Van Biljon, Madeleine. ''Geliefde leesgoed.'' Quellerie-Uitgewers Edms. Bpk. Kaapstad. Eerste uitgawe, 1996. * Van Coller, H.P. (red.) ''Perspektief en Profiel Deel I.'' J.L. van Schaik-Uitgewers. Pretoria. Eerste uitgawe, 1998. * Van Coller, H.P. (red.) ''Perspektief en Profiel Deel 3''. Van Schaik-Uitgewers. Pretoria. Eerste uitgawe, 2006. * Van Coller, H.P. ''Tussenkoms''. HAUM. Pretoria. Eerste uitgawe. Eerste druk, 1990. {{refend}} === Tydskrifte en koerante === {{refbegin|3}} * Anker, Johan. ''Magiese realisme en die religieuse in ‘Bidsprinkaan’''. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 45 no. 2, Lente 2008 * Anoniem. ''Klassieke Kersgeskenke.'' Rapport, 5 Desember 2004 * Anoniem. ''André P. Brink deur ACT vereer.'' Beeld, 2 Desember 2014 * Bothma, Mathilda. ''Ambivalensie in die verhouding tussen slaaf en meester in Philida deur André P. Brink''. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 52 no.1 Vierde reeks Herfs 2015 * Brittan, Alice. ''Reading sex and violence in André Brink’s ‘Rumours of rain’ and “A dry white season’.'' Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 42 no. 1, 2005 * Brümmer, Willemien. ''Om kaal te loop''. By, 14 Februarie 2009 * Brümmer, Willemien. ''Vreemde leegte bly oor''. Beeld, 13 Februarie 2015 * Bruwer, Johan. ''Die ewige siklus.'' Rapport, 9 Maart 1980 * Burger, Willie. ''Reading can be disturbing: a tribute to André Brink.'' Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 52 no. 2 Lente 2015 * Cloete, Henry en Brink, André P. ''Daar was nêrens bymotiewe nie''. Rapport, 13 Desember 2009 * Cloete, Henry. ''Skrywers kap mekaar oor ‘plagiaat’''. Rapport, 20 Desember 2009 * Cochrane, Neil. ''Die pikareske tematiek in André P. Brink se ‘Inteendeel’.'' Tydskrif vir Letterkunde.Jaargang 42 no. 1, 2005 * Coetser, J.L. ''Don Quijote (Cervantes) en Olé (Brink).'' Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 26 no. 4, November 1988 * Crous, Marius. ''’Note on sex for the aged widower’: On André Brink’s ‘The rights of desire’.'' Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 43 no. 2, Lente 2006 * De Vries, Willem. ''Aangrypende briewe gepubliseer.'' Beeld, 5 Augustus 2015 * Diala, Isidore. ''André Brink: In defiance of boundaries.'' Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 52 no. 2 Lente 2015 * Ester, Hans. ''André Brink en de marxistische literatuuropvatting.'' Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 42 no. 1, 2005 * Fagan, Eduard. ''Enkele struktuurprobleme in André P. Brink se ‘Houd-den-Bek’''. Standpunte. Nuwe reeks 178, Augustus 1985 * Ferreira, Jeanette. ''Historiese fiksie / politieke roman: ‘Houd-den-Bek’.'' Standpunte. Nuwe reeks 176, April 1985 * Galloway, Francis. ''Die verbod op ‘Kennis van die aand’ – ’n historiese oorsig''. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 23 no. 2, Mei 1985 * Grobler, Hilda. ''’n Verwerking van André Brink.'' Tydskrif vir Letterkunde. Nuwe reeks 16 no. 1, Februarie 1978 * Hambidge, Joan''. ’n Ingewikkelde metateks.'' Standpunte. Nuwe reeks 175, Februarie 1985 * Hambidge, Joan. ''Anderkant die stilte praat ons gelukkig weer.'' Rapport, 13 Oktober 2002 * Horn, Annette and Horn, Peter. ''‘It is much more complicated and much more fluid than mere linearity’: Female genealogies in André Brink’s ‘Imaginings of sand’.'' Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 42 no. 1, 2005 * Hugo, D.J. ''Woord en geweld by André Brink.'' Standpunte. Nuwe reeks 171, Junie 1984 * Human, Koos. ''Dis André Brink of niemand anders''. Rapport, 26 Mei 1985 * John, Philip. ''Globale paradys of plaaslike hel? ’n Lesing van ‘Duiwelskloof (André P. Brink), ‘Lituma en los Andes (Mario Vargas Llosa) en ‘Paradise’ (Toni Morrison).'' Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 42 no. 1, 2005 * Kemp, Theo en Burger, Willie. ’''n Botsing met die self.'' Boeke-Insig. No. 3 Herfs 2008 * Kloppers, Albert. ''Perspektiewe op verhale uit ‘Bolder’''. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 27 no. 1, Februarie 1989 * Kossew, Sue. ''Giving voice: Narrating silence, history and memory in André Brink’s ‘The other side of silence’ and ‘Before I forget’.'' Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 42 no. 1, 2005 * Lehmann, Elmar. ''Brinkmanship: Storytellers and the novelist.'' Tydskrif vir Letterkunde, Jaargang 42 no. 1, 2005 * Lemmer, Erika. ''Verkleurmannetjiegenres: Mutasies in metafiksionele tekste van Cervantes en Brink''. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 35 no. 2, Mei 1997 * Malan, Charles. ''André P. Brink en ideologie: Uit die ‘ivore tronen’ na die strydperk.'' Standpunte. Nuwe Reeks 181, Februarie 1986 * Malan, Marlene. ''Gilde eer Brink oor brandewyn.'' Rapport, 8 Oktober 2006 * Malan, Marlene. ''Brink se antwoord op kritiek: ‘Philida’''. Rapport, 29 Julie 2012 * Malan, Pieter. ''Heroïese gees gegroet.'' Rapport, 8 Februarie 2015 * Meiring, Martie Retief. ''Brink swiep wyd''. Rapport, 22 Februarie 2009 * Muller, Wayne. ''Beurs laat André skryf oor slawerny''. Beeld, 4 Desember 2009 * Nieuwoudt, Stephanie. ''Met ‘Donkermaan’ kry hy berusting.'' Beeld, 24 Augustus 2000 * Olivier, Fanie. B''rink se Afrikaanse woorde blink.'' Plus, 3 Junie 2005 * Olivier, Gerrit. ''’n Eerste verkenning van enkele aspekte van André P. Brink se kritiese werksaamhede.'' Tydskrif vir Letterkunde. Nuwe reeks 13 no. 4, November 1975 * Pieterse, Henning. ''Braam Fischer en Bernard Franken: die figuur en die dokument.'' Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 23 no. 2, Mei 1985 * Pieterse, Henning. ''Birthing me: André P. Brink (1935–2015)'' Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 52 no. 2 Lente 2015 * Pocock, Tony. ''Brink in die buiteland.'' Insig, Mei 1995 * Pretorius, Willem. ''Oorsee is Brink ’n Tolstoi, plaaslik ’n ploert''. Die Burger, 28 November 1991 * Prins, Jo. ''Geweldmisdaad laat Brink se optimisme oor SA opdroog''. Beeld, 10 Julie 2006 * Prins, M.J. ''Aspekte van die verhouding tussen ouer en kind in ‘Die kreef raak gewoond daaraan’.'' Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 35 no. 1, Februarie 1997 * Rautenbach, Elmari. ''Om die vurk in die pad te vat.'' Boeke Insig. No. 7, Herfs 2009 * Retief, Hanlie. ''Geen droë wit seisoen op 70 nie!'' Rapport, 19 Junie 2005 * Richards, Kobie. ''André P. is verrassend alledaags.'' Beeld, 17 April 1982 * Scholtz, Hettie. ''André P. Brink – ’n Ware Renaissance-mens.'' Insig, September 2000 * Senekal, Burgert A. ''André P. Brink se posisie in die Afrikaanse literêre sisteem van die 1960’s''. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 52 no. 1 Herfs 2015 * Slabber, Coenie. ''’n Profeet wat nie hoef te bloos''. Insig, Mei 1995 * Smith, M.E. ''Relatiewe werklikhede en Josef Malan in ‘Kennis van die aand’.'' Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 23 no. 2, Mei 1985 * Smith, M.E. ''Reisiger en vader.'' Standpunte. Nuwe reeks 184, Augustus 1986 * Standpunte Redaksie. ''Die beslissing oor ‘Kennis van die aand’.'' Standpunte. Nuwe reeks 164, April 1983 * Stehle, Rudolf. ''Tuks hou kongres oor Brink.'' Beeld, 15 Maart 2013 * Steinmair, Deborah. Booker: ''Te gou om bly te word, sê Brink''. Beeld, 27 Julie 2012 * Toerien, Barend J. ''Brink steeds wydste van alle SA skrywers gelees.'' Insig, September 1992 * Van Coller, H.P. ''’Anderkant die stilte’ (André P. Brink) en die verwerking van trauma.'' Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 42 no. 1, 2005 * Van der Merwe, C.N. ''Enkele aspekte van Brink se ‘Aspekte van die Nuwe Drama’.'' Standpunte. Nuwe reeks 138, Desember 1978 * [[Irna van Zyl|Van Zyl, Irna]]. ''Oomblikke uit die verlede''. Boeke-Insig. no. 1 Lente 2007 * Van Zyl, Wium. ''Karakters en betoog in André Brink se ‘Gerugte van reën’.'' Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 42 no. 1, 2005 * Vaughan, Rike. ''Aantekeninge by ‘Pavane’.'' Standpunte. Nuwe reeks 127, Februarie 1977 * Viljoen, Louise. ''’n Batige saldo vir Afrikaanse digkuns''. Insig, Maart 2001 * Viljoen, Louise. ''In gesprek met André P. Brink''. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 42 no. 1, 2005 * Willemse, Hein. André P. Brink: ’n erkenning. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 41 no. 1, Somer 2004 * Willemse, Hein. ''André P. Brink se bevrydende woord en dissidensie.'' Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 52 no. 2 Lente 2015 * Wroe, Nicholas. ''Die lewe en liefdes van André P. Brink.'' Insig, November 2004 {{refend}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|André Brink|André P. Brink}} * [http://andrebrink.book.co.za/ André Brink se blog] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110103184331/http://andrebrink.book.co.za/ |date= 3 Januarie 2011 }} * [http://www.litnet.co.za/andr-p-brink-1935/ Profiel op LitNet] * {{en}} {{IMDb naam|0109537}} {{Sestigers|state=autocollapse}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} {{DEFAULTSORT:Brink, Andre P.}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse anti-apartheidsaktiviste]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse dramaturge]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse skrywers]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse vertalers]] [[Kategorie:Afrikaners]] [[Kategorie:Afrikaanse skrywers]] [[Kategorie:Geboortes in 1935]] [[Kategorie:Sterftes in 2015]] [[Kategorie:Akademiese personeel van die Universiteit Kaapstad]] [[Kategorie:Alumni van die Potchefstroomse Universiteit vir Christelike Hoër Onderwys]] [[Kategorie:Afrikaanse digters]] [[Kategorie:Alumni van Noordwes-Universiteit]] 6b3pw20e1nhs92owdqa64q3tr1on2wr 0 22524 2894026 2746612 2026-04-15T07:06:01Z AFM 21229 /* Wes-Kaap */ 2894026 wikitext text/x-wiki Hierdie is 'n '''lys van streeksname in [[Suid-Afrika]]'''. == [[Noord-Kaap]] == *[[Benede-Oranjeriviervallei]] *[[Boesmanland]] *[[Campbell-gronde]] *[[Duineveld]] *[[Ghaapse plato]] *[[Gordonia]] *[[Griekwaland-Wes]] *[[Hantam]] *[[Hay]] *[[Herbert]] *[[Kalahari]] *[[Kalahari-pannestreek]] *[[Karoo]] *[[Moordenaarskaroo]] *[[Namakwaland]] *[[Richtersveld]] *[[Roggeveld]] == [[Oos-Kaap]] == *[[Albanie]] *[[Albert]] *[[Baviaanskloof]] *[[Bomvanaland]] *[[Brits-Kaffraria]] *[[Emigrante-Tembuland]] *[[Eden (streek)|Eden]] ([[Tuinroete]]) *[[Fingoland]] *[[Galekaland]] *[[Glen Grey]] *[[Grens (streek)|Grens]] *[[Kaffraria]] *[[Kamdeboo]] *[[Karoo]] (deel) *[[Kouga]] *[[New England (Suid-Afrika)]] *[[Noorsveld]] *[[Oostelike Provinsie (streek)]] *[[Pondoland]] *[[Sonskynkus]] *[[Tarka]] *[[Tembuland]] *[[Toorwater]] *[[Victoria-Oos]] *[[Tsitsikamma (streek)|Tsitsikamma]] *[[Wildekus]] *[[Wodehouse]] *[[Zuurveld]] == [[Wes-Kaap]] == *[[Boland]] *[[Breederiviervallei]] *[[Die Vleie]] *[[Drakenstein]] *[[Eden (streek)|Eden]] ([[Tuinroete]]) *[[Hardeveld]] *[[Hemel-en-Aarde-vallei]] *[[Hexriviervallei]] *[[Hottentots-Holland]] *[[Kaapse Vlakte]] *[[Kannaland]] *[[Klaasvoogds]] *[[Klein Karoo]] *[[Knersvlakte]] *[[Koo]] *[[Koue Bokkeveld]] *[[Koup]] *[[Land van Waveren]] *[[Langkloof]] *[[Moordenaarskaroo]] *[[Olifantsriviervallei]] *[[Outeniekwaland]] *[[Overberg]] *[[Porseleinberg]] *[[Rûens]] *[[Sandveld]] *[[Strandveld]] *[[Swartland]] *[[Tankwa Karoo]] (sien [[Tankwa Karoo Nasionale Park]]) *[[Toorwater]] *[[Tuinroete]] *[[Vier-en-twintig Riviere]] *[[Waboomskraal]] *[[Walviskus]] *[[Warm Bokkeveld]] *[[Weskus]] *[[Westelike Provinsie (streek)]] *[[Wynland]] == [[Noordwes]] == *[[Gatsrand]] *[[Ghaapse plato]] *[[Marico]] *[[Mieliedriehoek]] *[[Moot]] *[[Stellaland]] == [[Vrystaat]] == *[[Gariep]] *[[Hoogland]] *[[Mieliedriehoek]] *[[Oppermansgronde]] *[[Riemland]] *[[Transgariep]] *[[Verowerde Gebied]] == [[Gauteng]] == *[[Bankeveld]] *[[Gatsrand]] *[[Hoëveld]] *[[Moot]] *[[PWV]] *[[Vaaldriehoek]] == [[KwaZulu-Natal]] == *[[Dolfynkus]] *[[Griekwaland-Oos]] *[[Hibiskuskus]] *[[KwaZulu-Natal Middeland]] *[[Makatinivlakte]] *[[Maputaland]] (vroeër Tongaland) *[[Olifantkus]] *[[Oribivlakte]] *[[Strelitziakus]] *[[Vallei van 'n Duisend Heuwels]] *[[Wildekus]] == [[Limpopo]] == *[[Bosveld]] *[[Makapansgatvallei]] *[[Soutpansbergdistrik]] *[[Sekoekoenieland]] (soms [[Sekhukhuneland]]) *[[Springbokvlakte]] == [[Mpumalanga]] == *[[Laeveld]] *[[Mieliedriehoek]] *[[New Scotland]] [[Kategorie:Streke van Suid-Afrika| ]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse lyste|Streeksname]] 8360rj49yabuclehi7z55g04wiuedc8 0 26976 2893905 2893757 2026-04-14T18:10:17Z SpesBona 2720 Wysigings deur [[Special:Contributions/~2026-22755-20|~2026-22755-20]] teruggerol na laaste weergawe deur [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] 2877048 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Cristina Fernández de Kirchner | beeld = Cristinakirchnermensaje2010.jpg | beeldonderskrif = Cristina Fernández de Kirchner in 2010 | orde = President van Argentinië | termynaanvang = [[10 Desember]] [[2007]] | termyneinde = [[10 Desember]] [[2015]] | vise = Julio Cobros (2007–2011)<br />Amado Boudou (2011–2015) | voorganger = [[Néstor Kirchner]] | opvolger = [[Mauricio Macri]] | geboortedatum = <!-- vul slegs in indien onderstaande drie velde onbekend is (geboortejaar, geboortemaand en geboortedag --> | geboortejaar = 1953 | geboortemaand = 2 | geboortedag = 19 | geboorteplek = La Plata, [[Argentinië]] | sterftedatum = | sterfteplek = | party = ''Frente Para la Victoria''/''Partido Justicialista'' (Peroniste) | orde2 = Adjunkpresident van Argentinië | termynaanvang2 = [[10 Desember]] [[2019]] | termyneinde2 = [[10 Desember]] [[2023]] | president2 = [[Alberto Fernández]] | voorganger2 = Gabriela Michetti | opvolger2 = Victoria Villarruel | orde3 = Nasionale Senator vir die provinsie Buenos Aires | termynaanvang3 = [[10 Desember]] [[2005]] | termyneinde3 = [[28 November]] [[2007]] | eersteminister3 = | voorganger3 = | opvolger3 = | orde4 = Nasionale Senator vir Santa Cruz | termynaanvang4 = [[10 Desember]] [[2001]] | termyneinde4 = [[9 Desember]] [[2005]] | voorganger4 = | opvolger4 = | orde5 = Nasionale Afgevaardigde vir Santa Cruz | termynaanvang5 = [[10 Desember]] [[1997]] | termyneinde5 = [[9 Desember]] [[2001]] | eersteminister5 = | voorganger5 = | opvolger5 = | orde6 = Nasionale Senator vir Santa Cruz | termynaanvang6 = [[10 Desember]] [[1995]] | termyneinde6 = [[3 Desember]] [[1997]] | eersteminister6 = | voorganger6 = | opvolger6 = | eggenoot = Néstor Kirchner (†, 1975–2010) | kinders = Máximo (* 1977)<br />Florencia (* 1990) | alma_mater = Nasionale Universiteit van La Plata | religie = [[Rooms-Katolieke Kerk|Rooms-Katoliek]] | handtekening = CF SIGNATURE.svg | militer = | lojaliteit = | tak = | diensjare = | rang = | eenheid = | oorloe = | toekennings = }} '''Cristina Elisabet Fernández de Kirchner''' ([kɾisˈtina eˈlisaβet ferˈnandes ðe ˈkiɾʃneɾ], * [[19 Februarie]] [[1953]] in [[La Plata]]), algemeen bekend as '''Cristina Kirchner''' of kortweg '''CFK''', het tussen 10 Desember 2007 en 10 Desember 2015 as president van [[Argentinië]] gedien. Van 10 Desember 2019 tot 10 Desember 2023 het Kirchner gedien as Adjunkpresident van Argentinië onder die staatshoof [[Alberto Fernández]]. Cristina Kirchner, 'n boorling van [[La Plata]] in die provinsie [[Buenos Aires (provinsie)|Buenos Aires]], is die weduwee van die vroeëre president [[Néstor Kirchner]]. Sy is die sewende Peronis en die eerste vrou wat as Argentynse staatshoof verkies is, asook die tweede vrou ná Isabel Martínez de Perón (1974–1976) wat hierdie amp beklee het. Kirchner is op 28 Oktober 2007 vir haar eerste ampstermyn verkies en vier jaar later vir 'n tweede termyn herverkies. Tydens haar politieke loopbaan is sy as afgevaardigde in die Argentynse parlement (een termyn) en as nasionale senator (drie ampstermyne vir die provinsies Santa Cruz en Buenos Aires) verkies. Binne die breë spektrum van politieke strominge in die Peronistiese Party (''Partido Justicialista'') word Cristina Fernández de Kirchner, net soos haar wyle man, by die nuwe linkses gereken.<ref>{{en}} Jill Hedges: ''Argentina. A Modern History''. Kindle e-boek. Londen en New York: I.B. Tauris 2011, pos. 228</ref> Argentynse politiek is, veral tydens Kirchner se tweede ampstermyn, deur toenemende polarisering en magskonsentrasie in hande van die president en haar seun Máximo (wat geen politieke amp beklee nie, maar as invloedryke raadgewer optree) gekenmerk.<ref>{{de}} {{cite web |url=http://www.swp-berlin.org/de/publikationen/swp-aktuell-de/swp-aktuell-detail/article/argentinien_hegemonialer_kirchnerismo.html |title=Argentinien – Hegemonialer Kirchnerismo |publisher=www.swp-berlin.org |accessdate=13 Januarie 2014 |archive-date=9 Januarie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160109145350/http://www.swp-berlin.org/de/publikationen/swp-aktuell-de/swp-aktuell-detail/article/argentinien_hegemonialer_kirchnerismo.html |url-status=dead}}</ref><ref>{{de}} [http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-117180366.html ''www.spiegel.de: Máximo Líder, 21 Oktober 2013. Besoek op 13 Januarie 2014'']</ref> == Biografie == Cristina Fernández is op [[19 Februarie]] [[1953]] in Tolosa, 'n westelike voorstad van La Plata, die hoofstad van die provinsie Buenos Aires, as dogter van Eduardo Fernández (van Spaanse afkoms) en Ofelia Esther Wilhelm (van Wolga-Duitse afkoms) gebore. Ná voltooiing van haar laerskoolopleiding het sy twee jaar by die voormalige handelskool San Martín (tans Middelskool 31) en drie jaar by die Rooms-Katolieke meisiesskool Colegio Nuestra Señora de la Misericordia in La Plata skoolgegaan. In die 1970's het sy aan die Universiteit van La Plata in regswetenskappe studeer. Hier het sy kennis gemaak met Néstor Kirchner, een van haar medestudente. Die paar het op [[9 Maart]] [[1975]] getrou, en uit die huwelik is twee kinders gebore, Máximo (* 1977) en Florencia (* 1990). Die Kirchners was tydens die militêre bewind of ''Proceso'' tussen [[1976]] en [[1983]] as suksesvolle advokate in Río Gallegos, 'n stad in die uiterste suide van Argentinië, werksaam en het hul politieke loopbaan ná die demokratisering in 1983 begin. Op 8 Oktober 2013 is Cristina Kirchner ná 'n ongeluk vir breinbloeding geopereer.<ref>{{af}} [http://www.beeld.com/nuus/2013-10-09-argentini-se-leier-ongesteld ''Beeld, 9 Oktober 2013: Argentinië se leier ongesteld. Besoek op 13 Januarie 2014''] {{dooie skakel}}</ref> == Politieke loopbaan == [[Lêer:Cristina Fernández de Kirchner-joven.jpg|duimnael|links|Kirchner in haar jeugjare]] [[Lêer:Néstor Kirchner y Cristina Fernández-Buenos Aires-Mayo 2004.jpg|duimnael|links|Cristina Fernández de Kirchner en haar eggenoot [[Néstor Kirchner]]]] In haar studentejare het Cristina en Néstor Kirchner met die Peronistiese Jeugbeweging gesimpatiseer, maar was self nie polities aktief nie. Toe die verkose president Isabel Peron ná die militêre staatsgreep van 1976 gedeporteer is, het die Kirchners La Plata verlaat en hulle in Río Gallegos, Patagonië gevestig om daar as advokate te werk. Nadat haar eggenoot Néstor in 1987 tot burgemeester van Río Gallegos verkies is, het ook Cristina in die laat 1980's tot die politiek toegetree. Sy is in 1989 as afgevaardigde tot die provinsiale parlement van Santa Cruz verkies en het haar setel ook in die volgende verkiesing vier jaar later behou. In 1995 is Cristina Kirchner as afgevaardigde van Santa Cruz tot die Argentynse Senaat verkies. Twee jaar later het sy setel in die Argentynse parlement, die Kamer van Afgevaardigdes, gewen, maar het in 2001 tot die Senaat teruggekeer. Cristina het haar man tydens sy suksesvolle presidensiële verkiesingsveldtog van 2003 ondersteun, alhoewel sy nooit saam met hom aan openbare politieke vergaderings deelgeneem het nie. In die eerste rondte van die verkiesing op 27 April 2003 het die vroeëre president Carlos Saúl Menem met 25 persent die hoogste persentasie van die uitgebragte stemme op hom verenig, maar het nogtans nie die nodige algehele meerderheid behaal nie. Die tweede en finale rondte van die verkiesing, met Menem en Kirchner as enigste kandidate, is vir 18 Mei geskeduleer. Menem het egter besef dat hy 'n verpletterende neerlaag sou ly en hom as kandidaat onttrek. Sodoende is Kirchner outomaties met 22 persent van die uitgebragte stemme as Argentinië se nuwe president verkies – die laagste persentasie ooit in die geskiedenis van die land. Gedurende haar man se ampstermyn het Cristina Kirchner as Argentinië se [[Eerste Dame]] gedien, 'n rol wat sy as rondreisende ambassadeur vir sy regering vervul het. Kirchner se strydende toespraakstyl het Argentynse politiek gepolariseer en sy word dikwels met [[Eva Perón]] vergelyk. Alhoewel sy die vergelyking meermale verwerp het, het sy later in onderhoud gesê dat sy met "die Evita met die hare in 'n bolla en die gebalde vuis voor 'n mikrofoon" identifiseer (die tipiese beeld van Eva Perón tydens toesprake), eerder as die "wonderbaarlike Eva" van haar ma se tyd, wat gekom het "om werk en die reg om te stem aan vroue te bring".<ref>{{es}} {{cite web |url=http://edant.clarin.com/diario/2007/07/27/elpais/p-00803.htm |title=Me identifico con la Eva del puño crispado |publisher=Clarín |date=27 Julie 2007 |accessdate=23 Januarie 2013 |archive-date=23 Januarie 2013 |archive-url=https://www.webcitation.org/6DsCGvdvU?url=http://edant.clarin.com/diario/2007/07/27/elpais/p-00803.htm |url-status=live}}</ref> In die algemene verkiesing, wat in Oktober 2005 gehou is, was Cristina Kirchner haar party se hoofkandidaat vir die senatorsetel in die provinsie Buenos Aires. Ná 'n vurige verkiesingsveldtog teen Hilda González de Duhalde, die vrou van die vroeëre president Eduardo Duhalde, het sy dié setel met 45,77 persent van die uitgebragte stemme verower, teenoor González de Duhalde se 20,43 persent. === Verkiesing tot president === [[Lêer:Cristina Fernandez at 2007 Presidential elections.jpg|duimnael|Cristina vier die verkiesingsuitslae saam met haar man Néstor]] In die verkiesing op 28 Oktober 2007 het Cristina Kirchner 'n relatiewe meerderheid van meer as 44 persent van die uitgebragte stemme op haar verenig en die verkiesing sodoende met 'n voorsprong van sowat 20 persent bo Elisa Carrió reeds in die eerste rondte gewen. Volgens die Argentynse wette word 'n kandidaat al in die eerste rondte tot wenner verklaar sodra sy of hy of meer as 45 persent van die uitgebragte stemme op haar of hom verenig of meer as 40 persent van die stemme en tegelykertyd 'n voorsprong van meer as 10 persent bo die kandidaat in die tweede plek behaal. Die verkiesingsuitslae was in geografiese opsig baie uiteenlopend. Cristina, wat as 'n boorling van Patagonië die bynaam "Pikkewyn" gekry het, het sowel in haar tuisprovinsie asook in die noorde van die land meer as 70 persent van die uitgebragte stemme op haar verenig en in sommige distrikte van die provinsies Salta en Santiago del Estero selfs sowat 95 persent behaal. Sy het egter in die drie grootste stede, [[Buenos Aires]], [[Córdoba, Argentinië|Córdoba]] (waar sy 'n derde plek behaal het) en [[Rosario]], verloor. In haar eerste toespraak ná die verkiesing het Cristina Kirchner aangekondig dat die grondbeginsels waarop die beleid van haar eggenoot en voorganger Néstor Kirchner gebaseer was, ook die uitgangsbasis van haar eie beleid sal wees.<ref>{{es}} {{cite web |url=http://www.clarin.com/diario/2007/10/29/elpais/p-00501.htm |title=Artikel in die Argentynse dagblad "Clarín" |publisher=Clarín |accessdate=29 Oktober 2007 |archive-date=31 Oktober 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071031055842/http://www.clarin.com/diario/2007/10/29/elpais/p-00501.htm |url-status=dead}}</ref> === Eerste ampstermyn (2007–2011) === Ná haar ampsaanvaarding op 10 Desember 2007 het Kirchner die beleid van haar man voortgesit, veral ten opsigte van haar ekonomiese beleid wat voorsiening vir invoervervangende industrialisasie en (aanvanklik) beperkte proteksionistiese maatreëls gemaak het, en haar menseregtebeleid waarmee sy met die ondersoek van misdade, wat tydens die militêre bewind tussen 1976 en 1983 gepleeg is, voortgegaan het. Haar eerste noemenswaardige politieke besluit was die aankondiging van 'n energieplan om die land se krag- en gastekorte te verlig. Dié plan het voorsiening gemaak vir die bou van nuwe kragsentrales en die kortstondige herinvoering van 'n somertyd vanaf die einde van 2007. Dit was egter beperk tot drie maande en is daarna weer afgeskaf. Daarnaas is 'n Departement vir Wetenskap, Tegnologie en Produktiewe innovasie in die lewe geroep. ==== Krisis tussen regering en landbouverenigings (Maart tot Julie 2008) ==== [[Lêer:Road blockade by agricultural producers in Argentina.jpg|duimnael|links|Padblokkade in Villa María, provinsie Córdoba, in 2008]] [[Lêer:Cristina Fernández de Kirchner - Foto Oficial 2.jpg|duimnael|President Cristina Fernández de Kirchnerr in 2007. Amptelike foto van die presidentskantoor]] 'n Aankondiging van die minister van ekonomie, Martìn Lousteau, op 11 Maart 2008 het die eerste regeringskrisis veroorsaak. Lousteau was van plan om teen die agtergrond van stygende wêreldmarkpryse vir sojabone en [[sonneblom]]produkte ook die uitvoerbelasting vir hierdie [[landbou]]goedere per ministeriële verordening te verhoog. In sy dekreet, wat as ''Resolución 125'' bekend gestaan het, het die minister ook kennis van sy voorneme gegee om die uitvoerbelastingtariewe vir 'n groot verskeidenheid agrariese produkte aan die wêreldmarkprys te koppel. 'n Styging in die wêreldmarkprys vir 'n bepaalde produk sou sodoende 'n outomatiese verhoging van die uitvoerbelasting, wat daarop gehef word, beteken (sogenaamde ''retenciones móviles''). Belangegroepe in die landbousektor het vir 'n onbepaalde staking en ander protesoptredes soos die aanbring van padblokkades gevra om die verordening te kelder. Kirchner het die uitvoerbelastingverhogings in 'n openbare verklaring op 25 Maart bevestig en aangekondig dat sy nie bereid was om aan die belangegroepe se eise in te gee nie. Die bevolking het die gevolge van die wydverspreide stakings op verskeie terreine begin voel. Die aanbod van landbouprodukte het verminder, terwyl kospryse die hoogte ingeskiet het. Die regering het onder die druk geswig en die uitvoerbelastingverhogings vir klein en middelgroot ondernemings herroep deur reeds betaalde belasting terug te betaal. Onderhandelinge tussen die regering en agrariese belangegroepe is vervolgens in 'n ontspanne atmosfeer hervat, maar sonder enige sukses. Minister Lousteau het op 25 April bedank. Die belangegroepe het hul staking vanaf 24 Mei hervat. Op 17 Junie het die regering 'n wetsontwerp by die parlement ingedien om die belastingverhogings deur die afgevaardigdes te laat legitimeer. In die Kongres is enkele hervormings ten gunste van klein produsente bygewerk. Die wetsontwerp is deur die Huis van Afgevaardigdes op 6 Julie met 'n klein meerderheid aanvaar en na die Senaat verwys. Hier was die stemming op 17 Julie gelykop, met 36 stemme aan elke kant. Die Senaatspresident en Adjunkpresident van die Kirchner-regering, Julio Cobos, het derhalwe besluit om sy beslissende stem teen die wetsontwerp uit te bring. Die regering het ''Resolución 125'' op die volgende dag uitgestel en uitvoerbelastingtariewe sodoende weer tot die oorspronklike vlak van 2007 verlaag. Die konflik tussen regering en landbou-belangegroepe is amptelik beëindig, alhoewel enkele verteenwoordigers die regering opgeroep het om hervormings ten gunste van klein en middelgroot produsente in te stel. ==== Verkiesingsneerlaag en nuwe sosiale programme (2009) ==== [[Lêer:Cristina Fernandez con poster Che Guevara.jpg|duimnael|Cristina Fernández de Kirchner met 'n Che-Guevara-plakkaat in die Universiteit van Havana (2009)]] Gedurende die stryd met agrariese belangegroepe het Kirchner heelwat steun onder kiesers verloor. In meningspeilings, wat in 2008 en vroeg in 2009 gedoen is, is Kirchner se hantering van presidensiële pligte deur minder as 25 persent van Argentyne goedgekeur.<ref>{{es}} {{cite web |url=http://www.lapoliticaonline.com/noticias/val/55277/la-imagen-negativa-de-cristina-llega-al-70-por-ciento.html |title=La imagen negativa de Cristina llega al 70 por ciento |publisher=www.lapoliticaonline.com |date=14 Februarie 2009 |accessdate=16 Januarie 2014 |archive-date=20 Januarie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120120085109/http://www.lapoliticaonline.com/noticias/val/55277/la-imagen-negativa-de-cristina-llega-al-70-por-ciento.html |url-status=dead}}</ref> In haar ekonomiese beleid het nasionaliserings 'n sentrale rol gespeel. Nog voor die volgende verkiesings in 2009 is groot ondernemings soos die lugvaartmaatskappy ''Aerolineas Argentinas'', die vliegtuigvervaardiger ''Fábrica Militar de Aviones'' en privaat pensioenfondse (''AFJP''), wat deur president Carlos Menem se pensioenhervorming geskep is, genasionaliseer. In die algemene verkiesings van 2009 het 'n deel van Kirchner se Peronistiese Party 'n politieke alliansie met die konserwatiewe party ''Propuesta Republicana'' aangegaan wat as ''Unión-Pro'' Kirchner se alliansie ''Frente para la Victoria (FPV)'' uitgedaag het. Alhoewel haar man Néstor Kirchner as die FPV se topkandidaat aangewys is, het die ''Unión-Pro'' sowel in die belangrike provinsie Buenos Aires asook in die hoofstad Buenos Aires 'n oorwinning behaal. Op nasionale vlak kon die ''Acuerdo Civico y Social (ACyS)'', 'n alliansie van die ''Coalición Civica AR'', die Radikale Burgerunie (''Unión Civica Radical, UCR'') en die Sosialistiese Party (''Partido Socialista'') egter nog meer stemme op hom verenig. Volgens 'n ontleding van die dagblad ''Clarín'' het die FPV saam met sy geallieerdes op nasionale vlak met 31,2 persent van die uitgebragte stemme as sterkste party uit die parlementsverkiesing getree, maar dié uitslag was byna gelykop met die ''ACyS'' se 30,7 persent. Die ''Unión-Pro'' het die derde plek behaal met 18,7 persent. Die ''FPV'' het sy algehele meerderheid van setels in die Kamer van Afgevaardigdes verloor. In Oktober 2009 het die Kirchner-regering kindertoelaes vir behoeftiges (''Asignación Universal por Hijo'') ingevoer wat aan ouers van kinders en tieners onder 18 jaar uitbetaal word mits hulle werkloos of in die informele sektor werksaam is en bewys lewer dat hul kind of kinders gereeld geënt word asook kleuterskool of skool toe gestuur word. Voor hierdie hervorming is kindertoelaes uitsluitlik aan ouers in die formele sektor met lae of gemiddelde lone uitbetaal. Die kindertoelaeprogram is oorspronklik in 'n wetsontwerp van Elisa Carrió, 'n opposisie-politikus, in 1997 voorgestel. Die meeste ondersoeke, wat oor dié program gedoen is, bevestig dat dit 'n positiewe bydrae lewer om armoede te verlig en gereelde skoolbywoning te bevorder (byvoorbeeld in 'n ondersoek wat deur die navorsingsinstituut ''CONICET'' in 2010 gedoen is.<ref>{{es}} {{cite web |url=http://www.ceil-piette.gov.ar/docpub/documentos/AUH_en_Argentina.pdf |title=El Impacto de la Asignación Universal por Hijo en Argentina, Centro de Estudios e Investigaciones Laborales (afdeling van CONICET) 2010 |publisher=ceil-piette.gov.ar |accessdate=1 Junie 2010 |archive-date=1 Junie 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100601232002/http://www.ceil-piette.gov.ar/docpub/documentos/AUH_en_Argentina.pdf |url-status=dead}}</ref> Net enkele kritici het die program se sukses in twyfel getrek of aan ander faktore toegeskryf.<ref>{{es}} {{cite web |url=http://www.lanacion.com.ar/1366730-critico-informe-del-resultado-de-la-asignacion-universal-por-hijo |title=Crítico informe del resultado de la Asignación Universal por Hijo |publisher=La Nación |author=Martin Dinatale |date=19 April 2011 |accessdate=16 Januarie 2014 |archive-date=20 Julie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140720042144/http://www.lanacion.com.ar/1366730-critico-informe-del-resultado-de-la-asignacion-universal-por-hijo |url-status=dead}}</ref> Nog 'n gewilde regeringsinisiatief was die aankoop van televisieregte vir die wedstryde van [[Argentynse Primera División|Argentinië se eerste sokkerliga]] (''Primera División'') deur die openbare uitsaaier ''Canal 7''. Hulle is vanaf Augustus 2009 onder die handelsmerk ''Fútbol para todos'' ("Sokker vir almal") gebeeldsaai. ==== Inflasie en proteksionisme (2010) ==== Die jaarlikse inflasiekoers was in Argentinië selfs volgens amptelike statistieke van ''INDEC'', waarvan die akkuraatheid onder meer deur die [[Internasionale Monetêre Fonds]] (IMF) in twyfel getrek is,<ref>{{es}} [http://www.clarin.com/opinion/mision-FMI-INDEC-manipula-datos_0_391760855.html ''Para la misión del FMI, el INDEC manipula los datos'', in: ''Clarín'', 17 Oktober 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140719140349/http://www.clarin.com/opinion/mision-FMI-INDEC-manipula-datos_0_391760855.html |date=19 Julie 2014 }}</ref> konstant bo 7 persent. Volgens privaat beramings is die werklike inflasiekoers sedert 2011 dubbel so hoog soos ''INDEC'' se berekeninge.<ref>{{es}} {{cite web |url=http://data.lanacion.com.ar/datastreams/69218/inflacion-indec-y-estimaciones-privadas-variacion-mensual/ |title=Inflación: Indec y estimaciones privadas Variación mensual |publisher=La Nación Data |accessdate=16 Januarie 2014 |archive-date=18 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120918042822/http://data.lanacion.com.ar/datastreams/69218/inflacion-indec-y-estimaciones-privadas-variacion-mensual/ |url-status=dead}}</ref> So het produksiekoste vir Argentynse vervaardigers merkbaar gestyg. Om 'n tekort op die lopende rekening van die handelsbalans te vermy, het die staatssekretaris van handel, Guillermo Moreno, na proteksionistiese maatreëls teruggegryp. So is die uitreiking van invoerlisensies bemoeilik (sogenaamde "nie-outomatiese lisensies"). Hierdie handelsbeleid het in 2010 en 2011 tot diplomatieke geskille met [[Brasilië]] gelei wat aanvanklik nog besleg kon word.<ref>{{es}} {{cite web |url=http://www.ambito.com/noticia.asp?id=569163&seccion=Econom%EDa&fecha=18%2F02%2F2011 |title=Acuerdo entre Argentina y Brasil por licencias no automáticas |publisher=Ámbito Financiero |date=18 Februarie 2011 |accessdate=14 Augustus 2021 |archive-date=19 Julie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719073945/http://www.ambito.com/noticia.asp?id=569163&seccion=Econom%EDa&fecha=18%2F02%2F2011 |url-status=dead}}</ref> ==== Mediabeleid ==== Die Kirchner-regering se mediabeleid was eweneens omstrede. Argentinië se wetgewing oor elektroniese media, wat nog uit die tyd van die militêre bewind gedateer het, is in Oktober 2009 deur die nuwe "Wet oor diensverskaffing deur middel van oudiovisuele kommunikasie" aangepas nadat belangegroepe en sosiale bewegings al lank op wysigings aangedring het. Volgens die vroeëre wetgewing kon die regering sterk invloed op die uitreiking van uitsaailisensies uitoefen en is verenigings en ander niewinsgewende regspersone toegang tot die mark ontsê. Die nuwe wergewing het 'n deel van die radio-elektriese spektrum vir niewinsgewende uitsaaiers gereserveer, maksimum-kwotas vir die markaandeel van enkele radio- en televisie-ondernemings asook minimum-kwotas vir Argentynse en ander plaaslike produksies vasgestel. Opposisiepolitici het kritiek op die nuwe wetgewing gelewer wat volgens hul beskouing daarop gemik was om die markaandeel en invloed van die regeringskritiese ''Clarín''-groep te beperk.<ref>{{es}} {{cite web |url=http://www.lanacion.com.ar/1414734-la-ley-de-medios-se-aplica-solo-como-herramienta-politica-de-corto-plazo |title=La ley de medios se aplica sólo como herramienta política de corto plazo |publisher=La Nación |date=16 Oktober 2011 |accessdate=16 Januarie 2014 |archive-date=27 Augustus 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130827220409/http://www.lanacion.com.ar/1414734-la-ley-de-medios-se-aplica-solo-como-herramienta-politica-de-corto-plazo |url-status=dead}}</ref> [[Lêer:Exequias de Néstor Kirchner en Casa Rosada.jpg|duimnael|Cristina en Máximo Kirchner tydens die staatsbegrafnis van Néstor Kirchner in die presidentspaleis Casa Rosada, Buenos Aires, 28 Oktober 2010]] Die nuwe wet het egter byval gevind by organisasies soos "Verslaggewers sonder grense", en Argentinië se posisie op die Wêreldindeks van Persvryheid het in 2009 heelwat verbeter. Dit is in die 47ste plek geranglys.<ref>{{es}} [http://www.americagora.com/la-pequena-revolucion-mediatica-de-cristina-kirchner/1263 Benoît Hervieu, Bérengère Ruet: ''La pequeña revolución mediática de Cristina Kirchner'', in: ''Americagora'', 14 Oktober 2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112100648/http://www.americagora.com/la-pequena-revolucion-mediatica-de-cristina-kirchner/1263 |date=12 Januarie 2012 }}</ref> ==== Dood van Néstor Kirchner en valutabeheer ==== Op 27 Oktober 2010 is Kirchner se man Néstor aan hartversaking dood. Cristina Kircher het vervolgens by kiesers sterk in gewildheid toegeneem sodat sy voor die volgende presidentsverkiesing in 2011 weer as belowendste kandidaat beskou is. Sy het haar kandidaatskap nogtans eers op 22 Junie 2011 bevestig. Haar besluit om tot en met 2012 tydens byna alle openbare optredes swart rouklere te dra, het die belangstelling van Argentynse en internasionale media getrek.<ref>{{es}} [http://elpais.com/diario/2011/07/03/internacional/1309644007_850215.html A Cristina le sienta bien el negro, in: El País, 3 Julie 2011]</ref> Kort ná die presidensiële verkiesing – en kort voor die einde van Cristina Kirchner eerste ampstermyn – het die Argentynse regering valutabeheer om kapitaalvlug na die [[Amerikaanse dollar]] en ander buitelandse geldeenhede, wat sedert 2011 'n ernstige vraagstuk geword het, te beperk.<ref>{{es}} {{cite web |url=http://www.lanacion.com.ar/1418828-la-afip-definira-quienes-pueden-comprar-dolares-y-quienes-no |title=La AFIP definirá quiénes pueden comprar dólares y quiénes no |publisher=La Nación |date=29 Oktober 2011 |accessdate=16 Januarie 2014 |archive-date=30 Januarie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140130092239/http://www.lanacion.com.ar/1418828-la-afip-definira-quienes-pueden-comprar-dolares-y-quienes-no |url-status=dead}}</ref> === Tweede ampstermyn (2011–2015) === ==== Falkland-konflik en nasionalisering van YPF ==== [[Lêer:Cristina Fernandez Comandante en Jefe.jpg|duimnael|Cristina Kirchner in haar hoedanigheid as opperbevelhebber van Argentinië se gewapende magte]] [[Lêer:Cacerolazo en Avenida Santa Fe y Callao (Jueves 19 de Septiembre) 2.jpg|duimnael|'n ''Cacerolazo'' (betoging waartydens mense geraas maak deur op potte en panne te slaan) in Buenos Aires]] Op 23 Oktober 2011 is Cristina Kirchner met 'n algehele meerderheid van 53% van die uitgebragte stemme vir 'n tweede ampstermyn herverkies. Op 10 Desember 2011 het sy haar ampseed afgelê. In die volgende maande is sowel valutabeheer asook Argentinië se proteksionistiese maatreëls verskerp – 'n besluit wat in Maart 2012 felle kritiek van die IMF uitgelok het.<ref>{{es}} [http://www.bbc.co.uk/mundo/ultimas_noticias/2012/03/120330_ultnot_argentina_denuncia_omc_ar.shtml ''BBC Mundo, 30 Maart 2012: La OMC critica restricciones de Argentina al comercio'']</ref> Die geskil oor die [[Falkland-eilande]] was in Februarie 2012 weereens 'n bron van diplomatieke wrywing tussen Argentinië en die [[Verenigde Koninkryk]]. Nadat die [[Britse Vloot]] 'n oorlogskip na die eilandgroep gestuur het, het Kirchner aangekondig dat sy 'n klagte teen die "militarisering" van die suidelike [[Atlantiese Oseaan]] by die [[Verenigde Nasies]] sal indien. Skepe, wat onder die vlag van die Falkland-eilande vaar, is verskeie kere toegang tot Argentynse en ander [[Latyn-Amerika]]anse hawens geweier.<ref>{{de}} [http://www.spiegel.de/politik/ausland/0,1518,822741,00.html ''Spiegel Online, 22 Maart 2012: Kalter Krieg um Öl und Ehre'']</ref> In April 2012 het Kirchner 'n wetsontwerp by die Argentynse Kongres ingedien om die olieontginningsmaatskappy ''Yacimientos Petrolíferos Fiscales (YPF)'', waarvan die meerderheid aandele sedert 1998 in besit van die Spaanse onderneming ''Repsol'' is, gedeeltelik te nasionaliseer. Dié stap het proteste van die Spaanse regering se kant uitgelok. Argentinië is vervolgens met handelsanksies gedreig.<ref>{{de}} [http://www.wiwo.de/politik/ausland/nach-ypf-verstaatlichung-spanien-feilt-an-strafe-fuer-argentinien/6537422.html ''Wirtschaftswoche, 20 April 2012: Spanien feilt an Strafe für Argentinien''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120426020631/http://www.wiwo.de/politik/ausland/nach-ypf-verstaatlichung-spanien-feilt-an-strafe-fuer-argentinien/6537422.html |date=26 April 2012 }}</ref> Die nasionalisering is nogtans vroeg in Mei 2012 met 'n groot meerderheid stemme deur die Kongres goedgekeur en vervolgens voltrek.<ref>{{es}} {{cite web |url=http://www.lanacion.com.ar/1470557-cristina-promulgo-en-casa-rosada-la-ley-de-nacionalizacion-de-ypf |title=Cristina promulgó en Casa Rosada la ley de nacionalización de YPF |publisher=La Nación |date=4 Mei 2012 |accessdate=17 Januarie 2014 |archive-date=27 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131127191923/http://www.lanacion.com.ar/1470557-cristina-promulgo-en-casa-rosada-la-ley-de-nacionalizacion-de-ypf |url-status=dead}}</ref> ==== Betogings teen korrupsie, misdaad en werkloosheid ==== Honderdduisende Argentyne het in September en November 2012 met landwye betogings hul misnoeë oor korrupsieskandale, toenemende misdaad, stygende werkloosheidsyfers en die Kirchnerregering se onverskilligheid teenoor kritiek uitgespreek.<ref>{{de}} {{cite web |url=http://www.focus.de/politik/ausland/demonstrationen-massenproteste-gegen-argentiniens-praesidentin_aid_856831.html |title=Massenproteste gegen Argentiniens Präsidentin |publisher=Focus |date=9 November 2012 |accessdate=17 Januarie 2014 |archive-date=9 Januarie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160109145317/http://www.focus.de/politik/ausland/demonstrationen-massenproteste-gegen-argentiniens-praesidentin_aid_856831.html |url-status=dead}}</ref><ref>{{es}} [http://www.clarin.com/politica/razones-protesta-analistas_0_773922790.html ''Clarín, 14 September 2012: Las razones de la protesta, según los analistas''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140828075704/http://www.clarin.com/politica/razones-protesta-analistas_0_773922790.html |date=28 Augustus 2014 }}</ref><ref>{{es}} {{cite web |url=http://www.lanacion.com.ar/1508376-un-masivo-cacerolazo-de-protesta-contra-el-gobierno-se-sintio-en-todo-el-pais |title=Un masivo cacerolazo de protesta contra el Gobierno se sintió en todo el país |publisher=La Nación |date=14 September 2012 |accessdate=17 Januarie 2014 |archive-date=17 Januarie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140117091100/http://www.lanacion.com.ar/1508376-un-masivo-cacerolazo-de-protesta-contra-el-gobierno-se-sintio-en-todo-el-pais |url-status=dead}}</ref> ==== Spioenasieskandaal ==== Onthullings oor 'n meeluister- en spioenasieskandaal het in 2013 betrekkinge met die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] versuur en skerp kritiek van president Kirchner uitgelok. Nadat verskeie Europese lande na bewering hul lugruim vir die Boliviaanse presidentsvliegtuig gesluit het en die [[straler]] herlei moes word (waarskynlik weens gerugte dat die Amerikaanse fluitjieblaser Edward Snowden aan boord was), het Kirchner vir 'n buitengewone sitting van die [[UNASUR]]-lidstate gevra om teen die Europese lande se optrede te protesteer.<ref>{{de}} [http://derstandard.at/1371171456207/Spanien-und-Frankreich-dementieren-Luftraumsperre-fuer-Evo-Morales-Flugzeug ''Der Standard, Wene: Spanien und Frankreich dementieren Luftraumsperre für Evo Morales-Flugzeug'']</ref> == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronne == * {{de}} Schmid, Thomas: ''Die Dynastie K''. In: Die Zeit Online, nommer 44, 25 Oktober 2007. [http://www.zeit.de/2007/44/Argentinien?page=1 www.zeit de] – Besoek op 30 Oktober 2007 {{Vertaling/Verwysing|de|Cristina Fernández de Kirchner|vertaaldatum=Januarie 2014}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Cristina Fernández de Kirchner}} * [http://www.senado.gov.ar/web/senadores/biografia.php?id_sena=212&iOrden=0&iSen=ASC Amptelike webwerf van die Senaat van die Republiek Argentinië] {{Normdata}} {{Voorbladster}} {{DEFAULTSORT:Fernandez de Kirchner, Cristina}} [[Kategorie:Presidente van Argentinië]] [[Kategorie:Gades van nasionale leiers]] [[Kategorie:Geboortes in 1953]] [[Kategorie:Lewende mense]] kz3npkykjsjg0nl9y71wfi7whlcnqaa 0 32831 2894022 2875889 2026-04-15T06:57:58Z Ziv 115288 ([[c:GR|GR]]) [[File:Flag of Transcaucasian SFSR.svg]] → [[File:Flag of the Transcaucasian SFSR.svg]] → The file was renamed on Commons, but the filename was not changed in the language versions because Delinker did not perform the task. ([[c:c:GR]]) 2894022 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Soviet Union Administrative Divisions 1989.jpg|regs|300px|duimnael|'n Kaart van die Sowjetunie.]] Die '''Sosialistiese Sowjetrepublieke''' (SSR'e) ([[Russies]]: союзные ''республики, sojuznye respoebliki'', "unierepublieke"), was die vyftien "konstituerende", in naam onafhanklike '''republieke van die Sowjetunie''', formeel 'n [[federasie]] wat deur hulle gevorm is. In die [[Weste]] is egter gereeld gepraat van 'die [[Russe]]' of selfs '[[Rusland]]' met betrekking tot die hele [[Sowjetunie]], wat immers rigied beheer was uit die (Russiese) Sowjet-hoofstad [[Moskou]]. Onderskei van die SSR'e was die outonome Sowjet Sosialistiese Republieke (OSSR'e) en die Outonome Streke (OS'e). == Geskiedenis == In 1922 was die stigter Sowjetrepublieke die [[Russiese Sosialistiese Federale Sowjetrepubliek]], die [[Oekraïense Sosialistiese Sowjetrepubliek]], die [[Wit-Russiese Sosialistiese Sowjetrepubliek]] en die Transkaukasiese Sosialistiese Federale Sowjetrepubliek, wat in 1936 in die SSR'e van Georgië, Armenië en Azerbeidjan ontbind is. Intussen het Turkmenistan en Oesbekistan reeds in 1925 aangesluit, Tadjikistan in 1929, Kazakstan en Kirgisië in 1936, telkens as SSR. In 1940 het Moldawië ook aangesluit (eintlik deur beslaglegging), behalwe vir die Roemeense deel van die [[Proet]], met ander woorde, die historiese gebied van Bessarabië en die drie Baltiese state (Estland, Letland en Litaue). In 1991 het die RSFSR, en kort daarna die ander SSR'e, as onafhanklike state ontstaan uit die dus ontbinde Sowjetunie, maar het die vinnigste die (los) [[Gemenebes van Onafhanklike State]] (GOS) gevorm. [[Lêer:USSR Republics Numbered Alphabetically.png|duimnael|links|400px|Die voormalige Sowjetstate: 1. Armeense SSR, 2. Azerbeidjanse SSR, 3. Wit-Russiese SSR, 4. Estniese SSR, 5. Georgiese SSR, 6. Kazachstanse SSR, 7. Kirgisiese SSR, 8. Lettiese SSR, 9. Litause SSR, 10. Moldawiese SSR, 11. Russiese SFSR, 12. Tadjikistanse SSR, 13. Turkmeense SSR, 14. Oekraïense SSR, 15. Oezbekistanse SSR]] {| class="wikitable" ! Voormalige Sowjetrepublieke !! Huidige onafhanklike state |- | *[[Lêer:Flag of Armenian SSR.svg|30px]] [[Armeense Sosialistiese Sowjetrepubliek]] *[[Lêer:Flag of Azerbaijan SSR.svg|30px]] [[Azerbeidjanse Sosialistiese Sowjetrepubliek]] *[[Lêer:Flag of Estonian SSR.svg|30px]] [[Estniese Sosialistiese Sowjetrepubliek]] *[[Lêer:Flag of Georgian SSR.svg|30px]] [[Georgiese Sosialistiese Sowjetrepubliek]] *[[Lêer:Flag of Kazakh SSR.svg|30px]] [[Kazachstanse Sosialistiese Sowjetrepubliek]] *[[Lêer:Flag of Kyrgyz SSR.svg|30px]] [[Kirgisiese Sosialistiese Sowjetrepubliek]] *[[Lêer:Flag of Latvian SSR.svg|30px]] [[Lettiese Sosialistiese Sowjetrepubliek]] *[[Lêer:Flag of Lithuanian SSR.svg|30px]] [[Litause Sosialistiese Sowjetrepubliek]] *[[Lêer:Flag of Moldavian SSR.svg|30px]] [[Moldawiese Sosialistiese Sowjetrepubliek]] *[[Lêer:Flag of Ukrainian SSR.svg|30px]] [[Oekraïense Sosialistiese Sowjetrepubliek]] *[[Lêer:Flag of the Uzbek SSR.svg|30px]] [[Oezbekistanse Sosialistiese Sowjetrepubliek]] *[[Lêer:Flag of Russian SFSR.svg|30px]] [[Russiese Sosialistiese Federale Sowjetrepubliek]] *[[Lêer:Flag of Tajik SSR.svg|30px]] [[Tadjikistanse Sosialistiese Sowjetrepubliek]] *[[Lêer:Flag of the Turkmen Soviet Socialist Republic (1974–1991), Flag of Turkmenistan (1991–1992).svg|30px]] [[Turkmeense Sosialistiese Sowjetrepubliek]] *[[Lêer:Flag of Byelorussian SSR.svg|30px]] [[Wit-Russiese Sosialistiese Sowjetrepubliek]] | * [[Armenië]] * [[Azerbeidjan]] * [[Estland]] * [[Georgië]] * [[Kasakstan]] * [[Kirgisië]] * [[Letland]] * [[Litaue]] * [[Moldowa]] * [[Oekraïne]] * [[Oesbekistan]] * [[Rusland]] * [[Tadjikistan]] * [[Turkmenistan]] * [[Wit-Rusland]] |} {{-}} [[Lêer:Cold War border changes.png|duimnael|400px|Grensveranderinge ná die einde van die [[Koue Oorlog]]]] == Voormalige republieke == *[[Lêer:Flag of the Transcaucasian SFSR.svg|30px]] [[Transkaukasiese SFSR]] 1922 → 1936 *[[Lêer:Flag of the Karelo-Finnish SSR.svg|30px]] [[Kareliese SSR]] 1940 → 1956 *[[Lêer:Flag of Abkhazian SSR.svg|30px]] [[Abchasiese SSR]] 1921 → 1931 == Eksterne skakel == * {{en}}[http://www.worldstatesmen.org/Russia.htm#USSR World Statesmen - Russia] == Notas == {{nl-vertaal|Socialistische sovjetrepubliek}} {{Sowjetunie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Republieke van die Sowjetunie| ]] kb5hk7sbz87bja8l8djrp2uzuacsct3 0 33968 2893886 2510013 2026-04-14T16:54:39Z ~2026-22999-48 206233 new names 2893886 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Suid-Afrikaanse dorp | naam = Potsdam | inheemse_naam = | ander_naam = | nedersetting_tipe = [[Dorp]] | beeld_stadsilhoeët = | beeldbyskrif = | latd = 32 |latm = 54 |lats = 0 | longd = 27 |longm = 54 |longs = 0 | provinsie = Oos-Kaap | distrik = | munisipaliteit = Buffalo City | stigtingsdatum = | regeringstipe = | leier_party = | leiertitel = | leiernaam = | hoogte_m = | bevolking_totaal = | bevolking_soos_op = 2011 | bevolkingvoetnotas = | demografie1_voetnotas = | persent_swart = 99.3% | persent_kleurling = 0.3% | persent_asiër = 0.4% | persent_wit = | persent_ander = | demografie2_voetnotas = | demografie2_titel1 = [[Xhosa]] | demografie2_info1 = 96.7% | demografie2_titel2 = [[Engels]] | demografie2_info2 = 1.5% | demografie2_titel3 = Ander | demografie2_info3 = 1.8% | poskode = 7441 | poskode2 = 7441 | skakelkode = 040 | sensuskode = 260089 | webwerf = }} '''Potsdam''' is 'n dorp in die [[Oos-Kaap]]se munisipaliteit [[Buffalo City]] (wat onder meer [[KuGompo City]] en [[Qonce]] insluit). Die dorp, wat halfpad tussen KuGompo City en Qonce en naby die [[N2]]-snelweg geleë is, is na die [[Duitsland|Duitse]] garnisoenstad [[Potsdam]] (tans die hoofstad van die deelstaat [[Brandenburg]]) genoem. == Hoër onderwys == Die hoofkampus van die Grens-technikon was geleë in Potsdam.<ref>{{cite web |url=http://www.internationaleducationmedia.com/southafrica/border_technikon.htm |title=Grens-technikon |access-date=7 September 2013 |format=html |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130330142422/http://internationaleducationmedia.com/southafrica/border_technikon.htm |archive-date=30 Maart 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In 2005 het dié technikon, die [[Technikon Oos-Kaap]] en die [[Universiteit van Transkei]] saamgesmelt om die [[Walter Sisulu-universiteit]] te vorm. == Sien ook == * [[Lys van dorpe in Suid-Afrika]] == Verwysings == {{Verwysings}} {{Saadjie}} {{Suid-Afrikaanse distriksmunisipaliteit navbox|BUF}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in die Oos-Kaap]] 5qqbysmoes01qsoppyq5jtarw3beov0 0 37934 2893949 2816222 2026-04-14T20:30:35Z Sobaka 328 opdateer 2893949 wikitext text/x-wiki {{Inligtingraampie Ampsbekleër | naam = Roelf Meyer | beeld = 2017 03 08 Negotiation and mediation skills training closes in Nairobi-5 (cropped).jpg | geboortedatum = {{GDEO|1947|7|16}} | geboorteplek = [[Port Elizabeth]] | sterftedatum = | sterfteplek = | party = [[Nasionale Party]]→<br/>[[African National Congress]] | orde = Minister van Konstitusionele Ontwikkeling en Provinsiale Sake | termynaanvang = 1994 | termyneinde = 1996 | president = [[Nelson Mandela]] | voorganger = | opvolger = [[Mohammed Valli Moosa]] | orde2 = Minister van Konstitusionele Ontwikkeling en Kommunikasie | termynaanvang2 = 1992 | termyneinde2 = 1994 | president2 = [[F.W. de Klerk]] | voorganger2 = | opvolger2 = ''self, nuwe posbeskrywing'' | orde3 = Minister van Verdediging | termynaanvang3 = 1991 | termyneinde3 = 1992 | president3 = [[F.W. de Klerk]] | voorganger3 = [[Magnus Malan]] | opvolger3 = [[Gene Louw]] | orde4 = | termynaanvang4 = | termyneinde4 = | voorganger4 = | opvolger4 = | eggenoot = | alma_mater = [[Universiteit van die Vrystaat]] | religie = | handtekening = }} '''Roelof Petrus (Roelf) Meyer''' (gebore [[16 Julie]] [[1947]], [[Port Elizabeth]]) is 'n [[Suid-Afrika]]anse politikus. Hy matrikuleer in [[1964]] in [[Ficksburg]] en voltooi sy BComm (1968) en LLB (1971) aan die [[Universiteit van die Vrystaat]]. Daarna praktiseer hy as prokureur in [[Pretoria]] en [[Johannesburg]]. In [[1979]] begin sy politieke loopbaan as Lid van die Volksraad. Hy dien as adjunkminister van Wet en Orde en Konstitusionele Ontwikkeling (1968 – 1991) en later as Minister van Verdediging (1991 – 1992), Konstitusionele Ontwikkeling en Kommunikasie (1992 – 1994) en Konstitusionele Ontwikkeling en Provinsiale Sake (1994 – 1996). As die hoofonderhandelaar van die Nasionale Partyregering was hy nou betrokke by die onderhandelinge vir 'n demokratiese Suid-Afrika (Veelparty Onderhandelingsforum) in 1993 na die mislukking van KODESA. In hierdie hoedanigheid het hy tesame met [[Cyril Ramaphosa]], wat die hoofonderhandelaar van die African National Congress was, die einde van apartheid verwesenlik deur vreedsame onderhandelinge. Hy het ook nou geskakel met dr. [[Niël Barnard]], die [[Nasionale Intelligensiediens]] se destydse hoof, wat 'n sterk ondersteuner van 'n onderhandelde skikking vir Suid-Afrika was. Met die afsluiting van die onderhandelinge in November 1993, word hy die regering se hoofverteenwoordiger op die Uitvoerende Oorgangsraad. Hierdie onderhandelinge het gelei tot die eerste demokratiese verkiesing in Suid-Afrika in April 1994. Na die verkiesing bly hy in die portefeulje van Konstitusionele Ontwikkeling en Provinsiale Sake in die [[Kabinet van Nelson Mandela]]. Sy ouer broer, Anton "Tobie" Meyer, was Adjunkminister van Landbou en Landsake in hierdie regering. Weereens het hy met Cyril Ramaphosa, die voorsitter van die Konstitusionele Vergadering, saamgewerk. Hy was vir lank 'n besigheidsman en het as konsultant vir vredesprosesse gedien. In hierdie hoedanigheid is of was hy betrokke by baie lande oor die wêreld heen – Noord-Ierland, Sri Lanka, Rwanda, Kosovo en Bolivië sowel as die Baskiese gebied en die Midde-Ooste. Hy dien op die Strategiese Komitee van die projek oor Tye van Transisie in [[New York]]. Hy was ook die voorsitter van die Tip O’Neil Vredesstudies by die [[Universiteit van Ulster]] in Noord-Ierland in [[2001]]. Op 14 April 2026 word aangekondig dat president [[Cyril Ramaphosa]] vir Meyer aangestel het as Suid-Afrika se volgende ambassadeur in die Verenigde State.<ref>Times Live, 14 April 2026, Ramaphosa chooses Roelf Meyer as next ambassador to US. https://www.timeslive.co.za/politics/2026-04-14-ramaphosa-chooses-roelf-meyer-as-next-ambassador-to-us/ Besoek 14 April 2026.</ref> ===Verwysings=== {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Meyer, Roelf}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse ministers van verdediging]] [[Kategorie:Geboortes in 1947]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Afrikaners]] [[Kategorie:Lede van die Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Politici van die Nasionale Party]] [[Kategorie:Politici van die African National Congress]] [[Kategorie:Alumni van die Universiteit van die Vrystaat]] oh5udz0vjy3qhvirlhf56o9ghqy4nv7 2893951 2893949 2026-04-14T20:35:22Z Sobaka 328 skakel 2893951 wikitext text/x-wiki {{Inligtingraampie Ampsbekleër | naam = Roelf Meyer | beeld = 2017 03 08 Negotiation and mediation skills training closes in Nairobi-5 (cropped).jpg | geboortedatum = {{GDEO|1947|7|16}} | geboorteplek = [[Port Elizabeth]] | sterftedatum = | sterfteplek = | party = [[Nasionale Party]]→<br/>[[African National Congress]] | orde = Minister van Konstitusionele Ontwikkeling en Provinsiale Sake | termynaanvang = 1994 | termyneinde = 1996 | president = [[Nelson Mandela]] | voorganger = | opvolger = [[Mohammed Valli Moosa]] | orde2 = Minister van Konstitusionele Ontwikkeling en Kommunikasie | termynaanvang2 = 1992 | termyneinde2 = 1994 | president2 = [[F.W. de Klerk]] | voorganger2 = | opvolger2 = ''self, nuwe posbeskrywing'' | orde3 = Minister van Verdediging | termynaanvang3 = 1991 | termyneinde3 = 1992 | president3 = [[F.W. de Klerk]] | voorganger3 = [[Magnus Malan]] | opvolger3 = [[Gene Louw]] | orde4 = | termynaanvang4 = | termyneinde4 = | voorganger4 = | opvolger4 = | eggenoot = | alma_mater = [[Universiteit van die Vrystaat]] | religie = | handtekening = }} '''Roelof Petrus (Roelf) Meyer''' (gebore [[16 Julie]] [[1947]], [[Port Elizabeth]]) is 'n [[Suid-Afrika]]anse politikus. Hy matrikuleer in [[1964]] in [[Ficksburg]] en voltooi sy BComm (1968) en LLB (1971) aan die [[Universiteit van die Vrystaat]]. Daarna praktiseer hy as prokureur in [[Pretoria]] en [[Johannesburg]]. In [[1979]] begin sy politieke loopbaan as Lid van die Volksraad. Hy dien as adjunkminister van Wet en Orde en Konstitusionele Ontwikkeling (1968 – 1991) en later as Minister van Verdediging (1991 – 1992), Konstitusionele Ontwikkeling en Kommunikasie (1992 – 1994) en Konstitusionele Ontwikkeling en Provinsiale Sake (1994 – 1996). As die hoofonderhandelaar van die Nasionale Partyregering was hy nou betrokke by die onderhandelinge vir 'n demokratiese Suid-Afrika (Veelparty Onderhandelingsforum) in 1993 na die mislukking van KODESA. In hierdie hoedanigheid het hy tesame met [[Cyril Ramaphosa]], wat die hoofonderhandelaar van die African National Congress was, die einde van apartheid verwesenlik deur vreedsame onderhandelinge. Hy het ook nou geskakel met dr. [[Niël Barnard]], die [[Nasionale Intelligensiediens]] se destydse hoof, wat 'n sterk ondersteuner van 'n onderhandelde skikking vir Suid-Afrika was. Met die afsluiting van die onderhandelinge in November 1993, word hy die regering se hoofverteenwoordiger op die Uitvoerende Oorgangsraad. Hierdie onderhandelinge het gelei tot die eerste demokratiese verkiesing in Suid-Afrika in April 1994. Na die verkiesing bly hy in die portefeulje van Konstitusionele Ontwikkeling en Provinsiale Sake in die [[Kabinet van Nelson Mandela]]. Sy ouer broer, Anton "Tobie" Meyer, was Adjunkminister van Landbou en Landsake in hierdie regering. Weereens het hy met Cyril Ramaphosa, die voorsitter van die Konstitusionele Vergadering, saamgewerk. Hy was vir lank 'n besigheidsman en het as konsultant vir vredesprosesse gedien. In hierdie hoedanigheid is of was hy betrokke by baie lande oor die wêreld heen – Noord-Ierland, Sri Lanka, Rwanda, Kosovo en Bolivië sowel as die Baskiese gebied en die Midde-Ooste. Hy dien op die Strategiese Komitee van die projek oor Tye van Transisie in [[New York]]. Hy was ook die voorsitter van die Tip O’Neil Vredesstudies by die [[Universiteit van Ulster]] in Noord-Ierland in [[2001]]. Op 14 April 2026 word aangekondig dat president [[Cyril Ramaphosa]] vir Meyer aangestel het as Suid-Afrika se volgende [[Lys van Suid-Afrikaanse ambassadeurs in die Verenigde State|ambassadeur in die Verenigde State]].<ref>''Times Live'', 14 April 2026, Ramaphosa chooses Roelf Meyer as next ambassador to US. https://www.timeslive.co.za/politics/2026-04-14-ramaphosa-chooses-roelf-meyer-as-next-ambassador-to-us/ Besoek 14 April 2026.</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Meyer, Roelf}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse ministers van verdediging]] [[Kategorie:Geboortes in 1947]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Afrikaners]] [[Kategorie:Lede van die Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Politici van die Nasionale Party]] [[Kategorie:Politici van die African National Congress]] [[Kategorie:Alumni van die Universiteit van die Vrystaat]] o80lwqokce7aupq64ye1875i12k7aju 2894063 2893951 2026-04-15T10:34:25Z ~2026-22804-70 206220 2894063 wikitext text/x-wiki {{Inligtingraampie Ampsbekleër | naam = Roelf Meyer | beeld = 2017 03 08 Negotiation and mediation skills training closes in Nairobi-5 (cropped).jpg | geboortedatum = {{GDEO|1947|7|16}} | geboorteplek = [[Port Elizabeth]] | sterftedatum = | sterfteplek = | party = [[Nasionale Party]]→<br/>[[African National Congress]] | orde = Minister van Konstitusionele Ontwikkeling en Provinsiale Sake | termynaanvang = 1994 | termyneinde = 1996 | president = [[Nelson Mandela]] | voorganger = | opvolger = [[Mohammed Valli Moosa]] | orde2 = Minister van Konstitusionele Ontwikkeling en Kommunikasie | termynaanvang2 = 1992 | termyneinde2 = 1994 | president2 = [[F.W. de Klerk]] | voorganger2 = | opvolger2 = ''self, nuwe posbeskrywing'' | orde3 = Minister van Verdediging | termynaanvang3 = 1991 | termyneinde3 = 1992 | president3 = [[F.W. de Klerk]] | voorganger3 = [[Magnus Malan]] | opvolger3 = [[Gene Louw]] | orde4 = | termynaanvang4 = | termyneinde4 = | voorganger4 = | opvolger4 = | eggenoot = | alma_mater = [[Universiteit van die Vrystaat]] | religie = | handtekening = }} '''Roelof Petrus (Roelf) Meyer''' (gebore [[16 Julie]] [[1947]], [[Port Elizabeth]]) is 'n [[Suid-Afrika]]anse politikus. Hy matrikuleer in [[1964]] in [[Ficksburg]] en voltooi sy BComm (1968) en LLB (1971) aan die [[Universiteit van die Vrystaat]]. Daarna praktiseer hy as prokureur in [[Pretoria]] en [[Johannesburg]]. In [[1979]] begin sy politieke loopbaan as Volksraadslid vir [[JOhannesburg-Wes (kiesafdeling)|Johannesburg-Wes]]. Hy dien as adjunkminister van Wet en Orde en Konstitusionele Ontwikkeling (1968 – 1991) en later as Minister van Verdediging (1991 – 1992), Konstitusionele Ontwikkeling en Kommunikasie (1992 – 1994) en Konstitusionele Ontwikkeling en Provinsiale Sake (1994 – 1996). As die hoofonderhandelaar van die Nasionale Partyregering was hy nou betrokke by die onderhandelinge vir 'n demokratiese Suid-Afrika (Veelparty Onderhandelingsforum) in 1993 na die mislukking van KODESA. In hierdie hoedanigheid het hy tesame met [[Cyril Ramaphosa]], wat die hoofonderhandelaar van die African National Congress was, die einde van apartheid verwesenlik deur vreedsame onderhandelinge. Hy het ook nou geskakel met dr. [[Niël Barnard]], die [[Nasionale Intelligensiediens]] se destydse hoof, wat 'n sterk ondersteuner van 'n onderhandelde skikking vir Suid-Afrika was. Met die afsluiting van die onderhandelinge in November 1993, word hy die regering se hoofverteenwoordiger op die Uitvoerende Oorgangsraad. Hierdie onderhandelinge het gelei tot die eerste demokratiese verkiesing in Suid-Afrika in April 1994. Na die verkiesing bly hy in die portefeulje van Konstitusionele Ontwikkeling en Provinsiale Sake in die [[Kabinet van Nelson Mandela]]. Sy ouer broer, Anton "Tobie" Meyer, was Adjunkminister van Landbou en Landsake in hierdie regering. Weereens het hy met Cyril Ramaphosa, die voorsitter van die Konstitusionele Vergadering, saamgewerk. Hy was vir lank 'n besigheidsman en het as konsultant vir vredesprosesse gedien. In hierdie hoedanigheid is of was hy betrokke by baie lande oor die wêreld heen – Noord-Ierland, Sri Lanka, Rwanda, Kosovo en Bolivië sowel as die Baskiese gebied en die Midde-Ooste. Hy dien op die Strategiese Komitee van die projek oor Tye van Transisie in [[New York]]. Hy was ook die voorsitter van die Tip O’Neil Vredesstudies by die [[Universiteit van Ulster]] in Noord-Ierland in [[2001]]. Op 14 April 2026 word aangekondig dat president [[Cyril Ramaphosa]] vir Meyer aangestel het as Suid-Afrika se volgende [[Lys van Suid-Afrikaanse ambassadeurs in die Verenigde State|ambassadeur in die Verenigde State]].<ref>''Times Live'', 14 April 2026, Ramaphosa chooses Roelf Meyer as next ambassador to US. https://www.timeslive.co.za/politics/2026-04-14-ramaphosa-chooses-roelf-meyer-as-next-ambassador-to-us/ Besoek 14 April 2026.</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Meyer, Roelf}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse ministers van verdediging]] [[Kategorie:Geboortes in 1947]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Afrikaners]] [[Kategorie:Lede van die Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Politici van die Nasionale Party]] [[Kategorie:Politici van die African National Congress]] [[Kategorie:Alumni van die Universiteit van die Vrystaat]] tn6ov9kxe6gpupqribe310gdw34z0j8 2894064 2894063 2026-04-15T10:34:38Z ~2026-22804-70 206220 2894064 wikitext text/x-wiki {{Inligtingraampie Ampsbekleër | naam = Roelf Meyer | beeld = 2017 03 08 Negotiation and mediation skills training closes in Nairobi-5 (cropped).jpg | geboortedatum = {{GDEO|1947|7|16}} | geboorteplek = [[Port Elizabeth]] | sterftedatum = | sterfteplek = | party = [[Nasionale Party]]→<br/>[[African National Congress]] | orde = Minister van Konstitusionele Ontwikkeling en Provinsiale Sake | termynaanvang = 1994 | termyneinde = 1996 | president = [[Nelson Mandela]] | voorganger = | opvolger = [[Mohammed Valli Moosa]] | orde2 = Minister van Konstitusionele Ontwikkeling en Kommunikasie | termynaanvang2 = 1992 | termyneinde2 = 1994 | president2 = [[F.W. de Klerk]] | voorganger2 = | opvolger2 = ''self, nuwe posbeskrywing'' | orde3 = Minister van Verdediging | termynaanvang3 = 1991 | termyneinde3 = 1992 | president3 = [[F.W. de Klerk]] | voorganger3 = [[Magnus Malan]] | opvolger3 = [[Gene Louw]] | orde4 = | termynaanvang4 = | termyneinde4 = | voorganger4 = | opvolger4 = | eggenoot = | alma_mater = [[Universiteit van die Vrystaat]] | religie = | handtekening = }} '''Roelof Petrus (Roelf) Meyer''' (gebore [[16 Julie]] [[1947]], [[Port Elizabeth]]) is 'n [[Suid-Afrika]]anse politikus. Hy matrikuleer in [[1964]] in [[Ficksburg]] en voltooi sy BComm (1968) en LLB (1971) aan die [[Universiteit van die Vrystaat]]. Daarna praktiseer hy as prokureur in [[Pretoria]] en [[Johannesburg]]. In [[1979]] begin sy politieke loopbaan as Volksraadslid vir [[Johannesburg-Wes (kiesafdeling)|Johannesburg-Wes]]. Hy dien as adjunkminister van Wet en Orde en Konstitusionele Ontwikkeling (1968 – 1991) en later as Minister van Verdediging (1991 – 1992), Konstitusionele Ontwikkeling en Kommunikasie (1992 – 1994) en Konstitusionele Ontwikkeling en Provinsiale Sake (1994 – 1996). As die hoofonderhandelaar van die Nasionale Partyregering was hy nou betrokke by die onderhandelinge vir 'n demokratiese Suid-Afrika (Veelparty Onderhandelingsforum) in 1993 na die mislukking van KODESA. In hierdie hoedanigheid het hy tesame met [[Cyril Ramaphosa]], wat die hoofonderhandelaar van die African National Congress was, die einde van apartheid verwesenlik deur vreedsame onderhandelinge. Hy het ook nou geskakel met dr. [[Niël Barnard]], die [[Nasionale Intelligensiediens]] se destydse hoof, wat 'n sterk ondersteuner van 'n onderhandelde skikking vir Suid-Afrika was. Met die afsluiting van die onderhandelinge in November 1993, word hy die regering se hoofverteenwoordiger op die Uitvoerende Oorgangsraad. Hierdie onderhandelinge het gelei tot die eerste demokratiese verkiesing in Suid-Afrika in April 1994. Na die verkiesing bly hy in die portefeulje van Konstitusionele Ontwikkeling en Provinsiale Sake in die [[Kabinet van Nelson Mandela]]. Sy ouer broer, Anton "Tobie" Meyer, was Adjunkminister van Landbou en Landsake in hierdie regering. Weereens het hy met Cyril Ramaphosa, die voorsitter van die Konstitusionele Vergadering, saamgewerk. Hy was vir lank 'n besigheidsman en het as konsultant vir vredesprosesse gedien. In hierdie hoedanigheid is of was hy betrokke by baie lande oor die wêreld heen – Noord-Ierland, Sri Lanka, Rwanda, Kosovo en Bolivië sowel as die Baskiese gebied en die Midde-Ooste. Hy dien op die Strategiese Komitee van die projek oor Tye van Transisie in [[New York]]. Hy was ook die voorsitter van die Tip O’Neil Vredesstudies by die [[Universiteit van Ulster]] in Noord-Ierland in [[2001]]. Op 14 April 2026 word aangekondig dat president [[Cyril Ramaphosa]] vir Meyer aangestel het as Suid-Afrika se volgende [[Lys van Suid-Afrikaanse ambassadeurs in die Verenigde State|ambassadeur in die Verenigde State]].<ref>''Times Live'', 14 April 2026, Ramaphosa chooses Roelf Meyer as next ambassador to US. https://www.timeslive.co.za/politics/2026-04-14-ramaphosa-chooses-roelf-meyer-as-next-ambassador-to-us/ Besoek 14 April 2026.</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Meyer, Roelf}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse ministers van verdediging]] [[Kategorie:Geboortes in 1947]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Afrikaners]] [[Kategorie:Lede van die Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Politici van die Nasionale Party]] [[Kategorie:Politici van die African National Congress]] [[Kategorie:Alumni van die Universiteit van die Vrystaat]] bdx748dmn7oqjqy40utn3int8u8sji9 0 37960 2893898 2869030 2026-04-14T17:47:48Z JMK 649 korr prent, notoc 2893898 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks | name = Oorbietjie | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{IUCN2008|assessors=IUCN SSC Antelope Specialist Group|year=2008|id=15730|title=Ourebia ourebi|downloaded=29 Maart 2009}}</ref> | image = Ourebia ourebi ourebi 92782585.jpg | image_caption = 'n Ram van die nominaat-subspesie in die Kariega-wildreservaat, [[Oos-Kaap]] | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Mammalia]] | ordo = [[Artiodactyla]] | familia = [[Bovidae]] | genus = ''Ourebia'' | species = '''''O. ourebi''''' | binomial = ''Ourebia ourebi'' | binomial_authority = [[Eberhard August Wilhelm von Zimmermann|Zimmermann]], 1782 | subdivision_ranks = Subspesies | subdivision = ''Ourebia ourebi aequatoria <br /> Ourebia ourebi cottoni <br /> Ourebia ourebi dorcas <br /> Ourebia ourebi gallarum <br /> Ourebia ourebi goslingi <br /> Ourebia ourebi haggardi <br /> Ourebia ourebi hastata <br /> Ourebia ourebi kenyae <br /> Ourebia ourebi montana <br /> Ourebia ourebi ourebi <br /> Ourebia ourebi quadriscopa <br /> Ourebia ourebi rutila <br /> Ourebia ourebi ugandae'' | range_map = Oribi map.png | range_map_width = 220px | range_map_caption = Verspreiding van die spesies }} __NOTOC__ Die '''oorbietjie''' (''Ourebia ourebi'') is 'n [[wildsbok]] wat plek-plek in [[Oos-Afrika|Oos-]], Sentraal- en [[Suider-Afrika]] aangetref word. Volwasse oorbietjies het 'n gemiddelde massa van 20&nbsp;kg, 'n hoogte van ongeveer 65&nbsp;cm en 'n lengte tussen 92 en 110&nbsp;cm. Die [[Mannetjie|ramme]] het twee reguit horings wat tot 19&nbsp;cm lank kan word. Oorbietjies het 'n sy-agtige, [[geel]] tot [[rooibruin]] pels met [[wit]] onderkante en 'n [[swart]] stertjie. Hulle het 'n kenmerkende wit streep bokant hulle [[oë]] en 'n donker vlek onder elke [[oor]]. Oorbietjies paar dwarsdeur die jaar, alhoewel 'n spitstyd in Oktober en November bereik word. Mannetjies is [[Gebiedsgebondenheid|territoriaal]] en deel hulle gebiede met een of twee wyfies. Die ooi is ongeveer 7 maande dragtig, waarna sy die lewe aan 'n enkele lammetjie skenk. Ooie is reeds so jonk as 10 maande geslagsryp, terwyl ramme teen 14 maande geslagsryp is. Oorbietjies het 'n moontlike lewensduur van ongeveer 13,5 jaar. Die oorbietjie se dieet bestaan uit [[gras]], maar dikwels ook [[blare]] wanneer vars gras nie tydens droogtes beskikbaar is nie. Hierdie bokke se natuurlike vyande is [[luiperd]]s, [[rooikat]]te en [[Gewone luislang|luislang]]e. Hulle lammetjies word ook deur [[jakkals]]e, [[wildekat]]te, [[ratel]]s, [[bobbejaan|bobbejane]], [[arend]]e en [[Kliplikkewaan|likkewane]] gevang. Oorbietjies word ook deur mense gejag. Hulle kan skade aan boere se landerye berokken wanneer die gewasse deel van hul dieet uitmaak. == Sien ook == *[[Lys van Suider-Afrikaanse soogdiere]] *[[Lys van Suider-Afrikaanse soogdiere volgens wetenskaplike name]] *[[Suider-Afrikaanse soogdiere en hul ordes]] == Bronnelys == * ''Soogdiere van die Krugerwildtuin en ander Nasionale Parke'' (1979). Saamgestel deur Die Nasionale Parkeraad. 'n Publikasie van die Raad van Kuratore vir Nasionale Parke van die Republiek van Suid-Afrika. {{ISBN|0-86953-027-5}}. * Frey, D. 2000. "Ourebia ourebi", Animal Diversity Web. Verkry op 26 April 2009 by [http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Ourebia_ourebi.html]. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{Wikt-inlyn|oorbietjie}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Wildsbokke]] 6kxk19seddak0spfj4th7m02ihufox2 2 39044 2894073 2893505 2026-04-15T10:49:16Z Oesjaar 7467 Verbeter 2894073 wikitext text/x-wiki {{Babel|af|en-4|de-1|}} [[Beeld:User Oesjaar.png|duimnael|regs|Oesjaar]] {{Gebruiker Gebruikersboksies omraam| {{Gebruikersbydraes|19800}} {{Sjabloon:Gebruikersnederigheid|19800}} [[Lêer:Editor - lapis matter iii.jpg|centre|duimnael|[[:en:Wikipedia:Service awards#Vanguard Editor (or Grand_Gom, the Highest Togneme of the Encyclopedia)|"Vanguard Editor" of Grand Gom (sien onder)]]<br />(17 jaar, 276&nbsp;000+)<br /><small>Toegeken deur Aliwal2012</small>]] [[Lêer:Gom.jpg|regs|duimnael|[[:en:Wikipedia:Vanguard Editor|"Vanguard Editor" or Grand Gom,]]<br />is the Highest Togneme of the Encyclopedia and since 2025 Oesjaar is entitled to keep the floor plan of The Great Library of Alecyclopedias, including its ancient access keys.]] {{vyftienjaargemeenskap}} {{Gebruiker Suid-Afrika}} {{Gebruiker administrateur}} {{Gebruiker burokraat}} {{Gebruiker_besoekland |id_agtergrond=lavender |id_fontgrootte=12px |id_fontkleur=#000000 |en_land=Andorra |land=Andorra |info_fontgroote=12px |info_fontkleur=#000000 |info_agtergrond=#ffffff }} {{Gebruiker_besoekland |id_agtergrond=lavender |id_fontgrootte=12px |id_fontkleur=#000000 |en_land=Belgium |land=België |info_fontgroote=12px |info_fontkleur=#000000 |info_agtergrond=#ffffff }} {{Gebruiker_besoekland |id_agtergrond=lavender |id_fontgrootte=12px |id_fontkleur=#000000 |en_land=Botswana |land=Botswana |info_fontgroote=12px |info_fontkleur=#000000 |info_agtergrond=#ffffff }} {{Gebruiker_besoekland |id_agtergrond=lavender |id_fontgrootte=12px |id_fontkleur=#000000 |en_land=Brazil |land=Brasilië |info_fontgroote=12px |info_fontkleur=#000000 |info_agtergrond=#ffffff }} {{Gebruiker_besoekland |id_agtergrond=lavender |id_fontgrootte=12px |id_fontkleur=#000000 |en_land=Democratic Republic of the Congo |land=Demokratiese Republiek die Kongo |info_fontgroote=12px |info_fontkleur=#000000 |info_agtergrond=#ffffff }} {{Gebruiker_besoekland |id_agtergrond=lavender |id_fontgrootte=12px |id_fontkleur=#000000 |en_land=Denmark |land=Denemarke |info_fontgroote=12px |info_fontkleur=#000000 |info_agtergrond=#ffffff }} {{Gebruiker_besoekland |id_agtergrond=lavender |id_fontgrootte=12px |id_fontkleur=#000000 |en_land=Germany |land=Duitsland |info_fontgroote=12px |info_fontkleur=#000000 |info_agtergrond=#ffffff }} {{Gebruiker_besoekland |id_agtergrond=lavender |id_fontgrootte=12px |id_fontkleur=#000000 |en_land=Egypt |land=Egipte |info_fontgroote=12px |info_fontkleur=#000000 |info_agtergrond=#ffffff }} {{Gebruiker_besoekland |id_agtergrond=lavender |id_fontgrootte=12px |id_fontkleur=#000000 |en_land=England |land=Engeland |info_fontgroote=12px |info_fontkleur=#000000 |info_agtergrond=#ffffff }} {{Gebruiker_besoekland |id_agtergrond=lavender |id_fontgrootte=12px |id_fontkleur=#000000 |en_land=Ethiopia |land=Ethiopië |info_fontgroote=12px |info_fontkleur=#000000 |info_agtergrond=#ffffff }} {{Gebruiker_besoekland |id_agtergrond=lavender |id_fontgrootte=12px |id_fontkleur=#000000 |en_land=Finland |land=Finland |info_fontgroote=12px |info_fontkleur=#000000 |info_agtergrond=#ffffff }} {{Gebruiker_besoekland |id_agtergrond=lavender |id_fontgrootte=12px |id_fontkleur=#000000 |en_land=France |land=Frankryk |info_fontgroote=12px |info_fontkleur=#000000 |info_agtergrond=#ffffff }} {{Gebruiker_besoekland |id_agtergrond=lavender |id_fontgrootte=12px |id_fontkleur=#000000 |en_land=Ghana |land=Ghana |info_fontgroote=12px |info_fontkleur=#000000 |info_agtergrond=#ffffff }} {{Gebruiker_besoekland |id_agtergrond=lavender |id_fontgrootte=12px |id_fontkleur=#000000 |en_land=Italy |land=Italië |info_fontgroote=12px |info_fontkleur=#000000 |info_agtergrond=#ffffff }} {{Gebruiker_besoekland |id_agtergrond=lavender |id_fontgrootte=12px |id_fontkleur=#000000 |en_land=Ivory Coast |land=Ivoorkus |info_fontgroote=12px |info_fontkleur=#000000 |info_agtergrond=#ffffff }} {{Gebruiker_besoekland |id_agtergrond=lavender |id_fontgrootte=12px |id_fontkleur=#000000 |en_land=Kenya |land=Kenia |info_fontgroote=12px |info_fontkleur=#000000 |info_agtergrond=#ffffff }} {{Gebruiker_besoekland |id_agtergrond=lavender |id_fontgrootte=12px |id_fontkleur=#000000 |en_land=Lesotho |land=Lesotho |info_fontgroote=12px |info_fontkleur=#000000 |info_agtergrond=#ffffff }} {{Gebruiker_besoekland |id_agtergrond=lavender |id_fontgrootte=12px |id_fontkleur=#000000 |en_land=Mauritania |land=Mauritanië |info_fontgroote=12px |info_fontkleur=#000000 |info_agtergrond=#ffffff }} {{Gebruiker_besoekland |id_agtergrond=lavender |id_fontgrootte=12px |id_fontkleur=#000000 |en_land=Mauritius |land=Mauritius |info_fontgroote=12px |info_fontkleur=#000000 |info_agtergrond=#ffffff }} {{Gebruiker_besoekland |id_agtergrond=lavender |id_fontgrootte=12px |id_fontkleur=#000000 |en_land=Mexico |land=Mexico |info_fontgroote=12px |info_fontkleur=#000000 |info_agtergrond=#ffffff }} {{Gebruiker_besoekland |id_agtergrond=lavender |id_fontgrootte=12px |id_fontkleur=#000000 |en_land=Morocco |land=Morocco |info_fontgroote=12px |info_fontkleur=#000000 |info_agtergrond=#ffffff }} {{Gebruiker_besoekland |id_agtergrond=lavender |id_fontgrootte=12px |id_fontkleur=#000000 |en_land=Mozambique |land=Mosambiek |info_fontgroote=12px |info_fontkleur=#000000 |info_agtergrond=#ffffff }} {{Gebruiker_besoekland |id_agtergrond=lavender |id_fontgrootte=12px |id_fontkleur=#000000 |en_land=Namibia |land=Namibië |info_fontgroote=12px |info_fontkleur=#000000 |info_agtergrond=#ffffff }} {{Gebruiker_besoekland |id_agtergrond=lavender |id_fontgrootte=12px |id_fontkleur=#000000 |en_land=Netherlands |land=Nederland |info_fontgroote=12px |info_fontkleur=#000000 |info_agtergrond=#ffffff }} {{Gebruiker_besoekland |id_agtergrond=lavender |id_fontgrootte=12px |id_fontkleur=#000000 |en_land=Norway |land=Noorweë |info_fontgroote=12px |info_fontkleur=#000000 |info_agtergrond=#ffffff }} {{Gebruiker_besoekland |id_agtergrond=lavender |id_fontgrootte=12px |id_fontkleur=#000000 |en_land=Senegal |land=Senegal |info_fontgroote=12px |info_fontkleur=#000000 |info_agtergrond=#ffffff }} {{Gebruiker_besoekland |id_agtergrond=lavender |id_fontgrootte=12px |id_fontkleur=#000000 |en_land=Scotland |land=Skotland |info_fontgroote=12px |info_fontkleur=#000000 |info_agtergrond=#ffffff }} {{Gebruiker_besoekland |id_agtergrond=lavender |id_fontgrootte=12px |id_fontkleur=#000000 |en_land=Spain |land=Spanje |info_fontgroote=12px |info_fontkleur=#000000 |info_agtergrond=#ffffff }} {{Gebruiker_besoekland |id_agtergrond=lavender |id_fontgrootte=12px |id_fontkleur=#000000 |en_land=Swaziland |land=Swaziland |info_fontgroote=12px |info_fontkleur=#000000 |info_agtergrond=#ffffff }} {{Gebruiker_besoekland |id_agtergrond=lavender |id_fontgrootte=12px |id_fontkleur=#000000 |en_land=Sweden |land=Swede |info_fontgroote=12px |info_fontkleur=#000000 |info_agtergrond=#ffffff }} {{Gebruiker_besoekland |id_agtergrond=lavender |id_fontgrootte=12px |id_fontkleur=#000000 |en_land=Switzerland |land=Switserland |info_fontgroote=12px |info_fontkleur=#000000 |info_agtergrond=#ffffff }} {{Gebruiker_besoekland |id_agtergrond=lavender |id_fontgrootte=12px |id_fontkleur=#000000 |en_land=Tanzania |land=Tanzanië |info_fontgroote=12px |info_fontkleur=#000000 |info_agtergrond=#ffffff }} {{Gebruiker_besoekland |id_agtergrond=lavender |id_fontgrootte=12px |id_fontkleur=#000000 |en_land=Togo |land=Togo |info_fontgroote=12px |info_fontkleur=#000000 |info_agtergrond=#ffffff }} {{Gebruiker_besoekland |id_agtergrond=lavender |id_fontgrootte=12px |id_fontkleur=#000000 |en_land=Zambia |land=Zambië |info_fontgroote=12px |info_fontkleur=#000000 |info_agtergrond=#ffffff }} }} [[Lêer:Translation Barnstar.svg|thumb|Thank you for reviewing the translation of the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines. Your work helps to ensure a high quality text will be available to the community.]] Ons het tans '''{{NUMBEROFARTICLES}}''' artikels. In my eerste 10 jaar (bereik op 6/1/2019) betrokke hier het ek reeds 5264 artikels geskep! Die 10 jaar was ongelooflik; wat 'n avontuur! Na 15 jaar (bereik op 6/1/2024) het ek 14,628 artikels en 1,156 kategorieë geskep, 225 066 verbeteringe gedoen en 30 535 verbeteringe op Wikidata gedoen! Dit is 'n voorreg! * Ek het op 12/01/2019 die 100,000 wysiging mylpaal op globale Wiki bereik! * Op 28/04/2019 het ek my 100,000ste wysiging op die Afrikaanse Wiki aangebring! * Op 18/11/2019 het ek my 110,000ste wysiging op globale Wikipedia aangebring. * Op 22/12/2020 skep ek my 6,000ste artikel, 'n baie nederige ''[[Aloe bussei]]''. * Op 6/1/2021 verwerf ek '''Grootmeesterredakteur''' status met my twaalfde jaar hier! * Op 11/1/2021 het ek my 135,000ste wysiging op globale Wikipedia aangebring. * Op 29/1/2021 het ek my 130,000ste wysiging op die Afrikaanse Wikipedia aangebring! * Op 3/3/2021 het ek my 140,000ste wysiging op globale Wikipedia aangebring. * Op 14/5/2021 het ek my 135,000ste wysiging op die Afrikaanse Wikipedia aangebring! * Op 12/6/2021 skep ek my 7,000ste artikel. * Op 15/7/2021 het ek my 150,000ste wysiging op globale Wikipedia aangebring! * Op 30/7/2021 het ek my 140,000ste wysiging op die Afrikaanse Wikipedia aangebring! * Op 17/9/2021 skep ek my 8,000ste artikel, 'n baie nederige ''[[Pauridia curculigoides]]'' * Op 16/10/2021 het ek my 160,000ste wysiging op globale Wikipedia aangebring! * Op 21/1/2022 skep ek my 9,000ste artikel, 'n baie nederige ''[[Aspalathus spiculata]]'' * Op 30/1/2022 het ek my 150,000ste wysiging op die Afrikaanse Wikipedia aangebring! * Op 1/3/2022 het ek my 170,000ste wysiging op globale Wikipedia aangebring! * Op 9/7/2022 het ek my 10,000ste artikel geskep: [[Lunar Orbiter 2]]! * Op 4/8/2022 het ek my 180,000ste wysiging op globale Wikipedia aangebring! * Op 14/8/2022 het ek my 160,000ste wysiging op die Afrikaanse Wikipedia aangebring! * Op 28/11/2022 het ek my 190,000ste wysiging op globale Wikipedia aangebring! * Op 20/12/2022 het ek my 170,000ste wysiging op die Afrikaanse Wikipedia aangebring! * Op 16/02/2023 het ek my 200,000ste wysiging op globale Wikipedia aangebring! * Op 30/3/2023 het ek my 12,000ste artikel geskep: [[Senegalia donaldi‎]]! * Op 4/6/2023 het ek my 180,000ste wysiging op die Afrikaanse Wikipedia aangebring! * Op 26/06/2023 het ek my 210,000ste wysiging op globale Wikipedia aangebring! * Op 26/07/2023 het ek my 13,000ste artikel geskep: [[Pterocarpus dubius]]! * Op 1/11/2023 het ek my 14,000ste artikel geskep: [[Holothrix culveri]]! * Op 26/12/2023 het ek my 190,000ste wysiging op die Afrikaanse Wikipedia aangebring! * Op 18/2/2024 het ek my 15,000ste artikel geskep: [[Malephora pienaarii]]! * Op 15/7/2024 het ek my 16,000ste artikel geskep: [[Xylopia letestui]]! * Op 19/7/2024 het ek my 200,000ste wysiging op die Afrikaanse Wikipedia aangebring! * Op 6/12/2024 het ek my 17,000ste artikel geskep: [[Oxalis semiloba]]! * Op 15/6/2025 het ek my 18,000ste artikel geskep: [[Cyathula braunii]]! * Op 4/11/2025 het ek my 19,000ste artikel geskep: [[Grewia oncopetala]] == Voorbladartikels == My doelwit van 'n voorbladartikel is bereik toe die [[Boeing B-17 Flying Fortress]] op 4 November 2019 op die voorblad gepryk het! * Op 1 Januarie 2020 verskyn my tweede voorbladartikel: [[Turboskroef]]! * In week 8 van 2020 het my derde voorbladartikel verskyn: [[Sherman Firefly]]. * In week 48 van 2020 het my vierde voorbladartikel verskyn: [[Tiger I-tenk]]. * In week 2 van 2021 het my vyfde voorbladartikel verskyn: [[Mariner 4]]. * In week 14 van 2021 het my sesde voorbladartikel verskyn: [[Pioneer 11]]. * In week 35 van 2021 het my sewende voorbladartikel verskyn: [[USS Maryland (BB-46)]]. * In week 29 van 2022 het my agste voorbladartikel verskyn: [[Centurion (tenk)]]. * In week 49 van 2022 het my negende voorbladartikel verskyn: [[USS Franklin (CV-13)]]. * In week 3 van 2023 het my tiende voorbladartikel verskyn: [[8,8 cm-Flak 18/36/37/41]]. * In week 51 van 2023 het my elfde voorbladartikel verskyn: [[Apollo 8]]. * In week 39 van 2024 het my twaalfde voorbladartikel verskyn: [[Geostasionêre wentelbaan]]. * In week 35 van 2025 het my dertiende voorbladartikel verskyn: [[Consolidated B-24 Liberator]]. * In week 16 van 2026 het my veertiende voorbladartikel verskyn: [[Apollo 13]]. Groete! Ek het begin [[bergfiets]]ry omrede my perd verdrink het tydens [[waterpolo]]! == Notas == {{div col|colwidth=22em}} * ''Annonaceae'' * ''[[Annona]]'' - foto's gelaai maar nie alle spesies geskep nie. * ''[[Artabotrys]]'' - foto's gelaai * ''[[Monanthotaxis]]'' - foto's gelaai en spesies geskep. * ''[[Hexalobus]]'' - foto's gelaai en spesies geskep. * ''[[Monodora]]'' - foto's gelaai en spesies geskep. * ''[[Xylopia]]'' - foto's gelaai maar nie alle spesies geskep nie. * ''[[Monoon]]'' <uitheems> * ''[[Polyalthia]]'' <uitheems> * ''Picrodendraceae'' * ''[[Androstachys]]'' - foto's gelaai. * ''[[Hyaenanche]]'' - foto's gelaai. * ''Phyllanthaceae'' * ''[[Antidesma]]'' * ''[[Bridelia]]'' * ''[[Cleistanthus]]'' * ''[[Flueggea]]'' - foto's gelaai maar nie alle spesies geskep nie. * ''[[Heywoodia]]'' - foto gelaai en spesie geskep; montipies. * ''[[Hymenocardia]]'' - foto's gelaai en spesies geskep. * ''[[Lachnostylis]]'' - foto's gelaai en spesies geskep. * ''[[Margaritaria]]'' - foto's gelaai en spesies geskep. * ''[[Phyllanthus]]'' * ''[[Pseudolachnostylis]]''- monotipies, foto gelaai. * ''[[Pseudophyllanthus]]'' - monotipies, foto gelaai. * ''Peraceae'' * ''[[Clutia]]'' - foto's gelaai maar nie alle spesies geskep nie. {{div col end}} == Ander dinge == * [[Gladiolus merianellus]] * [[Gladiolus jonquilliodorus]] * [[Protea venusta]] Hibried? * [[Moraea loubseri]] * [https://www.prolingua.org.za/dokumente/Plastiekwoordeboek.pdf Plastiekwoordeboek] * [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Candidates/Deon_Steyn Kandidaat] * [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia_talk:WikiProject_Tree_of_Life Tree of Life] == UCI == https://extranet.uci.ch/Commissaires/default.aspx qgy47t963mdkj1xrkka7860h8z69738 0 42986 2893903 2893626 2026-04-14T18:00:14Z Sobaka 328 /* Gebruik in die Tweede Wêreldoorlog */ Grafieka 2893903 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Wapen |is_missile = Ja |name = V-2-vuurpyl |image= [[Lêer:Fusée V2.jpg|280px]] |caption = Peenemünde-Museum se replika van 'n V-2 |origin = {{vlagland|Nazi-Duitsland}} |type = onbemande geleide ballistiese vuurpyl |used_by = [[Tweede Wêreldoorlog]] * [[Wehrmacht]] * [[Schutzstaffel|SS]] '''Naoorlogs:''' * [[Verenigde Koninkryk]] * [[Verenigde State]] * [[Sowjetunie]] |manufacturer = Mittelwerk GmbH |designer = Heeresversuchsanstalt Peenemünde |unit_cost = 100&nbsp;000 RM in Januarie 1944, 50&nbsp;000 RM in Maart 1945<ref name=Kennedy>{{cite book |last=Kennedy |first=Gregory P. |title=Vengeance Weapon 2: The V-2 Guided Missile |year=1983 |publisher=Smithsonian Institution Press |location=Washington, DC |pages=27, 74}}</ref> |propellant = 3&nbsp;810&nbsp;kg 75% [[etanol]]<br />25% water<br />4&nbsp;910&nbsp;kg vloeibare suurstof |production_date = 16 Maart 1942–1945 (Nazi-Duitsland)<br />sommige naoorlogse gebruikers |service = 1944–1952 |engine = |weight = 12&nbsp;500&nbsp;kg |length = 14&nbsp;m |height = |diameter = 1,65&nbsp;m |wingspan = 3,56&nbsp;m |speed = Maksimaal: 5&nbsp;760&nbsp;km/h<br /> By impak: 2&nbsp;880&nbsp;km/h |vehicle_range = 320&nbsp;km |ceiling = |altitude = 88&nbsp;km maksimum hoogte op langafstandbaan<br /> 206&nbsp;km maksimum hoogte wanneer vertikaal afgevuur |filling = 1&nbsp;000&nbsp;kg; [[Amatol]] (plofbare gewig: 910&nbsp;kg) |guidance = Gyroskope om rigting te bepaal<br /> Müller-tipe hangende gyroskopiese versnelling vir die afsny van enjins op die meeste gebruikte vuurpyle<ref>10% van die Mittelwerk se vuurpyle het 'n geleidingsbalk vir afsny gebruik.</ref><ref name=Neufeld>{{cite book|last=Neufeld|first=Michael J|title=The Rocket and the Reich: Peenemünde and the Coming of the Ballistic Missile Era|url=https://archive.org/details/isbn_9780029228951|url-access=registration|year=1995|publisher=The Free Press|location=New York|pages=[https://archive.org/details/isbn_9780029228951/page/73 73], 74, 101, 281|access-date=15 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191028112702/https://archive.org/details/isbn_9780029228951|archive-date=28 October 2019|url-status=live}}</ref> |detonation = Impak |launch_platform = Mobiele ([[Meillerwagen]]) }} Die '''V-2''' was die eerste onbemande geleide ballistiese [[vuurpyl]]. Die A-4 (Aggregat 4), later hernoem na V-2, was die opvolger van die V-1. Die hoofmotor van die vuurpyl het [[metanol]] en [[vloeibare suurstof]] as brandstof gebruik. Die brandstofpompe is aangedryf met [[waterstofperoksied]] en natriumpermanganaat. 'n V-2 kon 'n maksimum hoogte van 83 tot 93&nbsp;km bereik en het 'n reikafstand van tussen 321 en 362&nbsp;km gehad. Die plofkop het bestaan uit Amatol Fp60/40, het ongeveer 738&nbsp;kg geweeg en kon 'n hele blok huise in een slag vernietig. Net voor dit opgestyg het, het die V-2 sowat 4&nbsp;040&nbsp;kg geweeg. Die vuurpyl het een swaarteversnelling met opstyging bereik wat mettertyd toegeneem het tot met 8 swaarteversnellings net voor die motor afgeskakel is. Die vuurpyl het 'n valsnelheid van 3&nbsp;600&nbsp;km/h bereik en het sy teiken getref teen drie keer die [[spoed van klank]]. Die vuurpyl is vir die eerste keer in operasioneel gebruik op [[8 September]] [[1944]]; met [[Parys]] en [[Londen]] as teikens. Die V-2-offensief het geduur vanaf September 1944 tot en met Maart 1945. In hierdie periode is meer as 3&nbsp;000 vuurpyle afgevuur. Die gebied rondom [[Londen]] is deur meer as 500 V-2's getref en 'n paar honderd het verder weg neergekom. [[Londen]] en [[Antwerpen]] was eers belangrike teikens maar daar is ook vele V-2's op [[Ipswich]] en [[Norwich]] afgevuur, asook op die Geallieerde besette dele van [[België]], [[Frankryk]], [[Nederland]] en op die ou einde selfs op besette dele van [[Duitsland]]. == Aandrywing == [[Lêer:Bundesarchiv Bild 141-1879, Rakete V2 nach Start.jpg|duimnael|links|'n V-2 vuurpyl word gelanseer]] Die hoofmotor se brandstof het bestaan uit 'n mengsel van [[alkohol]] (75% [[etanol]] en 25% water) en vloeibare suurstof. Die stelsel het ongeveer 250 [[Newton|kN]] se stukrag met opstyging en sowat 725 kN se stukrag teen sy topsnelheid gelewer. Die vuurpylmotor het vir ongeveer 70 sekondes lank gebrand en die V-2 het 'n topsnelheid van 1&nbsp;341 meter per sekonde bereik. Die V-2 se motor het 'n groot hoeveelheid brandstof in die verbrandingskamer ingepomp deur middel van twee brandstofpompe wat deur 'n enkele gasturbine aangedryf is. Die gasturbine het teen 5000 toere per minuut gedraai en het twee spesiale brandstowwe gebruik: natriumpermanganaat (20%) en waterstofperoksied (80%); waarvan daar sowat 130 liter in 'n klein tenk gestoor is. Die vloeistof is uit die tenk uitgedruk deur saamgeperste stikstof wat in 'n gasbottel gestoor is. Die versterkte raam was 'n baie belangrike deel van die motor se ontwerp. Dit kon 250 kN se stukrag weerstaan maar was steeds baie lig gewees. == Geleiding == Die V-2 se geleiding het bestaan uit 'n gevorderde [[giroskoop|giroskopiese]] stelsel wat seine na die [[aërodinamika|aërodinamiese]] stuurvinne en lemme in die uitlaat van die verbrandingskamer gestuur het. Van die V-2 vuurpyle kon vanaf die grond gelei word deur 'n radiostraal wat op die missiel gerig was. Slegs sowat 25% van die V-2's het oor die gevorderde geleidingstelsel beskik; die meerderheid was voorsien van 'n growwe meganiese stelsel. Hierdie vuurpyle se akkuraatheid was beperk en kon teen die vuurpyl se maksimum reikafstand enige plek binne 'n radius van 7 tot 17&nbsp;km van die teiken af land. Die wapen was dus slegs geskik vir gebruik teen digbevolkte gebiede. Die wapen se akkuraatheid was aanmerklik beter op korter afstande. == Gebruik in die Tweede Wêreldoorlog == [[Lêer:V2-Vuurpyl.png|links|duimnael|V-2 ]] Die eerste V-2 het op die 7^de Oktober 1944 op [[Brasschaat]] geval. Byna 1&nbsp;300 V-2's is op [[Antwerpen]] afgevuur en het duisende sterftes tot gevolg gehad. In Engeland is meer as 2&nbsp;700 sterftes deur meer as 1&nbsp;100 V-2's veroorsaak wat hoofsaaklik vanaf [[Den Haag]] afgevuur is. In totaal is daar ongeveer 10&nbsp;000 vuurpyle gebou waarvan tussen 3&nbsp;000 en 4&nbsp;000 tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] afgevuur is. Die vuurpyle is grotendeels met behulp van slawe-arbeid gebou in 'n ondergrondse fabriek, Mittelbau-Dora te [[Nordhausen]] waar die V-1 en die Wasserfall ook vervaardig is. == Verwysings == {{Verwysings}} == Verdere leeswerk == * Cornwell, J., ''Hitler's scientists. Science, war and the devil's pact, Londen, Viking, [[2003]] == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn|V-2}} * http://www.militair.net/Oorlogen/Tweede%20wereldoorlog/1944%20V-bommen%20Antwerpen/ * http://usasearch.gov/search?v%3Aproject=firstgov-noaa-images&query=V-2&x=8&y=6{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://www.v2rocket.com * http://www.astronautix.com/lvs/v2.htm * [http://www.v2platform.nl/ Oorsig van V2-lanserings uit Den Haag] {{Normdata}} [[Kategorie:Tweede Wêreldoorlog]] [[Kategorie:Wapentuig]] a4bjq9v31txveiftn80nl54ipv47z14 0 43730 2893819 2618182 2026-04-14T12:54:00Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893819 wikitext text/x-wiki {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border:1px solid #88a; background:#CEDAF2; padding:5px; font-size: 85%; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse;" ! align="center" colspan="2" style="color: #000000; background: #f7f8ff; padding: 4px; font-size:170%;" | <span style="font-size:16pt">'''Asjchabad'''</span><br />‏عشق آباد<br /> [[Lêer:Neutrality-Road-Ashgabat-2015.JPG|280px]] |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" | '''Kaart''' |style="border-left:1px solid #999"| '''Wapen''' |- style="background:white" |rowspan=6| [[Lêer:Turkmenistan-map.png|180px|senter]] |- style="background: white" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Ashgabat (seal).svg|75px|senter]] |- style="background: #f7f8ff;border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Vlag''' |- style="background: white; border-top:1px solid #999;" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Flag of None.svg|90px|senter|border]] |- style="background: #f7f8ff; border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Land''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{vlagland|Turkmenistan}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Provinsie''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[Ahal]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Koördinate''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{Koördinate|37|56|N|58|22|O}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stigting''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 1818 |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Oppervlakte:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 440 [[vierkante kilometer|vk km]] |- | &nbsp;'''Hoogte bo seevlak''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 219&nbsp; |- style="border-top:1px solid #999;" |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Bevolking:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal (2012) | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 1&nbsp;031&nbsp;992 |- | &nbsp;- Bevolkingsdigtheid | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 2&nbsp;300/vk km |- | &nbsp;- Metropolitaanse gebied | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | |- |&nbsp;'''Tydsone''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +05:00 |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Burgemeester''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Myratnyýaz Abilow |- style="border-top:1px solid #999;" |} '''Asjchabad''' ([[Turkmeens]]: ''Aşgabat'' of Ашгабат, uitgespreek [aʃʁaˈbat];<ref>{{Cite web|url=https://en.oxforddictionaries.com/definition/ashgabat|title=Ashgabat {{!}} Definition of Ashgabat in English by Oxford Dictionaries|website=Oxford Dictionaries {{!}} English|access-date=2018-11-23|archive-date=2018-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20181123154114/https://en.oxforddictionaries.com/definition/ashgabat|url-status=dead}}</ref> [[Russies]]: Ашхаба́д, ''Ashkhabad'', [ɐʂxɐˈbat], [[Persies]]: ‏عشق آباد) is die [[hoofstad]] en grootste stad van [[Turkmenistan]]. Die stad het 'n bevolking van 1&nbsp;031&nbsp;992 in 2012 gehad. Asjchabad is in Suid-Turkmenistan net noord van die grens met [[Iran]] geleë. Dit is geleë tussen die [[Karakum]]-[[woestyn]] en die Kopet Dag-bergreeks in [[Sentraal-Asië]]. Die stad is in 1881 gestig op grond van 'n stamdorpie Ahal Teke en het in 1924 die hoofstad van die [[Turkmeense Sosialistiese Sowjetrepubliek]] geword. 'n Groot deel van die stad is verwoes deur die aardbewing in Asjchabad in 1948, maar is sedertdien omvattend herbou onder die bewind van Saparmurat Niyazov se stedelike vernuwingsprojek "White City",<ref>{{cite web|title=Turkmenistan: Government Orders People Out Of Their Homes In Name Of 'Urban Renewal' |access-date=November 22, 2017 |url=https://www.rferl.org/a/1053964.html |date=21 Julie 2004}}</ref> wat monumentale projekte tot gevolg gehad het in duur wit marmer. Die Sowjet-era Karakumkanaal loop deur die stad en neem die water van die Amu Darya van oos na wes.<ref>{{cite web|url=http://www.indianembassy-tm.org/bilateral.html |title=Brief Note on Turkmenistan |website=Embassy of India, Ashgabat |access-date=10 Junie 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140218072835/http://www.indianembassy-tm.org/bilateral.html |archive-date=18 Februarie 2014}}</ref> Sedert 2019 word die stad erken as een van die hoogste lewenskoste ter wêreld, hoofsaaklik as gevolg van die inflasie- en invoerprobleme in Turkmenistan.<ref>Chapman, Wilson (18 Junie 2019). "Ashgabat, Turkmenistan, Is the World's Most Expensive City for Expats". US News & World Report. Besoek op 3 Julie 2020.</ref> == Naam == Asjchabad word in Turkmeens Aşgabat genoem, (Russies: Ашхабад, geromaniseer: Ashkhabad) in Russies van 1925 tot 1991, en Ešq-ābād (عشق‌آباد) in Persies. Voor 1991 word die stad Ashkhabad in [[Engels]] gespel, 'n transliterasie van die Russiese vorm. Dit is ook Ashkhabat en Ashgabad gespel. Van 1919 tot 1927 is die stad herdoop tot Poltoratsk na 'n plaaslike rewolusionêr, Pavel Gerasimovich Poltoratskiy.<ref name=Ashkhabad>{{cite book|script-title=ru:Ашхабад|last=Клычев|first=Анна-Мухамед|language=ru|publisher=Изд-во "Туркменистан"|date=1976}}</ref> Alhoewel die naam letterlik 'stad van liefde' of 'stad van toewyding' in die moderne Persies beteken, kon die naam verander word deur middel van volksetimologie. Die Turkmeense historikus Ovez Gundogdiyev meen dat die naam terugdateer tot die Partiese era, 3de eeu v.C., afkomstig van die naam van die stigter van die [[Partiese Ryk]], Arsases I van Partië, in die Persiese Ashk-Abad (die stad Ashk / Arsases).<ref>{{cite web|url=http://turkmeniya.tripod.com/id27.html |title=How Old is Ashgabat? |publisher=Turkmeniya.tripod.com |access-date=2013-11-24}}</ref> == Geskiedenis == Asjchabad het gegroei op die ruïnes van die [[Syroete]]-stad Konjikala, wat in die 2de eeu vC die eerste keer as 'n wynproduserende dorpie genoem is en in die 1ste eeu vC vernietig is tydens 'n [[aardbewing]] ('n voorloper van die aardbewing in Asjchabad in 1948). Konjikala is herbou vanweë die gunstige ligging op die Syroete en dit het tot sy vernietiging deur die Mongole in die 13de eeu gefloreer. Daarna het dit as 'n klein dorpie oorleef totdat die Russe in die 19de eeu oorgeneem het. <ref>[http://www.geographicbureau.com/trips/central_asia/turkmenistan/info/brief_description_of_the_main_s.jdx Konjikala] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20141029043151/http://www.geographicbureau.com/trips/central_asia/turkmenistan/info/brief_description_of_the_main_s.jdx |date=29 Oktober 2014 }}</ref><ref>{{cite book|first=MaryLee|last=Knowlton|title=Turkmenistan|url=https://archive.org/details/turkmenistan00know|url-access=registration|year=2006|publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-2014-9|page=[https://archive.org/details/turkmenistan00know/page/40 40]}}</ref> Die nabye voorstad Köşi, tot 2013 'n aparte dorpie, maar in daardie jaar wat deur Asjchabad geannekseer is, was moontlik die tuiste van 'n Partiese vesting wat gebou is om die hoofstad Nisa te beskerm, gebaseer op ontdekkings van erdewerk en ander artefakte in die 1970's en onlangs in 2020. Na verneem word, is ander artefakte wat dui op vestiging gedurende die Partiese periode ontdek tydens die aanlê van telefoonkabels op die terrein van die Gülistan (Russiese) basaar in die sentrum van Asjchabad.<ref name=parthia>{{cite web|url=http://turkmenistan.gov.tm/?id=21643|title=На территории Ашхабада обнаружена керамика парфянской эпохи|language=ru|date=11 September 2020|work=Туркменистан: золотой век|access-date=12 Januarie 2021|archive-date=27 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201127084151/https://turkmenistan.gov.tm/?id=21643|url-status=dead}}</ref> Britse luitenant-kolonel H.C. Stuart berig in 1881 dat die Ahal-tak van die Teke-stam van die Turkmeense etniese groep omstreeks 1830 in die gebied aangekom het en verskeie semi-nomadiese dorpe (''auls'') tussen die huidige stad Serdar en die dorp Gäwers insluit. Een van hierdie dorpe het die naam Asjchabad gekry.<ref name=stuart>{{cite book|title=The Country of the Turkomans|date=1977|publisher=Oguz Press and the Royal Geographical Society|place=London|isbn=0-905820-01-0}}, Chapter 11, Stuart, Lt. Col. H.C., ''The Country of the Tekke Turkomans, and the Tejend and Murghab Rivers'', lesing gegee in 1881.</ref> Die eerste skriftelike verwysing na Asjchabad dateer uit 1850, in 'n dokument wat in die Russiese argief van die Ministerie van Buitelandse Sake opgeneem is, waarin 43 ''Aul''-vestings, 'Ishkhabad', onder hulle verskyn.<ref name=guide>{{cite book|title=Guide-Book to Ashgabat|date=2015|publisher=Turkmen State Publishing Service|place=Ashgabat|editor1-first=Viktor|editor1-last=Khramov}}</ref>Dit is beskryf as 'n "tipiese Turkmeense ''aul''"<ref>Скосырев, П. (1948). "Ашхабад--столица Советского Туркменистана". In Михайлова, Н.Н. (ed.). Туркменистан. Наша Родина (in Russian). Moscow: Молодая гвардия.</ref> [[Lêer:Ashkabad Temple Bahai.jpg|links|duimnael|Eerste [[Bahá'í]] Huis van Aanbidding in Asjchabad geopen in 1908]] Dit was formeel deel van [[Persië]], maar ''de facto'' outonoom onder Turkomanse stambeheer totdat Russiese troepe die Teke-leër verslaan het in die Slag van Geok Tepe in Januarie 1881. Persië het Asjchabad aan die [[Russiese Ryk]] afgestaan ingevolge die Akhal-verdrag. Die stad is amptelik op 18 Januarie 1881 gestig as 'n versterkte garnisoen en is vernoem na die Turkmeense dorp op daardie terrein.<ref name="Pospelov">Pospelov, pp.&nbsp;29–30</ref><ref name=parthia/> Russiese militêre ingenieurs het die garnisoen nedersetting 'aan die westelike rand van die dorp Asjchabad op die Gaudan (Howdan) pad na Persië platgeslaan. Die vesting het op 'n 12 meter hoë heuwel gestaan, waarop 'n vesting gebou is, en onder [dit], die woongebied, omring deur mure en 'n grag.<ref>Туркменская Советская Социалистическая Республика: Энциклопедический справочник (in Russian). Ashkhabad: Издательство Чувашского обкома КПСС. 1984.</ref> Rusland het die gebied ontwikkel weens sy nabyheid aan die grens van Persië wat deur [[Brittanje]] beïnvloed is. Die Trans-Kaspiese spoorlyn bereik Asjchabad in 1886. Die bevolking het teen 1897 gegroei van 2 500 in 1881 tot 19 428 (waarvan een derde Persies was).<ref>{{Cite EB1911|wstitle=Askabad|volume=2|page=762}}</ref> Die stad het verskeie geboue, winkels en hotelle in Europese styl. Verskeie strate is vernoem na Russiese militêre figure, wat die status daarvan as garnisoendorp weerspieël, insluitend die hoofplein, genoem ter ere van generaal Mikhail Skobelev, bevelvoerder van Russiese troepe gedurende die Trans-Kaspiese militêre veldtog van 1880–1881. Dit het ook die westelike grenslaan ingesluit, wat ter ere van generaal Nikolai Grodekov genoem is, en die stad se sentrale laan, wat in die 1890's hernoem is om generaal en Trans-Kaspiese goewerneur-generaal Aleksey Kuropatkin te vereer, wat albei in die Trans-Kaspiese land gedien het in die veldtog onder Skobolev se bevel.<ref name=map2>{{cite map |title = План города Асхабада|trans-title = Plan goroda Askhabada|year = c. 1890|scale = "100 sazhen to one English inch" (1:8,400)|language = ru}}</ref> In 1908 is die eerste [[Bahá'í]] Huis van Aanbidding in Asjchabad gebou. Dit is in die aardbewing in 1948 erg beskadig en uiteindelik in 1963 gesloop.<ref>{{cite web|url=http://www.bahai.us/bahai-temple-ashkabad |title=Baha'i House of Worship in Ashgabat |publisher=Bahai.us |access-date=2010-06-28 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070808220600/http://www.bahai.us/bahai-temple-ashkabad |archive-date=8 Augustus 2007 }}</ref><ref name=country>{{cite book|title=The Country of the Turkomans: An anthology of exploration from the Royal Geographic Society|publisher=Oguz Press and the Royal Geographic Society|year=1977|isbn=0-905820-01-0}}</ref> Die gemeenskap van die Bahá'í geloof in Turkmenistan was grotendeels in Asjchabad gevestig. Teen 1915 het Asjchabad takke van die Russiese staatsbank, Persian Accounting Loan Bank, Russian-Asian Bank, Société Générale en Askhabat Mutual Credit Union gehad. <ref> Khramov, Viktor, ed. (2015). Guide-Book to Ashgabat. Ashgabat: Turkmen State Publishing Service</ref> {{wide image|Panorama of Ashgabat.jpg|1000px|align-cap=center|Panorama van Ashgabat}} == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Aşgabat}} * [http://ashgabat.gov.tm/ Amptelike webwerf] {{Hoofstede in Asië}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in Turkmenistan]] [[Kategorie:Hoofstede in Asië]] e0dyagaeo40e5ojwvf0se1srj8x1yr2 0 50768 2893979 2893408 2026-04-14T22:52:40Z ~2026-23094-42 206251 2893979 wikitext text/x-wiki {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border:1px solid #88a; background:#CEDAF2; padding:5px; font-size: 85%; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse;" ! align="center" colspan="2" style="color: #FFFFFF; background: #003399; padding: 4px; font-size:170%;" | <span style="font-size:16pt">'''Busan'''</span><br />부산광역시<br /> [[Lêer:Busan montage.png|280px]]<br /> |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" | '''Kaart''' |style="border-left:1px solid #999"| '''Wapen''' |- style="background:white" |rowspan=6| [[Lêer:Busan-gwangyeoksi in South Korea.svg|180px|senter]] |- style="background: white" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Symbol of Busan.svg|75px|senter]] |- style="background: #f7f8ff;border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Vlag''' |- style="background: white; border-top:1px solid #999;" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Flag of Busan.svg|90px]] |- style="background: #f7f8ff; border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Land''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{vlagland|Suid-Korea}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Streek''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[Yeongnam]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Koördinate''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{Koördinate|35|10|N|129|04|O}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stigting''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Oppervlakte:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 767,35 [[vierkante kilometer|vk km]] |- | &nbsp;'''Hoogte bo seevlak''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | m |- style="border-top:1px solid #999;" |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Bevolking:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal (2015) | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 3&nbsp;553&nbsp;768 |- | &nbsp;- Bevolkingsdigtheid | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 4&nbsp;631/vk km |- |&nbsp;'''Tydsone''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC+9]] |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Burgemeester''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Hur Nam-sik (허남식) |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Amptelike webwerf''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [http://www.busan.go.kr/ www.busan.go.kr] |} '''Busan''' ([[Koreaans]]: 부산광역시) is die tweede grootste [[stad]] naas die [[hoofstad]] [[Seoel]] in die suide van [[Suid-Korea]] en is in die suide van die [[Korea|Koreaanse Skiereiland]] aan die [[See van Japan]] geleë. Busan is die belangrikste hawestad van Suid-Korea en het 'n reuse houerterminaal. Busan is sterk geïndustrialiseer. == Ligging == Busan lê aan die Nakdongrivier, oos van die [[berg]] Kumjung. Dié stad het 'n bevolking van 3,6 miljoen in 2015 gehad en beslaan 'n oppervlakte van 767,35&nbsp;km². Busan lê in die provinsie Suid-Gyeongsang, maar is 'n onafhanklikbestuurde gebied. Die berg Kumjung, wes van Busan, is 'n gewilde daguitstappie vir die stad se inwoners. 'n Drukbesoekte strand is die Haeundae-strand. In die noorde van Busan is die Nasionale Universiteit van Busan. Rondom die universiteit is daar kafees, kroeë en [[restaurant]]e. Die Chalgalchi-mark by die hawe is bekend vir sy vars [[vis (voedsel)|vis]] en ander [[seekos]]. Die mark is in 'n gebied met smal straatjies. == Stadsdele == {{Kolomme3 |Kolom1= * Gijang-gun (기장군; 機張郡) * Buk-gu (북구; 北區) * Busanjin-gu (부산진구; 釜山鎭區) * Dong-gu (동구; 東區) * Dongnae-gu (동래구; 東萊區) * Gangseo-gu (강서구; 江西區) * Geumjeong-gu (금정구; 金井區) * Haeundae-gu (해운대구; 海雲臺區) |Kolom2= * Jung-gu (중구; 中區) * Nam-gu (남구; 南區) * Saha-gu (사하구; 沙下區) * Sasang-gu (사상구; 沙上區) * Seo-gu (서구; 西區) * Suyeong-gu (수영구; 水營區) * Yeongdo-gu (영도구; 影島區) * Yeonje-gu (연제구; 蓮堤區) }} == Sport == Die stad het sy bod vir die [[Olimpiese Somerspele 2020]] op 14 November 2005 aangekondig, maar het uiteindelik teen [[Tokio]] verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://english.people.com.cn/200511/14/eng20051114_221062.html |title=Pusan to declare bid to host 2020 Olympic Games |author=People's Daily Online |date=14 November 2005 |accessdate=8 Desember 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831132818/http://english.people.com.cn/200511/14/eng20051114_221062.html |archive-date=31 Augustus 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die stad oorweeg dit tans om die [[Olimpiese Somerspele 2032]] aan te bied.<ref>{{ko}} {{cite web |url=http://www.ytn.co.kr/_ln/0115_201107071651001121 |title=24 HOUR NEWS CHANNEL ::::: YTN (와이티엔) |publisher=YTN |accessdate=15 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180722184837/http://www.ytn.co.kr/_ln/0115_201107071651001121 |archive-date=22 Julie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> <gallery mode="packed" heights="150"> Busan Sajik Stadium 20080706.JPG|Sajik sagtebalstadion View of the Haeundae Skyline.png|Marine City, Busan Cable Car at Geumjeong Mountain.jpg|Uitsig vanuit kabelspoor op die berg Geumjeong Seomyeon, Busan.jpg|Seomyeon Jagalchi Fish Market.jpg|Jagalchi se vismark </gallery> {{wide image|Busan Tower 360 Degree Panorama 001.jpg|1200px|Panorama van Busan vanuit die Busan-toring}} == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie}} * {{en}} {{Wikivoyage}} * {{en}} {{ko}} [http://www.busan.go.kr/ Amptelike webwerf van Busan] * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Pusan|title=Pusan|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=17 Junie 2020}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kusstede]] [[Kategorie:Nedersettings in Suid-Korea]] tuh69jbfwzo0v40b9th5qx8y30hfh54 2893981 2893979 2026-04-14T22:54:22Z ~2026-23094-42 206251 2893981 wikitext text/x-wiki {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border:1px solid #88a; background:#CEDAF2; padding:5px; font-size: 85%; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse;" ! align="center" colspan="2" style="color: #FFFFFF; background: #003399; padding: 4px; font-size:170%;" | <span style="font-size:16pt">'''Busan'''</span><br />부산<br /> [[Lêer:Busan montage.png|280px]]<br /> |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" | '''Kaart''' |style="border-left:1px solid #999"| '''Wapen''' |- style="background:white" |rowspan=6| [[Lêer:Busan-gwangyeoksi in South Korea.svg|180px|senter]] |- style="background: white" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Symbol of Busan.svg|75px|senter]] |- style="background: #f7f8ff;border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Vlag''' |- style="background: white; border-top:1px solid #999;" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Flag of Busan.svg|90px]] |- style="background: #f7f8ff; border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Land''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{vlagland|Suid-Korea}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Streek''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[Yeongnam]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Koördinate''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{Koördinate|35|10|N|129|04|O}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stigting''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Oppervlakte:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 767,35 [[vierkante kilometer|vk km]] |- | &nbsp;'''Hoogte bo seevlak''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | m |- style="border-top:1px solid #999;" |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Bevolking:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal (2015) | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 3&nbsp;553&nbsp;768 |- | &nbsp;- Bevolkingsdigtheid | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 4&nbsp;631/vk km |- |&nbsp;'''Tydsone''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC+9]] |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Burgemeester''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Hur Nam-sik (허남식) |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Amptelike webwerf''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [http://www.busan.go.kr/ www.busan.go.kr] |} '''Busan''' ([[Koreaans]]: 부산광역시) is die tweede grootste [[stad]] naas die [[hoofstad]] [[Seoel]] in die suide van [[Suid-Korea]] en is in die suide van die [[Korea|Koreaanse Skiereiland]] aan die [[See van Japan]] geleë. Busan is die belangrikste hawestad van Suid-Korea en het 'n reuse houerterminaal. Busan is sterk geïndustrialiseer. == Ligging == Busan lê aan die Nakdongrivier, oos van die [[berg]] Kumjung. Dié stad het 'n bevolking van 3,6 miljoen in 2015 gehad en beslaan 'n oppervlakte van 767,35&nbsp;km². Busan lê in die provinsie Suid-Gyeongsang, maar is 'n onafhanklikbestuurde gebied. Die berg Kumjung, wes van Busan, is 'n gewilde daguitstappie vir die stad se inwoners. 'n Drukbesoekte strand is die Haeundae-strand. In die noorde van Busan is die Nasionale Universiteit van Busan. Rondom die universiteit is daar kafees, kroeë en [[restaurant]]e. Die Chalgalchi-mark by die hawe is bekend vir sy vars [[vis (voedsel)|vis]] en ander [[seekos]]. Die mark is in 'n gebied met smal straatjies. == Stadsdele == {{Kolomme3 |Kolom1= * Gijang-gun (기장군; 機張郡) * Buk-gu (북구; 北區) * Busanjin-gu (부산진구; 釜山鎭區) * Dong-gu (동구; 東區) * Dongnae-gu (동래구; 東萊區) * Gangseo-gu (강서구; 江西區) * Geumjeong-gu (금정구; 金井區) * Haeundae-gu (해운대구; 海雲臺區) |Kolom2= * Jung-gu (중구; 中區) * Nam-gu (남구; 南區) * Saha-gu (사하구; 沙下區) * Sasang-gu (사상구; 沙上區) * Seo-gu (서구; 西區) * Suyeong-gu (수영구; 水營區) * Yeongdo-gu (영도구; 影島區) * Yeonje-gu (연제구; 蓮堤區) }} == Sport == Die stad het sy bod vir die [[Olimpiese Somerspele 2020]] op 14 November 2005 aangekondig, maar het uiteindelik teen [[Tokio]] verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://english.people.com.cn/200511/14/eng20051114_221062.html |title=Pusan to declare bid to host 2020 Olympic Games |author=People's Daily Online |date=14 November 2005 |accessdate=8 Desember 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831132818/http://english.people.com.cn/200511/14/eng20051114_221062.html |archive-date=31 Augustus 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die stad oorweeg dit tans om die [[Olimpiese Somerspele 2032]] aan te bied.<ref>{{ko}} {{cite web |url=http://www.ytn.co.kr/_ln/0115_201107071651001121 |title=24 HOUR NEWS CHANNEL ::::: YTN (와이티엔) |publisher=YTN |accessdate=15 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180722184837/http://www.ytn.co.kr/_ln/0115_201107071651001121 |archive-date=22 Julie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> <gallery mode="packed" heights="150"> Busan Sajik Stadium 20080706.JPG|Sajik sagtebalstadion View of the Haeundae Skyline.png|Marine City, Busan Cable Car at Geumjeong Mountain.jpg|Uitsig vanuit kabelspoor op die berg Geumjeong Seomyeon, Busan.jpg|Seomyeon Jagalchi Fish Market.jpg|Jagalchi se vismark </gallery> {{wide image|Busan Tower 360 Degree Panorama 001.jpg|1200px|Panorama van Busan vanuit die Busan-toring}} == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie}} * {{en}} {{Wikivoyage}} * {{en}} {{ko}} [http://www.busan.go.kr/ Amptelike webwerf van Busan] * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Pusan|title=Pusan|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=17 Junie 2020}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kusstede]] [[Kategorie:Nedersettings in Suid-Korea]] 4xd5ompcd8lg4bjz2krked4sxkst631 2893984 2893981 2026-04-14T23:00:00Z ~2026-23060-47 206253 2893984 wikitext text/x-wiki {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border:1px solid #88a; background:#CEDAF2; padding:5px; font-size: 85%; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse;" ! align="center" colspan="2" style="color: #000000; background: #f7f8ff; padding: 4px; font-size:170%;" | <span style="font-size:16pt">'''Busan'''</span><br />부산광역시<br /> [[Lêer:Busan montage.png|280px]]<br /> |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" | '''Kaart''' |style="border-left:1px solid #999"| '''Wapen''' |- style="background:white" |rowspan=6| [[Lêer:Busan-gwangyeoksi in South Korea.svg|180px|senter]] |- style="background: white" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Symbol of Busan.svg|75px|senter]] |- style="background: #f7f8ff;border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Vlag''' |- style="background: white; border-top:1px solid #999;" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Flag of Busan.svg|90px|senter]] |- style="background: #f7f8ff; border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Land''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{vlagland|Suid-Korea}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Streek''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Yeongnam |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Koördinate''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{Koördinate|35|10|N|129|04|O}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stigting''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 757 |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Oppervlakte:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 770,04 [[vierkante kilometer|vk km]] |- | &nbsp;'''Hoogte bo seevlak''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | m |- style="border-top:1px solid #999;" |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Bevolking:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal (2020) | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 3&nbsp;411&nbsp;829 |- | &nbsp;- Bevolkingsdigtheid | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 4&nbsp;400/vk km |- |&nbsp;'''Tydsone''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +9 (KST) |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Burgemeester''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Park Heong-joon |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Amptelike webwerf''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [https://www.busan.go.kr/ ''busan.go.kr''] |} '''Busan''' ([[Koreaans]]: 부산광역시) is die tweede grootste [[stad]] naas die [[hoofstad]] [[Seoel]] in die suide van [[Suid-Korea]] en is in die suide van die [[Korea|Koreaanse Skiereiland]] aan die [[See van Japan]] geleë. Busan is die belangrikste hawestad van Suid-Korea en het 'n reuse houerterminaal. Busan is sterk geïndustrialiseer. == Ligging == Busan lê aan die Nakdongrivier, oos van die [[berg]] Kumjung. Dié stad het 'n bevolking van 3,4 miljoen in 2020 gehad en beslaan 'n oppervlakte van 770,04&nbsp;km². Busan lê in die provinsie Suid-Gyeongsang, maar is 'n onafhanklikbestuurde gebied. Die berg Kumjung, wes van Busan, is 'n gewilde daguitstappie vir die stad se inwoners. 'n Drukbesoekte strand is die Haeundae-strand. In die noorde van Busan is die Nasionale Universiteit van Busan. Rondom die universiteit is daar kafees, kroeë en [[restaurant]]e. Die Chalgalchi-mark by die hawe is bekend vir sy vars [[vis (voedsel)|vis]] en ander [[seekos]]. Die mark is in 'n gebied met smal straatjies. == Stadsdele == {{Kolomme3 |Kolom1= * Gijang-gun (기장군; 機張郡) * Buk-gu (북구; 北區) * Busanjin-gu (부산진구; 釜山鎭區) * Dong-gu (동구; 東區) * Dongnae-gu (동래구; 東萊區) * Gangseo-gu (강서구; 江西區) * Geumjeong-gu (금정구; 金井區) * Haeundae-gu (해운대구; 海雲臺區) |Kolom2= * Jung-gu (중구; 中區) * Nam-gu (남구; 南區) * Saha-gu (사하구; 沙下區) * Sasang-gu (사상구; 沙上區) * Seo-gu (서구; 西區) * Suyeong-gu (수영구; 水營區) * Yeongdo-gu (영도구; 影島區) * Yeonje-gu (연제구; 蓮堤區) }} == Sport == Busan was een van die gasheerstede tydens die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2002]] wat [[Japan]] en Suid-Korea saam aangebied het. Die stad het sy bod vir die [[Olimpiese Somerspele 2020]] op 14 November 2005 aangekondig, maar het uiteindelik teen [[Tokio]] verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://english.people.com.cn/200511/14/eng20051114_221062.html |title=Pusan to declare bid to host 2020 Olympic Games |author=People's Daily Online |date=14 November 2005 |accessdate=8 Desember 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831132818/http://english.people.com.cn/200511/14/eng20051114_221062.html |archive-date=31 Augustus 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> <gallery mode="packed" heights="150"> Busan Sajik Stadium 20080706.JPG|Sajik-sagtebalstadion View of the Haeundae Skyline.png|Haeundae (links) en ''Marine City'' (regs) in Busan Cable Car at Geumjeong Mountain.jpg|Uitsig vanuit kabelspoor op die berg Geumjeong Seomyeon, Busan.jpg|Seomyeon Jagalchi Fish Market.jpg|Jagalchi se vismark </gallery> {{wide image|Busan Tower 360 Degree Panorama 001.jpg|1200px|Panorama van Busan vanuit die Busan-toring}} == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie}} * {{en}} {{Wikivoyage}} * {{en}} {{ko}} [https://www.busan.go.kr/ Amptelike webwerf] * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Pusan|title=Pusan|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=17 Junie 2020}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kusstede]] [[Kategorie:Nedersettings in Suid-Korea]] i4c31robyfhwhel2yocsfzvloui77i1 2893985 2893984 2026-04-14T23:01:04Z ~2026-23060-47 206253 2893985 wikitext text/x-wiki {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border:1px solid #88a; background:#CEDAF2; padding:5px; font-size: 85%; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse;" ! align="center" colspan="2" style="color: #000000; background: #f7f8ff; padding: 4px; font-size:170%;" | <span style="font-size:16pt">'''Busan'''</span><br />부산<br /> [[Lêer:Busan montage.png|280px]]<br /> |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" | '''Kaart''' |style="border-left:1px solid #999"| '''Wapen''' |- style="background:white" |rowspan=6| [[Lêer:Busan-gwangyeoksi in South Korea.svg|180px|senter]] |- style="background: white" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Symbol of Busan.svg|75px|senter]] |- style="background: #f7f8ff;border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Vlag''' |- style="background: white; border-top:1px solid #999;" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Flag of Busan.svg|90px|senter]] |- style="background: #f7f8ff; border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Land''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{vlagland|Suid-Korea}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Streek''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Yeongnam |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Koördinate''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{Koördinate|35|10|N|129|04|O}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stigting''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 757 |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Oppervlakte:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 770,04 [[vierkante kilometer|vk km]] |- | &nbsp;'''Hoogte bo seevlak''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | m |- style="border-top:1px solid #999;" |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Bevolking:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal (2020) | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 3&nbsp;411&nbsp;829 |- | &nbsp;- Bevolkingsdigtheid | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 4&nbsp;400/vk km |- |&nbsp;'''Tydsone''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +9 (KST) |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Burgemeester''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Park Heong-joon |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Amptelike webwerf''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [https://www.busan.go.kr/ ''busan.go.kr''] |} '''Busan''' ([[Koreaans]]: 부산광역시) is die tweede grootste [[stad]] naas die [[hoofstad]] [[Seoel]] in die suide van [[Suid-Korea]] en is in die suide van die [[Korea|Koreaanse Skiereiland]] aan die [[See van Japan]] geleë. Busan is die belangrikste hawestad van Suid-Korea en het 'n reuse houerterminaal. Busan is sterk geïndustrialiseer. == Ligging == Busan lê aan die Nakdongrivier, oos van die [[berg]] Kumjung. Dié stad het 'n bevolking van 3,4 miljoen in 2020 gehad en beslaan 'n oppervlakte van 770,04&nbsp;km². Busan lê in die provinsie Suid-Gyeongsang, maar is 'n onafhanklikbestuurde gebied. Die berg Kumjung, wes van Busan, is 'n gewilde daguitstappie vir die stad se inwoners. 'n Drukbesoekte strand is die Haeundae-strand. In die noorde van Busan is die Nasionale Universiteit van Busan. Rondom die universiteit is daar kafees, kroeë en [[restaurant]]e. Die Chalgalchi-mark by die hawe is bekend vir sy vars [[vis (voedsel)|vis]] en ander [[seekos]]. Die mark is in 'n gebied met smal straatjies. == Stadsdele == {{Kolomme3 |Kolom1= * Gijang-gun (기장군; 機張郡) * Buk-gu (북구; 北區) * Busanjin-gu (부산진구; 釜山鎭區) * Dong-gu (동구; 東區) * Dongnae-gu (동래구; 東萊區) * Gangseo-gu (강서구; 江西區) * Geumjeong-gu (금정구; 金井區) * Haeundae-gu (해운대구; 海雲臺區) |Kolom2= * Jung-gu (중구; 中區) * Nam-gu (남구; 南區) * Saha-gu (사하구; 沙下區) * Sasang-gu (사상구; 沙上區) * Seo-gu (서구; 西區) * Suyeong-gu (수영구; 水營區) * Yeongdo-gu (영도구; 影島區) * Yeonje-gu (연제구; 蓮堤區) }} == Sport == Busan was een van die gasheerstede tydens die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2002]] wat [[Japan]] en Suid-Korea saam aangebied het. Die stad het sy bod vir die [[Olimpiese Somerspele 2020]] op 14 November 2005 aangekondig, maar het uiteindelik teen [[Tokio]] verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://english.people.com.cn/200511/14/eng20051114_221062.html |title=Pusan to declare bid to host 2020 Olympic Games |author=People's Daily Online |date=14 November 2005 |accessdate=8 Desember 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831132818/http://english.people.com.cn/200511/14/eng20051114_221062.html |archive-date=31 Augustus 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> <gallery mode="packed" heights="150"> Busan Sajik Stadium 20080706.JPG|Sajik-sagtebalstadion View of the Haeundae Skyline.png|Haeundae (links) en ''Marine City'' (regs) in Busan Cable Car at Geumjeong Mountain.jpg|Uitsig vanuit kabelspoor op die berg Geumjeong Seomyeon, Busan.jpg|Seomyeon Jagalchi Fish Market.jpg|Jagalchi se vismark </gallery> {{wide image|Busan Tower 360 Degree Panorama 001.jpg|1200px|Panorama van Busan vanuit die Busan-toring}} == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie}} * {{en}} {{Wikivoyage}} * {{en}} {{ko}} [https://www.busan.go.kr/ Amptelike webwerf] * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Pusan|title=Pusan|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=17 Junie 2020}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kusstede]] [[Kategorie:Nedersettings in Suid-Korea]] 6ejaapdfk6jbrheotpla3c5vz468kuz 2894029 2893985 2026-04-15T08:30:12Z SpesBona 2720 Hoekom? 2894029 wikitext text/x-wiki {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border:1px solid #88a; background:#CEDAF2; padding:5px; font-size: 85%; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse;" ! align="center" colspan="2" style="color: #000000; background: #f7f8ff; padding: 4px; font-size:170%;" | <span style="font-size:16pt">'''Busan'''</span><br />부산<br /> [[Lêer:Busan montage.png|280px]]<br /> |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" | '''Kaart''' |style="border-left:1px solid #999"| '''Wapen''' |- style="background:white" |rowspan=6| [[Lêer:Busan-gwangyeoksi in South Korea.svg|180px|senter]] |- style="background: white" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Symbol of Busan (2023–).svg|75px|senter]] |- style="background: #f7f8ff;border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Vlag''' |- style="background: white; border-top:1px solid #999;" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Flag of Busan.svg|90px|senter]] |- style="background: #f7f8ff; border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Land''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{vlagland|Suid-Korea}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Streek''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Yeongnam |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Koördinate''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{Koördinate|35|10|N|129|04|O}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stigting''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 757 |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Oppervlakte:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 770,04 [[vierkante kilometer|vk km]] |- | &nbsp;'''Hoogte bo seevlak''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | m |- style="border-top:1px solid #999;" |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Bevolking:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal (2020) | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 3&nbsp;411&nbsp;829 |- | &nbsp;- Bevolkingsdigtheid | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 4&nbsp;400/vk km |- |&nbsp;'''Tydsone''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +9 (KST) |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Burgemeester''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Park Heong-joon |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Amptelike webwerf''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [https://www.busan.go.kr/ ''busan.go.kr''] |} '''Busan''' ([[Koreaans]]: 부산, [pusan]), amptelik die '''Metropolitaanse Stad Busan''' (부산광역시), is die tweede grootste [[stad]] na die hoofstad [[Seoel]] in die suide van [[Suid-Korea]] en is in die suide van die [[Korea|Koreaanse Skiereiland]] aan die [[See van Japan]] geleë. Busan is die belangrikste hawestad van Suid-Korea en het 'n reuse houerterminaal. Busan is sterk geïndustrialiseer. == Ligging == Busan lê aan die Nakdongrivier, oos van die [[berg]] Kumjung. Dié stad het 'n bevolking van 3,4 miljoen in 2020 gehad en beslaan 'n oppervlakte van 770,04&nbsp;km². Busan lê in die provinsie Suid-Gyeongsang, maar is 'n onafhanklikbestuurde gebied. Die berg Kumjung, wes van Busan, is 'n gewilde daguitstappie vir die stad se inwoners. 'n Drukbesoekte strand is die Haeundae-strand. In die noorde van Busan is die Nasionale Universiteit van Busan. Rondom die universiteit is daar kafees, kroeë en [[restaurant]]e. Die Chalgalchi-mark by die hawe is bekend vir sy vars [[vis (voedsel)|vis]] en ander [[seekos]]. Die mark is in 'n gebied met smal straatjies. == Stadsdele == {{Kolomme3 |Kolom1= * Gijang-gun (기장군; 機張郡) * Buk-gu (북구; 北區) * Busanjin-gu (부산진구; 釜山鎭區) * Dong-gu (동구; 東區) * Dongnae-gu (동래구; 東萊區) * Gangseo-gu (강서구; 江西區) * Geumjeong-gu (금정구; 金井區) * Haeundae-gu (해운대구; 海雲臺區) |Kolom2= * Jung-gu (중구; 中區) * Nam-gu (남구; 南區) * Saha-gu (사하구; 沙下區) * Sasang-gu (사상구; 沙上區) * Seo-gu (서구; 西區) * Suyeong-gu (수영구; 水營區) * Yeongdo-gu (영도구; 影島區) * Yeonje-gu (연제구; 蓮堤區) }} == Sport == Busan was een van die gasheerstede tydens die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2002]] wat [[Japan]] en Suid-Korea saam aangebied het. Die stad het sy bod vir die [[Olimpiese Somerspele 2020]] op 14 November 2005 aangekondig, maar het uiteindelik teen [[Tokio]] verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://english.people.com.cn/200511/14/eng20051114_221062.html |title=Pusan to declare bid to host 2020 Olympic Games |author=People's Daily Online |date=14 November 2005 |accessdate=8 Desember 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831132818/http://english.people.com.cn/200511/14/eng20051114_221062.html |archive-date=31 Augustus 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> <gallery mode="packed" heights="150"> Busan Sajik Stadium 20080706.JPG|Sajik-sagtebalstadion View of the Haeundae Skyline.png|Haeundae (links) en ''Marine City'' (regs) in Busan Cable Car at Geumjeong Mountain.jpg|Uitsig vanuit kabelspoor op die berg Geumjeong Seomyeon, Busan.jpg|Seomyeon Jagalchi Fish Market.jpg|Jagalchi se vismark </gallery> {{wide image|Busan Tower 360 Degree Panorama 001.jpg|1200px|Panorama van Busan vanuit die Busan-toring}} == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie}} * {{en}} {{Wikivoyage}} * {{en}} {{ko}} [https://www.busan.go.kr/ Amptelike webwerf] * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Busan|title=Busan|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=10 Julie 2020}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kusstede]] [[Kategorie:Nedersettings in Suid-Korea]] 5e0dlwblmljbu9gbcvupjkjxw84ay90 2894030 2894029 2026-04-15T08:30:33Z SpesBona 2720 Beskerm "[[Busan]]": Vandalisme ([Wysig=Laat slegs outomaties bevestigde gebruikers toe] (verval op 15 Mei 2026 om 08:30 (UTC)) [Skuif=Laat slegs outomaties bevestigde gebruikers toe] (verval op 15 Mei 2026 om 08:30 (UTC))) 2894029 wikitext text/x-wiki {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border:1px solid #88a; background:#CEDAF2; padding:5px; font-size: 85%; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse;" ! align="center" colspan="2" style="color: #000000; background: #f7f8ff; padding: 4px; font-size:170%;" | <span style="font-size:16pt">'''Busan'''</span><br />부산<br /> [[Lêer:Busan montage.png|280px]]<br /> |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" | '''Kaart''' |style="border-left:1px solid #999"| '''Wapen''' |- style="background:white" |rowspan=6| [[Lêer:Busan-gwangyeoksi in South Korea.svg|180px|senter]] |- style="background: white" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Symbol of Busan (2023–).svg|75px|senter]] |- style="background: #f7f8ff;border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Vlag''' |- style="background: white; border-top:1px solid #999;" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Flag of Busan.svg|90px|senter]] |- style="background: #f7f8ff; border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Land''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{vlagland|Suid-Korea}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Streek''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Yeongnam |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Koördinate''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{Koördinate|35|10|N|129|04|O}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stigting''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 757 |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Oppervlakte:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 770,04 [[vierkante kilometer|vk km]] |- | &nbsp;'''Hoogte bo seevlak''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | m |- style="border-top:1px solid #999;" |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Bevolking:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal (2020) | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 3&nbsp;411&nbsp;829 |- | &nbsp;- Bevolkingsdigtheid | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 4&nbsp;400/vk km |- |&nbsp;'''Tydsone''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +9 (KST) |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Burgemeester''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Park Heong-joon |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Amptelike webwerf''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [https://www.busan.go.kr/ ''busan.go.kr''] |} '''Busan''' ([[Koreaans]]: 부산, [pusan]), amptelik die '''Metropolitaanse Stad Busan''' (부산광역시), is die tweede grootste [[stad]] na die hoofstad [[Seoel]] in die suide van [[Suid-Korea]] en is in die suide van die [[Korea|Koreaanse Skiereiland]] aan die [[See van Japan]] geleë. Busan is die belangrikste hawestad van Suid-Korea en het 'n reuse houerterminaal. Busan is sterk geïndustrialiseer. == Ligging == Busan lê aan die Nakdongrivier, oos van die [[berg]] Kumjung. Dié stad het 'n bevolking van 3,4 miljoen in 2020 gehad en beslaan 'n oppervlakte van 770,04&nbsp;km². Busan lê in die provinsie Suid-Gyeongsang, maar is 'n onafhanklikbestuurde gebied. Die berg Kumjung, wes van Busan, is 'n gewilde daguitstappie vir die stad se inwoners. 'n Drukbesoekte strand is die Haeundae-strand. In die noorde van Busan is die Nasionale Universiteit van Busan. Rondom die universiteit is daar kafees, kroeë en [[restaurant]]e. Die Chalgalchi-mark by die hawe is bekend vir sy vars [[vis (voedsel)|vis]] en ander [[seekos]]. Die mark is in 'n gebied met smal straatjies. == Stadsdele == {{Kolomme3 |Kolom1= * Gijang-gun (기장군; 機張郡) * Buk-gu (북구; 北區) * Busanjin-gu (부산진구; 釜山鎭區) * Dong-gu (동구; 東區) * Dongnae-gu (동래구; 東萊區) * Gangseo-gu (강서구; 江西區) * Geumjeong-gu (금정구; 金井區) * Haeundae-gu (해운대구; 海雲臺區) |Kolom2= * Jung-gu (중구; 中區) * Nam-gu (남구; 南區) * Saha-gu (사하구; 沙下區) * Sasang-gu (사상구; 沙上區) * Seo-gu (서구; 西區) * Suyeong-gu (수영구; 水營區) * Yeongdo-gu (영도구; 影島區) * Yeonje-gu (연제구; 蓮堤區) }} == Sport == Busan was een van die gasheerstede tydens die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2002]] wat [[Japan]] en Suid-Korea saam aangebied het. Die stad het sy bod vir die [[Olimpiese Somerspele 2020]] op 14 November 2005 aangekondig, maar het uiteindelik teen [[Tokio]] verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://english.people.com.cn/200511/14/eng20051114_221062.html |title=Pusan to declare bid to host 2020 Olympic Games |author=People's Daily Online |date=14 November 2005 |accessdate=8 Desember 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831132818/http://english.people.com.cn/200511/14/eng20051114_221062.html |archive-date=31 Augustus 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> <gallery mode="packed" heights="150"> Busan Sajik Stadium 20080706.JPG|Sajik-sagtebalstadion View of the Haeundae Skyline.png|Haeundae (links) en ''Marine City'' (regs) in Busan Cable Car at Geumjeong Mountain.jpg|Uitsig vanuit kabelspoor op die berg Geumjeong Seomyeon, Busan.jpg|Seomyeon Jagalchi Fish Market.jpg|Jagalchi se vismark </gallery> {{wide image|Busan Tower 360 Degree Panorama 001.jpg|1200px|Panorama van Busan vanuit die Busan-toring}} == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie}} * {{en}} {{Wikivoyage}} * {{en}} {{ko}} [https://www.busan.go.kr/ Amptelike webwerf] * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Busan|title=Busan|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=10 Julie 2020}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kusstede]] [[Kategorie:Nedersettings in Suid-Korea]] 5e0dlwblmljbu9gbcvupjkjxw84ay90 0 52559 2893877 2772714 2026-04-14T15:47:39Z Jcb 223 2893877 wikitext text/x-wiki {{Infoboks webwerf | naam = Katalaanse Wikipedia | logo = Wikipedia-logo-v2-ca.svg | skermkiekie = Catalan_Wikipedia_main_page_screenshot_2019-03-16.png | tipe = [[Wiki]] | taal = [[Katalaans]] | registrasie = Opsioneel | eienaar = [[Wikimedia Stigting]] | skrywer = Wikipedia-gemeenskap | opgerig = [[16 Maart]] [[2001]] | status = Aktief | url = [//ca.wikipedia.org/ ca.wikipedia.org] }} Die '''Katalaanse Wikipedia''' (''Viquipèdia en català'' of ''Viquipèdia en valencià''<ref name=decisions/>, uitgespreek /viki'pɛdjə/<ref>[http://sv.forvo.com/word/viquipèdia/ "Ord: Viquipèdia".] Forvo.com. Besoek op 15 Augustus 2013.</ref> is die Katalaanstalige weergawe van Wikipedia. Dit is op 16 Maart 2001 opgerig slegs enkele minute ná die Duitse Wikipedia. Op 11 Maart 2016, vyf dae voor die 15-jarige herdenking, is 500&nbsp;000 artikels bereik en die 17de plek beklee wat artikeltal betref. Hierdie Wikipediaweergawe het artikels in 'n verskeidenheid taalvariante en dialekte te bied, waaronder Valensiaans en Balearies. Dit is die tweede grootste Wikipedia op Spaanse grondgebied en staan maar ver agter by die Spaanse Wikipedia wat artikels en aktiewe gebruikers aanbetref, maar is op sy beurt die Baskiese en Galisiese weergawes weer ver vooruit. Alleen met hul onverdrote ywer en noeste vlyt het die publiek uit die ganse Katalonië dié Wikipedia op eie bodem tot sy volle reg laat kom. Dit beskik tans oor ongeveer {{formatnum:{{#expr:{{NUMBEROF|ARTICLES|ca}} round -1}}}} artikels, en is die {{Rangtelwoord|{{Wikipedia volgens grootte|ca}}}} grootste Wikipedia. == Geskiedenis == === Beginjare === Op 16 Maart 2001 kondig die stigter, [[Jimbo Wales]], aan hy wil Wikipedia in ander tale as slegs Engels ook sien. Hier noem hy met name die Wikipedia in Katalaans.<ref name=jimbo16mars/> Op dieselfde dag nog word die Katalaanse Wikipedia (''catalan.wikipedia.com'') slegs enkele minute ná die Duitse weergawe (''deutsche.wikipedia.com'') opgerig.<ref name=deutsch/> Die eerste bewerkings geskied waarskynlik wel in Engels, maar buiten die tuisblad wat om 21:07 (CET) geskep is,<ref name=red1/> gebeur daar nie veel nie. Eers die volgende dag, 17 Maart, skep 'n anonieme Ip-adres uit Andorra die heel eerste Wikipedia-artikel in Katalaans: [[:ca:Àbac|Àbac]].<ref name=abac/> Later op dieselfde dag word die eerste bewerkings deur 'n ingetekende gebruiker voortgesit.<ref name=rtva/> Daarna verander die webadres van die Katalaanse Wikipedia na ''ca.wikipedia.org''. In 2003 is die ensiklopedie herdoop na ''Viquipèdia'', soos die Katalaanse spelreëls en uitspraak dit gewou het. Ná 'n warme woordestryd of 'n stemming gehou moet word oor die naam of nie, is daar in 2005 ten gunste van twéé name beslis: voortaan sal die name ''Viquipèdia en català'' en ''Viquipèdia en Valencià'' as gelykwaardig vir dieselfde ensiklopedie aanvaar, erken en gebruik word.<ref name=catval/> [[Lêer:Wikipedia Workshop at the Victor Balaguer Museum in Catalonia- April 2012 (54).JPG|duimnael|Werkswinkel 2012 te Museu Víctor Balaguer, een van vele Katalaanse kultuurinstitute wat saamwerk met die Katalaanse Wikipedia.]] [[Lêer:L'internauta 2007 006.jpg|duimnael|Die inwerkingtrede van die Katalaanse onderwysprojek, ''Marató en Viquipèdia'', 19 Mei 2007, op die radioprogram '''l'Internauta''. Agter die mikrofoon: die joernalis Vicent Partal.]] === Samewerking === In Mei 2007 is 'n [[:ca:Viquiprojecte:Col·laboració amb el Departament d'Educació de la Generalitat de Catalunya|samewerkingsprojek]] met die Onderwysdepartement in Katalonië van stapel gestuur. Die doel was tweeledig: bevorder die Katalaanse taal onder die leerlinge en laat die ensiklopedie terselfdertyd as pedagogiese hulpmiddel dien. Daarbenewens is gehoop op die werwing van leerlinge en dus te meer artikelbydraes vir die Katalaanse Wikipedia. In Julie 2007 vind die eerste jaarlikse ''[[:ca:Viquiprojecte:Viquitrobada 2007|Viquitrobada]]''-byeenkoms plaas in Lleida, wat juis in dieselfde jaar as die Katalaanse kultuurhoofstad gevier is. Die daaropvolgende ''viquitrobades'' is vir Barcelona (Nasionale Biblioteek van Katalonië), Figueres, Badalona en Sabadell gereël. === Artikelgroei === Klein begin, aanhou win. Te midde van die Katalaanse Wikipedia se tydvoorsprong, was daar steeds 'n baie lang aanloop nodig voordat die ensiklopedie werklik op dreef gekom het. Eers in Maart 2003 is 1&nbsp;000 artikels bereik; binne twee jaar (November 2005) bokspring hierdie getal na 10&nbsp;000. Die herfs van 2009 sien meer as 200&nbsp;000 artikels.<ref name=charts/> In Desember 2010 word 300&nbsp;000 artikels verbygesteek en in April 2013 die 400&nbsp;000-getal oortref.<ref name=400marca/> Vir die 15-jaarviering is 'n daadwerklike poging aangewend om ongeveer 'n halfmiljoen artikels voor 16 Maart 2016 te bereik.<ref name=cawp15anys/> Die gebruikers slaag in hul doel op 11 Maart 2016.<ref name=ara160311/> {| class="wikitable" !colspan="1"|Artikels !colspan="1"|Datum !colspan="1"|Nota |- |1 artikel |16 Maart 2001 | |- |1 000 |8 Maart 2003 | |- |5 000 |Februarie 2004 | |- |10 000 |16 November 2004 | |- |20 000 |19 November 2005 |verdubbel binne 'n jaar |- |30 000 |6 Maart 2006 | |- |50 000 |4 Januarie 2007 | |- |100 000 |18 Januarie 2008 |verdubbel binne net meer as 'n jaar, deels te danke aan ''La Marató Viquipèda'' |- |150 000 |28 Desember 2008 | |- |200 000 |21 September 2009 | |- |250 000 |29 Junie 2010 | |- |300 000 |21 Desember 2010 | |- |350 000 |25 Augustus 2011 | |- |400 000 |12 April 2013 | |- |450 000 |3 Februari 2015<ref name=vilaweb15>[http://www.vilaweb.cat/noticia/4230053/20150204/viquipedia-arriba-450000-articles.html "La Viquipèdia arriba als 450.000 articles".] vilaweb.cat, 2015-02-04. Besoek op 4 Maart 2016. {{ca}}</ref> |- |500 000 |11 Maart 2016<ref name=ara160311/> | |- |600 000 |8 Januarie 2019<ref>[https://www.vilaweb.cat/noticies/la-viquipedia-en-catala-arriba-als-600-000-articles-amb-la-biografia-de-pura-velarde/ La Viquipèdia en català arriba als 600.000 articles amb la biografia de Pura Velarde] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200401234501/https://www.vilaweb.cat/noticies/la-viquipedia-en-catala-arriba-als-600-000-articles-amb-la-biografia-de-pura-velarde/ |date= 1 April 2020 }}. 2019-01-08. Besoek op 2019-01-16. ''VilaWeb'' {{ca}}</ref> | |- |} In die eerste paar maande was die reedsgeskrewe artikels maar traag bygewerk en op datum gehou - slegs enkele wysigings op die meeste.<ref name=mostedited/> Ook hierdie beeld sou mettertyd ingrypend verander. Onder die artikels wat omstreeks 2013 die meeste gewysig is word veral [[:ca:Drassanes Reials de Barcelona|Drassanes Reials de Barcelona]]<ref name=drassanes/> (Drassanes) uitgesonder, omdat hierdie artikel 'n spanpoging was in noue samewerking met 'n skryfmarathon in Barcelona. [[:ca:Manifestació "Catalunya, nou estat d'Europa"|Manifestació "Catalunya, nou estat d'Europa"]] ('n groot betoging in Barcelona), [[:ca:Eleccions al Parlament de Catalunya de 2010|Eleccions al Parlament de Catalunya de 2010]] (plaaslike parlementsverkiesing) en [[:ca:Papa Francesc|Papa Francesc]] (pous Franciskus) tel onder die drie artikels wat deur die meeste mense in een maand geredigeer is (soos op Augustus 2013).<ref name=mostedited/> [[Lêer:Editathon- Barcelona Royal Shipyards- Viquimarató Drassanes (22).JPG|duimnael|links|Plakkaat vir die skryfmarathon oor die Drassanes, d.i. die maritieme museum van Barcelona en die voormalige Koninklike Skeepswerf, 16 Maart 2013. Tydens die verrigtinge wat georganiseer is deur die plaaslike ondersteuningsliggaam op die 12de verjaarsdag van die Katalaanse Wikipedia, is hierdie gelyknamige Katalaanse artikel 73 keer gewysig.<ref name=drassanes/>]] === La Marató Viquipèdia (2008) === In Januarie 2008 kom die Katalaanse Wikipedia op 100&nbsp;000 artikels te staan<ref name=arriba100/>; 60&nbsp;000 meer as slegs 'n halfjaar tevore (Mei 2007<ref name=supera60/>). Hierdie skielike groei word deels toegeskryf aan die plaaslike regering van Katalonië wat 'n veldtog ter bevordering van die Katalaanse taal geloods het deur skole betrokke te kry. Leerlinge is tydens klastyd toegelaat om artikels te skryf. Die Minister van Onderwys, Ernest Maragall, kondig hierdie ''La Marató Viquipèdia''-inisiatief op 17 Mei 2007 aan, waar alle laerskoolleerlinge in Katalonië die kans gegun sou word om kennis te maak met die Katalaanse ensiklopedie. Een doelwit van ''La Marató Viquipèdia'' was om deur die betrokkenheid van die skoliere 100 000 artikels teen die einde van 2007 te bereik.<ref name=marato/> Hierdie doelwit word rakelings gemis, met 'n skamele drie weke. == Styl en inslag == Die Katalaanse Wikipedia gaan vryelik om met 'n verskeidenheid taalvariante in hul artikels - waaronder Valensiaans en Balearies. Al voorwaarde is dat 'n artikel wat in 'n spesifieke dialek geskrywe staan, daarmee enduit moet volhou; presies soos die Engelse Wikipedia konsekwent omgaan met die Amerikaanse en Britse Engels in die afsonderlike artikels. Die gebruikers word aangemoedig en aanbeveel om 'n betrokke Katalaanse kultuurverskynsel binne 'n bepaalde streek in juis daardie gewestelike dialek te skrywe, sodat die ''couleur locale'' mooi in woorde vasgevang en behou kan word. Soos baie ander Katalaanssprekende media word die bronmateriaal uit die Katalaanse taalgebied veral benadruk. Die biografiese artikels oor sekere persone kry dikwels 'n Katalaanse kleurtjie: 'n betrokke persoon word dus nie as Spanjaard beskou nie, maar uit die oogpunt van sy etnisiteit of streek. So word diegene uit [[Baleariese Eilande]] as ''Baleare'' beskou, diegene uit Katalonië as ''Katalane'', dié uit Galisië as ''Galisiërs'', en dié uit Baskeland as Baske.<ref>Kxont (2015-09-05): [https://ca.wikipedia.org/w/index.php?title=Rafael_Nadal_i_Parera&oldid=15713518 "Rafael Nadal i Parera".] ca.wikipedia.org. Besoek op 14 September 2015. {{ca}}</ref> Dit verskil in hierdie opsig wat skryfstyl betref van die ander Wikipedias, maar is ooreenkomstig die Katalaanse statute (en dié van ander Spaanse streke) heeltemal geldig; Katalane word per definisie as ''nasionaliteit'' in eie reg bestempel en Katalonië as 'n ''nasie'' (in teenstelling met die ''staat'' Spanje).<ref>[http://www.parlament.cat/document/cataleg/48089.pdf "Estatut d’autonomia de Catalunya".] parlament.cat,4a ed. 2012. Besoek op 14 September 2015. {{ca}}</ref> Die deurvoer van hierdie regionale identiteit op die Katalaanse Wikipedia volg nadat die gebruikers 'n interne stemming in 2009 oor die saak gehou het; 'n finale oplossing moes gevind word vir die gereelde wysigingsoorloë wat rondom menige persoon se identiteit uitgebars en gewoed het. Soos die meeste middelgroot tale met minder as 10 miljoen sprekers wêreldwyd, sit hierdie Wikipedia ook met 'n arbeidstekort, maar het ongeveer dieselfde aantal artikels as baie ander weergawes van selfs groter tale. Daar is byvoorbeeld meer artikels en aktiewe gebruikers as die Hongaarse, Roemeense, Noorse en Finse Wikipedias, maar Viquipèdia word op sy beurt weer wat aktiewe gebruikers betref oorskadu deur die Tsjeggiese Wikipedia (soos op Maart 2016).<ref>[http://wikistats.wmflabs.org/display.php?t=wp "List of Wikipedias".] wikistats.wmflabs.org. Besoek op 11 Maart 2016. {{en}}</ref> Spesiale aandag is geskenk aan die 1 000 kernartikels (oor algemene en sentrale onderwerpe) wat vir elke Wikipedia beoog word. Ten tyde van die 15-jaarvieringe van die ganse Wikipedia (wat alle tale nou insluit) is daar spesiale melding in Januarie 2016 gemaak van die Katalaanse Wikipedia wat die beste en meeste kernartikels opgelewer het.<ref>[http://www.elperiodico.cat/ca/noticias/tecnologia/viquipedia-catala-lider-els-1000-articles-mes-importants-abans-del-15e-aniversari-4809197 "La Viquipèdia en català, líder en els 1.000 articles més importants".] elperiodico.cat, 2016-01-12. Besoek op 11 Maart 2016. {{ca}}</ref> == Plaaslike ondersteuningsliggaam == Sedert 2008 het die Katalaanse Wikipedia na 'n punt toe gewerk om 'n Katalaanssprekende ondersteuningsliggaam van hul eie met die goedkeuring en erkenning van die Wikimedia Stigting op die been te bring.<ref name=wmcat/> Tot dusver het ''erkenning'' daarvan nie geluk nie, grootliks omrede die land sedert 7 Februarie 2011 reeds 'n ondersteuningsliggaam van nasionale omvang het, naamlik ''Wikimedia España''. Die Wikimedia Stigting glo aan één ondersteuningsliggaam per land. Desondanks is die voertaal wat by ''Wikimedia España'' gebesig word deurgaans in Spaans.<ref name=wmes/> 'n Onafhanklike en nie-amptelike ondersteuningsliggaam bestaan egter reeds sedert 2008, genaamd ''Associació Amical Viquipèdia'' (voorheen ''Associació d'amics de la Viquipèdia'', overgesetsynde: "Vereniging vir die Vriende van Viquipèdia").<ref name=wmcatold/> Die hoofdoel hiermee is om mettertyd as plaaslike of regionale ondersteuningsliggaam deur die Wikimedia Stigting erkenning te geniet.<ref name=recogn/> Bloot op 'n tegniese puntjie misluk die aansoek: die gebruikers gaan uit verskillende soewereine state te werk en kan daarom nie die status verkry as "nasionale ondersteuningsliggaam" nie. Maar in 'n sekere opsig was die Wikimedia Stigting tog tegemoetkomend: op 7 Junie 2013 word die herdoopte ''Amical Wikimedia'' as die eerste ''tematiese organisasie'' erken. Onder hierdie groeperinge kom daar later ook die ondersteuningsgroepe vir Latyn (Wikimedia Latina), marginale seksualiteite (Wikimedia LGBT) en ander inheemse tale (Wikimedia Indigenous Languages) by.<ref name=thematic/> {| class="wikitable sortable" style="text-align: center; float: right; margin-left: 10px;" |- ! colspan= "4" | Bladtrekke en wysigings van 2014<br>(1ste kwartaal, syfers persentasiegewys) |- ! Land !! Bladtrekke<ref>[http://stats.wikimedia.org/wikimedia/squids/SquidReportPageViewsPerLanguageBreakdown.htm "Wikimedia Traffic Analysis Report - Page Views Per Wikipedia Language - Breakdown" (2014 Q1).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190106085127/https://stats.wikimedia.org/wikimedia/squids/SquidReportPageViewsPerLanguageBreakdown.htm |date= 6 Januarie 2019 }} Stats.wikimedia.org, 2014-04-02. Besoek 24 december 2014. {{en}}</ref> !! Bydraes<ref>[http://stats.wikimedia.org/wikimedia/squids/SquidReportPageEditsPerLanguageBreakdown.htm "Wikimedia Traffic Analysis Report - Page Edits Per Wikipedia Language - Breakdown" (2014 Q1).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110803213708/http://stats.wikimedia.org/wikimedia/squids/SquidReportPageEditsPerLanguageBreakdown.htm |date= 3 Augustus 2011 }} Stats.wikimedia.org, 2014-04-02. Besoek 24 Desember 2014. {{en}}</ref> !! Notas |- | [[Spanje]] || 90,1 || 80,6 || |- | [[VSA]] || 1,7 || 1,4 || |- | [[Frankryk]] || || 1,9 || |- | [[Italië]] || || 1,3 || |- | [[Nederland]] || || 1,0 || |- |[[Brasilië]] || || 0,9 || |- |[[Turkye]] || || 0,7 || |- |[[Duitsland]] || || 0,7 || |- |[[Andorra]] || || 0,7 || |- |[[Groot-Brittanje]] || || 0,6 || |} == Gebruikers == === Lesers en skrywers === Die Katalaanse Wikipedia maak deel uit van die grootste Katalaanssprekende hoofstroommedia (op die internet). Die herfs van 2016 lewer ongeveer 15 miljoen bladtrekke per maand op (dus, 'n halfmiljoen keer per dag).<ref>[https://stats.wikimedia.org/EN/TablesPageViewsMonthlyCombined.htm "Page Views for Wikipedia, Both sites, Normalized – Tuesday November 29, 2016".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161212173839/https://stats.wikimedia.org/EN/TablesPageViewsMonthlyCombined.htm |date=12 Desember 2016 }} stats.wikimedia.org. Besoek 30 November 2016. {{en}}</ref> Hierdie leserstatistiek vergelyk heel goed met van die grootste gedrukte en digitale koerante en tydskrifte in Katalaans. In Oktober 2016 tel die Katalaanse Wikipedia ook onder die ander vyf grootstes wat tussen 4 tot 21 miljoen bladtrekke gekry het: ''Nació Digital'' (20,8 miljoen), ''Vilaweb'' (12,3 miljoen), ''Ara'' (11,6 miljoen), ''El Món'' (6,0 miljoen) en ''El Punt Avui'' (4,4 miljoen).<ref>[http://www.ojdinteractiva.es/mitjans-digitals-en-catala "Início / Mitjans Digitals en Català / Octubre 2016".] ojdinteractiva.es. Besoek 30 November 2016. {{es}}{{ca}}</ref> (Let wel: ''Ara'' en ''El Punt Avui'' het albei "sagte betaalmure" omdat 10 gratis artikels per maand die leser aangebied word; elkeen van hierdie vyf genoemde digitale koerante het meer as 'n miljoen unieke lesers per maand.) Die meeste gebruikers (waaronder lesers en skrywers) van die Katalaanse Wikipedia is afkomstig uit Spanje, teen die aanvang van 2014 sowat 90 persent. Diegene uit die [[Verenigde State van Amerika]], [[Frankryk]] en [[Italië]] maak toe die grootste gros oorblywende bydraers uit. === Geslagsverdeling === Verhoudingsgewys is dit die mans wat hul die meeste met die werk op die Katalaanse Wikipedia bemoei, net soos elders op die ander Wikipediaweergawes ook.<ref name=dones/> Volgens 'n ondersoek in die jaar 2011 was slegs 8,5 persent bydraers (skrywers) vroue, terwyl die aantal vrouelesers 23,5 persent van die leserspubliek uitmaak. Na afloop van hierdie opname het die persentasie vrouelesers en -skrywers met 5 persent gestyg.<ref name=sondeig11/> In 2013 het die Katalaanse vrouebeweging, die Katalaanse Vroue-instituut (''Institut Català de les Dones'') met ''Amical Wikipedia'' begin saamwerk om die syfers gelyk te trek. Hierdie samewerking maak deel uit van die driejaarplan (2012-2015) van die Katalaanse plaaslike owerheid om die rol van die vrou in die samelewing te versterk.<ref name=dones/> == ''L'Enciclopèdia – l'enciclopèdia en valencià'' == Die Katalaanse Wikipedia moet nie verwar word met ''L'Enciclopèdia – l'enciclopèdia en valencià'' nie. Hierdie wiki en aanlynensiklopedie word grotendeels geskrywe volgens die reëls vir Valensiaans.<ref>[http://www.lenciclopedia.org/images/ajudauiquipedia.pdf "L'Enciclopèdia en valencià" (Ajuda).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171014083726/http://www.lenciclopedia.org/images/ajudauiquipedia.pdf |date=14 Oktober 2017 }} lenciclopedia.org. Besoek 14 September 2015.</ref> ''L'Enciclopèdia'' staan geheel en al onafhanklik van die Wikimedia Stigting, maar kan artikels uit die Katalaanse Wikipedia integreer omdat albei ensiklopedies onder dieselfde lisensie gepubliseer word. ''L'Enciclopèdia'' is op 2 Desember 2007 opgerig en het op 14 September 2015 in totaal 10&nbsp;623 artikels. Die ensiklopedie het wel 'n handjievol aktiewe gebruikers; gedurende die 30 dae tot 14 September 2015 was daar slegs 11 verskillende gebruikers doenig (minder as 'n honderdste van die aktiewe gebruikers by die Katalaanse Wikipedia).<ref>[http://www.lenciclopedia.org/Especial:Estad%C3%ADstiques "Estadístiques".] lenciclopedia.org. Besoek 14 September 2015.</ref> Op 4 Maart 2016 is daar 297 artikels bykomend toegevoeg. Slegs geregistreerde gebruikers mag bydra. == Galery == Hieronder is 'n paar uitgesoekte tuisbladfoto's soos die Katalaanse Wikipedia deur die loop van die jare heen verander het. <gallery> Portada del març del 2001.png|Maart 2001. Portada del maig del 2003.png|Mei 2003. Portada del març del 2004.png|Maart 2004. Portada del novembre del 2005.png|November 2005. Portada del gener del 2007.png|Januarie 2007. Viquipèdia catalan 2012-9-23.PNG|September 2012. </gallery> == Verwysings == <references> <ref name=decisions>[http://ca.wikipedia.org/w/index.php?title=Viquipèdia:Presa_de_decisions/2005/Sobre_criteris_d%27ús_dels_noms_de_la_llengua&oldid=328489 "Sobre criteris d'ús dels noms de la llengua".] Ca.wikimedia.org, 2006-02-11. Besoek op 18 Julie 2013. {{ca}}</ref> <!--<ref name=wmflabs>[http://wikistats.wmflabs.org/display.php?t=wp "List of Wikipedias".] Wikistats.com. Besoek op 1 Februarie 2014. {{en}}</ref>--> <ref name=charts>[http://stats.wikimedia.org/EN/ChartsWikipediaCA.htm "Wikipedia Charts – Catalan".]{{Dooie skakel|date=Mei 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Stats.wikimedia.org. Besoek op 8 April 2012. {{en}}</ref> <ref name=arriba100>[http://www.directe.cat/noticia/5305/la-viquipedia-catalana-arriba-als-100.000-articles-5305 "La Viquipèdia catalana arriba als 100.000 articles".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140202224814/http://www.directe.cat/noticia/5305/la-viquipedia-catalana-arriba-als-100.000-articles-5305 |date= 2 Februarie 2014 }} Directe.cat, 21 januari 2008. Besoek op 7 Desember 2012. {{ca}}</ref> <ref name=supera60>[http://www.directe.cat/noticia/746/la-viquipedia-supera-els-60.000-articles-en-catala-746 "La Viquipèdia supera els 60.000 articles en català".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170513202332/http://www.directe.cat/noticia/746/la-viquipedia-supera-els-60.000-articles-en-catala-746 |date=13 Mei 2017 }} Directe.cat, 2007-05-16. Besoek op 7 Desember 2012. {{ca}}</ref> <ref name=marato>[http://www.directe.cat/noticia/795/la-marato-viquipedia-ja-ha-comencat-795 "La Marató Viquipèdia ja ha començat".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140224060428/http://www.directe.cat/noticia/795/la-marato-viquipedia-ja-ha-comencat-795 |date=24 Februarie 2014 }} Directe.cat, 2008-05-18. Besoek op 7 Desember 2012. {{ca}}</ref> <ref name=wmes>[http://www.wikimedia.org.es/ Wikimedia España – Activades".] Besoek op 8 April 2012. {{es}}</ref> <ref name=wmcatold>[http://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_CAT&oldid=1404711 "Wikimedia CAT".] Meta.wikimedia.org, 2009-02-22. Besoek op 18 Julie 2013 {{en}}{{ca}}</ref> <ref name=mostedited>[http://stats.wikimedia.org/CA/TablesWikipediaCA.htm#mostedited "Most edited articles".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191021114029/https://stats.wikimedia.org/CA/TablesWikipediaCA.htm#mostedited |date=21 Oktober 2019 }} Stats.wikimedia.org. Besoek op 15 Augustus 2013.</ref> <ref name=recogn>[http://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMF_Resolutions/Recognition_of_Amical_Wikimedia&oldid=5543990 "Recognition of Amical Wikimedia".] Meta.wikimedia.org. Besoek op 18 Julie 2013. {{en}}</ref> <ref name=thematic>[http://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Thematic_Organizations&oldid=5556442 "Wikimedia Thematic Organizations".] Meta.wikimedia.org, 2013-06-10. Besoek op 18 Julie 2013. {{en}}</ref> <ref name=jimbo16mars>[http://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2001-March/000048.html Verslaguitreik van Jimbo Wales, 16 Maart 2001]</ref> <ref name=deutsch>[http://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2001-March/000049.html Verslag rondom die skepping van die Duitse Wikipedia]</ref> <ref name=red1>[https://web.archive.org/web/20010413083954/http://catalan.wikipedia.com/wiki.cgi?action=history&id=HomePage Die eerste wysigingsgeskiedenis van die Katalaanse tuisblad]. (Kaliforniese tyd word aangegee)</ref> <ref name=abac>[http://ca.wikipedia.org/w/index.php?title=%C3%80bac&oldid=1 Eerste wysigings op die Katalaanse Wikipedia] ''Nota:'' Later bevestig die gebruiker [[:ca:Especial:Contributions/Cdani|Cdani]] dat die IP-adres syne was.</ref> <ref name=rtva>[https://web.archive.org/web/20090524031757/http://www.informatius.ad/index.php?option=com_content&task=view&id=2776&Itemid=52 Onderhoud met Daniel op RTVA, Ràdio i televisió d'Andorra]</ref> <ref name=catval>Lees [[:ca:Viquipèdia:Presa de decisions/2005/Sobre criteris d'ús dels noms de la llengua]]</ref> <ref name=drassanes>[http://ca.wikipedia.org/w/index.php?title=Drassanes_Reials_de_Barcelona&action=history "Drassanes Reials de Barcelona: Historial de revisions".] Ca.wikimedia.org. Besoek op 20 Julie 2013. {{ca}}</ref> <ref name=dones>Davidpar (2013-07-22): [http://premsa.gencat.cat/pres_fsvp/AppJava/notapremsavw/detall.do?id=210788&idioma=0&departament=33&canal=34 "L'Institut Català de les Dones i Amical Wikimedia col·laboraran per introduir la perspectiva de gènere a la Viquipèdia".]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Gencat.cat, 2013-07-22. Besoek op 15 Augustus 2013. {{ca}}</ref> <ref name=sondeig11>[http://ca.wikipedia.org/w/index.php?title=Viquipèdia:Quart_sondeig_dels_usuaris/Informe_preliminar&oldid=9198103 "Viquipèdia:Quart sondeig dels usuaris/Informe preliminar".] Wikipedia.org, 2012-03-26. Besoek op 15 Augustus 2013. {{ca}}</ref> <ref name=ara160311>Giró, Alba (2016-03-11): [http://www.ara.cat/tecnologia/Viquipedia_0_1537646341.html "La Viquipèdia arriba als 500.000 articles".] ara.cat. Besoek op 11 Maart 2016. {{ca}}</ref> </references> == Voorbeeld == * 'n Voorbeeld van 'n Katalaanstalige artikel oor [[Afrikaans]]: [[:ca:Afrikaans|Afrikaans]]. == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Catalan Wikipedia|Katalaanse Wikipedia}} * [//ca.wikipedia.org/ Die tuisblad van die Katalaanse Wikipedia] * [[:ca:Especial:Estadístiques|Estadístiques Viquipèdia en català]] – statistiek vir die Katalaanse Wikipedia * [https://web.archive.org/web/20010405141718/http://catalan.wikipedia.com/ Skakel na die eerste voorblad van Wikipedia op 16 Maart 2001] {{Wikipedias}} {{sv-vertaal | pl = https://sv.wikipedia.org/w/index.php?title=Katalanskspr%C3%A5kiga_Wikipedia&oldid=46585199 }} [[Kategorie:Katalaans|Wikipedia]] [[Kategorie:Wikipedias volgens taal]] qdb5ixfpfmfgs9tn9dzbhwcw3z1ymw8 0 54153 2894088 2427627 2026-04-15T11:17:39Z BurgertB 2401 Skakel 2894088 wikitext text/x-wiki [[Lêer:ATA350-render.jpg|duimnael|regs|'n Kunstenaar se voorstelling van die voltooide ATA-350]] '''Search for Extra-Terrestrial Intelligence''' ('''SETI''') is 'n sambreelterm vir 'n verskeidenheid projekte wat deur mense onderneem word om na radioseine te soek wat moontlik van [[Buiteaardse lewe|buiteaardse beskawings]] kom. Vroeë SETI-projekte is onder meer deur die regering van die [[Verenigde State]] befonds, maar in die latere stadium van die soektog het finansiële bydraes hoofsaaklik uit private bronne gekom. Die kern van die projek is die 42 skottels van die ''Allen Telescope Array (ATA)'' wat deur die [[Universiteit van Kalifornië, Berkeley]], VSA bedryf word en deel uitmaak van die ''Hat Creek Observatory (HCO)'' in Shasta County, 467 kilometer noord-oos van [[San Francisco]]. ATA vang potensiële radioseine in die frekwensieband tussen 0,5 en 11,2 Gigahertz op. ATA is opgerig teen 'n koste van 50 miljoen VSA-$ en vernoem na [[Paul Allen]], die medestigter van ''Microsoft'' wat 'n ruim skenking vir die projek gemaak het. Die projek is op 22 April 2011 voorlopig gestaak weens 'n tekort aan fondse vir die onderhoud van die ATA-teleskoop wat gegewens aan SETI verskaf het.<ref>[http://www.welt.de/wissenschaft/article13274632/USA-haben-fuer-Ausserirdische-kein-Geld-mehr.html ''www.welt.de: SETI-Projekt eingestellt - USA haben für Außerirdische kein Geld mehr, 27 April 2011'']</ref> SETI se bedryfskoste beloop jaarliks ten minste 1,5 miljoen $, terwyl die SETI-instituut 'n verdere miljoen $ benodig. Dié koste is oorspronklik merendeels deur die deelstaat Kalifornië en die Amerikaanse ''National Science Foundation (NSF)'' gedra. Weens Kalifornië se finansiële krisis en inkortings by die NSF beskik SETI tans nie meer oor die nodige fondse om die salarisse van medewerkers en die kragrekening vir sy radioteleskope te betaal nie. == Geskiedenis == [[Lêer:SETI@home Multi-Beam screensaver.png|duimnael|regs|Die skermskut van ''SETI@home'']] In die Verenigde State is reeds in die 1960's met die eerste SETI-projekte begin. Die Universiteit van Berkeley se SETI-instituut met sowat 150 wetenskaplikes is in 1984 geopen. In 1999 het die soektog na buiteruimtelike intelligense met die susterprojek SETI@home na 'n nuwe fase gevorder - vrywillligers dwarsoor die wêreld is genooi om met hul tuisrekenaars by die projek in te skakel. Deur middel van 'n skermskut-program, wat van die projek se webtuiste afgelaai kon word, kon gewone mense die radioseine help ontleed terwyl hulle nie aan hul rekenaars gewerk het nie.<ref>[http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2004/09/04/OB/3/03.html ''Die Burger, 4 September 2004: Seti soek lewe in buitenste ruimte'']</ref> Die samespanning van honderdduisende tuisrekenaars op 'n enkele netwerk het die benodigde rekenaarkrag aan die projek verskaf.<ref>[http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1999/05/19/1/15.html ''Die Burger, 19 Mei 1999: Rekenaars soek ruimtewesens'']{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Die resultate is terug na Berkeley gestuur. In [[Suid-Afrika]] het in 2003 reeds 12&nbsp;000 mense aan die projek deelgeneem.<ref>[http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/2003/03/15/12/6.html ''Beeld, 15 Maart 2003: Radioseine weer bekyk vir ET-hulle'']</ref> So is tussen 1999 en 2009 sowat 1,84 miljard resultate van meer as 5,4 miljoen vrywilligers ontleed, alhoewel geeneen van die ondersoekte radioseine bewys kon lewer van intelligente buiteruimtelike lewe. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Seti}} [[Kategorie:Ruimteverkenning]] [[Kategorie:Buiteaardse lewe]] r9mm7o18d1cf0c3jg5p0pqyn982p27z 0 57203 2893823 2888229 2026-04-14T12:56:54Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893823 wikitext text/x-wiki Dr. [[Attie van der Colf]] ([[16 Desember]] [[1932]] - [[16 Junie]] [[2002]]) was 'n Suid-Afrikaanse predikant, digter, en skrywer.<ref name="ecke" /><ref name="gemeentegeskiedenis" /> Hy is skielik op [[16 Junie]] [[2002]] aan 'n [[hartaanval]] oorlede. Hy was nog so gesond dat sy vrou Eufesia,<ref name="geni-Eufesia" /> op reis was in [[Hawaii]] en dáár van sy dood moes hoor. Dit was 'n groot skok. Alhoewel hy reeds afgetree het, het hy steeds 'n vol en vrugbare lewe gelei en was hy ywerig besig met dig- en skryfwerk.<ref name="gemeentegeskiedenis" /> ==Jeug== Attie is op 16 Desember 1932 op die plaas Nabis in die [[Karasburg]]-distrik in [[Namibië]] gebore. Sy vader, Elias Lourens van der Colf, het daar geboer, terwyl sy moeder Louisa Jacoba Kriel was. Hy het die laerskole Aninuis (1940 tot 1941), [[Upington]] (1942 tot 1944) en [[Keetmanshoop]] (1945 tot 1947) bygewoon en aan die hoërskool op die dorp [[gematrikuleer]]. Op skool het hy deelgeneem aan [[atletiek]] en [[rugby]]. Hy was reeds bedrewe in die skryf van [[opstel]]le en [[Poësie|gedigte]], en het ook graag seëls versamel, handwerk gedoen, en baie gelees. ==Studies== Na matriek het hy hom aan die [[Universiteit van Stellenbosch]] ingeskryf en die [[BA-graad]] in [[1954]] behaal. Voordat hy aan die [[Teologiese Kweekskool (Stellenbosch)|Kweekskool op Stellenbosch]] begin studeer het, het hy eers 'n draai in die onderwys gemaak. Hy het in 1960 'n diploma in teologie en die [[Magister artium|MA-graad]] in Afrikaans-Nederlands voltooi. Die tema van sy [[Tesis|proefskrif]] was “Hubris – 'n Grieks Afrikaanse studie”. Aan die einde van 1960 is hy gelegitimeer. Tydens sy studentedae was hy 'n lid van die berg- en toerklub, het hy op die bestuur van die Admissiebond gedien, en bydraes gelewer vir die universiteit, Kweekskool, en Admissiebond se publikasies. In 1977 het hy by die [[Randse Afrikaanse Universiteit]] ingeskryf en die graad DLitt et Phil verwerf. Sy proefskrif handel oor: “Godsdiens en poësie – 'n ondersoek na die verhouding van enkele gedigte van [[N.P. van Wyk Louw]]”. ==Beroepe== Op 18 April 1961 is ds. Van der Colf georden en bevestig in sy eerste gemeente, Suidrand in Johannesburg. Hier het hy leiding geneem met die bou van die kerk. In 1966 het hy leraar van die gemeente Blinkpan in die destydse Oos-Transvaal geword. Ook hier het hy gehelp met die bou van 'n kerk. Dr Attie van der Colf is verantwoordelik vir 126 omrymings in die Liedboek van die Kerk. In 1971 is hy na Pretoria beroep as direkteur van kerklike inligting vir die sinodes van Noord- en Suid-Transvaal, Natal, en Midde-Afrika. In 1977 het hy teruggekeer na die aktiewe bediening en 'n beroep na die [[Linden|Linden-gemeente]] in [[Johannesburg]] aanvaar. Hy was vir agtien jaar lank, tot sy [[aftrede]] op 31 Mei 1995, in die gemeente. ==Gesinslewe== Hy is op 16 April 1960 getroud met Eufesia Maria Laubscher.<ref name="geni-Eufesia" /> Hulle het vyf kinders gehad: Elias Lourens (21 Junie 1961); Samuel Laubscher (08 Mei 1962); Adriaan Petrus (12 Julie 1963); Jacobus Martin (26 Junie 1964), en Annemarie Louise (29 Maart 1966). Daar is reeds tien kleinseuns en twee kleindogters. ==Skryfwerk en komposisies== Johan Symington skryf onder andere oor hom: “Van die plaas af, deur Keetmanshoop, Stellenbosch toe, lees hy, studeer hy, neem hy in en laat die soet van die taal diep in sy binneste lê. G’n wonder dat hy later sy doktorsgraad by RAU sou behaal nie en dit nogal in die departement van die “tintinkietaal” oor die werk van Van Wyk Louw. Uit sy gedigte ontdek hy die diepe geloof van 'n groot filosoof en kon hy soms so gemaklik uit Van Wyk Louw se werk aanhaal, soos ook uit ander gedigte en geskrifte.” Daar het ten minste elf publikasies uit sy hand verskyn, waaronder Hier staan ons (ʼn Geloftefees-bundel); ʼn Tweede kans (oor die Abraham Kriel Kinderhuis); Die bome wou ʼn koning hê (oor Bybelse plante); Op silwer wieke (reisindrukke van die Ooste); Gesond (oor die waarde van gesondheid); Daadchristene gevra (Bybelkor – oor Jakobus); Klein woorde (Stemmingsartikels, NGKU); Geloof maak jou ʼn wenner (Hebreërs – Bybelkor); Lig en Lewe (Bybeldagboek 1991, NGKU); Handboek vir die Erediens 1988 (mede-opsteller) en Langs Stille Waters ('n vroeë-oggend radioprogram op Sondae wat hy vir nege jaar behartig het). Hy het ook sewe boeke uit Engels vertaal en talle boekresensies en geestelike artikels geskryf. Dit is egter veral vir sy bydrae tot die skryf en vertaling van kerk- en geestelike liedere wat hy onthou sal word en sal voortleef vir baie jare. Hy is tereg genoem “die troebadoer van die kerk”. Dr Van der Colf het hom beywer vir die vernuwing van die kerklied. Hy was onder andere verantwoordelik vir: 110 liedere in die Afrikaanse Gesangboek van 1978, 90 liedere in die Jeugsangbundel, 22 liedere in Sing onder mekaar, 80 liedere in die kleutersangbundel Sing en Loof, 80 liedere in die Sionsgesange, 10 liedere in Gideons Sing en 126 liedere in die Liedboek van 2001. Dr Van der Colf was ook verantwoordelik vir die Lied van die Randse Afrikaanse Universiteit, Lied van die 5SA-Eenheid, Dr. Attie van der Colf het ook baie mense se lewens verander. Hy was altyd teen Apartheid en het teen segregasie gestaan. Sy naam sal nog lank aan mense se tonge bly. Hy verskyn ook in COENRAAD JOSEPHEUS CALITZ se proefskrif van die [[Universiteit van Pretoria]], waar Coenraad Dr Attie van der Colf sy opregte waardering beskou, waar hy sê: "My sincere appreciation to the following people and institutions who contributed in some way to this study: The late Dr. Attie van der Colf who wrote many of the songs that changed my life. Thank you for writing free songs that children could sing."<ref>https://repository.up.ac.za/bitstream/handle/2263/28490/00front.pdf?sequence=1&isAllowed=y</ref> 'n Brief oor sy dood: (Die van in die dokument sê: "van der Colff", maar die korrekte spelling is "van der Colf" met een f. == Kerkmusiekman Attie van der Colf sterf skielik in Johannesburg == ;Bydrae deur Neels Jackson: Die skepper van die Afrikaanse weergawe van ''Amazing Grace'' is eergisteraand skielik in sy meenthuis in Johannesburg dood. Dr. Attie van der Colf, een van die grootste bydraers tot die Liedboek van die Kerk, het vermoedelik 'n hartaanval gekry. Sy vrou, mev. Fesia van der Colf, was op reis in Hawaii toe sy gisteroggend die nuus van haar man se dood van haar dogter, me. Annemarie van der Colf, gehoor het. Van der Colf (69), wat die 18 jaar voor sy emeritaat in 1995 predikant was van die NG gemeente Linden, was in dié tyd onder andere skriba van die sinode van die NG Kerk in Suid-Transvaal. Sy dood het onverwags gekom omdat sy gesondheid eintlik goed was. Hy het die afgelope naweek nog gaan jag en 'n vriendin, mev. Marie Adendorff, het gister gesê sy en haar man het eergistermiddag nog met hom gekuier en grappies gemaak toe hy vir hulle 'n stukkie wildsvleis gebring het. Ds. Cassie Carstens, eindredakteur van die Liedboek, het gister gesê Van der Colf was een van die grootste drie bydraers tot die tekste van die gesange in die Liedboek. Hy het talle tekste geskep wat al in die Psalm-en-Gesangeboek van 1978 opgeneem is en baie daarvan kon net so in die Liedboek gebruik word. "Sonder Attie se bydrae sou die Liedboek leeg gewees het", het Carstens gesê. Hy het Van der Colf lof toegeswaai omdat sy Afrikaans vars en eietyds was. Boonop was Van der Colf altyd bereid om te luister na kritiek op sy werk en om terug te gaan en verder daaraan te skaaf. Van der Colf word gekrediteer vir meer as 100 Afrikaanse tekse in die Liedboek. Daaronder tel verskeie verbeterings van ouer Afrikaanse tekse, nuwe Afrikaanse tekse vir bekende geestelike liedere in ander tale en nuwe oorspronklike Afrikaanse tekse. Van der Colf word oorleef deur sy vrou, vyf kinders en sewe kleinkinders. == Bronne == *[https://archive.ph/rvnP#selection-21.1-53.150 Bydrae deur Neels Jackson] *[https://archive.ph/rvnP#selection-21.1-53.150 Kerkmusiekman Attie van der Colf sterf skielik in Jhb]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Beeld]], 12 Junie 2002 (Verkeerde spelling van die van) Korrek: <u>van der Colf</u> — daar was naamlik ook 'n ds. Adriaan Petrus (Attie) van der Colff (–2018), met wie hy nie verwar moet word nie. == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="ecke">https://ecke.co.za/van-der-colf-adriaan-petrus-attie/</ref> <ref name="gemeentegeskiedenis">https://www.gemeentegeskiedenis.co.za/van-der-colf-adriaan-petrus/</ref> <ref name="geni-Eufesia">https://www.geni.com/people/Eufesia-van-der-Colff-Laubscher/6000000008962334939</ref> }} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Van der Colf, Attie}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse predikante]] [[Kategorie:Afrikaanse digters]] [[Kategorie:Geboortes in 1933]] [[Kategorie:Sterftes in 2002]] 147xfkfgk8d5laej4bjeznvcdrqnevp 0 58749 2894003 2472264 2026-04-15T04:39:26Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2894003 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Lt rubjerg knude.jpg|regs|duimnael|Rubjerg Knudevuurtoring]] [[Lêer:Lighthouse Rubjerg Knude 1912.jpg|duimnael|Die vuurtoring in 1912]] '''Rubjerg Knudevuurtoring''' (''Rubjerg Knude Fyr'') is aan die kus van die Noordsee in Rubjerg geleë, in die Jutlandmunisipaliteit van Hjørring in Noord-Denemarke. Dit het op 27 Desember 1900 inwerking getree.<ref name="brochure">''Rubjerg Knude området'', Vendsyssel Historiske Museum, Miljøministeriet Naturstyrelsen Vendsyssel {{dk icon}}</ref> Die aanbou van die vuurtoring het in 1899 begin. Die vuurtoring is bo-op Lønstrup Klint (Krans), 60 meter bo seespieël, opgerig. Tot 1908 is hy aangevuur deur gas wat van 'n nabygeleë gasfabriek afkomstig was. .<ref name="museums">[http://www.dmol.dk/engelsk/billede_info.asp?genst_id=22300 Description of lighthouse] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050302050849/http://www.dmol.dk/engelsk/billede_info.asp?genst_id=22300 |date= 2 Maart 2005 }} Danish Museums Online. Retrieved September 6, 2011</ref> Lopende sandduine en stranderosie is 'n ernstige probleem. Die kus erodeer teen gemiddeld 1,5 meter per jaar, wat die duidelikste opgemerk kan word by die nabygeleë Mårupkerk.<ref name="brochure" /> Toe die kerk in ongeveer 1250 gebou is, was dit 1 kilometer van die kus geleë,<ref>[http://rubjergknude.dk/engelsk/net-exhibit/explore-rubjerg/maarup-church/history/ Mårup Church's history] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210927183724/http://rubjergknude.dk/engelsk/net-exhibit/explore-rubjerg/maarup-church/history/ |date=27 September 2021 }} [[Vendsyssel]] Historiske Museum, [[Hjørring]], Denmark. Retrieved September 8, 2011</ref> maar is in 2008 gesloop om te voorkom dat die huis van gebed in die see sal stort. Die vuurtoring het in 1 Augustus 1968 gesluit.<ref name="museums" /><ref name="duo">[http://www.lighthouse-duo.net/lh1/Rubjerg/Rubjerg.html Description of lighthouse] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060109221522/http://www.lighthouse-duo.net/lh1/Rubjerg/Rubjerg.html |date=2006-01-09 }} Lighthouse Duo. Retrieved September 6, 2011</ref> Vir 'n klompie jare is die geboue gebruik as 'n museum en koffiehuis ingespan, maar die lopende sand het oplaas veroorsaak dat dit in 2002 ontruim moes word.<ref name="museums" /> Teen 2009 was die kleiner geboue erg onder die druk van die sand beskadig <ref name="duo" /> en is later verwyder. == Besoek ook == * [[Lys van vuurtorings en vuurskepe in Denemarke]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://rubjergknude.dk/engelsk/cover-page/front-page/ Rubjerg Knude] Vendsyssel Historiske Museum, Hjørring, Denmark {{Koördinate|57|26|58|N|9|46|31|O|scale:2000_region:FR_type:landmark|aansig=titel}} [[Kategorie:Vuurtorings in Denemarke]] qni41oodz8fjpt11zjnuzw4c9bkgtn2 0 62065 2894013 2447804 2026-04-15T05:56:01Z Oesjaar 7467 Verbeter 2894013 wikitext text/x-wiki {{Russiese deelgebied | naam= Brjansk-oblast<br />Брянская область | beeld= Bryansk in Russia.svg | onderskrif= Die ligging van Brjansk-oblast in Rusland. | land= [[Lêer:Flag of Russia.svg|20px|border]] [[Rusland|Russiese Federasie]] | feddistrik= [[Sentrale Federale Distrik|Sentrale]] | ekonstreek= [[Sentrale ekonomiese streek|Sentrale]] | stigting= [[5 Julie]] [[1944]] | hoofstad= [[Brjansk]] | hoof= Alexander Bogomaz (''waarnemend'') | amp= Goewerneur | wetgewer= Oblast-doema | sensus= 2019 | totaal= 1&nbsp;200&nbsp;187 | rang1= 42ste | digtheid= 34,43/km² | stedelik= 70,9% | plattelands=29,1% | oppervlakte= 34&nbsp;857&nbsp;km² | rang2=62ste | tydsone= [[UTC+03:00]] | registrasie= 32 | tale= [[Russies]] | webtuiste= http://www.bryanskobl.ru/ | wapen-vlag= [[Lêer:Coat of Arms of Bryansk Oblast.svg|links|110px]] [[Lêer:Flag of Bryansk Oblast.svg|regs|130px|border]] }} '''Brjansk-oblast''' ([[Russies]]: Бря́нская о́бласть, ''Brjanskaja oblast'') is ’n [[Deelgebiede van Rusland|deelgebied]] van [[Rusland]]. Dit lê in die [[Sentrale Federale Distrik]] en die hoofstad is [[Brjansk]]. Die oblast het in 2019 altesaam 1&nbsp;200&nbsp;187 inwoners gehad.<ref name="2010Census">{{cite web |author=Russiese Staatstatistiekdiens |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/perepis_itogi1612.htm |title=Всероссийская перепись населения 2010 года. Том 1; Russiese Bevolkingsensus 2010, Vol. 1 |access-date=29 Junie 2012 |date=2011 |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20200430211656/https://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/perepis_itogi1612.htm |archive-date=30 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Geskiedenis == Die gebied wat nou Brjansk-oblast is, is sedert antieke tye deur [[Slawiërs|Slawiese volke]] bewoon. In die [[9de eeu|9de]] tot [[11de eeu]] het hulle aan die oewers van die [[Desna]]rivier gewoon en in die woude van die land tussen die Desna en die [[Oka (rivier)|Okarivier]]. Die stad Brjansk is in [[985]] gestig.<ref name="Cherno">{{cite web|url=http://www.chernobyl.info/index.php?userhash=&navID=561&lID=2|title=Bryansk Oblast|publisher=Chernobyl Info|accessdate=31 Mei 2010}}{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Lêer:Брянск - Соборная площадь (13).JPG|duimnael|links|240px|Kerkplein in Brjansk in die 1900's.]] Min is oor Brjansk bekend voor die [[Mongoolse Ryk|Mongoolse inval]] in Rusland. Nadat [[Michail van Tsjernigof]] deur die [[Mongole]] vermoor en sy hoofstad verwoes is, het sy seun en opvolger sy setel na Brjansk geskuif. In 1310, toe die Mongole weer die dorp vernietig het, het dit aan die Prinsdom [[Smolensk]] behoort. Ná die val van Tsjernigof is die Prinsdom Brjansk gestig. In 1356 was die Brjansk-gebied onder die gesag van die Groothertogdom [[Litaue]]. Die [[Grootprinsdom van Moskou]] het Brjansk in 1503 verower. Die stad is in ’n vesting verander wat ’n groot rol gespeel het in die Russiese [[Tyd van Beroeringe]]. [[Pieter die Grote]] het Brjansk by die [[Kiëf|Kiëf-goewernement]] ingelyf, maar [[Katharina die Grote]] het dit na die Orjol-goewernement geskuif. Brjansk-oblast is op 1 April 1920 gestig, maar in 1929 is dit by die Wes-oblast ingelyf. In 1937 is die Wes-oblast afgeskaf en tussen Smolensk en Orjol verdeel; Brjansk het deel van Orjol geword. Die moderne Brjansk-oblast is op [[5 Julie]] [[1944]] gestig.<ref name="Established">Verordening van 5 Julie 1944</ref> == Geografie == Brjansk-oblast lê in die westelike deel van [[Europa|Europese Rusland]] en van die [[Oos-Europese Vlakte]], in die middelste deel van die Desna-stroomgebied. Die klimaat is gematig kontinentaal; die gemiddelde temperatuur in Januarie is {{nowrap|-7}} tot {{nowrap|-9 ºC}} en in Julie 18 tot {{nowrap|20 ºC}}. Sowat ’n kwart van die oblast is bedek met woude, hoofsaaklik keëldraend, gemeng en bladwisselend, asook [[steppe|woudsteppe]]. Natuurlike bronne sluit in sand, klei, kalk, mergel en ander boumateriaal, asook fosforiet. Weens die [[Tsjornobil|Tsjernobil-kernramp]] op 26 April 1986 is ’n deel van Brjansk-oblast met [[radionuklied]]e besmet. In 1999 het sowat 226&nbsp;000 mense in gebiede gewoon met ’n besmettingsvlak van meer as 5&nbsp;Curie/km² – dit is sowat 16% van die oblast se bevolking. ==Politiek== [[Beeld:Bryansk Duma.JPG|duimnael|240px|Die setel van die oblast se doema in Brjansk.]] In die tyd van die [[Sowjetunie]] is die hoogste gesag in die oblast deur drie mense gedeel: die eerste sekretaris van Brjansk se [[Kommunistiese Party van die Sowjetunie|Kommunistiese Party]]-komitee (wat in werklikheid die meeste mag gehad het), die voorsitter van die oblast se sowjet (wetgewende mag) en die voositter van die uitvoerende komitee (uitvoerende mag). Sedert 1991 het die Kommunistiese Party alle gesag verloor en die hoof van die oblast se administrasie, en eindelik die goewerneur, word aangewys/gekies saam met die verkose streeksparlement. Die grondwet van die Brjansk-oblast is die basiese wet van die streek. Die doema is die wetgewende (verteenwoordigende) liggaam. Die wetgewende vergadering vaardig wette en ander verordeninge uit en hou toesig oor die implementering en toepassing van die wette wat dit uitvaardig. Die hoogste uitvoerende liggaam is die oblast se regering, wat territoriale uitvoerende liggame insluit soos die distriksadministrasie en komitees en kommissies wat vir ontwikkeling sorg en na daaglikse sake omsien. Die oblast se administrasie ondersteun die bedrywighede van die goewerneur, wat die hoogste amptenaar is. == Demografie == Bevolking: 1&nbsp;200&nbsp;187 (in 2019).<ref name="2010Census"/> '''Etniese samestelling''' (in 2010):<ref name="2010Census"/> * [[Russe]] 96,7% * [[Oekraïners]] 1,1% * [[Wit-Russe]] 0,4% * [[Armeniërs]] 0,4% * Roman 0,3% * [[Jode]] 0,1% * Ander 1% == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Bryansk Oblast}} * [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Bryansk Oblast|Engelse Wikipedia]] {{Koördinate|52|57|N|33|24|O|aansig=titel}} {{Deelgebiede van Rusland}} {{Normdata}} [[Kategorie:Russiese oblaste]] 8s25f35pdz2urnilaohs1uj5a0qokxf 0 62100 2893863 2731513 2026-04-14T13:53:33Z Arancycn 192361 2893863 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting |amptelike_naam=Lokeren |ander_naam= |inheemse_naam= |nedersetting_tipe=Munisipaliteit |bynaam= |slagspreuk= |translit_taal1= |translit_taal1_tipe= |translit_taal1_inligting= |translit_taal2= |translit_taal2_tipe= |translit_taal2_inligting= |beeld_stadsilhoeët=Lokeren - Casa de la Vila.jpg |beeldgrootte=250px |beeldbyskrif=Stadhuis in Lokeren |beeld_vlag=Flag of Lokeren.svg |vlaggrootte= |vlagskakel= |beeld_seël= |seëlskakel= |seëlgrootte= |beeld_skild=Lokeren Wapen 2025.png |skildskakel= |skildgrootte= |beeld_leë_embleem= |leë_embleemtipe= |leë_embleemgrootte= |leë_embleemskakel= |beeld_kaart=LokerenLocatie.png |kaartgrootte= |kaartbyskrif=Ligging van Lokeren in die provinsie Oos-Vlaandere |beeld_kaart1= |kaartgrootte1= |kaartbyskrif1= |beeld_punt_kaart= |puntkaartgrootte= |puntkaartbyskrif= |punt-x= |punt-y= |duimdrukkerkaart= |duimdrukkeretiketposisie= |duimdrukkerkaartgrootte= |duimdrukkerkaartbyskrif=Ligging van Lokeren in die provinsie Oos-Vlaandere |onderafdelingtipe=[[Land]] |onderafdelingnaam={{vlag|België}} |onderafdelingtipe1=[[Gewes (België)|Gewes (deelstaat)]] |onderafdelingtipe2=[[Provinsies van België|Provinsie]] |onderafdelingtipe3= |onderafdelingtipe4= |onderafdelingnaam1=[[Lêer:Flag of Flanders.svg|22px]] [[Vlaandere]] |onderafdelingnaam2=[[Lêer:Vlag van Oost-Vlaanderen.svg|22px]] [[Oos-Vlaandere]] |onderafdelingnaam3= |onderafdelingnaam4= |regeringvoetnotas= |regeringstipe= |leiertitel=Burgemeester |leiernaam=Filip Anthuenis (Open VLD) |leiertitel1= |leiertitel2= |leiertitel3= |leiertitel4= |leiernaam1= |leiernaam2= |leiernaam3= |leiernaam4= |stigtingstitel= |stigtingsdatum= |stigtingstitel2= |stigtingsdatum2= |stigtingstitel3= |stigtingsdatum3= |eenheidvoorkeur= |oppervlakvoetnotas= |oppervlakgroottes= |oppervlak_totaal_km2=67.50 |oppervlak_land_km2= |oppervlak_water_km2= |oppervlak_totaal_myl2= |oppervlak_land_myl2= |oppervlak_water_myl2= |oppervlak_water_persent= |oppervlak_stedelik_km2= |oppervlak_stedelik_myl2= |oppervlak_metro_km2= |oppervlak_metro_myl2= |oppervlak_leeg1_titel= |oppervlak_leeg1_km2l= |oppervlak_leeg1_myl2= |oppervlak_leeg2_titel= |oppervlak_leeg2_km2l= |oppervlak_leeg2_myl2= |hoogtevoetnotas= |hoogte_m= |hoogte_voet= |koördinaattipe= |koördinate = {{Koördinate|51|06|00|N|3|59|00|O|aansig=inlyn,titel}} |bevolking_soos_op=1 Januarie 2011 |bevolkingnotas= |bevolking_totaal=39546 |bevolkingsdigtheid_km2=586 |bevolkingsdigtheid_myl2= |bevolking_metro= |bevolkingsdigtheid_metro_km2= |bevolkingsdigtheid_metro_myl2= |bevolking_stedelik= |bevolkingsdigtheid_stedelik_km2= |bevolkingsdigtheid_stedelik_myl2= |bevolking_leeg1_titel= |bevolking_leeg1= |bevolkingsdigtheid_leeg1_km2= |bevolkingsdigtheid_leeg1_myl2= |bevolking_leeg2_titel= |bevolking_leeg2= |bevolkingsdigtheid_leeg2_km2= |bevolkingsdigtheid_leeg2_myl2= |bevolkingnota= |tydsone= |utcafset= |tydsone_DST= |uctafset_DST= |poskodetipe=Poskode |poskode=9160 |skakelkode=09 |leë_naam= |leë_inligting= |leë1_naam= |leë1_inligting= |leë2_naam= |leë2_inligting= |leë3_naam= |leë3_inligting= |voetnotas= |webwerf=[http://www.lokeren.be/ www.lokeren.be] }} '''Lokeren''' is 'n [[België|Belgiese]] stad in die [[Vlaandere|Vlaamse]] provinsie [[Oos-Vlaandere]]. Lokeren het 'n oppervlakte van 67&nbsp;km² en 40 332 inwoners (2014). Die Durme-rivier is 'n [[sytak]] van die [[Schelde]] en vloei deur die stad. Die stad beskik oor 'n spoorwegstasie wat verbindings na [[Sint-Niklaas]], [[Antwerpen]], [[Brussel]], Zele, [[Dendermonde]] en [[Gent]] bied. Lokeren kry in 1804 stadstatus. == Eksterne skakels == * {{nl}} [http://www.lokeren.be/ Die amptelike webwerf van die munisipaliteit] * {{nl}} Lokeren [http://users.telenet.be/oochappan/Lokeren/] {{CommonsKategorie}} {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Munisipaliteite in Oos-Vlaandere]] [[Kategorie:Nedersettings in Oos-Vlaandere]] [[Kategorie:Stede in Vlaandere]] amuwakj4bq0hzyssg0gtayp6mbb41q6 0 63087 2893941 1882473 2026-04-14T20:12:28Z JMK 649 teksdetails 2893941 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Ds John Taylor.jpg|duimnael|regs|260px|Ds. John Taylor.]] Ds. '''John Taylor''' (Scone, graafskap Perth, [[Skotland]], 1778 - [[Cradock]], [[21 Mei]] [[1860]]) was die eerste leraar van die [[NG gemeente Beaufort-Wes]] en daarna 36 jaar lank leraar van die [[NG gemeente Cradock]] tot aan sy dood. == Agtergrond == Taylor is in Skotland as leraar van die Presbiteriaanse Kerk opgelei, maar het hom later geroepe gevoel om onder die inboorlinge van [[Suid-Afrika]] as sendeling van die [[Londense Sendinggenootskap]] te kom werk. So het hy in Oktober 1816 in die geselskap van die later beroemde [[Robert Moffat]] en drie ander leraars, ds. [[John Evans]] (van [[1818]] tot [[1823]] Taylor se voorganger en eerste leraar van die [[NG gemeente Cradock]]), Kitchingman en Brownlee, met die skip ''Alacrity'' na Suid-Afrika uitgeseil. Die geskiedskrywer [[George McCall Theal]] beskryf hom as 'n man met "zeal and ability". Met ywer en toewyding het hy die sendingsaak gedien tot hy in 1818 saam met 'n sestal ander sendelinge sy band met die [[Londense Sendinggenootskap]] verbreek. Oor die redes waarom hy met die sendinggenootskap gebreek het, is daar vandag nie eenstemmigheid nie. Eerw. John Campbell sê dat Taylor 'n ruimer werkkring gesoek het, maar dit was waarskynlik onwaar, want die sendingwerkkringe van destyds was te groot om behoorlik te behartig. Andere meen dat lord [[Charles Somerset]], die Kaapse goewerneur, hulle oorgehaal het om die sendingveld te verlaat en sy gunstiger aanbiedinge aan te neem om predikante van die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk]] te word. Die destydse predikante-tekort, sowel as die goewerneur se uitgesproke beleid om die Hollandse Kerk te verengels deur die invoer van [[Skotse predikante in die NG Kerk|Skotse predikante]], steun die tweede opvatting. Die goewerneur self het destyds verklaar dat ds. Taylor en andere met die Londense Sendinggenootskap gebreek het omdat hulle nie kon saamgaan met die ongerymdhede wat daar destyds op party sendingstasies geheers het nie. Hulle kon hul blykbaar kwalik vereenselwig met die uiterste "negrofilistiese" beleid van hierdie genootskap en die "oordrewe en leuenagtige verhale van die mishandeling van die inboorlinge deur die boere". Ongeveer in die tyd dat Somerset vir Taylor die leraarspos in die pasgestigte gemeente Beaufort aangebied het, het hy in die huwelik getree met 'n Hollandssprekende dame, Antonia F. van Gysel, 'n suster van die tweede vrou van ds. [[Michiel Christiaan Vos|M.C. Vos]] van [[Tulbagh]]. == Op Beaufort == In dieselfde proklamasie waarin die stigting van die distrik Beaufort aangekondig word, is ook kennis gegee van die aanstelling van ds. Taylor as predikant van dié distrik. Vroeg in Desember [[1818]] het ds. Taylor hom reeds op Beaufort gevestig en sy werksaamhede begin. Hy moes nie slegs wit lidmate besoek en bearbei nie, maar ook die gekleurdes en saam met die landdros toesig hou oor die pasgestigte nedersetting op Kookfontein, wat gestig is as nedersetting of reserwe om die rondtrekkende inboorlinge te beweeg om hulle binne die grense van die Kolonie te kom vestig en 'n gevestigde lewenswyse aan te neem. Hy moes dus predikant sowel as sendeling vir 'n gebied so groot soos [[Nederland]] wees. Omdat die regering veral van hom verwag het om mense in die distrik op te soek, was ds. Taylor se taak byna bomenslik en onmoontlik. Boonop was daar geen spoor van die "decent dwelling" wat die regering aan hom en sy gesin beloof het nie. Hy moes 'n derderangse huisie met 'n ander gesin deel. Daar was ook geen kerkgebou nie. Sir [[John Fraser]] het later vertel dat sy vader, ds. [[Colin Fraser]], die tweede predikant, as kind vir hom vertel het: "Religious services were held at a poplar tree near where the present dam wall is; the church, a tent of wagon sails." Eers in 1820 kry die gemeente verlof om die dienste in 'n woonhuis van kmdt. Abraham de Klerk te hou. Eers laat in die jaar het dit moontlik geword. Toe Mary Moffat, die dogter van die sendeling [[Robert Moffat]] en later die vrou van die ontdekkingsreisiger [[David Livingstone]], Beaufort in Februarie 1820 besoek, beskryf sy die plek waar ds. Taylor dienste moes hou as "only a room in a farmhouse, with two beds in it. I have been in many odd-looking places, but never saw one like that". Herhaalde vertoë van die kerkraad "tot 't opbouwen van een simple gebouw dienende tot een kerk" het steeds op dowe ore by die owerheid geval en toe ds. Taylor in 1823 na Cradock verplaas is, het die gemeente nog geen kerkgebou gehad nie. Voorts het die goewerneur gereken dat die geaardheid van die distrik van so 'n aard was dat geskikte persone om die pos van diaken of ouderling te beklee, nie gevind sou kon word nie, sodat ds. Taylor meer as anderhalf jaar sonder 'n kerkraad oor die weg moes kom. Soms was hy etlike maande van die huis af weg met huisbesoek in die verskillende veldkornetskappe, want om almal van huis tot huis te besoek, sou minstens 18 maande duur. Ondanks dié moeilikhede het ds. Taylor die grondslae van die latere gemeente Beaufort gelê. Hy het met sorg verskillende registers (doop, huwelik, lidmaat) aangelê en noukeurig van die gemeente se geldsake boekgehou. Op [[11 April]] [[1819]] het hy die eerste kindjie gedoop en wel op Kookfontein; kort daarna 'n tweede "aan huis" op die dorp. Die eerste nagmaalweek was 29 tot 30 September 1820, toe die eerste lidmate (altesaam 65) aangeneem en voorgestel is. Reeds in Junie 1819 het ds. Taylor die eerste "bedestond" gehou en sedertdien was maandelikse bidure (Maandagoggend) in swang. Anderhalf jaar het ds. Taylor sy werk hier verrig sonder dat daar 'n kerkraad of gemeente in die kerkregtelike sin was. Die eerste kerkraadslede, benoem deur die landdros van [[Graaff-Reinet]], is op 16 Mei 1820 deur die goewerneur goedgekeur en op dieselfde dag is die gemeente Beaufort-Wes van owerheidsweë as gestig verklaar. Die eerste kerkraad het uit twee ouderlinge (Christiaan Bothma en M.J. van Stade) en drie diakens (Gysbert Janze, Dirk Wouter de Plooy, Dapper Goerge Stefanus de Beer) bestaan. Hierna is die eerste kerkraadsvergadering op 29 September 1820 gehou toe D.G.S. de Beer die eerste diaken-kassier was. Die eerste koster was ene Frylinck. Reeds in November 1820 besluit die kerkraad om vier maal per jaar Nagmaalsfees te hou, naamlik die derde Sondag van Januarie, April, Julie en Oktober. Die fees het reeds op Vrydag begin, onder meer met die aanneem van jong lidmate wat dan die Saterdag tydens een van die voorbereidingsdienste voorgestel is. Sondag was die Nagmaalsdienste en Maandagmôre moes die kerkraadsvergadering gehou word. Aan die begin van 1824 is ds. Taylor deur die goewerneur na [[Cradock]] verplaas. Sy laaste kerkraadsvergadering was op [[5 Januarie]] [[1824]]. Dit is al wat die kerkraad se notule oor sy vertrek rep. == Gemeente Cradock en dood == Die NG gemeente Cradock het ds. Taylor getrou en onafgebroke 36 jaar lank gedien tot sy dood in die ouderdom van 72. Die medewerker van die ''[[Kerkbode]]'' het berig sy heengaan was "sag en vreedsaam". Sy stoflike oorskot en dié van sy vrou en twee dogters rus binne die ringmuur van die kerk op [[Cradock]]. Hy was 41 jaar lank in die evangeliebediening. Gedurende sy lang dienstyd is die gemeente Beaufort in vier en die gemeente Cradock in ses gemeentes verdeel. Hoewel hy 'n Skot en in beginsels teen die [[Groot Trek]] gekant was, het hy hom as leraar van Cradock baie sterk beywer vir die geestelike bearbeiding van die Voortrekkers. In sy prediking was hy die Hollandse taal nooit heeltemal magtig nie. == Bronne == * [[Andries Dreyer|Dreyer, eerw. A.]] 1924. ''Eeufeest-Album van de Nederduits Gereformeerde-Kerk in Zuid-Afrika 1824 - 1924''. Kaapstad: Publikatie-kommissie van de Z.A. Bijbelvereniging. * [[Phil Olivier|Olivier, ds. P.L.]] (samesteller), ''[[Ons gemeentelike feesalbum]]''. Kaapstad en Pretoria: N.G. Kerk-uitgewers, 1952. * [[A.P. Smit|Smit, ds. A.P.]] 1945. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Beaufort-Wes (1820-1945)''. Beaufort-Wes: N.G. Kerkraad. {{DEFAULTSORT:Taylor, John}} [[Kategorie:Predikante van die Nederduitse Gereformeerde Kerk]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse predikante]] [[Kategorie:Karoo]] [[Kategorie:Geboortes in 1778]] [[Kategorie:Sterftes in 1860]] bxn4zlvoduft8da6a6dzh4rwq3irr9h 2893942 2893941 2026-04-14T20:17:58Z JMK 649 skakel, details 2893942 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Ds John Taylor.jpg|duimnael|regs|260px|Ds. John Taylor.]] Ds. '''John Taylor''' (Scone, graafskap Perth, [[Skotland]], 1778 - [[Cradock]], [[21 Mei]] [[1860]]) was die eerste leraar van die [[NG gemeente Beaufort-Wes]] en daarna 36 jaar lank leraar van die [[NG gemeente Cradock]] tot aan sy dood. == Agtergrond == Taylor is in Skotland as leraar van die Presbiteriaanse Kerk opgelei, maar het hom later geroepe gevoel om onder die inboorlinge van [[Suid-Afrika]] as sendeling van die [[Londense Sendinggenootskap]] te kom werk. So het hy in Oktober 1816 in die geselskap van die later beroemde [[Robert Moffat]] en drie ander leraars, ds. [[John Evans]] (van [[1818]] tot [[1823]] Taylor se voorganger en eerste leraar van die [[NG gemeente Cradock]]), Kitchingman en Brownlee, met die skip ''Alacrity'' na Suid-Afrika uitgeseil. Die geskiedskrywer [[George McCall Theal]] beskryf hom as 'n man met "zeal and ability". Met ywer en toewyding het hy die sendingsaak gedien tot hy in 1818 saam met 'n sestal ander sendelinge sy band met die [[Londense Sendinggenootskap]] verbreek het. Oor die redes waarom hy hom van die sendinggenootskap onttrek het, is daar vandag nie eenstemmigheid nie. Eerw. John Campbell sê dat Taylor 'n ruimer werkkring gesoek het, maar dit was waarskynlik onwaar, want die sendingwerkkringe van destyds was te groot om behoorlik te behartig. Andere meen dat lord [[Charles Somerset]], die Kaapse goewerneur, hulle oorgehaal het om die sendingveld te verlaat en sy gunstiger aanbiedinge aan te neem om predikante van die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk]] te word. Die destydse predikante-tekort, sowel as die goewerneur se uitgesproke beleid om die Hollandse Kerk te verengels deur die invoer van [[Skotse predikante in die NG Kerk|Skotse predikante]], steun die tweede opvatting. Die goewerneur self het destyds verklaar dat ds. Taylor en andere met die Londense Sendinggenootskap gebreek het omdat hulle nie kon saamgaan met die ongerymdhede wat daar destyds op party sendingstasies geheers het nie. Hulle kon hul blykbaar kwalik vereenselwig met die uiterste "negrofilistiese" beleid van hierdie genootskap en die "oordrewe en leuenagtige verhale van die mishandeling van die inboorlinge deur die boere". Ongeveer in die tyd dat Somerset vir Taylor die leraarspos in die pasgestigte gemeente Beaufort aangebied het, het hy in die huwelik getree met 'n Hollandssprekende dame, Antonia F. van Gysel, 'n suster van die tweede vrou van ds. [[Michiel Christiaan Vos|M.C. Vos]] van [[Tulbagh]]. == Op Beaufort == In dieselfde proklamasie waarin die stigting van die distrik Beaufort aangekondig word, is ook kennis gegee van die aanstelling van ds. Taylor as predikant van dié distrik. Vroeg in Desember [[1818]] het ds. Taylor hom reeds op Beaufort gevestig en sy werksaamhede begin. Hy moes nie slegs wit lidmate besoek en bearbei nie, maar ook die gekleurdes en saam met die landdros toesig hou oor die pasgestigte nedersetting op Kookfontein, wat gestig is as nedersetting of reserwe om die rondtrekkende inboorlinge te beweeg om hulle binne die grense van die Kolonie te kom vestig en 'n gevestigde lewenswyse aan te neem. Hy moes dus predikant sowel as sendeling vir 'n gebied so groot soos [[Nederland]] wees. Omdat die regering veral van hom verwag het om mense in die distrik op te soek, was ds. Taylor se taak byna bomenslik en onmoontlik. Boonop was daar geen spoor van die "decent dwelling" wat die regering aan hom en sy gesin beloof het nie. Hy moes 'n derderangse huisie met 'n ander gesin deel. Daar was ook geen kerkgebou nie. Sir [[John Fraser]] het later vertel dat sy vader, ds. [[Colin Fraser]], die tweede predikant, as kind vir hom vertel het: "Religious services were held at a poplar tree near where the present dam wall is; the church, a tent of wagon sails." Eers in 1820 kry die gemeente verlof om die dienste in 'n woonhuis van kmdt. Abraham de Klerk te hou. Eers laat in die jaar het dit moontlik geword. Toe Mary Moffat, die dogter van die sendeling [[Robert Moffat]] en later die vrou van die ontdekkingsreisiger [[David Livingstone]], Beaufort in Februarie 1820 besoek, beskryf sy die plek waar ds. Taylor dienste moes hou as "only a room in a farmhouse, with two beds in it. I have been in many odd-looking places, but never saw one like that". Herhaalde vertoë van die kerkraad "tot 't opbouwen van een simple gebouw dienende tot een kerk" het steeds op dowe ore by die owerheid geval en toe ds. Taylor in 1823 na Cradock verplaas is, het die gemeente nog geen kerkgebou gehad nie. Voorts het die goewerneur gereken dat die geaardheid van die distrik van so 'n aard was dat geskikte persone om die pos van diaken of ouderling te beklee, nie gevind sou kon word nie, sodat ds. Taylor meer as anderhalf jaar sonder 'n kerkraad oor die weg moes kom. Soms was hy etlike maande van die huis af weg met huisbesoek in die verskillende veldkornetskappe, want om almal van huis tot huis te besoek, sou minstens 18 maande duur. Ondanks dié moeilikhede het ds. Taylor die grondslae van die latere gemeente Beaufort gelê. Hy het met sorg verskillende registers (doop, huwelik, lidmaat) aangelê en noukeurig van die gemeente se geldsake boekgehou. Op [[11 April]] [[1819]] het hy die eerste kindjie gedoop en wel op Kookfontein; kort daarna 'n tweede "aan huis" op die dorp. Die eerste nagmaalweek was 29 tot 30 September 1820, toe die eerste lidmate (altesaam 65) aangeneem en voorgestel is. Reeds in Junie 1819 het ds. Taylor die eerste "bedestond" gehou en sedertdien was maandelikse bidure (Maandagoggend) in swang. Anderhalf jaar het ds. Taylor sy werk hier verrig sonder dat daar 'n kerkraad of gemeente in die kerkregtelike sin was. Die eerste kerkraadslede, benoem deur die landdros van [[Graaff-Reinet]], is op 16 Mei 1820 deur die goewerneur goedgekeur en op dieselfde dag is die gemeente Beaufort-Wes van owerheidsweë as gestig verklaar. Die eerste kerkraad het uit twee ouderlinge (Christiaan Bothma en M.J. van Stade) en drie diakens (Gysbert Janze, Dirk Wouter de Plooy, Dapper Goerge Stefanus de Beer) bestaan. Hierna is die eerste kerkraadsvergadering op 29 September 1820 gehou toe D.G.S. de Beer die eerste diaken-kassier was. Die eerste koster was ene Frylinck. Reeds in November 1820 besluit die kerkraad om vier maal per jaar Nagmaalsfees te hou, naamlik die derde Sondag van Januarie, April, Julie en Oktober. Die fees het reeds op Vrydag begin, onder meer met die aanneem van jong lidmate wat dan die Saterdag tydens een van die voorbereidingsdienste voorgestel is. Sondag was die Nagmaalsdienste en Maandagmôre moes die kerkraadsvergadering gehou word. Aan die begin van 1824 is ds. Taylor deur die goewerneur na [[Cradock]] verplaas. Sy laaste kerkraadsvergadering was op [[5 Januarie]] [[1824]]. Dit is al wat die kerkraad se notule oor sy vertrek rep. == Gemeente Cradock en dood == Ds. Taylor het die NG gemeente Cradock 36 jaar lank getrou en onafgebroke gedien tot sy dood op die ouderdom van 72. Die medewerker van die ''[[Kerkbode]]'' het berig dat sy heengaan "sag en vreedsaam" was. Sy stoflike oorskot en dié van sy vrou en twee dogters rus binne die ringmuur van die kerk op [[Cradock]]. Hy was 41 jaar lank in die evangeliebediening. Gedurende sy lang dienstyd is die gemeente Beaufort in vier en die gemeente Cradock in ses gemeentes verdeel. Hoewel hy 'n [[Skotte|Skot]] en in beginsels teen die [[Groot Trek]] gekant was, het hy hom as leraar van Cradock baie sterk beywer vir die geestelike bearbeiding van die Voortrekkers. In sy prediking was hy die Hollandse taal nooit heeltemal magtig nie. == Bronne == * [[Andries Dreyer|Dreyer, eerw. A.]] 1924. ''Eeufeest-Album van de Nederduits Gereformeerde-Kerk in Zuid-Afrika 1824 - 1924''. Kaapstad: Publikatie-kommissie van de Z.A. Bijbelvereniging. * [[Phil Olivier|Olivier, ds. P.L.]] (samesteller), ''[[Ons gemeentelike feesalbum]]''. Kaapstad en Pretoria: N.G. Kerk-uitgewers, 1952. * [[A.P. Smit|Smit, ds. A.P.]] 1945. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Beaufort-Wes (1820-1945)''. Beaufort-Wes: N.G. Kerkraad. {{DEFAULTSORT:Taylor, John}} [[Kategorie:Predikante van die Nederduitse Gereformeerde Kerk]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse predikante]] [[Kategorie:Karoo]] [[Kategorie:Geboortes in 1778]] [[Kategorie:Sterftes in 1860]] bhcvbicxcvp1fl26ax6h09z0vsr3tak 0 66923 2893920 2883760 2026-04-14T19:33:47Z ~2026-20262-76 205679 2893920 wikitext text/x-wiki : ''Hierdie artikel handel oor die Suid-Afrikaanse nasionale manskrieketspan. Vir die artikel oor die nasionale vrouekrieketspan, sien [[Suid-Afrikaanse nasionale vrouekrieketspan]], en vir die artikel oor die plant, sien [[Protea (genus)|Protea]].'' {{Inligtingskas Krieketspan | naam = Suid-Afrika | beeld = Kenteken van die Suid-Afrikaanse nasionale krieketspan.svg | byskrif = Kenteken van die Suid-Afrikaanse nasionale krieketspan | bynaam = Proteas | konferensie = [[Krieket Suid-Afrika]] (KSA) | toetskaptein = [[Temba Bavuma]] | edi-kaptein = Temba Bavuma | t20i-kaptein = [[Aiden Markram]] | afrigter = {{vlagikoon|Suid-Afrika}} [[Shukri Conrad]] | toetsstatusjaar = 1889 | ikr_status = Volle lid | ikr_aansluiting = 1909 | ikr_streek = [[Afrikakrieketvereniging|AKV]] (Afrika) | toetsrang = 2de | beste_toetsrang = 1ste (1 Januarie 1969) | edi-rang = 5de | beste_edi-rang = 1ste (1 Mei 1996) | t20i-rang = 5de | beste_t20i-rang = 1ste (8 Augustus 2012) | eerste_toets = t {{Cr-EN}} op [[St. Georgespark, Port Elizabeth|St. Georgespark]], [[Gqeberha|Port Elizabeth]]; 12–13 Maart 1889 | mees_onlangse_toets = t {{Cr-IN}} op [[Assam-krieketverenigingstadion]], [[Guwahati]]; 22–26 November 2025 | aantal_toetse = 479 | aantal_toetse_vanjaar = 0 | toetsrekord = 191/162 (39,87%)<br />(0 gelykop, 126 onbeslis) | toetsrekord_vanjaar = 0/0 (0 gelykop, 0 onbeslis) | wtk_verskynings = 4/4 | wtk_eerste = [[Wêreldtoetskampioenskap 2019–2021|2019–2021]] | wtk_beste = '''Kampioen''' (in [[Wêreldtoetskampioenskap 2023–2025|2023–2025]]) | eerste_edi = t {{Cr-IN}} op [[Eden Gardens]], [[Kolkata]]; 10 November 1991 | mees_onlangse_edi = t {{Cr-IN}} op [[ACA-VDCA-krieketstadion]], [[Visakhapatnam]]; 6 Desember 2025 | aantal_edis = 698 | aantal_edis_vanjaar = 0 | edi-rekord = 421/250 (60,32%)<br />(6 gelykop, 21 onbeslis) | edi-rekord_vanjaar = 0/0<br />(0 gelykop, 0 onbeslis) | wb_verskynings = 9/13 | wb_eerste = [[Krieketwêreldbeker 1992|1992]] | wb_beste = Halfeindrondte (in [[Krieketwêreldbeker 1992|1992]], [[Krieketwêreldbeker 1999|1999]], [[Krieketwêreldbeker 2007|2007]], [[Krieketwêreldbeker 2015|2015]] en [[Krieketwêreldbeker 2023|2023]]) | kt_verskynings = 9/9 | kt_eerste = [[Kampioenetrofee 1998|1998]] | kt_beste = '''Kampioen''' (in [[Kampioenetrofee 1998|1998]]) | eerste_t20i = t {{Cr-NZ}} op [[Wanderersstadion|Wanderers]], [[Johannesburg]]; 21 Oktober 2005 | mees_onlangse_t20i = t {{Cr-NZ}} op [[Eden Gardens]], [[Kolkata]]; 5 Maart 2026 | aantal_t20is = 225 | aantal_t20is_vanjaar = 11 | t20i-rekord = 122/98 (54,22%)<br />(2 gelykop, 3 onbeslis) | t20i-rekord_vanjaar = 8/2<br />(1 gelykop, 0 onbeslis) | wt20-verskynings = 10/10 | eerste_wt20 = [[T20I-wêreldbeker 2007|2007]] | beste_wt20 = Naaswenner (in [[T20I-wêreldbeker 2024|2024]]) | h_patroon_la = | h_patroon_b = _collar | h_patroon_ra = | h_patroon_broek = | h_linkerarm = FFFFF0 | h_liggaam = FFFFF0 | h_regterarm = FFFFF0 | h_broek = FFFFF0 | a_patroon_la = _rsa_ct25 | a_patroon_b = _rsa_ct25 | a_patroon_ra = _rsa_ct25 | a_patroon_broek = _goldsides | a_linkerarm = 005443 | a_liggaam = 005443 | a_regterarm = 005443 | a_broek = 005443 | t_patroon_la = _rsa_t20_25 | t_patroon_b = _rsa_t20_25 | t_patroon_ra = _rsa_t20_25 | t_patroon_broek = _goldsides | t_linkerarm = F2C200 | t_liggaam = F2C200 | t_regterarm = F2C200 | t_broek = 005443 }} Die '''Proteas''' is die nasionale [[krieket]]span wat [[Suid-Afrika]] in [[toetskrieket|toets-]] en kitskrieket verteenwoordig. Dit word beheer en geadministreer deur [[Krieket Suid-Afrika]] (KSA) en is ’n volle lid van die [[Internasionale Krieketraad]] (IKR) met toets-, [[Internasionale eendagwedstryd|EDI]]- en [[Twintig20|T20I]]-status. Die Proteas is na die [[koningsprotea]], die nasionale blom van Suid-Afrika, genoem. Krieket is een van Suid-Afrika se nasionale sportsoorte en die Proteas behoort tot dié land se vernaamste nasionale spanne. Die Proteas is tans (Maart 2026) tweede op die IKR-toetsranglys, vyfde op die eendagranglys en vyfde op die Twintig20-wêreldranglys.<ref name="Toetsrang">{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/rankings/team-rankings/mens/test |title=Men's Test Team Rankings |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |date=4 Maart 2026 |accessdate=6 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/rankings/team-rankings/mens/odi |title=Men's ODI Team Rankings |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |date=4 Maart 2026 |accessdate=6 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/rankings/team-rankings/mens/t20i |title=Men's T20I Team Rankings |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |date=4 Maart 2026 |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> Suid-Afrika is die derde oudste nasionale span in toetskrieket en het tydens die 1888/89-seisoen sy [[Eersterangse krieket|eersterangse]] en internasionale krieketdebuut gemaak, toe Suid-Afrika ’n toerende [[Engelse nasionale krieketspan|Engeland]] gehuisves het. Aan die begin kon die span nóg teen [[Australiese nasionale krieketspan|Australië]] nóg teen Engeland meeding, maar nadat hulle beide ervaring en kundigheid verkry het, kon die Proteas aan die begin van die 20ste eeu ’n mededingende span op die veld stuur. Die span het tot in die 1960’s gereeld teen Australië, Engeland en [[Nieu-Seelandse nasionale krieketspan|Nieu-Seeland]] gespeel, maar nadat ’n onverbiddelike weerstand teen Suid-Afrika se [[apartheid]]sbeleid ontstaan het, is ’n internasionale verbanning deur die IKR aangekondig, nadat ander internasionale beheerliggame Suid-Afrika ook uitgesluit het. Vervolgens het Suid-Afrika nie aan die eerste vier [[krieketwêreldbeker]]toernooie (in [[Krieketwêreldbeker 1975|1975]], [[Krieketwêreldbeker 1979|1979]], [[Krieketwêreldbeker 1983|1983]] en [[Krieketwêreldbeker 1987|1987]]) deelgeneem nie. Toe die verbanning ingestel is, het Suid-Afrika oor ’n span met spelers soos [[Eddie Barlow]], [[Graeme Pollock]] en [[Mike Procter]] beskik wat destyds as die beste span ter wêreld beskou is. Die uitsluiting uit internasionale krieket was tot in 1991 in werking en ná hul hertoelating kon Suid-Afrika teen ander toetslande soos [[Indiese nasionale krieketspan|Indië]], [[Pakistanse nasionale krieketspan|Pakistan]], [[Sri Lankaanse nasionale krieketspan|Sri Lanka]] en [[Wes-Indiese nasionale krieketspan|Wes-Indië]] speel. Die span vertoon sterk sedert hul hertoelating en het by tye die eerste plek op die onderskeidelike internasionale ranglyste beklee, maar het tot dusver minder sukses tydens internasionale toernooie behaal. Al is Suid-Afrika telkens een van die gunstelingspanne om beide die krieketwêreldbeker- en die [[T20I-wêreldbeker]]trofee te verower, het dié eer hulle nog nie te beurt geval nie. Hul beste prestasie tot dusver is die halfeindstryd, wat die Proteas tydens vyf krieketwêreldbekertoernooie gehaal het (in [[Krieketwêreldbeker 1992|1992]], [[Krieketwêreldbeker 1999|1999]], [[Krieketwêreldbeker 2007|2007]], [[Krieketwêreldbeker 2015|2015]] en [[Krieketwêreldbeker 2023|2023]]) en die eindstryd tydens die [[T20I-wêreldbeker 2024]], waar hulle naelskraap teen Indië verloor het. Die Proteas het die IKR se [[Kampioenetrofee]] tydens hul debuut en die goue medalje tydens die [[Statebondspele]] ingepalm (albei in 1998). In 2025 het die Proteas in die eindstryd van die [[Wêreldtoetskampioenskap 2023–2025]] Australië met vyf paaltjies verslaan en sodoende hul tweede IKR-titel gewen. Van die noemenswaardige spelers sedert hertoelating is [[Allan Donald]], [[Makhaya Ntini]], [[Shaun Pollock]], [[Jacques Kallis]], [[Graeme Smith]], [[Kagiso Rabada]], [[AB de Villiers]], [[Dale Steyn]], [[Herschelle Gibbs]], [[Faf du Plessis]], [[Morné Morkel]], [[Imran Tahir]], [[David Miller]] en [[Hashim Amla]]. Nege voormalige Suid-Afrikaanse spelers is in die [[Internasionale Krieketraad]] se Heldesaal opgeneem. == Beheerliggaam == {{Hoofartikel|Krieket Suid-Afrika}} [[Lêer:St Alban's College, krieket, Pretoria.jpg|duimnael|links|’n Krieketwedstryd by St Alban's College, [[Lynnwood Glen]], [[Pretoria]]]] Van die 1880’s af is krieket in Suid-Afrika deur beheerliggame bestuur en van die 1890’s af was daar aparte beheerliggame vir elkeen van die [[Demografie van Suid-Afrika|Suid-Afrikaanse bevolkingsgroepe]].<ref name="UCB">{{en}} {{cite web |url=https://static.espncricinfo.com/db/NATIONAL/RSA/ABOUT_THE_UCB/ |title=The United Cricket Board of South Africa |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> Op 15 Junie 1909 het Suid-Afrika saam met [[Krieket Australië|Australië]] en [[Marylebone-krieketklub|Engeland]] die Imperiale Krieketkonferensie (IKK; nou [[Internasionale Krieketraad]], IKR) gestig.<ref name="IKK">{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/about/the-icc/history-of-icc/1909-1963 |title=1909–1963 – Imperial Cricket Conference |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> Die Verenigde Krieketraad van Suid-Afrika het in Junie 1991 met die samesmelting van die in 1976 gestigte Suid-Afrikaanse Krieketunie en die Suid-Afrikaanse Krieketraad ontstaan, waardeur die etniese verdeling in Suid-Afrikaanse krieket beëindig is. Krieket Suid-Afrika (KSA) is in 2002 gestig en het tot in 2008 langs die in 1991 gestigte Verenigde Krieketraad van Suid-Afrika (VKR) bestaan. Van 2002 tot 2008 was die Verenigde Krieketraad van Suid-Afrika verantwoordelik vir amateurkrieket, terwyl Krieket Suid-Afrika toesig gehou het oor professionele krieket; in 2008 het die Verenigde Krieketraad van Suid-Afrika saamgesmelt met Krieket Suid-Afrika. Sedertdien is dit die beheerliggaam van krieket in Suid-Afrika en toesighouer van die Suid-Afrikaanse nasionale krieketspanne.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://cricket.co.za/about-csa/ |title=About CSA |publisher=[[Krieket Suid-Afrika]] |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> Reeds in 1991 het Suid-Afrika weer ’n volle lid van die [[Internasionale Krieketraad]] (IKR) geword en Suid-Afrika mag dus toetskrieket speel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/about/members/associate/cricket-south-africa |title=Cricket South Africa |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> Daarbenewens was die Suid-Afrikaanse beheerliggaam in 1997 ’n stigtingslid van die [[Afrikakrieketvereniging]].<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.africacricket.com/members.php |title=Members |publisher=[[Afrikakrieketvereniging]] |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> Krieket Suid-Afrika bestuur al die Suid-Afrika-verteenwoordigende nasionale spanne, insluitende die mans, vroue en jeug. Hulle is ook verantwoordelik vir die bestuur en organisasie van toets-, EDI- en T20I-reekse teen ander spanne, en die reël van internasionale wedstryde tuis. Daarbenewens is KSA verantwoordelik vir inkomsteverkryging deur die verkoop van kaartjies, borgskappe en uitsaairegte, veral in verband met die Suid-Afrikaanse span. Kinders en jongmense word reeds op skool aan krieket bekend gestel en na gelang van hul belangstelling en talent begin hulle met hul afrigting. Net soos ander krieketlande beskik Suid-Afrika oor ’n o/19-nasionale span wat aan die [[o/19-krieketwêreldbeker]] deelneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/the-under-19-world-cup-232496 |title=The Under-19 World Cup |publisher=ESPNcricinfo |author=Martin Williamson |date=11 Januarie 2006 |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> Suid-Afrika A is die tweede nasionale span van Suid-Afrika en van hul wedstryde geniet [[Eersterangse krieket|eersterangse]] of A-lys-status. == Geskiedenis == === Invoering en vestiging van krieket === [[Lêer:Donald Currie (1825-1909), by Walter William Ouless.jpg|duimnael|links|upright|[[Donald Currie]], skenker van die Curriebeker in beide krieket en rugby]] Soos in ander dele van die wêreld het Britse kolonisasie die spel krieket na Suid-Afrika gebring, waar dit vinnig gewildheid verwerf het. Die eerste bekende krieketwedstryd in Suid-Afrika het in 1808 tussen twee diensspanne in Kaapstad vir ’n prys van duisend riksdaler plaasgevind.<ref name="auto">{{en}} {{cite web |url=https://bleacherreport.com/articles/79768-history-of-south-african-sport-vi-cricket |title=History of South African sport – Cricket |publisher=BleacherReport |date=9 November 2008 |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> Die oudste krieketklub in Suid-Afrika is die Port Elizabeth Krieketklub wat in 1843 gestig is. Van 1862 af is ’n jaarlikse “Moederland teen Koloniaalgeborenes”-toernooi in Kaapstad aangebied. Teen die laat 1840’s het die spel van sy vroeë wortels aan die Kaap begin versprei, en ook belangstelling onder die [[Boere]] in hul [[Boererepubliek]]e [[Oranje-Vrystaat]] en [[Zuid-Afrikaansche Republiek|Transvaal]] geprikkel, hoewel hulle as nasate van die oorspronklike [[Nederlanders]] nie as ’n krieketspelende volk beskou is nie; [[Nederland]] self het eers ná die [[Napoleontiese Oorloë]] ’n krieketspelende land geword, te laat vir die ou [[Nederlandse Kaapkolonie]]. In 1876 het [[Gqeberha|Port Elizabeth]] die “Champion Bat” vir wedywering tussen Suid-Afrikaanse stede van stapel gestuur; die eerste toernooi is in Port Elizabeth gehuisves. [[King William’s Town]] se span het die toernooi in 1876 en ook in 1877 gewen.<ref name="auto" /> In 1888 het [[Donald Currie|Sir Donald Currie]] die eerste [[Engelse nasionale krieketspan|Engelse]] toer na Suid-Afrika befonds. Dit is deur majoor Robert Warton gereël en die Engelse span was onder kapteinskap van die toekomstige [[Hollywood]]-akteur [[C. Aubrey Smith]]. Dié toer het, terugwerkend, die aankoms van beide [[eersterangse krieket|eersterangse]] en [[toetskrieket]] in Suid-Afrika gekenmerk. Currie het die [[Sunfoilreeks|Curriebeker]] (oorspronklik bekend as die Kimberleybeker en nie te verwar met die [[Curriebeker]] in Suid-Afrikaanse rugby nie) geskenk wat die trofee sou word van ’n nasionale kampioenskap onder die Suid-Afrikaanse provinsiale spanne en vir die eerste keer in 1889/90 deur Transvaal ingepalm is.<ref name="auto" /> Kort ná die invoering van organiseerde krieket in Suid-Afrika is dié sport van die 1890’s af deur aparte beheerliggame vir elkeen van die [[Demografie van Suid-Afrika|Suid-Afrikaanse bevolkingsgroepe]] bestuur.<ref name="UCB" /> === Eerste toetse === [[Lêer:South Africa cricket team 1888-9.jpg|duimnael|Die eerste Suid-Afrikaanse span wat in 1889 ’n toetswedstryd gespeel het. Die nasionale span sou, soos die rugbyspan, mettertyd die Springbokke genoem word]] In 1889 het Suid-Afrika die derde toetsspelende land geword, nadat hulle onder kaptein Owen Robert Dunnell op [[St. Georgespark, Port Elizabeth]], hul eerste toets teen Engeland gespeel het.<ref name="ignorant">{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/the-ignorant-internationals-436989 |title=The ignorant internationals |publisher=ESPNcricinfo |author=Martin Williamson |date=27 November 2009 |accessdate=6 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://coverdrive.co.za/2017/08/23/owen-dunnell-south-africas-first-skipper/ |title=Coverdrive: Owen Dunnell, South Africa's first skipper |accessdate=1 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180401075109/http://coverdrive.co.za/2017/08/23/owen-dunnell-south-africas-first-skipper/ |archive-date=1 April 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Hierna is die tweede toets op [[Nuweland-krieketveld|Nuweland]], Kaapstad, gespeel. Albei wedstryde het, soos al die ander wedstryde van die destydse “Suid-Afrika XI” teen toerspanne, nie amptelike toetsstatus geniet nie; Suid-Afrikaanse wedstryde het eers van 1909 af oor amptelik erkende toetsstatus beskik, nadat hulle op 15 Junie 1909 saam met [[Krieket Australië|Australië]] en [[Marylebone-krieketklub|Engeland]] op die [[Londen]]se [[Lord’s]] die Imperiale Krieketkonferensie (IKK; nou [[Internasionale Krieketraad]], IKR) gestig het, alhoewel die [[Unie van Suid-Afrika]] eers in 1910 gestig is.<ref name="IKK" /> Die besoekende Engelse span wat deur majoor Warton georganiseer is, het nie eens beweer dat hulle Engeland verteenwoordig nie; die wedstryde is as ‘Major Warton’s XI’ t ‘Suid-Afrika XI’ bemark. Die deelnemende spelers was ook nie bewus daarvan dat hulle internasionale krieket gespeel het nie en die Suid-Afrikaanse span is as van ’n swak gehalte beskou. Dié span is aangevoer deur C.A. Smith, ’n gesoute mediumsnelbouler van [[Sussex]], en vir twee spelers van die Major Warton’s XI, [[Basil Grieve]] en [[Charles Coventry]], het die twee toetse hul eersterangse loopbaan ingelui. Die ontluikende jong ‘Suid-Afrika XI’ was baie swak en het in albei wedstryde teen Engeland swaar nederlae gely; die Engelse draaier [[Johnny Briggs]] het 15 paaltjies vir 28 lopies in die tweede toets in Kaapstad geneem.<ref name="ignorant" /> Albert Rose-Innes het egter geskiedenis gemaak toe hy die eerste Suid-Afrikaanse bouler geword het om ’n vyf-paaltjie-oes in toetse, in Port Elizabeth, te neem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/player/albert-rose-innes-46996 |title=Albert Rose-Innes |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> Suid-Afrika se eerste toetse is met tien nederlae die swakste onder al die huidige toetslande, met slegs ’n enkele gelykop in hul eerste elf toetse,<ref name="auto1">{{en}} {{cite web |url=https://www.cricketcountry.com/articles/south-africa-beat-england-in-a-thriller-to-achieve-their-maiden-test-win-86197 |title=South Africa beat England in a thriller to achieve their maiden Test win |publisher=Cricket Country |date=8 Januarie 2016 |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> hulle het eers in 1904 in ’n internasionale kwaliteitspan begin ontwikkel. Suid-Afrika het sy eerste toetsoorwinning oor Engeland op 4 Januarie 1906, ná 17 jaar, in [[Johannesburg]] behaal.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/stuart-wark-remembering-the-1906-wanderers-thriller-961529 |title=Remembering the 1906 Wanderers thriller |publisher=ESPNcricinfo |author=Stuart Wark |date=13 Januarie 2016 |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> Die laagtepunt van hierdie onvrugbare vroeë periode vir die Suid-Afrikaanse span was ’n Engelse toer in 1895/96, waartydens Engeland met 3–0 skoonskip gemaak het; Suid-Afrika, bestaande uit ’n vergelykbare toetsspan, het die drie toetse onderskeidelik met 288 lopies, ’n beurt en 197 lopies en ’n beurt en 32 lopies verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/england-in-south-africa-1895-96-154327 |title=England in South Africa, 1895–96 |publisher=ESPNcricinfo |date=30 November 1896 |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> Die Engelse toerspan, wat deur Lord Hawke saamgestel is, het vier van die destyds beste krieketspelers ter wêreld ingesluit: Tom Hayward, C. B. Fry, George Lohmann en Sammy Woods. === Opkoms as ’n internasionale kwaliteitspan === [[Lêer:Reggie Schwarz c1905.jpg|duimnael|links|upright|[[Reggie Schwarz]] is die uitvinder van beide die draaibal en die “draaibalrewolusie” in Suid-Afrika en een van die wêreld se eerste beste draaibalboulers<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/player/reggie-schwarz-47168 |title=Reggie Schwarz |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=6 Maart 2026}}</ref>]] [[Lêer:Aubrey Faulkner c1920.jpg|duimnael|upright|[[Aubrey Faulkner]] word as die eerste beste veelsydige Suid-Afrikaner in internasionale krieket beskou. In ’n legendariese toetsloopbaan van 25 wedstryde tussen 1906 en 1924 het hy 1754 lopies teen ’n lopietempo van 40.79 aangeteken en 82 paaltjies teen ’n boultempo van 26.58 geneem<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/player/aubrey-faulkner-45039 |title=Aubrey Faulkner |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=6 Maart 2026}}</ref>]] [[Lêer:Herbie Taylor 1924-04-29.jpg|duimnael|links|upright|[[Herbie Taylor]] is die eerste Suid-Afrikaner wat die mylpaal van 2&nbsp;500 toetslopies teen ’n lopietempo van 40.77 behaal het<ref name="Herbie Taylor">{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/player/herbie-taylor-47535 |title=Herbie Taylor |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=6 Maart 2026}}</ref>]] [[Lêer:Jimmy Sinclair c1905.jpg|duimnael|upright|[[Jimmy Sinclair]] het die rekord vir die hoogste lopietempo in die geskiedenis van [[toetskrieket]] aangeteken<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/player/jimmy-sinclair-47195 |title=Jimmy Sinclair |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=6 Maart 2026}}</ref>]] In die vroeë 1900’s het die eerste Suid-Afrikaanse wêreldklasspan na vore getree, bestaande uit ’n aantal sterspelers wat in staat was om vir elke internasionale span vir wie hulle speel, ’n aanwins te wees. Benewens hul kolwers het die Suid-Afrikaners die wêreld se eerste boulaanval ontwikkel wat op draaiballe gespesialiseer was. Die beste van die Suid-Afrikaanse draaikwartet was Schwarz, wie, geïnspireer deur die Engelse draaibouler Bernard Bosanquet, as die uitvinder van die draaibal beskou word en destyds die mees verwoestende draaibouler geword het. Hy het die geheimenisse van die draaibal aandagtig aan die veelsydige Faulkner, die medium-snelbouler Vogler en die spesialiskolwer White vertel en saam het hierdie vier ’n kwartet gevorm wat Suid-Afrika na onbekende hoogtes in toetskrieket sou neem.<ref name="auto1" /> ’n Ander belangrike faktor in hierdie tydperk vir Suid-Afrika was die veelsydige prestasies van beide Faulkner en Llewellyn. Faulkner word as die eerste groot Suid-Afrikaanse veelsydige speler in die internasionale spel en deur sommiges as die wêreld se beste veelsydige speler in die tydperk voor die [[Eerste Wêreldoorlog]] beskou.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricketcountry.com/articles/aubrey-faulkner-the-first-of-the-great-south-african-all-rounders-76039 |title=Aubrey Faulkner: The first of the great South African all-rounders |publisher=Cricket Country |date=17 Desember 2015 |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> Die [[Australiese nasionale krieketspan]], destyds op die hoogtepunt van “die goue tydperk van Australiese krieket”,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/cricket-s-turning-points-the-golden-age-449057 |title=The golden age |publisher=ESPNcricinfo |author=David Frith |date=20 Februarie 2010 |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> het in 1902/03 na Suid-Afrika getoer en ’n baie sterk span bestaande uit ’n aantal baie bekende spelers saamgeneem. Hoewel Suid-Afrika die toetsreeks van drie wedstryde met 0–2 verloor het, het hulle vir die eerste keer ’n nederlaag vermy, met die eerste toets in Johannesburg wat onbeslis geëindig het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/the-australians-in-south-africa-1902-03-154041 |title=The Australians in South Africa, 1902–03 |publisher=ESPNcricinfo |date=30 November 1903 |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> Hulle het lof van die toerspan ontvang en veral die veelsydige Llewellyn het met sy uitstaande prestasies uitgeblink.<ref name="auto1" /> In 1904 is Suid-Afrika deur die [[Marylebone-krieketklub]] (MKK) vir ’n toer na Engeland genooi om ’n reeks eersterangse wedstryde te speel, dié span is nie as sterk genoeg beskou om amptelike toetswedstryde te speel nie. Hulle het tien van hul 22 wedstryde gewen, insluitende ’n naelbyter-gelykop teen [[Middlesex]], wat dié jaar die County-kampioenskap onder die beste vier afgesluit het, veral te danke aan aflewerings van Schwarz se draaiballe. Hy het sy prestasie teen ’n volledige Engelse span herhaal en Suid-Afrika het ’n verrassende oorwinning van 189 lopies behaal. Dié wedstryd is egter nie as ’n amptelike toets erken nie.<ref name="auto1" /> In 1905/06 het Engeland ’n wedersydse toer na Suid-Afrika onderneem, wat uit ’n amptelike vyf-toetsreeks bestaan het. Die besoekende Engelse span was ’n tweedevlakspan, en slegs [[Colin Blythe]], [[Schofield Haigh]] en [[Jack Crawford]] kon as gereelde spelers van die Engelse span beskou word. Suid-Afrika het die reeks nogtans nie as gunstelinge aangepak nie. Die geïnspireerde Suid-Afrika, aangevoer deur Sherwell en hul draaierkwartet, het egter in ’n verrassende uitslag in Johannesburg Engeland met een paaltjie verslaan en vervolgens hul eerste toetsoorwinning behaal. Schwarz, Vogler en Faulkner het die pad vir Suid-Afrika gebaan.<ref name="auto1" /> Aansluitend het Suid-Afrika Engeland met nege paaltjies in die tweede toets in Johannesburg verslaan, ’n oorwinning met 243 lopies in die derde toets op dieselfde plek en in die vyfde toets ’n oorwinning met ’n beurt en 16 lopies in Kaapstad aangeteken en sodoende die reeks teen Engeland met 4–1 beklink.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/the-m-c-c-s-team-in-south-africa-1905-06-150188 |title=The M. C. C.'s team in South Africa, 1905–06 |publisher=ESPNcricinfo |date=30 November 1906 |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> In die reeks het Schwarz 18 paaltjies teen 17,22 geneem en Faulkner 14 paaltjies teen 19,42. Vogler was minder suksesvol met nege paaltjies teen 22,33.<ref name="auto1" /> Die reeks word algemeen beskou as dié wat Suid-Afrika as ’n toonaangewende krieketmag onder die toetslande gevestig het. Die MKK het in 1907 hul belofte nagekom deur Suid-Afrika vir ’n toer met amptelike toetse na Engeland te nooi. Alhoewel dié reeks 1–0 ten gunste van Engeland met twee onbeslisuitslae afgesluit is,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/the-south-africans-in-england-1907-153749 |title=The South Africans in England, 1907 |publisher=ESPNcricinfo |date=30 November 1907 |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> is die kwartet rondom Schwarz, Faulkner, Vogler en White vir hul uitsonderlike kwaliteit van draaiboulwerk geloof,<ref>{{en}} {{cite book |author=R. E. Foster |editor=Benny Green |title=Wisden Anthology 1900–1940 |publisher=Queen Anne Press |location=Londen |year=1980 |isbn=0-362-00513-3 |chapter=South African bowling, 1907 |pages=44–47}}</ref> beide Schwarz en Vogler is die volgende jaar as “''Wisden'' se krieketspelers van die jaar” aangewys – die eerste Suid-Afrikaners wat dié eer te beurt kon val.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/209422.html |title=Wisden's Five Cricketers of the Year |work=Wisden |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> Tydens die Engelse 1909/10-toer na Suid-Afrika was die gasheer weereens die dominerende span en het die vyf-toetsreeks met 3–2 beklink, met oorwinnings in die eerste toets in Johannesburg met 19 lopies, in die tweede toets in [[Durban]] met 95 lopies en met vier paaltjies in die vierde toets in Kaapstad.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/m-c-c-team-in-south-africa-1909-10-154057 |title=M.C.C. Team in South Africa, 1909–10 |publisher=ESPNcricinfo |date=30 November 1910 |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> Die Suid-Afrikaanse kaptein was [[Tip Snooke]]. Die Suid-Afrikaanse krieketspan het in 1910/11 vir die eerste keer na [[Australië]] getoer. Aangevoer deur die legendariese [[Clem Hill]] en die kolfbeurte van [[Victor Trumper]] het Australië die vyf-toetsreeks maklik met 4–1 beklink, hoewel Suid-Afrika sy eerste oorsese toets op 13 Januarie 1911 gewen en sy eerste toetsoorwinning oor Australië in die derde toets op die [[Adelaide-ovaal]] behaal het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/the-south-africans-in-australia-1910-11-150202 |title=The South Africans in Australia, 1910–11 |publisher=ESPNcricinfo |date=30 November 1911 |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> Dié toer is gekenmerk deur die opkoms van [[Billy Zulch]] as ’n leidende kolwer in die Suid-Afrikaanse krieketspan; en ná ’n onverskrokke 150 lopies in die eerste toets op [[Sydney-krieketveld]] in ’n erge beurtnederlaag vir Suid-Afrika,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/southafrica/content/player/48109.html |title=Billy Zulch |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> het hy met 105 lopies Suid-Afrika se hoogste individuele telling in hul eerste oorsese toetsoorwinning in [[Adelaide, Australië|Adelaide]] aangeteken. Dié wedstryd was ook deur die veelsydige prestasies van [[Charlie Llewellyn]] en die uitstekende boulwerk van [[Reggie Schwarz]] gekenmerk.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/south-africa-tour-of-australia-1910-11-61827/australia-vs-south-africa-3rd-test-62508/full-scorecard |title=3rd Test, Adelaide, Jan 7 – 13 1911, South Africa tour of Australia |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> Aansluitend het die drie toetslande Suid-Afrika, Engeland en Australië aan ’n driehoekige toernooi in Engeland deelgeneem. Die draaiboulers Schwarz en White het reeds hul hoogtepunte bereik en Vogler het reeds afgetree. Daarbenewens het onttrekkings van sleutelspelers soos Sherwell daartoe gelei dat Suid-Afrika nie meer die gunstelinge was nie. Suid-Afrika het die toernooi laaste afgesluit, maar die reeks was noemenswaardig weens die debuut van [[Herbie Taylor]] wat as een van die beste kolwers destyds beskou is. Die toernooi het die internasionale [[swanesang]] vir beide Schwarz en White ingelui. Die toernooi was ook op die hoogtepunt van die kort, maar gematigde suksesvolle toetsloopbaan van die medium-snelbouler [[Sid Pegler]], wie se opkoms met die agteruitgang van beide Schwarz en Vogler saamgeval het, wat daartoe gelei het dat hy vir ’n kort tydperk die topbouler van die Suid-Afrikaanse aanvallende boulwerk en ’n deurslaggewende sukses in die driehoekige toernooi was, voordat hy weens sy verpligtinge as ’n koloniale distrikskommissaris in [[Njassaland]] hom aan krieket moes onttrek – waarvolgens die groot potensiaal wat hy in die driehoekige toernooi getoon het en die verwagtinge dat hy in die volgende jare ’n steunpilaar in die Suid-Afrikaanse boulwerk sou wees, toe nie vervul is nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/player/sid-pegler-46745 |title=Sid Pegler |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> Die ontsagwekkende kolwer Herbie Taylor is as kaptein van die Suid-Afrikaanse span teen die besoekende Engelse span in 1913/14 benoem; dié toetsreeks was Suid-Afrika se laaste internasionale krieketbetrokkenheid voor die Eerste Wêreldoorlog. Die algehele reeks was baie swak vir ’n Suid-Afrikaanse span besig met oorgang en hulle het versuim om die vorige prestasies van die spanne in 1905/06 en 1909/10 te herhaal, nadat hulle die vyf-toetsreeks met 0–4 teen ’n gedugte Engelse span onder die banier van die MKK verloor het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/the-m-c-c-team-in-south-africa-1913-14-154063 |title=The M.C.C. Team in South Africa, 1913–14 |publisher=ESPNcricinfo |date=30 November 1914 |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> Die reeks is egter noemenswaardig weens Herbie Taylor se buitengewone boulwerk, wat sy aankoms as ’n nuwe kolos in internasionale krieket ingelui het, nadat hy ’n merkwaardige 508 lopies met ’n gemiddelde lopietempo van 50.80 aangeteken het teen ’n uitstekende [[Sydney Barnes]], wat op sy beurt ’n rekord van 49 paaltjies tydens die reeks teen ’n boultempo van slegs 10.93 geneem het. Taylor se loopbaan sou oor 20 jaar en 42 toetse streek. Hy was die steunpilaar van die Suid-Afrikaanse kolfwerk en van sy debuut in 1912 tot sy aftrede in 1932 ook een van die leidende kolwers in die wêreld. Hy was ’n deskundige op Suid-Afrika se destyds algemene matkolfblaaie en het ses van sy sewe honderdtalle tuis aangeteken. Sy kolfwerk was ook deur ’n vinnige voetwerk en ’n uitsonderlike “terugspeel” gekenmerk.<ref name="Herbie Taylor" /> Die Groot Oorlog het tot die voorlopige onderbreking van al die internasionale krieket gelei. Die Curriebeker, wat voorheen slegs tydens die [[Tweede Vryheidsoorlog]] (1899–1902) en tydens Engelse toere in Suid-Afrika nie beslis is nie, is ook tydens die Eerste Wêreldoorlog (1914–18) afgelas. === Tussenoorlogse jare === [[Lêer:Bruce Mitchell cricketer 1935.jpg|duimnael|links|upright|[[Bruce Mitchell]] het ’n destydse nasionale rekord van 3&nbsp;471 toetslopies aangeteken<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/player/bruce-mitchell-46233 |title=Bruce Mitchell |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=6 Maart 2026}}</ref>]] [[Lêer:Dudley Nourse.jpg|duimnael|upright|[[Dudley Nourse]] het nog ’n destydse nasionale rekord van 2&nbsp;960 toetslopies in 34 toetse teen ’n lopietempo van 53.81 en nege honderdtalle aangeteken<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/player/dudley-nourse-46589 |title=Dudley Nourse |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=6 Maart 2026}}</ref>]] [[Lêer:Eric Rowan 1935.jpg|duimnael|links|upright|[[Eric Rowan]] het altesaam 1&nbsp;965 eersterangse lopies en ses honderdtalle aangeteken<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/player/eric-rowan-47005 |title=Eric Rowan |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=6 Maart 2026}}</ref>]] [[Lêer:Xen Balaskas c1935.jpg|duimnael|upright|Die veelsydige [[Xen Balaskas]] het 2&nbsp;696 eersterangse lopies teen ’n lopietempo van 28.68 aangeteken en 276 paaltjies teen 24.11 geneem<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/player/xen-balaskas-44040 |title=Xen Balaskas |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=6 Maart 2026}}</ref>]] Die krieketaktiwiteite in Suid-Afrika het met die ondertekening van die wapenstilstand op 11 November 1918 tot ’n normale vlak teruggekeer. Die naoorlogse Suid-Afrika het in 1919/20 teen ’n Australiese Koninklike Gewapende Magtespan gespeel wat met ’n aantal krieketspelers van ’n goeie kaliber kon spog. Die Suid-Afrikaanse span het albei wedstryde teen dié span verloor. Tydens die Australiese 1921/22-toer na Suid-Afrika het hulle in die eerste twee toetse in Durban en Johannesburg onbeslis gespeel, maar Australië het dié reeks met 1–0 ná ’n oorwinning van tien paaltjies in die derde toets in Kaapstad beklink.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/the-australian-team-in-south-africa-1921-22-151682 |title=The Australian team in South Africa, 1921–22 |publisher=ESPNcricinfo |date=17 Mei 2007 |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> Herbie Taylor, wat die Suid-Afrikaners aangevoer het, het 200 lopies teen ’n lopietempo van 33.33 aangeteken. [[Claude Carter]] was Suid-Afrika se beste bouler en het 15 paaltjies teen ’n boultempo 21.93 geneem. Tydens die daaropvolgende 1922/23-seisoen het ’n Engelse span na Suid-Afrika getoer. Soos nege jaar tevore was Taylor op sy beste. In die eerste toets in Johannesburg het hy op nommer drie gekolf en in die tweede beurt ’n uitstekende 176 lopies aangeteken, die naasbeste telling in die wedstryd was 50 lopies.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/england-tour-of-south-africa-1922-23-61686/south-africa-vs-england-1st-test-62534/full-scorecard |title=South Africa v England, 1922/23, First Test, Scorecard |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> Taylor se telling het 25 grenshoue ingesluit en was die meeste nog deur ’n Suid-Afrikaner teen Engeland.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/stats/index.html?class=1;opposition=1;team=3;template=results;type=batting;view=innings |title=Statsguru – Test matches – Highest innings for South Africa against England |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> Suid-Afrika het die toets met 168 lopies gewen, dit was Taylor se eerste oorwinning beide as ’n kaptein en as ’n toetsspeler.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/player/47535.html?class=1;template=results;type=allround;view=results |title=Statsguru – HW Taylor – Test matches – Match results |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> In die tweede toets het hy tellings van nege en 68 lopies aangeteken, waarna Engeland naelskraap met een paaltjie gewen het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/england-tour-of-south-africa-1922-23-61686/south-africa-vs-england-2nd-test-62535/full-scorecard |title=South Africa v England, 1922/23, Second Test, Scorecard |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> In die derde toets in Durban is hy weer opgeskuif om die beurt te open, en hy het 91 lopies aangeteken en met [[Bob Catterall]] 110 lopies gedeel. Die derde dag se spel het uitgereën, wat die uitslag in ’n onvermydelike onbeslis laat eindig het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/england-tour-of-south-africa-1922-23-61686/south-africa-vs-england-3rd-test-62536/full-scorecard |title=South Africa v England, 1922/23, Third Test, Scorecard |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> Die vierde toets was ook onbeslis, Taylor het elf lopies as nommer vier aangeteken en ná sy terugkeer in die tweede beurt het hy 101 lopies behaal. ''Wisden'' skryf: “Taylor, wat vrylik houe geslaan het toe die vrees vir ’n nederlaag verdwyn, het ’n meesterlike spel gespeel, maar hy het ook ’n bietjie geluk gehad”.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/151696.html |title=England v South Africa, 1922–23, Fourth Test – Match Report |work=Wisden Cricketers' Almanack – online archive |publisher=John Wisden & Co. |year=1924 |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> Nadat die reeks steeds gelykop met 1–1 was, is die vyfde en laaste toets sonder tydbeperking gespeel om ’n reekswenner te verseker. Engeland se [[C.A.G. Russell]] het twee honderdtalle in die wedstryd aangeteken en vir Suid-Afrika is ’n teiken van 344 lopies in die vierde beurt gestel. Taylor, op nommer vier, het vir vier en ’n halfuur in ’n beurt van 102 lopies gekolf, maar min ondersteuning van sy spanmaats geniet en Suid-Afrika het met 109 lopies verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/england-tour-of-south-africa-1922-23-61686/south-africa-vs-england-5th-test-62538/full-scorecard |title=South Africa v England, 1922/23, Fifth Test, Scorecard |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> Taylor het die reeks met 582 lopies teen ’n lopietempo van 64.66 afgesluit en was die voorste lopiemaker vir albei spanne, sy totaal was 278 lopies meer as die naasbeste Suid-Afrikaner.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=45;type=series |title=England in South Africa Test Series, 1922/23 – Most runs |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> Sy algehele reekstelling was destyds ’n toetsrekord vir ’n kaptein en is later deur [[Donald Bradman]] in 1936 verbeter,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/stats/index.html?captain=1;class=1;filter=advanced;orderby=runs;template=results;type=batting;view=series |title=Statsguru – Test matches – Most runs in a series by captain |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> sy drie honderdtalle in die reeks was ’n Suid-Afrikaanse rekord wat eers in 2003/04 deur [[Jacques Kallis]] verbeter is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/stats/index.html?class=1;filter=advanced;orderby=start;qualmin1=3;qualval1=hundreds;team=3;template=results;type=batting;view=series |title=Statsguru – Test matches – Three or more hundreds in a series by a South African |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> Die ''Wisden''-verslag oor die reeks skryf dat “H. W. Taylor ’n kolwer in sy eie klas was”.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/155202.html |title=England M. C. C. team in South Africa 1922–23 – Series Report |year=1924 |work=Wisden Cricketers' Almanack – online archive |publisher=John Wisden & Co. |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> Die reeks het Taylor se status as ’n topkolwer in internasionale krieket gevestig. Nadat Faulkner in 1924 sy uittrede bekend gemaak het, het die Suid-Afrikaners, wat met Taylor en Cattrell slegs oor twee kwaliteitspelers beskik het, in die 1920’s ’n onvrugbare tydperk betree. Maar met die koms van ’n nuwe generasie Suid-Afrikaanse krieketspelers in die 1930’s, des te meer in hul kolfwerk as in hul boulwerk, het weereens verseker dat Suid-Afrika oor ’n nasionale span van ’n topgehalte beskik het. Die span se destydse leidende kolwers was Mitchell, Nourse, Rowan, Melville en van der Bijl. Veral Nourse was bekend vir sy hand-oog-koördinasie en sy uitstekende veldwerk, een van vele wat Suid-Afrika oor die volgende dekades op die veld sou stuur; natuurlike vaardighede wat volgens oorlewering geïnspireer en ontwikkel is deur sy pa Dave se weiering om hom as ’n jongeling af te rig, het geëis dat hy die beginsels van die spel op sy eie moes leer. Hierdie Suid-Afrikaanse span was ook anders as vorige Suid-Afrikaanse spanne in een opsig: terwyl die vorige spanne geheel en al bestaan het uit spelers van [[Anglo-Afrikane|Britse oorsprong]], het hierdie span [[Afrikaners]] soos Van der Bijl en [[Grieke]] soos Balaskas ingesluit, laasgenoemde word algemeen as die beste Griekse krieketspeler nog beskou.<ref>{{en}} {{cite book |author=Simon Kuper |editor=John Stern |title=My Favourite Cricketer |publisher=A & C Black |location=Londen |year=2010 |isbn=978-1-4081-2340-9 |chapter=Graeme Pollock |pages=118–121}}</ref> Vanaf 3 tot 14 Maart 1939 is die bekende “tydlose toets” tussen Suid-Afrika en Engeland in [[Durban]] gespeel, wat ten spyte van sy duur onbeslis geëindig het. Die wedstryd kon nog voortduur, maar vir die Engelse span was dit belangrik om wel die vertrekkende skip, die ''Athlone Castle'', te haal wat op 17 Maart van Kaapstad na Europa sou vaar, omdat oorlog met Duitsland al hoe meer waarskynlik geword het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/england-tour-of-south-africa-1938-39-61688/south-africa-vs-england-5th-test-62657/match-report |title=Everlasting Test goes down to the wire |publisher=ESPNcricinfo |date=13 Maart 1939 |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> Soos tydens die Eerste Wêreldoorlog is al die internasionale krieket tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] onderbreek. === Naoorlogse jare === [[Lêer:Alan Melville 1947-09-12.jpg|duimnael|links|upright|Die Suid-Afrikaanse kaptein Alan Melville in 1947]] [[Lêer:Cricket Nederland tegen Zuid-Afrika, Bestanddeelnr 904-7668.jpg|duimnael|’n Krieketwedstryd tussen [[Nederlandse nasionale krieketspan|Nederland]] en Suid-Afrika op die VRA-krieketveld in Amstelveen op 16 September 1951]] In 1947 het Suid-Afrika sy eerste toer na Engeland ná die Tweede Wêreldoorlog onderneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/south-africans-in-england-1947-152876 |title=South Africans in England, 1947 |publisher=ESPNcricinfo |date=30 November 1947 |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> Op [[Trent Bridge]] het [[Alan Melville]] saam met adjunkkaptein [[Dudley Nourse]] ’n toetsrekord om die derde paaltjie met 319 lopies behaal. Die volgende jaar is Nourse, ’n 38-jarige kaptein van [[Natal (provinsie)|Natal]], as kaptein van die Suid-Afrikaanse span vir die MKK se 1948-toetsreeks in Suid-Afrika benoem.<ref name=Times1948>{{en}} [[The Times]], 27 Oktober 1948, ''Cricket South Africa's Captain''</ref> As gevolg van Suid-Afrika se [[apartheid]]swette, waarmee die rasseskeiding in 1948 amptelik geword het, is “niewit” spelers (onder die wetgewing gedefinieer as “[[Swart mense|swart]]”, “[[Bruin mense|bruin]]” of “[[Indiese Suid-Afrikaners|Indiërs]]”) uitgesluit om internasionaal vir Suid-Afrika te speel.<ref>{{en}} {{cite journal |title=International Boycott of Apartheid Sport |last1=Minty |first1=Abdul |journal=United Nations Unit on Apartheid |date=April 1971}}</ref> Die Imperiale Krieketkonferensie het tydens sy vergadering in Julie 1961 daarop besluit om die kwessie, of Suid-Afrika ná sy uittrede uit die [[Britse Statebond]] verder ’n lid van die krieketbeheerliggaam sou wes of nie, uit te stel. Die in dié tydperk gespeelde wedstryde van Suid-Afrika teen ander lidlande sou as “nieamptelike toetse” geag word en kon later as amptelike toetswedstryde erken word. Hierdie reeks nieamptelike toetswedstryde het aan die begin van 1962 met die besoek van [[Nieu-Seelandse nasionale krieketspan|Nieu-Seeland]] in Suid-Afrika begin.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/new-zealand-in-south-africa-1961-62-155249 |title=New Zealand in South Africa, 1961–62 |publisher=ESPNcricinfo |date=30 November 1962 |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> In die tussentyd het Australië op ’n beslissing van die Imperiale Krieketkonferensie aangedring, maar tydens die vergadering in Julie 1962 is daarop besluit, om die spesiale situasie vir Suid-Afrika nie te verander nie. Veral die feit dat twee [[Wit Suid-Afrikaners|wit]] krieketspelers, [[Neil Adcock]] en [[Roy McLean]], lede van die multietniese span ''Commonwealth XI'' was, was vir hierdie besluit instrumenteel. Albei sportlui het in 1962 aan verskeie wedstryde in tale lande deelgeneem, behalwe vir Suid-Afrika. Daarbenewens was die Suid-Afrikaanse “bruin” krieketspeler [[Basil D'Oliveira]] in Engeland as ’n professionele speler aktief.<ref name="Survey 1962, 220">{{en}} [[Suid-Afrikaanse Instituut vir Rasseverhoudinge]] (SAIRV): ''A Survey of Race Relation 1962''. Johannesburg 1963, bl. 220.</ref> Ondanks ’n verandering in die reëls in 1964, waarvolgens lande ook geassosieerde lede kon wees, het Suid-Afrika geen nuwe aansoek vir lidmaatskap ingedien nie.<ref name="icchistory">{{en}} {{cite web |url=http://icc-cricket.yahoo.net/the-icc/about_the_organisation/history.php |title=History of the International Cricket Council |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |accessdate=6 Julie 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090706011331/http://icc-cricket.yahoo.net/the-icc/about_the_organisation/history.php |archive-date=6 Julie 2009 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die Suid-Afrikaanse Krieketraad vir Beheer, ’n instelling wat lede uit al die Suid-Afrikaanse bevolkingsgroepe ingesluit het, het op internasionale erkenning en ’n uitsluiting van die uitsluitlik uit “wit” lede bestaande Suid-Afrikaanse Krieketassosiasie aangedring.<ref name="Survey 1962, 220" /> Gedurende Februarie en Maart 1964 het die Suid-Afrikaanse span na Australië en Nieu-Seeland getoer. Tydens dié toer het vakbonde en studente teen die apartheidsbeleid protes aangeteken. In [[Wellington, Nieu-Seeland|Wellington]] is die kolfblad voor die begin van die wedstryd beskadig. Die Suid-Afrikaanse spanbestuurder, [[Ken Viljoen]], was teleurgesteld weens die min toeskouers tydens die toer.<ref>SAIRV: ''A Survey of Race Relation 1964''. Johannesburg 1965, bl. 344.</ref> Suid-Afrika het in 1969/70 sy grootste sukses in die tydperk voor die boikot behaal met ’n oortuigende 4–0-oorwinning in die toetsreeks teen Australië.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/australia-in-south-africa-1966-67-153454 |title=Australia in South Africa, 1966–67 |publisher=ESPNcricinfo |date=30 November 1967 |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> In 1970 is Suid-Afrika weens sy apartheidsbeleid amptelik uit internasionale krieket geskors. Voor sy uitsluiting het slegs Engeland, Australië en Nieu-Seeland gereeld teen Suid-Afrika gespeel,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/series_results.html?class=1;id=3;type=team |title=Records / South Africa / Test matches / Series results |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> terwyl ander krieketlande soos Indië en Wes-Indië Suid-Afrika reeds geboikot het. ’n Groot invloed hierin was die politiese affêre in 1968 rondom die “bruin” speler Basil D'Oliveira wat vir Engeland gespeel het (maar nooit vir Suid-Afrika sou speel nie), maar ook hewige weerstand teen die beplande Engelse toer in 1970 (wat eindelik gekanselleer is), gehad. Vervolgens was die Australiese 1970-toer na Suid-Afrika die laaste amptelike toer tot Suid-Afrika se heraansluiting by die IKR.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/when-they-were-kings-231051 |title=When they were kings |publisher=ESPNcricinfo |author=Rodney Hartman |date=29 Desember 2005 |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> === Internasionale verbanning tydens Apartheid en “rebelletoere” === Tot Suid-Afrika se uitsluiting by die [[Olimpiese Somerspele 1964]] en die geskil rondom die “bruin” speler Basil D'Oliveira is slegs “wit” spelers toegelaat om Suid-Afrika op internasionale vlak te verteenwoordig.<ref>{{en}} {{cite book |author=Douglas Booth |title=The Race Game: Sport and Politics in South Africa |publisher=Routledge |year=1998 |isbn=978-0-7146-4354-0 |pages=10–54}}</ref> Die anti-apartheidbeweging het die IKR in 1970 ’n moratorium op toere laat goedkeur.<ref>{{en}} {{cite book |author=Douglas Booth |title=The Race Game: Sport and Politics in South Africa |publisher=Routledge |year=1998 |isbn=0-7146-4799-3 |page=99}}</ref> Hierdie besluit het spelers soos [[Graeme Pollock]], [[Barry Richards]] en [[Mike Procter]] vir die grootste tydperk van hul loopbane van internasionale toetse ontneem. Dit het ook tot die emigrasie gelei van toekomstige sterre soos [[Allan Lamb]] en [[Robin Smith]], albei sou later vir Engeland speel, en [[Kepler Wessels]], wie aanvanklik vir Australië begin speel het voordat hy na Suid-Afrika teruggekeer het. Destydse wêreldklasspelers soos [[Clive Rice]] en [[Vintcent van der Bijl]] het, ondanks hul sterk eersterangse prestasies, ook nooit toetswedstryde gespeel nie. Die ondertekening van die Gleneagles-ooreenkoms deur 33 lidlande van die [[Britse Statebond]] op 15 Junie 1977 het Suid-Afrika se sportiewe isolasie verder verskerp. As gevolg van die ooreenkoms is die land ten einde van stappe teen die apartheidspolitiek stelselmatig van die Britse Statebond se sportwêreld geïsoleer. In die ooreenkoms is ook voorsiening gemaak vir sanksies teen lidlande wat die ooreenkoms sou oortree, en instellings wat bewysbaar die Suid-Afrikaanse rasseskeiding ondersteun het, is uit al die internasionale sport uitgesluit.<ref name="glen">{{en}} {{cite web |url=https://nzhistory.govt.nz/culture/1981-springbok-tour/gleneagles-agreement |title=From Montreal to Gleneagles |work=New Zealand History |publisher=Minister van Kultuur en Erfenis |date=11 April 2014 |accessdate=6 Maart 2026}}</ref><ref name="RR Survey, 1977, 563-564">{{en}} SAIRV: ''A Survey of Race Relations in South Africa 1977''. Johannesburg 1978, bl. 563–564.</ref> Suid-Afrika kon ook nie aan die eerste krieketwêreldbekertoernooie in [[Krieketwêreldbeker 1975|1975]], [[Krieketwêreldbeker 1979|1979]], [[Krieketwêreldbeker 1983|1983]] en [[Krieketwêreldbeker 1987|1987]] deelneem nie. Die boikot het tot ’n herbesinning deur die sportadministrasie en die beoefening van sportsoorte deur die bevolking, veral in krieket, gelei.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.historicalvoices.org/pbuilder/pbfiles/Project39/Scheme361/african_activist_archive-a0a9z9-a_12419.pdf |title=Apartheid Sport and South Africa's Foreign Policy |publisher=historicalvoices.org |accessdate=27 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110927111150/http://www.historicalvoices.org/pbuilder/pbfiles/Project39/Scheme361/african_activist_archive-a0a9z9-a_12419.pdf |archive-date=27 September 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In 1976 is die Suid-Afrikaanse Krieketunie ten einde van ’n “multietniese” en “prestasiegerigte” benadering, sogenaamde “gewone” krieket, gestig.<ref>{{en}} {{cite book |author=André Odendaal |title=The African Game |year=2003 |isbn=978-1-57687-324-3 |pages=223–225}}</ref> Dié beheerliggaam was daartoe verbind om krieket in Suid-Afrika lewendig te hou.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/wcm/content/story/139086.html |title=Rebels take a step too far |publisher=ESPNcricinfo |author=Nick Hoult |date=Julie 2024 |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> Dit het egter net tot geringe deelname in die bedoelde bevolkingsgroepe gelei en nie die gewenste hertoelating tot internasionale krieket tot gevolg gehad nie. Die IKR-lede Indië, Pakistan en Wes-Indië het aangekondig dat hulle Suid-Afrika eers na die einde van apartheid weer sou toelaat. As gevolg van Suid-Afrika se isolasie van die internasionale speelprogram het die Suid-Afrikaanse beheerliggaam gepoog om ’n aantal krieketlande met “rebelletoere” na Suid-Afrika te oortuig, om die speelprogram in die land aan die gang te hou. Hierdie toere het egter weerstand deur die betrokke beheerliggame en regerings, die Internasionale Krieketkonferensie en die [[Verenigde Nasies]] teëgekom.<ref>{{en}} {{cite book |author=Peter May |title=The Rebel Tours: Cricket's Crisis of Conscience |publisher=SportsBooks |year=2009 |isbn=978-1-899807-80-2 |pages=35–71}}</ref> In 1982 het die eerste Engelse span ’n rebelletoer onderneem. [[Graham Gooch]] het die span van twaalf spelers aangevoer, waaronder elf met toetsondervinding, wat ingestem het om ’n toer van een maand na Suid-Afrika te onderneem. Die toer is eers tydens die aankoms van die span in Johannesburg bekend gemaak en hulle het min openbare weerstand deur beide die publiek en die IKR verwag. Hulle het egter die teiken van wêreldwye verontwaardiging deur pers en politici geword en die Britse parlement het na die deelnemende spelers as ''the Dirty Dozen'' (“die vuil dosyn”) verwys.<ref>{{en}} {{cite book |author=Peter May |title=The Rebel Tours: Cricket's Crisis of Conscience |publisher=SportsBooks |year=2009 |isbn=978-1-899807-80-2 |pages=71–108}}</ref> In Suid-Afrika was die reaksies egter teenoorgesteld. Die destydse regering en “wit” koerante het die terugkeer van amptelike internasionale krieket na Suid-Afrika geprys. Volgens hulle het ’n volstoom Engelse span, met uitsondering van [[Ian Botham]], Suid-Afrika besoek.<ref>{{en}} {{cite book |authors=Mike Procter en Pat Murphy |title=South Africa: The Years of Isolation |publisher=Queen Anne Press |year=1994 |isbn=1-85291-540-4 |pages=39}}</ref> Suid-Afrika, aangevoer deur Mike Procter, het die “toetsreeks” met 1–0 en die “EDI”-reeks met 3–0 gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2017/may/19/south-african-cricket-changed-1982-rebel-tour-england |title=How South African cricket has changed since England’s 1982 rebel tour |publisher=[[The Guardian]] |author=Matthew Engel |date=19 Mei 2017 |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> Al die betrokke Engelse spelers is ná die toer drie jaar uit internasionale krieket geskors, waarmee ’n aantal spelers se loopbane beëindig is, waaronder [[Geoffrey Boycott]], die destydse beste lopiemaker in toetskrieket. Vervolgens het Sri Lanka ’n rebelletoer gewaag, nadat hulle in 1982 toetsstatus ontvang en in Februarie dieselfde jaar hul eerste toets in [[Colombo]] teen Engeland gespeel het. [[Bandula Warnapura]] se span is deur ’n ervare span met sewe paaltjies verslaan en hulle sou nog vier verdere toetse gedurende dieselfde jaar verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.cricinfo.com/ci/engine/team/8.html?class=1;spanmax1=14+Oct+1982;spanval1=span;template=results;type=team;view=results |title=Sri Lanka’s Test record 1982 |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> In Oktober is ’n rebelletoer onder Warnapura met 14 spelers na Suid-Afrika aangekondig. Die span het onder die voorletters van hul spanbestuurder, Anthony Ralph Opatha, en dié van hul gasheer as ''Arosa Sri Lanka'' opgetree. Die spelers het vervolgens skerp kritiek in Indië, Pakistan, Wes-Indië en hul tuiste deurgeloop.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://static.cricinfo.com/db/INTERACTIVE/DILMAH/GREATS/MEMORY/srilanka_rebeltour.html |title=Dilmah Cricket Network 'Rewind to Sri Lanka’s rebel tour' |publisher=ESPNcricinfo |date=24 Februarie 2005 |accessdate=4 Maart 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120304051250/http://static.cricinfo.com/db/INTERACTIVE/DILMAH/GREATS/MEMORY/srilanka_rebeltour.html |archive-date=4 Maart 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Suid-Afrika het al die vier “EDIs” en albei “toetse” gewen. Die betrokke Sri Lankaanse spelers is deur die [[Sri Lanka Krieket|Raad vir Beheer van Krieket in Sri Lanka]] lewenslank geskors. Nie een van die deelnemende spelers sou weer internasionale krieket vir die [[eilandstaat]] speel nie; Aponso het op 43 tydens die [[Krieketwêreldbeker 1996]] vir [[Nederlandse nasionale krieketspan|Nederland]] gespeel.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.indianexpress.com/ie/daily/19970822/23450553.html |title='Rebel with a grouse' |publisher=The Indian Express |date=22 Augustus 1997 |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> Daarop het ’n rebelletoer deur talentvolle, maar nie vir die Wes-Indiese span gekeurde spelers na Suid-Afrika gevolg. Eersterangse spelers het destyds in die Karibiese gebied nie dieselfde salaris as in die meeste ander krieketlande ontvang nie en buite die seisoen het hulle min werksgeleenthede gehad. Wes-Indië het oor ’n as ’t ware ooraanbod aan talente beskik en baie spelers was teleurgesteld dat hulle ondanks goeie prestasies nie deur die [[Krieket Wes-Indië|Wes-Indiese Krieketraad]] vir die Wes-Indiese span gekeur is nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://caribbeancricket.com/news/0000/00/00/1420 |title="Yagga" Rowe tackles apartheid, part 3 |publisher=Caribbeancricket.com |author=Michelle Mcdonald |date=12 April 2011 |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> Uit ’n Suid-Afrikaanse perspektief was hierdie Wes-Indiese rebelle die eerste regte egte uitdaging en Suid-Afrika het die “EDI” met 4–2 gewen, terwyl die “toetsreeks” met 1–1 onbeslis geëindig het. Wes-Indië het vier [[Krieketwêreldbeker 1979|1979-wêreldkampioene]] saamgeneem. Buite die krieketveld het Suid-Afrika onder erge onluste deurgeloop, aangesien die [[Pieter Willem Botha|Botha-regering]] elke weerstand deur die “swart” bevolkingsmeerderheid wreed onderdruk en hulle van die nuwe “multietniese” parlement uitgesluit het. Hierdie onderdrukking het gepaard gegaan met die gewelddadige regeringsoptrede en die Wes-Indiese spelers se omstrede rol, wat in die [[Township]]s vereer is, maar met die verpeste apartheidstelsel saamgewerk het.<ref>{{en}} Sky Sports, ''Out of the Wilderness Part 2'', Augustus 2008.</ref> Die betrokke spelers is in 1983 lewenslange skorsings opgelê. Hulle is in baie aspekte sosiaal en professioneel verstoot en hulle het vyandelikhede ondervind, omdat hulle met die Suid-Afrikaanse apartheidstelsel saamgewerk het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/columnists/mike_atherton/article5662856.ece |title=Michael Atherton, 'Richard Austin: the fallen West Indies star' |publisher=The Times |author=Sam Coates en Charles Bremner |date=21 Oktober 2011 |accessdate=6 Maart 2026}} {{dooie skakel}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.news.com.au/heraldsun/story/0,21985,21552339-11088,00.html |title=Robert Craddock, 'Rebels still live in shame, despair |publisher=The Herald Sun |date=14 April 2007 |accessdate=14 April 2007}} {{dooie skakel}}</ref><ref>{{en}} {{cite book |authors=Michael Holding en Tony Cozier |title=Whispering Death: The Life and Times of Michael Holding |year=1993 |isbn=978-0-233-98828-3 |pages=120}}</ref> In teenstelling daarmee word hulle onder “swart” en “wit” Suid-Afrikaners goed onthou en hulle het ’n goeie voorbeeld in die saamwerking tussen verskeie bevolkingsgroepe gelewer. Dit was een van die min oomblikke tydens apartheid, waar “swart” en “wit” mense in die Suid-Afrikaanse sportbedryf saamgewerk het. Die spelers se skorsings is in 1989 opgehef. Tot op hede bly die morele agtergrond van die Wes-Indiese rebelletoer egter omstrede.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://content-uk.cricinfo.com/ci/content/story/286356.html |title=The unforgiven |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> Die eerste Australiese rebelletoer is in 1985/86 deur die voormalige toetskaptein Kim Hughes aangevoer en het die amptelike Australiese toetsspan verswak, aangesien hulle ’n aantal van die beste spelers saamgeneem het. Suid-Afrika het die “toetsreeks” van twee wedstryde met 1–0 gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://uk.cricinfo.com/db/ARCHIVE/1980S/1985-86/OTHERS+ICC/AUS-XI_IN_RSA/AUS-XI_IN_RSA_NOV1985-JAN1986_TOUR-STATS.html |title=Australian XI in South Africa 1985–86 tour statistics |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=1 Junie 2016}} {{dooie skakel}}</ref> Die destydse Australiese eerste minister Bob Hawke het na die rebelle as “verraaiers” verwys en dié toer word in retrospektief as ''one of the most painful and traumatic moments in Australian cricket history'' (“een van die seerste en traumatiese oomblikke in die Australiese krieketgeskiedenis”) beskou.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theage.com.au/sport/cricket/rebels-the-85-south-africa-tour-20051210-ge1ekr.html |title=Rebels—the '85 South Africa tour |publisher=The Age |date=10 Desember 2005 |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> Hughes het die [[Krieket Australië|Australiese Krieketraad]] daarvan beskuldig dat hulle die spelers se ontevredenheid vererger het, wat die saamstelling van ’n rebellespan vergemaklik het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://content-uk.cricinfo.com/ci/content/story/266824.html |title=The crying game |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> In 1986/87 het ’n tweede Australiese rebelletoer gevolg, wat Suid-Afrika weer met 1–0 gewen het. Die gebeurtenisse op die krieketveld is deur dié rondom die apartheid gekenmerk. Persberigte in Januarie 1986<ref>{{en}} 'Taxpayers hit for six!', Business Day, 20 Januarie 1986.</ref> het onthul, wat “niewit” woordvoerders in Suid-Afrika en antiapartheidsaktiviste wêreldwyd lankal vermoed het: Die toere is nie deur maatskappye befonds nie, soos dit Ali Bacher en die beheerliggaam SACU herhaaldelik beweer het, maar deur die apartheidsregering met ’n groot belastingverligting.<ref>{{en}} {{cite book |author=Peter May |title=The Rebel Tours: Cricket's Crisis of Conscience |publisher=SportsBooks |year=2009 |isbn=978-1-899807-80-2 |pages=221–223}}</ref><ref>{{en}} {{cite book |author=Rodney Hartman |title=Ali: The Life of Ali Bacher |publisher=Penguin |year=2004 |isbn=978-0-670-04796-3 |pages=184–185}}</ref><ref>{{en}} {{cite book |author=Douglas Booth |title=The Race Game: Sport and Politics in South Africa |publisher=Routledge |year=1998 |isbn=0-7146-4799-3 |page=147}}</ref><ref>{{en}} {{cite book |author=Mihir Bose |title=Sporting Colours: Sport and Politics in South Africa |publisher=Robson Books |year=1994 |isbn=978-0-86051-861-7 |pages=133–134}}</ref> In 1990 het die laaste Engelse rebelletoer onder hul kaptein Mike Gatting gevolg. Suid-Afrika het die enigste “toets” van die toer en die ander wedstryde met 3–1 gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/rewind-the-1990-england-rebel-tour-of-south-africa-448028 |title=Rebels without a cause |publisher=ESPNcricinfo |author=Martin Williamson |date=13 Februarie 2010 |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> Met die politieke veranderinge in Suid-Afrika het die Engelse rebelletoer in ’n finansiële ramp ontwikkel. Ali Bacher was verbaas oor die massaoptogte teen die toer, aangesien vorige toere in Suid-Afrika sonder enige oproer verloop het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2010/jan/11/rebel-tour-1990-england-players-south-africa |title=English rebels who ignored apartheid cause still show a lack of shame |publisher=[[The Guardian]] |author=Paul Weaver |date=11 Januarie 2010 |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> Die beplande Engelse 1990/91-rebelletoer is as gevolg van die politieke veranderinge in Suid-Afrika gekanselleer. Ná ’n dekade se isolasie het Suid-Afrikaanse krieket agteruitgegaan: die gehalte, die skare en die kinders se deelname het afgeneem. Buite Suid-Afrika het krieket verskeie veranderinge soos die krieketwêreldbekertoernooi en die Wêreldkrieketreeks ondergaan, maar Suid-Afrika was van hierdie kommersiële en mededingende toernooie uitgesluit. Reeds in 1979 het Doug Insole, ’n Engelse verteenwoordiger by die IKR, vir Ali Bacher gesê: ''Until apartheid goes, you can forget about getting back into world cricket'' (“Totdat apartheid verby is, kan hulle vergeet om weer deel van wêreldkrieket te wees”).<ref>{{en}} {{cite book |author=Rodney Hartman |title=Ali: The Life of Ali Bacher |publisher=Penguin |year=2004 |isbn=978-0-670-04796-3 |pages=175}}</ref> Al die wedstryde tydens die rebelletoere is aanvanklik terugwerkende eersterangse status toegeken, wat die IKR in 1993 egter herroep het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://content-uk.cricinfo.com/ci/content/current/story/308994.html |title=Rebel tours to South Africa may get ICC recognition |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> === Krieket in die “Reënboognasie” === [[Lêer:Hansie Cronje.jpg|duimnael|links|upright|Die kolwer [[Hansie Cronjé]], Suid-Afrika se kaptein gedurende die 1990’s]] [[Lêer:Clive Rice deur Wessel Oosthuizen.jpg|duimnael|upright|[[Clive Rice]] word as een van die beste veelsydiges in die vroeë 1990’s beskou<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/player/clive-rice-46976 |title=Clive Rice |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=6 Maart 2026}}</ref>]] Op 2 Februarie 1990 het Suid-Afrika se nuwe staatspresident, [[Frederik Willem de Klerk|FW de Klerk]], dramatiese aankondigings gemaak wat gelei het tot die ontbanning van die [[African National Congress|ANC]], die vrylating van [[Nelson Mandela]] en uiteindelik tot die opheffing van [[apartheid]] en die eerste [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1994|demokratiese verkiesing vir al die Suid-Afrikaners in 1994]]. Dié politieke veranderinge het spoedig tot Suid-Afrika se terugkeer na internasionale sportdeelname gelei. Ná die einde van apartheid het die IKR Suid-Afrika in 1991 as ’n toetsland hertoegelaat. Van die bekende spelers uit die eerste dekade ná 1991 sluit in die draaibouler [[Allan Donald]], die kolwer [[Gary Kirsten]] en die destyds glo beste veldwerker [[Jonty Rhodes]], dalk die enigste speler in die krieketgeskiedenis wat nie as ’n kolwer, ’n bouler of ’n paaltjiewagter bekendheid verwerf het nie. Op 10 November 1991 het die span onder kaptein [[Clive Rice]] sy eerste goedgekeurde internasionale wedstryd sedert 1970 (en sy eerste [[Internasionale eendagwedstryd|EDI]] ooit) teen [[Indiese nasionale krieketspan|Indië]] in [[Kolkata]] gespeel. Suid-Afrika se eerste toets na sy heraansluiting is teen [[Wes-Indiese nasionale krieketspan|Wes-Indië]] op 22 April 1992, met Kepler Wessels as kaptein, gespeel. Die toets is in [[Bridgetown, Barbados|Bridgetown]], [[Barbados]], gehuisves en Suid-Afrika het met 52 lopies verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/south-africa-tour-of-west-indies-1991-92-61839/west-indies-vs-south-africa-only-test-63574/full-scorecard |title=Only Test, South Africa tour of West Indies at Bridgetown, Apr 18–23 1992 |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> Nadat die Suid-Afrikaanse regering met die [[Suid-Afrikaanse referendum van 1992|1992-referendum oor die beëindiging van apartheid]] aangekondig het, het die IKR die verbaasde nasionale krieketspan toegelaat om aan die [[Krieketwêreldbeker 1992]] in Australië en Nieu-Seeland deel te neem; Nelson Mandela se ANC het hom uitdruklik vir die nasionale span se deelname aan die toernooi beywer. [[Omar Henry]] was die enigste “niewit” speler in die span wat Suid-Afrika vir die eerste keer tydens ’n groot internasionale toernooi verteenwoordig het. Die referendum is net voor die einde van die toernooi gehou en het ’n duidelike ondersteuning van die stemgeregtigde “wit” kiesers vir die regering se koers gewys.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/mike-procter-recalls-south-africa-s-first-world-cup-in-1992-812993 |title='We left knowing that we put South Africa on the map' |publisher=ESPNcricinfo |author=Firdose Moonda |date=30 Desember 2014 |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> Suid-Afrika het verrassend tot die halfeindstryd gevorder, waar hulle deur Engeland met 19 lopies verslaan is, nadat die teiken volgens die omstrede ou reënreël hersien is. Dié reël word meestal vir Suid-Afrika se destydse mislukking verantwoordelik gehou. Die verbeterde [[Duckworth-Lewis-Stern-metode|Duckworth-Lewis-metode]] is eers later ingevoer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/benson-hedges-world-cup-1991-92-60924/england-vs-south-africa-2nd-sf-65155/full-scorecard |title=2nd SF (D/N), Sydney, Mar 22 1992, Benson & Hedges World Cup |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> Sedert Suid-Afrika se herinstelling in 1992 het hulle gemengde resultate behaal. Tydens toernooie, d.w.s. beide in EDI- en T20I-krieket, het Suid-Afrika met sterre soos [[Allan Donald]], [[Shaun Pollock]], [[Gary Kirsten]], [[Jacques Kallis]] en [[Hansie Cronjé]] meestal onderpresteer en die reputasie van sogenaamde ''chokers'' verwerf, aangesien hulle keer-op-keer tydens die deurslaggewende oomblikke misluk het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/sport/cricket/international/england/10128812/Champions-Trophy-2013-England-underachievers-v-South-Africa-chokers-battle-to-lose-tags.html |title=Champions Trophy 2013: England (underachievers) v South Africa (chokers) battle to lose tags |publisher=The Daily Telegraph |author=Derek Pringle |date=18 Junie 2013 |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> Ten spyte van sterk prestasies gedurende groepwedstryde het Suid-Afrika tot vandag toe slegs een oorwinning tydens ’n uitklopfase van ’n krieketwêreldbekertoernooi behaal. Tydens die [[Krieketwêreldbeker 1996]] in Indië, Pakistan en Sri Lanka het Suid-Afrika al sy vyf groepwedstryde gewen, maar ná ’n nederlaag teen die Wes-Indië is hulle reeds in die kwarteindstryd uitgeskakel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/wills-world-cup-1995-96-60981/south-africa-vs-west-indies-3rd-qf-65188/full-scorecard |title=3rd QF, Karachi, Mar 11 1996, Wills World Cup |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> Nietemin het hulle in 1998 die eerste [[Kampioenetrofee 1998|Kampioenetrofee]] teen Wes-Indië en dieselfde jaar die enigste kriekettoernooi tydens [[Statebondspele]] in [[Maleisië]] gewen en met die goue medalje weggestap.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/wills-international-cup-1998-99-61033/south-africa-vs-west-indies-final-66169/full-scorecard |title=Final (D/N), Dhaka, Nov 1 1998, Wills International Cup |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=6 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/commonwealth-games-1998-99-460200/australia-vs-south-africa-final-460251/full-scorecard |title=Final, Kuala Lumpur, Sep 19 1998, Commonwealth Games |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> In die 1990’s het Suid-Afrika, soos in ander sportsoorte ook, ’n kwotastelsel ingestel om “niewit” spelers toegang tot mededingende sportsoorte te gee.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/sport/cricket/2325419/End-in-sight-for-South-Africas-quota-system.html |title=End in sight on for South Africa's quota system |publisher=[[The Daily Telegraph]] |date=11 November 2007 |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> In 1998 het die snelbouler [[Makhaya Ntini]] die eerste “swart” Proteaspeler geword.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/player/makhaya-ntini-46592 |title=Makhaya Ntini |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> Tydens die [[Krieketwêreldbeker 1999]] in Engeland het [[Herschelle Gibbs]] in die belangrike wedstryd tydens die tweede rondte teen Australië ’n bal wat hy wettiglik gevang het per ongeluk laat val – hy wou eintlik net die bal in die lug opgooi om te seëvier – waardeur die Australiese kaptein Steve Waugh verder kon kolf. Waugh het vervolgens ’n beslissende honderdtal aangeteken, waardeur Australië die wedstryd gewen en tot die halfeindstryd gevorder het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/magazine/content/story/149458.html |title='How does it feel to drop the World Cup?' |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> In dié wedstryd het albei spanne herontmoet. Suid-Afrika het in die laaste boulbeurt ’n sekere oorwinning weggegooi ná ’n misverstand tussen die twee kolwers en die wedstryd net gelykop laat eindig, waarvolgens Australië weens sy beter lopietempo die eindstryd gehaal het. Die halfeindstryd word as een van die beste EDIs in die krieketgeskiedenis beskou.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/724735 |title=On this day in 1999: The greatest game of all time |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |date=17 Junie 2018 |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> Australië het later die wêreldkampioen geword. === Wisselvalligheid in die nuwe millennium === [[Lêer:England vs South Africa.jpg|duimnael|’n [[Toetskrieket|Toetswedstryd]] tussen die Proteas en [[Engelse nasionale krieketspan|Engeland]] in Januarie 2005 op [[Nuweland-krieketveld|Nuweland]] in Kaapstad]] [[Lêer:Australia vs South Africa.jpg|duimnael|’n EDI-wedstryd tussen Australië en Suid-Afrika in Desember 2006 in [[Brisbane]]]] [[Lêer:Cricket pic.jpg|duimnael|Suid-Afrika boul teen Australië in 2007]] [[Lêer:2007t20.jpg|duimnael|Wedstryd tussen [[Bengaalse nasionale krieketspan|Bangladesj]] en Suid-Afrika in Kaapstad tydens die [[T20I-wêreldbeker 2007]]]] Aan die begin van die nuwe millennium is Suid-Afrikaanse krieket in April 2000 deur ’n omkoopskandaal geteister, waarin veral die kaptein en kolwer [[Hansie Cronjé]] betrokke was. Op 11 Oktober is hy deur Krieket Suid-Afrika lewenslank uit al die krieket verban.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/cronje-banned-for-life-93082 |title=Cronje banned for life |publisher=ESPNcricinfo |date=11 Oktober 2000 |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> Hy is op 1 Junie 2002 tydens ’n vliegongeluk naby George in Suid-Afrika dood.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.smh.com.au/sport/cricket/cronje-inquest-opens-20060808-gdo4td.html |title=Cronje inquest opens |publisher=The Sydney Morning Herald |date=8 Augustus 2006 |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> Tydens die [[Krieketwêreldbeker 2003]] was die gasheer Suid-Afrika een van die gunstelinge, maar hulle is met die verskil van een lopie in die groepfase uitgeskakel, nadat hulle die benodigde aantal lopies in die laaste wedstryd teen Sri Lanka misgetel het. Dié wedstryd is deur opkomende reën bedreig en amper afgelas. Suid-Afrika kon die wedstryd nog beklink het, omdat die aantal beurte voldoende was. Hul kaptein en veelsydige Shaun Pollock het die [[Duckworth-Lewis-Stern-metode|Duckworth-Lewis-metode]] se tabel egter misgelees en sy twee kolwers foutiewe inligting gegee, omdat hy geglo het die aantal benodigde lopies (teiken) was een minder as wat dit werklik was. Hulle het die wedstryd dus met een lopie verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2003/mar/03/cricketworldcup2003.cricketworldcup7 |title=South Africa eliminated from World Cup |publisher=[[The Guardian]] |date=3 Maart 2003 |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> Pollock het daarna as kaptein uitgetree, maar nog vyf jaar suksesvol vir Suid-Afrika gespeel; [[Graeme Smith]] het die nuwe kaptein geword. Hulle is ook deur die pers gekritiseer nadat hulle noodsaaklike wedstryde tydens internasionale toernooie soos die [[Kampioenetrofee 2002]] en die [[T20I-wêreldbeker 2007]] verloor het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/south-africa-choke-on-their-lines-again-311892 |title=South Africa choke on their lines again |publisher=ESPNcricinfo |author=Hugh Chevallier |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> In 2004 het die kolwer [[Hashim Amla]] die eerste Suid-Afrikaanse speler met ’n [[Indiese Suid-Afrikaners|Indiese herkoms]] geword.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/player/hashim-amla-43906 |title=Hashim Amla |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> Ná beide [[Allan Donald]] en [[Shaun Pollock]] se uittrede uit internasionale krieket moes die span weer van vooraf opgebou word. [[Graeme Smith]] is as kaptein benoem, en nadat beide Smith en [[Jacques Kallis]] beserings opgedoen het, het [[Ashwell Prince]] op 12 Julie 2006 as toetskaptein gedebuteer. Op 29 het hy die eerste “niewit” kaptein van die eens heeltemal “wit” Suid-Afrikaanse nasionale krieketspan geword. Hoewel die rassekwotabeleid in 2007 herroep is,<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/front_page/7082466.stm |title=South Africa Remove Racial Quotas |publisher=[[BBC]] |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> moes volgens ’n nuwe reël wat in 2016 goedgekeur is, die span in internasionale wedstryde ten minste ses “swart” spelers insluit, waarvan twee “swart” Afrikane moet wees.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.dailymail.co.uk/sport/cricket/article-3772961/South-Africa-introduces-racial-quotas-national-team-minimum-six-black-players-selected.html |title=South Africa introduces racial quotas for national team |publisher=[[Daily Mail]] |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> Suid-Afrika het op 12 Maart 2006 in Johannesburg die wêreldrekord vir die hoogste suksesvolle lopiejaag in EDIs aangeteken, nadat hulle op 438/9 ná 49.5 beurte was, en met die voorlaaste aflewering Australië van ’n oorwinning ontneem het. Die wedstryd word as een van die beste EDIs beskou wat ooit gespeel is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.thesportscampus.com/201101059598/news-bytes/438-game-voted-the-best-odi-ever |title=438 Game voted the Best ODI Ever |publisher=thesportscampus.com |accessdate=11 Januarie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110111161419/http://www.thesportscampus.com/201101059598/news-bytes/438-game-voted-the-best-odi-ever |archive-date=11 Januarie 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.timeslive.co.za/sport/cricket/article836108.ece/438-game-voted-best-ever-by-fans |title='438' game voted best ever by fans |publisher=Times Live |accessdate=20 Januarie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110120022011/http://www.timeslive.co.za/sport/cricket/article836108.ece/438-game-voted-best-ever-by-fans |archive-date=20 Januarie 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricket.com.au/news/feature/australia-south-africa-434-438-game-wanderers-flashback-hussey-ponting-ntini-boucher-pollock/2020-03-12 |title=Miracle at the Wanderers: An oral history of 'The 438 Game' |publisher=[[Krieket Australië]] |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> Tydens die [[Krieketwêreldbeker 2007]] in [[Wes-Indië]] het die Proteas soos ’n tuimeltrein begin met maklike oorwinnings oor Engeland, Wes-Indië, Ierland, Nederland en Skotland, asook ’n naelskraapse oorwinning oor Sri Lanka, maar ook teleurstellende nederlae teen Australië, Nieu-Seeland en Bangladesj gely, wat hulle van die eerste plek in die groepfase ontneem het. In die halfeindstryd het Suid-Afrika met slegs 149 lopies sy laagste telling tot op daardie stadium tydens krieketwêreldbekertoernooie aangeteken en is vervolgens deur Australië met sewe paaltjies verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-cup-2006-07-125929/australia-vs-south-africa-2nd-semi-final-247506/full-scorecard |title=2nd Semi-Final, Gros Islet, Apr 25 2007, ICC World Cup |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> Tydens die [[Krieketwêreldbeker 2011]] in Indië, Bangladesj en Sri Lanka het Suid-Afrika Groep B eerste afgesluit, nadat die Proteas al hul teenstanders verslaan het, insluitende ’n verrassende oorwinning oor die gasheer Indië. In die kwarteindstryd is hulle egter deur Nieu-Seeland uitgeskakel, nadat Suid-Afrika dramaties ineengestort het en agt paaltjies vir slegs 68 lopies verloor het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/icc_cricket_worldcup2011/content/story/507937.html |title=Oram leads New Zealand to stunning upset |publisher=ESPNcricinfo |date=25 Maart 2011 |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> Suid-Afrika het Nederland met 231 lopies in Mohali tydens die groepwedstryd verslaan. Die 231-lopie-oorwinning is die vierde hoogste telling van enige span in ’n krieketwêreldbekertoernooi en die hoogste vir Suid-Afrika in krieketwêreldbekertoernooie. Dit was ook die tweede hoogste oorwinning vir Suid-Afrika in EDIs.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://iccworld-cup2011.blogspot.com/2011/03/south-africa-vs-netherlands-mohali-3rd.html |title=Netherlands vs South Africa, ICC World Cup 2011 |publisher=iccworld-cup2011.blogspot.com |date=Maart 2011 |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> Die vennootskap van 87 lopies tussen [[JP Duminy]] en Colin Ingram is die hoogste om die sesde paaltjie vir Suid-Afrika tydens krieketwêreldbekertoernooie. Die Proteas se hoogste vennootskap om die sesde paaltjie in EDIs is die 137 tussen Hansie Cronjé en Shaun Pollock teen Zimbabwe in 1997. Die seëviering is Suid-Afrika se sewende met ’n telling van honderd of meer lopies tydens krieketwêreldbekertoernooie.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://iccworld-cup2011.blogspot.com/2011/03/south-africa-vs-ireland-kolkata-15th.html |title=South Africa vs Ireland, ICC World Cup 2011 |publisher=iccworld-cup2011.blogspot.com |date=Maart 2011 |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> Met die keuring van kwaliteitspelers soos AB de Villiers en Hashim Amla het die Suid-Afrikaanse krieketspan op die onderskeidelike IKR-ranglyste begin verbeter. Ná die aftrede van baie hoofspelers uit die Australiese span wat die vroeë 2000’s oorheers het, was die wedloop om die eerste plek in die Toetskampioenskap wyd oop, met beide [[Indiese nasionale krieketspan|Indië]] en Engeland wat die eerste plek net vir ’n kort tydperk beklee het. Suid-Afrika het in 2012 vir ’n drie-toetsreeks na Engeland getoer waarvan die wenner die eerste plek op die toetsranglys sou beklee. Suid-Afrika het die reeks maklik met 2–0 beklink en sodoende die eerste plek op die ranglys ingeneem, ’n plek wat hulle vanaf 20 Augustus 2012 vir ’n volle kalenderjaar beklee het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/england-v-south-africa-2012/content/story/578486.html |title=South Africa hold nerve to take No. 1 |publisher=ESPNcricinfo |author=David Hopps |date=20 Augustus 2012 |accessdate=6 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/rankings/content/current/page/211271.html |title=ICC Rankings |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> Agt dae later, op 28 Augustus 2012, het Suid-Afrika die eerste span geword wat die eerste plek in al drie vorme van krieket beklee het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/south-africa-tour-of-england-2012-534185/england-vs-south-africa-2nd-odi-534229/match-report |title=Amla ton leads SA to third No. 1 spot |publisher=ESPNcricinfo |author=Andrew McGlashan |date=28 Augustus 2012 |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> In Februarie 2014 het Suid-Afrika teen Australië in ’n toetsreeks gespeel, waarvan die wenner die eerste plek op die ranglys sou beklee. Australië het die reeks met 2–1 gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/wisden-almanack-review-south-africa-v-australia-2013-14-926955 |title=South Africa v Australia, 2013–14 |publisher=ESPNcricinfo |date=8 Oktober 2015 |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> Suid-Afrika het egter later dié jaar die eerste plek herower. Op 20 Maart 2016 het Suid-Afrika die derde plek in toetskrieket beklee.<ref name="Toetsrang" /> === Gemengde toernooiprestasies en tweede IKR-titel === [[Lêer:Boucher injury.jpg|duimnael|Die Suid-Afrikaanse span omring Mark Boucher, nadat hy deur ’n aflewering getref is, waarna hy sy spelerloopbaan moes beëindig en sedertdien as ’n afrigter werk (2012)]] [[Lêer:Cricket World Cup 2015 (16619154075).jpg|duimnael|’n Wedstryd tussen Indië en Suid-Afrika op die [[Melbourne-krieketveld]] tydens die [[Krieketwêreldbeker 2015]]]] Gedurende Suid-Afrika se oorheersing van toetskrieket was hul EDI- en T20I-uitslae veel minder konsekwent, en Suid-Afrika was met die oog op beide die [[T20I-wêreldbeker 2014]] in Bangladesj en die [[Krieketwêreldbeker 2015]] in Australië en Nieu-Seeland op soek na ’n wenformule. ’n Gedenkwaardige EDI-reeksnederlaag teen [[Nieu-Seelandse nasionale krieketspan|Nieu-Seeland]] tuis in Januarie 2013,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/big-day-for-new-zealand-team-brendon-mccullum-602164 |title=Big day for New Zealand team – McCullum |publisher=ESPNcricinfo |date=26 Januarie 2013 |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> en ’n verdere nederlaag in [[Sri Lankaanse nasionale krieketspan|Sri Lanka]] het Suid-Afrika se moeilikhede uitgelig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/much-work-needed-on-several-fronts-for-south-africa-657121 |title=Much work needed on several fronts for South Africa |publisher=ESPNcricinfo |author=Firdose Moonda |date=31 Julie 2013 |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> Deur vroeë uitskakelings tydens beide die [[T20I-wêreldbeker 2012]] en die [[Kampioenetrofee 2013]] het Suid-Afrika slegs sy status as ''chokers'' tydens belangrike toernooie onderstreep. Gedurende die later jare van Smith se loopbaan het Suid-Afrika die kapteinskap in die korter vorme van die spel verdeel; die EDI-span is gelei deur [[AB de Villiers]] en die T20I-span deur [[Faf du Plessis]]. Ná Smith se aftrede is [[Hashim Amla]] as kaptein van die toetsspan benoem en hy het die span tydens sy eerste toets in [[Galle]] in Sri Lanka na ’n oorwinning geneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/south-africa-pacers-deliver-when-it-counts-762527 |title=South Africa pacers deliver when it counts |publisher=ESPNcricinfo |author=Firdose Moonda |location=Galle |date=20 Julie 2014 |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> Selfs ná baie terugslae was hul grootste hartseernederlaag tydens die Krieketwêreldbeker 2015 se halfeindstryd teen Nieu-Seeland in ’n amper uitgereënde gelykop. Nadat hulle eerste begin kolf het, was Suid-Afrika op 281/5 en het ’n hersiene teiken van 298 lopies vir Nieu-Seeland gestel, danksy uitstekende kolfwerk deur Faf du Plessis, David Miller en kaptein AB de Villiers. Die lopiejaag vir ’n reuseteiken van 298 lopies vir Nieu-Seeland het neergekom op ’n uitstekende lopiejaag wat geïnspireer is deur hul kaptein Brendon McCullum. Maar die ware held van dié wedstryd was Grant Elliott, wat 84* lopies insluitende ’n grenshou in die voorlaaste aflewering teen die destydse beste bouler Dale Steyn geslaan het. Dit het veroorsaak dat Suid-Afrika uit die 2015-wêreldkampioenskap geskakel is, ondanks die feit dat hulle fantastiese krieket gedurende die hele toernooi gespeel het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2014-15-509587/new-zealand-vs-south-africa-1st-semi-final-656491/match-report |title=New Zealand hold nerve to leave SA heartbroken |publisher=ESPNcricinfo |author=Andrew McGlashan |date=24 Maart 2015 |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> Ná ’n goeie wêreldbekertoernooi het Suid-Afrika die EDI-krieket in bilaterale reekse oorheers wat die Proteas na die eerste plek op die IKR se EDI-ranglys geneem het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/nz-v-sa-2016-17-1020019/new-zealand-vs-south-africa-5th-odi-1020039/match-report |title=SA overcome hiccups to seal series, regain No. 1 spot |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> Die toetsreeks tussen Australië en Suid-Afrika in 2018 is deur ’n [[Australiese krieketbalpeuterskandaal van 2018|krieketbalpeuterskandaal]] oorskadu, waarin Cameron Bancroft probeer het om die een kant van die bal met skuurpapier grof te maak. Beide die kaptein, Steve Smith, en onderkaptein, David Warner, was in die beplanning van hierdie manipulasie betrokke en al drie is ongekende lang skorsings uit internasionale en plaaslike krieket deur Krieket Australië opgelê.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cricket.com.au/news/player-sanctions-steve-smith-cameron-bancroft-david-warner-australia-cricket-ball-tampering/2018-03-28 |title=Tampering trio learn their fate |publisher=[[Krieket Australië]] |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> Tydens die [[Krieketwêreldbeker 2019]] het Suid-Afrika sy openingswedstryd teen die gasheer en latere wêreldkampioen Engeland verloor en voortgegaan met nederlae teen Bangladesj en Indië. Die wedstryd teen Wes-Indië is uitgespoel en hulle het Afghanistan verslaan, maar toe teen Nieu-Seeland en Pakistan verloor. Altesaam het die Proteas tydens die groepfase slegs drie oorwinnings aangeteken en nie die uitklopfase gehaal nie, hul ergste uitslag tydens ’n krieketwêreldbekertoernooi sedert die Krieketwêreldbeker 2003 tuis.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2019-1144415/pakistan-vs-south-africa-30th-match-1144512/match-report |title=Haris blitz ends South Africa's World Cup dream |publisher=ESPNcricinfo |date=23 Junie 2019 |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> Ná afloop van hierdie toernooi was die Suid-Afrikaanse krieket op sy laagtepunt en die span het, ná bedankings onder andere van [[Hashim Amla]], ’n nuwe hervorming ondergaan. Tydens hul toer na Indië het die [[Indiese nasionale krieketspan]] skoonskip met Suid-Afrika afgereken en die drie-toetsreeks met 3–0 gewen, waarvan die laaste twee toetse elk met ’n beurt en meer as 100 lopies. Dit was Indië se eerste skoonskiptoetsreeks ooit teen die Proteas.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.hindustantimes.com/cricket/virat-kohli-co-register-comprehensive-victory-at-ranchi-as-india-complete-maiden-whitewash-against-south-africa/story-kROExwLpztkTiDgvVvKV1H.html |title=Virat Kohli & Co register comprehensive victory at Ranchi as India complete maiden whitewash against South Africa |publisher=Hindustan Times |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> Die laaste keer wat Suid-Afrika agtereenvolgende toetse met ’n beurt verloor het, was in 1935/36 tuis teen Australië.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/19430/report/1187009/india-vs-south-africa-3rd-test-icc-world-test-championship |title=Two in two for Nadeem as India wrap up 3–0 sweep |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> Suid-Afrika se probleme word ook in hul statistiek duidelik: Tot in April 2021 het Suid-Afrika onder [[Mark Boucher]] agt van elf reekse verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/sa-vs-pak-2021-coach-mark-boucher-accepts-responsibility-after-south-africa-s-eighth-loss-in-last-11-series-1259421 |title=Mark Boucher 'accepts responsibility' after South Africa's eighth loss in last 11 series |publisher=ESPNcricinfo |author=Firdose Moonda |date=17 April 2021 |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> Boonop het die minister van sport, kuns en kultuur, [[Nathi Mthethwa]], gedreig om Krieket Suid-Afrika van sy administratiewe rol oor die Proteas te ontneem, nadat dié beheerliggaam nie bereid was om ’n stigtingsdokument goed te keur nie, waarvolgens die beheerliggaam ’n onafhanklike raad sou gekry het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/south-africa-s-captains-apologise-to-stakeholders-as-csa-faces-government-sanction-1259884 |title=South Africa's captains apologise to stakeholders as CSA faces government sanction |publisher=ESPNcricinfo |author=Firdose Moonda |date=17 April 2021 |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> Nadat die beheerliggaam die memorandum ten einde van ’n onafhanklike raad eenparig goedgekeur het, het Mthethwa sy intervensie teruggetrek, waarvolgens die Suid-Afrikaanse krieketbedryf weer deur Krieket Suid-Afrika gelei kan word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/csa-no-longer-under-threat-of-defunding-and-derecognition-1261854 |title=CSA no longer under threat of defunding and derecognition |publisher=ESPNcricinfo |author=Firdose Moonda |date=30 April 2021 |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> In Mei 2021 het die Proteas vir die eerste keer op die sewende plek van die toetsranglys teruggesak.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/india-retain-no-1-spot-in-test-rankings-west-indies-rise-to-sixth-place-1263050 |title=India retain No. 1 spot in Test rankings, West Indies rise to sixth place |date=13 Mei 2021 |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> Tydens die [[T20I-wêreldbeker 2021]] se Super 12 in [[Oman]] en die [[Verenigde Arabiese Emirate]] is Suid-Afrika in sy openingswedstryd deur Australië verslaan, maar die Proteas het herstel en al die ander vier wedstryde teen Wes-Indië, Sri Lanka, Bangladesj en Engeland gewen. Hulle het nogtans weens hul swakker lopietempo teenoor Australië s’n nie die halfeindrondte gehaal nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-men-s-t20-world-cup-2021-22-1267897/england-vs-south-africa-39th-match-group-1-1273750/match-report |title=Rassie van der Dussen, Kagiso Rabada seal bittersweet consolation win for South Africa |publisher=ESPNcricinfo |author=Valkerie Baynes |date=6 November 2011 |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> Tydens die [[T20I-wêreldbeker 2022]] se Super 12 in Australië moes Suid-Afrika se openingswedstryd teen Zimbabwe ná enkele boulbeurte weens reën afgelas word, waarvolgens dit onbeslis geëindig het. Daarna het die Proteas Bangladesj en Indië verslaan, waardeur hulle met hul goeie lopietempo ’n goeie kans op die halfeindrondte gehad het, maar ná nederlae teen Pakistan en Nederland is hulle uit dié toernooi geskakel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-men-s-t20-world-cup-2022-23-1298134/netherlands-vs-south-africa-40th-match-group-2-1298174/match-report |title=Shock defeat ends South Africa's World Cup as Netherlands script famous win |publisher=ESPNcricinfo |author=Shashank Kishore |date=6 November 2022 |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> Tydens die eerste [[Wêreldtoetskampioenskap 2019–2021]] het Suid-Afrika in die vyfde plek geëindig en tydens die tweede [[Wêreldtoetskampioenskap 2021–2023]] die derde plek behaal. Tydens die [[Krieketwêreldbeker 2023]] in Indië het die Proteas Sri Lanka, Australië, Engeland, Bangladesj, Pakistan, Nieu-Seeland en Afghanistan verslaan, maar hulle het ook nederlae gely teen Nederland en Indië. Daarmee het hulle die halfeindrondte gehaal, maar hulle het teen Australië met drie paaltjies verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-cricket-world-cup-2023-24-1367856/australia-vs-south-africa-2nd-semi-final-1384438/match-report |title=Australia edge low-scoring thriller to book spot in eighth ODI World Cup final |publisher=ESPNcricinfo |author=Alagappan Muthu |date=16 November 2023 |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> Tydens die [[T20I-wêreldbeker 2024]] in die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] en [[Wes-Indië]] het die Proteas tot in die eindstryd onoorwonne gebly, waarmee Suid-Afrika vir die eerste keer die eindstryd van ’n krieket- of T20I-wêreldbekertoernooi gehaal het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/semi-final-preview-history-beckons-for-south-africa-or-afghanistan-in-the-caribbean |title=Semi-Final Preview: History beckons for South Africa or Afghanistan in the Caribbean |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |date=25 Junie 2024 |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> Hulle het teen die eweneens onoorwonne Indië te staan gekom en kon tot in die laaste boulbeurt tred hou, maar hulle is eindelik naelskraap met sewe lopies verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-men-s-t20-world-cup-2024-1411166/india-vs-south-africa-final-1415755/full-scorecard |title=Bumrah and Hardik script stunning comeback to lead India to T20 World Cup glory |publisher=ESPNcricinfo |author=Andrew Fidel Fernando |date=29 Junie 2024 |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> Tydens die [[Kampioenetrofee 2025]] het die Proteas onoorwonne die halfeindstryd gehaal, waar hulle egter teen die Nieu-Seelanders vasgeval het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-champions-trophy-2024-25-1459031/new-zealand-vs-south-africa-2nd-semi-final-1466427/match-report |title=Ravindra and Williamson set up title bout with India |publisher=ESPNcricinfo |author=Firdose Moonda |date=5 Maart 2025 |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> In Junie 2025 het Suid-Afrika in die eindstryd van die derde [[Wêreldtoetskampioenskap 2023–2025]] teen Australië te staan gekom en hulle met vyf paaltjies verslaan, waarmee die Proteas hul tweede IKR-titel kon wen.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-test-championship-2023-2025-1345943/australia-vs-south-africa-final-1449769/match-report-4 |title=Markram delivers WTC glory to end South Africa's history of heartbreak |publisher=ESPNcricinfo |author=Andrew McGlashan |date=14 Junie 2025 |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> Die span het tydens die [[T20I-wêreldbeker 2026]] in [[Indië]] en [[Sri Lanka]] weer onoorwonne die halfeindstryd gehaal, maar hulle is deur Nieu-Seeland met nege paaltjies geklop.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-men-s-t20-world-cup-2025-26-1502138/new-zealand-vs-south-africa-1st-semi-final-1512771/match-report |title=Flying Finn launches NZ into the final with record ton |publisher=ESPNcricinfo |author=Deivarayan Muthu |date=4 Maart 2026 |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> == Kleure en bynaam == [[Lêer:South African Cricket team 2008.jpg|duimnael|Die Suid-Afrikaanse Proteas op [[The Oval (Londen)|The Oval]] in Augustus 2008]] [[Lêer:Protea cynaroides 3.jpg|duimnael|Die [[koningsprotea]], kenteken van die Suid-Afrikaanse nasionale krieketspan, die Proteas]] Die Suid-Afrikaanse nasionale krieketspan is na die [[koningsprotea]] (''Protea cynaroides''), [[Lys van Nasionale Simbole van Suid-Afrika|Suid-Afrika se nasionale blom]], genoem. Tot in die vroeë 1990’s het die Suid-Afrikaanse krieketspan, soos die [[Springbokke|Suid-Afrikaanse rugbyspan]], as Springbokke bekend gestaan en hul kenteken was dié dier, terwyl die koningsprotea die kenteken vir die gekombineerde Suid-Afrikaanse Universiteitsspanne was.<ref>{{en}} {{cite book |editor=Geoffrey A. Chettle |title=South African Cricket Annual |year=1975 |publisher=South African Cricket Association |page=180 |chapter=South African Universities Cricket Association}}</ref> Nadat die [[African National Congress|ANC]] die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1994|verkiesings in 1994]] gewen het, is die spannaam, anders as by die Suid-Afrikaanse nasionale rugbyspan, na “Proteas” verander.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/symbol-of-unity-the-springbok-vs-the-protea-770538.html?r=RSS |title=Symbol of unity: the Springbok vs the Protea |publisher=The Independent |location=UK |author=Ian Evans |date=16 Januarie 2008 |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> Suid-Afrika se truivervaardiger is [[Macron (maatskappy)|Macron]] wat in 2025 by Lotto oorgeneem het. Vorige verskaffers was ISC (1992–1996), [[Asics]] (1999), [[Admiral Sportswear|Admiral]] (2000–2003), [[Hummel (sportklere)|Hummel]] (2004–2007), [[Adidas]] (2011–2015), [[New Balance]] (2016–2021) en [[Castore (sportklere)|Castore]] (2021–2023). Van die voormalige borge sluit in [[Standard Bank]], [[Castle Lager]] en [[Amul]]. Wanneer hulle toetskrieket speel, vertoon Suid-Afrika se wit kriekettrui op die linkerkant die koningsprotea (die embleem van die Suid-Afrikaanse Sportkommissie) met die [[Vlag van Suid-Afrika|Suid-Afrikaanse vlag]] bo-aan, die naam van die borg Standard Bank op die regterkant en New Balance se kenteken op die regtermou. Suid-Afrika se veldwerkers mag ’n groen pet of ’n wit sonhoed met die koningsprotea in die middel dra. Helms word ook groen geverf. Voor 1996 was die petkenteken die Verenigde Krieketraad van Suid-Afrika se ou kenteken, wat ’n sirkel met ’n gesuperponeerde bal bo ’n paaltjie in die middel en die naam “VERENIGDE KRIEKETRAAD VAN SUID-AFRIKA” rondom die sirkel. Voor 1991 was die petkenteken ’n [[springbok]]kop met die inskrif “S.A.K.R” in geel letters onder (wat na “S.A.” met die jare van die toer, byvoorbeeld “S.A. 1982–83” verander het). In die korter krieketvorme toon Suid-Afrika se EDI- en T20I-truie die koningsproteakenteken met die nasionale vlag op die linkerkant van die trui, Standard Bank op die regterkant en New Balance se kenteken op die regtermou. In EDIs bestaan die trui uit ’n groen hemp met geel aksente en donkergroen gestileerde proteablare en groen broeke, terwyl die T20I-trui ’n groen hemp met ’n geel gradiënt met die Oxigenkenteken op die voorkant en groen broeke. Vir albei truie is die veldwerkhoed ’n groen pet met wit pype en ’n geel lyn op die visier of ’n groen sonhoed, wat albei groen is met die koningsprotea op. Tydens internasionale toernooie in die korter krieketvorme word ’n veranderde trui-ontwerp met borgkentekens op die moue en ''South Africa'' op die voorkant gedra. Geel/goud en groen is die nasionale sportkleure van Suid-Afrika en word ook op die landsvlag gebruik.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.scielo.org.za/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0018-229X2011000100003 |title=Flagging the "new" South Africa, 1910–2010 |publisher=SciELO |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> Sedert 2016 het Suid-Afrika verskeie wedstryde in ’n pienk weergawe van sy trui gespeel, om mense van [[borskanker]] bewus te maak. == Truiverskaffers en -borge == Sedert Suid-Afrika se hertoelating by internasionale sportbyeenkomste in 1992 het die volgende truiverskaffers en -borge verskyn: {| class="wikitable" ! Tydperk !! Verskaffer !! Borg |- |1992–1996 |ISC | – |- |1997–2001 |[[Adidas]] |[[Castle Lager|Castle]] |- |[[Krieketwêreldbeker 1999]] |[[Asics]] |[[Standard Bank]] |- |2001–2005 |[[Admiral Sportswear|Admiral]] |Castle |- |rowspan=2|2005–2008 |rowspan=2|[[Hummel (sportklere)|Hummel]] |[[Castle Lager|Castle]] |- |[[Standard Bank]] |- |2008–2011 |Reebok |[[Castle Lager|Castle]] |- |rowspan=2|2011–2015 |rowspan=2|[[Adidas]] |[[Standard Bank]] |- |[[Castle Lager|Castle]] |- |2016–2021 |[[New Balance]] |[[Standard Bank]] |- |2021–2023 |[[Castore (sportklere)|Castore]] | – |- |[[Krieketwêreldbeker 2023]] |rowspan=2|Lotto |Amul |- |2023–2025 |Royal Green Sprits |- |2025–2027 |[[Macron (maatskappy)|Macron]] |[[Suzuki]] |} == Tuisstadions == {{Location map+ |Suid-Afrika |caption=Huidige Suid-Afrikaanse krieketstadions wat tydens toetswedstryde gebruik word |places= {{location map~|Suid-Afrika|label=<small>[[Buffalopark]]</small>|position=top|lat=-33.006706|long=27.919367}} {{location map~|Suid-Afrika|label=<small>[[Ellispark-stadion|Ellispark]]</small>|position=bottom|lat =-26.1975|long=28.060833}} {{location map~|Suid-Afrika|label=<small>[[Kingsmead-stadion|Kingsmead]]/[[Lord’s No. 1 grond|Lord’s 1]]</small>|position=bottom|lat =-29.850058|long=31.027814}} {{location map~|Suid-Afrika|label=<small>[[Mangaung-ovaal|Mangaung]]</small>|position=bottom|lat =-29.116678|long=26.205269}} {{location map~|Suid-Afrika|label=<small>[[Nuweland-krieketveld|Nuweland]]</small>|position=bottom|lat =-33.970556|long=18.468333}} {{location map~|Suid-Afrika|label=<small>[[Ou-Wanderers|Ou]]/[[Wanderersstadion|Wanderers]]</small>|position=left|lat =-26.19772|long=28.040659}} {{location map~|Suid-Afrika|label=<small>[[Senwespark]]</small>|position=bottom|lat =-26.695658|long=27.100772}} {{location map~|Suid-Afrika|label=<small>[[St. Georgespark, Port Elizabeth|St. Georgespark]]</small>|position=left|lat =-33.966486|long=25.609997}} {{location map~|Suid-Afrika|label=<small>[[SuperSport-park|SuperSport]]</small>|position=top|lat =-25.859722|long=28.195278}} }} Net soos ander vername krieketlande soos Australië, Bangladesj, Engeland, Ierland, Indië, Nieu-Seeland, Pakistan, Sri Lanka, Wes-Indië en Zimbabwe beskik Suid-Afrika oor geen amptelike tuisstadion vir sy nasionale span nie. Die Proteas gebruik vir hul krieketwedstryde eerder ’n verskeidenheid stadions dwarsdeur Suid-Afrika. Suid-Afrika se eerste internasionale wedstryd is in 1889 op Port Elizabeth se [[St. Georgespark, Port Elizabeth|St. Georgespark]] gespeel.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stgeorgespark.nmmu.ac.za/content/matches/displayarticle.asp?artid=intertest_001 |title=1888/89 – The First Test |publisher=[[St. Georgespark, Port Elizabeth|St. Georgespark]] |author1=Markman, Ivor |author2=Van Der Walt, Darryn |accessdate=1 Oktober 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061001155414/http://www.stgeorgespark.nmmu.ac.za/content/matches/displayarticle.asp?artid=intertest_001 |archive-date=1 Oktober 2006 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Van Suid-Afrika se tradisionele krieketwedstryde op vakansiedae sluit in dié rondom [[Welwillendheidsdag]] op [[Kingsmead-stadion|Kingsmead]] in Durban of [[SuperSport-park]] in Centurion. Enkele dae later word rondom [[Nuwejaarsdag]] tradisioneel op [[Nuwelandstadion|Nuweland]] in Kaapstad gespeel. Die Suid-Afrikaanse nasionale krieketspan het tot dusver elf tuisstadions tydens toetswedstryde gebruik: {| border="0" class="wikitable sortable" |-bgcolor="#cccccc" ! No. !! Stadion !! Plek !! Eerste toets |- | 1 | [[St. Georgespark, Port Elizabeth|St. Georgespark]] | [[Gqeberha|Port Elizabeth]] | 12 Maart 1889 |- | 2 | [[Nuweland-krieketveld|Nuweland]] | [[Kaapstad]] | 25 Maart 1889 |- | 3 | Ou Wanderers | [[Johannesburg]] | 2 Maart 1896 |- | 4 | Lord’s | [[Durban]] | 21 Januarie 1910 |- | 5 | [[Kingsmead-stadion|Kingsmead]] | [[Durban]] | 18 Januarie 1923 |- | 6 | [[Ellispark-stadion|Ellispark]] | [[Johannesburg]] | 27 Desember 1948 |- | 7 | [[Wanderersstadion|Wanderers]] | [[Johannesburg]] | 24 Desember 1956 |- | 8 | [[SuperSport-park]] | [[Centurion]] | 16 November 1995 |- | 9 | [[Mangaung-ovaal]] | [[Bloemfontein]] | 29 Oktober 1999 |- | 10 | [[Buffalopark]] | [[Oos-Londen]] | 18 Oktober 2002 |- | 11 | [[Senwespark]] | [[Potchefstroom]] | 25 Oktober 2002 |} === Krieketwêreldbekerstadions === {{Hoofartikel|Krieketwêreldbeker 2003|T20I-wêreldbeker 2007|Kampioenetrofee 2009|Krieketwêreldbeker 2027}} [[Lêer:Civic Centre-2003 CWC.jpg|duimnael|Die [[Kaapstad]]se Burgersentrum adverteer vir die [[Krieketwêreldbeker 2003]]]] Suid-Afrika het saam met die Afrikalande Kenia en Zimbabwe die Krieketwêreldbeker 2003 aangebied. Suid-Afrikaanse stadions, wat tydens dié toernooi ingespan is, sluit in [[Wanderersstadion|Wanderers]] in Johannesburg, [[Kingsmead-stadion|Kingsmead]] in Durban, [[Nuweland-krieketveld|Nuweland]] in Kaapstad, [[SuperSport-park]] in Centurion, [[Mangaung-ovaal]] in Bloemfondtein, [[Willowmoore-park|Willowmoore]] in Benoni, St. Georgespark in [[Gqeberha|Port Elizabeth]], [[Senwespark]] in Potchefstroom, [[Buffalopark]] in Oos-Londen, [[De Beers Diamond-ovaal]] in Kimberley, [[Bolandpark]] in die [[Paarl]] en die [[Pietermaritzburg-ovaal]] in Pietermaritzburg. Daarbenewens het Suid-Afrika reeds vername internasionale kriekettoernooie soos die T20I-wêreldbeker 2007 en die Kampioenetrofee 2009 aangebied. Saam met Namibië en Zimbabwe sal Suid-Afrika die Krieketwêreldbeker 2027 aanbied.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/usa-co-hosts-for-2024-t20-wc-pakistan-gets-2025-champions-trophy-india-and-bangladesh-2031-world-cup-1289589 |title=USA co-hosts for 2024 T20 WC, Pakistan gets 2025 Champions Trophy, India and Bangladesh 2031 World Cup |publisher=ESPNcricinfo |author=Nagraj Gollapudi |date=16 November 2021 |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> == Internasionale toere == Suid-Afrika onderneem sedert sy verkryging van volle lidmaatskap in die IKR deels maandelange oorsese toere, waartydens hulle teen ander nasionale spanne, plaasliksaamgestelde spanne en klubspanne speel. Eweneens huisves hulle ander nasionale spanne wat na Suid-Afrika toer. Gedurende die plaaslike somer tree hulle as gasheer op of onderneem op hul beurt toere deur die ander krieketlande van die Suidelike Halfrond en gedurende die plaaslike winter onderneem hulle toere deur krieketlande van die Noordelike Halfrond. As deel daarvan ding die Proteas in toetskrieket sedert 1998 met [[Wes-Indiese nasionale krieketspan|Wes-Indië]] om die [[Sir Vivian Richards-trofee]], sedert 2004/05 met [[Engelse nasionale krieketspan|Engeland]] om die [[Basil D'Oliveira-trofee]], sedert 2015/16 met [[Indiese nasionale krieketspan|Indië]] om die [[Freedom-trofee]] en sedert 2023/24 met [[Nieu-Seelandse nasionale krieketspan|Nieu-Seeland]] om die [[Tangiwai-skild]] mee. == Spelers == === Bekende spelers === [[Lêer:Allan Donald.jpg|duimnael|upright|[[Allan Donald]] (2013)]] [[Lêer:Jacques Kallis 2.jpg|duimnael|upright|[[Jacques Kallis]] (2009)]] [[Lêer:Graeme Pollock.jpg|duimnael|upright|[[Graeme Pollock]] (2000)]] Nege voormalige Suid-Afrikaanse spelers is vir hul uitstekende prestasies in die [[Internasionale Krieketraad]] se Heldesaal opgeneem:<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/hall-of-fame/hall-of-famers |title=ICC Hall of Famers |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> {| class="wikitable" ! Speler !! Posisie !! Inskrywing |- | [[Hashim Amla]] || Toporde-[[Kolwer]] || 2025 |- | [[AB de Villiers]] || [[Paaltjiewagter]]-Kolwer || 2024 |- | [[Allan Donald]] || [[Bouler]] || 2019 |- | [[Aubrey Faulkner]] || Veelsydig || 2021 |- | [[Jacques Kallis]] || Veelsydig || 2020 |- | [[Graeme Pollock]] || Kolwer || 2009 |- | [[Shaun Pollock]] || Veelsydig || 2021 |- | [[Barry Richards]] || Kolwer || 2009 |- | [[Graeme Smith]] || Toporde-Kolwer || 2025 |} === Spelerstatistieke === Daar het altesaam 374 spelers [[Toetskrieket|toets-]], 165 spelers [[Internasionale eendagwedstryd|EDI-]] en 114 spelers [[Twintig20|T20I-wedstryde]] vir Suid-Afrika gespeel. Vervolgens die spelers wat vir die Suid-Afrikaanse span die meeste lopies aangeteken en die meeste paaltjies geneem het. ==== Lopies ==== {| class="wikitable" ! colspan="4" |Toets ! colspan="4" |EDI ! colspan="4" |T20I |- ! scope=col | Speler ! scope=col | Tydperk ! scope=col | Toetse ! scope=col | Lopies ! scope=col | Speler ! scope=col | Tydperk ! scope=col | EDIs ! scope=col | Lopies ! scope=col | Speler ! scope=col | Tydperk ! scope=col | T20Is ! scope=col | Lopies |- |style="text-align:left;"| [[Jacques Kallis]] | 1995–2013 | align=center | 165 | align=center | '''13&nbsp;206''' | [[Jacques Kallis]] | 1996–2014 | align=center | 323 | align=center | '''11&nbsp;550''' | [[Quinton de Kock]] | 2012–hede | align=center | 110 | align=center | '''3&nbsp;095''' |- | [[Hashim Amla]] | 2004–2019 | align=center | 124 | align=center | '''{{0}}9&nbsp;282''' | [[AB de Villiers]] | 2005–2018 | align=center | 223 | align=center | '''{{0}}9&nbsp;427''' | [[David Miller]] | 2010–hede | align=center | 137 | align=center | '''2&nbsp;763''' |- | [[Graeme Smith]] | 2002–2014 | align=center | 116 | align=center | '''{{0}}9&nbsp;253''' | [[Hashim Amla]] | 2008–2019 | align=center | 181 | align=center | '''{{0}}8&nbsp;113''' | [[Reeza Hendricks]] | 2014–2025 | align=center | {{0}}90 | align=center | '''2&nbsp;504''' |- | [[AB de Villiers]] | 2014–2018 | align=center | 114 | align=center | '''{{0}}8&nbsp;765''' | [[Herschelle Gibbs]] | 1996–2010 | align=center | 248 | align=center | '''{{0}}8&nbsp;094''' | [[Aiden Markram]] | 2019–hede | align=center | {{0}}77 | align=center | '''1&nbsp;966''' |- | [[Gary Kirsten]] | 1993–2004 | align=center | 101 | align=center | '''{{0}}7&nbsp;289''' | [[Quinton de Kock]] | 2013–hede | align=center | 161 | align=center | '''{{0}}7&nbsp;123''' | [[JP Duminy]] | 2007–2019 | align=center | {{0}}81 | align=center | '''1&nbsp;934''' |- class=sortbottom | colspan=4 | <small>Korrek teen: 6 Maart 2026</small><ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?class=1;id=3;type=team |title=Records / South Africa / Test Matches / Most Runs |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> | colspan=4 | <small>Korrek teen: 6 Maart 2026</small><ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?class=2;id=3;type=team |title=Records / South Africa / One-Day Internationals / Most Runs |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> | colspan=4 | <small>Korrek teen: 6 Maart 2026</small><ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?class=3;id=3;type=team |title=Records / South Africa / Twenty20 Internationals / Most Runs |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> |} ==== Paaltjies ==== {| class="wikitable" ! colspan="4" |Toets ! colspan="4" |EDI ! colspan="4" |T20I |- ! scope=col | Speler ! scope=col | Tydperk ! scope=col | Toetse ! scope=col | Paaltjies ! scope=col | Speler ! scope=col | Tydperk ! scope=col | EDIs ! scope=col | Paaltjies ! scope=col | Speler ! scope=col | Tydperk ! scope=col | T20Is ! scope=col | Paaltjies |- | [[Dale Steyn]] | 2004–2019 | align=center | {{0}}93 | align=center | '''439''' | [[Shaun Pollock]] | 1996–2008 | align=center | 294 | align=center | '''387''' | [[Lungi Ngidi]] | 2017–hede | align=center | 64 | align=center | '''90''' |- | [[Shaun Pollock]] | 1995–2008 | align=center | 108 | align=center | '''421''' | [[Allan Donald]] | 1991–2003 | align=center | 164 | align=center | '''272''' | [[Tabraiz Shamsi]] | 2017–2024 | align=center | 70 | align=center | '''89''' |- | [[Makhaya Ntini]] | 1998–2009 | align=center | 101 | align=center | '''390''' | [[Jacques Kallis]] | 1996–2014 | align=center | 323 | align=center | '''269''' | [[Kagiso Rabada]] | 2014–hede | align=center | 79 | align=center | '''83''' |- | [[Kagiso Rabada]] | 2015–hede | align=center | {{0}}73 | align=center | '''340''' | [[Makhaya Ntini]] | 1998–2009 | align=center | 172 | align=center | '''265''' | [[Dale Steyn]] | 2007–2020 | align=center | 47 | align=center | '''64''' |- | [[Allan Donald]] | 1992–2002 | align=center | {{0}}72 | align=center | '''330''' | [[Dale Steyn]] | 2006–2019 | align=center | 123 | align=center | '''194''' | [[Imran Tahir]] | 2013–2019 | align=center | 35 | align=center | '''61''' |- class=sortbottom | colspan=4 | <small>Korrek teen: 6 Maart 2026</small><ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?class=1;id=3;type=team |title=Records / South Africa / Test Matches / Most Wickets |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> | colspan=4 | <small>Korrek teen: 6 Maart 2026</small><ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?class=2;id=3;type=team |title=Records / South Africa / One-Day Internationals / Most Wickets |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> | colspan=4 | <small>Korrek teen: 6 Maart 2026</small><ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?class=3;id=3;type=team |title=Records / South Africa / Twenty20 Internationals / Most Wickets |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> |} === Spankapteins === Tot op hede was 42 spelers reeds die [[Kaptein (sport)|kaptein]] vir Suid-Afrika tydens ’n toetswedstryd, 20 tydens ’n EDI en 17 tydens ’n T20I.<ref>Die tydperk verwys na die ooreenstemmende krieketseisoen waarin die eerste of laaste wedstryd van die tyd as kaptein gespeel is.</ref> {| border="0" class="wikitable sortable" |-bgcolor="#cccccc" ! colspan="3" | Toets<ref>{{en}} {{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/individual/list_captains.html?class=1;id=3;type=team |title=Records / South Africa / Test Matches / List of Captains |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> ! colspan="2" | EDI<ref>{{en}} {{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/individual/list_captains.html?class=2;id=3;type=team |title=Records / South Africa / One-Day Internationals / List of Captains |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> ! colspan="2" | T20I<ref>{{en}} {{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/individual/list_captains.html?class=3;id=3;type=team |title=Records / South Africa / Twenty20 Internationals / List of Captains |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> |- ! No. !! Naam !! Tydperk !! Naam !! Tydperk !! Naam !! Tydperk |- | 1 | Owen Dunell | 1889 | Clive Rice | 1991 | Graeme Smith | 2005–2010 |- | 2 | William Milton | 1889–1892 | Kepler Wessels | 1992–1994 | Shaun Pollock | 2007 |- | 3 | Ernest Halliwell | 1896–1902 | Hansie Cronjé | 1994–2000 | Johan Botha | 2008–2012 |- | 4 | Alfred Richards | 1896 | Shaun Pollock | 2000–2005 | Hashim Amla | 2011 |- | 5 | Murray Bisset | 1899 | Graeme Smith | 2003–2011 | AB de Villiers | 2012–2017 |- | 6 | Henry Taberer | 1902 | Mark Boucher | 2003 | Faf du Plessis | 2012–2019 |- | 7 | James Henry Anderson | 1902 | Nicky Boje | 2005 | JP Duminy | 2014–2019 |- | 8 | Percy Sherwell | 1906–1911 | Jacques Kallis | 2006–2010 | Justin Ontong | 2015 |- | 9 | Sibley John Snooke | 1910 | Johan Botha | 2008–2010 | Farhaan Behardien | 2017 |- | 10 | Frank Mitchell | 1912 | Hashim Amla | 2011–2015 | David Miller | 2019 |- | 11 | Louis Tancred | 1912 | AB de Villiers | 2012–2017 | Quinton de Kock | 2019–2021 |- | 12 | Herbert Taylor | 1913–1924 | Faf du Plessis | 2013–2019 | Heinrich Klaasen | 2021–2024 |- | 13 | Hubert Deane | 1927–1931 | Aiden Markram | 2018–2025 | Temba Bavuma | 2021–2022 |- | 14 | Eiulf Peter Nupen | 1930 | Quinton de Kock | 2018–2021 | Keshav Maharaj | 2021 |- | 15 | Horace Cameron | 1931–1932 | JP Duminy | 2018 | '''Aiden Markram''' | 2023–hede |- | 16 | Herbert Wade | 1935–1936 | '''Temba Bavuma''' | 2021–hede | Rassie van der Dussen | 2024 |- | 17 | Alan Melville | 1938–1947 | Keshav Maharaj | 2021–2022 | Donovan Ferreira | 2025 |- | 18 | Arthur Nourse | 1948–1951 | David Miller | 2022 |- | 19 | Jack Cheetham | 1952–1955 | Rassie van der Dussen | 2024 |- | 20 | Derrick McGlew | 1955–1962 | Matthew Breetzke | 2025 |- | 21 | Clive van Ryneveld | 1956–1958 |- | 22 | Trevor Goddard | 1963–1965 |- | 23 | Peter van der Merwe | 1965–1967 |- | 24 | Ali Bacher | 1970 |- | 25 | Kepler Wessels | 1992–1994 |- | 26 | Hansie Cronjé | 1994–2000 |- | 27 | Gary Kirsten | 1998 |- | 28 | Shaun Pollock | 2000–2003 |- | 29 | Mark Boucher | 2002 |- | 30 | Graeme Smith | 2003–2014 |- | 31 | Jacques Kallis | 2006–2009 |- | 32 | Ashwell Prince | 2006 |- | 33 | Hashim Amla | 2014–2016 |- | 34 | AB de Villiers | 2015–2018 |- | 35 | Faf du Plessis | 2016–2020 |- | 36 | Dean Elgar | 2017–2023 |- | 37 | Quinton de Kock | 2020–2021 |- | 38 | '''Temba Bavuma''' | 2023–hede |- | 39 | Neil Brand | 2024 |- | 40 | Aiden Markram | 2024–2025 |- | 41 | Keshav Maharaj | 2025 |- | 42 | Wiaan Mulder | 2025 |} == Rekords == === Toetsrekord teen ander lande === {| class="sortable wikitable" style="text-align:center;width:600px" ! Teenstander !! Gespeel !! Gewen !! Verloor !! Gelykop !! Onbeslis !! % Gewen !! Eerste oorwinning |- |align="left"| {{Cr-AU}} || 102 || 27 || 54 || 0 || 21 || 26,47 || 7 Januarie 1911 |- |align="left"| {{Cr-BD}} || 16 || 14 || 0 || 0 || 2 || 87,50 || 18 Oktober 2002 |- |align="left"| {{Cr-EN}} || 156 || 35 || 66 || 0 || 55 || 22,43 || 2 Januarie 1906 |- |align="left"| {{Cr-IN}} || 46 || 20 || 16 || 0 || 10 || 43,47 || 26 Desember 1992 |- |align="left"| {{Cr-NZ}} || 49 || 26 || 7 || 0 || 16 || 53,06 || 27 Februarie 1932 |- |align="left"| {{Cr-PK}} || 32 || 18 || 7 || 0 || 7 || 56,25 || 19 Januarie 1995 |- |align="left"| {{Cr-LK}} || 33 || 18 || 9 || 0 || 6 || 54,54 || 6 September 1993 |- |align="left"| {{Cr-WI}} || 34 || 23 || 3 || 0 || 8 || 67,64 || 26 November 1998 |- |align="left"| {{Cr-ZW}} || 11 || 10 || 0 || 0 || 1 || 90,90 || 13 Oktober 1995 |- |- class="sortbottom" |align="left"| '''Algeheel''' || '''479''' || '''191''' || '''162''' || '''0''' || '''126''' || '''39,87''' || 2 Januarie 1906 |- |colspan="9"| ''Rekords volledig tot en met toets #2616 op 4–8 Januarie 2026. Laaste keer hersien op 6 Maart 2026.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/results_summary.html?class=1;id=3;type=team |title=Records / South Africa / Test matches / Result summary |publisher=ESPNcricinfo |date=8 Januarie 2026 |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> |} === Wêreldtoetskampioenskap === {| class="wikitable" !Jaar!!Uitslag |- |[[Wêreldtoetskampioenskap 2019–2021|2019–2021]] || Vyfde plek |- |[[Wêreldtoetskampioenskap 2021–2023|2021–2023]] || Derde plek |- |[[Wêreldtoetskampioenskap 2023–2025|2023–2025]] || '''Kampioen''' |- |[[Wêreldtoetskampioenskap 2025–2027|2025–2027]] || ''gekwalifiseer'' |} === EDI-rekord teen ander lande === {| class="wikitable" style="text-align:center;width:600px" ! Teenstander !! Wedstryde !! Gewen !! Verloor !! Gelykop !! Onbeslis !! % Gewen !! Eerste oorwinning |- |colspan="16" style="text-align:center"| '''t. Toetslande''' |- |align="left"| {{Cr-AF}} || 6 || 4 || 2 || 0 || 0 || 66,67 || 15 Junie 2019 |- |align="left"| {{Cr-AU}} || 113 || 57 || 52 || 3 || 1 || 50,44 || 26 Februarie 1992 |- |align="left"| {{Cr-BD}} || 25 || 19 || 6 || 0 || 0 || 76,00 || 3 Oktober 2002 |- |align="left"| {{Cr-EN}} || 74 || 37 || 31 || 1 || 5 || 50,00 || 9 Januarie 1996 |- |align="left"| {{Cr-IE}} || 11 || 8 || 2 || 0 || 1 || 72,72 || 3 April 2007 |- |align="left"| {{Cr-IN}} || 97 || 52 || 42 || 0 || 3 || 53,61 || 14 November 1991 |- |align="left"| {{Cr-NZ}} || 74 || 42 || 27 || 0 || 5 || 56,75 || 14 Januarie 1994 |- |align="left"| {{Cr-PK}} || 90 || 53 || 36 || 0 || 1 || 58,89 || 8 Maart 1992 |- |align="left"| {{Cr-LK}} || 81 || 46 || 33 || 1 || 1 || 56,79 || 2 Februarie 1993 |- |align="left"| {{Cr-WI}} || 64 || 45 || 16 || 1 || 2 || 70,31 || 5 Maart 1992 |- |align="left"| {{Cr-ZW}} || 41 || 38 || 2 || 0 || 1 || 92,68 || 10 Maart 1992 |- |colspan="16" style="text-align:center"| '''t. Assosiaatlede''' |- |align="left"| {{Cr-CA}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 27 Februarie 2003 |- |align="left"| {{Cr-KE}} || 10 || 10 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 3 Oktober 1996 |- |align="left"| {{Cr-NL}} || 8 || 6 || 1 || 0 || 1 || 75,00 || 5 Maart 1996 |- |align="left"| {{Cr-XS}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 20 Maart 2007 |- |align="left"| {{Cr-AE}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 16 Februarie 1996 |- |- class="sortbottom" |align="left"| '''Algeheel''' || '''698''' || '''421''' || '''250''' || '''6''' || '''21''' || '''60,32''' || 14 November 1991 |- |colspan="9"| ''Rekords volledig tot en met EDI #4942 op 27 Januarie 2026. Laaste keer hersien op 6 Maart 2026. Wenpersentasies sluit onbesliste wedstryde uit en tel gelykop as ’n halwe oorwinning.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/results_summary.html?class=2;id=3;type=team |title=Records / South Africa / ODI matches / Result summary |publisher=ESPNcricinfo |date=27 Januarie 2026 |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> |} === Krieketwêreldbekerrekord === {| class="wikitable" !Jaar!!Uitslag |- |[[Krieketwêreldbeker 1975|1975]] || Nie in aanmerking nie – nie ’n IKR-lid nie |- |[[Krieketwêreldbeker 1979|1979]] || Nie in aanmerking nie – nie ’n IKR-lid nie |- |[[Krieketwêreldbeker 1983|1983]] || Nie in aanmerking nie – nie ’n IKR-lid nie |- |[[Krieketwêreldbeker 1987|1987]] || Nie in aanmerking nie – nie ’n IKR-lid nie |- |[[Krieketwêreldbeker 1992|1992]] || Halfeindrondte |- |[[Krieketwêreldbeker 1996|1996]] || Kwarteindrondte |- |[[Krieketwêreldbeker 1999|1999]] || Halfeindrondte |- |[[Krieketwêreldbeker 2003|2003]] || Groepfase |- |[[Krieketwêreldbeker 2007|2007]] || Halfeindrondte |- |[[Krieketwêreldbeker 2011|2011]] || Kwarteindrondte |- |[[Krieketwêreldbeker 2015|2015]] || Halfeindrondte |- |[[Krieketwêreldbeker 2019|2019]] || Groepfase |- |[[Krieketwêreldbeker 2023|2023]] || Halfeindrondte |- |[[Krieketwêreldbeker 2027|2027]] || ''gekwalifiseer'' |- |[[Krieketwêreldbeker 2031|2031]] || {{n.v.t.}} |} === Kampioenetrofeerekord === {| class="wikitable" !Jaar!!Uitslag |- |[[Kampioenetrofee 1998|1998]] || '''Kampioen''' |- |[[Kampioenetrofee 2000|2000]] || Halfeindrondte |- |[[Kampioenetrofee 2002|2002]] || Halfeindrondte |- |[[Kampioenetrofee 2004|2004]] || Groepfase |- |[[Kampioenetrofee 2006|2006]] || Halfeindrondte |- |[[Kampioenetrofee 2009|2009]] || Groepfase |- |[[Kampioenetrofee 2013|2013]] || Halfeindrondte |- |[[Kampioenetrofee 2017|2017]] || Groepfase |- |[[Kampioenetrofee 2025|2025]] || Halfeindrondte |- |[[Kampioenetrofee 2029|2029]] || {{n.v.t.}} |} === T20I-rekord teen ander lande === {| class="wikitable" style="text-align:center;width:600px" ! Teenstander !! Wedstryde !! Gewen !! Verloor !! Gelykop !! Onbeslis !! % Gewen !! Eerste oorwinning |- |colspan="15" style="text-align:center"| '''t. Toetslande''' |- |align="left"| {{Cr-AF}} || 4 || 3 || 0 || 1 || 0 || 75,00 || 5 Mei 2010 |- |align="left"| {{Cr-AU}} || 28 || 9 || 19 || 0 || 0 || 32,14 || 24 Februarie 2006 |- |align="left"| {{Cr-BD}} || 9 || 9 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 15 September 2007 |- |align="left"| {{Cr-EN}} || 28 || 14 || 13 || 0 || 1 || 50,00 || 16 September 2007 |- |align="left"| {{Cr-IE}} || 7 || 6 || 1 || 0 || 0 || 85,71 || 19 Julie 2021 |- |align="left"| {{Cr-IN}} || 36 || 14 || 21 || 0 || 1 || 38,89 || 16 Junie 2009 |- |align="left"| {{Cr-NZ}} || 20 || 12 || 8 || 0 || 0 || 60,00 || 19 September 2007 |- |align="left"| {{Cr-PK}} || 27 || 13 || 14 || 0 || 0 || 48,14 || 2 Februarie 2007 |- |align="left"| {{Cr-LK}} || 18 || 12 || 5 || 1 || 0 || 66,67 || 22 September 2012 |- |align="left"| {{Cr-WI}} || 30 || 15 || 15 || 0 || 0 || 50,00 || 11 September 2007 |- |align="left"| {{Cr-ZW}} || 9 || 8 || 0 || 0 || 1 || 88,89 || 8 Oktober 2010 |- |colspan="15" style="text-align:center"| '''t. Assosiaatlede''' |- |align="left"| {{Cr-CA}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 9 Februarie 2026 |- |align="left"| {{Cr-NA}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0 || 0,00 || – |- |align="left"| {{Cr-NL}} || 3 || 2 || 1 || 0 || 0 || 66,67 || 27 Maart 2014 |- |align="left"| {{Cr-NP}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 14 Junie 2024 |- |align="left"| {{Cr-XS}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 7 Junie 2009 |- |align="left"| {{Cr-AE}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 18 Februarie 2026 |- |align="left"| {{Cr-US}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 19 Junie 2024 |- |- class="sortbottom" |align="left"| '''Algeheel''' || '''225''' || '''122''' || '''98''' || '''2''' || '''3''' || '''54,22''' || 24 Februarie 2006 |- |colspan="9"| ''Rekords volledig tot en met T20I #3752 op 5 Maart 2026. Gelykop verwys na wedstryde wat deur ’n valbyl (soos ’n Superboulbeurt) beslis is. Wenpersentasies sluit onbesliste wedstryde uit en tel gelykop as ’n halwe oorwinning (ongeag die valbyl).''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/results_summary.html?class=3;id=3;type=team |title=Records / South Africa / Twenty20 Internationals / Result summary |publisher=ESPNcricinfo |date=5 Maart 2026 |accessdate=6 Maart 2026}}</ref> |} === T20I-wêreldbekerrekord === {| class="wikitable" !Jaar!!Uitslag |- |[[T20I-wêreldbeker 2007|2007]] || Super 8 |- |[[T20I-wêreldbeker 2009|2009]] || Halfeindrondte |- |[[T20I-wêreldbeker 2010|2010]] || Super 8 |- |[[T20I-wêreldbeker 2012|2012]] || Super 8 |- |[[T20I-wêreldbeker 2014|2014]] || Halfeindrondte |- |[[T20I-wêreldbeker 2016|2016]] || Super 10 |- |[[T20I-wêreldbeker 2021|2021]] || Super 12 |- |[[T20I-wêreldbeker 2022|2022]] || Super 12 |- |[[T20I-wêreldbeker 2024|2024]] || Naaswenner |- |[[T20I-wêreldbeker 2026|2026]] || Halfeindrondte |- |[[T20I-wêreldbeker 2028|2028]] || ''gekwalifiseer'' |- |[[T20I-wêreldbeker 2030|2030]] || {{n.v.t.}} |} === Statebondspele === {| class="wikitable" !Jaar!!Uitslag |- |1998 || '''Goue medalje''' |} == Sien ook == {{Portaal|Krieket|Cricket ball.svg}} * [[Springbokke]], Suid-Afrika se nasionale rugbyspan * [[Suid-Afrikaanse nasionale vrouekrieketspan]] == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == * {{en}} {{cite book |authors=Brown, Geoff en Hogsbjerg, Christian|title=Apartheid is not a Game: Remembering the Stop the Seventy Tour campaign|location=London|publisher=Redwords|year=2020|isbn=978-1-912926-58-9}} * {{en}} {{cite book |editor1-last=Murray |editor1-first=Bruce |editor2-last=Parry |editor2-first=Richard |editor3-last=Winch |editor3-first=Jonty |title=Cricket and Society in South Africa, 1910–1971: From Union to Isolation |series=Palgrave Studies in Sport and Politics |date=2018 |publisher=Palgrave Macmillan |location=Londen |isbn=978-3-319-93607-9}} * {{en}} {{cite book |author=verskeie|title=A Century of South Africa in Test & International Cricket 1889–1989|publisher=Ball|year=1989|isbn=978-0-947464-01-1}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|South Africa national cricket team|Proteas}} * {{en}} [http://www.cricket.co.za/ Krieket Suid-Afrika] * {{en}} [https://opsc.co.za/ Amptelike webwerf van die Proteas se aanhangersklub] * {{en}} [https://www.espncricinfo.com/team/south-africa-3 Suid-Afrika op ESPNcricinfo] * {{en}} [https://www.icc-cricket.com/about/members/associate/cricket-south-africa Suid-Afrika by die IKR] {{Navbox |name = Proteas |state = collapsed |title = Proteaspanne gehaal |list1 = {{Proteas (1992 Krieketwêreldbeker)}} {{Proteas (1996 Krieketwêreldbeker)}} {{Proteas (1998 Kampioenetrofee)}} {{Proteas (1999 Krieketwêreldbeker)}} {{Proteas (2000 Kampioenetrofee)}} {{Proteas (2002 Kampioenetrofee)}} {{Proteas (2003 Krieketwêreldbeker)}} {{Proteas (2004 Kampioenetrofee)}} {{Proteas (2006 Kampioenetrofee)}} {{Proteas (2007 Krieketwêreldbeker)}} {{Proteas (2007 T20I-wêreldbeker)}} {{Proteas (2009 Kampioenetrofee)}} {{Proteas (2009 T20I-wêreldbeker)}} {{Proteas (2010 T20I-wêreldbeker)}} {{Proteas (2011 Krieketwêreldbeker)}} {{Proteas (2012 T20I-wêreldbeker)}} {{Proteas (2013 Kampioenetrofee)}} {{Proteas (2014 T20I-wêreldbeker)}} {{Proteas (2015 Krieketwêreldbeker)}} {{Proteas (2016 T20I-wêreldbeker)}} {{Proteas (2017 Kampioenetrofee)}} {{Proteas (2019 Krieketwêreldbeker)}} {{Proteas (2021 T20I-wêreldbeker)}} {{Proteas (2022 T20I-wêreldbeker)}} {{Proteas (2023 Krieketwêreldbeker)}} {{Proteas (2024 T20I-wêreldbeker)}} {{Proteas (2025 Kampioenetrofee)}} {{Proteas (2025 Wêreldtoetskampioenskap)}} {{Proteas (2026 T20I-wêreldbeker)}} }} {{Nasionale krieketspanne}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Krieket in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Nasionale krieketspanne van Afrika]] qpi27rlrj48el785fjn785fvgk85tug 0 79543 2894023 2885553 2026-04-15T06:57:59Z Ziv 115288 ([[c:GR|GR]]) [[File:Flag of Transcaucasian SFSR.svg]] → [[File:Flag of the Transcaucasian SFSR.svg]] → The file was renamed on Commons, but the filename was not changed in the language versions because Delinker did not perform the task. ([[c:c:GR]]) 2894023 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Vlag | Naam = Armenië | Artikel = | Beeld = Flag of Armenia.svg | Beeldgrootte = 210px | Geen_grens = | Bynaam = {{hy}} Եռագույն (''Yeřaguyn'')<br />{{af}} Driekleurvlag | Ander_byname = | Gebruik = 111111 | Simbool = | Verhouding = 1:2 | Goedgekeur_op = [[24 Augustus]] [[1990]]<ref name="FOTW">{{en}} {{cite web |publisher=Flags of the World |url=https://www.crwflags.com/fotw/flags/am.html |title=Armenië |accessdate=27 Mei 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/19991012081343/http://crwflags.com/fotw/flags/am.html |archive-date=12 Oktober 1999 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> | Ontwerp = ’n Horisontale driekleur in rooi, blou en oranje. | Ontwerper = [[Stepan Malkhasyants]] | Beeld2 = Flag of Armenia (variant).svg | Beeldgrootte2 = 210px | Geen_grens2 = | Bynaam2 = | Ander_byname2 = | Gebruik2 = 011010 | Simbool2 = {{FIAV|alternate}} | Verhouding2 = 1:2 | Goedgekeur_op2= | Ontwerp2 = ’n Horisontale driekleur in rooi, blou en oranje. | Ontwerper2 = | Beeld3 = Flag of Armenia - Coat of Arms.svg | Beeldgrootte3 = 210px | Geen_grens3 = | Bynaam3 = | Ander_byname3 = | Gebruik3 = 011010 | Simbool3 = {{FIAV|alternate}} | Verhouding3 = 1:2 | Goedgekeur_op3= | Ontwerp3 = ’n Horisontale driekleur in rooi, blou en oranje met die wapen van Armenië in die middel. | Ontwerper3 = }} Die '''nasionale vlag van [[Armenië]]''' ([[Armeens]]: Հայաստանի դրոշ, ''Hajastani drosj''), ook bekend as die '''Driekleurvlag''' (Եռագույն, ''Yeřaguyn''), is op [[24 Augustus]] [[1990]] amptelik in gebruik geneem. Die vlag vertoon ’n horisontale driekleur in [[rooi]], [[blou]] en [[Oranje (kleur)|oranje]]. Armenië het hierdie ontwerp van die nasionale vlag tussen 1918 en 1921 gebruik en weer in 1990 die vlag aanvaar. Die huidige vlag is deur die Armeense Opperste Sowjet goedgekeur. Op 15 Junie 2006 is die Wet op die Nasionale Vlag van Armenië deur die Armeense Nasionale Vergadering gepromulgeer, waardeur die gebruik van die vlag gereguleer word. Deur die geskiedenis was daar baie variasies van die Armeense vlag in gebruik. In antieke tye is die Armeense dinastieë voorgestel deur verskillende simboliese [[dier]]e wat op die vlae gepryk het.<ref name="evolution">{{en}} {{cite web |url=http://www.armenianheritage.com/hiflag.htm |title=Die evolusie van die Armeense vlag |accessdate=5 Januarie 2007 |publisher=Armenianheritage.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20010813114806/http://www.armenianheritage.com/hiflag.htm |archive-date=13 Augustus 2001 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In die twintigste eeu is verskeie Sowjetvlae gebruik om Armenië te verteenwoordig. == Geskiedenis == Vandag se driekleurvlag herinner nie juis aan die vroegste Armeense ‘vlae’ nie; in die antieke tyd is oorlog gevoer met ’n leër wat ’n paal met gravures in, geloop. Die gravures was iets in die styl van ’n draak, arend, leeu of “een of ander geheimsinnige voorwerp van die gode.”<ref name="evolution" /> Met die opkoms van [[Christendom]] het die Armeense Ryk talle verskillende vlae aangeneem wat die verskillende dinastieë voorgestel het. Die vlag van die [[Artaxiad-dinastie]] het byvoorbeeld bestaan uit ’n rooi baan met twee arende wat oor die rug na mekaar kyk met ’n blom tussen die twee arende. === 19de eeu === Nadat Armenië opgedeel is tussen die [[Persiese Ryk|Persiese]] en [[Ottomaanse Ryk]]e, het die idee van ’n Armeense vlag vir ’n wyle uitgesterf. Die [[Armeens Katolieke Kerk|Armeens Katolieke]] priester Vader [[Ghevont Alishan]] het in 1885 ’n nuwe vlag vir Armenië geskep nadat die Armeense Studentevereniging van Parys ’n vlag versoek het vir die begrafnis van die Franse skrywer [[Victor Hugo]]. Alishan se eerste ontwerp was baie soortgelyk aan vandag se Armeense vlag: ’n horisontale driekleur. Dit het baie gelyk soos ’n onderstebo weergawe van die huidige [[vlag van Bulgarye]]. Die boonste baan was rooi wat die eerste Paassondag (ook genoem “Rooisondag”) voorgestel het, die groen baan het die “Groen“ Paassondag voorgestel en die wit is ingesluit om die kleurkombinasie te voltooi.<ref name="evolution" /> Terwyl hy in Frankryk was het Alishan ’n tweede vlag ontwerp. Dit staan vandag as die “Nasionalistiese Armeense Vlag” bekend. Dit was ook ’n driekleur, hierdie keer vertikaal en soortgelyk aan die [[vlag van Frankryk]]. Die kleure van hierdie tweede vlag was rooi, groen en blou wat die reënboog wat [[Noag]] gesien het nadat hy [[Ararat|berg Ararat]] gesien het.<ref name="evolution" /> === Transkaukasiese Demokraties-Federatiewe Republiek === In 1828, ná die laaste [[Russies-Persiese oorlog]], is verskeie van die Khanate van die [[Kaukasus]] deur die [[Russiese Ryk]] geannekseer. Toe die Russiese Ryk tot ’n val gekom het, het Russies-Armenië sy onafhanklikheid verklaar en by die kortstondige [[Transkaukasiese Demokraties-Federatiewe Republiek]] aangesluit, saam met [[Azerbeidjan]] en [[Georgië]]. Hierdie verenigde staat het skaars ’n jaar bestaan voordat dit ontbind is. Omdat die republiek so ’n kort bestaan gehad het, het dit geen vlae of simbole gebruik nie. Sommige historici beskou ’n horisontale goud, swart en rooi driekleur, soortgelyk aan die [[vlag van Duitsland]] met die kleure wat anders gerangskik is, egter as ’n vlag wat vir Transkaukasië gebruik is.<ref>{{ru}} {{cite web |url=http://hrono.rspu.ryazan.ru/heraldicum/flagi/gruzia/federat.htm |title=Закавказская Федерация (Transkaukasiese Demokraties-Federatiewe Republiek) |publisher=Russiese Sentrum vir Vlagkunde en Heraldiek |date=30 Mei 2003 |accessdate=22 Junie 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060622103602/http://hrono.rspu.ryazan.ru/heraldicum/flagi/gruzia/federat.htm |archive-date=22 Junie 2006 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die federasie is op 26 Mei 1918 ontbind toe Georgië sy onafhanklikheid verklaar het as die [[Demokratiese Republiek van Georgië]]. Armenië en Azerbeidjan het twee dae later, op 28 Mei 1918, ook hul onafhanklikheid verklaar as die [[Demokratiese Republiek van Armenië]] en die [[Demokratiese Republiek van Azerbeidjan]] onderskeidelik. === Demokratiese Republiek van Armenië === Nadat onafhanklikheid verkry is, het die Demokratiese Republiek van Armenië die moderne driekleur aanvaar. Met [[Stepan Malkhasyants]] se verskyning in die Nasionale Vergadering<ref>{{ru}} {{cite web |url=http://hrono.rspu.ryazan.ru/heraldicum/flagi/armenia/ar.htm |title=Республика Армения (Republiek Armenië) |date=28 Maart 2003 |accessdate=22 Junie 2006 |publisher=Russiese Sentrum vir Vlagkunde en Heraldiek |archive-date=22 Junie 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060622022747/http://hrono.rspu.ryazan.ru/heraldicum/flagi/armenia/ar.htm |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> het die onafhanklike Armeense regering op die kleure besluit wat gedurende die laaste tydperk van die [[Rubenid-dinastie]] gebruik is. ’n Vroeëre prototipe, wat uiteindelik verwerp is, was ’n reënboogvlag. Hierdie prototipe kan by die Martiros Saryan Huismuseum in Jerewan gesien word. Daar is besluit om die geel met oranje te vervang “omdat dit beter met die ander twee kleure geskakel het en ’n meer bevredigende samestelling gebied.”<ref name="evolution" /> Die vlag van Armenië het toe ’n verhouding van 2:3 gehad. Op 24 Augustus, toe die Armeense Opperste Sowjet hierdie vlag aanvaar het as die vlag van die Republiek Armenië, is die verhouding na 1:2 verander.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.fotw.info/flags/am_.html#1918 |title=Armenië: Demokratiese Republiek (1918–1921) |publisher=Flags of the World |accessdate=26 Februarie 2001 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010226173635/https://www.fotw.info/flags/am_.html#1918 |archive-date=26 Februarie 2001 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> === Transkaukasiese Sosialistiese Federatiewe Sowjetrepubliek === Op 29 November 1920 het die [[Bolsjewis]]te die [[Armeense Sosialistiese Sowjetrepubliek|Armeense SSR]] gestig. ’n Nuwe vlag is aanvaar en in die grondwet vasgelê wat op 22 Februarie 1922 goedgekeur is deur die Eerste Sowjetkongres van die Armeense SSR.<ref name="ArmSSR">{{ru}} {{cite web |url=http://www.hrono.ru/heraldicum/flagi/armenia/assr.htm |title=Советская Армения (Sowjet-Armenië) |publisher=Russiese Sentrum vir Vlagkunde en Heraldiek |date=14 November 2004 |accessdate=22 Oktober 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191022231049/http://www.hrono.ru/heraldicum/flagi/armenia/assr.htm |archive-date=22 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Daardie vlag het slegs vir ’n maand bestaan want op 12 Maart het die Armeense SSR met die [[Georgiese Sosialistiese Sowjetrepubliek|Georgiese SSR]] en die [[Azerbeidjanse Sosialistiese Sowjetrepubliek|Azerbeidjanse SSR]] saamgesmelt om die [[Transkaukasiese Sosialistiese Federatiewe Sowjetrepubliek|Transkaukasiese SFSR]] tot stand te bring. Op 30 Desember 1922 het die Transkaukasiese SFSR een van die vier Sowjetrepublieke geword wat saamgesmelt het om die [[Sowjetunie]] te vorm. Die vlag van die republiek het ’n [[hamer en sekel]] in ’n ster gehad met die letters “ЗСФСР” (ZSFSR) in Russies daarop. Hierdie letters staan vir Закавказская Советская Федеративная Социалистическая Республика (''Zakawkazskaja Sowjetskaja Federatiwnaja Sotsalistitsjeskaja Respoeblika'', “Transkaukasiese Sosialistiese Federatiewe Sowjetrepubliek”).<ref name="ArmSSR" /> In 1936 het die TSFSR ontbind in sy drie samestellende gebiede, onderskeidelik die Georgiese, Armeense en Azerbeidjanse SSR’e. === Armeense SSR === {{Hoofartikel|Vlag van die Armeense SSR}} As ’n [[Republieke van die Sowjetunie|republiek van die USSR]] is die Armeense SSr se vlag in 1936 aanvaar. Dit is baie soortgelyk aan die [[vlag van die Sowjetunie]] in dat dit ’n rooi vlag was met ’n [[hamer en sekel]] in die skildhoek. Daaronder het gestaan “H-Kh-S-H” in Armeense skrif. Hierdie letters, in Wes-Armeens, staan vir “''Haygagan Khorhurtayin Sodzialistakan Hanrabedutyun'',” of die “Armeense Sosialistiese Sowjetrepubliek.” In die 1940’s is die vlag aangepas om die Oos-Armeens wat in die Republiek gepraat is, te akkommodeer. Die letters is verander na “H-S-S-R” vir “Hayastani Sovetakan Sotsialistikakan Respublika” in die Oos-Armeense uitspraak. In 1952 is ’n nuwe vlag bekendgestel. Die letters is geheel en al verwyder en ’n horisontale blou baan is in die middel aangebring. Laat in Mei 1988, te midde van groeiende nasionalistiese spanning, het die nuwe leier van Armenië se kommunistiese party die vertoon van die verbande driekleur van die DRA in Jerewan toegestaan vir die eerste maal in sestig jaar.<ref>{{en}} {{cite book |author=Thomas De Waal |title=Black Garden: Armenia and Azerbaijan Through Peace and War |publisher=NYU Press |year=2003 |isbn=0-8147-1945-7 |pages=60–1}}</ref> ’n Jaar later, na die massabetoging vir [[Nagorno-Karabach]] waar die driekleur vertoon is, het hy amptelike erkenning daarvoor versoek.<ref>{{en}} {{cite book |author=Sarah Sanderson King; Donald P. Cushman |title=Political Communication: Engineering Visions of Order in the Socialist World |publisher=SUNY Press |year=1992 |isbn=0-7914-1201-6 |pages=102}}</ref> Op 24 Augustus 1990 is amptelike erkenning aan die vlag gegee, ’n dag nadat die Armeense Opperste Sowjet die republiek se soewereiniteit verklaar het en die land hernoem is na die Republiek Armenië. Op daardie tydstip het Armenië net meer as ’n jaar van tevore sy formele onafhanklikheid van die USSR verklaar en die driekleur het die vlag van 1952 vervang. === Vorige vlae === <center><gallery align="center" widths="150"> Lêer:Artaxiad standard2.svg| {{FIAV|historical}} Vlag van die Artaxiad-dinastie, 189 v.C. tot 1 n.C. Lêer:1885ArmenianFlag.svg| {{FIAV|historical}} Alishan se ontwerp van 1885 Lêer:Red-green-blue flag.svg| {{FIAV|historical}} Alishan se ontwerp aan die einde van die 19de eeu. Vlag van die Armeense diaspora Lêer:Flag of Administration of Western Armenia.svg| {{FIAV|historical}} Vlag van die Russies besette Wes-Armenië, 1915 tot 1918 Lêer:Flag of the Transcaucasian Federation.svg| {{FIAV|historical}} Vlag van die Transkaukasiese Demokraties-Federatiewe Republiek, April tot Mei 1918 Lêer:Flag of the First Republic of Armenia.svg| {{FIAV|historical}} Vlag van die Demokratiese Republiek van Armenië, 1918 tot Februarie 1922 Lêer:Flag of SSRA.svg| {{FIAV|historical}} Vlag van die Armeense SFSR, Februarie tot Maart 1922 Lêer:Flag of the Transcaucasian SFSR.svg| {{FIAV|historical}} Vlag van die Transkaukasiese SFSR, 1922 tot 1936 Lêer:Flag of the Armenian Soviet Socialist Republic (1936–1940).svg| {{FIAV|historical}} Vlag van die Armeense SFSR, 1936 tot 1940 Lêer:Flag of Armenian SSR (1940-1952).svg| {{FIAV|historical}} Vlag van die Armeense SFSR, 1940 tot 1952 Lêer:Flag of Armenian SSR.svg| {{FIAV|historical}} Vlag van die Armeense SSR, 1952 tot 1990 </gallery></center> == Simboliek == Die kleure is gereeld verskillende betekenisse toegedig. Die rooi het byvoorbeeld vir die bloedvergieting deur die Armeense soldate in oorlog voorgestel, die blou het die Armeense lug voorgestel en die oranje die moed van die land.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.vexilla-mundi.com/armenia_flag.html |title=Armenië |accessdate=27 Oktober 2019 |publisher=Vexilla Mundi |archive-url=https://web.archive.org/web/20191027095402/http://www.vexilla-mundi.com/armenia_flag.html |archive-date=27 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die amptelike definisie van die kleure, soos vasgestel deur die Grondwet van die Republiek Armenië is: : Die rooi stel die Armeense Hoogland, die Armeense volk se volgehoue stryd om oorlewing, die onderhouding van die Christelike geloof en Armenië se onafhanklikheid en vryheid voor. Die blou stel die wil van die Armeense volk om onder die vreedsame lug te woon. Die oranje stel die kreatiewe talent en hardwerkende aard van die Armeense volk voor.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.gov.am/en/official/ |title=Algemene inligting: afdeling die Vlag |accessdate=8 Mei 2020 |publisher=Regering van die Republiek Armenië |archive-url=https://web.archive.org/web/20200508124844/https://www.gov.am/en/official/ |archive-date=8 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Ontwerp == Die Armeense vlag het die volgende tegniese ontwerp: <center>[[Lêer:Flag of Armenia (construction sheet).svg|350px|senter|Konstruksietekening]]</center> === Kleure === In 2012 het die Armeense Nasionale Instituut vir Standaarde (SARM) spesifikasies vir die samestelling en kleure van die nasionale vlag uitgereik:<ref>{{hy}} {{cite web |url=http://yeraguyn.com/wp-content/uploads/2010/04/HST-50-2012.pdf |title=HST 50-2012 – Algemene Spesifikasies vir die vlag van die Republiek Armenië (AM) |accessdate=22 Oktober 2014 |format=pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20141022044823/http://yeraguyn.com/wp-content/uploads/2010/04/HST-50-2012.pdf |archive-date=22 Oktober 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> {| style="align:center;" class="wikitable" ! width=100|Kleurskema ! colspan=2 width=100|Rooi ! colspan=2 width=100|Blou ! colspan=2 width=100|Oranje |- align=center | [[RGB-kleursisteem]] | style="background-color:#D90012"| | 217-0-18 | style="background-color:#0033A0"| | 0-51-160 | style="background-color:#F2A800"| | 242-168-0 |- align=center | [[CMYK]] | style="background-color:#D90012"| | 0-100-100-0 | style="background-color:#0033A0"| | 100-80-0-0 | style="background-color:#F2A800"| | 0-35-100-0 |- align=center | Heksadesimaal | style="background-color:#D90012"| | D90012 | style="background-color:#0033A0"| | 0033A0 | style="background-color:#F2A800"| | F2A800 |- align=center | Pantone | style="background-color:#D90012"| | 485 | style="background-color:#0033A0"| | 286 | style="background-color:#F2A800"| | 1235 |} == Gebruik == [[Lêer:ArmenianEmbassyWashingtonDC01.jpg|duimnael|Vlag van Armenië by die ambassade in [[Washington, D.C.]]]] [[Lêer:Armavia Sukhoi Superjet Heisterkamp.jpg|duimnael|Die Armeense vlag vorm die basis van die [[livrei]] van [[Armavia]], hier gesien op een van die redery se [[Soechoi Superjet 100|Soechoi Superjets]].]] Die wetgewing van 2006 oor die Nasionale Vlag van Armenië vereis dat die vlag op die volgende openbare geboue gehys moet word: * Woonhuis van die President * Parlement * Regering * Grondwethof * Kantoor van die Openbare Beskermer * Sentrale Bank van Armenië * Ander regeringsgeboue Die wet vereis ook dat die vlag halfstok moet hang op dae wanneer daar gerou word of gedurende roudienste. ’n Swart lint moet dan bo-aan die vlagpaal geplaas word; die lengte van die lint moet gelyk wees aan die lengte van die vlag. Die wapperende vlag moet in sy geheel, skoon en onverwelk gehys word; verder moet die onderste gedeelte van die vlag ten minste 2,5 meter van die grond af wees.<ref>{{hy}} {{cite web |url=http://www.laws.am/DocumentView.aspx?docID=21339 |title=Die Wet van die Republiek Armenië oor die nasionale vlag |publisher=Armeense Regsinligtingstelsel |accessdate=28 Maart 2008}}</ref> === Nasionale vlagdae === Die dag van die Nasionale vlag van Armenië word jaarliks op 15 Junie gevier. Die dag is gekies omrede die Armeense wet oor die Nasionale Vlag van Armenië op 15 Junie 2006 goedgekeur is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.demotix.com/news/358528/state-flag-day-celebrations-armenia |title=Staatsvlagdagvieringe in Armenië |accessdate=22 Desember 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222141600/http://www.demotix.com/news/358528/state-flag-day-celebrations-armenia |archive-date=22 Desember 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die dag van die Armeense driekleur is vir die eerste keer op 15 Junie 2010 in [[Jerewan]] gevier.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.yerevanreport.com/2010/06/17/armenian-flag-day-june-15/ |title=Yerevan Report: Armeense Vlagdag gevier op 15 Junie |accessdate=10 Februarie 2013 |archive-url=https://archive.is/20130210033348/http://www.yerevanreport.com/2010/06/17/armenian-flag-day-june-15/ |archive-date=10 Februarie 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die daaglikse vertoon van die Armeense vlag word aangemoedig maar slegs wetlik vereis op die volgende dae:<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.crwflags.com/fotw/flags/fdw.html |title=Vlagdae van die Wêreld |publisher=Flags of the World |accessdate=26 Maart 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190326141343/https://www.crwflags.com/fotw/flags/fdw.html |archive-date=26 Maart 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://un.cti.depaul.edu/public/Armenia/1/English/ |title=Aangaande Armenië |publisher=Permanente Afvaardiging van Armenië van die Verenigde Nasies |accessdate=13 Junie 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070613103116/http://un.cti.depaul.edu/public/Armenia/1/English/ |archive-date=13 Junie 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> * 1 en 2 Januarie – Nuwejaar * 6 Januarie – Kersfees * 8 Maart – Internasionale Vrouedag * 7 April – Dag van Moederskap en Skoonheid * 1 Mei – International Werkersdag * 9 Mei – Dag van Oorwinning en Vrede * 28 Mei – Eerste Armeense Republiekdag, 1918 * 5 Julie – Grondwetdag, 1995 * 21 September – Onafhanklikheidsdag, 1991 * 7 Desember – [[Spitak-aardbewing 1988|Gedenkdag vir die Spitak-aardbewing]], 1988 == Invloed == Die nasionale vlag word genoem in die “[[Mer Hayrenik]]”, die volksied van Armenië. Die tweede en derde strofes verwys spesifiek na die skepping van die nasionale vlag: {| | {| | style="vertical-align:top; width:350px;"| Die '''Mer Hayrenik'''{{-}} |- | style="vertical-align:top; width:350px;"|<center>Մեր Հայրենիք, ազատ անկախ,{{-}}Որ ապրել է դարէ դար{{-}}Յուր որդիքը արդ կանչում են{{-}}Ազատ, անկախ Հայաստան։{{-}}{{-}}<br />Ահա եղբայր քեզ մի դրոշ,{{-}}Որ իմ ձեռքով գործեցի{{-}}Գիշերները ես քուն չեղա,{{-}}Արտասուքով լվացի։{{-}}{{-}}<br />Նայիր նրան՝ երեք գույնով,{{-}}Նվիրական մեր նշան{{-}}Թող փողփողի թշնամու դեմ{{-}}Թող միշտ պանծա Հայաստան։{{-}}{{-}}<br />Ամենայն տեղ մահը մի է{{-}}Մարդ մի անգամ պիտ մեռնի,{{-}}Բայց երանի՝ որ յուր ազգի{{-}}Ազատության կզոհվի։ |} | {| | style="vertical-align:top; width:350px;"| Vertaling: '''Armeense Volkslied'''{{-}} |- | style="vertical-align:top; width:350px;"|<center>Ons Vaderland, vry en onafhanklik{{-}}Wat vir eeue reeds bestaan,{{-}}Roep nou haar seuns op{{-}}na die vrye, onafhanklike Armenië{{-}}{{-}}<br />Hier is vir jou ’n vlag, my broer,{{-}}wat ek genaai het{{-}}deur die slapelose nagte,{{-}}en gebad het in my bloed.!{{-}}{{-}}<br />Kyk daarna, driekleurig,{{-}}Vir ons ’n waardevolle simbool.{{-}}Laat dit teen die vyand uitstraal{{-}}Dat u, Armenië, vir ewig heerlik is.{{-}}{{-}}<br />Dood is orals dieselfde,{{-}}’n Man sterf maar een keer,{{-}}Geseënd is hy wat sterf{{-}}Vir die vryheid van sy nasie. |} |} === Vlag van Artsach === {{Inligtingskas Vlag | Naam = Artsach | Artikel = | Beeld = Flag of Artsakh.svg | Beeldgrootte = 210px | Geen_grens = | Bynaam = | Ander_byname = | Gebruik = 111000 | Simbool = | Verhouding = 1:2 | Goedgekeur_op = [[2 Junie]] [[1992]]<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.crwflags.com/fotw/flags/az-artsa.html |title=Artsach |publisher=Flags of the World |accessdate=3 September 2020}}</ref> | Ontwerp = ’n Horisontale driekleur in rooi, blou en oranje met ’n wit sigsagstyl chevron op die wapperkant. | Ontwerper = }} Op 2 Junie 1992 het die voormalige, selfverklaarde [[Republiek Artsach]], ’n ''[[de facto]]'' [[onafhanklikheid|onafhanklike]] republiek in Suid-Kaukasië wat in 2023 deur [[Azerbeidjan]] verower is, ’n vlag aangeneem wat afgelei is van die vlag van Armenië met ’n wit patroon op die wapperkant toegevoeg. ’n Wit sigsagstyl chevron wat op die verste punt van die wapperkant begin en in die middel van die blou baan bymekaar kom. Die chevron is een derde van die lengte van die vlag lank.<ref name="nkr">{{en}} {{cite web |url=http://www.nkr.am/eng/gov/atributy.html |title=Eienskappe van die staat |publisher=Ministerie van Buitelandse Sake van Nagorno-Karabakh |accessdate=16 Desember 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061216152933/http://www.nkr.am/eng/gov/atributy.html |archive-date=16 Desember 2006 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die wit patroon stel die voormalige afsondering van [[Artsach]] (Nagorno-Karabakh) van Armenië en hul aspirasie vir uiteindelike unifikasie met “die Moederland” voor.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.crwflags.com/fotw/flags/az-artsa.html |title=Vlag van Artsach / Nagorno-Karabakh |accessdate=9 Januarie 2007 |publisher=Flags of the World |archive-url=https://web.archive.org/web/20191024150853/https://www.crwflags.com/fotw/flags/az-artsa.html |archive-date=24 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Dit stel die Armeense erfenis, kultuur en populasie van die omgewing voor. Dit stel ook Nagorno-Karabakh voor as ’n [[enklawe|afgesonderde gebied]] van Armenië deur die driehoekige vorm en die sigsag wat deur die vlag sny. Die patroon is ook soortgelyk aan die ontwerp wat op matte gebruik word. Die vlag se hoogte-breedteverhouding is 1:2, dieselfde as die Armeense driekleur.<ref name="nkr" /> === Ander vlae === ==== Historiese vlae ==== <center><gallery align="center" widths="150"> Lêer:Armenian Flag Khachen.png| {{FIAV|historical}} Vlag van die koninkryk Artsach </gallery></center> === Vlag van die Pan-Armeense Spele === Benewens die vlag van Nagorno-Karabach het die vlag van Armenië ook die ontwerp van die vlag vir die Pan-Armeense Spele beïnvloed. In die middel van die ligblou vlag is ses ineengeskakelde ringe, afgelei van die Olimpiese Ringe. Die sesde is ’n oranje ring, wat Armenië voorstel, en is ineengeskakel met die blou en groen ringe. Bo die ringe is ’n vlam in die kleure van die Armeense vlag.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.crwflags.com/fotw/flags/am@.html |title=Armenië: Sportvlae |publisher=Flags of the World |accessdate=26 Junie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190626055705/https://www.crwflags.com/fotw/flags/am@.html |archive-date=26 Junie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Sien ook == {{Portaal|Vlae en wapens|En-wikipedia arms 8-full.svg}} == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Flags of Armenia|Vlae van Armenië}} * {{en}} [https://www.crwflags.com/fotw/flags/am.html Armenië] by ''Flags of the World''. * {{en}} [http://www.crwflags.com/fotw/flags/az-artsa.html Artsach/Nagorno-Karabach] by ''Flags of the World'' * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/flag-of-Armenia|title=Flag of Armenia|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=27 Mei 2019}} {{Asiëvlae}} {{Europavlae}} {{Normdata}} {{en-vertaal|Flag of Armenia}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Armenië]] [[Kategorie:Nasionale vlae|Armenië]] h3x91izxvottj6zie9rdmulylrmb72o 0 79611 2894024 2846812 2026-04-15T06:58:01Z Ziv 115288 ([[c:GR|GR]]) [[File:Flag of Transcaucasian SFSR.svg]] → [[File:Flag of the Transcaucasian SFSR.svg]] → The file was renamed on Commons, but the filename was not changed in the language versions because Delinker did not perform the task. ([[c:c:GR]]) 2894024 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Vlag | Naam = Azerbeidjan | Artikel = | Beeld = Flag of Azerbaijan.svg | Beeldgrootte = 210px | Geen_grens = | Bynaam = {{az}} ''üçrəngli bayraq''<br />{{af}} Driekleurvlag | Ander_byname = | Gebruik = 111110 | Simbool = | Verhouding = 1:2 | Goedgekeur_op = [[9 November]] [[1918]]<ref name="FOTW">{{en}} {{cite web |publisher=Flags of the World |url=https://www.fotw.info/flags/az.html |title=Azerbeidjan |accessdate=27 Mei 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190122204634/https://www.fotw.info/flags/az.html |archive-date=22 Januarie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> | Ontwerp = ’n Horisontale driekleur in rooi, blou en groen met ’n wit sekelmaan en agtpuntige ster in die rooi baan. | Ontwerper = [[Ali bey Huseynzade]] }} Die '''nasionale vlag van [[Azerbeidjan]]''' ([[Azerbeidjans]]: ''Azərbaycan bayrağı''), ook bekend as die '''Driekleurvlag''' (''üçrəngli bayraq''), is op [[9 November]] [[1918]] amptelik in gebruik geneem. Die vlag vertoon ’n horisontale driekleur in rooi, blou en groen met ’n wit sekelmaan en agtpuntige ster in die middel van die rooi baan. Tussen 1920 en 1991 het Azerbeidjan ’n ander vlag gebruik omdat die land toe deel uitgemaak het van die [[Sowjetunie]]. In die Azerbeidjanse Grondwet word na die vlag verwys en die vlag word ook twee keer genoem in die Azerbeidjanse volkslied. Op land word die vlag as burgerlike, staats- en oorlogsvlag; op see word dit gebruik as die burgerlike, staats- en vlootvaandel asook as die vlootgeus.<ref name="FOTW" /> Die vlag geniet ook amptelike status in die [[Nachitsjewan|Nachitsjewanse Outonome Republiek]]. ’n Presidensiële bevel het 9 November, die datum waarop die vlag in 1918 aanvaar is as die nasionale vlag van die Azerbeidjanse Demokratiese Republiek, as die nasionale vlagdag vasgestel.<ref name="today.az">{{en}} {{cite web |url=http://en.trend.az/news/society/2085725.html |title=Azerbeidjan vier nasionale vlagdag |publisher=Today.az |date=9 November 2012 |accessdate=11 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121111123333/http://en.trend.az/news/society/2085725.html |archive-date=11 November 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> == Geskiedenis == === Transkaukasiese Demokraties-Federatiewe Republiek === In 1828, ná die laaste [[Russies-Persiese oorlog]], is verskeie van die Khanate van die [[Kaukasus]] deur die [[Russiese Ryk]] geannekseer. Toe die Russiese Ryk tot ’n val gekom het, het Russies-Azerbeidjan sy onafhanklikheid verklaar en by die kortstondige [[Transkaukasiese Demokraties-Federatiewe Republiek]] aangesluit, saam met [[Azerbeidjan]] en [[Georgië]]. Hierdie verenigde staat het skaars ’n jaar bestaan voordat dit ontbind is. Omdat die republiek so ’n kort bestaan gehad het, het dit geen vlae of simbole gebruik nie. Sommige historici beskou ’n horisontale goud, swart en rooi driekleur, soortgelyk aan die [[vlag van Duitsland]] met die kleure wat anders gerangskik is, egter as ’n vlag wat vir Transkaukasië gebruik is.<ref>{{ru}} {{cite web |url=http://hrono.rspu.ryazan.ru/heraldicum/flagi/gruzia/federat.htm |title=Закавказская Федерация (Transkaukasiese Demokraties-Federatiewe Republiek) |publisher=Russiese Sentrum vir Vlagkunde en Heraldiek |date=30 Mei 2003 |accessdate=22 Junie 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060622103602/http://hrono.rspu.ryazan.ru/heraldicum/flagi/gruzia/federat.htm |archive-date=22 Junie 2006 |url-status=dead}}</ref> Die federasie is op 26 Mei 1918 ontbind toe Georgië sy onafhanklikheid verklaar het as die [[Demokratiese Republiek van Georgië]]. Armenië en Azerbeidjan het twee dae later, op 28 Mei 1918, ook hul onafhanklikheid verklaar as die [[Demokratiese Republiek van Armenië]] en die [[Demokratiese Republiek van Azerbeidjan]] onderskeidelik. [[Lêer:Azerbaijan Parlament.jpg|duimnael|Die eerste vergadering van die Parlement van die Demokratiese Republiek van Azerbeidjan wat die nasionale vlag vir die eerste keer op 7 Desember 1918 gehys het.]] Nadat onafhanklikheid verkry is, is die blou-rooi-groen driekleur op 9 November 1918 deur die regering van die Demokratiese Republiek van Azerbeidjan aanvaar.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://en.president.az/azerbaijan/symbols/ |title=Artikel 23. Azerbeidjaanse Staatsimbole |publisher=President van Azerbeidjan |accessdate=28 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200428113852/https://en.president.az/azerbaijan/symbols |archive-date=28 April 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Azerbeidjan was die eerste modernde demokratiese staat in die Moslemwêreld.<ref>{{en}} {{cite book |author=Tadeusz Swietochowski |title=Russia and Azerbaijan: A Borderland in Transition |publisher=Columbia University Press |year=1995 |isbn=0-231-07068-3}}</ref><ref>{{en}} {{cite book |author=Reinhard Schulze |title=A Modern History of the Islamic World |publisher=I.B.Tauris |year=2000 |isbn=978-1-86064-822-9}}</ref> Die Demokratiese Republiek van Azerbeidjan het slegs 23 maande bestaan totdat die [[Bolsjevis]]tiese 11de Leër die land ingeval het en op 28 April 1920 die [[Azerbeidjanse Grand Prix]] tot stand gebring het. Hoewel die meerderheid van die nuutgevormde Azerbeidjanse leër aangewend is om die Armeense opstand wat in [[Karabach]] uitgebreek het, te onderdruk, het die [[Azerbeidjanners]] nie hul kortstondige onafhanklikheid tussen 1918 en 1920 vinnig of gemaklik prysgegee nie. Soveel as 20&nbsp;000 Azerbeidjanse soldate het gesterf in die stryd wat effektief ’n Russiese herowering was.<ref name="Hugh Pope">{{en}} {{cite book |author=Hugh Pope |title=Sons of the conquerors: the rise of the Turkic world |location=New York |publisher=The Overlook Press |year=2006 |isbn=978-1-58567-804-4 |pages=116}}</ref> === Transkaukasiese Sosialistiese Federatiewe Sowjetrepubliek === Op 29 November 1920 het die [[Bolsjewis]]te die [[Armeense Sosialistiese Sowjetrepubliek|Armeense SSR]] gestig. ’n Nuwe vlag is aanvaar en in die grondwet vasgelê wat op 22 Februarie 1922 goedgekeur is deur die Eerste Sowjetkongres van die Armeense SSR.<ref name="ArmSSR">{{ru}} {{cite web |url=http://www.hrono.ru/heraldicum/flagi/armenia/assr.htm |title=Советская Армения (Sowjet-Armenië) |publisher=Russiese Sentrum vir Vlagkunde en Heraldiek |date=14 November 2004 |accessdate=22 Oktober 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191022231049/http://www.hrono.ru/heraldicum/flagi/armenia/assr.htm |archive-date=22 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Daardie vlag het slegs vir ’n maand bestaan want op 12 Maart het die Armeense SSR met die [[Georgiese Sosialistiese Sowjetrepubliek|Georgiese SSR]] en die [[Azerbeidjanse Sosialistiese Sowjetrepubliek|Azerbeidjanse SSR]] saamgesmelt om die [[Transkaukasiese Sosialistiese Federatiewe Sowjetrepubliek|Transkaukasiese SFSR]] tot stand te bring. Op 30 Desember 1922 het die Transkaukasiese SFSR een van die vier Sowjetrepublieke geword wat saamgesmelt het om die [[Sowjetunie]] te vorm. Die vlag van die republiek het ’n [[hamer en sekel]] in ’n ster gehad met die letters “ЗСФСР” (ZSFSR) in Russies daarop. Hierdie letters staan vir Закавказская Советская Федеративная Социалистическая Республика (''Zakawkazskaja Sowjetskaja Federatiwnaja Sotsalistitsjeskaja Respoeblika'', “Transkaukasiese Sosialistiese Federatiewe Sowjetrepubliek”).<ref name="ArmSSR" /> In 1936 het die TSFSR ontbind in sy drie samestellende gebiede, onderskeidelik die Georgiese, Armeense en Azerbeidjanse SSR’e. === Azerbeidjanse SSR === {{hoofartikel|Vlag van die Azerbeidjanse SSR}} Gedurende die Sowjetregering het die Azerbeidjanse SSR agt verskillende vlae gehad, elk met klein verskille van die vorige. Die aanpassings was die gevolg van die rampspoedige eerste jare van die Sowjetunie in die Kaukasus. Die eerste nieamptelike Azerbeidjanse vlag is gebruik toe Baku op 28 April 1920 deur die Russe oorgeneem is.<ref name="Hugh Pope" /> Die eerste amptelike vlag is in artikel 104 van die eerste grondwet van die Azerbeidjanse SSR op 19 Mei 1920 aanvaar. Gedurende hierdie tyd was die ampstaal van die Azerbeidjanse SSR [[Azerbeidjans|Azerbeisjanse Turks]] met die alfabet wat op [[Arabiese alfabet|Arabiese skrif]] gebaseer is. Daarom was die letters ''A.S.R.'' in Arabies geskryf.<ref name="vexillographia">{{ru}} {{cite web |url=http://www.vexillographia.ru/azerbaij/texts/1921_const.jpg |title=Ассамблея уставов и распоряжений рабоче-крестьянское правительство Азербайджанской ССР, № 5, Май 1921 |publisher=рабоче-крестьянского правительства АзССР, №5, |author=Чингизом Джангировичем Салахлы |accessdate=16 Maart 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130316050424/http://www.vexillographia.ru/azerbaij/texts/1921_const.jpg |archive-date=16 Maart 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die agtste en laaste vlag van die Azerbeidjanse SSR is op 7 Oktober 1952 uitgevaardig. Die ontwerp was soortgelyk aan dié van die Sowjetvlag met ’n horisontale blou baan wat een kwart van die hoogte van die vlag was, onderaan toegevoeg. <blockquote>''“Die nasionale vlag van die Azerbeidjanse Sosialistiese Sowjetrepubliek is ’n paneel bestaande uit twee horisontale bane met die boonste in rooi, driekwart van die hoogte van die vlag en die onderste in blou, eenkwart van die hoogte van die vlag met die beeld van ’n goue hamer en sekel en ’n vyfpuntige ster daarbo, omring deur ’n goue fraiing in die skildhoek. Die verhouding van die hoogte tot lengte is 1:2.”''<ref name="ReferenceA" /></blockquote> === Vorige vlae === <center><gallery align="center" widths="150"> Lêer:Flag of the Transcaucasian Federation.svg| {{FIAV|historical}} Vlag van die Transkaukasiese Demokraties-Federatiewe Republiek, April tot Mei 1918 | {{FIAV|historical}} Vlag van die Bakoe-Sowjetkommune, Mei 1918 Lêer:Flag of the Centrocaspian Dictatorship.svg| {{FIAV|historical}} Vlag van die Sentraal-Kaspiese diktatorskap, Augustus tot September 1918 Lêer:Flag of the Democratic Republic of Azerbaijan (1918).svg| {{FIAV|historical}} Vlag van die Demokratiese Republiek van Azerbeidjan, 21 Junie tot 9 November 1918 Lêer:Flag of Azerbaijan SSR (1920-1921).svg| {{FIAV|historical}} Vlag van die Azerbeidjanse SSR, 1920 tot 1921 Lêer:Flag of Azerbaijan SSR (1921-1922).svg| {{FIAV|historical}} Vlag van die Azerbeidjanse SSR, 1921 tot 1922 Lêer:Flag of the Transcaucasian SFSR.svg| {{FIAV|historical}} Vlag van die Transkaukasiese SFSR, 1922 tot 1936 Lêer:Flag of Azerbaijan SSR (1937-1940).svg| {{FIAV|historical}} Vlag van die Azerbeidjanse SSR, 1937 tot 1940 Lêer:Flag of Azerbaijan SSR (1940-1952).svg| {{FIAV|historical}} Vlag van die Azerbeidjanse SSR, 1940 tot 1952 Lêer:Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic.svg| {{FIAV|historical}} Vlag van die Azerbeidjanse SSR, 1952 tot 1990 Lêer:Flag of Nakhichevan ASSR (1937-1940).svg| {{FIAV|historical}} Vlag van die Nachitsjewaanse ASSR, 1937 tot 1940 Lêer:Unofficial flag of Nakhchivan (1991-1993).svg| {{FIAV|historical}} Nie-amptelike vlag van Nachitsjewan, 1991 tot 1993 </gallery></center> == Simboliek == Die vaalblou stel die Turkse erfenis voor,<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.azembassy.ca/azerbaijan_profile.php |title=Azerbeidjaanse Staatsimbole |publisher=Azerbeidjaanse Ambassade in Kanada |accessdate=24 Maart 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324161810/http://azembassy.ca/azerbaijan_profile.php |archive-date=24 Maart 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> die rooi stel die vooruitgang vir die oprigting van ’n moderne staat en die ontwikkeling van demokrasie voor<ref>{{en}} Complete Flags of The World, 1997, bl. 172, Dorling Kindersley</ref> en die groen dui die volk se verhouding tot die Islamitiese beskawing aan.<ref name="Geraldika">{{ru}} {{cite web |url=http://geraldika.ru/symbols/2997 |title=Флаг Азербайджана |publisher=Geraldika.ru |accessdate=9 Oktober 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009120523/https://geraldika.ru/symbols/2997 |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In die middel van die rooi baan, aan albei kante van die vlag, is ’n wit agtpuntige ster en sekelmaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.gov.az/?/en/content/7 |title=Azerbeidjaanse Staatsimbole |publisher=Regering van die Republiek Azerbeidjan |year=2007 |accessdate=16 Augustus 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180816025529/https://www.gov.az/?%2Fen%2Fcontent%2F7 |archive-date=16 Augustus 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die eerste president van die Azerbeidjanse Nasionale Raad, [[Mammad Amin Rasulzade]], het in ’n toespraak tydens ’n parlementsitting van die [[Demokratiese Republiek van Azerbeidjan]] gesê dat die betekenis van verband hou met die Turkse vryheid, moderniteit en Islamitiese kultuur. Die komponis van die volkslied [[Uzeyir Hajibeyov]] het die kleure ook vasgevang: Blou is die kleur van Turkisme, rooi is die kleur van vooruitgang en kultuur en groen is die kleur van Islam.<ref name="Chaumont">{{az}} {{cite book |author=Y. Hajibeyov |chapter=getal van 28 Mei |title=Een Jaar |volume=Azerbaijan |year=1919 |chapter-url= }}</ref> Die menings van historici en navorsers verskil oor die betekenis van die sekelmaan en die ster op die vlag. Volgens Nasab Nasibil, ’n historikus, het Alibay Huseynzadeh, een van die ideoloë van Azerbeidjan se onafhanklikheid, die kombinasie ontwikkel wat gebaseer was op die kleure wat in 1895 gebruik is.<ref name="APA">{{en}} {{cite web |url=http://en.apa.az/print.php?id=91612 |title=Waarvoor staan die sekelmaan en ster op die vlag van Azerbeidjan? | publisher=Azerbeidjanse Persagentskap |accessdate=7 November 2008}}</ref> Die sekelmaan op die vlag stel Islam voor en die agtpuntige ster simboliseer [[Fatali Khan Khoyski]] en die agt punte van die ster dui op die naam “Azerbeidjan” in Arabiese skrif.<ref name="ahmedov">{{ru}} Сабухи Ахмедов, [http://www.irs-az.com/pdf/1277199894570253595.pdf Государственный флаг Азербайджанской Республики], citing Мярданов М., Гулийев Я., Азярбайъан Республикасынын дювлят рямзляри. Б., 2001, bl. 74–75.</ref> Sommige navorsers het opgemerk dat dit in die tyd van die Kiptsjake na die [[Kasakke]] en die [[Kirgisiërs]] verwys het. Die klassifikasie van die Turkse mense was ook anders in die vroeë 20ste eeu.<ref name="FOTW" /> == Ontwerp == Die nasionale vlag van Azerbeidjan bestaan uit drie ewe hoë horisontale bane. Die boonste baan is blou, die middelste is rooi en die onderste groen. In die middel van die vlag, op die rooi baan, is daar ’n wit sekelmaan en ’n agtpuntige ster. Die basiese beskrywing van die vlag en die verhouding van die vlag, kan in die grondwet van Azerbeidjan gevind word wat op 12 November 1995 goedgekeur is: {{aanhaling|Staatsvlag van Azerbeidjan bestaan uit drie horisontale bane in dieselfde hoogte. Boonste baan is blou, middelste baan is rooi en onderste baan is groen; in die middel van die rooi baan op beide kante van die vlag is ’n wit sekelmaan en ’n agtpuntige ster uitgebeeld. Breedte van die vlag is die helfte van die lengte.|Artikel 23.II van die Grondwet<ref name="Constitution">{{en}} {{cite web |url=http://www.president.gov.az/azerbaijan/constitution/?locale=en |title=Die Grondwet van die Republiek Azerbeidjan |publisher=Amptelike webblad van die President van die Republiek Azerbeidjan |year=2002 |accessdate=13 Julie 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150713231032/http://www.president.gov.az/azerbaijan/constitution/?locale=en |archive-date=13 Julie 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>}} Verdere spesifikasies van die nasionale vlag is uiteengesit in die Presidensiële Dekreet “Oor die Nasionale vlag van die Republiek Azerbeidjan” wat op 5 Februarie 1991 uitgevaardig is.<ref name="Geraldika" /> Die verhouding van 1:2, wat in die Sowjetera gebruik is, is gehou.<ref name="ReferenceA">{{ru}} Конституция (Основной Закон) Азербайджанской Советской Социалистической Республики, принятая 21 апреля 1978 года внеочередной сессией Верховного Совета Азербайджанской ССР. — Баку, изд-во Верховного Совета Азербайджанской ССР, 1978, С.19</ref> Elke baan is een derde van die totale hoogte van die vlag en strek die volle lengte van die vlag. Die ster en sekelmaan is in ’n denkbeeldige boksie wat ’n verhouding van 3:4 het; die sekelmaan is 1/60ste van die middel van die vlag af. Aan die oop kant van die sekelmaan sny dit deur die deursnee van die wit agtpuntige ster. Die deursnee van die ster is 1/6de van die hoogte van die vlag; die ingeskrewe sirkel in die ster is 1/12de van die hoogte van die vlag.<ref>{{ru}} 5 февраля 1991 года Верховный Совет Азербайджанской Республики Законом №14-XII утвердил изменение названия государства и Законом №17-XII утвердил изображение Государственного флага и Положение о Государственном флаге Азербайджанской Республики.</ref> Die vlag word ook in die tegniese spesifikasie “AZS 001-2006. Azərbaycan Respublikasının Dövlət Bayrağı. Texniki şərtlər.” beskryf wat in 2006 deur die Staatskomitee vir Standaardisasie, Metrologie en Patente van die Republiek Azerbeidjan uitgegee is.<ref>{{az}} {{cite web |url=http://www.azstand.gov.az/index.php?id=29&sub_id=47&stid=1&lang=3 |title=AZS 001-2006. Azərbaycan Respublikasının Dövlət Bayrağı. Texniki şərtlər. |publisher=Azərbaycan Respublikasının Standartlaşdırma}}</ref> Die Azerbeidjanse vlag het die volgende tegniese ontwerp: <center>[[Lêer:Flag of Azerbaijan (construction sheet).svg|350px|senter|Konstruksietekening]]</center> === Kleure === Die kleure van die nasionale vlag is blou, rooi, groen en wit. Presiese spesifikasies vir die kleure is in 2004 uitgevaardig in die dekreet “Oor die Reëls van die Nasionale Vlag van die Republiek Azerbeidjan”. Die kleure wat in [[pantone]] gespesifiseer word, is soos volg:<ref name="Meclis">{{az}} {{cite web |url=http://www.meclis.gov.az/?/az/topcontent/21 |title=Azərbaycan Respublikasının Dövlət bayrağı haqqında |publisher=Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisi}}</ref> {| style="align:center;" class="wikitable" ! width=100|Kleurskema ! colspan=2 width=100|Blou ! colspan=2 width=100|Rooi ! colspan=2 width=100|Groen |- align=center | [[RGB-kleursisteem]] | style="background-color:#00B5E2"| | 0, 181, 226 | style="background-color:#Ef3340"| | 239, 51, 64 | style="background-color:#509E2F"| | 80, 158, 47 |- align=center | Heksadesimaal | style="background-color:#00B5E2"| | 00B5E2 | style="background-color:#Ef3340"| | Ef3340 | style="background-color:#509E2F"| | 509E2F |- align=center | Pantone | style="background-color:#00B5E2"| | 306 C | style="background-color:#Ef3340"| | Red 032 C | style="background-color:#509E2F"| | 362 C |} == Gebruik == [[Lêer:Азербайджан флаг.jpg|duimnael|Nasionale vlag van Azerbeidjan]] [[Lêer:Azerbaijani embassy in Paris.jpg|duimnael|Vlag van Azerbeidjan by die ambassade in [[Parys]]]] Volgens Wet 683 van die Republiek Azerbeidjan wat dateer uit 8 Junie 2004 en gewysig is op 1 September 2005, moet die nasionale vlag deur die volgende vertoon/gehys word:<ref name="Constitution" /><ref name="CRW">{{en}} {{cite web |url=http://www.crwflags.com/fotw/flags/az.html |title=Nasionale vlag van Azerbeidjan |publisher=CRW Flags |date=17 Junie 1999 |accessdate=9 Oktober 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009120509/https://www.crwflags.com/fotw/flags/az.html |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> {|class="wikitable" style="text-align:center" ! Instelling/Kantoor !! Geboue !! Voertuie |- |align=left|President van Azerbeidjan || Ja || Ja |- |align=left|Eerste Minister van Azerbeidjan || Ja || Ja |- |align=left|Speaker van die Nasionale Vergadering || Ja || Ja |- |align=left|Kabinet van Ministers || Ja ||&nbsp; |- |align=left|Grondwetlike Hof van Azerbeidjan || Ja ||&nbsp; |- |align=left|Hooggeregshof van Azerbeidjan || Ja ||&nbsp; |- |align=left|Geregtelik-wetlike Raad van Azerbeidjan || Ja ||&nbsp; |- |align=left|Sentrale Uitvoerende Owerhede || Ja || Ja |- |align=left|Vervolger van die Sentrale Bank van Azerbeidjan || Ja || Ja |- |align=left|Sentrale Verkiesingskommissie van Azerbeidjan || Ja ||&nbsp; |- |align=left|Kamer van die Azerbeidjan|| Ja ||&nbsp; |- |align=left|Hoogste Vergadering van Nachitjevan || Ja ||&nbsp; |- |align=left|Kabinet van Nachitjevan || Ja ||&nbsp; |- |align=left|Hooggeregshof van Nachitjevan || Ja ||&nbsp; |- |align=left|Plaaslike uitvoerende owerhede van Nachitjevan || Ja || Ja |- |align=left|Kommissaris vir Menseregte || Ja ||&nbsp; |- |align=left|Adjunkspeaker van die Nasionale Vergadering || Ja ||&nbsp; |- |align=left|Ambassades in Azerbeidjan || Ja ||&nbsp; |- |align=left|Konsulate in Azerbeidjan || Ja ||&nbsp; |- |align=left|Vaartuie wat in die Kommersiële Seekode geregistreer is || &nbsp;|| Ja |- |align=left|Buitelandse vaartuie in Azerbeidjaanse water || &nbsp;|| Ja |- |align=left|Grensposte van Azerbeidjan || Ja || &nbsp; |} Die nasionale vlag moet ook in die volgende gevalle oor die geboue, militêre howe en hoofkwartiere van militêre eenhede van vlootvaartuie van die Strydmagte van die Republiek Azerbeidjan vertoon word:<ref name="CRW" /><ref name="Constitution" /> # Gedurende openbare vakansiedae # Gedurende die militêre eed # In die geval van toekenning van militêre eenhede of militêre howe # Wanneer ’n militêre eenheid of vaartuig in die gebied van ’n ander land is == Ander vlae == <center><gallery align="center" widths="150"> Lêer:Standard of the President of Azerbaijan.svg| Standaard van die Azerbeidjanse President Lêer:Naval Flag of Azerbaijan.svg| Azerbeidjanse Vlootvlag Lêer:Army Flag of Azerbaijan.png| Vlag van die Azerbeidjanse weermag Lêer:AzAF Flag of Azerbaijan.png| Vlag van die Azerbeidjanse lugmaag Lêer:Coast Guard Flag of Azerbaijan.svg| Vlag van die Azerbeidjanse kuswag Lêer:Standard of the Supreme Commander of the Armed Forces of Azerbaijan.svg| Vlag van die Azerbeidjanse Opperbevelvoerder van die gewapende magte </gallery></center> === Soortgelyke vlae === <center><gallery align="center" widths="150"> Lêer:Flag of Algeria.svg| {{FIAV|normal}} [[Vlag van Algerië]] Lêer:Flag of the Sahrawi Arab Democratic Republic.svg| {{FIAV|normal}} [[Vlag van die Arabiese Demokratiese Republiek Sahara]] Lêer:Flag of the Comoros.svg| {{FIAV|normal}} [[Vlag van die Comore-eilande]] Lêer:Flag of Hatay.svg| {{FIAV|historical}} Vlag van Hatay (1938–1939) Lêer:Flag of Libya.svg| {{FIAV|normal}} [[Vlag van Libië]] Lêer:Flag of Malaysia.svg| {{FIAV|normal}} [[Vlag van Maleisië]] Lêer:Flag of Mauritania.svg| {{FIAV|normal}} [[Vlag van Mauritanië]] Lêer:Kokbayraq flag.svg| {{FIAV|proposal}} [[Vlag van Oos-Turkestan]] Lêer:Flag of the Ottoman Empire.svg| {{FIAV|historical}} Vlag van die [[Ottomaanse Ryk]] (1844–1923) Lêer:Flag of Pakistan.svg| {{FIAV|normal}} [[Vlag van Pakistan]] Lêer:Flag of Cyrenaica.svg| {{FIAV|historical}} Vlag van Sirenaïka (1949–1951) Lêer:Flag of Tunisia.svg| {{FIAV|normal}} [[Vlag van Tunisië]] Lêer:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg| {{FIAV|normal}} [[Vlag van die Turkse Republiek van Noord-Siprus]] Lêer:Flag of Turkey.svg| {{FIAV|normal}} [[Vlag van Turkye]] </gallery></center> == Invloed en afgeleide vlae == Die uitdrukking deur [[Mammed Amin Rasulzade]] ({{az}} "Bir kərə yüksələn bayraq, bir daha enməz!"; “As die vlag eers gehys is sal dit nooit faal nie!") was die strydkreet van Azerbeidjaanse onafhanklikheid in die vroeë 20ste eeu.<ref name="Medeniyyet">{{az}} {{cite web |url=http://www.medeniyyet.az/new/?name=content&content=2120 |title=Dalğalanan bayraqlar |publisher=Medeniyyet |accessdate=27 Junie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110627211154/http://medeniyyet.az/new/?name=content&content=2120 |archive-date=27 Junie 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die nasionale vlag word ook in die Azerbeidjaanse volkslied, ''[[Mars van Azerbeidjan]]'', in die vyfde en vyftiende versreëls, genoem.<ref>{{az}} {{cite web |url=http://kivdf.gov.az/menu2.php?menuID=14 |title=Azərbaycan Respublikası Dövlət Himni |publisher=Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Konsepsiyası}} {{dooie skakel}}</ref> Die nieamptelike [[Afrikaans]]e vertalings van die versreëls lui soos volg “Leef gelukkig met die driekleurige banier!” en “Om jou geëerde vlag hoog te hou.”<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.azerbembassy.org.cn/eng/anthem.html |title=Volkslied van die Republiek Azerbeidjan |publisher=Ambassade van die Republiek Azerbeidjan in die Volksrepubliek China |accessdate=29 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130929121511/http://www.azerbembassy.org.cn/eng/anthem.html |archive-date=29 September 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> == Sien ook == {{Portaal|Vlae en wapens|En-wikipedia arms 8-full.svg}} * [[Volkslied van Azerbeidjan]] == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Flags of Azerbaijan|Vlae van Azerbeidjan}} * {{en}} [https://www.fotw.info/flags/az.html Azerbeidjan] by ''Flags of the World''. * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/flag-of-Azerbaijan|title=Flag of Azerbaijan|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=27 Mei 2019}} {{Asiëvlae}} {{Europavlae}} {{Normdata}} {{en-vertaal|Flag of Azerbaijan}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Nasionale vlae|Azerbeidjan]] [[Kategorie:Vlae van Azerbeidjan]] 5phvgxegahuz13wz1i3inxya1l5hnah 0 83303 2893833 2888142 2026-04-14T13:05:20Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893833 wikitext text/x-wiki {{Infoboks-Vliegtuig |naam= Boeing 707 |subsjabloon= |beeld=Lêer:Travolta707.JPG |byskrif=<center>John Travolta se privaat-Boeing 707</center> |tipe=Smalromp-stralervliegtuig |vervaardiger=[[Boeing Commercial Airplanes]] |ontwerper=Boeing Commercial Airplanes |eerste vlug=20 Desember 1957<ref>{{cite web |url=http://www.aviation-history.com/boeing/707.html |title=Boeing 707 Jet Transport |publisher=aviation-history.com |access-date=17 Mei 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200424092635/http://www.aviation-history.com/boeing/707.html |archive-date=24 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |bekendstelling= |vrygestel=26 Oktober 1958 met Pan American World Airways |onttrek= 2013 (kommersieel) |status=In beperkte militêre en ongereelde huurvlugdiens |hoofgebruiker=Trans World Airlines <small>(histories)</small><br />Continental Airlines <small>(histories)</small><br />[[Pan Am]] <small>(histories)</small><br />Saha Airlines |meer gebruikers= |vervaardig=1956–1978 |aantal gebou=1&nbsp;010 <small>(insl. 154 Boeing 720's)</small> <ref>{{en}} {{webaanhaling|titel=707 Model Summary|uitgewer=Boeing Commercial Airplanes|url=http://active.boeing.com/commercial/orders/displaystandardreport.cfm?cboCurrentModel=707&optReportType=AllModels&cboAllModel=707&ViewReportF=View+Report|toegangsdatum=17 Mei 2014}}</ref> |programkoste= |eenheidskoste=VS$ 4,3&nbsp;miljoen (1955)<ref name="Bowers434">{{harvnb|Bowers|1989|p=434}}</ref> |ontwikkel van=Boeing 367-80 |variante met eie artikels=Boeing 720<br />Boeing C-137 Stratoliner }} [[Lêer:Boeing 707-384B SX-DBF Olympic ATH 22.04.73 edited-2.jpg|duimnael|links|'n Boeing 707 van Olympic Airways styg op vanaf Ellenikon-lughawe in Griekeland in 1973]] Die '''Boeing 707''' was die eerste kommersiële passasier[[straalvliegtuig]] wat deur [[Boeing|Boeing-korporasie]] vervaardig is. Die vliegtuie is in verskillende konfigurasies gebou wat tussen 150 en 189 passasiers oor 'n afstand van 4&nbsp;500 tot 9&nbsp;500 km kon vervoer. Boeing het in [[1955]] met 707-produksie begin, en die vervaardiging is uiteindelik in [[1991]] gestaak. In totaal is daar 1010 vliegtuie van hierdie model vervaardig, insluitend die Boeing 720, wat 'n korter weergawe van die model was. In 2013 het Saha Airlines van [[Iran]] die laaste kommersiële vlug van 'n Boeing 707 onderneem.<ref>https://www.britannica.com/technology/Boeing-707</ref> Daar is vandag nog Boeing 707s in diens maar hoofsaaklik in militêre gebruik deur lugmagte onder andere; die [[Verenigde State van Amerika]], [[Israel]], [[Saoedi-Arabië]].<ref>https://www.airliners.net/forum/viewtopic.php?t=1366233</ref> Die vliegtuig se vier enjins is deur [[Pratt & Whitney]] en [[CFM International]] verskaf. [[Lêer:Qantas Boeing 707 and Boeing 747-200 at Longreach's Qantas Founders Outback Museum.jpg|duimnael|links|Vergelyking in grootte tussen 'n ou Boeing 707 (links) en 'n Boeing 747 (regs) wat jare later gebou is.]] Die Boeing 707 is in verskeie weergawes deur operateurs in Suid Afrika gebruik, hulle was onder andere: * [[Suid-Afrikaanse Lugdiens]] (1960-1980)<ref>http://www.saamuseum.co.za/saa-history.html</ref> * [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] (1982-2007)<ref>https://www.saairforce.co.za/the-airforce/aircraft/13/boeing-707-328c</ref> * [[Trek Airways]] * Inter Air == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{Commonskat-inlyn|Boeing 707}} {{Normdata}} [[Kategorie:Boeing]] [[Kategorie:Passasiersvliegtuie]] qcgkshp3kg7lb6hz0hjek9qp3mv6uun 0 84384 2893834 2692169 2026-04-14T13:06:01Z Oesjaar 7467 /* Produksie */ Verbeter 2893834 wikitext text/x-wiki {{Infoboks-Vliegtuig |naam= Boeing 727 |subsjabloon= |beeld=Lêer:Boeing 727-2S7 Advanced Champion LAX.jpg |byskrif=Boeing 727-2S7 van "Advanced Champion LAX" in vlug |tipe=Smalromp-stralervliegtuig |vervaardiger=[[Boeing Commercial Airplanes]] |ontwerper= |eerste vlug=9 Februarie 1963 |bekendstelling= |vrygestel=1 Februarie 1964 met Eastern Airlines |onttrek= |status=In gebruik, hoofsaaklik vir vragvervoer |hoofgebruiker= Kelowna Flightcraft Air Charter |meer gebruikers= Cargojet Airways <br/>Kalitta Charters <br/>Iran Aseman Airlines |vervaardig=1962–1984 |aantal gebou=1832 tot in Januarie 1983 |programkoste= |eenheidskoste=VS$4.25 miljoen aanvanklik, VS$22 miljoen teen 1982<ref name=Boeing_prices>{{cite web |url=http://www.boeing.com/commercial/prices/ |title=Boeing Commercial Airplanes Jet Prices |publisher=Boeing |access-date=8 Augustus 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130308021542/http://www.boeing.com/commercial/prices/ |archive-date= 8 Maart 2013 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> |ontwikkel van= |variante met eie artikels= }} [[Lêer:Air Algerie Boeing 727-200 Rees-1.jpg|duimnael|'n Boeing 727-200 van "Air Algérie" in September 1981]] [[Lêer:Lufthansa Boeing 727-30C Fitzgerald.jpg|duimnael|regs|'n Lufthansa Boeing 727–100 nader [[Lughawe Londen-Heathrow]] (1978)]] Die '''Boeing 727''' is 'n middelgroot driemotorige kommersiële passasierstraalvliegtuig gebou deur [[Boeing Commercial Airplanes|Boeing-Korporasie]]. Dit kan 149-189 passasiers dra en latere modelle kan 4 400 tot 5 000 km (2,400 tot 2,700 [[seemyl]]) ononderbroke vlieg. Die 727 is ontwerp vir kort- en mediumafstandvlugte, en kan redelike kort aanloopbane gebruik by kleiner lughawens. Alle modelle is toegerus met drie [[Pratt & Whitney JT8D]] enjins, een aan elke vlerk met 'n sentrale enjin wat verbind is deur 'n S-buis na 'n inlaat voor die T-stert. Die 727 is Boeing se enigste drie-motorige vliegtuig. == Produksie == Die 727 was die steunpilaar van lugdienste se binnelandse roetes en is ook gebruik op die kort- en medium-afstand internasionale roetes. Passasiers-, vragvliegtuig en omskepbare weergawes van die 727 is gebou. Die 727 was massageproduseer in die 1970's en die laaste 727 is in 1984 voltooi. Teen Julie 2011 was 23 '''727-100s''' en 227 '''727-200s''' steeds in verskeie lugrederye se diens. <ref name=Flight_2011>{{cite web |title= World Airliner Census |work=Flight International |date= Augustus 2011 |url= http://www.flightglobal.com/airspace/media/reports_pdf/emptys/87145/world-airliner-census-2011.pdf |page=15 |accessdate=September 13, 2011}}</ref> Lughawens se hersiene geraasregulasies het daartoe gelei dat latere 727's met geraasdempers toegerus is. Die laaste passasiersvlug van 'n Boeing 727 is deur Iran Aseman Airlines in Januarie 2019 onderneem.<ref>https://edition.cnn.com/travel/article/boeing-727-last-flight-scli-intl/index.html</ref> Die vliegtuie word nou hoofsaaklik gebruik vir die vervoer van vrag, staatsamptenare en belangrike persone. ===Gebruikers=== Historiese gebruikers in Suid-Afrika <ref>https://saahistory.wordpress.com/aircraft/historial-aircraft/boeing-727/</ref> * [[Suid-Afrikaanse Lugdiens]] (9 vliegtuie tussen 1968 en 1982) * Phoenix Airways * Nationwide Airlines * Trek Lugdiens * [[Comair]] * Interair == Verwysings == {{Verwysings}} {{Lugvaart-saadjie}} {{en-vertaal|Boeing 727}} {{Commons|Boeing 727}} {{Normdata}} [[Kategorie:Boeing]] [[Kategorie:Passasiersvliegtuie]] bex7j2s8z769h85qnl0h17rco053dkq 0 85269 2893887 2439020 2026-04-14T16:56:03Z ~2026-22999-48 206233 Qonce 2893887 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Suid-Afrikaanse dorp | naam = Mdantsane | inheemse_naam = | ander_naam = | image_skyline = Mdantsane.jpg | image_caption = 'n Uitsig oor Mdantsane | latd = 32 |latm = 57 |lats = | longd = 27 |longm = 44 |longs = | provinsie = Oos-Kaap | distrik = | munisipaliteit = Buffalo City | stigtingsdatum = | regeringstipe = <!-- wyk --> | leier_party = | leier_titel = <!-- Raadslid --> | leier_naam = | hoogte_m = | bevolking_soos_op = 2011 <!-- demografie --> | demografie1_voetnotas = | persent_swart = 99.5% | persent_kleurling = 0.2% | persent_asiër = 0.1% | persent_wit = 0.1% | persent_ander = 0.2% | demografie2_voetnotas = | demografie2_titel1 = [[Xhosa]] | demografie2_info1 = 93.9% | demografie2_titel2 = [[Engels]] | demografie2_info2 = 3.0% | demografie2_titel3 = Ander | demografie2_info3 = 3.1% | demografie2_titel4 = | demografie2_info4 = | demografie2_titel5 = | demografie2_info5 = | poskode = 5219 | poskode2 = 5219 | skakelkode = 043 | sensuskode = 260088 | webwerf = http://www.buffalocity.gov.za }} '''Mdantsane''' is 'n [[Suid-Afrika]]anse dorp geleë tussen [[Oos-Londen]] en [[Qonce]] in die [[Oos-Kaap]] provinsie. Dit is na bewering die tweede grootste township in Suid-Afrika naas [[Soweto]] en huisves die tweede grootste winkelsentrum in die Oos-Kaap (Mdantsane City, geopen in April 2008). Die oorspronklike inwoners was mense wat met geweld uit die Oosbank in Oos-Londen verwyder is om in die destydse [[Ciskei]] te gaan woon. Die Oosbank was 'n veelrassige woonbuurt in die vorige eeu. Mdantsane is tans geleë in [[Buffalo City Metropolitaanse Munisipaliteit|Buffalo City Metro]]. [[Lêer:Egerton Railway Station Bus Boycott Massacre Memorial.jpg|duimnael|links|Gedenkteken vir die Egerton-slagting]] Die dorp is in agttien sones verdeel wat steeds uitbrei, met die nuutste deel bekend as Sone P. Die sones word numeries benaam in chronologiese volgorde van hul stigting. Die sentrale mark in NU2 (Sone 2) distrik word "The Hi-way" genoem. Dit is vernoem na Qumza snelweg, wat die hoofweg is wat deur Mdantsane loop van die sentrum van Oos-Londen na die industriële gebied [[Fort Jackson]]. Hier verkoop verskeie informele handelaars hul ware op die strate en dit is ook die belangrikste taxi-staanplek. Daar is ook heelwat formele handel wat gehuisves word in die onlangs geboude winkelsentrums. Mdantsane is ook bekend as 'n boksmekka, van die bokswêreld se kampioene soos Happyboy Mgxaji, Welcome Ncita en Vuyani Bungu kom van Mdantsane af. 'n Polsende kultuur van musiek, kuns en poësie floreer in hierdie saamgevlegde stadslewe. Heelwat politieke staatmakers en veterane kom ook van die dorp af, soos Thozamile Gqweta, Ntombazana Gertrude Botha, Mlamli Ondala en Bangumzi Sifingo. Cecilia Makiwane Hospitaal is 'n 1724-bed multi-dissiplinêre hospitaal in Mdantsane. Dit is vernoem na Cecilia Makiwane, die eerste swart geregistreerde verpleegkundige in Suid-Afrika.<ref>{{Cite web |url=http://desicritics.org/2009/03/01/103634.php |title=argiefkopie |access-date=22 Februarie 2014 |archive-date=19 Junie 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100619232159/http://desicritics.org/2009/03/01/103634.php |url-status=dead }}</ref> Saam met Frere Hospitaal en die Oos-Londen Geestesgesondheidseenheid, vorm dit deel van die Oos-Londen-hospitaalkompleks, wat 'n bevolking van byna drie miljoen mense bedien.<ref>{{Cite web |url=http://www.health-e.org.za/news/article.php?uid=20031494 |title=argiefkopie |access-date=22 Februarie 2014 |archive-date=16 Julie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110716053713/http://www.health-e.org.za/news/article.php?uid=20031494 |url-status=dead }}</ref> == Sien ook == * [[Lys van dorpe in Suid-Afrika]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://www.buffalocity.gov.za/visitors/index.stm Buffalo City webblad] {{Suid-Afrikaanse distriksmunisipaliteit navbox|BUF}} {{SA gootste stede}} {{en-vertaal|Mdantsane}} [[Kategorie:Nedersettings in die Oos-Kaap]] f3izrjtvi487wqcuk98lofsspwqiv46 0 87255 2893890 2893544 2026-04-14T17:26:13Z Aliwal2012 39067 /* Die SALM */ verbeter sinskonstruksie 2893890 wikitext text/x-wiki {{Infoboks-Vliegtuig |naam= Avro Shackleton |subsjabloon= |beeld=Beeld:Avro Shackleton MR3 in flight c1955.jpg |byskrif=<center>'n Shackleton MR3 in 1955</center> |tipe=Maritieme patrollievliegtuig |vervaardiger=Avro |ontwerper= |eerste vlug=9 Maart 1949 |bekendstelling= |vrygestel=April 1951 |onttrek=1990 |status=Onttrek |hoofgebruiker=[[Britse Lugmag]] en <br/>[[Suid-Afrikaanse Lugmag]] |meer gebruikers= |vervaardig=1951-1958 |aantal gebou=185 |programkoste= |eenheidskoste= |ontwikkel van=Avro Lincoln |variante met eie artikels= }} Die '''Avro Shackleton''' was 'n [[Verenigde Koninkryk|Britse]] langafstand- maritieme patrollievliegtuig vir gebruik deur die [[Britse Lugmag]] (RAF) en die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] (SALM). Dit is ontwikkel deur Avro uit die [[Avro Lincoln]] [[bomwerper]], self 'n ontwikkeling van die beroemde [[Avro Lancaster]] bomwerper. Die tipe se nooiensvlug was in 1949 en is vernoem na die Suidpool-ontdekkingsreisiger Sir Ernest Shackleton. Aanvanklik (1958-1970) is dit slegs gebruik vir opsporing en bestryding van [[duikboot|duikbote]], maar in die tydperk 1957 tot 1984 ook as maritieme patrollievliegtuig in die lugmag van Suid-Afrika. Die Avro Shackleton maritieme verkenningsvliegtuig het ’n gespannehuidromp en Avro Tudor- en Lincoln-komponente gehad. Die bewapening van hierdie vliegtuig het uit vier 20 mm-kanonne, twee masjiengewere, diepteladings en/of -bomme bestaan en hy het ’n neusgemonteerde maritieme radaraftaster gehad. Daar was die Shackleton MR.1-, MR.2- en MR.3-variant. Laasgenoemde variant het die volgende gehad: ’n driewielonderstel, hulp-Viper 203-turbostraalenjins, ’n verbeterde stuurkajuitkap en vlerkpuntenke (wat hierdie variant ’n uithouvermoë van 24 uur gegee het), maar het nie rugkoepels gehad nie. Die SALM het agt van die 34 MR.3-vliegtuie wat gebou is, ontvang.<ref name=":0">{{Cite book |last=Taylor |first=Michael |title=Jane’s Encyclopedia of Aviation |date=1995 |publisher=Crescent Books |year=1995 |isbn=0-517-10316-8 |pages=108 |language=en}}</ref> == Operasionele gebruik == Shackleton MR.1’s is vanaf 1951 deur 120 Eskader en ander kuskommandementeskaders van die RAF in gebruik geneem. Altesaam 77 eenhede is geproduseer en dit het MR.1A’s met wyer buitenste naselle ingesluit. Die eerste van 69 MR.2’s, elk met ’n vaartbelynde neus en radar onder die agterste deel van die romp wat teen ’n hoek van 360 grade kon aftas het in 1952 in die Verenigde Koninkryk en op Malta begin diens doen. ’n Totaal van 34 Shackleton MR.3’s is in 1957 aan die RAF (26) en die SALM (agt) verkoop. Nommer 8 Eskader van die RAF het in 1971 by Kinloss hervorm met Shackleton MR.3’s wat in AEW.2’s omskep is (11 van hulle was in 1979 operasioneel). Die AEW.2’s het groot buikradarkoepels  vir vroeëwaarskuwing-take gehad. Die Shackleton MR.3 het vier enjins, brandstoftenke op die vlerkpunte en twee kanonne in die neus gehad.<ref name=":0" /> === Die SALM === [[Lêer:1717 2005-12-02 FAYP 018 LR 800x533 bw2.jpg|duimnael|250x250px|Afleweringskleurskema]] Die Suid-Afrikaanse Lugmag het op 4 Junie 1954 agt Shackleton MR Merk 3’s bestel. Die Shackleton Merk 3 was ’n opgegradeerde weergawe van die Merk 2 wat deur die Britse Lugmag gebruik is. Die eerste twee vliegtuie, nommers 1716 en 1717, is op 21 Mei 1957 formeel by Avro se Woodford-vliegveld in Engeland aan die SALM oorhandig. Die Shackletons met die reeksnommers 1716 en 1717 het op 18 Augustus 1957 by Lugmagbasis Waterkloof gearriveer. Die tipe was bestem om vir maritieme patrollietake deur 35 Eskader gebruik te word. Een vliegtuig het in die middel van Februarie 1958 in die nuus gekom toe hy onafgebroke vir 14,5 uur gevlieg het (op daardie tydstip was dit ’n plaaslike rekord). Sy roete het hom van [[Lugmagbasis Waterkloof]] na [[Kaapstad Internasionale Lughawe|Lughawe DF Malan]] oor [[Beitbrug]], die grens met [[Betsjoeanaland]] (nou Botswana), [[Katima Mulilo]] in die Caprivi-strook en die mond van die [[Kunenerivier]] op die noordelike grens van Suidwes-Afrika (nou Namibië) geneem. [[Lêer:25 Mail drop South African Air Force Shackleton Atlantic Aug1971.jpg|duimnael|250x250px|Posaflewering Augustus 1971]] Die reeksnommers 1716 tot 1723 is aan die Shackletons toegeken en die tipe is van die begin tot die einde deur 35 Eskader bedryf. Operasies waaraan Shackletons deelgeneem het, was die sinking van die olietenkskip ''[[Wafra]]'' op 12 Maart 1971 met diepteladings, en die redding van die bemanning van ’n SALM-[[Blackburn Buccaneer|Buccaneer]] wat neergestort het. Die Buccaneer is tydens sy afleweringsvlug op 30 Oktober 1965 verloor. Shackleton 1721, wat vanaf [[Bissau]] aan die weskus van Afrika gevlieg het, het die dinghie met die twee oorlewendes opgespoor en ’n tweede Shackleton, 1722, wat tydelik op die eiland Ascension gebaseer was, het deur die nag wag gehou en die Nederlandse skip ''Randfontein'' gelei na waar die oorlewendes was. Werk is aan die vlerksparre van die Shackletons gedoen. Dit is ingevolge fase 2 gedoen – met die oorspronklike Shackletons wat as fase 1-vliegtuie bekend was. Die lewe van die Shackleton-vlerksparre was op 4300 vliegure gestel, en Shackletons nommers 1716 en 1717 het hierdie perk vroeg in die 1970’s genader. Shackleton 1716 is op 29 Maart 1973 na Lugmagbasis Ysterplaat gevlieg en na Nommer 2 Vliegtuigversieningseenheid se loods geneem, waar hy uitmekaargehaal is en die hoofkomponente en ander onderdele vervang en opgeknap is. Die Shackleton is ook volledig herbedraad. Teen die tyd wat 1716 sy eerste toetsvlug op 25 April 1976 voltooi het, was 1717 reeds in die proses om soortgelyke instandhouding te ontvang. Alles op 1717 is, anders as in die geval van 1716, plaaslik gedoen. (Die middelste deel van 1716 se hoofspar is na die Verenigde Koninkryk vir opknapping gestuur.) Toe 1717 sy toetsvlug op 4 Oktober 1977 gevlieg het, was die opknappingswerk van die sparre voltooi. Nommer 1723 was die eerste SALM-Shackleton wat op 22 Oktober 1977 as gevolg van sy sparlewe permanent gehok is. Daarna is die Shackletons die een na die ander gehok totdat net drie lugwaardig was, naamlik 1716, 1721 en 1722. [[Lêer:1982-10 Shackleton 1717 c.jpg|duimnael|250x250px|Shackleton 1717 word in circa Oktober 1982 op patrollie gesien.]] Hoewel die vlerksparlewe van die Shackletons ’n bepalende faktor was, was dit die kritieke tekort aan onderdele vir die Rolls-Royce Griffon-enjins wat uiteindelik die einde van die SALM-vliegtuie beteken het. Die Shackleton-vloot is in Januarie 1979 as gevolg van vermoeidheid van die suierstange van die enjins gehok. ’n Ondersoek het aan die lig gebring dat die suierstange in ses Griffon-enjins tydens ’n vroeër opknapping vervang is. In die geval van die ander vliegtuie is die suierstange plaaslik vervang. Die gevolg was dat die Shackletons vyf jaar se lewe bygekry het. Kaapstad het op 23 November 1984 die laaste drie lugwaardige Shackletons vaarwel toegeroep. Shackletons nommers 1716 en 1721 het op 4 Desember 1984 by Lugmagbasis Swartkop aangekom, waar hulle aan die SALM-museum oorhandig is. Nommer 1722 het by DF Malan-lughawe agtergebly. Die ander drie vliegtuie, nommers 1717, 1719 en 1723, was sonder die belangrikste toerusting en enjins by Ysterplaat geparkeer. Nota: Die bogenoemde paragrawe is op ’n Aviation Society of Africa-tydskrif, Brent 2005 en ''Squadrons'' gegrond.<ref name=":1">{{Cite journal |last=Vosloo |first=Louis |date=October-November-December 1984 |title=The Shackletons retire – The End of an Era |journal=African Air Review |volume=11 |pages=9 to 11 |via=Aviation Society of Africa}}</ref> <ref name=":2">{{Cite book |last=Brent |first=Winston |title=85 Years of South African Air Force 1920 – 2005 |date=November 2005 |publisher=Freeworld Publications CC |year=2005 |isbn=0-958-4388-9-7 |location=Nelspruit, South Africa |pages=335 |language=en}}</ref> <ref name=":3">{{Cite book |last=McLean |first=Steven |title=Squadrons of the South African Air Force and their aircraft 1920 – 2005 |date=September 2005 |year=2005 |isbn=0-9584929-4-8 |location=Table View, Western Cape, South Africa |pages=315 to 318 |language=en}}</ref> Besonderhede van die vliegtuie wat deur die SALM bedryf is {| class="wikitable" | valign="top" |Nommer en kode | valign="top" |Konstruksie-<br/>nommer | valign="top" |Afleweringsdatum | valign="top" |Gebeure |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |1716/J | valign="top" |1526 | valign="top" |1957-08-18 | valign="top" |21 Mei 1957 aan SALM oorhandig; 18 Augustus 1957 by Waterkloof aangekom |- | valign="top" |1717/O | valign="top" |1527 | valign="top" |1957-08-18 | valign="top" |21 Mei 1957 aan SALM oorhandig; 18 Augustus 1957 by Waterkloof aangekom |- | valign="top" |1718/K | valign="top" |1528 | valign="top" |1957-08-19 | valign="top" |eerste keer in Julie 1957 gevlieg; 19 Augustus 1957 by Waterkloof aangekom; 9 November 1959 noodlanding by DF Malan-lughawe; op 8 Augustus 1963 in ongeluk afgeskryf, het in die Stettynsberge vasgevlieg, al 13 bemanningslede het omgekom |- | valign="top" |1719/L | valign="top" |1529 | valign="top" |1957-10-13 | valign="top" |volgens ASA Okt-Nov-Des 1984 op 25 Oktober 1957 in Suid-Afrika aangekom |- | valign="top" |1720/M | valign="top" |1530 | valign="top" |1957-10-13 | valign="top" |volgens ASA Okt-Nov-Des 1984 op 25 Oktober 1957 in Suid-Afrika aangekom; 18 September 1961 gedurende kringvlugte en landingsoefeninge neergestort, op die plek herstel, T-vormige loods rondom hom gebou; 28 Oktober 1983 as statiese museumuitstalling onthul |- | valign="top" |1721/N | valign="top" |1531 | valign="top" |1958-02-26 | valign="top" |in Suid-Afrika aangekom; 10 September 1962 noodlanding by [[Lugmagbasis Ysterplaat|Lugmagstasie Ysterplaat]] |- | valign="top" |1722/P | valign="top" |1532 | valign="top" |1958-02-26 | valign="top" |in Suid-Afrika aangekom; 7 Julie 1960 sonder neuswiel by [[Lugmagbasis Langebaanweg]] geland |- | valign="top" |1723/Q | valign="top" |1533 | valign="top" |1958-02-26 | valign="top" |in Suid-Afrika aangekom |} Die bogenoemde tabel is gegrond op die bronne wat hierbo aangehaal word.<ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref name=":3" /><gallery mode="packed"> Lêer:1700 1982-01-30 FAYP 018a dig LR 800x486.jpg|Welkome gesig vir vlugtelinge Lêer:1716 1982-01-29 Yplt 472 resize.jpg|Kontraroterende lugskroewe </gallery> === Die geskiedenis van 35 Eskader === * Die eenheid het in Januarie 1957 na Lugmagstasie Ysterplaat in die Kaap begin verhuis en die verskuiwing is teen 18 Augustus 1957 voltooi. * Die Shackletons is tot 18 September 1961 vanaf Ysterplaat bedryf (maar ekstra brandstof is vir langer vlugte by Lughawe DF Malan ingeneem). * Nadat ’n T-vormige loods rondom Shackleton 1720 gebou is om hom ná sy ongeluk op 18 September 1961 te herstel, was dit die begin van ’n permanente teenwoordigheid by DF Malan. Hierdie paragraaf is op ''Squadrons'' en 'n ASA-nuusbrief gegrond.<ref name=":1" /> <ref name=":3" /><gallery mode="packed"> Lêer:1700 1985-02-03 FASK 151 resize.jpg|35 Eskader-wapen Lêer:6867 1977-02-09 FACT 410 LR her cr 600x364.jpg|35 Eskader-loodse Lêer:1700 1982-01-30 FAYP 155 resize.jpg|Vliegvertoning 30 Januarie 1982 Lêer:1700 1982-01-30 FAYP 146a resize.jpg|Vliegvertoning 30 Januarie 1982 Lêer:1716 1984-08-14 FACT 040b resize.jpg|Loodse militêre deel DF Malan </gallery> === Verslag oor die Shackletons nadat hulle aan diens onttrek is === [[Lêer:1717 1986-07-03 FAYP 044b dig shd25 her cr 1008x612.jpg|duimnael|250x250px]] Die Shackletons met die reeksnommers 1716/J, 1721/N en 1722/P is in Desember 1984 aan die SALM-museum oorhandig, Twee van hierdie vliegtuie, 1716 en 1721, is van hulle basis by die Lughawe DF Malan naby Kaapstad na Lugmagbasis Swartkop naby Pretoria gevlieg, waar hulle enjins laat loop word. Shackleton 1722 het by 35 Eskader gebly en sy enjins word ook laat loop.<ref name=":4">{{Cite journal |last=Becker |first=Dave |title=Preserved Aircraft in S.A., Shackleton Mk 3 |journal=Air Africana |issue=88/1 |pages=24 |via=Aviation Society of Africa}}</ref> In die meegaande foto word drie Shackletons op 3 Julie 1986 by Ysterplaat gesien. Shackleton 1717 is eerste aan die linkerkant en nommer 1723 is tweede van links. Die derde Shackleton is waarskynlik 1719. Daar word op bladsy 11 van die African Air Review van Oktober-November-Desember 1984 gemeld dat Shackletons 1716, 1719 en 1723 sonder die belangrikste toerusting en hulle enjins by Ysterplaat geparkeer was. Die vliegtuig met die reeksnommer 1719, wat tans by die Kaapstadse Waterfront is, is in ’n baie swak toestand en gaan geskrap word. Daar word verwag dat die Shackleton by Midmardam geskuif gaan word. Daar is nog vier ander vliegtuie – een is by SALM-museum Swartkop, een is ’n hekwag by Ysterplaat, nog een is in ’n vlieënde toestand in Kaapstad en die Coca-Cola Shackleton is bo-op ’n motorhawe se dak suidwes van Johannesburg.<ref>{{Cite journal |last1=Wootton |last2= De Ruijter |first1=John |first2= André |date=April 1995 |title=Various news items, SAAF Shackletons |journal=Monthly Newsletter of the Aviation Society of Africa |pages=1 |via=Aviation Society of Africa}}</ref> === Individuele SALM-Shackletons === ==== Shackleton 1716 ==== Die Shackleton met die reeksnommer 1716 het die konstruksienommer 1526 gehad en is op 21 Mei 1957 aan die SALM oorhandig en het in die Noordsee aan ’n gesamentlike oefening van die Britse, Amerikaanse en Nederlandse magte deelgeneem voordat hy saam met nommer 1717 huis toe in Suid-Afrika gevlieg het. Die paar het in Augustus 1957 by Waterkloof aangekom. Nommer 1716 was die eerste Shackleton wat rondom die middelste deel van die 1970’s opgeknap is en nuwe vlerksparre gekry het. Hy is saam met die res van die vloot in 1984 aan diens onttrek en saam met nommer 1721 op 4 Desember 1984 by Swartkop aan die SALM-museum afgelewer.<ref>{{Cite journal |last=Zaayman |first=Karel |date=1986 |title=Aircraft of the S.A.A.F. Museum, Avro 716 Shackleton MR.3 Serial 1716 |journal=Air Africana |issue=1 |pages=17 |via=Aviation Society of Africa}}</ref> Hierdie vliegtuig het in Julie 1994 'n noodlanding in die Saharawoestyn gemaak terwyl hy na die Verenigde Koninkryk op pad was.<gallery mode="packed"> Lêer:1716 1982-01-29 Yplt 471a resize.jpg|1716/J 29 Januarie 1982 Lêer:1716 1983-10-06 FALA 841b dust LR lias 800x486.jpg|1716/J Lanseria Oktober 1983 Lêer:1716 1983-10-06 FALA 837d resize.jpg|1716/J Lanseria Oktober 1983 Lêer:1716 1983-10-06 FALA 844 ELshd 800x486.jpg|1716/J Lanseria Oktober 1983 Lêer:1716 1984-08-14 FACT 023b dust shd50 her 800x486.jpg|1716/J DF Malan Aug 1984 Lêer:1716 1984-08-14 FACT 002 her cr 837x486.jpg|1716/J DF Malan Augustus 1984 Lêer:1716 1991-05-18 FASK 095 spot LR ELshd 600x364.jpg|1716/J Swartkop Mei 1991 Lêer:1716 1991-05-18 FASK 099 LR 800x486.jpg|1716/J Swartkop Mei 1991 Lêer:1716 1991-05-18 FASK 098 LR ELshd 600x384.jpg|1716/J Swartkop Mei 1991 Lêer:1716 1993-08-21 FASK 541 stof shd 600x364s.jpg|1716/J Swartkop Aug 1993 Lêer:SAAF Avro Shackleton MR3 Shevelev-1.jpg|1716 se wrak in Saharawoestyn </gallery> ==== Shackleton 1717 ==== Die Avro Shackleton met die reeksnommer 1717/O (konstruksienommer 1527) was een van twee vliegtuie wat ná oorhandiging op 21 Mei 1957 in Engeland vir diensondervinding met die kuskommandement van die RAF na die Shackleton-basis van die RAF by Mawgan gegaan het. Die masjien het op 18 Augustus 1957 in Suid-Afrika aangekom. Ná sy onttrekking aan diens is Shackleton 1717/O by Midmar ten toon gestel. Hy is per boot van Kaapstad na Durban vervoer en toe per pad op 14 Oktober 1987 na Midmardam, waar die Nasionale Parkeraad ’n museum gehad het wat verskillende voertuie, ’n sleepboot en talle ander items insluit as deel van die toeristefasiliteit wat die raad daar gehad het.<ref name=":2" /> <ref name=":1" /> <ref name=":4" /><gallery mode="packed"> Lêer:1717 1982-01-29 FAYP 248 her 72dpi.jpg|1717/O Ysterplaat Jan 1982 Lêer:1717 1986-07-03 FAYP 045b dig shd50 her 800x486.jpg|1717/O Julie 1986 Ysterplaat Lêer:1717 1988-05-08 Midmar Dam 977 631x400.jpg|1717/O Midmar 1988 </gallery> ==== Shackleton 1718 ==== [[Lêer:In memory of the Shakleton 1718 crew, South Africa 1963.jpg|geen|duimnael|250x250px|Shackleton 1718/K is op 8 Augustus 1963 in ’n ongeluk afgeskryf. Al die bemanningslede het omgekom. Hierdie gedenkteken is vir die bemanning van 1718 opgerig.]] ==== Shackleton 1719 ==== Shackleton 1719/L het die konstruksienommer 1529 gehad en is in Oktober 1957 afgelewer. Ná sy onttrekking aan diens is die vliegtuig’n kort afstand van Ysterplaat in Kaapstad na die vliegveld by Stellenbosch geneem, waar dit buite die klubhuis ten toon gestel is. Daar word in Air Africana 88/1 berig dat die toestand van die masjien tans swak is, aangesien dit ’n geruime tyd in die oopte by Lugmagbasis Ysterplaat gestoor was, maar daar word gehoop om dit, minstens kosmeties, tot ’n redelike standaard te restoureer.<ref name=":2" /> <ref name=":4" /> Shackleton 1719/L is later by die Waterfront in Tafelbaaihawe in Kaapstad ten toon gestel. Daar is in ’n ASA-nuusbrief van 1995 berig dat die vliegtuig op 28 Maart 1995 sonder vlerke by die Waterfront gesien is. Die ontwikkelaars van die gebied wil die vliegtuig nie meer hê nie en hy sal moontlik afgedank word, aangesien dit feitlik onmoontlik is om hom uit sy bestaande posisie te kry.<ref>{{Cite journal |last=Wootton and De Ruijter |first=John and André |date=April 1995 |title=MISCELLANEOUS INFORMATION |journal=Monthly Newsletter of the Aviation Society of Africa |pages=Last page |via=Aviation Society of Africa}}</ref><gallery mode="packed"> Lêer:1719 1982-01-29 FAYP 829 ELshd stof 600x364.jpg|1719/L Ysterplaat Jan 1982 Lêer:1719 1982-01-29 FAYP 831 ELshd stof 600x364.jpg|1719/L Ysterplaat Jan 1982 Lêer:1719 1990-01-26 FASH 984 ELshd 624x400.jpg|1719/L Stellenbosch 1990 </gallery> ==== Shackleton 1720 ==== Shackleton 1720 (konstruksienommer 1530) het op 25 Oktober 1957 in Suid-Afrika aangekom. Tydens kringvlugte en oefenlandings op 18 September 1961 by Lughawe DF Malan het hierdie Shackleton ’n probleem met ’n tweede stuurboordenjin tydens ’n nadering na Aanloopbaan 01 ondervind. Omdat die onderstel en klappe ontplooi was, het die masjien maneuvreringspoed verloor en grond toe getuimel en te kort geland. Hoewel die vliegtuig ernstige skade opgedoen het, is hy op die plek van die ongeluk herstel en het later weer gevlieg. Die eerste SALM-Shackleton wat gepreserveer is, was nommer 1720/M. <ref name=":2" /> <ref name=":1" /> <ref name=":4" /><gallery mode="packed"> Lêer:1720 1982-01-30 FAYP 020a resize.jpg|1720/M Ysterplaat Jan 1982 Lêer:1720 as 1717 2005-12-02 FAYP 022 ELshd 600x400.jpg|Hekwag Ysterplaat Des 2005 </gallery> ==== Shackleton 1721 ==== Die Avro Shackleton MR.3 met die reeksnommer 1721 (konstruksienommer 1531) het op 26 Februarie 1958 in Suid-Afrika aangekom. Die vliegtuig het op 10 September 1962 ’n noodlanding by Ysterplaat uitgevoer.<ref name=":2" /> <ref name=":1" /><gallery mode="packed"> Lêer:1721 1982-01-30 FAYP 836 shd25 her shrp 600x364.jpg|1721/N Ysterplaat Jan 1982 Lêer:1721 1991-05-18 FASK 097 LR elSHD 600x364.jpg|1721/N Swartkop Mei 1991 Lêer:1721 2003-02-09 FASK 058 el 600x450.jpg|1721/N Swartkop Feb 2003 Lêer:1721 2008-05-31 FASK 003 EL 600x400.jpg|1721/N Swartkop Mei 2008 Lêer:1721 2014-09-19 FASK 5316b cr shd50 600x400.jpg|1721/N Swartkop Sep 2014 </gallery> ==== Shackleton 1722 ==== Die Avro Shackleton MR.3 met die reeksnommer 1722 (konstruksienommer 1532) het op 26 Februarie 1958 in Suid-Afrika aangekom. Die vliegtuig moes op 7 Julie 1960 as gevolg van ’n vasgeklemde neuswiel van ekstra brandstof ontslae raak en sonder neuswiel by Lugmagbasis Langebaanweg land. Nommer 1722 het later deel van die SALM-museum by Lugmagbasis Ysterplaat geword.<ref name=":2" /> <ref name=":1" /><gallery mode="packed"> Lêer:1722 2005-12-02 FAYP 029 LR 800x533.jpg|1722/P Ysterplaat 2 Des 2005 Lêer:1722 2005-12-02 FAYP 027 LR 800x533.jpg|1722/P Ysterplaat 2 Des 2005 Lêer:1722 2006-09-21 FAYP 236 EL 600x400.jpg|1722/P Ysterplaat 21 Sep 2006 </gallery> ==== Shackleton 1723 ==== Die Avro Shackleton met die reeksnommer 1723/Q (konstruksienommer 1533) het op 26 Februarie 1958 in Suid-Afrika aangekom. Shackleton 1723 was die eerste een wat permanent gehok is. Die masjien was ’n tyd lank by Lugmagbasis Ysterplaat geparkeer. Daarna het hy op 5 Maart 1987 die Vickers Viking by Vic de Villiers se motorhawe by Uncle Charly’s vervang.<ref name=":2" /> <ref name=":1" /> <ref name=":4" /><gallery mode="packed"> Lêer:1723 1986-07-03 FAYP 046b dig shd50 her 800x486.jpg|1723 Ysterplaat 3 Julie 1986 Lêer:1723 1990-03-23 Uncle Charly's 970 ELshd 603x400.jpg|1723 23 Maart 1990 Lêer:1723 1990-03-23 Uncle Charly's 971 ELshd 603x400.jpg|1723 23 Maart 1990 </gallery> Shackleton 1723/Q by die motorhawe by Uncle Charly’s is later in ’n Sasol-kleurskema oorgeverf.<gallery mode="packed"> Lêer:Unmarked Avro 696 Shackleton MR3 ( 1723 ) (7690027924).jpg|1723 Sasol-skema Lêer:Unmarked Avro 696 Shackleton MR3 ( 1723 ) (7690028656).jpg|1723 Sasol-skema </gallery> == Tegniese besonderhede == {| class="wikitable" style="text-align:center; background:#faf5ff;" |+ Besonderhede van die Avro Shackleton M.R.2: ! Item ! Statistiek |- | Aantal motors | 4 |- | Tipe motor | Skroef |- | Vervaardiger | Rolls-Royce Griffon 57A V-12 |- | Kraglewering per motor | 2&nbsp;455 perdekrag |- | Vlerkspan |36,58 m |- | Lengte |26,59 m |- | Hoogte |5,1 m |- | Vlerkoppervlakte |132 m² |- | Maks. opstygmassa |39&nbsp;044 kg |- | Maks. snelheid |500 km/h |- | Operasionele hoogte | 6&nbsp;405m |- | Togafstand: | 5&nbsp;440km |- | Klimvermoë | 260&nbsp;m per minuut |- | Bewapening | Twee 20 mm masjiengewere<br/> in neus- en stertskiettorings.<br/> maks. bomvrag van 8&nbsp;172 kg. |} == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Patrollievliegtuie]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Lugmag]] jg9nkqlkfsvp7lfmsna4llvn0amegrq 0 87786 2894006 2024294 2026-04-15T05:50:19Z Oesjaar 7467 Verbeter 2894006 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''Boulevard périphérique de Paris''}} <div style="background:#f9f9f9; border:1px solid #aaaaaa; clear:right; float:right; font-size:90%; margin:1em 0 1em 1em; padding:1em; text-align:center; width:20em;"> [[Lêer:Boulevard_P%C3%A9riph%C3%A9rique.svg|220px]]<br /><br /> <big>'''Boulevard périphérique de Paris'''</big><br /> [[Parys]] en [[Île-de-France]]<br />{{vlagland|Frankryk}}<br /> ---- '''Gebou tussen'''<br /> 1956 en 1973<br /> ---- '''Lengte'''<br /> 35,04 km ---- '''Kaart'''<br /> [[Lêer:A86_BP.svg|220px]] </div> Die '''''Boulevard périphérique de Paris''''' ([[Frans]]e uitspraak: [bulvaʁ peʁifeʁik], dikwels afgekort tot ''Périphérique'', ''Périph'' of ''BP'') is 'n kringpad met maksimaal vyf rylane in elke rigting en 'n lengte van 35,04 kilometer wat - met enkele klein uitsonderings - rondom die [[Frankryk|Franse]] hoofstad [[Parys]] met sy twintig [[arrondissement]]s loop. [[Lêer:P1210306_Paris_XVIII_periph%C3%A9rique_St_Ouen_rwk.jpg|duimnael|links|Boulevard périphérique naby Saint-Ouen]] [[Lêer:Echangeur_periph-Pte-Maillot_01.jpg|duimnael|links|Wisselaar by Pointe-Maillot]] Die kringpad, wat amptelik nie as snelweg geklassifiseer word nie en waarop 'n spoedbeperking van 70 km/h ingestel is, is tussen 1956 en 1973 gebou en het die ou militêre versterkings rondom Parys vervang wat uit die periode tussen 1840 en 1845 gedateer het. Dit is op 25 April 1973 deur die destydse Franse premier Pierre Messmer amptelik ingewy. Met enkele uitsonderings is alle nedersettings buite die kringpad selfstandige munisipaliteite. Die kringpad, wat grotendeels langs die administratiewe stadsgrens van Parys loop, word dan ook algemeen as die grenslyn tussen die Seine-[[metropool]] en sy uitgestrekte voorstede beskou wat grotendeels werkersklashuishoudings huisves. Die meeste hoofsnelweë in Frankryk lei na die metropolitaanse gebied van Parys en hier juis na die ''Boulevard périphérique''. Verkeer van alle rigtings vloei na die kringpad en maak dit een van die besigste paaie in [[Europa]], met meer as een miljoen voertuie per dag,<ref>[https://www.theguardian.com/cities/2015/jun/26/ring-road-paris-peripherique-suburbs-banlieue ''The Guardian, 26 Junie 2015: Dirty boulevard: why Paris's ring road is a major block on the city's grand plans. Besoek op 13 Maart 2019'']</ref> maar plaas ook soveel verkeersdruk op die ''Boulevard'' dat [[verkeersopeenhoping]]s aan die orde van die dag is. Belangrike snelweë (Frans: ''Autoroute'', kort ''A'') uit ander dele van die land, wat na die ''Boulevard périphérique'' lei, sluit die A 1 vanaf [[Lille]], die A 4 vanaf [[Reims]] en [[Straatsburg]], die A 5 vanaf [[Troyes]], die A 6 vanaf [[Lyon]] en [[Dijon]], die A 77 vanaf [[Nevers]], die A 10 vanaf [[Orléans]], die A 13 vanaf [[Rouen]] en die A 16 vanaf [[Amiens]] in. {{clear}} == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Parys]] [[Kategorie:Paaie in Frankryk]] mmvb0j7cbr2qv3rx67v5utju6c93h1s 0 88084 2894025 2871675 2026-04-15T06:58:02Z Ziv 115288 ([[c:GR|GR]]) [[File:Flag of Transcaucasian SFSR.svg]] → [[File:Flag of the Transcaucasian SFSR.svg]] → The file was renamed on Commons, but the filename was not changed in the language versions because Delinker did not perform the task. ([[c:c:GR]]) 2894025 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Vlag | Naam = Georgië | Artikel = | Beeld = Flag of Georgia.svg | Beeldgrootte = 210px | Geen_grens = | Bynaam = {{ka}} ხუთჯვრიანი დროშა<br />{{af}} Vyfkruisevlag | Ander_byname = | Gebruik = 110110 | Simbool = | Verhouding = 5:9 | Goedgekeur_op = [[14 Januarie]] [[2004]]<ref name="FOTW-Georgie">{{en}} {{cite web |url=https://www.crwflags.com/fotw/flags/ge.html |title=Georgië |publisher=Flags of the World |date=30 November 2013 |accessdate=2 Februarie 2025}}</ref> | Ontwerp = ’n Rooi Sint Joriskruis op ’n wit agtergrond met ’n rooi ''Bolnoer-Katskhoeri''-kruis in elk van die kwadrante.<ref>Dekreet van die President van Georgië No. 32 op 25 Januarie 2004.</ref> | Ontwerper = | Beeld2 = Flag of the President of Georgia.svg | Beeldgrootte2 = 210px | Geen_grens2 = | Bynaam2 = Presidentsvlag | Ander_byname2 = | Gebruik2 = 000000 | Simbool2 = | Verhouding2 = 1:1 | Goedgekeur_op2= | Ontwerp2 = | Ontwerper2 = | Beeld3 = Georgia. Standard of Minister of Defence.svg | Beeldgrootte3 = 210px | Geen_grens3 = | Bynaam3 = Standaard van die Minister van Verdediging | Ander_byname3 = | Gebruik3 = | Simbool3 = | Verhouding3 = 1:1 | Goedgekeur_op3= | Ontwerp3 = | Ontwerper3 = | Beeld4 = Georgia. Standard of Chief of General Staff.svg | Beeldgrootte4 = 210px | Geen_grens4 = | Bynaam4 = Standaard van die Hoof van die Algemene staf | Ander_byname4 = | Gebruik4 = | Simbool4 = | Verhouding4 = 1:1 | Goedgekeur_op4= | Ontwerp4 = | Ontwerper4 = | Beeld5 = Flag of the Georgian Armed Forces.svg | Beeldgrootte5 = 210px | Geen_grens5 = | Bynaam5 = | Ander_byname5 = | Gebruik5 = 001000 | Simbool5 = | Verhouding5 = 2:3 | Goedgekeur_op5= | Ontwerp5 = | Ontwerper5 = | Beeld6 = Battle ensign of the Coast Guard of Georgia.svg | Beeldgrootte6 = 210px | Geen_grens6 = | Bynaam6 = Vaandel van die Kuswag | Ander_byname6 = | Gebruik6 = 000001 | Simbool6 = | Verhouding6 = 2:3 | Goedgekeur_op6= | Ontwerp6 = ’n Blou veld met ’n wit skuinskruis omring deur groen. | Ontwerper6 = }} Die '''nasionale vlag van [[Georgië]]''' ([[Georgies]]: საქართველოს სახელმწიფო დროშა, ''sakartwelos sachelmtsʼipo drosja''), ook bekend as die '''Vyfkruisevlag''' (ხუთჯვრიანი დროშა, ''choetjwriani drosja''), is op [[14 Januarie]] [[2004]] amptelik in gebruik geneem. Die vlag vertoon ’n rooi Sint Joriskruis op ’n wit agtergrond met ’n rooi ''Bolnoer-Katskhoeri''-kruis in elk van die kwadrante. Dit was oorspronklik die vlag van die [[Middeleeue|Middeleeuse]] [[Koninkryk Georgië]] en is aan die einde van die 20ste en die begin van die 21ste eeu tydens die Georgiese nasionale herlewing in hergebruik geneem. Die vlag van die Middeleeuse Koninkryk Georgië is ’n Jerusalemkruis (’n groot kruis met kleiner kruise in elke kwadrant) wat uit die tydperk ná die heerskappy van [[George V van Georgië|koning George V]] dateer. Dit toon ook ooreenkomste met die vlag van die [[Bisantynse Ryk]] en die [[vlag van Engeland]]. Ná onafhanklikwording van die [[Russiese Ryk]] in 1918 het die [[Demokratiese Republiek van Georgië]] sy eie vlag in gebruik geneem wat ’n wynrooi baan met ’n swart en wit baan in die skildhoek getoon het. In 1921 is dié vlag ná die besetting van Georgië deur die [[Sowjetunie]] afgeskaf en die [[Georgiese Sosialistiese Sowjetrepubliek]] het in die 20ste eeu verskeie Sowjetvlae gebruik. Nadat Georgië in 1990 sy onafhanklikheid herwin het, is tot in 2004 ’n verlengde weergawe van die vlag van die Demokratiese Republiek van Georgië in gebruik geneem. Ná die vreedsame [[Roosrewolusie]] is die huidige Vyfkruisevlag in 2004 aanvaar. == Geskiedenis == === Vroeë Georgiese state === Die eerste Georgiese vlag is tydens die eerste Georgiese staat, die [[Prinsdom Iberië]], in gebruik geneem wat ’n rooi kruis in die middel op ’n wit agtergrond gehad het, soortgelyk aan die [[vlag van Engeland]]. Die daaropvolgende Prinsdom Tao-Klarjeti het dieselfde vlag gebruik. === Middeleeuse Georgiese vlae === [[Lêer:Pizigani 1367 Chart (Cropped Tbilisi).jpg|duimnael|links|Detail van die Pizzigano-kaart van 1367 met Tbilisi en sy vlag]] Die wit vlag met ’n enkele rooi Sint Joriskruis is vermoedelik gebruik deur Koning Vachtang I in die 5de eeu.<ref>{{en}} Theodore E. Dowling, Sketches of Georgian Church History, New York, bl. 54. D.M.Lang – Georgia in the Reign of Giorgi the Brilliant (1314–1346). Bulletin of the School of Oriental and African Studies, Universiteit van Londen, Vol. 17, No. 1 (1955), bl.84. G. Macharashwili [http://www.nplg.gov.ge/dlibrary/coll/0001/000904/ დროშა გორგასლიანი], თბ. 2011.</ref> Volgens oorlewering het [[Tamar van Georgië|koningin Tamar]] ’n vlag met ’n donkerrooi kruis en ’n ster op ’n wit baan gebruik.<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/flag-of-Georgia-national-flag|title=Flag of Georgia|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=2 Februarie 2025}}</ref> In die kaart van 1367 deur Domenico en Francesco Pizzigano word die vlag van ''Tifilis'' ([[Tbilisi]]) aangedui as ’n Jerusalemkruis (’n groot kruis met kleiner kruise in elke kwadrant). Volgens D. Kldiasjwili (1997) is die Jerusalemkruis aanvaar ná die heerskappy van [[George V van Georgië|koning George V]].<ref>{{ka}} David Kldiasjwili, ქართული ჰერალდიკის ისტორია (“Geskiedenis van Georgiese heraldiek”), Parlamentis utskebani, 1997; bl. 30-35.</ref> === Transkaukasiese Demokraties-Federatiewe Republiek === In 1828, ná die laaste [[Russies-Persiese oorlog]], is verskeie van die Khanate van die [[Kaukasus]] deur die [[Russiese Ryk]] geannekseer. Toe die Russiese Ryk tot ’n val gekom het, het Russies-Georgië sy onafhanklikheid verklaar en by die kortstondige [[Transkaukasiese Demokraties-Federatiewe Republiek]] aangesluit, saam met [[Armenië]] en [[Azerbeidjan]]. Hierdie verenigde staat het skaars ’n jaar bestaan voordat dit ontbind is. Omdat die republiek so ’n kort bestaan gehad het, het dit geen vlae of simbole gebruik nie. Sommige historici beskou ’n horisontale goud, swart en rooi driekleur, soortgelyk aan die [[vlag van Duitsland]] met die kleure wat anders gerangskik is, egter as ’n vlag wat vir Transkaukasië gebruik is.<ref>{{ru}} {{cite web |url=http://hrono.rspu.ryazan.ru/heraldicum/flagi/gruzia/federat.htm |title=Закавказская Федерация (Transkaukasiese Demokraties-Federatiewe Republiek) |publisher=Russiese Sentrum vir Vlagkunde en Heraldiek |date=30 Mei 2003 |accessdate=22 Junie 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060622103602/http://hrono.rspu.ryazan.ru/heraldicum/flagi/gruzia/federat.htm |archive-date=22 Junie 2006 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die federasie is op 26 Mei 1918 ontbind toe Georgië sy onafhanklikheid verklaar het as die [[Demokratiese Republiek van Georgië]]. Armenië en Azerbeidjan het twee dae later, op 28 Mei 1918, ook hul onafhanklikheid verklaar as die [[Demokratiese Republiek van Armenië]] en die [[Demokratiese Republiek van Azerbeidjan]] onderskeidelik. === Demokratiese Republiek van Georgië === Gedurende Georgië se kortstondige bestaan as ’n onafhanklike staat as die Demokratiese Republiek van Georgië van 1918 tot 1921 is ’n vlag met ’n wynrooi baan met ’n swart en wit baan in die skildhoek aanvaar. Dié ontwerp het gekom ná ’n vlagontwerpkompetisie wat gewen is deur die skilder Iakob Nikoladse. Dit is in 1921, ná die inlywing van Georgië by die USSR, deur die [[Sowjetunie]] afgeskaf. Ná die [[ontbinding van die Sowjetunie]] het Georgië ’n verlengde weergawe van die vlag aanvaar. === Transkaukasiese Sosialistiese Federatiewe Sowjetrepubliek === Op 29 November 1920 het die [[Bolsjewis]]te die [[Armeense Sosialistiese Sowjetrepubliek|Armeense SSR]] gestig. ’n Nuwe vlag is aanvaar en in die grondwet vasgelê wat op 22 Februarie 1922 goedgekeur is deur die Eerste Sowjetkongres van die Armeense SSR.<ref name="ArmSSR">{{ru}} {{cite web |url=http://www.hrono.ru/heraldicum/flagi/armenia/assr.htm |title=Советская Армения (Sowjet-Armenië) |publisher=Russiese Sentrum vir Vlagkunde en Heraldiek |date=14 November 2004 |accessdate=22 Oktober 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191022231049/http://www.hrono.ru/heraldicum/flagi/armenia/assr.htm |archive-date=22 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Daardie vlag het slegs vir ’n maand bestaan want op 12 Maart het die Armeense SSR met die [[Georgiese Sosialistiese Sowjetrepubliek|Georgiese SSR]] en die [[Azerbeidjanse Sosialistiese Sowjetrepubliek|Azerbeidjanse SSR]] saamgesmelt om die [[Transkaukasiese Sosialistiese Federatiewe Sowjetrepubliek|Transkaukasiese SFSR]] tot stand te bring. Op 30 Desember 1922 het die Transkaukasiese SFSR een van die vier Sowjetrepublieke geword wat saamgesmelt het om die [[Sowjetunie]] te vorm. Die vlag van die republiek het ’n [[hamer en sekel]] in ’n ster gehad met die letters “ЗСФСР” (ZSFSR) in Russies daarop. Hierdie letters staan vir Закавказская Советская Федеративная Социалистическая Республика (''Zakawkazskaja Sowjetskaja Federatiwnaja Sotsalistitsjeskaja Respoeblika'', “Transkaukasiese Sosialistiese Federatiewe Sowjetrepubliek”).<ref name="ArmSSR" /> In 1936 het die TSFSR ontbind in sy drie samestellende gebiede, onderskeidelik die Georgiese, Armeense en Azerbeidjanse SSR’e. === Georgiese Sosialistiese Sowjetrepubliek === Gedurende die Sowjetperiode het Georgië verskeie aanpassings van die [[vlag van die Sowjetunie|rooi Sowjetvlag]] aanvaar met eers die naam van die Georgiese Sosialistiese Sowjetrepubliek daarop en later ’n hamer en sekel met ’n [[Rooi Ster|ster]] in ’n blou son in die skildhoek met ’n horisontale blou baan in die boonste gedeelte van die vlag. Die vlag van die Georgiese SSR is in November 1990 deur die Georgiese regering vervang met dié van die Demokratiese Republiek van Georgië kort voordat onafhanklikheid van die Sowjetunie verklaar is. === Republiek Georgië === Die vorige vlag wat deur die Demokratiese Republiek van Georgië van 1918 tot 1921 gebruik is, is op 14 November 1990 herstel deur die Opperraad van die Republiek Georgië. Dit het daarna egter gewildheid verloor omdat dit geassosieer is met die chaotiese en gewelddadige tydperk rondom die ontbinding van die Sowjetunie. Die wynrooi kleur het goeie tye in die verlede en toekoms gesimboliseer, die swart het vir Russiese oorheersing gestaan en die wit vir hoop en vrede.<ref>{{en}} {{cite book |editor=Steve Luck |year=1997 |title=Oxford Family Encyclopedia |edition=1ste |location=Londen |publisher=George Philip |ISBN=0-19-521367-X |page=281}}</ref> <center><gallery align="center" widths="150"> Lêer:KingDavidtheBuilderFlag.svg| {{FIAV|reconstructed}} Vlag van [[Dawid IV van Georgië|koning Dawid IV]], gebruik tydens sy heerskappy Lêer:QueenTamarFlag.svg| {{FIAV|reconstructed}} Vlag van [[Tamar van Georgië|koningin Tamar]], gebruik tydens haar heerskappy Lêer:Sakartvelo - drosha.svg| {{FIAV|reconstructed}} Vlag van die [[Koninkryk Georgië]] Lêer:Flag of the Kingdom of Egris-Abkhazia v2.svg| {{FIAV|reconstructed}} ’n Ander vlag van die Koninkryk Georgië, 1008 tot 1490 Lêer:Flag of Samegrelo.svg| {{FIAV|reconstructed}} ’n Vlag uit [[Mingrelië|Samegrelo]], 13de tot 14de eeu Lêer:Flag of The Principality of Mingrelia (Portolan 1559).svg| {{FIAV|reconstructed}} Vlag van die [[Prinsdom Mingrelië]], 1550’s Lêer:Flag of The Principality of Mingrelia (Portolan 1560).svg| {{FIAV|reconstructed}} Vlag van die Prinsdom Mingrelië, 1560’s Lêer:Flag of the Principality of Samtskhe.svg| {{FIAV|reconstructed}} Vlag van die [[Prinsdom Samtskhe]] Lêer:Flag of Kingdom of Kakheti.svg| {{FIAV|reconstructed}} Vlag van die [[Koninkryk Kacheti]], 18de eeu Lêer:Imereti - drosha.svg| {{FIAV|reconstructed}} Vlag van die [[Koninkryk Imereti]] Lêer:Kartli - drosha jvari.svg| {{FIAV|historical}} Vlag wat aan koning Vachtang I (5de eeu) toegeskryf word Lêer:Flag of the Transcaucasian Federation.svg| {{FIAV|historical}} Vlag van die Transkaukasiese Demokraties-Federatiewe Republiek, April tot Mei 1918 Lêer:Flag of Georgia (1918-1921).svg| {{FIAV|historical}} Vlag van die Demokratiese Republiek van Georgië, 1918 tot 1921 Lêer:Flag of the Georgian Soviet Socialist Republic (1921–1922).svg| {{FIAV|historical}} Vlag van die [[Georgiese Sosialistiese Sowjetrepubliek|Georgiese SSR]], 1921 tot 1922 Lêer:Flag of the Transcaucasian SFSR.svg| {{FIAV|historical}} Vlag van die Transkaukasiese SFSR, 1922 tot 1936 Lêer:Flag of the Georgian Soviet Socialist Republic (1922–1937).svg| {{FIAV|historical}} Vlag van die Georgiese SSR, 1922 tot 1937 Lêer:Flag of the Georgian Soviet Socialist Republic (1937–1951).svg| {{FIAV|historical}} Vlag van die Georgiese SSR, 1937 tot 1951 Lêer:Flag of the Georgian Soviet Socialist Republic (1951–1990).svg| {{FIAV|twosided|1}} {{FIAV|historical}} Vlag van die Georgiese SSR, 1951 tot 1990 Lêer:Flag of the Georgian Soviet Socialist Republic (1951–1990, reverse).svg| {{FIAV|reverse|1}} {{FIAV|historical}} Vlag van die Georgiese SSR, 1951 tot 1990, agterkant Lêer:Flag of Georgia (1990–2004).svg| {{FIAV|historical}} Vlag van die Georgiese SSR, 1990 tot 1991, en van die onafhanklike Republiek Georgië, 1990 tot 2004 Lêer:Flag of Georgia (1990-2004) Proportion.gif| Vlag van die onafhanklike Republiek Georgië, konstruksietekening </gallery></center> === Huidige vlag === [[Lêer:Georgian flag (812).jpg|duimnael|Die vyf kruise op die huidige Georgiese vlag word soms geïnterpreteer as die [[Kruiswonde van Christus|Vyf Heilige Wonde]] of alternatiewelik [[Jesus van Nasaret|Jesus]] en die vier [[Evangelis]]te.<ref>{{en}} Michael Spilling, Winnie Wong: Georgia bl. 37.</ref>]] Die huidige vlag is deur die Georgiese Patriotiese beweging gebruik ná die land se onafhanklikheid van die Sowjetunie in 1991. Teen die laat 1990’s het die destydse ontwerp bekend gestaan as ‘die Georgiese historiese nasionale vlag’ nadat vlagkundiges die rooi-en-wit Jerusalemkruis op ’n 14de-eeuse kaart van Domenico en Francesco Pizzigano as die vlag van [[Tbilisi]] uitgewys het.<ref>{{en}} “Die nuwe vlag van Georgië hou nie verband met hierdie historiese banier nie. Die vlag van die Nasionale Beweging was tien jaar gelede (1993) onbekend en is ‘die Georgiese historiese nasionale vlag’ genoem deur [[opposisieleier]]s nadat die vlagkundige I.L. Bichikasjwili daaroor gepubliseer het.” Michail Rewniwtsef, 25 November 2003 [https://www.crwflags.com/fotw/flags/ge.html crwflags.com]</ref> In laat 2021 kon met hulp van ’n nuut ontdekte muntstuk van [[Dawid IV van Georgië|Dawid die Bouer]] met vyf kruise op die Georgiese vlag na die 12de eeu terugdateer word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://georgianjournal.ge/culture/37620-newly-discovered-coin-dates-georgian-five-cross-flag-back-to-xii-century.html |title=Newly-Discovered Coin Dates Georgian Five-Cross Flag Back to XII Century |publisher=Georgian Journal |date=27 Desember 2021 |accessdate=2 Februarie 2025}}</ref> Volgens die Staatsraad vir Heraldiek is dié muntstuk van grootste belang en dit is ’n onmiskenbare bewys dat die Georgiese vlag tydens die heerskappy van koning Dawid IV gebruik is.<ref>{{ka}} {{cite web |url=https://heraldika.ge/index.php?m=5&news_id=198 |title=About the new discovered coin |publisher=Staatsraad vir Heraldiek |date=24 Desember 2021 |accessdate=2 Februarie 2025}}</ref> ’n Meerderheid [[Georgiërs]], insluitende die invloedryke Katolikos-patriarg van die [[Georgies-Ortodokse en Apostoliese Kerk]], het die herinstelling van die vlag ondersteun en in 1999 het die Parlement van Georgië ’n konsepwet deurgevoer om die vlag te verander. Dit is egter nie deur die destydse president [[Edward Sjewardnadse]] onderskryf nie. In die vroeë 2000’s is die vlag deur die hoofopposisieparty, die Verenigde Nasionale Beweging onder leiding van [[Micheil Saakasjwili]], aangeneem as ’n simbool van weerstand teen Sjewardnadse se regering en as ’n simbool van die [[Roosrewolusie]].<ref>{{en}} “’n Meerderheid van Georgiërs insluitend die patriarg van die Georgies-Ortodokse Kerk is lank reeds ten gunste van die aanvaarding van die vyfkruisvlag as die volk se amptelike vlag. Die uittredende president het alle pogings tot verandering gestuit. In 1999 het die Georgiese parlement gestem om die vlag te verander en al wat Sjewardnadse moes doen was om ’n dekreet ter ondersteuning uit te vaardig. Hy het, onverklaarbaar, geweier en eerder gekies om ’n magtelose Heraldiese Kommissie tot stand te bring om die saak te bestudeer. Toe Saakasjwili die Nasionale Beweging in 2001 begin het was die vyfkruisvlag die natuurlike keuse om sy party se gewildheid te demonstreer.” Brendan Koerner, '[https://slate.com/news-and-politics/2003/11/georgia-s-flag-of-protest.html Wat gaan aan met Georgië se vlae?]', ''Slate'', 25 November 2003.</ref> Op 14 Januarie 2004 is die vlag deur die parlement aanvaar.<ref name="agenda" /> Saakasjwili het dit formeel onderskryf deur die Presidensiële Dekreet No. 31 op 25 Januarie,<ref>{{ka}} {{cite web |url=https://matsne.gov.ge/ka/document/view/34906 |title=Presidensiële Dekreet No. 31 |publisher=Wetgewende Herald van Georgië |accessdate=2 Februarie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170202041037/https://matsne.gov.ge/ka/document/view/34906 |archive-date=2 Februarie 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> nadat hy tot president verkies is. Sedertdien hou Georgië jaarliks op 14 Januarie vlagdag.<ref name="agenda">{{ka}} {{cite web |url=http://agenda.ge/news/73182/eng |title=Georgia celebrates National Flag Day today |publisher=Agenda |date=14 Januarie 2017 |accessdate=2 Februarie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170202022428/http://agenda.ge/news/73182/eng |archive-date=2 Februarie 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> == Ontwerp == [[Lêer:Flag of Georgia (vertical).svg|duimnael|Korrekte vertikale gebruik van die vlag van Georgië [[Lêer:IFIS Vertical exclusive.svg]]]] Die nasionale vlag van Georgië word soos volg in die dekreet beskryf: {{Caanhaling|Die Georgiese nasionale vlag is ’n wit reghoek met ’n groot rooi kruis op wat al die vier kante raak. In die vier hoeke is vier ''Bolnoer-Katskhoeri''-kruise (net soos die grapewine-kruis ook Georgiese kruise genoem) van dieselfde kleur (soos die groot kruis).}} Die Georgiese vlag het die volgende tegniese ontwerp: <center>[[Lêer:Flag of Georgia (construction sheet).svg|350px|senter|Konstruksietekening]]</center> === Kleure === [[Lêer:Georgien Rom1.JPG|duimnael|Vlag van Georgië by die ambassade in [[Rome]]]] Die kleurskema word hieronder gelys: {| class="wikitable" style="text-align:center;" ![[Lêer:Flag of Georgia.svg|30px]] !style="background:#FF0000;color:#FFFFFF"| Rooi !style="background:#FFFFFF"| Wit |- | [[RGB-kleurmodel|RGB]] || 255-0-0 || 255-255-255 |- | CMYK || 0-100-100-0 || 0-0-0-0 |- | Pantone || 485 C || Safe |- | [[Heksadesimale stelsel|Heksadesimaal]] || #FF0000 || #FFFFFF |} === Simboliek === [[Lêer:Map of Angelino Dulcert cropped area.jpg|duimnael|Detail van die Dulcert-kaart van 1339 met Tbilisi se vyfkruisevlag]] Die wit agtergrond verteenwoordig [[onskuld]], [[kuisheid]], [[reinheid]] en [[wysheid]]. Die rooi kruise verteenwoordig [[moed]], [[dapperheid]], [[geregtigheid]] en [[liefde]]. Die vlag se sentrale element is die rooi [[Sint Joriskruis]] op ’n wit agtergrond, soortgelyk aan die [[vlag van Engeland]] s’n. Daar is ook ooreenkomste met die standaard van die keiser in die laat [[Bisantynse Ryk]] onder die [[Palaiologos-dinastie]]. Volgens die Georgiese geleerde Giorgi Gabeskiria is die vier bykomende kruise in die 14de eeu onder die heerskap van die Georgiese [[George V van Georgië|koning George V]] by die vlag gevoeg. Sodoende het die vyf kruise ’n variant geword van die Jerusalemkruis wat die [[Kruistog|kruisvaarder]] [[Godfried van Bouillon]] in 1099 as die wapen van die [[Koninkryk Jerusalem]] ingevoer het. Dit was tot in 1291 die wapen van die Koninkryk Jerusalem, maar anders as in Georgië was die Jerusalemkruise geel. Aangesien Bouillon na homself as heerser van Jerusalems as “Beskermer van die Heilige Graf” verwys het, word die vyf kruise ook met die Graf van Christus geassosieer. Die vyfkruisevlag is glo tot in die 15de eeu in Georgië gebruik. Dit verteenwoordig Georgiese gebied op seekaarte deur Angelino Dulcert (in 1339), Francesco en Domenico Pizigano (in 1367) en Sider (in 1565). <center><gallery align="center" widths="150"> Lêer:Vexillum Regni Hierosolymae.svg| {{FIAV|reconstructed}} Vlag van die Koninkryk Jerusalem, 12de en 13de eeu Lêer:Byzantine imperial flag, 14th century.svg| {{FIAV|reconstructed}} Vlag van die [[Bisantynse Ryk]] onder die [[Palaiologos-dinastie]], 14de eeu </gallery></center> == Gebruik == [[Lêer:Salome Zourabichvili and Georgian Rugby players.jpg|duimnael|Die Georgiese president [[Salome Zurabisjwili]] met die Georgiese vlag ná die [[Georgiese nasionale rugbyspan|nasionale rugbyspan]] se historiese oorwinning oor [[Italiaanse nasionale rugbyspan|Italië]] in [[Batoemi]], 2022]] Die vlag van die Republiek Georgië word op die volgende dae gehys: * 1 Januarie: [[Nuwejaarsdag]] * 9 April: Onafhanklikheidsdag (1991) * 14 April: [[Georgies]]e Taaldag * 23 April: [[Sint Jorisdag]] * 26 Mei: Onafhanklikheidsdag (1918) * 23 November: Herdenking van die [[Roosrewolusie]] == Subnasionale vlae == [[Lêer:Flags og Georgia and Adjara in ბათუმი Batumi.jpg|duimnael|Die vlae van Adzjarië en Georgië]] [[Abchasië]] en [[Suid-Ossetië]] het hul onafhanklikheid van Georgië verklaar, wat tot dusver deur min lande erken word. [[Adzjarië]] is ’n verdere outonome republiek binne die land. === Abchasië === {{Hoofartikel|Vlag van Abchasië}} Op 23 Julie 1992 het Abchasië sy eie vlag amptelik in gebruik geneem. Voorbeeld vir die handsimbool is ’n historiese vlag van ''Sebastopols'', die huidige hoofstad [[Soechoemi]]. Dit word in ’n boek uit die jaar 1350 genoem. Die [[Abchasiese Outonome Sosialistiese Sowjetrepubliek]] het ook oor sy eie vlag beskik. Die Georgiese Staatsraad vir Heraldiek het ’n vlag vir die Outonome Republiek Abchasië voorgestel wat die vlag van die Republiek Abchasië met dié van Georgië kombineer.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://heraldry.ge/index.php?m=844&lng=eng |title=Heraldica – Main |publisher=Staatsraad vir Heraldiek |accessdate=16 Junie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130616073203/http://heraldry.ge/index.php?m=844&lng=eng |archive-date=16 Junie 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> <center><gallery align="center" widths="150"> Lêer:Abjasia-vella.svg| {{FIAV|historical}} Vlag van Sebastopol, ca. 1350 Lêer:Flag of the SSR Abkhazia.svg| {{FIAV|historical}} Vlag van die Abchasiese Sosialistiese Sowjetrepubliek, 1925 tot 1931 Lêer:Flag of the Abkhaz ASSR.svg| {{FIAV|historical}} Vlag van die Abchasiese Outonome Sosialistiese Sowjetrepubliek, 1978 tot 1992 Lêer:Flag of the Republic of Abkhazia.svg| {{FIAV|normal}} Vlag van die Republiek Abchasië Lêer:Flag of the President of Abkhazia.svg| {{FIAV|normal}} Presidentsvlag van Abchasië Lêer:Flag of Abkhazia (GE).svg| {{FIAV|proposal}} Voorgestelde vlag vir die Outonome Republiek Abchasië binne Georgië </gallery></center> === Adzjarië === In 2004 het [[Adzjarië]] by Georgië heraangesluit. Dit word deur die Georgiese vlag in die skildhoek van die vlag van Adzjarië beklemtoon. <center><gallery align="center" widths="150"> Lêer:Flag of Ajarian ASSR.svg| {{FIAV|historical}} Vlag van die Adzjariese Outonome Sosialistiese Sowjetrepubliek Lêer:Flag of Ajara, 2000-2004.svg| {{FIAV|historical}} Vlag van Adzjarië, 26 Junie 2000 tot 2004 Lêer:Flag of the Democratic Union for Revival.svg| Vlag van die ''Demokratiuli Agordsinebis Kawsjiri'' (“Vereniging vir Demokratiese Herlewing”) Lêer:Flag of Ajaria.svg| {{FIAV|normal}} Vlag van Adzjarië </gallery></center> === Suid-Ossetië === {{Hoofartikel|Vlag van Ossetië}} Die driekleur van Suid-Ossetië is identies aan die ekwivalent van die Russiese buurgebied [[Noord-Ossetië-Alanië]]. Op 26 November 1990 is dit met die grondwet amptelik in gebruik geneem en op 30 Maart 1992 deur ’n dekreet bekragtig. Die vaandel van Suid-Ossetië met die wapen daarop is die presidentsvlag van die afskeidingsgesinde regering. <center><gallery align="center" widths="150"> Lêer:Flag of South Ossetia.svg| {{FIAV|normal}} Vlag van Suid-Ossetië Lêer:Flag of the President of South Ossetia.svg| {{FIAV|normal}} Presidentsvlag van Suid-Ossetië </gallery></center> === Munisipale vlae === Sommige van die Georgiese munisipaliteite beskik oor hul eie vlae. <center><gallery align="center" widths="150"> Lêer:Flag of Batumi.svg| {{FIAV|normal}} Vlag van [[Batoemi]] Lêer:Flag of Kutaisi, Georgia.svg| {{FIAV|normal}} Vlag van [[Koetaisi]] Lêer:Flag of Tbilisi.svg| {{FIAV|normal}} Vlag van [[Tbilisi]] </gallery></center> == Ander vlae == <center><gallery align="center" widths="150"> Lêer:Flag of the President of Georgia.svg| {{FIAV|normal}} Standaard van die President van Georgië Lêer:Georgia. Standard of Minister of Defence.svg| Standaard van die Minister van Verdediging Lêer:Georgia. Standard of Chief of General Staff.svg| Standaard van die Hoof van die Algemene staf Lêer:Flag of the Georgian Armed Forces.svg| {{FIAV|variant}} Vlag van die Gewapende Magte Lêer:Naval Ensign of Georgia.svg| Georgiese vlootvaandel Lêer:Flag of the Georgian Air Force.svg| Georgiese Lugmagvlag Lêer:Army Flag of Georgia.svg| Georgiese Weermagvlag Lêer:Flag of the National Guard of the Republic of Georgia.svg| Vlag van die Georgiese Nasionale Wag Lêer:The proposed naval flag of the Georgian Democratic Republic.svg| {{FIAV|proposal}} Voorgestelde vlootvlag van die Georgiese Demokratiese Republiek Lêer:2nd proposed naval flag of the Georgian Democratic Republic.svg| {{FIAV|proposal}} Voorgestelde vlootvlag van die Georgiese Demokratiese Republiek Lêer:The proposed naval flag of the Georgian Democratic Republic v3.svg| {{FIAV|proposal}} Voorgestelde vlootvlag van die Georgiese Demokratiese Republiek </gallery></center> == Soortgelyke vlae == Soos die [[vlag van Engeland]] toon die vlag van Georgië ’n rooi Sint Joriskruis op ’n wit agtergrond, maar laasgenoemde verskil deur die gebruik van vier ''Bolnoer-Katskhoeri''-kruise in elk van die kwadrante. <center><gallery align="center" widths="150"> Lêer:Flag of England.svg| {{FIAV|normal}} [[Vlag van Engeland]] </gallery></center> == Sien ook == {{Portaal|Vlae en wapens|En-wikipedia arms 8-full.svg}} == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Flags of Georgia|Vlae van Georgië}} * {{en}} [https://www.crwflags.com/fotw/flags/ge.html Georgië] by ''Flags of the World'' * {{ka}} {{cite web |url=http://www.president.gov.ge/ |title=Vlag van Georgië |publisher=President van Georgië}} * {{ka}} {{cite web |url=http://www.parliament.ge/index.php?lang_id=GEO&sec_id=69&kan_det=det&kan_id=2 |title=Wetgewing oor die Georgiese Nasionale Vlag |year=2004 |publisher=Parlement van Georgië |accessdate=21 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110921042853/http://www.parliament.ge/index.php?lang_id=GEO&sec_id=69&kan_det=det&kan_id=2 |archive-date=21 September 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}} * {{ka}} {{citation |url=http://www.nplg.gov.ge/ic/library_e/gabeskiria/12.htm |title=Die vlag van Georgië |publisher=Nasionale Parlementêre Biblioteek |place=Georgië |section=Geogriese Geskiedenis}} * {{en}} {{cite web |url=https://slate.com/news-and-politics/2003/11/georgia-s-flag-of-protest.html |title=Wat gaan aan met Georgië se vlae? |publisher=Slate |date=25 November 2003 |accessdate=2 Februarie 2025}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/flag-of-Georgia-national-flag|title=Flag of Georgia|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=2 Februarie 2025}} {{Asiëvlae}} {{Europavlae}} {{Normdata}} {{en-vertaal|Flag of Georgia (country)}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Georgië]] [[Kategorie:Nasionale vlae|Georgie]] h1o1s6tl60kpqe5lyqlq0frb2xdpbjt 0 89208 2893821 2887050 2026-04-14T12:55:26Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893821 wikitext text/x-wiki {{Infoboks-Vliegtuig |naam= Atlas Cheetah |subsjabloon= |beeld=Lêer:Atlas Cheetah 3 (DanieVDM) crop.jpg |byskrif=<center><small>''''n Atlas Cheetah in vlug.'''</small></center> |tipe=Vegvliegtuig |vervaardiger=Atlas Aviation |ontwerper= |eerste vlug= |bekendstelling=1986 |vrygestel= |onttrek= |status=In gebruik |hoofgebruiker=[[Suid-Afrikaanse Lugmag]] <small>(histories)</small><br />[[Chileense Lugmag]]<br />[[Ecuadorse Lugmag]] |meer gebruikers= |vorige gebruikers=Suid-Afrikaanse Lugmag |vervaardig= |aantal gebou=C: 38<br />D: 16<br />E: 16 |programkoste= |eenheidskoste= |ontwikkel van=[[Dassault Mirage III]] |variante met eie artikels= }} Die '''Atlas Cheetah''' is 'n [[Suid-Afrikaanse]] [[vegvliegtuig]] wat ontwikkel is vir die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] (SALM)<ref name="Isolated">{{cite book |last=Geldenhuys |first=Deon |title=Isolated States: A Comparative Analysis |url=https://archive.org/details/isolatedstatesco0000geld |url-access=registration |date=1990 |page=[https://archive.org/details/isolatedstatesco0000geld/page/510 510] |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0521283267}}</ref> en tans nog deur die [[Ecuadorse Lugmag]] en [[Chileense Lugmag]] gebruik word.<ref>[http://americasforum.com/content/ex-south-african-air-force-cheetah-fighter-jets-arriving-ecuador "Ex-South African Air Force Cheetah fighter jets arriving in Ecuador."] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120402211834/http://americasforum.com/content/ex-south-african-air-force-cheetah-fighter-jets-arriving-ecuador |date=2 April 2012 }} AmericasForum.com, 20 April 2011.</ref> Dit was die eerstes wat gebou is as 'n groot opgradering van die [[Dassault Mirage III]] deur die Atlas Vliegtuigkorporasie (later Denel Aviation) van Suid-Afrika (gestig in 1965) en is gebaseer op die [[Israel]]iese [[IAI Kfir|Kfir]] vegter. Drie verskillende weergawes is geskep: 16 tweesitplek Cheetah D, 16 enkelsitplek Cheetah E en 38 enkelsitplek Cheetah C. Die Cheetah E is in 1992 onttrek en uit diens gestel en die Cheetah C en D in April 2008, hulle is almal in Suid-Afrika vervang deur die [[Saab JAS 39 Gripen]]. 'n Beperkte aantal word nog in Suid-Afrika bedryf as toetsvliegtuie vir Denel by die [[Lugmagbasis Overberg|Overberg toetsbaan]]. Daar is heelwat oor die oorsprong van die SALM-Cheetahs gespekuleer (veral van die Cheetahs met die reeksnommers van 858 tot 862). Die oorblywende Mirage IIIEZ’s, DZ’s en D2Z’s is in onderskeidelik Cheetah E’s (1986) en Cheetah D’s omskep (die eerste Cheetah D is op 16 Julie 1986 amptelik bekendgestel). Die reeksnommers van die oorspronklike Mirage III’s is vir die Cheetah E’s en D’s hergebruik. Wanneer die reeksnommers van die tweesitplek-Cheetahs ontleed word, blyk dit dat die SALM iewers vyf ekstra lugrame gekry het. (Die oorspronklike SALM-Mirage III’s was van 800 tot 857 genommer en die reeksnommers van die tweesitplek-Cheetahs eindig by 862.) Niks van die Mirage IIICZ’s, BZ’s en RZ’s is in Cheetahs omskep nie. Net een Mirage IIIR2Z is in ’n Cheetah omskep. Die Cheetah C-straalvegters was omskeppings van lugrame wat van ander bronne verkry is en het ’n heeltemal nuwe reeks nommers gekry (341 tot 378).<ref name=":0">{{Cite book |last=Brent |first=Winston |title=Cheetah "Guardians of the Nation" |date=April 2008 |publisher=Freeworld Publications CC |year=2008 |isbn=978-0-9802797-1-9 |location=Nelspruit |pages=18, 19, 22, 23, 43, 44, 94, 96 |language=en}}</ref> Daar is nog altyd aangeneem dat die tweesitplekweergawes van die Cheetah Cheetah D’s genoem word omdat die oorblywende Mirage IIIDZ’s en D2Z’s in Cheetahs omskep is en hulle oorspronklike Mirage III-reeksnommers behou het. ’n Paar nuwe vliegtuie is egter van ’n ander bron verkry en het ’n nuwe reeks nommers (beginnende by 858) ontvang. Dit het sedertdien aan die lig gekom dat die tweesitplek-Cheetahs verskillende name het. Let ook daarop dat die enkelsitplek-Cheetahs (die C’s en E’s) op die vliegtuig deur middel van die variantnaam geïdentifiseer is maar nie die tweesitplekvariante nie.<ref name=":1">{{Cite book |last=Brent |first=Winston |title=Cheetah “Guardians of the Nation” |date=April 2008 |publisher=Freeworld Publications CC |year=2008 |isbn=978-0-9802797-1-9 |location=Nelspruit |pages=22 |language=en}}</ref> == Besonderhede van die opgradering van die Mirage III’s na Cheetahs == Die Cheetah het uit SALM-personeelvereiste 15/81 van September 1981 voortgespruit, waarvolgens die Mirage III’s opgegradeer is. Vliegtuie wat vir omskepping gekies is, het die Mirage IIIDZ’s, Mirage IIID2Z’s en die Mirage IIIEZ’s ingesluit.<ref>{{Cite book |last=Brent |first=Winston |title=Cheetah “Guardians of the Nation” |date=April 2008 |publisher=Freeworld Publications CC |year=2008 |isbn=978-0-9802797-1-9 |location=Nelspruit |pages=16, 18, 22, 23, 81 |language=en}}</ref> Gedurende omskepping van die Mirage IIIDZ’s en IIID2Z’s is die volgende struktuurverbeterings aangebring, naamlik nuwe vlerke, ’n nuwe neusdeel, niebewegende stertvlakke aan die buitekant van die luginlaat, ’n stelsel om brandstof in die lug aan te vul, groter interne brandstofkapasiteit, verbeterde uitskietstoele en versterking van die onderstelstelsel. Wat avionikaverbeterings betref, het die tweesitplek-Cheetahs die volgende bygekry: ’n nuwe wapenaflewering-en-navigasiestelsel, ’n nuwe wapenbeheer-en-lossing-stelsel, ’n nuwe elektroniese-oorlogvoering-/selfbeskermingstelsel, ’n stabiliteitverbeteringstelsel, ’n omgewingsverbeteringstelsel en ’n elektriesekragtoevoer-en-distribusiestelsel. Nommer 89 Gevegvliegskool is op 1 Julie 1986 vir die gebruik van die tweesitplek-Cheetahs gestig.<ref>{{Cite book |last=Brent |first=Winston |title=Cheetah “Guardians of the Nation” |date=April 2008 |publisher=Freeworld Publications CC |year=2008 |isbn=978-0-9802797-1-9 |location=Nelspruit |pages=19, 18 |language=en}}</ref> [[Lêer:1 mass fly open 2005-10-08 FALO 220 colour2SH EL 600x400.jpg|alt=Die Cheetahs van die SALM kon in die lug herbunker word. ’n Boeing 707-bunkervliegtuig en drie Cheetahs is besig om brandstof-herbunkering na te boots.|geen|duimnael|250x250px|SALM Boeing 707 en drie Cheetahs boots lugherbunkering na]] === Die omskepping van die Mirage IIID2Z’s === Al agt die oorblywende Mirage IIID2Z’s is ingevolge Projek Brahman in Cheetah D2’s omskep. Die Mirage IIID2Z met die reeksnommer 845 was die eerste tweesitplek-Mirage III wat opgegradeer is en is op 16 Julie 1986 amptelik bekendgestel. Hierdie vliegtuig was ook die eerste Cheetah wat aan die SALM oorhandig is (afleweringsdatum 28 Julie 1986). Die omskeppingstydperke van hierdie vliegtuie het van 12 maande (reeksnommer 849) tot 15 maande (reeksnommer 847) gewissel. Die laaste omskepte Mirage IIID2Z is op 30 Junie 1987 aan die SALM afgelewer. Hierdie vliegtuie het as Cheetah D2’s bekend gestaan. Die Cheetah D2’s het die reeksnommers 843, 844, 845, 846, 847, 849, 852 en 853 gehad.<ref>{{Cite book |last=Brent |first=Winston |title=Cheetah “Guardians of the Nation” |date=April 2008 |publisher=Freeworld Publications CC |year=2008 |isbn=978-0-9802797-1-9 |location=Nelspruit |pages=18, 19, 22, 23, 27 |language=en}}</ref> [[Lêer:847 1992-09-19 Piet 330 crop dust LR lias 800x486.jpg|alt=Die Atlas Cheetah D2 met die reeksnommer 847 word op 19 September 1992 by Lugmagbasis Pietersburg gesien. Die Mirage IIID2Z met die reeksnommer 847 is op 3 Mei 1985 aan Atlas afgelewer en die omskepte vliegtuig is op 7 Oktober 1986 aan die SALM afgelewer.|geen|duimnael|250x250px|SALM Atlas Cheetah D2]] === Die Mirages met die reeksnommers 858 tot 862 === Daar is heelwat gespekuleer oor die bron van die Mirages wat van 858 tot 862 genommer was. Hierdie vliegtuie was moontlik Mirage 5B’s/Israeli Nesher T’s. Al vyf hierdie vliegtuie is in Cheetah B’s omskep. Die Cheetah B’s is soos volg afgelewer:<ref>{{Cite book |last=Brent |first=Winston |title=Cheetah “Guardians of the Nation” |date=April 2008 |publisher=Freeworld Publications CC |year=2008 |isbn=978-0-9802797-1-9 |location=Nelspruit |pages=18, 22, 23 |language=en}}</ref> * Reeksnommer 858 is op 22 April 1987 aan Atlas afgelewer en die omskepte vliegtuig is op 23 Julie 1987 aan die SALM afgelewer. * Nommer 859 is op 22 April 1987 aan Atlas afgelewer en die omskepte vliegtuig is op 17 November 1987 aan die SALM afgelewer. * Nommer 860 is op 24 Julie 1987 aan Atlas afgelewer en die omskepte vliegtuig is op 12 Januarie 1988 aan die SALM afgelewer. * Nommer 861 is op 24 Julie 1987 aan Atlas afgelewer en die omskepte vliegtuig is op 17 Februarie 1988 aan die SALM afgelewer. * Nommer 862 is op 9 Desember 1987 aan Atlas afgelewer en die omskepte vliegtuig is op 28 Julie 1988 aan die SALM afgelewer. [[Lêer:862 1995-10-00 FAWK 905 crop file 800x486.jpg|geen|duimnael|250x250px|Die Atlas Cheetah B met die reeksnommer 862 word in Oktober 1995 by Lugmagbasis Waterkloof gesien.]] === Die omskepping van die Mirage IIIEZ’s === Die Mirage IIIEZ’s is ook ingevolge Projek Brahman in Cheetahs omskep. Die Mirage IIIEZ met die reeksnommer 820, is, soos in die geval van die Mirage IIID2Z met die reeksnommer 845, na Israel oorgeplaas om as prototipe vir die projek te dien. Ná omskepping in Israel is die Cheetah E met die reeksnommer 820 weer in Suid-Afrika aanmekaargesit en is op 21 April 1987 getoetsvlieg. Dieselfde struktuur- en avionikaverbeterings as dié van die Cheetah D/D2 is op die Cheetah E aangebring. Opgraderings het ’n neus soortgelyk aan dié van die Kfir C1 ingesluit. Die Cheetah E, ’n onderskepper, het die SNECMA Atar 09C as [[kragbron]] behou. Wat wapens betref, kon hierdie weergawe van die Cheetah missiele soos die Suid-Afrikaanse V3B Kukri en V3C Darter dra. Die Cheetah E het sy twee DEFA-kanonne behou en kon Merk 81-bomme (250-pondbomme), Merk 82-bomme (500-pondbomme) en trosbomme dra en ongerigte 68 mm-vuurpyle afvuur. Die gasheereenheid vir die Cheetah E was 5 Eskader. Die Cheetah E met die reeksnommer 820 is op 3 Maart 1988 aan 5 Eskader afgelewer.<ref>{{Cite book |last=Brent |first=Winston |title=Cheetah “Guardians of the Nation” |date=April 2008 |publisher=Freeworld Publications CC |year=2008 |isbn=978-0-9802797-1-9 |location=Nelspruit |pages=18, 80 |language=en}}</ref> Die Cheetah E wat hieronder geïllustreer word, het die reeksnommer 828. Die oorspronklike Mirage IIIEZ is op 3 November 1986 aan Atlas afgelewer en die omskepte vliegtuig is op 14 April 1988 aan die SALM afgelewer.<ref>{{Cite book |last=Brent |first=Winston |title=Cheetah “Guardians of the Nation” |date=April 2008 |publisher=Freeworld Publications CC |year=2008 |isbn=978-0-9802797-1-9 |location=Nelspruit |pages=81 |language=en}}</ref> [[Lêer:828 1991-09-28 FALA 313a LR spot file 800x486.jpg|geen|duimnael|250x250px|Die Cheetah E met die reeksnommer 828 word op 28 September 1991 by Lanseria- Internasionale Lughawe gesien.]] Die Cheetah E is van 3 Maart 1988 tot Oktober 1992 gebruik (5 Eskader is op 31 Oktober 1992 ontbind). Die oorblywende Cheetah E’s is na Lugmagbasis Pietersburg gevlieg en daar gestoor en bewaar. Tien jaar nadat die Cheetah E’s aan diens onttrek is, het Chile vyf van die bewaarde straalvegters as onderdeelbron gekoop (dit was die Cheetah E’s met die reeksnommers 819, 820, 827, 832 en 833).<ref>{{Cite book |last=Brent |first=Winston |title=Cheetah “Guardians of the Nation” |date=April 2008 |publisher=Freeworld Publications CC |year=2008 |isbn=978-0-9802797-1-9 |location=Nelspruit |pages=80, 122 |language=en}}</ref> === Cheetah R === In die laattagtigerjare van die vorige eeu sou die oorblywende Mirage IIIRZ’s en IIIR2Z’s ingevolge Projek Bark in ’n fotoverkenningsweergawe van die Cheetah omskep word. Die Mirage R2Z met die reeksnommer 855 is as prototipe vir hierdie projek gebruik. Die SALM het egter nie hierdie weergawe in gebruik geneem nie en nommer 855 was die enigste van sy soort. Die SALM het gekies om die Cheetah C as verkenningsplatform benewens sy rol as onderskepper te gebruik. Daar is egter berig dat Cheetah R 855 in die verkenningsrol deur 2 Eskader gebruik is. Die Cheetah R is gebruik om die sogenaamde gevorderde vegvlerk (die ACW) te toets.<ref>{{Cite book |last=McLean |first=Steven |title=Squadrons of the South African Air Force and their aircraft 1920 - 2005 |date=September 2005 |year=2005 |isbn=0-9584929-4-8 |location=Western Cape, South Africa |pages=41, 45 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Brent |first=Winston |title=Cheetah “Guardians of the Nation” |date=April 2008 |publisher=Freeworld Publications CC |year=2008 |isbn=978-0-9802797-1-9 |location=Nelspruit |pages=17, 44 |language=en}}</ref> [[Lêer:855 1992-09-19 Piet 334 crop 600x364.jpg|geen|duimnael|250x250px|Die Cheetah R met die reeksnommer 855 word op 19 September 1992 by Lugmagbasis Pietersburg gesien.]] === Super Cheetah === In 1994 is die Klimov SMR-95- gesamentlike onderneming tussen Rusland en Suid-Afrika van stapel gestuur om ’n nuwe vegvliegtuigenjin te ontwikkel ([[tegnologie]] van die Klimov RD-33-enjin is gebruik). Die SMR-95 is in die Cheetah D2 met die reeksnommer 847 gemonteer. <ref>{{Cite book |last=Brent |first=Winston |title=Cheetah “Guardians of the Nation” |date=April 2008 |publisher=Freeworld Publications CC |year=2008 |isbn=978-0-9802797-1-9 |location=Nelspruit |pages=19, 41 |language=en}}</ref> [[Lêer:847 1997-03-17 FAWK 628 crop dust LR 800x486.jpg|geen|duimnael|250x250px|Die Cheetah D2 met die reeksnommer 847 word op 17 Maart 1997 by Waterkloof gesien. Die Klimov SMR-95-enjin was in die vliegtuig gemonteer.]] === Cheetah C === ’n Totaal van 38 Cheetah C’s is ingevolge Projek Tunny geskep.  Dieselfde Atar-enjins as wat in die Mirage F1’s gebruik is, moes egter in die Cheetah C’s gemonteer word, aangesien ’n embargo op die oorspronklike Amerikaanse enjins geplaas is. Dit blyk dat Israelse Kfir C1’s/C2’s as bronne gebruik is om die Atlas Cheetah C-multimissievegvliegtuig te skep. Altesaam 38 vliegtuie met lae ure is gekies. Hulle vlerke en vinne is met nuwes vervang en dele is by hulle rompe ingevoeg. Verbeterings het ’n nuwe avionikasuite, nuwe bedrading, die voorsiening van ’n brandstofherbunkeringstoestel aan die regterkant van die romp en die ontwikkeling van ’n nuwe eenstukwindskerm ingesluit. Die SNECMA Atar 09K-50-11-enjin is in die Cheetah C gemonteer. Die eerste twee vliegtuie (reeksnommers 341 en 342) is op 13 Januarie 1993 en die laaste een (reeksnommer 378) is op 23 Junie 1995 aan die SALM afgelewer.<ref>{{Cite book |last=Brent |first=Winston |title=Cheetah “Guardians of the Nation” |date=April 2008 |publisher=Freeworld Publications CC |year=2008 |isbn=978-0-9802797-1-9 |location=Nelspruit |pages=18, 94 |language=en}}</ref> <gallery> 344 2005-11-26 FAOB 011 cr 600x400.jpg|Cheetah C-verbeterings sluit ’n nuwe eenstukwindskerm en ’n toestel (agter die windskerm) om brandstofherbunkering in die lug moontlik te maak. 345 1995-08-25 LT 874 crop dust file 600x364.jpg|Die Cheetah C met die reeksnommer 345 word op 25 Augustus 1995 by Lugmagbasis Louis Trichardt gesien. </gallery> == Basisse waar Cheetahs gehou is == === Pietersburg === Verskillende eenhede was by Pietersburg gebaseer. In 1992 het die tuiseenhede 89 Gevegvliegskool met sy tweesitplek-Cheetahs ingesluit.<ref>{{Cite web|url=https://www.saairforce.co.za/the-airforce/squadrons/38/89-combat-flying-school|title=THE AIR FORCE – SQUADRONS – 89 Combat Flying School|last=Wingrin|first=Dean|date=Accessed 5 March 2026|website=The unofficial website on the South African Air Force|access-date=5 March 2026}}</ref> [[Lêer:00a 1992-09-19 FAPB flightline 763 600x400.jpg|geen|duimnael|250x250px|Die SALM-lugmagbasis Pietersburg word op 19 September 1992 gesien. Vier loodse is aan die linkerkant van die foto (bo die middel).]] [[Lêer:847 1992-09-19 FAPB 639 LR lias 800x486.jpg|geen|duimnael|250x250px|Ses tweesitplek-Cheetahs van 89 Gevegvliegskool word op 19 September 1992 op een van die vluglyne by Lugmagbasis Pietersburg gesien.]] === Louis Trichardt/Makhado === Lugmagbasis Louis Trichardt is op 14 Oktober 1987 amptelik geopen.<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.saairforce.co.za/the-airforce/bases/6/air-force-base-makhado|title=THE AIRFORCE – BASES – AIR FORCE BASE MAKHADO|last=Wingrin|first=Dean|date=Accessed 5 March 2026|website=The unofficial website on the South African Air Force}}</ref> Nommer 5 Eskader was van Maart 1988 tot Oktober 1992 by Louis Trichardt gebaseer.<ref>{{Cite book |last=McLean |first=Steven |title=Squadrons of the South African Air Force and their Aircraft 1920 – 2005 |date=September 2005 |year=2005 |isbn=0-9584929-4-8 |location=Western Cape, South Africa |pages=95 |language=en}}</ref> Die tweesitplek-Cheetahs van 2 Eskader-opleidingsvlug het in 1992 by Louis Trichardt aangekom.<ref>{{Cite book |last=McLean |first=Steven |title=Squadrons of the South African Air Force and their Aircraft 1920 – 2005 |date=September 2005 |year=2005 |isbn=0-9584929-4-8 |location=Western Cape, South Africa |pages=41 |language=en}}</ref> Nommer 2 Eskader (die Cheetah C’s) was vanaf Februarie 1993 by Louis Trichardt gebaseer.<ref>{{Cite book |last=McLean |first=Steven |title=Squadrons of the South African Air Force and their Aircraft 1920 – 2005 |date=September 2005 |year=2005 |isbn=0-9584929-4-8 |location=Western Cape, South Africa |pages=44 |language=en}}</ref> Lugmagbasis Louis Trichardt se naam is op 7 November 2003 na Makhado verander.<ref name=":2" /> Die Saab Gripen-straalvegters was bestem om die Cheetah-vloot vanaf Maart 2008 te vervang<ref>{{Cite book |last=McLean |first=Steven |title=Squadrons of the South African Air Force and their Aircraft 1920 – 2005 |date=September 2005 |year=2005 |isbn=0-9584929-4-8 |location=Western Cape, South Africa |pages=42 |language=en}}</ref>. [[Lêer:831 1991-09-21 FALO 012 LR 800x486.jpg|geen|duimnael|250x250px|Die goue Cheetah E van 5 Eskader word op 21 September 1991 op ’n rybaan by Louis Trichardt gesien. Daar is walle rondom die rybaan.]] [[Lêer:1 control 2005-10-08 FALO 123 LR 600x400.jpg|geen|duimnael|250x250px|Die beheertoring by Makhado word op 8 Oktober 2005 gesien.]] == Die volgende eenhede het Cheetahs gebruik == === Nommer 89 Gevegvliegskool === Die tweesitplek-Cheetahs is aanvanklik deur 89 Gevegvliegskool gebruik, wat op 1 Julie 1986 geskep is en by Pietersburg gebaseer was (die laaste parade van 89 Gevegvliegskool is op 26 November 1992 by die basis gehou). Die eerste Atlas Cheetah D2 (reeksnommer 845) het op 26 Julie 1986 by Pietersburg geland. Die eenheid is op 29 November 1992 toegemaak, en ná die sluiting is die vliegtuie van die eenheid met ingang van 28 Februarie 1993 deur 2 Eskader-opleidingsvlug geabsorbeer.<ref>{{Cite book |last=McLean |first=Steven |title=Squadrons of the South African Air Force and their Aircraft 1920 – 2005 |date=September 2005 |year=2005 |isbn=0-9584929-4-8 |location=Western Cape, South Africa |pages=413 |language=en}}</ref> [[Lêer:840 1990-03-24 Piet 325 spot crop ELshd 800x486.jpg|geen|duimnael|250x250px|Atlas Cheetah D reeksnommer 840 van 89 Gevegvliegskool 24 Maart 1990 staties vertoon by Lugmagbasis Pietersburg.]] [[Lêer:840 1990-03-24 FAPB 002 her crhor 600x419.jpg|geen|duimnael|250x250px|Die 89 Gevegvliegskool-wapen word op 24 Maart 1990 op die Atlas Cheetah D met die reeksnommer 840 gesien.]] === Nommer 5 Eskader === Die Cheetah E’s is deur 5 Eskader gebruik (het in 1988 operasioneel geword) en was van Maart 1988 tot Oktober 1992 by Louis Trichardt gebaseer. Die eerste Cheetah E (reeksnommer 820) is op 3 Maart 1988 deur 5 Eskader ontvang en die eenheid is op 2 Oktober 1992 toegemaak.<ref>{{Cite book |last=McLean |first=Steven |title=Squadrons of the South African Air Force and their Aircraft 1920 – 2005 |date=September 2005 |year=2005 |isbn=0-9584929-4-8 |location=Western Cape, South Africa |pages=93, 94, 95 |language=en}}</ref> Op 21 September 1991 is 5 Eskader se vyftigjarige bestaan met ’n funksie by Louis Trichardt gevier.<ref>{{Cite book |title=5 Squadron 50th Anniversary |year=1991 |pages=4 |language=en}}</ref> Een Cheetah E is vir die geleentheid spesiaal [[goud]] geverf en het ’n groot 50 op die romp gehad (dit was die vliegtuig met die reeksnommer 831).<ref>{{Cite book |last=Becker |first=Dave |title=75 Years on Wings of Eagles – South African Military Aviation History |publisher=Colorgraphic |year=1995 |isbn=0 947478 47 7 |edition=2nd |location=Durban, South Africa |pages=154 |language=en}}</ref> [[Lêer:828 1991-09-28 FALA 030 LR2 repair 800x486.jpg|geen|duimnael|250x250px|Die 5 Eskader-wapen word op 28 September 1991 op die Cheetah E met die reeksnommer 828 gesien.]] === Nommer 2 Eskader === Nadat 89 Gevegvliegskool op 29 November 1992 ontbind is, is die tweesitplek-Cheetahs vanaf die einde van Februarie 1993 deur 2 Eskader-opleidingsvlug in gebruik geneem en later deur die herstigte 2 Eskader geabsorbeer. Die eerste Cheetah D (reeksnommer 841) het in November 1992 gearriveer. Die Cheetah C’s is van die begin af deur 2 Eskader gebruik. Die eerste Cheetah C het op 13 Januarie 1993 gearriveer en 2 Eskader is op 26 Februarie 1993 herstig.<ref>{{Cite book |last=McLean |first=Steven |title=Squadrons of the South African Air Force and their Aircraft 1920 – 2005 |date=September 2005 |year=2005 |isbn=0-9584929-4-8 |location=Western Cape, South Africa |pages=41, 44, 413 |language=en}}</ref> [[Lêer:000 1995-03-04 FALW 695 resize LR 800x486.jpg|geen|duimnael|250x250px|Cheetah C’s wat op 4 Maart 1995 by die Sentrale Vliegskool te Langebaanweg gesien is, het hierdie 2 Eskader-wapen opgehad.]] === Toetsvlieg-en-ontwikkelingsentrum === Die SALM het ’n spesiale eenheid vir die toets van vliegtuie en wapenstelsels gestig. Hierdie eenheid staan as die Toetsvlieg-en-ontwikkelingsentrum (TVOS) bekend en is tans in die Overbergstreek, naby Bredasdorp, geleë. Bredasdorp is naby Agulhas, wat geografies die suidelikste punt in Suid-Afrika is. Agulhas is in die [[Wes-Kaap]]. Verskillende vliegtuie in die SALM se arsenaal word van tyd tot tyd deur hierdie eenheid gebruik. Sommige van die Cheetah C’s en die tweesitplek-Cheetahs is ook deur hierdie eenheid gebruik.<ref>{{Cite book |last=McLean |first=Steven |title=Squadrons of the South African Air Force and their Aircraft 1920 – 2005 |date=September 2005 |year=2005 |isbn=0-9584929-4-8 |location=Western Cape, South Africa |pages=416, 417 |language=en}}</ref> <gallery> Lêer:344 2005-11-26 FAOB 015 LR 800x533.jpg|Die Atlas Cheetah C met die reeksnommer 344 word op 26 November 2005 by die TVOS gesien. Lêer:344 2005-11-26 FAOB 006 600x400.jpg|Twee eenheidswapens word op 26 November 2005 op die Cheetah C met die reeksnommer 344 gesien. Lêer:845 2005-11-26 FAOB 396 LR 800x533.jpg|Die Atlas Cheetah D2 met die reeksnommer 845 word op 26 November 2005 by die TVOS gesien. Daar is ’n groot eenheidswapen op die stertvin van die masjien. </gallery> == Kleure en merke van die Cheetahs in SALM-diens == === Inleiding tot en oorsig van die kleurskemas van die Cheetahs === Toe die Cheetah E’s en die tweesitplek-Cheetahs rondom die middel van die 1980’s in gebruik geneem is, het hulle ’n laesigbaarheidkamoefleerskema gehad.<ref>{{Cite book |last=Brent |first=Winston |title=Cheetah “Guardians of the Nation” |date=April 2008 |publisher=Freeworld Publications CC |year=2008 |isbn=978-0-9802797-1-9 |location=Nelspruit |pages=184, 186 |language=en}}</ref> Die Cheetah C is oorspronklik in die 1990’s in die SALM in gebruik geneem.<ref>{{Cite book |last=Brent |first=Winston |title=Cheetah “Guardians of the Nation” |date=April 2008 |publisher=Freeworld Publications CC |year=2008 |isbn=978-0-9802797-1-9 |location=Nelspruit |pages=94 |language=en}}</ref> Die kleurskema op die Cheetah C’s het uiteindelik uit ’n soortgelyke laesigbaarheidskema as dié van die Mirage IIICZ bestaan.<ref>{{Cite book |last=Brent |first=Winston |title=Cheetah “Guardians of the Nation” |date=April 2008 |publisher=Freeworld Publications CC |year=2008 |isbn=978-0-9802797-1-9 |location=Nelspruit |pages=184, 186 |language=en}}</ref> === Kriptiese geskiedenis van SALM- nasionale merke === Gedurende die tyd wat die Cheetahs operasioneel was, is verskillende nasionale kentekens gebruik. Tot ongeveer 1994/1995 is ’n springende springbok binne ’n kasteelmerk as nasionale merk gebruik. Hierdie kenteken word die Springbokkasteel genoem. Laasgenoemde nasionale merk is in ongeveer 1993 verander, toe ’n arend binne die kasteel bekendgestel is (die sogenaamde Arendkasteel). Tot die 2000’s het die nasionale kenteken bestaan uit ’n arend in ’n ronde merk waarop ’n negepuntster geplaas is. Hierdie kenteken is in 2003 bekendgestel en word in hierdie artikel die negepuntster-kenteken genoem. Tydens die Cheetah-era is nasionale kentekens oor die algemeen in ses standaardposisies aangebring, naamlik op die boonste en onderste oppervlakke van die vlerke en twee aan weerskante van die romp.<ref>{{Cite journal |last=Becker |first=Dave |date=September 2003 |title=The evolution of the SAAF’s National Insignia |url=https://www.saairforce.co.za/forum/ |journal=SA Flyer |via=Posted 17 August 2012 on the SAAF forum at the unofficial South African Air Force website}}</ref> === Die posisies van die Arendkasteel === [[Lêer:858 1995-08-26 LT 890 LR 800x486.jpg|geen|duimnael|250x250px|Twee posisies van die Arendkasteel word op 26 Augustus 1995 op die Cheetah B met die reeksnommer 858 gewys. Die kasteel is aan die buitekant van die luginlaat en op die boonste oppervlak van die vlerk.]] === Negepuntster-kenteken === [[Lêer:858 2005-05-21 FAPB107 ELshd 600x400.jpg|geen|duimnael|250x250px|Die negepuntster-kenteken is op 29 April 2003 bekendgestel. Die laesigweergawe van hierdie merk word op 21 Mei 2005 op die Cheetah B met die reeksnommer 858 gesien.]] == Kleurskemas op die verskillende Cheetah-variante == === Die Cheetah E === [[Lêer:828 1991-09-28 Lans 311a crop ELshd 600x364.jpg|geen|duimnael|250x250px|Die standaardskema vir die Cheetah E was ’n laesigskema met een skakering van grys. Daar was ’n 5 Eskader-wapen op die stertvin, die boonste deel van die stertvin was wit (dateer uit Tweede Wêreldoorlog) en die Springbokkasteel het ’n blou agtergrond gehad. Die Cheetah E met die reeksnommer 828 word op 28 September 1991 in so ’n skema gesien.]] [[Lêer:842 1992-09-19 Piet 318 800x486.jpg|geen|duimnael|250x250px|Die Atlas Cheetah E met die reeksnommer 842 is op 19 September 1992 in ’n ongewone laesigskema van twee skakerings grys gesien. Die kasteel op hom was in die vorm van ’n buitelyn, die springbok was grys en die 5 Eskader-wapen op die stertvin het ’n laesigvoorkoms gehad. Die laaste twee syfers van die reeksnommer was in grys op die neus.]] === Die tweesitplek-Cheetahs === [[Lêer:847 1992-09-19 Piet 329 dust ELshd 600x400.jpg|geen|duimnael|250x250px|In die 1990’s het die tweesitplek-Cheetahs ’n laesigskema van een skakering grys gehad. Oorspronklik is die 89 Gevegvliegskool-wapen op die stertvin aangebring en het die nasionale merk uit die Springbokkasteel bestaan. Die Atlas Cheetah D2 met die reeksnommer 847 word op 19 September 1992 by Lugmagbasis Pietersburg gesien. ]] [[Lêer:858 2005-05-21 FAPB 178 crop LR 600x400.jpg|geen|duimnael|250x250px|In die 2000’s het die tweesitplek-Cheetahs ’n laesigskema met twee skakerings grys gehad, het die 2 Eskader-wapen op die stertvin verskyn en het die nasionale merk uit die negepuntster-kenteken bestaan. Die Atlas Cheetah B met die reeksnommer 858 word op 21 Mei 2005 in so ’n kleurskema gesien.]] === Die Cheetah C's === Soos in die volgende reeks foto’s gesien kan word, het die Cheetah C’s ’n laesigskema met twee skakerings grys gehad. Aan die begin het sommige van hulle die Springbokkasteel opgehad, maar die meeste se kenteken was die Arendkasteel. Die skakerings van sommige Cheetah C’s was donkerder as dié van ander.<ref>{{Cite book |last=Brent |first=Winston |title=Cheetah “Guardians of the Nation” |date=April 2008 |publisher=Freeworld Publications CC |year=2008 |isbn=978-0-9802797-1-9 |location=Nelspruit |pages=184, 188, 189 |language=en}}</ref> Die Cheetah C-kenteken van die 2000’s was die negepuntster. [[Lêer:351 1995-09-22 Hspt 896 800x486.jpg|geen|duimnael|250x250px|Hier kan die verskil tussen die donker en die ligter skakerings op 22 September 1995 gesien word. Die Cheetah C met die reeksnommer 368/369 kan links in die foto gesien word. Die een met die reeksnommer 354 is in die middel en 351 is regs. Die vegters met die reeksnommers 351 en 354 het die Springbokkasteel op.]] [[Lêer:370 1995-03-04 Lbwg 812 ELshd 800x486.jpg|geen|duimnael|250x250px|Die Atlas Cheetah C met die reeksnommer 370 van 2 Eskader word op 4 Maart 1995 by die Sentrale Vliegskool op Langebaanweg gesien. Die sentrale gedeelte van die tweeskakeringgrysskema is donker en die radarkoepel is lig grys. Die vliegtuig het ’n Arendkasteel en die model-identifisering en laaste twee syfers van die reeksnommer is onder die stuurkajuit.]] [[Lêer:352 2005-09-17 FASK 412 crop LR 600x400.jpg|geen|duimnael|250x250px|Die onderkant van die Cheetah C met die reeksnommer 352 word op 17 September 2005 gesien. Daar is ’n vals stuurkajuitkap op die voorste deel van die romp en die laaste twee syfers van die reeksnommer op die deur van die voorste onderstel. Daar is geen negepuntsterre onder die vlerke nie.]] [[Lêer:352 2005-05-21 FAPB184 600x400.jpg|geen|duimnael|250x250px|Die negepuntster-kenteken word op 21 Mei 2005 by die Polokwane- Internasionale Lughawe op die Cheetah C met die reeksnommer 352 gesien. Die sentrale deel van die kleurskema is in die ligter grys skakering.]] === Spesiale kleurskemas === [[Lêer:831 1991-09-21 FALO 306a 800x486.jpg|geen|duimnael|250x250px|Toe 5 Eskader op 21 September 1991 sy vyftigste bestaansjaar by Lugmagbasis Louis Trichardt gevier het, was die Cheetah E met die reeksnommer 831 goud geverf. Daar was ’n groot 50 op die middelste deel van die romp.]] [[Lêer:831 1991-09-21 FALO 004 LR ELshd 600x364.jpg|geen|duimnael|250x250px|Hier kan die details van die model-identifisering (onder die stuurkajuit) op nommer 831 gesien word]] [[Lêer:342 1995-04-08 Dbn 833 crop (2) 600x400.jpg|geen|duimnael|250x250px|Die Cheetah C met die reeksnommer 342 is vir die SALM se 75ste bestaansjaar geverf in ’n spesiale skema wat uit die kleure en merke van sy eweknie in die diereryk bestaan het. Die stertvin was blou.]] [[Lêer:342 1995-05-13 Blspt 845 600x364.jpg|geen|duimnael|250x250px|Dit is die logo en bewoording wat op die stertvin van die masjien was.]] [[Lêer:342 1995-05-13 Blspt 860 dust file 600x400.jpg|geen|duimnael|250x250px|Pride of the Nation-driehoeke was in die plek van die kastele op die onderkante van die vlerke. Die langafstandbrandstoftenk onderaan die vliegtuig was ook geverf.]] Die Cheetah C met die reeksnommer 370 is in die 2000’s in die kleure van die 1994- Suid-Afrikaanse nasionale vlag oorgeverf en het as “Vlaggie” bekendgestaan.<ref>{{Cite book |last=Brent |first=Winston |title=Cheetah “Guardians of the Nation” |date=April 2008 |publisher=Freeworld Publications CC |year=2008 |isbn=978-0-9802797-1-9 |location=Nelspruit |pages=107, 192 |language=en}}</ref> Hierdie kleurskema word in die volgende drie foto’s op 8 Oktober 2005 by [[Lugmagbasis Makhado]] geïllustreer. [[Lêer:370 2005-10-08 FALO 352 crop LR 800x533.jpg|geen|duimnael|250x250px|Die Cheetah C met die reeksnommer 370 word op 8 Oktober 2005 by Makhado gesien.]] [[Lêer:370 2005-10-08 FALO 354 crop LR 800x533.jpg|geen|duimnael|250x250px|Die Cheetah C met die reeksnommer 370 word op 8 Oktober 2005 by Makhado gesien.]] [[Lêer:370 2005-10-08 FALO 513 crop2 LR 800x533.jpg|geen|duimnael|250x250px|Die Cheetah C met die reeksnommer 370 word op 8 Oktober 2005 by Makhado gesien.]] Die Atlas Cheetah B met die reeksnommer 861 was op 8 Oktober 2005 ook in die kleure van die 1994- nasionale vlag geverf. [[Lêer:861 2005-10-08 FALO 139 shd50 600x400.jpg|geen|duimnael|250x250px|Die Atlas Cheetah B met die reeksnommer 861 word op 8 Oktober 2005 by Makhado gesien.]] [[Lêer:861 2005-10-08 FALO 142 shd25 600x400.jpg|geen|duimnael|250x250px|Die Atlas Cheetah B met die reeksnommer 861 word op 8 Oktober 2005 by Makhado gesien.]] == Hoe om die verskillende modelle van die Cheetah uit te ken en die Cheetah van die Mirage III te onderskei == Die Cheetah het ’n deltavlerkuitleg (nes die Mirage III) en twee niebewegende stertvlakke aan die buitekant van die luginlaat. Hy het ook ’n lugherbunkeringstoestel aan die regterkant. Die Mirage III het nie die laaste twee eienskappe nie.<ref>{{Cite book |last=Brent |first=Winston |title=Cheetah “Guardians of the Nation” |date=April 2008 |publisher=Freeworld Publications CC |year=2008 |isbn=978-0-9802797-1-9 |location=Nelspruit |pages=19, 95 |language=en}}</ref> [[Lêer:852 2005-10-08 FALO 229 crop LR 600x400.jpg|geen|duimnael|250x250px|Die Cheetah het dieselfde deltavlerkuitleg as die Mirage III, maar die Mirage III het nie die ekstra stertvlakke of 'n lugherbunkeringskapasiteit nie.]] [[Lêer:369 1995-03-04 Lbwg 726 600x364.jpg|geen|duimnael|250x250px|Die Cheetah C het ’n groot C met ’n hardlopende cheetah, soos op 4 Maart 1995 op die Cheetah C met die reeksnommer 369 gesien word.]] [[Lêer:828 1991-09-28 FALA 024 LR spot LR repair 600x364.jpg|geen|duimnael|250x250px|Die Cheetah E is onder die stuurkajuit as ’n Cheetah E geïdentifiseer en het daar ook ’n hardlopende cheetah gehad.]] [[Lêer:858 2005-05-21 FAPB108 ELshd 600x400.jpg|geen|duimnael|250x250px|Daar was op die meeste tweesitplek-Cheetahs ’n hardlopende cheetah, soos op 21 Mei 2005 op die Cheetah B met die reeksnommer 858 gesien word.]] Die ooglopende verskil tussen die enkelsitplek-Cheetahs en dié met twee sitplekke is die sitplekrangskikking.  Die Cheetah C’s (die twee vliegtuie in die agtergond) het ook ’n dikker neusprofiel as die tweesitplek-Cheetahs gehad. [[Lêer:Two-on-one 2005-10-08 FALO 237 shd25 cr 800x533.jpg|geen|duimnael|250x250px|'n Tweesitplek-Cheetah en twee Cheetah C's styg op 8 Oktober 2005 by Makhado op.]] Van voor gesien is die hoek van die herbunkeringstoestel van die Cheetah C nie so skerp soos op die Cheetah E nie. (Die toestel is aan die regterkant, bo die enjinluginlaat aan die romp van die vliegtuig geheg.) [[Lêer:342 1995-05-13 Blspt 847 dust ELshd 800x533.jpg|geen|duimnael|250x250px|Die Cheetah C met die reeksnommer 342 ("Spotty") word op 13 Mei 1995 by Lugmagbasis Bloemspruit gesien.]] Die Cheetah E het ’n dun neus wat geleidelik taps vanaf ’n punt voor die stuurkajuit is en ’n skerp punt het. Sy pitotvoelpen is onder die neus en hy het vinvlakke net agter die skerp neus. [[Lêer:828 1991-09-28 FALA 021 LR ELshd 800x486.jpg|geen|duimnael|250x250px|Die neus van Cheetah E reeksnommer 828 word op 28 September 1991 by Lanseria-lughawe gesien.]] Die Cheetah C het ’n dikker neus as die Cheetah E en ’n radarkoepel wat skerp taps is. Die pitotvoelpen is in die middel van die neus en daar is neusvinvlakke op die romp, net voor die stuurkajuit. [[Lêer:344 2005-11-26 FAOB 010 ELshd 800x533.jpg|geen|duimnael|250x250px|Die neus van Cheetah C reeksnommer 344 word op 26 November 2005 by Lugmagbasis Overberg gesien.]] Die Cheetah R (wat hieronder geïllustreer word) het, net soos die Cheetah E, ’n tapse neus. Sy pitotvoelpen is egter bo-op die neus gemonteer en daar is kameras in die neus van die Cheetah R. [[Lêer:855 1992-04-00 FAJS 049 spot2 crop ELshd 800x486.jpg|geen|duimnael|250x250px|Die voorste deel van die romp van Cheetah R reeksnommer 855 word in April 1992 by Jan Smuts-lughawe gesien.]] Die tweesitplek-Cheetah het ’n hangende neus, wat ook taps is (nes die neus van die Cheetah E). [[Lêer:860 1995-08-25 LT 893 crop dust ELshd 800x486.jpg|geen|duimnael|250x250px|Die Cheetah B met die reeksnommer 860 word op 25 Augustus 1995 by Lugmagbasis Louis Trichardt gesien.]] Die lugherbunkeringstoestelle van die Cheetah C en die tweesitplek-Cheetahs is op verskillende plekke op die romp van die verskillende variante gemonteer. Sien die foto's hieronder. [[Lêer:352 2005-05-21 FAPB148 800x533.jpg|geen|duimnael|250x250px|Op die Cheetah C is die lugherbunkeringstoestel net agter die stuurkajuit aan die regterkant aan die romp van die vliegtuig geheg.]] [[Lêer:858 2005-05-21 FAPB150 800x533.jpg|geen|duimnael|250x250px|Die lugherbunkeringstoestel van die tweesitplek-Cheetah is in ’n hulsel wat aan die regterkant aan die vliegtuig geheg is.]] == Sien ook == * [[Lys van vegvliegtuie]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Commonskat-inlyn|Cheetah (SAAF)}} {{Normdata}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Lugmag]] [[Kategorie:Vegvliegtuie]] g70y2uly7qoegsuqjhcz76p10chstai 0 93404 2894082 2893722 2026-04-15T11:07:02Z BurgertB 2401 Skakel 2894082 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas gebeurtenis | title = Roswellvoorval | image = Lêer:Roswell Daily Record. July 8, 1947. RAAF Captures Flying Saucer On Ranch in Roswell Region. Top of front page.jpg | caption = Die ''Roswell Daily Record'' kondig op 8 Julie 1947 aan beslag is op ’n "vlieënde piering" gelê. | date = {{nowrap|4 Junie - 10 Julie}} 1947 | location = Distrik Lincoln, [[Nieu-Mexiko]], [[VSA]] | coordinates = {{Koördinate|33|57|01|N|105|18|51|W|display=inline,title}} | type = Beweerde neerstorting van [[VVV]] }} Die '''Roswellvoorval''' verwys na die gebeure rondom ’n [[VSA|Amerikaanse]] militêre verkenningsballon wat in 1947 naby [[Roswell, Nieu-Mexiko]], neergestort het.<ref name=olmsted>Olmsted, Kathryn S. (2009). "Chapter 6: Trust No One: Conspiracies and Conspiracy Theories from the 1970s to the 1990s". ''Real Enemies: Conspiracy Theories and American Democracy, World War I to 9/11'' (Oxford University Press). ble. 173–204. {{ISBN|978-0-19-975395-6}}</ref> Rommel wat deur ’n veeboer naby Roswell ontdek is, het die grondslag gevorm vir [[Samesweringsteorie|samesweringsteorieë]] waarvolgens die [[Amerikaanse Gewapende Magte|Amerikaanse weermag]] ’n neergestorte [[VVV|buiteaardse ruimtetuig]] herwin het. Nadat metaal- en rubberrommel deur personeel van die Roswellweermagvliegveld herwin is, het die [[Amerikaanse Lugmag|Amerikaanse lugmag]] die besit van ’n "vlieënde skyf" aangekondig. Die aankondiging het internasionale opskrifte gehaal, maar is binne ’n dag teruggetrek. Die rommel was in werklikheid afkomstig van ’n komplekse en onbemande militêre ballontrein wat uit gekoppelde ballonne en verskeie toerusting bestaan het, en wat van die nabygeleë Alamogordo-weermagvliegveld af bedryf is as deel van die hoogs geheime Projek Mogul, ’n program wat bedoel was om [[Sowjetunie|Sowjetse]] [[Kernwapen|kerntoetse]] op te spoor. Om die doel en oorsprong van die rommel te verdoesel, het die weermag berig dit was ’n gewone weerballon.<ref name=olmsted/> In 1978 het die afgetrede lugmagoffisier Jesse Marcel onthul die weermag se weerballonverklaring was ’n dekmantelverhaal en gegis die rommel was van buiteaardse oorsprong. Dié gissing is gewild gemaak deur die boek ''The Roswell Incident'' van 1980 en het die grondslag gevorm vir langdurige en toenemend ingewikkelde en teenstrydige samesweringsteorieë, wat met verloop van tyd die voorval uitgebrei het om regerings in te sluit wat bewyse van buiteaardse wesens verdoesel, [[grys buiteaardse wese]]ns, veelvuldige neergestorte vlieënde skywe, en uitheemse lyke en lykskouings. In die 1990’s het die lugmag verskeie verslae gepubliseer waarvolgens die voorval met Projek Mogul verband hou, en nie met rommel van ’n [[VVV]] nie. Ten spyte hiervan en ’n algemene gebrek aan bewyse, beweer baie VVV-voorstanders die Roswellrommel was werklik van ’n uitheemse tuig afkomstig en beskuldig hulle die Amerikaanse regering van ’n toesmeerdery. Die samesweringsverhaal het ’n stylfiguur geword in [[letterkunde]], [[rolprent]]e en [[televisie]]programme oor [[wetenskapsfiksie]]. Die dorp Roswell adverteer hom as ’n bestemming vir VVV-verwante toerisme. ==Neerstorting van 'n militêre ballon== Teen 1947 het die Verenigde State duisende hoogs geheime Projek Mogul-ballonne gelanseer met toestelle om na Sowjetse atoomtoetse te luister.<ref name="Olmsted-2009-p183">{{harvnb|Olmsted|2009|pp=183–184}}</ref><ref name="Baker-2024">{{harvnb|Baker|2024}}</ref> Op 4 Junie het navorsers by die Alamogordo-weermagvliegveld in Nieu-Mexiko ’n lang trein van dié ballonne lanseer; hulle het kontak met die ballonne en die toerusting wat daaraan vas was, verloor binne 'n paar kilometer van W.W. “Mac” Brazel se plaas naby [[Corona, Nieu-Mexiko|Corona]], waar ’n ballon later neergestort het.<ref name="Goldberg-2001-p214">{{harvnb|Goldberg|2001|pp=214–215}}</ref><ref name="Frazier-2017a">{{harvnb|Frazier|2017a}}</ref> Later daardie maand het Brazel tinfoelie, rubber, band en dun houtlatte ontdek wat oor 'n deel van sy plaas versprei was.<ref name="Fort-Worth-Star-Telegram-1947">{{harvnb|"New Mexico"|1947|pp=1, 4}}</ref><ref>{{harvnb|Clancy|2007|pp=92–93}}</ref> Sonder ’n telefoon of radio was Brazel aanvanklik onbewus van die vlaag artikels in dié tyd oor "vlieënde skywe" wat in die VSA gesien is.<ref>{{harvnb|Frank|2023|p=510}}</ref> Die pers landwyd het verslag gedoen oor wat bekend geword het as vlieënde pierings, voorwerpe wat na bewering maneuvers uitgevoer het buite die vermoë van enige bekende vliegtuig.<ref name="Kottmeyer 2017 172">{{harvnb|Kottmeyer|2017|p=172}}</ref> Toe Brazel Corona op 5 Julie besoek, het sy oom, Hollis Wilson, voorgestel sy puin kan van so ’n “vlieënde skyf” wees.<ref name="Peebles 1994 246">{{harvnb|Peebles|1994|p=246}}</ref> Die volgende dag het Brazel na Roswell, Nieu-Mexiko, gery en die sheriff, George Wilcox, ingelig oor die puin wat hy ontdek het.<ref name="Peebles 1994 246"/> Wilcox het die Roswellweermagvliegveld (RAAF) geskakel.<ref name="Klass-1997b-pp3536"/> Die basis het majoor Jesse Marcel en kaptein Sheridan Cavitt aangewys om saam met Brazel terug te keer en die materiaal van die plaas te versamel.<ref name="Klass-1997b-pp3536">{{harvnb|Klass|1997b|pp=35–36}}</ref> Die basisbevelvoerder, kolonel William Blanchard, het die bevelvoerder van die Agtste Lugmag, Roger M. Ramey, van hul bevindings in kennis gestel.<ref>{{harvnb|Klass|1997b|pp=18–19}}</ref> Op 8 Julie het RAAF se openbare inligtingsbeampte, Walter Haut, ’n nuusverklaring uitgereik waarin verklaar is dat die weermag ’n “vlieënde skyf” naby Roswell herwin het.<ref>{{harvnb|Clarke|2015|pp=36–37}}</ref> Robert Porter, ’n RAAF-vlugingenieur, was deel van die bemanning. Hy het dit wat aan hom vertel is ’n "vlieënde piering” was, op die vlug na die Carswell-weermagvliegveld in Texas gelaai. Hy het die materiaal, wat verpak was in omhulselpapier toe hy dit ontvang het, beskryf as liggewig en nie te groot om in die bagasiebak van ’n motor te pas nie.<ref>{{harvnb|Weaver|McAndrew|1995|page=23}}</ref><ref>{{harvnb|Pflock|2001|p=29}}</ref> Nadat die stasiebestuurder, George Walsh, die nuus oor Roswell se radiostasie bekend gemaak en dit aan die Associated Press oorgedra het, is sy telefoonlyne oorval. Hy het later onthou: “Die hele middag het ek probeer om sheriff Wilcox te skakel vir meer inligting, maar kon hom nooit bereik nie [...] Die media het my van oor die wêreld gebel.”<ref>{{harvnb|Pflock|2001|p=27}}</ref> [[Beeld:Marcel-roswell-debris 0.jpg|thumb|220px|Majoor Jesse A. Marcel poseer op 8 Julie 1947 met puin.]] [[Beeld:Ramey-dubose-debris.jpg|thumb|220px|Brigadier-generaal Roger Ramey, links, en kolonel Thomas J. DuBose poseer met puin.]] Die persverklaring wat deur Haut uitgereik is, het gelui: {{Blockquote| |text=Die talle gerugte oor die vlieënde skyf het gister ’n werklikheid geword toe die intelligensiekantoor van die 509de Bombardeergroep van die Agtste Lugmag, die Roswellweermagvliegveld, gelukkig genoeg was om ’n skyf in besit te kry deur die samewerking van een van die plaaslike veeboere en die sheriffkantoor van Chaves County.<br/> Die vlieënde voorwerp het verlede week op ’n plaas naby Roswell geland. Sonder telefoongeriewe het die veeboer die skyf gebêre totdat hy die sheriffkantoor kon kontak, wat op sy beurt majoor Jesse A. Marcel van die 509de Bombardeergroep se intelligensiekantoor in kennis gestel het. |source=Associated Press (8 Julie 1947)<ref>{{harvnb|"Flying Disc"|1947|p=1}}</ref> }} Mediabelangstelling in die saak het kort daarna afgeneem ná ’n nuuskonferensie waar generaal Roger Ramey, sy stafhoof, kolonel Thomas DuBose, en weerbeampte, Irving Newton, die materiaal as stukke van ’n weerballon geïdentifiseer het.<ref name="Goldberg-2001-p192" /><ref name="Saler-p9">{{Harvnb|Saler|Ziegler|Moore|1997|p=9}}</ref> Newton het aan verslaggewers gesê soortgelyke radarteikens is by sowat 80 weerstasies regoor die land gebruik.<ref name="Fort-Worth-Star-Telegram-1947" /><ref>{{harvnb|"AAF"|1947|p=1}}</ref> Die klein aantal daaropvolgende nuusberigte het alledaagse beskrywings van die ongeluk gebied.<ref name="Goldberg-2001-p192">{{harvnb|Goldberg|2001|pp=192–193}}</ref> Op 9 Julie het die ''Roswell Daily Record'' beklemtoon dat geen enjin- of metaalonderdele in die wrak gevind is nie.<ref name="Roswell-Daily-Record-1947"/> Brazel het aan die ''Record'' gesê die puin bestaan uit rubberstroke, “tinfoelie, papier, band en stokke”.<ref name="Roswell-Daily-Record-1947">{{harvnb|McAndrew|1997|p=8}} haal aan: {{harvnb|"Harassed Rancher"|1947|p=C-1}}</ref><ref name="Clancy-2007-p93">{{harvnb|Clancy|2007|p=93}}</ref> Brazel het gesê hy het aanvanklik min aandag daaraan gegee, maar later saam met sy vrou en dogter teruggekeer om van die puin op te tel.<ref name="Roswell-Daily-Record-1947" /><ref>{{harvnb|Klass|1997b|p=20}}</ref> Ten spyte van latere bewerings dat hy gedwing is om ’n dekmantelverhaal te herhaal, het Brazel aan koerantverslaggewers gesê: “Ek is seker dit wat ek gevind het, was nie enige weerballon nie.”<ref name="Roswell-Daily-Record-1947" /> Toe hy in Fort Worth, Texas, ondervra is, het Jesse Marcel die wrak beskryf as “dele van die weerapparaat” wat bestaan het uit “tinfoelie en gebreekte houtbalke.”<ref name="Fort-Worth-Star-Telegram-1947" /><ref>{{harvnb|Pflock|2001|p=88}}</ref> ’n Deel van die materiaal is van Texas na die Wright-vliegveld in [[Ohio]] gevlieg, waar kolonel Marcellus Duffy dit as ballonapparaat geïdentifiseer het.<ref>{{Harvnb|Saler|Ziegler|Moore|1997|p=178}}</ref> Duffy het vorige ervaring van Projek Mogul gehad en Mogul se projekbeampte Albert Trakowski gekontak om die puin te bespreek.<ref>{{harvnb|Korff|1997a|pp=153–154}}</ref> Omdat hy nie besonderhede oor die projek kon bekend maak nie, het Duffy dit as “meteorologiese toerusting” geïdentifiseer.<ref name="Pflock 2001 150–151">{{harvnb|Pflock|2001|pp=150–151}}</ref> Die amptelike weergawe van 1947 het enige verband met militêre programme van die [[Koue Oorlog]] uitgelaat.<ref>{{harvnb|Kloor|2019|p=21}}</ref> Op 10 Julie het militêre personeel by Alamogordo ’n demonstrasie aan die pers gegee. Vier offisiere het ’n vals weergawe verskaf van die gewone gebruik van weerballonne gedurende die voorafgaande jaar. Hulle het ballonkonfigurasies wat deur die Mogul-span gebruik is, gedemonstreer as maniere om meteorologiese data in te samel, en sodoende ’n geloofwaardige verduideliking gebied vir enige ongewone aspekte van die Roswellpuin.<ref>{{harvnb|Charles|1947|p=1}}</ref><ref>{{harvnb|Korff|1997a|pp=249–251}}</ref> Die Amerikaanse lugmag het later die weerballonverhaal beskryf as ’n "poging om aandag van die hoogs geheime Projek Mogul af te lei.”<ref>{{harvnb|Saler|Ziegler|Moore|1997|p=12}}</ref> ==VVV-samesweringsteorieë (1947-'78)== Die puinherwinning van 1947 het drie dekades lank relatief onbekend gebly.<ref name="ABC-News-2005-p1">{{harvnb|"Aliens"|2005|p=1}}</ref> Verslaggewing het gou opgehou nadat die regering ’n aardse verduideliking verskaf het,<ref name="Goldberg-2001-p192"/> en breër beriggewing oor vlieënde pierings het vinnig afgeneem ná 'n VVV-foefie<ref>{{harvnb|Wright|1998|p=39}}</ref> toe ’n wyd gerapporteerde neergestorte skyf van Twin Falls, [[Idaho]], as ’n poets ontmasker is wat deur vier tieners geskep is met onderdele van ’n blêrkas.<ref>{{harvnb|Weeks|2015|loc=ch. 17}}</ref><ref>{{harvnb|"Twin Falls"|1947|page=9 }}</ref> Nietemin het die geloof in 'n VVV-toesmeerdery deur die Amerikaanse regering in dié tyd wydverspreid geword.<ref>{{harvnb|Peebles|1994|pp=33, 251}}</ref> Foefies, legendes en stories van neergestorte ruimtetuie en buiteaardse liggame in Nieu-Mexiko het ontstaan en later elemente van die Roswellmite gevorm.<ref>{{harvnb|Saler|Ziegler|Moore|1997|p=13}}</ref> In 1947 het baie Amerikaners die waarneming van VVV's aan onbekende militêre vliegtuie toegeskryf.<ref name="Olmsted-2009-p183"/> In die dekades tussen die aanvanklike herwinning van die puin en die ontstaan van Roswellteorieë het vlieënde pierings sinoniem geword met [[Buiteaardse lewe|buiteaardse ruimtetuie]].<ref>{{harvnb|Peebles|1994|p=251}}</ref> Ná die moord op [[John F. Kennedy]] en die [[Watergate-skandaal]] het vertroue in die Amerikaanse regering afgeneem en samesweringsteorieë het wydverspreid geraak.<ref>{{harvnb|Peebles|1994|pp=166, 205, 245}}</ref> Die 1947-voorval is herinterpreteer om by die publiek se toenemend samesweringsgerigte wêreldbeskouing te pas.<ref>{{harvnb|Olmsted|2009|pp=173, 184}}</ref><ref name="Harding-p273">{{harvnb|Harding|Stewart|2003|page=273}}</ref> Aanhangers van VVV's het die regering beskuldig van ’n “Kosmiese Watergate”.<ref>{{harvnb|Goldberg|2001|pp=208, 253–255}}</ref> ===Aztec-VVV-foefie=== [[Beeld:Aztec-hoax-pic.png|240px|thumb|Die skrywer Frank Scully (regs) en die swendelaar Silas Newton (middel).<ref>{{harvnb|Severson|1952}}</ref>]] Die VVV-foefie van 1948 van Aztec, Nieu-Mexiko, het stories behels van 'n neergestorte VVV en herwonne buiteaardse liggame wat later met Roswell verbind is.<ref name="Saler-p13" /><ref name="Clarke-2015-chpt13">{{harvnb|Clarke|2015|loc=ch. 13}}</ref> Dit het wye blootstelling gekry toe die bedrieërs daaragter die ''Variety''-rubriekskrywer Frank Scully oortuig het om oor hulle fiktiewe ongeluk te skryf.<ref>{{harvnb|Peebles|1994|pp=48–50, 251}}</ref> Die verhaal het vertel van klein, grys mensagtige liggame, metaal sterker as enigiets wat op Aarde gevind word, 'n onontsyferbare skrif en ’n regeringsdekmantel om openbare paniek te voorkom. Dié elemente het in latere weergawes van die Roswellmite verskyn.<ref name="Saler-p13">{{harvnb|Saler|Ziegler|Moore|1997|pp=13–14}}</ref><ref name="Peebles-1994-p242">{{harvnb|Peebles|1994|pp=242, 251}}</ref> In hervertellings is die alledaagse puin wat by die werklike ongeluksterrein by Roswelle aangemeld is, vervang met die Aztec-foefie se fantastiese weergawe.<ref>{{harvnb|Smith|2000|p=99}}</ref><ref>{{harvnb|Saler|Ziegler|Moore|1997|pp=14, 42}}</ref> Teen die tyd dat Roswell weer mediabelangstelling gekry het, het [[grys buiteaardse wese]]ns deel van die Amerikaanse kultuur geword deur die [[Barney en Betty Hill]]-voorval.<ref>{{harvnb|Levy|Mendlesohn|2019|p=136}}</ref> In ’n Roswellverslag van 1997 het die lugmagondersoeker James McAndrew geskryf: “Selfs met die ontmaskering van hierdie ooglopende bedrog word die Aztec-verhaal steeds deur VVV-teoretici geglo. Elemente van hierdie verhaal duik af en toe weer op en word beskou as die katalisator vir ander stories oor neergestorte vlieënde pierings, insluitend die Roswellvoorval.”<ref>{{harvnb|McAndrew|1997|pp=84–85}}</ref> ===Hangar 18=== "Hangar 18" is ’n niebestaande plek wat volgens baie latere samesweringsteorieë buiteaardse vaartuie of liggame gehuisves het wat van Roswell herwin is.<ref>{{harvnb|Nickell|McGaha|2012|p=33}}</ref> Die idee van buiteaardse lyke van ’n neergestorte vaartuig wat in ’n lugmaglykhuis by die Wright-Patterson-lugmagbasis gestoor word, is genoem in Scully se ''Behind the Flying Saucers'',<ref name="Baker-2024">{{harvnb|Baker|2024}}</ref> en uitgebrei in die boek ''Incident at Exeter'' van 1966. Dit het die grondslag gevorm vir die wetenskapsfiksieroman ''The Fortec Conspiracy'' van 1968.<ref>{{harvnb|Fuller|1966|pp=87–88}}</ref><ref name="Smith-2000-p82">{{harvnb|Smith|2000|p=82}}</ref> ''Fortec'' handel oor ’n fiktiewe toesmeeraksie deur die lugmageenheid belas met omgekeerde ingenieurswese van ander lande se tegnologiese vooruitgang.<ref name="Smith-2000-p82"/> In 1974 het die wetenskapsfiksieskrywer en samesweringsteoretikus Robert Spencer Carr beweer buiteaardse liggame wat uit die Aztec-ongeluk herwin is, is in “Hangar 18” by Wright-Patterson gestoor.<ref>{{harvnb|Peebles|1994|pp=242, 321}}</ref> Carr het beweer dat sy bronne die buiteaardse lykskouing aanskou het,<ref>{{harvnb|Peebles|1994|p=244}}</ref> nog ’n idee wat later in die Roswellverhaal opgeneem is.<ref>{{harvnb|Disch|2000|pp=53–54}}</ref><ref>{{harvnb|"Air Force"|1974}}</ref> Die lugmag het verduidelik geen “Hangar 18” bestaan by die basis nie en het ’n ooreenkoms tussen Carr se storie en die fiktiewe ''Fortec Conspiracy'' uitgewys.<ref>{{harvnb|Jones|1974|page=1}}</ref> Die rolprent ''Hangar 18'' van 1980, wat Carr se bewerings dramatiseer, is deur die rolprent se regisseur, James L. Conway, beskryf as ’n "moderne dramatiese weergawe” van Roswell,<ref name="Erdmann-p287">{{harvnb|Erdmann|Block|2000|p=287}}</ref> en deur die folkloris Thomas Bullard as “ontluikende Roswellmitologie”.<ref>{{harvnb|Bullard|2016|p=331}}</ref> ==Roswellsamesweringsteorieë (1978-'94)== [[Beeld:UFO 07-03-2008 11;34;50PM.JPG|thumb|240px|Roswell se internasionale VVV-museum.]] Belangstelling in Roswell is weer aangeblaas nadat die ufologienavorser (navorser oor VVV's) Stanton Friedman in 1978 vir Jesse Marcel ondervra het.<ref>{{harvnb|"The Roswell Files"|1997|p=69}}</ref> Marcel het die Roswellpuin van die plaas na die Fort Worth-nuuskonferensie vergesel.<ref>{{harvnb|Peebles|1994|pp=247–248}}</ref> In die 1978-onderhoud het Marcel verklaar die “weerballon”-verklaring van die nuuskonferensie was ’n dekmantel,<ref name="Ziegler16">{{harvnb|Saler|Ziegler|Moore|1997|p=16}}</ref> en dat hy nou glo die puin was buiteaards.<ref>{{harvnb|Frank|2023|pp=520–529}}</ref> Op 19 Desember 1979 is Marcel ondervra deur Bob Pratt van die ''National Enquirer'',<ref>{{harvnb|Klass|1997b|p=67}}</ref> en die poniekoerant het in die daaropvolgende Februarie grootskaalse aandag aan Marcel se storie gegee.<ref>{{harvnb|Gildenberg|2003|p=65}}</ref><ref>{{harvnb|Pratt|1980|p=8}}</ref> Marcel het ’n foelie beskryf wat gekreukel kon word, maar weer sou ontvou wanneer dit losgelaat word.<ref>{{harvnb|Pflock|2001|p=285}}</ref><ref>{{harvnb|Korff|1997a|pp=65–66}}</ref> Op 20 September 1980 het die TV-reeks ''In Search of...'', aangebied deur die [[Star Trek]]-akteur [[Leonard Nimoy]], ’n onderhoud uitgesaai waarin Marcel sy deelname aan die 1947-nuuskonferensie beskryf:<ref name="ABC-News-2005-p1"/> {{Blockquote|Hulle wou kommentaar van my hê, maar ek was nie vry om dit te gee nie. Dus kon ek net my mond hou. En generaal Ramey is die een wat dit bespreek het, wat gesê het wat dit was, en om daarvan te vergeet: Dit was niks meer as ’n weerballon nie. Natuurlik het ons albei geweet dit is nie waar nie.<ref>{{harvnb|"UFO Coverup"|1980}}</ref>}} ===''The Roswell Incident''=== Die eerste Roswellsamesweringsboek, wat in Oktober 1980 uitgereik is, was ''The Roswell Incident'' deur Charles Berlitz en Bill Moore.<ref name="ABC-News-2005-p2">{{harvnb|"Aliens"|2005|p=2}}</ref><ref>{{harvnb|May|2016|p=68}}</ref> Die [[Antropologie|antropoloog]] Charles Ziegler beskryf die boek as "weergawe 1" van die Roswellmite.<ref name="Olmsted-2009-p184">{{harvnb|Olmsted|2009|p=184}}</ref> Berlitz en Moore se boek het in die 1980's die Roswellsameswering oorheers.<ref name="Goldberg-2001-p197">{{harvnb|Goldberg|2001|p=197}}</ref> Volgens die boek het 'n buiteaardse tuig oor die Nieu-Mexiko-woestyn gevlieg om op kernwapenbedrywighede te spied toe 'n weerligstraal die buiteaardse bemanning tref en hulle dood.<ref>{{harvnb|Frank|2023|p=534}}</ref> Nadat die Amerikaanse regering die buiteaardes puin verwyder het, het hulle dit begin toesmeer om 'n massapaniek te voorkom.<ref name="Olmsted-2009-184quote">{{harvnb|Olmsted|2009|page=184}}</ref> ''The Roswell Incident'' haal Marcel se latere beskrywing van die puin aan as "niks wat op dié aarde gemaak is nie".<ref>{{harvnb|Berlitz|Moore|1980|p=28}}: "Hulle het ook nie 'n groot hoeveelheid ongewone wrakmateriaal genoem nie, waarvan 'n groot deel van metaal gemaak was. Dit het oënskynlik van dieselfde voorwerp gekom en is deur majoor Marcel beskyf as "niks wat op dié aarde gemaak is nie".</ref><ref name="Saler-1997-p14">{{harvnb|Saler|Ziegler|Moore|1997|pp=14–17}}</ref> Die boek beweer die puin is op baie foto's met dié van 'n weertoestel vervang.<ref>{{harvnb|Peebles|1994|pp=248, 249}}</ref> ''The Roswell Incident'' noem nog buiteaardse liggame is na bewering deur [[Argeologie|argeoloë]] op die Vlaktes van San Agustin ontdek. Dit is geskoei op die tweedehandse legendes van 'n afgestorwe siviele ingenieur, Grady "Barney" Barnett.<ref name="Goldberg-2001-p196">{{harvnb|Goldberg|2001|p=196}}</ref><ref>{{harvnb|Pflock|2001|p=119}}</ref> Die skrywers het beweer hulle het meer as 90 ooggetuies ondervra, hoewel die getuienis van net 25 in die boek verskyn. Net sewe van hulle beweer hulle het die puin gesien. Van hulle het vyf dit glo hanteer.<ref>{{harvnb|Korff|1997a|p=39}}</ref> Sommige elemente van die getuies se weergawes stem oreen met ander legendes oor VVV's eerder as met die verslae uit 1947 van Roswell: klein buiteaardse liggame, onvernietigbare metale en 'n [[Egiptiese hiërogliewe|hiëroglifiese]] skrif. Berlitz en Moore het beweer Scully se beskrywings is van die Roswellvoorval en dat dit "per ongeluk die neerstortingsterrein as naby Aztec aangee" weens Scully se haas om sy werk by die drukkery te kry.<ref name="Saler-1997-p14"/><ref>{{harvnb|Berlitz|Moore|1980|p=47}}</ref> Mac Brazel is in 1963 dood, voordat die Roswell-legende herleef het.<ref>{{harvnb|Klass|1997b|p=24}}</ref> Berlitz en Moore het 'n onderhoud gevoer met sy oorlewende kinders, William Brazel jr. en Bessie Brazel Schreiber. Brazel jr. beskryf hoe die weermag sy pa in hegtenis geneem en hom verbied het om iets oor die voorval te sê.<ref>{{harvnb|Berlitz|Moore|1980|p=75}}</ref><ref name="Goldberg-2001-p196">{{harvnb|Goldberg|2001|p=196}}</ref> In die tyd waarin Mac Brazel na bewering deur die weermag aangehou is, is hy egter volgens baie verslae op Roswell gesien en het hy 'n onderhoud met die plaaslike radiostasie, KGFL, gevoer.<ref>{{harvnb|Pflock|2001|p=170}}</ref> Schreiber, wat saam met haar pa puinstukke opgetel het toe sy 14 jaar oud was, het aan ufoloë 'n beskrywing daarvan gegee wat ooreenstem met die materiale wat deur Projek Mogul gebruik is.<ref>{{harvnb|Berlitz|Moore|1980|p=86}}</ref><ref>{{harvnb|Klass|1997b|p=120}}</ref> Volgens die boek kom "van die belangrikste getuienis" van Marcel.<ref>{{harvnb|Berlitz|Moore|1980|p=62}}</ref> Die breër VVV-media het Marcel soos 'n fluitjieblaser behandel.<ref>{{harvnb|Gildenberg|2003|p=66}}</ref> Onafhanklike navorsers het oordrywings in Marcel se weergawes ontdek, insluitende vals verklarings oor sy militêre loopbaan en opvoeding.<ref>{{harvnb|Korff|1997a|pp=62–68}}</ref> ====''UFO Crash at Roswell''==== In 1991 het Kevin Randle en Donald Schmitt ''UFO Crash at Roswell'' gepubliseer.<ref name="Saler 1997 20">{{harvnb|Saler|Ziegler|Moore|1997|p=20}}</ref> Altesaam 160&nbsp;000 eksemplare is verkoop en dit het gedien as die basis vir die televisieprent ''Roswell'' van 1994.<ref name="Goldberg-2001-p199">{{harvnb|Goldberg|2001|p=199}}</ref> Randle en Schmitt het getuienis van 100 nuwe getuies bygevoeg.<ref name="Goldberg-2001-p197" /> Hoewel honderde mense deur verskeie navorsers ondervra is, het slegs enkeles beweer hulle het puin of buiteaardse wesens gesien. Volgens Pflock kon slegs 23 van die meer as 300 individue wat vir ''UFO Crash at Roswell'' (1991) ondervra is, “redelikerwys geag word as mense wat fisiese bewyse, puin, gesien het”. Van hulle het slegs sewe iets beweer wat op buiteaardse oorsprong gedui het.<ref>{{harvnb|Pflock|2001|pp=176–177}}</ref> Die boek het beweer generaal Arthur Exon was bewus van puin en liggame, maar Exon het sy uitbeelding betwis.<ref>{{harvnb|Pflock|2001|p=36}}</ref> Die lykskouer Glenn Dennis se bewerings van ’n buiteaardse lykskouing en Grady Barnett se verslae oor “buiteaardse liggame” het in die boek verskyn.<ref>{{harvnb|Thompson|1991|p=84}}</ref><ref>{{harvnb|Pflock|2001|p=34}}</ref> Die datums en liggings van Barnett se verslag in ''The Roswell Incident'' is egter sonder verduideliking verander. Brazel is beskryf as iemand wat die weermag na ’n tweede ongeluksterrein op die plaas gelei het, waar hulle na bewering “geskok was om burgerlikes [insluitend Barnett] te vind wat reeds op die toneel was”.<ref>{{harvnb|Randle|Schmitt|1991|p=206}}</ref><ref name="Saler 1997 20"/> Ook in 1991 het die afgetrede brigadier-generaal van die Amerikaanse lugmag Thomas DuBose, wat in 1947 saam met puin vir persfoto’s poseer het, erken "die weerballonverklaring vir die materiaal was ’n dekmantel om die pers se aandag af te lei.”<ref name="Pflock-2001-p33">{{harvnb|Pflock|2001|p=33}}</ref> ====''Crash at Corona''==== In 1992 het Stanton Friedman ''Crash at Corona'' gepubliseer, saam met Don Berliner.<ref name="Goldberg-2001-p199" /> Die boek het nuwe getuies bekendgestel en die vertelling uitgebrei deur die aantal vlieënde skywe tot twee te verhoog, en die aantal vreemdelinge tot agt -- waarvan twee glo oorleef het en deur die regering in aanhouding geneem is.<ref name="Goldberg-2001-p199" /><ref name="Saler-p21">{{harvnb|Saler|Ziegler|Moore|1997|pp=21–22}}</ref> ====''The Truth About the UFO Crash at Roswell''==== In 1994 het Randle en Schmitt nog ’n boek geskryf, ''The Truth About the UFO Crash at Roswell'', wat beweer het dat ’n vragvliegtuig uitheemse liggame aan [[Dwight D. Eisenhower]] gelewer het.<ref>{{harvnb|Randle|Schmitt|1994}}</ref><ref name="Goldberg-2001-p199" /> Die boek trek die terrein van die Vlaktes van San Agustin in twyfel as die terrein van nog 'n neerstorting. Randle en Schmitt stel ’n nuwe ongeluksterrein meer as 60&nbsp;km noord van Roswell voor, geskoei op verklarings van Jim Ragsdale en Frank Kaufman.<ref>{{harvnb|Klass|1997b|pp=97, 109}}</ref> Die boek steek Kaufman se identiteit agter die skuilnaam “Steve MacKenzie” weg, maar Kaufman het in 1995 in die Britse televisiedokumentêr ''The Roswell Incident'' met sy regte naam verskyn.<ref>{{harvnb|Klass|1997b|p=108}}</ref> Kaufman het beweer hy het ’n UFO se baan op radar gemonitor en puin van ’n neergestorte ruimteskip herwin wat soortgelyk in vorm was aan ’n [[Lockheed F-117 Nighthawk|F-117-sluipbomwerper]].<ref>{{harvnb|Klass|1997b|pp=107–108}}</ref> Kaufman se stellings het nie ooreengestem met die personeel op die basis, sy diensrekord, die beskikbare radartegnologie of die bekende topografie van die voorgestelde ongeluksterrein nie.<ref>{{harvnb|Korff|1997a|pp=97–98}}</ref> Jim Ragsdale het beweer hy en sy vriendin, Trudy Truelove, het op Highway 285 gery toe hulle ’n smal tuig met [[vlermuis]]agtige vlerke sien neerstort.<ref>{{harvnb|Randle|Schmitt|1994|p=180}}</ref><ref>{{harvnb|Klass|1997b|p=99}}</ref> ’n Latere onderhoud het aan die lig gebring dat sy beweerde ongeluksterrein ver van beide die Barnett- en die Kaufman-terrein is.<ref>{{harvnb|Klass|1997b|p=148}}</ref> In verdere onderhoude het Ragsdale se verhaal gegroei tot bisarre besonderhede, insluitend dat hy en Truelove elf goue helms uit die buiteaardse tuig geneem het om in die woestyn te begrawe.<ref>{{harvnb|Korff|1997a|p=100}}</ref> ==Verduidelikings== Geheimhouding oor die puin wat in 1947 ontdek is, was vanweë militêre programme in die [[Koue Oorlog]] eerder as buiteaaardse wesens.<ref>{{harvnb|Frank|2023|p=622}}</ref> Ten spyte van bewyse het VVV-aanhangers volgehou dat 'n buiteaardse tuig naby Roswell neergestort het,<ref name="Kloor-2019-p52">{{harvnb|Kloor|2019|p=52}}</ref> en "Roswell" bly sinoniem met VVV's.<ref>{{harvnb|Joseph|2008|p=132}}</ref> B.D. Gildenberg het Roswell die tuiste van "die wêreld se bekendste, mees ondersoekte en mees ontmaskerde VVV-bewerings" genoem.<ref name="Gildenberg-2003-p73">{{Harvnb|Gildenberg|2003|p=73}}</ref> ===Projek Mogul=== [[Beeld:Mogul balloon train USAF 1995.png|thumb|200px|'n Projek Mogul-reeks.]] In ’n verslag van 1994 deur die Amerikaanse lugmag is die neergestorte voorwerp van die 1947-voorval geïdentifiseer as ’n Projek Mogul-toestel. Die Roswellmateriaal is beskryf as ’n topgeheime militêre ballon deur onder andere die [[Astrofisika|astrofisikus]] Adam Frank, die [[historikus]] luitenant-kolonel James Michael Young, die [[wetenskap]]skrywer Kendrick Frazier, die [[folklore|folkloris]] Thomas Bullard, die Projek Mogul-[[Meteorologie|meteoroloog]] B.D. Gildenberg, die [[joernalis]] Kal Korff en die [[Inligtingkunde|intelligensie]]-offisier kaptein James McAndrew. Mogul – die geklassifiseerde deel van ’n ongeklassifiseerde atmosferiese navorsingsprojek van die Universiteit van New York – was ’n militêre program wat hoëhoogteballonne gebruik het om [[Kernwapen|kerntoetse]] te monitor.<ref name="Frazier-2017a"/> Die projek het vlug nommer 4 op 4&nbsp;Junie van die Alamogordo-weermagvliegveld af lanseer. Dit het sowat 25&nbsp;km van Brazel se plaas na Corona gedryf toe sy opsporingstoerusting onklaar raak.<ref name="Frazier-2017b">{{harvnb|Frazier|2017b|pages=12–15}}</ref> Majoor Jesse Marcel en brigadier-generaal Thomas DuBose van die Amerikaanse lugmag het onderskeidelik in 1978 en 1991 die bewerings van ’n weerballon as ’n dekmantelverhaal beskryf.<ref name="Pflock-2001-p33">{{harvnb|Pflock|2001|p=33}}</ref> In die lugmagverslag skryf Richard Weaver die weerballonstorie was moontlik bedoel om “belangstelling af te lei” van Mogul, of dat dit die waarneming van die weerbeampte kon wees omdat Mogul-ballonne uit dieselfde materiale gebou is.<ref>{{harvnb|Weaver|McAndrew|1995|pages=27–30}}</ref> Sheridan W. Cavitt, wat Marcel na die puinveld vergesel het, het ’n beëdigde verklaring vir die verslag afgelê.<ref>{{harvnb|Gildenberg|2003|pp=62–72}}</ref> Cavitt het gesê: “Ek het destyds gedink en dink nou nog dat hierdie wrakstukke van ’n neergestorte ballon was.”<ref>{{harvnb|Weaver|McAndrew|1995|p=160}}</ref> {{multibeeld | align = right | direction = vertical | image1 = Roswell_Report_1997_McAndrew_USAF_Gurney.jpg | width1= 200 | image2 = Roswell_Report_1997_McAndrew_USAF_Body_Bag.jpg | width2= 200 | voetskrif = Antropomorfiese poppe is op mediese draagbare vervoer, en soms in die swart isolasiesakke waarin lyke vervoer word.<ref name="McAndrew-1997-pp35-36">{{harvnb|McAndrew|1997|pp=35–36}}</ref> }} Ufoloë het die moontlikheid oorweeg dat die Roswellwrak van ’n topgeheime ballon afkomstig was. Hulle het verskeie voorstelle gehad, soos dat dit die wrak van ’n Japannese ballonbom uit die [[Tweede Wêreldoorlog]] was.<ref>{{harvnb|Gulyas|2014}}</ref> ’n Meteoroloog van de lugmag het dié teorie verwerp en verduidelik dat dié ballonne “onmoontlik twee jaar lank in die lug kon bly”.<ref>{{harvnb|Huyghe|2001|p=133}}</ref> Projek Mogul is in 1990 die eerste keer met Roswell verbind, deur die onafhanklike navorser Robert G. Todd.<ref name="Saler-p27">{{harvnb|Saler|Ziegler|Moore|1997|p=27}}</ref><ref>{{harvnb|Weaver|McAndrew|1995|p=167}}</ref> Todd het ufoloë gekontak, en in die ''Roswell in Perspective'' van 1994 het Pflock saamgestem dat die wrak op die Brazel-plaas van Mogul afkomstig was.<ref name="Saler-p27"/><ref>{{harvnb|Weaver|McAndrew|1995|page=28}}</ref> ===Antropomorfiese poppe=== Die Roswellverslae van 1947 het nie melding van buiteaardse liggame gemaak nie.<ref name="Frazier-2017b" /> Geen van die primêre ooggetuies het liggame genoem nie.<ref>{{harvnb|Korff|1997a|p=70}}</ref> Roswellskrywers het slegs vier mense ondervra met beweerde eerstehandse kennis van buiteaardse liggame.<ref>{{harvnb|Pflock|2001|p=118}}</ref> Die bewerings van buiteaardse liggame – dekades later gemaak deur bejaarde getuies, soms as sterfbedbelydenisse – weerspreek mekaar in basiese besonderhede soos die ligging van die neerstorting, die aantal buiteaardse liggame en die beskrywing daarvan.<ref>{{harvnb|Korff|1997a|loc=ch. 3, pp. 92, 104–105}}</ref> In die 1997-lugmagverslag is tot die gevolgtrekking gekom die beweerde "liggame" wat deur latere ooggetuies gemeld is, was afkomstig van herinneringe aan ongelukke wat militêre slagoffers betrek het en aan die herwinning van antropomorfiese (mensvormige) poppe.<ref name="Broad-1997-p18">{{harvnb|Broad|1997|p=18}}</ref> Militêre programme, soos die 1950's se Operation High Dive, het toetspoppe van hoëhoogteballonne af bo die woestyn van Nieu-Mexiko vrygelaat.<ref name="Broad-1997-p18"/> Die lugmag het tot die gevolgtrekking gekom die aantal verslae oor die herwinning van liggame dui op ’n verduideliking anders as oneerlikheid, en dat die herwinningsproses vir hulle poppe in baie opsigte ooreenstem met die stories oor liggaamsherwinning.<ref>{{harvnb|Gildenberg|2003|p=70}}</ref> Die poppe is vervoer met behulp van draagbare, kisvormige kratte en soms isolasiesakke wat soos lyksakke gelyk het.<ref name="McAndrew-1997-pp35-36"/> Ooggetuies het die beweerde liggame beskryf as kaal, dat hulle soos poppe gelyk en vlugpakke gedra het. Dit was in ooreenstemming met lugmagpoppe wat in die 1950's gebruik is.<ref>{{harvnb|Gildenberg|2003|p=71}}</ref> ===Roswell as moderne mite en folklore=== Die Roswellmitologie, wat toenemend uitgebreide verhale van buiteaardse noodlandings en regeringstoesmerings behels, is deur sosiale antropoloë en skeptici ontleed.<ref name="Frazier-2017b"/> Die antropoloë Susan Harding en Kathleen Stewart beklemtoon dat die Roswell-verhaal ’n uitstekende voorbeeld is van hoe ’n diskoers van die rand na die hoofstroom beweeg het, in lyn met die 1980's se ''zeitgeist'' van "openbare betowering met sameswerings, toesmeerdery en onderdrukking".<ref name="Harding-p273" /> Die skeptici Joe Nickell en James McGaha het voorgestel Roswell se tyd buite die openbare aandag het die ontwikkeling van ’n mitologie moontlik gemaak wat put uit latere VVV-folklore, en dat die vroeë ontmaskering van die voorval ruimte geskep het vir ufoloë om verhale doelbewus vr sensasionalisme te verdraai.<ref>{{harvnb|Nickell|McGaha|2012|pp=31–33}}</ref> Charles Ziegler voer aan die Roswell-verhaal toon kenmerke wat tipies is van tradisionele volksvertellings.<ref>{{harvnb|Saler|Ziegler|Moore|1997|p=34}}</ref> Bykomende "getuies" is ook gesoek om die kernverhaal uit te brei, terwyl vertellings wat nie met die heersende oortuigings ooreengestem het nie, gediskrediteer of uitgesluit is.<ref>{{harvnb|Saler|Ziegler|Moore|1997|pp=1, 34–37}}</ref> {| class="wikitable" style="width: 100%; font-size: 85%; text-align:left;" |+Ontwikkeling van die Roswellvoorval ! style="width:15%;background:#E6E6B2;" | Gebeure, boek ! style="width:25%;background:#E6E6B2;" | Puin ! style="width:30%;background:#E6E6B2;" | Terrein ! style="width:30%;background:#E6E6B2;" | Liggame |- ! scope="row" |Aangetekende <br>historiese feite<ref>{{harvnb|Saler|Ziegler|Moore|1997|pp=4–6}}</ref> | * Foelie * Stokke * Duursame papier * Rubberstroke |Ontdek naby Corona, Nieu-Mexiko, op Brazel se veeplaas |Geen |- !Aztecfoefie<ref name="Saler-p13"/> | * Supersterk metaal * Buiteaardse skrif * Neergestorte ruimtetuig |Neergestort naby Aztec, Nieu-Mexiko |16 klein, mensagtige lyke in die neergestorte tuig |- !''Roswell Incident''<br>(1980)<ref>{{harvnb|Saler|Ziegler|Moore|1997|pp=16–17}}</ref> | * Supersterk liggewig velle metaal * Buiteaardse skrif | * Deur weerlig getref naby Alamagordo, Nieu-Mexiko * Neergestort op die Vlaktes van San Agustin |Klein, mensagtige buiteaardse lyk by San Agustin |- !''UFO Crash at Roswell'' (1991)<ref>{{harvnb|Saler|Ziegler|Moore|1997|pp=20–21}}</ref> | * Supersterk liggewig velle metaal * Buiteaardse skrif | * Een keer neergestort naby Corona, Nieu-Mexiko, op Brazel se veeplaas * Heeltemal neergestort sowat 4&nbsp;km suidoos van Brazel se veeplaas |4 ontbinde en gedeeltelik gevrete mensagtige lyke naby Roswell |- !''Crash at Corona'' <br>(1992)<ref>{{harvnb|Saler|Ziegler|Moore|1997|pp=22–24}}</ref> | * Supersterk liggewig velle metaal * Buiteaardse skrif | * Een keer geland naby Corona op Brazel se plaas * Ontplof naby Corona | * 4 mensagtige lyke naby Roswell * 3 mensagtige lyke naby San Agustin * 1 oorlewende mensagtige wese naby San Agustin |- !''Roswell in Perspective'' (1994)<ref>{{Harvnb|Saler|Ziegler|Moore|1997|pages=25–26}}</ref> | * Fragmente met simbole * Supersterk liggewig velle metaal * 'n Smal tuig met "vlermuisagtige" vlerke noord van Roswell | * Een keer geland naby Corona, Nieu-Mexiko, op Brazel se plaas * Het 'n krans 56&nbsp;km noord van Roswell getref | * 3 mensagtige lyke noord van Roswell * 1 oorlewende mensagtige vlieënier noord van Roswell |- !''The Truth About the UFO Crash at Roswell'' (1994)<ref>{{harvnb|Saler|Ziegler|Moore|1997|pp=24–26}}</ref> | * Supersterk liggewig velle metaal * 'n Ongeskonde tuig met "vlermuisagtige" vlerke | * Een keer geland naby Corona, op Brazel se plaas * Een keer neergestort naby Brazel se plaas * Het heeltemal gebots teen 'n krans noord van Roswell | * 3 mensagtige lyke in die tuig * 1 oorlewende buiteaardse wese in die tuig |} == Verwysings == {{Verwysings|3}} {{Normdata}} {{Samesweringsteorieë|state=collapsed}} [[Kategorie:Komplotteorieë]] [[Kategorie:Buiteaardse lewe]] cwfot11hhegtop9so1pbmb4dsjzx1bp 0 93420 2894085 2860692 2026-04-15T11:14:55Z BurgertB 2401 [[:Kategorie:Buiteaardse lewe]] bygevoeg ([[Wikipedia:HotCat|HotCat.js]]) 2894085 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Arecibo message.svg|duimnael|120px|Die [[Arecibo-boodskap]], die Aarde se eerste poging om met [[buiteaardse lewe]] kontak te maak.]] Die '''Fermi-paradoks''' is die [[Paradoks|oënskynlike teenstelling]] tussen hoë ramings van die moontlike bestaan van [[buiteaardse lewe|buiteaardse beskawings]] en die [[mens]] se onvermoë om met hulle kontak te maak of bewyse te kry dat hulle bestaan.<ref>[http://www.washingtonpost.com/opinions/are-we-alone-in-the-universe/2011/12/29/gIQA2wSOPP_story.html The Washington Post]</ref> Die basiese punte van die argument, soos uiteengesit deur die fisici [[Enrico Fermi]] en [[Michael H. Hart]], is: * Die [[Son]] is ’n tipiese [[ster]] en relatief jonk. Daar is miljarde sterre in die [[Melkweg]] wat miljarde jare ouer is. * Van dié sterre sal vir seker Aardagtige planete hê.<ref>{{cite web |title=Alien Earths Have Been Around for a While |url=http://news.sciencemag.org/sciencenow/2012/06/scienceshot-alien-earths-have.html |access-date= 1 Oktober 2014 |archive-date=23 Mei 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130523233007/http://news.sciencemag.org/sciencenow/2012/06/scienceshot-alien-earths-have.html |url-status=dead }}</ref> As ’n mens aanneem die Aarde is ’n tipiese planeet, sou baie van hierdie planete intelligente lewe ontwikkel het. * Van dié beskawings kan dalk die vermoë ontwikkel om tussen sterre te reis, ’n tegnologie wat die Aarde nou al ondersoek. * Selfs teen die stadige tempo waarteen die Aarde interstellêre reise voorsien, kan die Melkweg binne ’n paar tienmiljoen jaar heeltemal gekoloniseer wees. Volgens dié denkrigting moes die Aarde al gekoloniseer, of ten minste besoek, gewees het. Maar geen bewyse hiervoor is nog gevind nie. Daar is ook geen tekens van die bestaan van intelligente lewe in die Melkweg of elders in die heelal (sover dit waargeneem sou kon word) nie. == Fermi se vraag == In ’n informele bespreking in 1950 het Enrico Fermi gevra hoekom daar nie bewyse van buiteaardse ruimtetuie is as daar so baie beskawings in die Melkweg is nie. Hy het gevra: "Waar is almal?"<ref name="OSTI-19850301">{{cite web |last=Jones |first=E. M. |title="Where is everybody?" An account of Fermi's question" |url=http://www.osti.gov/cgi-bin/rd_accomplishments/display_biblio.cgi?id=ACC0055&numPages=20&fp=N |date=1 Maart 1985 |publisher=Los Alamos National Laboratory (LANL), VSA-departement van energie |accessdate=12 Januarie 2013 }}</ref> ’n Meer gedetailleerde ondersoek van die implikasies van die onderwerp het begin met ’n geskrif in 1975 deur Michael H. Hart,<ref>{{cite journal | title = Explanation for the Absence of Extraterrestrials on Earth | last = Hart | first = Michael H. | journal = Quarterly Journal of the Royal Astronomical Society | volume = 16 | pages = 128–135 | year = 1975 | bibcode=1975QJRAS..16..128H | url=http://adsabs.harvard.edu/full/1975QJRAS..16..128H }}</ref> en dit word soms die '''Fermi-Hart-paradoks''' genoem.<ref>{{cite journal | last = Wesson | first = Paul | year = 1990 |title = Cosmology, extraterrestrial intelligence, and a resolution of the Fermi-Hart paradox | journal = Quarterly Journal of the Royal Astronomical Society | volume = 31 | pages = 161–170 | bibcode = 1990QJRAS..31..161W }}</ref> Sedert Hart is baie moeite al gedoen om wetenskaplike hipoteses oor buiteaardse lewe, en moontlike modelle daarvan, te ontwikkel. Die Fermi-paradoks het ’n teoretiese verwysingspunt in baie van dié werk geword. Die probleem het verskeie geleerdes aangespoor om dit te probeer oplos, terwyl vrae wat daarop betrekking het, al behandel is in velde so uiteenlopend as [[sterrekunde]], [[biologie]], [[ekologie]] en [[filosofie]]. Die opkoms van [[astrobiologie]] het ’n [[interdissiplinêre]] benadering tot die Fermi-paradoks en die vraag oor buiteaardse lewe tot gevolg gehad. == Sien ook == * [[Donkerwoudhipotese]] * [[Eersgeborene-hipotese]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://www.enthea.org/writing/exotic-civilizations-a-possible-answer-to-fermis-paradox/ "Exotic Civilizations: Possible Answer to Fermi's Paradox"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140808041556/http://enthea.org/writing/exotic-civilizations-a-possible-answer-to-fermis-paradox/ |date= 8 Augustus 2014 }} deur Paul Hughes * [http://www.fermisparadox.com/ "Introduction and Drake equations for the Fermi paradox"] * [http://www.guardian.co.uk/science/story/0,,1993006,00.html "So much space, so little time: why aliens haven't found us yet"] deur Ian Sample, ''The Guardian'', 18 Januarie 2007 * [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Fermi paradox|Engelse Wikipedia]] {{Normdata}} [[Kategorie:Kosmologie]] [[Kategorie:Teoretiese fisika]] [[Kategorie:Buiteaardse lewe]] j30q48vgunm2o8oxxtx7dg3dpxwivm6 0 98709 2894080 2871971 2026-04-15T11:04:08Z Sobaka 328 Sien ook 2894080 wikitext text/x-wiki [[Beeld:String theory.svg|regs|duimnael|220px|Vlakke van vergroting: <br />1. Makroskopiese vlak: Materie <br />2. Molekulêre vlak <br />3. Atomiese vlak: protone, neutrone en elektrone <br />4. Subatomiese vlak: elektron <br />5. Subatomiese vlak: kwarke <br />6. Snaarvlak]] In [[fisika]] is die '''snaarteorie''' of '''stringteorie''' ’n versameling teorieë waarin die punt-agtige deeltjies in [[deeltjiefisika]] vervang word met [[Dimensie|eendimensionele]] voorwerpe wat [[Snaar (fisika)|snare]] of stringe genoem word.<ref name="DarkMatter">Sean Carroll, Ph.D., Caltech, 2007, The Teaching Company, ''Dark Matter, Dark Energy: The Dark Side of the Universe'', Guidebook Part 2, bl. 59, URL besoek op 7 Oktober 2013</ref> Die doelwit van die snaarteorie is om alle soorte waargenome [[elementêre deeltjie]]s te verduidelik aan die hand van die [[kwantum]]toestande van hierdie snare. Benewens die deeltjies wat voorgestel word in die [[standaardmodel]] van deeltjiefisika, sluit die snaarteorie ook [[swaartekrag]] in en dit is dus ’n kandidaat vir ’n [[teorie van alles]], ’n onafhanklike model wat alle [[Basiese natuurkrag|natuurkragte]] en vorme van [[materie]] beskryf. Dit word algemeen gebruik as ’n teoretiese werktuig en het lig gewerp op baie aspekte van die kwantumveldteorie en kwantumswaartekrag.<ref>{{cite journal |author=Klebanov, Igor en Maldacena, Juan |title=Solving Quantum Field Theories via Curved Spacetimes |journal=Physics Today |year=2009 |url=http://www.sns.ias.edu/~malda/Published.pdf |format=PDF |access-date=1 Mei 2013 |page=28 |doi=10.1063/1.3074260 |volume=62 |bibcode=2009PhT....62a..28K |archive-date= 2 Julie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130702011201/http://www.sns.ias.edu/~malda/Published.pdf |url-status=dead }}</ref> Die vroegste weergawe van die snaarteorie, die bosoniese snaarteorie, het net die deeltjies bekend as [[boson]]e ingesluit. Dit is toe ontwikkel tot die '''supersnaarteorie''', wat voorstel daar is ’n verbintenis –&nbsp;’n [[supersimmetrie]]&nbsp;– tussen bosone en die deeltjies bekend as [[fermion]]e. Die snaarteorie vereis die bestaan van ekstra [[Driedimensioneel|ruimtedimensies]] om niestrydig te wees. In realistiese fisiese modelle wat van die snaarteorie gekonstrueer is, is hierdie ekstra dimensies gewoonlik gekompakteer tot uiters klein skale. Die snaarteorie is in die laat 1960's vir die eerste keer bestudeer<ref>{{Cite web |url=http://superstringtheory.com/history/history4.html |title=argiefkopie |access-date=21 Maart 2015 |archive-date=16 Maart 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150316055201/http://superstringtheory.com/history/history4.html |url-status=dead }}</ref> as ’n teorie van die [[sterk kernkrag]] voordat dit laat vaar is ten gunste van die teorie van [[kwantum-chromodinamika]]. Daarna is besef juis die eienskappe wat die snaarteorie ongeskik maak as ’n teorie van kernfisika, maak dit ’n belowende kandidaat vir ’n kwantumteorie van swaartekrag. Vyf verskillende weergawes van die snaarteorie is ontwikkel – totdat in die middel 1990's besef is hulle is verskillende oplossings vir ’n veronderstelde 11-dimensionele teorie wat nou bekend is as die [[M-teorie]].<ref>{{cite journal |author=Schwarz, John H. |arxiv=hep-th/9807135 |title=From Superstrings to M Theory |doi=10.1016/S0370-1573(99)00016-2 |year=1999 |journal=Physics Reports |volume=315 |pages=107 |bibcode=1999PhR...315..107S}}</ref> Baie teoretiese [[fisikus|fisici]], soos [[Stephen Hawking]], [[Edward Witten]] en [[Juan Maldacena]], glo die snaarteorie is ’n stap nader aan die korrekte basiese beskrywing van die [[natuur]]: dit omvat ’n volgehoue kombinasie van die kwantumveldteorie en [[algemene relatiwiteit]], stem ooreen met insigte in kwantumswaartekrag (soos die [[holografiese beginsel]] en [[swartkolk-termodinamika]]), en het verskeie toetse geslaag vir die interne niestrydigheid daarvan. Volgens Hawking is die M-teorie "die enigste kandidaat vir ’n algehele teorie van die [[heelal]]".<ref>{{cite book |last=Hawking |first=Stephen |title=The Grand Design |year=2010 |publisher=Bantam Books |isbn=0-553-38466-X}}</ref> == Oorsig == Die beginpunt van die snaarteorie is die idee dat die punt-agtige deeltjies van [[deeltjiefisika]] ook voorgestel kan word as eendimensionele voorwerpe, wat snare genoem word. Volgens die snaarteorie kan snare op baie maniere vibreer. Op afstandskale groter as die snaarradius gee elke trillingsmodus aanleiding tot ’n verskillende soort deeltjie, waarvan die [[massa]], [[Elektriese lading|lading]] en ander eienskappe bepaal word deur die snaar se dinamika. Die verdeling en hereniging van snare stem ooreen met die emissie en absorpsie van deeltjies, wat aanleiding gee tot die wisselwerking tussen deeltjies. ’n Analogie vir snare se trillingsmodusse is ’n [[kitaar]]snaar se vorming van verskillende [[musiek]]note. In dié analogie stem verskillende note ooreen met verskillende deeltjies. In die snaarteorie stem een van die trillingsmodusse van snare ooreen met ’n massalose [[Spin (fisika)|spin]]-2-deeltjie. So ’n deeltjie word ’n [[graviton]] genoem omdat dit ’n krag bemiddel wat die eienskappe van [[swaartekrag]] (gravitasie) het. Aangesien geglo word die snaarteorie is ’n niestrydige kwantummeganikateorie, dui die bestaan van hierdie gravitontoestand daarop dat die snaarteorie ’n teorie van kwantumswaartekrag is. Daar is beide "oop" snare, wat twee eindpunte het, en "geslote" snare, wat ’n lus vorm. Die twee soorte snare tree effens verskillend op en gee aanleiding tot verskillende soorte deeltjies. Alle snaarteorieë het byvoorbeeld geslote-snaar-gravitonmodusse, maar net oop snare kan ooreenstem met die deeltjies bekend as [[foton]]e. Omdat die twee eindpunte van ’n oop snaar altyd kan ontmoet en verbind om ’n geslote snaar te vorm, bevat alle snaarteorieë geslote snare. Die vroegste snaarteorie, die bosoniese snaarteorie, sluit net die deeltjies bekend as [[boson]]e in. Dié model beskryf ’n kwantumswaartekragteorie wat ook (as oop snare ingesluit word) [[ykboson]]e soos die foton insluit. Daar is egter probleme met dié model. Die belangrikste hiervan is dat dit ’n basiese onstabiliteit het, wat waarskynlik aanleiding gee tot die (ten minste gedeeltelike) verval van [[ruimtetyd]] self. Verder sluit dit net bosone in – deeltjies wat, soos die foton, spesifieke gedragsreëls gehoorsaam. Rofweg gesproke is bosone die samestellende deeltjies van straling, maar nie van materie nie (laasgenoemde bestaan uit [[fermion]]e). Ondersoeke na hoe ’n snaar ook fermione kan insluit, het gelei tot die uitvinding van [[supersimmetrie]], ’n wiskundige verhouding tussen bosone en fermione. Snaarteorieë wat fermioniese vibrasies insluit, is nou bekend as supersnaarteorieë. Verskeie weergawes is al beskryf, maar almal word deesdae beskou as verskillende oplossings van die teorie bekend as die [[M-teorie]]. Aangesien die snaarteorie al die [[Basiese natuurkrag|basiese wisselwerkings]] insluit, ook swaartekrag, hoop baie fisici dat dit ons heelal volledig beskryf, wat dit ’n "teorie van alles" sal maak. Een van die doeleindes van huidige navorsing is om ’n oplossing vir die teorie te vind wat kwantitatief identies is aan die [[standaardmodel]], met ’n klein kosmologiese konstante, wat [[donker materie]] en ’n geloofwaardige meganisme vir die [[Inflasie (kosmologie)|kosmiese inflasie]] bevat. Dit is nog nie bekend of die snaarteorie so ’n oplossing bied nie. Een van die uitdagings is dat die volle teorie nog nie ’n bevredigende definisie in alle omstandighede het nie. Die verstrooiing van snare word die beste gedefinieer aan die hand van die tegnieke van die [[verstoringsteorie]], maar dit is nog nie bekend hoe om die snaarteorie te definieer as verstoring buite rekening gelaat word nie. Dit is ook nog nie duidelik of daar enige beginsel is waarvolgens die snaarteorie sy [[vakuumtoestand]] kies nie – dit is die ruimtetyd-konfigurasie wat die eienskappe van ons heelal bepaal. == Snare == [[Beeld:World lines and world sheet.svg|links|duimnael|250px|Wisselwerking in die subatomiese wêreld: wêreldlyne van puntdeeltjies in die Standaardmodel en ’n wêreldoppervlak van snare in die snaarteorie.]] Die snaarteorie veronderstel [[subatomiese deeltjie]]s is in werklikheid klein, trillende, eendimensionele snare. Verskillende trillingswyses of {{nowrap|-modusse}} van ’n snaar word dan waargeneem as verskillende deeltjies, soos die foton of graviton. Die beweging van ’n puntdeeltjie kan uitgebeeld word met ’n skets van sy posisie met betrekking tot [[tyd]]. Die resultaat sal die [[wêreldlyn]] van die deeltjie in ruimtetyd voorstel. Op dieselfde manier kan ’n mens ’n skets teken wat die vooruitgang van ’n snaar voorstel namate tyd verloop. Die snaar, wat self soos ’n klein lyn lyk, sal volgens ’n tweedimensionele oppervlak, bekend as ’n [[wêreldoppervlak]], beweeg. Die verskillende soorte snare (wat aanleiding gee tot verskillende deeltjies) is te sien as golwe op hierdie oppervlak. ’n Geslote snaar lyk soos ’n klein lus, en daarom sal sy wêreldoppervlak soos ’n pyp lyk. ’n Oop snaar lyk soos ’n segment met twee eindpunte, en sy wêreldoppervlak sal dus soos ’n strook lyk. Snare kan verdeel en verenig. Dit word weerspieël deur die vorm van hul wêreldoppervlak, of meer presies deur die [[topologie]] daarvan. As ’n geslote snaar byvoorbeeld verdeel, sal sy wêreldoppervlak lyk soos ’n enkele pyp wat in twee pype verdeel het. Hierdie topologie word dikwels ’n "broek" genoem (sien skets links). As ’n geslote snaar verdeel en sy twee dele later herenig, sal sy wêreldoppervlak lyk soos ’n enkele pyp wat in twee deel en dan herenig, wat ook lyk soos ’n [[torus]] wat aan twee pype verbind is (die een stel die inkomende snaar voor en die ander een die uitgaande snaar). ’n Oop snaar wat dieselfde doen, sal ’n wêreldoppervlak hê wat lyk soos ’n [[sirkelring]] wat aan twee pype verbind is. == Brane == In die snaarteorie en verwante teorieë is ’n [[braan]] ’n ruimtelik uitgestrekte voorwerp. ’n Puntdeeltjie kan byvoorbeeld gesien word as ’n braan van dimensie nul (0-braan), terwyl ’n snaar gesien kan word as ’n braan met dimensie een (1-braan). Daar kan ook brane met meer dimensies wees, soos ’n "p"-braan met dimensie "p". Die woord braan is afgelei van "membraan", wat verwys na ’n tweedimensionele braan. Brane is dinamiese voorwerpe wat deur ruimtetyd kan versprei volgens die reëls van [[kwantummeganika]]. Hulle het massa en kan ook ander eienskappe soos lading hê. D-brane is ’n belangrike klas brane by oop snare. Terwyl ’n oop snaar deur ruimtetyd beweeg, word vereis dat sy eindpunte op ’n D-braan lê. "D" verwys hier na die feit dat ons ’n sekere wiskundige voorwaarde aan die stelsel stel bekend as die [[Dirichlet-randvoorwaarde]]. Die bestudering van D-brane in die snaarteorie het gelei tot belangrike resultate soos die [[AdS/CFT-dualiteit]], wat lig gewerp het op baie probleme in die kwantumveldteorie. == Dualiteite == In [[fisika]] verwys die term "dualiteit" na ’n situasie waar twee skynbaar verskillende stelsels soortgelyk blyk te wees. As twee teorieë deur ’n dualiteit verbind word, beteken dit die een teorie kan op ’n manier verander word sodat dit eindelik ooreenstem met die ander een. Die twee teorieë is dus verskillende beskrywings van dieselfde verskynsel. In ’n poging om ’n kandidaat vir ’n "teorie van alles" te wees, verskaf die snaarteorie baie voorbeelde van dualiteit tussen verskillende fisikateorieë en dit kan dus gebruik word as ’n werktuig om die verhouding tussen dié teorieë te verstaan.<ref>http://ncatlab.org/nlab/show/duality+in+string+theory ''Duality in string theory''</ref> === S-, T- en U-dualiteit === Dit is dualiteite wat skynbaar teenstrydige eienskappe van snaarteorieë verbind. Groot en klein afstandskale en sterk en swak verbindingsterktes is eienskappe wat nog altyd gedui het op baie uiteenlopende gedragsperke van ’n fisiese stelsel in beide klassieke en kwantumfisika. Maar snare kan die verskil tussen groot en klein en tussen sterk en swak verdoesel, en dis hoe die vyf baie verskillende snaarteorieë eindelik geblyk het verwant te wees. T-dualiteit laat groot en klein afstandskale in snaarteorieë by mekaar aansluiting vind, en S-dualiteit sterk en swak verbindingsterktes. U-dualiteit verbind T- en S-dualiteit. === M-teorie === Voor die 1990's het snaarteoretici geglo daar is vyf uiteenlopende supersnaarteorieë: tipes I, IIA, IIB en die twee variante van die heterotiese snaarteorie, SO(32) en ''E''₈×''E''₈. Daar is geglo net een van hierdie vyf teorieë is die korrekte "teorie van alles" – en dit is die een waarvan die lae energieperk, met 10 ruimtetyddimensies gekompakteer tot vier, ooreenstem met die fisika-elemente wat vandag in ons wêreld waargeneem word. Tans word geglo dié aanname is verkeerd en dat die vyf snaarteorieë verbind word deur die dualiteite wat hierbo beskryf word. Die bestaan van hierdie dualiteite dui daarop dat hierdie vyf teorieë eintlik spesiale gevalle is van ’n meer basiese teorie, wat die [[M-teorie]] genoem word.<ref>{{cite journal |last1=Witten |first1=Edward |year=1995 |title=String theory dynamics in various dimensions |journal=Nuclear Physics B |volume=443 |issue=1 |pages=85–126 |doi=10.1016/0550-3213(95)00158-O|arxiv = hep-th/9503124 |bibcode = 1995NuPhB.443...85W }}</ref> {| class="wikitable" |+ Snaarteorie-besonderhede volgens tipe en getal ruimtetyddimensies |- ! scope="col" | Tipe ! scope="col" | Ruimtetyddimensies ! scope="col" | Besonderhede |- ! scope="row" | Bosonies | style="text-align: center;" | 26 || Net [[boson]]e, geen [[fermion]]e, dus net kragte, geen materie; met beide oop en geslote snare; groot tekortkoming: ’n deeltjie met ’n denkbeeldige massa, die [[takion]], veroorsaak ’n onstabiliteit in die teorie. |- ! scope="row" | I | style="text-align: center;" | 10 || Supersimmetrie tussen kragte en materie, met beide oop en geslote snare; geen takion; standaardgroep is SO(32). |- ! scope="row" | IIA | style="text-align: center;" | 10 || Supersimmetrie tussen kragte en materie, met net geslote snare; geen takion; massalose fermione is nie-[[Chiraliteit|chiraal]]. |- ! scope="row" | IIB | style="text-align: center;" | 10 || Supersimmetrie tussen kragte en materie, met net geslote snare; geen takion; massalose fermione is chiraal. |- ! scope="row" | HO | style="text-align: center;" | 10 || Supersimmetrie tussen kragte en materie, met net geslote snare; geen takion; heteroties, bedoelende regs- en linksbewegende snare verskil; standaardgroep is SO(32). |- ! scope="row" | HE | style="text-align: center;" | 10 || Supersimmetrie tussen kragte en materie, met net geslote snare; geen takion; heteroties; standaardgroep is ''E''₈×''E''₈. |} == Ekstra dimensies == ’n Interessante aspek van die snaarteorie is dat dit ekstra dimensies voorspel. In ons huidige begrip van die [[heelal]] ken ons vier dimensies: [[Driedimensioneel|drie ruimtedimensies]] plus ’n tydsdimensie, wat saam bekend is as [[ruimtetyd]]. Volgens die snaarteorie is daar egter op ’n baie klein skaal nie net vier dimensies nie, maar 10. Die ses "ekstra" dimensies is kompak, of "opgerol", en dus nie waarneembaar nie. Die feit dat met die huidige [[deeltjieversneller]]s soos die [[Groot Hadronversneller]] nog geen ekstra dimensies gevind is nie, beteken dié dimensies moet baie kleiner wees as die lengteskaal wat die versnellers kan meet, ongeveer 10⁻¹⁵ meter. ’n Vergelyking wat dikwels gebruik word om die begrip van kompakte dimensies te verduidelik, is die volgende: ’n tuinslang is ’n voorwerp wat die mens as "eendimensioneel" waarneem, want ons sien net sy lengte. Vir ’n [[mier]] wat op die tuinslang loop, is daar benewens die lengtedimensie ook nog die dimensie rondom die tuinslang. ’n Mier sien dus ’n ekstra dimensie aan die tuinslang omdat hy so klein is. Op dieselfde manier sou ons (as makroskopiese waarnemers) klein dimensies in die alledaagse lewe kan "miskyk", terwyl dié klein dimensies wel "sigbaar" sou kon wees vir baie klein deeltjies of snare, of by baie hoë energieë (in bepaalde eksperimente in toekomstige deeltjieversnellers). In die M-teorie word vereis dat ruimtetyd 11 dimensies het.<ref name="arxiv2">{{cite journal|author=Duff, M. J.; Liu, James T. and Minasian, R. |arxiv=hep-th/9506126v2 |title=Eleven Dimensional Origin of String/String Duality: A One Loop Test|doi=10.1016/0550-3213(95)00368-3|year=1995|journal=Nuclear Physics B|volume=452|pages=261|bibcode = 1995NuPhB.452..261D }}</ref> Die oorspronklike snaarteorieë van die 1980's beskryf spesiale gevalle van die M-teorie waar die 11de dimensie ’n baie klein sirkel of lyn is, en as hierdie formulerings as fundamenteel beskou word, vereis die snaarteorie 10 dimensies. Maar die teorie beskryf ook heelalle soos ons s’n, met vier waarneembare ruimtetyddimensies, sowel as heelalle met tot 10 plat ruimtedimensies en gevalle waar die posisie in sommige van die dimensies beskryf word deur ’n [[komplekse getal]] eerder as ’n [[reële getal]]. == Sien ook == * [[Brane-kosmologie]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://whystringtheory.com/ Why String Theory] ’n Inleiding tot die snaarteorie. * [http://www.mathpages.com/home/kmath632/kmath632.htm Besprekings oor die snaarteorie] by MathPages * [http://www.sukidog.com/jpierre/strings/ Superstrings!] ’n Aanlyn handleiding * [http://zidbits.com/2011/03/a-laymans-explanation-for-string-theory/ A Layman’s Guide to String Theory] ’n Verduideliking vir die leek * [http://www.math.columbia.edu/~woit/blog/ Not Even Wrong] ’n Blog wat die snaarteorie kritiseer * [http://superstringtheory.com/ Die amptelike webtuiste van die snaarteorie] * {{Commons-kategorie inlyn|String theory}} * [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:String theory|Engelse]] en die [[:nl:Snaartheorie|Nederlandse Wikipedia]] {{Normdata}} [[Kategorie:Snaarteorie| ]] 47xyrzcbkjir9yxzxne0gn2fbbugmrn 2894081 2894080 2026-04-15T11:06:15Z Sobaka 328 /* Sien ook */ regstelling 2894081 wikitext text/x-wiki [[Beeld:String theory.svg|regs|duimnael|220px|Vlakke van vergroting: <br />1. Makroskopiese vlak: Materie <br />2. Molekulêre vlak <br />3. Atomiese vlak: protone, neutrone en elektrone <br />4. Subatomiese vlak: elektron <br />5. Subatomiese vlak: kwarke <br />6. Snaarvlak]] In [[fisika]] is die '''snaarteorie''' of '''stringteorie''' ’n versameling teorieë waarin die punt-agtige deeltjies in [[deeltjiefisika]] vervang word met [[Dimensie|eendimensionele]] voorwerpe wat [[Snaar (fisika)|snare]] of stringe genoem word.<ref name="DarkMatter">Sean Carroll, Ph.D., Caltech, 2007, The Teaching Company, ''Dark Matter, Dark Energy: The Dark Side of the Universe'', Guidebook Part 2, bl. 59, URL besoek op 7 Oktober 2013</ref> Die doelwit van die snaarteorie is om alle soorte waargenome [[elementêre deeltjie]]s te verduidelik aan die hand van die [[kwantum]]toestande van hierdie snare. Benewens die deeltjies wat voorgestel word in die [[standaardmodel]] van deeltjiefisika, sluit die snaarteorie ook [[swaartekrag]] in en dit is dus ’n kandidaat vir ’n [[teorie van alles]], ’n onafhanklike model wat alle [[Basiese natuurkrag|natuurkragte]] en vorme van [[materie]] beskryf. Dit word algemeen gebruik as ’n teoretiese werktuig en het lig gewerp op baie aspekte van die kwantumveldteorie en kwantumswaartekrag.<ref>{{cite journal |author=Klebanov, Igor en Maldacena, Juan |title=Solving Quantum Field Theories via Curved Spacetimes |journal=Physics Today |year=2009 |url=http://www.sns.ias.edu/~malda/Published.pdf |format=PDF |access-date=1 Mei 2013 |page=28 |doi=10.1063/1.3074260 |volume=62 |bibcode=2009PhT....62a..28K |archive-date= 2 Julie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130702011201/http://www.sns.ias.edu/~malda/Published.pdf |url-status=dead }}</ref> Die vroegste weergawe van die snaarteorie, die bosoniese snaarteorie, het net die deeltjies bekend as [[boson]]e ingesluit. Dit is toe ontwikkel tot die '''supersnaarteorie''', wat voorstel daar is ’n verbintenis –&nbsp;’n [[supersimmetrie]]&nbsp;– tussen bosone en die deeltjies bekend as [[fermion]]e. Die snaarteorie vereis die bestaan van ekstra [[Driedimensioneel|ruimtedimensies]] om niestrydig te wees. In realistiese fisiese modelle wat van die snaarteorie gekonstrueer is, is hierdie ekstra dimensies gewoonlik gekompakteer tot uiters klein skale. Die snaarteorie is in die laat 1960's vir die eerste keer bestudeer<ref>{{Cite web |url=http://superstringtheory.com/history/history4.html |title=argiefkopie |access-date=21 Maart 2015 |archive-date=16 Maart 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150316055201/http://superstringtheory.com/history/history4.html |url-status=dead }}</ref> as ’n teorie van die [[sterk kernkrag]] voordat dit laat vaar is ten gunste van die teorie van [[kwantum-chromodinamika]]. Daarna is besef juis die eienskappe wat die snaarteorie ongeskik maak as ’n teorie van kernfisika, maak dit ’n belowende kandidaat vir ’n kwantumteorie van swaartekrag. Vyf verskillende weergawes van die snaarteorie is ontwikkel – totdat in die middel 1990's besef is hulle is verskillende oplossings vir ’n veronderstelde 11-dimensionele teorie wat nou bekend is as die [[M-teorie]].<ref>{{cite journal |author=Schwarz, John H. |arxiv=hep-th/9807135 |title=From Superstrings to M Theory |doi=10.1016/S0370-1573(99)00016-2 |year=1999 |journal=Physics Reports |volume=315 |pages=107 |bibcode=1999PhR...315..107S}}</ref> Baie teoretiese [[fisikus|fisici]], soos [[Stephen Hawking]], [[Edward Witten]] en [[Juan Maldacena]], glo die snaarteorie is ’n stap nader aan die korrekte basiese beskrywing van die [[natuur]]: dit omvat ’n volgehoue kombinasie van die kwantumveldteorie en [[algemene relatiwiteit]], stem ooreen met insigte in kwantumswaartekrag (soos die [[holografiese beginsel]] en [[swartkolk-termodinamika]]), en het verskeie toetse geslaag vir die interne niestrydigheid daarvan. Volgens Hawking is die M-teorie "die enigste kandidaat vir ’n algehele teorie van die [[heelal]]".<ref>{{cite book |last=Hawking |first=Stephen |title=The Grand Design |year=2010 |publisher=Bantam Books |isbn=0-553-38466-X}}</ref> == Oorsig == Die beginpunt van die snaarteorie is die idee dat die punt-agtige deeltjies van [[deeltjiefisika]] ook voorgestel kan word as eendimensionele voorwerpe, wat snare genoem word. Volgens die snaarteorie kan snare op baie maniere vibreer. Op afstandskale groter as die snaarradius gee elke trillingsmodus aanleiding tot ’n verskillende soort deeltjie, waarvan die [[massa]], [[Elektriese lading|lading]] en ander eienskappe bepaal word deur die snaar se dinamika. Die verdeling en hereniging van snare stem ooreen met die emissie en absorpsie van deeltjies, wat aanleiding gee tot die wisselwerking tussen deeltjies. ’n Analogie vir snare se trillingsmodusse is ’n [[kitaar]]snaar se vorming van verskillende [[musiek]]note. In dié analogie stem verskillende note ooreen met verskillende deeltjies. In die snaarteorie stem een van die trillingsmodusse van snare ooreen met ’n massalose [[Spin (fisika)|spin]]-2-deeltjie. So ’n deeltjie word ’n [[graviton]] genoem omdat dit ’n krag bemiddel wat die eienskappe van [[swaartekrag]] (gravitasie) het. Aangesien geglo word die snaarteorie is ’n niestrydige kwantummeganikateorie, dui die bestaan van hierdie gravitontoestand daarop dat die snaarteorie ’n teorie van kwantumswaartekrag is. Daar is beide "oop" snare, wat twee eindpunte het, en "geslote" snare, wat ’n lus vorm. Die twee soorte snare tree effens verskillend op en gee aanleiding tot verskillende soorte deeltjies. Alle snaarteorieë het byvoorbeeld geslote-snaar-gravitonmodusse, maar net oop snare kan ooreenstem met die deeltjies bekend as [[foton]]e. Omdat die twee eindpunte van ’n oop snaar altyd kan ontmoet en verbind om ’n geslote snaar te vorm, bevat alle snaarteorieë geslote snare. Die vroegste snaarteorie, die bosoniese snaarteorie, sluit net die deeltjies bekend as [[boson]]e in. Dié model beskryf ’n kwantumswaartekragteorie wat ook (as oop snare ingesluit word) [[ykboson]]e soos die foton insluit. Daar is egter probleme met dié model. Die belangrikste hiervan is dat dit ’n basiese onstabiliteit het, wat waarskynlik aanleiding gee tot die (ten minste gedeeltelike) verval van [[ruimtetyd]] self. Verder sluit dit net bosone in – deeltjies wat, soos die foton, spesifieke gedragsreëls gehoorsaam. Rofweg gesproke is bosone die samestellende deeltjies van straling, maar nie van materie nie (laasgenoemde bestaan uit [[fermion]]e). Ondersoeke na hoe ’n snaar ook fermione kan insluit, het gelei tot die uitvinding van [[supersimmetrie]], ’n wiskundige verhouding tussen bosone en fermione. Snaarteorieë wat fermioniese vibrasies insluit, is nou bekend as supersnaarteorieë. Verskeie weergawes is al beskryf, maar almal word deesdae beskou as verskillende oplossings van die teorie bekend as die [[M-teorie]]. Aangesien die snaarteorie al die [[Basiese natuurkrag|basiese wisselwerkings]] insluit, ook swaartekrag, hoop baie fisici dat dit ons heelal volledig beskryf, wat dit ’n "teorie van alles" sal maak. Een van die doeleindes van huidige navorsing is om ’n oplossing vir die teorie te vind wat kwantitatief identies is aan die [[standaardmodel]], met ’n klein kosmologiese konstante, wat [[donker materie]] en ’n geloofwaardige meganisme vir die [[Inflasie (kosmologie)|kosmiese inflasie]] bevat. Dit is nog nie bekend of die snaarteorie so ’n oplossing bied nie. Een van die uitdagings is dat die volle teorie nog nie ’n bevredigende definisie in alle omstandighede het nie. Die verstrooiing van snare word die beste gedefinieer aan die hand van die tegnieke van die [[verstoringsteorie]], maar dit is nog nie bekend hoe om die snaarteorie te definieer as verstoring buite rekening gelaat word nie. Dit is ook nog nie duidelik of daar enige beginsel is waarvolgens die snaarteorie sy [[vakuumtoestand]] kies nie – dit is die ruimtetyd-konfigurasie wat die eienskappe van ons heelal bepaal. == Snare == [[Beeld:World lines and world sheet.svg|links|duimnael|250px|Wisselwerking in die subatomiese wêreld: wêreldlyne van puntdeeltjies in die Standaardmodel en ’n wêreldoppervlak van snare in die snaarteorie.]] Die snaarteorie veronderstel [[subatomiese deeltjie]]s is in werklikheid klein, trillende, eendimensionele snare. Verskillende trillingswyses of {{nowrap|-modusse}} van ’n snaar word dan waargeneem as verskillende deeltjies, soos die foton of graviton. Die beweging van ’n puntdeeltjie kan uitgebeeld word met ’n skets van sy posisie met betrekking tot [[tyd]]. Die resultaat sal die [[wêreldlyn]] van die deeltjie in ruimtetyd voorstel. Op dieselfde manier kan ’n mens ’n skets teken wat die vooruitgang van ’n snaar voorstel namate tyd verloop. Die snaar, wat self soos ’n klein lyn lyk, sal volgens ’n tweedimensionele oppervlak, bekend as ’n [[wêreldoppervlak]], beweeg. Die verskillende soorte snare (wat aanleiding gee tot verskillende deeltjies) is te sien as golwe op hierdie oppervlak. ’n Geslote snaar lyk soos ’n klein lus, en daarom sal sy wêreldoppervlak soos ’n pyp lyk. ’n Oop snaar lyk soos ’n segment met twee eindpunte, en sy wêreldoppervlak sal dus soos ’n strook lyk. Snare kan verdeel en verenig. Dit word weerspieël deur die vorm van hul wêreldoppervlak, of meer presies deur die [[topologie]] daarvan. As ’n geslote snaar byvoorbeeld verdeel, sal sy wêreldoppervlak lyk soos ’n enkele pyp wat in twee pype verdeel het. Hierdie topologie word dikwels ’n "broek" genoem (sien skets links). As ’n geslote snaar verdeel en sy twee dele later herenig, sal sy wêreldoppervlak lyk soos ’n enkele pyp wat in twee deel en dan herenig, wat ook lyk soos ’n [[torus]] wat aan twee pype verbind is (die een stel die inkomende snaar voor en die ander een die uitgaande snaar). ’n Oop snaar wat dieselfde doen, sal ’n wêreldoppervlak hê wat lyk soos ’n [[sirkelring]] wat aan twee pype verbind is. == Brane == In die snaarteorie en verwante teorieë is ’n [[braan]] ’n ruimtelik uitgestrekte voorwerp. ’n Puntdeeltjie kan byvoorbeeld gesien word as ’n braan van dimensie nul (0-braan), terwyl ’n snaar gesien kan word as ’n braan met dimensie een (1-braan). Daar kan ook brane met meer dimensies wees, soos ’n "p"-braan met dimensie "p". Die woord braan is afgelei van "membraan", wat verwys na ’n tweedimensionele braan. Brane is dinamiese voorwerpe wat deur ruimtetyd kan versprei volgens die reëls van [[kwantummeganika]]. Hulle het massa en kan ook ander eienskappe soos lading hê. D-brane is ’n belangrike klas brane by oop snare. Terwyl ’n oop snaar deur ruimtetyd beweeg, word vereis dat sy eindpunte op ’n D-braan lê. "D" verwys hier na die feit dat ons ’n sekere wiskundige voorwaarde aan die stelsel stel bekend as die [[Dirichlet-randvoorwaarde]]. Die bestudering van D-brane in die snaarteorie het gelei tot belangrike resultate soos die [[AdS/CFT-dualiteit]], wat lig gewerp het op baie probleme in die kwantumveldteorie. == Dualiteite == In [[fisika]] verwys die term "dualiteit" na ’n situasie waar twee skynbaar verskillende stelsels soortgelyk blyk te wees. As twee teorieë deur ’n dualiteit verbind word, beteken dit die een teorie kan op ’n manier verander word sodat dit eindelik ooreenstem met die ander een. Die twee teorieë is dus verskillende beskrywings van dieselfde verskynsel. In ’n poging om ’n kandidaat vir ’n "teorie van alles" te wees, verskaf die snaarteorie baie voorbeelde van dualiteit tussen verskillende fisikateorieë en dit kan dus gebruik word as ’n werktuig om die verhouding tussen dié teorieë te verstaan.<ref>http://ncatlab.org/nlab/show/duality+in+string+theory ''Duality in string theory''</ref> === S-, T- en U-dualiteit === Dit is dualiteite wat skynbaar teenstrydige eienskappe van snaarteorieë verbind. Groot en klein afstandskale en sterk en swak verbindingsterktes is eienskappe wat nog altyd gedui het op baie uiteenlopende gedragsperke van ’n fisiese stelsel in beide klassieke en kwantumfisika. Maar snare kan die verskil tussen groot en klein en tussen sterk en swak verdoesel, en dis hoe die vyf baie verskillende snaarteorieë eindelik geblyk het verwant te wees. T-dualiteit laat groot en klein afstandskale in snaarteorieë by mekaar aansluiting vind, en S-dualiteit sterk en swak verbindingsterktes. U-dualiteit verbind T- en S-dualiteit. === M-teorie === Voor die 1990's het snaarteoretici geglo daar is vyf uiteenlopende supersnaarteorieë: tipes I, IIA, IIB en die twee variante van die heterotiese snaarteorie, SO(32) en ''E''₈×''E''₈. Daar is geglo net een van hierdie vyf teorieë is die korrekte "teorie van alles" – en dit is die een waarvan die lae energieperk, met 10 ruimtetyddimensies gekompakteer tot vier, ooreenstem met die fisika-elemente wat vandag in ons wêreld waargeneem word. Tans word geglo dié aanname is verkeerd en dat die vyf snaarteorieë verbind word deur die dualiteite wat hierbo beskryf word. Die bestaan van hierdie dualiteite dui daarop dat hierdie vyf teorieë eintlik spesiale gevalle is van ’n meer basiese teorie, wat die [[M-teorie]] genoem word.<ref>{{cite journal |last1=Witten |first1=Edward |year=1995 |title=String theory dynamics in various dimensions |journal=Nuclear Physics B |volume=443 |issue=1 |pages=85–126 |doi=10.1016/0550-3213(95)00158-O|arxiv = hep-th/9503124 |bibcode = 1995NuPhB.443...85W }}</ref> {| class="wikitable" |+ Snaarteorie-besonderhede volgens tipe en getal ruimtetyddimensies |- ! scope="col" | Tipe ! scope="col" | Ruimtetyddimensies ! scope="col" | Besonderhede |- ! scope="row" | Bosonies | style="text-align: center;" | 26 || Net [[boson]]e, geen [[fermion]]e, dus net kragte, geen materie; met beide oop en geslote snare; groot tekortkoming: ’n deeltjie met ’n denkbeeldige massa, die [[takion]], veroorsaak ’n onstabiliteit in die teorie. |- ! scope="row" | I | style="text-align: center;" | 10 || Supersimmetrie tussen kragte en materie, met beide oop en geslote snare; geen takion; standaardgroep is SO(32). |- ! scope="row" | IIA | style="text-align: center;" | 10 || Supersimmetrie tussen kragte en materie, met net geslote snare; geen takion; massalose fermione is nie-[[Chiraliteit|chiraal]]. |- ! scope="row" | IIB | style="text-align: center;" | 10 || Supersimmetrie tussen kragte en materie, met net geslote snare; geen takion; massalose fermione is chiraal. |- ! scope="row" | HO | style="text-align: center;" | 10 || Supersimmetrie tussen kragte en materie, met net geslote snare; geen takion; heteroties, bedoelende regs- en linksbewegende snare verskil; standaardgroep is SO(32). |- ! scope="row" | HE | style="text-align: center;" | 10 || Supersimmetrie tussen kragte en materie, met net geslote snare; geen takion; heteroties; standaardgroep is ''E''₈×''E''₈. |} == Ekstra dimensies == ’n Interessante aspek van die snaarteorie is dat dit ekstra dimensies voorspel. In ons huidige begrip van die [[heelal]] ken ons vier dimensies: [[Driedimensioneel|drie ruimtedimensies]] plus ’n tydsdimensie, wat saam bekend is as [[ruimtetyd]]. Volgens die snaarteorie is daar egter op ’n baie klein skaal nie net vier dimensies nie, maar 10. Die ses "ekstra" dimensies is kompak, of "opgerol", en dus nie waarneembaar nie. Die feit dat met die huidige [[deeltjieversneller]]s soos die [[Groot Hadronversneller]] nog geen ekstra dimensies gevind is nie, beteken dié dimensies moet baie kleiner wees as die lengteskaal wat die versnellers kan meet, ongeveer 10⁻¹⁵ meter. ’n Vergelyking wat dikwels gebruik word om die begrip van kompakte dimensies te verduidelik, is die volgende: ’n tuinslang is ’n voorwerp wat die mens as "eendimensioneel" waarneem, want ons sien net sy lengte. Vir ’n [[mier]] wat op die tuinslang loop, is daar benewens die lengtedimensie ook nog die dimensie rondom die tuinslang. ’n Mier sien dus ’n ekstra dimensie aan die tuinslang omdat hy so klein is. Op dieselfde manier sou ons (as makroskopiese waarnemers) klein dimensies in die alledaagse lewe kan "miskyk", terwyl dié klein dimensies wel "sigbaar" sou kon wees vir baie klein deeltjies of snare, of by baie hoë energieë (in bepaalde eksperimente in toekomstige deeltjieversnellers). In die M-teorie word vereis dat ruimtetyd 11 dimensies het.<ref name="arxiv2">{{cite journal|author=Duff, M. J.; Liu, James T. and Minasian, R. |arxiv=hep-th/9506126v2 |title=Eleven Dimensional Origin of String/String Duality: A One Loop Test|doi=10.1016/0550-3213(95)00368-3|year=1995|journal=Nuclear Physics B|volume=452|pages=261|bibcode = 1995NuPhB.452..261D }}</ref> Die oorspronklike snaarteorieë van die 1980's beskryf spesiale gevalle van die M-teorie waar die 11de dimensie ’n baie klein sirkel of lyn is, en as hierdie formulerings as fundamenteel beskou word, vereis die snaarteorie 10 dimensies. Maar die teorie beskryf ook heelalle soos ons s’n, met vier waarneembare ruimtetyddimensies, sowel as heelalle met tot 10 plat ruimtedimensies en gevalle waar die posisie in sommige van die dimensies beskryf word deur ’n [[komplekse getal]] eerder as ’n [[reële getal]]. == Sien ook == * [[Braan-kosmologie]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://whystringtheory.com/ Why String Theory] ’n Inleiding tot die snaarteorie. * [http://www.mathpages.com/home/kmath632/kmath632.htm Besprekings oor die snaarteorie] by MathPages * [http://www.sukidog.com/jpierre/strings/ Superstrings!] ’n Aanlyn handleiding * [http://zidbits.com/2011/03/a-laymans-explanation-for-string-theory/ A Layman’s Guide to String Theory] ’n Verduideliking vir die leek * [http://www.math.columbia.edu/~woit/blog/ Not Even Wrong] ’n Blog wat die snaarteorie kritiseer * [http://superstringtheory.com/ Die amptelike webtuiste van die snaarteorie] * {{Commons-kategorie inlyn|String theory}} * [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:String theory|Engelse]] en die [[:nl:Snaartheorie|Nederlandse Wikipedia]] {{Normdata}} [[Kategorie:Snaarteorie| ]] giq90p9dplft44rfwzo2risidxanrp8 0 101557 2893940 2892193 2026-04-14T20:00:15Z JMK 649 skakel 2893940 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Ds GNP Cloete.jpg|duimnael|regs|170px|Ds. G.N.P. Cloete, leraar van 1952 tot sy aftrede in 1965.]] [[Beeld:NG_kerk_Quaggapoort_Attie_Delport.jpg|duimnael|links|240px|Die NG kerk Quaggapoort, waarvan ds. P.J.N. Smal die hoeksteen op [[27 April]] [[1946]] gelê het. [[Hendrik Vermooten]] was die argitek.]] [[Beeld:Ds JMC Horn.jpg|duimnael|170px|regs|Ds. J.M.C. Horn, leraar van 1965 tot 1969.]] [[Beeld:Ds JS van Dyk.jpg|duimnael|regs|170px|Ds. J.S. van Dyk, leraar van 1966 tot 1970.]] [[Beeld:Ds CH Badenhorst.jpg|duimnael|regs|170px|Ds. C.H. Badenhorst, leraar van 1969 tot 1978. Hy is daarna op [[14 Januarie]] [[1978]] in die [[NG gemeente Koedoesrand|gemeente Koedoesrand]] bevestig, alwaar hy op [[20 November]] [[1988]] sy emeritaat aanvaar het.]] Die '''NG gemeente Quaggapoort''' is ’n gemeente van die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk]] in [[Pretoria]]. == Agtergrond == Op [[23 Oktober]] [[1942]] het ds. J. Adler die kerkraad van [[NG gemeente Pretoria-Wes|Pretoria-Wes]] meegedeel dat die Ring van Pretoria verlang dat die kerkraad tot afstigting sal oorgaan. Dit blyk egter uit die notuleboek dat die kerkraad intussen geen brief van die Ring van Pretoria in sake afstigting ontvang het nie. Op [[20 Augustus]] [[1943]] rig diaken H.C. du Preez aan die kerkraad die versoek om die stadsraad van Pretoria te nader en 'n stuk grond te Iscordorp aan te vra waarop ter geleëner tyd 'n saal opgerig kan word. Die kerkraad stem hierdie versoek toe en keur dit ook goed dat die gemeentelede wat op Iscordorp woon intussen geld vir die beoogde saal insamel. Voorts is 'n kommissie benoem om die hoofde van Iscorfabriek te gaan spreek in sake kerkgrond te Iscordorp. == Afstigting == Later besluit die kerkraad om tot afstigting oor te gaan en om met die oog daarop waarborg- en memorielyste in die gebied ten weste van Buitekantstraat te laat sirkuleer. Op die kerkraadsvergadering van [[17 Maart]] [[1944]] word besluit dat die stigting van die nuwe gemeente op Saterdag [[15 April]] sal plaasvind. Op dieselfde vergadering versoek ouderling T.N. Benadé namens die deel wat afstig, dat die bydrae wat die te worde afgestigte deel gedurende Maart 1944 gestort het, asook die opbrengs van 'n geleentheid wat op 31 Maart in Proklamasieheuwel gehou sou word en 'n sekere aantal kopieë van Die Herder (die Ringsblad van Pretoria) aan die nuwe dogtergemeente gegee word. Die kerkraad van Pretoria-Wes stem hierdie versoek toe, en skenk daarbenewens die ou kerkklok wat vroeër deur Pretoria-Wes gebruik is, asook nog 10 banke uit die Burgersaal. Saterdag [[15 April]] [[1944]], is die gemeente Quaggapoort dan van die moedergemeente Pretoria-Wes afgestig. 1944 was een van die vrugbaarste jare vir gemeentestigting in die Transvaalse Kerk, want benewens Quaggapoort is ook nog in daardie jaar gestig: [[NG gemeente Krugersdorp|Krugersdorp-Noord]], [[NG gemeente Villieria|Villieria]], [[NG gemeente Bezuidenhoutsvallei|Bezuidenhoutsvallei]], [[NG gemeente Lyttelton|Lyttelton]] (as Pretoria-Suid), Rustenburg-Oos, Kriel (Maraisburg), [[NG gemeente Johannesburg-Wes|Johannesburg-Wes]], Sanddrif, [[NG gemeente Parkhurst|Parkhurst]], Onderstepoort, [[NG gemeente Randburg|Randburg]] (as Ferndale), Bremersdorp, Albertyn (Ellisras), en [[NG gemeente Vereeniging-Wes|Vereeniging-Wes]]; dus 15 gemeentes. In 1945 is nege afgestig, in 1946 12, in 1947 11, in 1948 ses en in 1949 10. Dit kom neer op 63 gemeentes binne ses jaar. Tussen 1950 en 1959 is nog 120 gemeentes gestig sodat die Transvaalse kerk, wat in 1939 uit 121 gemeentes bestaan het, binne 20 jaar aangegroei het tot 325 gemeentes. Op die latere kerkterrein was daar bokseile gespan waaronder toe eers die dag 'n basaar gehou is ter stywing van die fondse van die nuwe gemeente wat in die middag nog gestig moes word. Om drieuur die middag het die Ringskommissie van die Ring van Pretoria saam met die gemeente vir die stigting vergader. Met 'n meerderheid van stemme is besluit dat die naam van die nuwe gemeente Quaggapoort sal wees. == Bruidskat == Die nuwe kerkraad van Quaggapoort het dadelik sake aangepak. Op Maandagaand [[24 April]] om seweuur hou die kerkraad sy eerste vergadering. Op dieselfde vergadering word besluit dat ouderlinge J.P. Basson, C.I. Greyling en T.N. Benadé die kerkraad van die moedergemeente in sake die beloofde bruidskat sal ontmoet. Hierdie ontmoeting het op [[27 April]] [[1944]] plaasgevind, en nie sonder vrug nie. Die moeder kerkraad besluit om aan die dogter 'n bruidskat van £2 000 te gee. Hierdie bedrag sou aan Quaggapoort uitbetaal word sodra laasgenoemde 'n aanvang met die bou van 'n pastorie of kerk maak. Voorts besluit die moederkerkraad om ook nog twee erwe in Proklamasieheuwel te skenk. Die gemeente se eerste herder en leraar, ds. P.J.N. Smal, is op [[26 Mei]] [[1945]] bevestig. == Kerkbou == Daar is onmiddellik voorbereidings vir die bou van 'n kerk getref, want die gemeente het geen behoorlike plek van aanbidding gehad nie. Aanvanklik is die eredienste in 'n dubbele klaskamer op die boonste verdieping van die Proklamasieheuwel-skool waargeneem. Op [[27 April]] [[1947]] kon die gemeente egter 'n sierlike en ruim kerkgebou inwy. Die kerkargitek [[Hendrik Vermooten]] en Maria Magdalena de Wet is op [[8 Julie]] [[1950]] in een van sy eerste kerke, Quaggapoort, getroud. Ds. Simon Vermooten het hulle getrou en die orreliste was Duxie Joubert. Met die loop van die jare het die ledetal van Quaggapoort so snel vermeerder dat die kerkraad al spoedig planne moes beraam met die oog op intensiewe bearbeiding. So is daar dan op [[22 Januarie]] [[1949]] 'n dogtergemeente, [[NG gemeente Wespoort|Wespoort]], afgestig. Tydens ds. Hannes Krüger se dienstyd van 1975 tot 1982 was sy dogter Hanli Stapela, wat later ’n internasionale operasangeres geword het, jare lank die orreliste. Ds. Krüger het sy ander dogter, Louise, op [[27 Junie]] [[1981]] in dié kerk in die huwelik bevestig. == Enkele leraars == * Petrus Jacobus Nicolaas Smal, 1945–1951 (ontvang demissie vir verder studie) * Gert Nicolaas Petrus Cloete, 1952–1965 (aanvaar sy emeritaat) * Jan Mattheüs Christiaan Horn, 1965–1969 * Jacobus Stephanus van Dyk, 1966–1970 * Casper Hendrik Badenhorst, 1969–1978 * Christo Viljoen (tentmaker) == Bronne == * {{af}} [[Phil Olivier|Olivier, ds. P.L.]] (samesteller), ''[[Ons gemeentelike feesalbum]]''. Kaapstad en Pretoria: N.G. Kerk-uitgewers, 1952. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{af}} [http://www.ngkerkquaggapoort.co.za/ Die gemeente se webtuiste]. URL besoek op 30 Julie 2015. * {{en}} [https://www.google.com/maps/@-25.752513,28.132017,3a,75y,134.41h,92.77t/data=!3m4!1e1!3m2!1s3yFB-6Uz_ogYAyTrkblC1A!2e0!6m1!1e1 Die kerkgebou by Sishenstraat 4, Wespark, soos te sien op Google Maps]. URL besoek op 31 Julie 2015. {{koördinate|25|45|10|S|28|07|56|O|region:ZA_type:landmark|aansig=titel}} {{DEFAULTSORT:Quaggapoort, NG gemeente}} [[Kategorie:Nederduitse Gereformeerde Kerk in Groot-Pretoria]] 1tmrtubtby5de356vuxp0gcep4tnivz 0 102059 2893864 2893802 2026-04-14T13:54:51Z Aliwal2012 39067 /* Mynramp */ taal 2893864 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Suid-Afrikaanse dorp | naam = Vaal Reefs | ander_naam = | nedersetting_tipe = Myndorp | beeld_stadsilhoeët = Wikimania by Rehman - 2018-07-17 - A001 - Precon.jpg | beeldbyskrif = Lugfoto van Vaal Reefs-goudmyn.<br/>Erkenning aan [[:en:User:Rehman|Rehman]], Wikimania 2018. | duimdrukkeretiketposisie= onderkant | latd = 26 |latm = 55 |lats = 44 | longd = 26 |longm = 44 |longs = 10 | provinsie = Noordwes | distrik = Dr. Kenneth Kaunda | munisipaliteit = Matlosana | stigtingsdatum = | regeringstipe = | leier_party = | leiertitel = | leiernaam = | oppervlakvoetnotas = <ref name=census2001>[http://census2001.adrianfrith.com/place/61919 Vaal Reefs] tydens die 2001-Sensus.</ref> | oppervlak_totaal_km2 = 6.15 | hoogte_m = | bevolking_totaal = 11345 | bevolking_soos_op = 2001 | bevolkingvoetnotas = <ref name=census2001/> | demografie1_voetnotas = <ref name=census2001/> | persent_swart = 94.8% | persent_kleurling = 0.2% | persent_asiër = | persent_wit = 5.0% | persent_ander = <!-- demografie (deel 2) --> | demografie2_voetnotas = <ref name=census2001/> | demographics2_title1 = [[Xhosa]] | demographics2_info1 = 34.7% | demographics2_title2 = [[Sotho]] | demographics2_info2 = 26.1% | demographics2_title3 = [[Tswana]] | demographics2_info3 = 14.3% | demographics2_title4 = [[Tsonga]] | demographics2_info4 = 6.0% | demographics2_title5 = Ander | demographics2_info5 = 18.9% | poskode = | poskode2 = | skakelkode = 018 | sensuskode = | webwerf = }} '''Vaal Reefs''' is 'n myndorp met 'n gouddraende rif wat naby die dorp [[Orkney, Noordwes|Orkney]] in die [[Dr. Kenneth Kaunda-distriksmunisipaliteit]] in die [[Noordwes]]provinsie, in [[Suid-Afrika]] ontgin word. Die dorp Orkney is die tuiste van 'n groot goudmynbou-operasie wat oorspronklik besit is deur [[AngloGold Ashanti]], 'n maatskappy wat oorspronklik in 1944 onder die naam Vaal Reefs Exploration and Mining Company Limited opgerig is.<ref name=aga>{{cite web|title=Group information|url=http://www.anglogold.com/subwebs/informationforinvestors/reports08/annualreport08/files/group_info.pdf|publisher=AngloGold Ashanti Limited|access-date=27 August 2014}}</ref> == Mynramp == Op 10 Mei 1995 het 104 mynwerkers in 'n mynongeluk gesterf. 'n Ondergrondse lokomotief het in 'n hysbakskag aan die rand van vlak 56 geval, 1 676 meter (5 499 voet) onder die oppervlak, op die hysbakhok beland en veroorsaak dat dit 460 meter (1 510 voet) na die bodem geval het.<ref name=indep>{{cite web|title=Locomotive crushes 105 gold miners|url=https://www.independent.co.uk/news/world/locomotive-crushes-105-gold-miners-1619145.html|publisher=The Independent|access-date=27 August 2014}}</ref> Dit is die dodelikste hysbakramp ooit.<ref>[http://www.miningweekly.com/print-version/vaal-reefs-tragedy-commemorated-2005-05-10 Vaal Reefs Tragedy Commemorated]</ref> Hierdie tragedie het twee belangrike veranderinge in die mynbedryf teweeggebring: Die onmiddellike implementering van 'n nuwe Wet op Gesondheid en Veiligheid en aandeelhouers wat vergoeding aan oorlede werkers se afhanklikes moet betaal. In hierdie geval het 431 afhanklikes begunstigdes van die Vaal Reefs Disaster Trust geword. Hulle woon (of het gewoon) regoor Suid-Afrika (114), Lesotho (219), Mosambiek (54), Botswana (31) en Eswatini (13).<ref>{{Cite web |url=http://vrdt.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=47&Itemid=27 |title=About Vaal Reefs Disaster Trust |access-date=11 June 2015 |archive-date=27 June 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120627100825/http://vrdt.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=47&Itemid=27 |url-status=dead }}</ref> == Sien ook == * [[Lys van dorpe in Suid-Afrika]] == Verwysings == {{Verwysings}} {{Suid-Afrikaanse distriksmunisipaliteit navbox|DC40}} [[Kategorie:Nedersettings in Noordwes]] qb1v1y046x5daqwbjuzo11ozq43sq09 0 104583 2894015 2809179 2026-04-15T05:58:05Z Oesjaar 7467 Verbeter 2894015 wikitext text/x-wiki [[Lêer:MNBPRickettsBatteryPainting.jpg|duimnael|280px|Die ''Eerste Slag van Bull Run'' tydens die [[Amerikaanse Burgeroorlog]]]] [[Lêer:Battle of Gettysburg.jpg|duimnael|280px|Die ''Slag van Gettysburg'', Amerikaanse Burgeroorlog, 1863]] 'n '''Burgeroorlog''' is 'n [[oorlog]] waarin die strydende partye burgers van dieselfde [[land]] of [[ryk]] is. Burgeroorloë word dikwels om [[godsdiens]]tige, [[Etniese groepe en kulture|etniese]] of [[politiek]]e redes gevoer, maar is soms slegs 'n stryd tussen mededingende groepe. Die doel van een kant kan wees om beheer oor die land of streek te neem, onafhanklikheid vir 'n streek te bereik of om regeringsbeleid te verander.<ref name=fearon>James Fearon, [http://www.foreignaffairs.org/20070301faessay86201/james-d-fearon/iraq-s-civil-war.html "Iraq's Civil War"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070317031517/http://www.foreignaffairs.org/20070301faessay86201/james-d-fearon/iraq-s-civil-war.html |date=2007-03-17 }} in ''Foreign Affairs'', Maart/April 2007.</ref> Die stryd kan met 'n bloedbad of selfs [[volksmoord]] gepaardgaan. Burgeroorloë lei dikwels tot 'n lang voortslepende stryd. As gevolg hiervan eis die deursnee-burgeroorlog 'n hoë tol aan menselewens.<ref>{{cite news |last=Wong |first=Edward |title=A Matter of Definition: What Makes a Civil War, and Who Declares It So? |url=http://www.nytimes.com/2006/11/26/world/middleeast/26war.html?pagewanted=all |access-date=12 Maart 2012 |newspaper=The New York Times |date=26 November 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204065905/http://www.nytimes.com/2006/11/26/world/middleeast/26war.html?pagewanted=all |archive-date=4 Desember 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> 'n Burgeroorlog is 'n hoë intensiteitskonflik, wat gereeld gewapende magte behels, wat volgehoue, georganiseerde en op grootskaal is. <ref name=hironaka3>Ann Hironaka, ''Neverending Wars: The International Community, Weak States, and the Perpetuation of Civil War'', Harvard University Press: Cambridge, Mass., 2005, p. 3, {{ISBN|0-674-01532-0}}</ref> Die burgeroorloë wat sedert die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] gevoer is, het gemiddeld net langer as vier jaar geduur. Dis 'n dramatiese styging van die een-en-'n-half jaar gemiddelde vir die tydperk 1900–1944.<ref>Hironaka, 2005, bl. 1, 4-5</ref> Terwyl die aantal nuwe burgeroorloë sedert die middel van die 19de eeu relatief bestendig gebly het, het die toenemende duur daarvan tot 'n toename in die aantal burgeroorloë wat op 'n gegewe tyd gevoer word gelei. As voorbeeld was daar nie meer as vyf gelyklopende burgeroorloë in die eerste helfte van die 20ste eeu nie, terwyl daar meer as 20 konkurrente burgeroorloë net voor die einde van die [[Koue Oorlog]] was. Sedert 1945 het burgeroorloë tot die dood van meer as 25 miljoen mense, asook die gedwonge verplasing van miljoene meer, gelei. Burgeroorloë het verder tot die ekonomiese ineenstorting van verskeie lande, soos [[Somalië]], [[Burma]] (Myanmar), [[Uganda]] en [[Angola]], gelei.<ref>Hironaka (2005), pp. 1-2, 4-5</ref> == Formele klassifikasie == [[Lêer:T-62 et T-55 détruits durant la guerre civile éthiopienne en 1991.jpg|links|duimnael|Plaaslike inwoners loop verby 'n T-62 Sowjettenk buite die Presidensiële Paleis in [[Addis Abeba]] na 'n geveg tussen rebelle en die regering tydens die Ethiopiese Burgeroorlog (1991)]] James Fearon, 'n kenner van burgeroorloë aan die Stanford Universiteit, definieer 'n burgeroorlog as 'n gewelddadige konflik binne 'n land wat geveg word deur georganiseerde groepe wat daarop gemik is om in die sentrum of in 'n streek mag te neem, of om regeringsbeleid te verander.<ref name=fearon/> Ann Hironaka spesifiseer verder dat die een kant van 'n burgeroorlog die [[staat]] is.<ref name=hironaka3/> Die intensiteit waarteen burgerlike onrus oorgaan in 'n burgeroorlog, word deur akademici betwis. Sommige politieke wetenskaplikes definieer 'n burgeroorlog as 'n konflik met meer as 1000 ongevalle<ref name=fearon/> terwyl ander verder spesifiseer dat minstens 100 van elke kant af moet kom.<ref>Edward Wong, [https://www.nytimes.com/2006/11/26/world/middleeast/26war.html?_r=1&oref=slogin "A Matter of Definition: What Makes a Civil War, and Who Declares It So?"] ''New York Times'' November 26, 2006</ref> Die ''Correlates of War'', 'n datastel wat algemeen gebruik word deur geleerdes van konflik, klassifiseer burgeroorloë as meer as 1000 oorlogsverwante ongevalle per jaar in die konflik. Hierdie koers is byvoorbeeld 'n klein fraksie van die miljoene wat in die Tweede Soedanese Burgeroorlog en in die Kambodjaanse Burgeroorlog gedood is, maar sluit verskeie hoogs gepubliseerde konflikte uit, soos "''The Troubles''" van [[Noord-Ierland]] en die stryd van die [[African National Congress]] in die [[apartheid]]sera [[Suid-Afrika]].<ref name=hironaka3/> Op grond van die 1000-sterftes per jaar-kriterium was daar 213 burgeroorloë van 1816 tot 1997, waarvan 104 vanaf 1944 tot 1997 plaasgevind het.<ref name=hironaka3/> As 'n mens die minder streng 1000 ongevalle-kriterium gebruik, was daar tussen 1945 en 2007 meer as 90 burgeroorloë, met 20 deurlopende burgeroorloë vanaf 2007.<ref name=fearon/> Die [[Geneefse konvensies]] definieer nie spesifiek die term "burgeroorlog" nie. Desondanks word die verantwoordelikhede van partye uiteengesit in "gewapende konflik wat nie internasionaal is nie". Dit sluit in burgeroorloë. Daar word egter geen spesifieke definisie van burgeroorlog in die teks van die konvensies verskaf nie. Desondanks het die Internasionale Komitee van die [[Rooi Kruis]] (ICRC) probeer om deur middel van sy kommentaar op die Konvensies van Genève 'n verduideliking te gee, en daarop gewys dat die konvensies "so algemeen, so vaag is, dat baie van die afvaardigings gevrees het dat dit gebruik kan word om enige daad te dek wat gepleeg word met geweld". Gevolglik maak die kommentare voorsiening vir verskillende "voorwaardes" waarop die toepassing van die Konvensies van Genève afhanklik sal wees. Die kommentaar wys egter daarop dat dit nie as rigiede toestande vertolk moet word nie. Die voorwaardes wat die ICRC in sy kommentaar gelys is, is soos volg: "Dat die Party in opstand teen die ''[[de jure]]'' regering 'n georganiseerde militêre mag het, 'n gesag wat verantwoordelik is vir sy dade, wat binne 'n bepaalde gebied optree en die middele het om respek en respek te verseker vir die konvensie."<ref>Final Record of the Fourth Geneva Convention|Diplomatic Conference of Geneva of 1949, (Volume II-B, p. 121)</ref><ref>Sien ook die Internasionale Komitee van die Rooi Kruis [http://www.icrc.org/ihl.nsf/COM/375-590006?OpenDocument commentary] oor die Third 1949 Geneva Convention, Article III, Section "A. Cases of armed conflict" vir die ICRC se intrepretasie van die definisie en lys van voorgestelde alternatiewe bewoording</ref> == Enkele voorbeelde == Voorbeelde van burgeroorloë ter illustrasie: * [[Amerikaanse Burgeroorlog]] * [[Libiese Burgeroorlog]] * [[Meksikaanse Rewolusie]] * [[Siriese Burgeroorlog]] * [[Spaanse Burgeroorlog]] == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == * {{Commonskat-inlyn|Civil wars}} * {{Wikt-inlyn|burgeroorlog}} {{Normdata}} [[Kategorie:Oorloë]] lb9gpj77gvap4afjyd1t8qdjiq1piw3 0 107258 2893943 2603380 2026-04-14T20:20:01Z JMK 649 kyk ook 2893943 wikitext text/x-wiki : ''Hierdie artikel handel oor die etniese groep. Vir die taal, sien [[Skots-Gaelies]].'' {{Etniese groep | beeld = [[Lêer:FamousScotts2.jpg|300px]] | onderskrif = | groep = Skotte | bevolking = ca. 28–40 miljoen<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.gov.scot/Publications/2009/05/28141101/6 |title=The Scottish Diaspora and Diaspora Strategy: Insights and Lessons from Ireland |publisher=Scottish Government |date=Mei 2009 |accessdate=17 Maart 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190115185104/https://www2.gov.scot/Publications/2009/05/28141101/6 |archive-date=15 Januarie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> | plek = {{vlagland|Verenigde State}} 6 miljoen Skotte<br />5,4 miljoen Skots-Iere<ref name="cancensus">{{en}} {{cite web |url=http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-geo_id=01000US&-parsed=true&-ds_name=ACS_2008_1YR_G00_&-_lang=en&-_caller=geoselect&-format= |title=American Community Survey 2008 by the US Census Bureau estimates 5,827,046 people claiming Scottish ancestry and 3,538,444 people claiming Scotch-Irish ''ancestry'' |website=factfinder.census.gov |archive-url=https://web.archive.org/web/20120107121635/http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y |archive-date= 7 Januarie 2012 |url-status=dead |df=dmy-all |accessdate=10 Februarie 2016 }}</ref><ref>{{en}} [http://www.parade.com/articles/editions/2004/edition_10-03-2004/featured_0 Who are the Scots-Irish?]</ref><br /> {{vlagland|Kanada}} 4,7 miljoen<ref>{{en}} [http://www12.statcan.ca/english/census06/data/highlights/ethnic/pages/Page.cfm?Lang=E&Geo=PR&Code=01&Data=Count&Table=2&StartRec=1&Sort=3&Display=All&CSDFilter=5000 2006 Canadian Census] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091101151108/http://www12.statcan.ca/english/census06/data/highlights/ethnic/pages/Page.cfm?Lang=E&Geo=PR&Code=01&Data=Count&Table=2&StartRec=1&Sort=3&Display=All&CSDFilter=5000 |date= 1 November 2009 }}</ref><br /> {{vlagland|Skotland}} 4,4 miljoen<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.scotlandscensus.gov.uk/en/censusresults/bulletinr2.html |title=Statistical Bulletins |work=scotlandscensus.gov.uk |archive-url=https://web.archive.org/web/20131118071543/http://www.scotlandscensus.gov.uk/en/censusresults/bulletinr2.html |archive-date=18 November 2013 |url-status=live |df=dmy-all |accessdate=10 Februarie 2016 }}</ref><br /> {{vlagland|Australië}} 1,8 miljoen<ref name="abs.gov.au">{{en}} {{cite web |url=http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Lookup/2071.0main+features902012-2013 |title=ABS Ancestry |year=2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170923063342/http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Lookup/2071.0main%20features902012-2013 |archive-date=23 September 2017 |url-status=live |df=dmy-all |accessdate=10 Februarie 2016 }}</ref><br /> {{vlagland|Engeland}} 795&nbsp;000<br /> {{vlagland|Noord-Ierland}} 760&nbsp;620<br /> {{vlagland|Argentinië}} 100&nbsp;000<br /> {{vlagland|Chili}} 80&nbsp;000<br /> {{vlagland|Frankryk}} 45&nbsp;000<br /> {{vlagland|Pole}} 15&nbsp;000<br /> {{vlagland|Nieu-Seeland}} 12&nbsp;792<ref name="stats.gov.nz">{{en}} [http://www2.stats.govt.nz/domino/external/pasfull/pasfull.nsf/web/Reference+Reports+2001+Census:+Ethnic+Groups+2001+TableEthnic+group+-+up+to+three+responses+(total+responses)+and+sex,+for+the+census+usually+resident+population+count,+1991,+1996+and+2001/$FILE/Table%202a.xls stats.govt.nz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160616195213/http://www2.stats.govt.nz/domino/external/pasfull/pasfull.nsf/web/Reference%2BReports%2B2001%2BCensus%3A%2BEthnic%2BGroups%2B2001%2BTableEthnic%2Bgroup%2B-%2Bup%2Bto%2Bthree%2Bresponses%2B%28total%2Bresponses%29%2Band%2Bsex%2C%2Bfor%2Bthe%2Bcensus%2Busually%2Bresident%2Bpopulation%2Bcount%2C%2B1991%2C%2B1996%2Band%2B2001/%24FILE/Table%202a.xls |date=16 Junie 2016 }}</ref><br /> {{vlagland|Suid-Afrika}} 11&nbsp;160<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.gov.scot/Resource/Doc/285746/0087034.pdf |title=SCOTLAND’S DIASPORA AND OVERSEAS-BORN POPULATION |publisher=Scottish Government |date=Mei 2009 |accessdate=17 Maart 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180114181021/http://www.gov.scot/Resource/Doc/285746/0087034.pdf |archive-date=14 Januarie 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><br /> {{vlagland|Eiland Man}} 2&nbsp;403<ref>{{en}} http://www.gov.im/lib/docs/treasury/economic/census/censusreport2006.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930201426/http://www.gov.im/lib/docs/treasury/economic/census/censusreport2006.pdf |date=30 September 2007 }}</ref><br /> {{vlagland|Hongkong}} 1&nbsp;459<ref>{{en}} https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/274477/scotland_analysis_borders_citizenship.pdf#page=70</ref><ref>{{en}} http://www.gov.scot/Resource/Doc/285746/0087034.pdf#Page=13 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305031646/http://www.gov.scot/Resource/Doc/285746/0087034.pdf#Page=13 |date=5 Maart 2016 }} http://www.gov.scot/Publications/2009/09/24095045/3 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924023351/http://www.gov.scot/Publications/2009/09/24095045/3 |date=24 September 2015 }}</ref> | taal = [[Engels]] ([[Skotse Engels]])<br />[[Skots-Gaelies]] • [[Skots]] | geloof = [[Presbiterianisme]], [[Rooms-Katolieke Kerk|Rooms-Katolisisme]], [[Episkopalisme]]; ander minderheidsgroepe; [[Agnostisisme]], [[Deïsme]] en [[Ateïsme]] | verwante = Ander [[Kelte|Keltiese volke]] soos [[Bretonners]], [[Iere]], [[Korniese]] en [[Walliesers]]; [[Engelse]], [[Yslanders]] en [[Wikings]] }} Die '''Skotte''' ([[Engels]]: ''Scots'' of ''Scottish people'', [[Skots]]: ''Scots Fowk'', [[Skots-Gaelies]]: ''Albannaich'') is 'n [[Kelte|Keltiese]] [[nasie]] en [[etniese groep]] inheems aan [[Skotland]] en die omliggende [[eiland]]e. Histories gesien het hulle ontstaan uit 'n samesmelting van twee groepe — die Pikte en die Gaele — wat in die 9de eeu die [[Koninkryk van Skotland]] (of ''Alba'') gestig het en vermoedelik in etnotaalkundige opsig Kelte was. Later is die naburige Kumbriese Britone, wat ook 'n [[Kelties]]e taal gepraat het, asook die [[Germaanse tale|Germaanstalige]] [[Anglo-Sakse]] en [[Noormanne]], in die Skotse nasie integreer. [[Lêer:Skotse kilt-mode in 'n toonvenster in Glasgow.jpg|duimnael|links|Skotse kilt-mode in 'n toonvenster in Buchanan Street, Glasgow]] In moderne opsig word die terme "Skotse mense" of "Skotte" gebruik om na iemand te verwys wat in [[Taalwetenskappe|taalkundige]], kulturele, voorvaderlike of genetiese opsig van Skotse afkoms is. Die [[Latyn]]se word ''Scotti''<ref>{{en}} {{cite book |last1=Roger Collins |first1=Judith McClure |author2=Beda el Venerable, Bede |title=The Ecclesiastical History of the English People: The Greater Chronicle; Bede's Letter to Egbert |publisher=Oxford University Press |year=1999 |pages=386 |id=ISBN}}</ref> het oorspronklik na die Gaele verwys maar word nou gebruik om na al die inwoners van Skotland te verwys.<ref>{{en}} {{cite book |last=Anthony Richard (TRN) Birley |first=Cornelius Tacitus |author2=Cayo Cornelio Tácito |title=Agricola and Germany |publisher=Oxford University Press |id=ISBN}}</ref> Hoewel dit soms as argaïes of ongunstig beskou word,<ref>{{en}} {{cite web |url=http://dictionary.reference.com/browse/Scotch |title=Scotch |publisher=Dictionary.reference.com |accessdate=3 Oktober 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304113525/http://dictionary.reference.com/browse/scotch |archive-date=4 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> word die term ''Scotch'' ook gebruik om na die Skotse mense te verwys, maar dit is hede hoofsaaklik buite Skotland gebruiklik.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.answers.com/topic/scotch-1 |title=Scotch: Definition, Synonyms from |publisher=Answers.com |accessdate=3 Oktober 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181107104016/http://www.answers.com/topic/scotch-1 |archive-date=7 November 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Daar is mense van Skotse afkoms in baie lande buite Skotland. Emigrasie, beïnvloed deur faktore soos die Hoogland en Laeveld se klane, die Skotse lidmaatskap in die [[Britse Ryk]], en in die onlangse tyd industriële agteruitgang en werkloosheid, het tot gevolg gehad dat Skotse mense wêreldwyd gevestig het. Groot bevolkings van Skotse mense het hulle in die [[Nuwe Wêreld]]-lande van [[Noord-Amerika|Noord]]- en [[Suid-Amerika]], [[Australië]] en [[Nieu-Seeland]], gevestig. Daar is 'n Skotse teenwoordigheid op 'n besonders hoë vlak in [[Kanada]], wat oor die hoogste vlak van Skotse afstammelinge per inwoner in die wêreld en die tweede grootste bevolking van Skotse afstammelinge na die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] beskik. Hulle het hul Skotse tale en kultuur meegebring.<ref>{{en}} {{cite book |last=Landsman |first=Ned C. |title=Nation and Province in the First British Empire: Scotland and the Americas |publisher=Bucknell University Press |date=1 Oktober 2001 |id= ISBN}}</ref> Skotland het migrasie en vestiging van mense op verskillende tye oor die geskiedenis heen gesien. Die Gaele, die Pikte en die Britone het verskeie mites van oorsprong, soos die meeste [[Middeleeue|Middeleeuse]] [[Europa|Europese]] volke.<ref>{{en}} {{cite book |last=Harris |first=Stephen J. |title=Race and Ethnicity in Anglo-Saxon Literature |publisher=Routledge (UK) |date=1 Oktober 2003 |page=72 |id=ISBN}}</ref> [[Germane|Germaanse]] setlars, soos die Angel-Saksers, het hulle vroeg in die 7de eeu in Skotland gevestig. Skandinawiese setlaars het tydens die 8ste eeu in baie dele van Skotland voet aan wal gesit. In die Hoë Middeleeue, vanaf die heerskap van [[David I van Skotland]], het emigrante vanuit [[Frankryk]], [[Engeland]] en die [[Lae Lande]] na Skotland gekom. Sommige bekende Skotse vanne, insluitende dié van Bruce, Balliol, Murray en Stewart het in hierdie tyd na Skotland gekom. Vandag is Skotland een van die vier [[lande van die Verenigde Koninkryk]] en die meerderheid van die mense wat in Skotland leef is [[Verenigde Koninkryk|Britse]] burgers. ==Kyk ook== * [[Skotse predikante in die NG Kerk] == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Bronne == * [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Scottish people|Engelse Wikipedia]] == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn|People of Scotland}} {{Normdata}} [[Kategorie:Etniese groepe in Australië]] [[Kategorie:Etniese groepe in Kanada]] [[Kategorie:Etniese groepe in die Verenigde Koninkryk]] [[Kategorie:Etniese groepe in die Verenigde State van Amerika]] [[Kategorie:Kelte]] [[Kategorie:Skotte| ]] mrrw6a379imbx2xdcjojozm5e3og8fy 2893944 2893943 2026-04-14T20:21:31Z JMK 649 2893944 wikitext text/x-wiki : ''Hierdie artikel handel oor die etniese groep. Vir die taal, sien [[Skots-Gaelies]].'' {{Etniese groep | beeld = [[Lêer:FamousScotts2.jpg|300px]] | onderskrif = | groep = Skotte | bevolking = ca. 28–40 miljoen<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.gov.scot/Publications/2009/05/28141101/6 |title=The Scottish Diaspora and Diaspora Strategy: Insights and Lessons from Ireland |publisher=Scottish Government |date=Mei 2009 |accessdate=17 Maart 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190115185104/https://www2.gov.scot/Publications/2009/05/28141101/6 |archive-date=15 Januarie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> | plek = {{vlagland|Verenigde State}} 6 miljoen Skotte<br />5,4 miljoen Skots-Iere<ref name="cancensus">{{en}} {{cite web |url=http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-geo_id=01000US&-parsed=true&-ds_name=ACS_2008_1YR_G00_&-_lang=en&-_caller=geoselect&-format= |title=American Community Survey 2008 by the US Census Bureau estimates 5,827,046 people claiming Scottish ancestry and 3,538,444 people claiming Scotch-Irish ''ancestry'' |website=factfinder.census.gov |archive-url=https://web.archive.org/web/20120107121635/http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y |archive-date= 7 Januarie 2012 |url-status=dead |df=dmy-all |accessdate=10 Februarie 2016 }}</ref><ref>{{en}} [http://www.parade.com/articles/editions/2004/edition_10-03-2004/featured_0 Who are the Scots-Irish?]</ref><br /> {{vlagland|Kanada}} 4,7 miljoen<ref>{{en}} [http://www12.statcan.ca/english/census06/data/highlights/ethnic/pages/Page.cfm?Lang=E&Geo=PR&Code=01&Data=Count&Table=2&StartRec=1&Sort=3&Display=All&CSDFilter=5000 2006 Canadian Census] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091101151108/http://www12.statcan.ca/english/census06/data/highlights/ethnic/pages/Page.cfm?Lang=E&Geo=PR&Code=01&Data=Count&Table=2&StartRec=1&Sort=3&Display=All&CSDFilter=5000 |date= 1 November 2009 }}</ref><br /> {{vlagland|Skotland}} 4,4 miljoen<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.scotlandscensus.gov.uk/en/censusresults/bulletinr2.html |title=Statistical Bulletins |work=scotlandscensus.gov.uk |archive-url=https://web.archive.org/web/20131118071543/http://www.scotlandscensus.gov.uk/en/censusresults/bulletinr2.html |archive-date=18 November 2013 |url-status=live |df=dmy-all |accessdate=10 Februarie 2016 }}</ref><br /> {{vlagland|Australië}} 1,8 miljoen<ref name="abs.gov.au">{{en}} {{cite web |url=http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Lookup/2071.0main+features902012-2013 |title=ABS Ancestry |year=2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170923063342/http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Lookup/2071.0main%20features902012-2013 |archive-date=23 September 2017 |url-status=live |df=dmy-all |accessdate=10 Februarie 2016 }}</ref><br /> {{vlagland|Engeland}} 795&nbsp;000<br /> {{vlagland|Noord-Ierland}} 760&nbsp;620<br /> {{vlagland|Argentinië}} 100&nbsp;000<br /> {{vlagland|Chili}} 80&nbsp;000<br /> {{vlagland|Frankryk}} 45&nbsp;000<br /> {{vlagland|Pole}} 15&nbsp;000<br /> {{vlagland|Nieu-Seeland}} 12&nbsp;792<ref name="stats.gov.nz">{{en}} [http://www2.stats.govt.nz/domino/external/pasfull/pasfull.nsf/web/Reference+Reports+2001+Census:+Ethnic+Groups+2001+TableEthnic+group+-+up+to+three+responses+(total+responses)+and+sex,+for+the+census+usually+resident+population+count,+1991,+1996+and+2001/$FILE/Table%202a.xls stats.govt.nz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160616195213/http://www2.stats.govt.nz/domino/external/pasfull/pasfull.nsf/web/Reference%2BReports%2B2001%2BCensus%3A%2BEthnic%2BGroups%2B2001%2BTableEthnic%2Bgroup%2B-%2Bup%2Bto%2Bthree%2Bresponses%2B%28total%2Bresponses%29%2Band%2Bsex%2C%2Bfor%2Bthe%2Bcensus%2Busually%2Bresident%2Bpopulation%2Bcount%2C%2B1991%2C%2B1996%2Band%2B2001/%24FILE/Table%202a.xls |date=16 Junie 2016 }}</ref><br /> {{vlagland|Suid-Afrika}} 11&nbsp;160<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.gov.scot/Resource/Doc/285746/0087034.pdf |title=SCOTLAND’S DIASPORA AND OVERSEAS-BORN POPULATION |publisher=Scottish Government |date=Mei 2009 |accessdate=17 Maart 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180114181021/http://www.gov.scot/Resource/Doc/285746/0087034.pdf |archive-date=14 Januarie 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><br /> {{vlagland|Eiland Man}} 2&nbsp;403<ref>{{en}} http://www.gov.im/lib/docs/treasury/economic/census/censusreport2006.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930201426/http://www.gov.im/lib/docs/treasury/economic/census/censusreport2006.pdf |date=30 September 2007 }}</ref><br /> {{vlagland|Hongkong}} 1&nbsp;459<ref>{{en}} https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/274477/scotland_analysis_borders_citizenship.pdf#page=70</ref><ref>{{en}} http://www.gov.scot/Resource/Doc/285746/0087034.pdf#Page=13 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305031646/http://www.gov.scot/Resource/Doc/285746/0087034.pdf#Page=13 |date=5 Maart 2016 }} http://www.gov.scot/Publications/2009/09/24095045/3 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924023351/http://www.gov.scot/Publications/2009/09/24095045/3 |date=24 September 2015 }}</ref> | taal = [[Engels]] ([[Skotse Engels]])<br />[[Skots-Gaelies]] • [[Skots]] | geloof = [[Presbiterianisme]], [[Rooms-Katolieke Kerk|Rooms-Katolisisme]], [[Episkopalisme]]; ander minderheidsgroepe; [[Agnostisisme]], [[Deïsme]] en [[Ateïsme]] | verwante = Ander [[Kelte|Keltiese volke]] soos [[Bretonners]], [[Iere]], [[Korniese]] en [[Walliesers]]; [[Engelse]], [[Yslanders]] en [[Wikings]] }} Die '''Skotte''' ([[Engels]]: ''Scots'' of ''Scottish people'', [[Skots]]: ''Scots Fowk'', [[Skots-Gaelies]]: ''Albannaich'') is 'n [[Kelte|Keltiese]] [[nasie]] en [[etniese groep]] inheems aan [[Skotland]] en die omliggende [[eiland]]e. Histories gesien het hulle ontstaan uit 'n samesmelting van twee groepe — die Pikte en die Gaele — wat in die 9de eeu die [[Koninkryk van Skotland]] (of ''Alba'') gestig het en vermoedelik in etnotaalkundige opsig Kelte was. Later is die naburige Kumbriese Britone, wat ook 'n [[Kelties]]e taal gepraat het, asook die [[Germaanse tale|Germaanstalige]] [[Anglo-Sakse]] en [[Noormanne]], in die Skotse nasie integreer. [[Lêer:Skotse kilt-mode in 'n toonvenster in Glasgow.jpg|duimnael|links|Skotse kilt-mode in 'n toonvenster in Buchanan Street, Glasgow]] In moderne opsig word die terme "Skotse mense" of "Skotte" gebruik om na iemand te verwys wat in [[Taalwetenskappe|taalkundige]], kulturele, voorvaderlike of genetiese opsig van Skotse afkoms is. Die [[Latyn]]se word ''Scotti''<ref>{{en}} {{cite book |last1=Roger Collins |first1=Judith McClure |author2=Beda el Venerable, Bede |title=The Ecclesiastical History of the English People: The Greater Chronicle; Bede's Letter to Egbert |publisher=Oxford University Press |year=1999 |pages=386 |id=ISBN}}</ref> het oorspronklik na die Gaele verwys maar word nou gebruik om na al die inwoners van Skotland te verwys.<ref>{{en}} {{cite book |last=Anthony Richard (TRN) Birley |first=Cornelius Tacitus |author2=Cayo Cornelio Tácito |title=Agricola and Germany |publisher=Oxford University Press |id=ISBN}}</ref> Hoewel dit soms as argaïes of ongunstig beskou word,<ref>{{en}} {{cite web |url=http://dictionary.reference.com/browse/Scotch |title=Scotch |publisher=Dictionary.reference.com |accessdate=3 Oktober 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304113525/http://dictionary.reference.com/browse/scotch |archive-date=4 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> word die term ''Scotch'' ook gebruik om na die Skotse mense te verwys, maar dit is hede hoofsaaklik buite Skotland gebruiklik.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.answers.com/topic/scotch-1 |title=Scotch: Definition, Synonyms from |publisher=Answers.com |accessdate=3 Oktober 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181107104016/http://www.answers.com/topic/scotch-1 |archive-date=7 November 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Daar is mense van Skotse afkoms in baie lande buite Skotland. Emigrasie, beïnvloed deur faktore soos die Hoogland en Laeveld se klane, die Skotse lidmaatskap in die [[Britse Ryk]], en in die onlangse tyd industriële agteruitgang en werkloosheid, het tot gevolg gehad dat Skotse mense wêreldwyd gevestig het. Groot bevolkings van Skotse mense het hulle in die [[Nuwe Wêreld]]-lande van [[Noord-Amerika|Noord]]- en [[Suid-Amerika]], [[Australië]] en [[Nieu-Seeland]], gevestig. Daar is 'n Skotse teenwoordigheid op 'n besonders hoë vlak in [[Kanada]], wat oor die hoogste vlak van Skotse afstammelinge per inwoner in die wêreld en die tweede grootste bevolking van Skotse afstammelinge na die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] beskik. Hulle het hul Skotse tale en kultuur meegebring.<ref>{{en}} {{cite book |last=Landsman |first=Ned C. |title=Nation and Province in the First British Empire: Scotland and the Americas |publisher=Bucknell University Press |date=1 Oktober 2001 |id= ISBN}}</ref> Skotland het migrasie en vestiging van mense op verskillende tye oor die geskiedenis heen gesien. Die Gaele, die Pikte en die Britone het, soos die meeste [[Middeleeue|Middeleeuse]] [[Europa|Europese]] volke, verskeie mites van oorsprong.<ref>{{en}} {{cite book |last=Harris |first=Stephen J. |title=Race and Ethnicity in Anglo-Saxon Literature |publisher=Routledge (VK) |date=1 Oktober 2003 |page=72 |id=ISBN}}</ref> [[Germane|Germaanse]] setlars, soos die Angel-Saksers, het hulle vroeg in die 7de eeu in Skotland gevestig. Skandinawiese setlaars het tydens die 8ste eeu in baie dele van Skotland voet aan wal gesit. In die Hoë Middeleeue, vanaf die heerskap van [[David I van Skotland]], het emigrante vanuit [[Frankryk]], [[Engeland]] en die [[Lae Lande]] na Skotland gekom. Sommige bekende Skotse vanne, insluitende dié van Bruce, Balliol, Murray en Stewart het in hierdie tyd na Skotland gekom. Vandag is Skotland een van die vier [[lande van die Verenigde Koninkryk]] en die meerderheid van die mense wat in Skotland leef is [[Verenigde Koninkryk|Britse]] burgers. ==Kyk ook== * [[Skotse predikante in die NG Kerk]] == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Bronne == * [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Scottish people|Engelse Wikipedia]] == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn|People of Scotland}} {{Normdata}} [[Kategorie:Etniese groepe in Australië]] [[Kategorie:Etniese groepe in Kanada]] [[Kategorie:Etniese groepe in die Verenigde Koninkryk]] [[Kategorie:Etniese groepe in die Verenigde State van Amerika]] [[Kategorie:Kelte]] [[Kategorie:Skotte| ]] d0srmo2y6lj4kj3axznkc9smeu7dj42 2893946 2893944 2026-04-14T20:26:48Z JMK 649 teksdetails 2893946 wikitext text/x-wiki : ''Hierdie artikel handel oor die etniese groep. Vir die taal, sien [[Skots-Gaelies]].'' {{Etniese groep | beeld = [[Lêer:FamousScotts2.jpg|300px]] | onderskrif = | groep = Skotte | bevolking = ca. 28–40 miljoen<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.gov.scot/Publications/2009/05/28141101/6 |title=The Scottish Diaspora and Diaspora Strategy: Insights and Lessons from Ireland |publisher=Scottish Government |date=Mei 2009 |accessdate=17 Maart 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190115185104/https://www2.gov.scot/Publications/2009/05/28141101/6 |archive-date=15 Januarie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> | plek = {{vlagland|Verenigde State}} 6 miljoen Skotte<br />5,4 miljoen Skots-Iere<ref name="cancensus">{{en}} {{cite web |url=http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-geo_id=01000US&-parsed=true&-ds_name=ACS_2008_1YR_G00_&-_lang=en&-_caller=geoselect&-format= |title=American Community Survey 2008 by the US Census Bureau estimates 5,827,046 people claiming Scottish ancestry and 3,538,444 people claiming Scotch-Irish ''ancestry'' |website=factfinder.census.gov |archive-url=https://web.archive.org/web/20120107121635/http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y |archive-date= 7 Januarie 2012 |url-status=dead |df=dmy-all |accessdate=10 Februarie 2016 }}</ref><ref>{{en}} [http://www.parade.com/articles/editions/2004/edition_10-03-2004/featured_0 Who are the Scots-Irish?]</ref><br /> {{vlagland|Kanada}} 4,7 miljoen<ref>{{en}} [http://www12.statcan.ca/english/census06/data/highlights/ethnic/pages/Page.cfm?Lang=E&Geo=PR&Code=01&Data=Count&Table=2&StartRec=1&Sort=3&Display=All&CSDFilter=5000 2006 Canadian Census] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091101151108/http://www12.statcan.ca/english/census06/data/highlights/ethnic/pages/Page.cfm?Lang=E&Geo=PR&Code=01&Data=Count&Table=2&StartRec=1&Sort=3&Display=All&CSDFilter=5000 |date= 1 November 2009 }}</ref><br /> {{vlagland|Skotland}} 4,4 miljoen<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.scotlandscensus.gov.uk/en/censusresults/bulletinr2.html |title=Statistical Bulletins |work=scotlandscensus.gov.uk |archive-url=https://web.archive.org/web/20131118071543/http://www.scotlandscensus.gov.uk/en/censusresults/bulletinr2.html |archive-date=18 November 2013 |url-status=live |df=dmy-all |accessdate=10 Februarie 2016 }}</ref><br /> {{vlagland|Australië}} 1,8 miljoen<ref name="abs.gov.au">{{en}} {{cite web |url=http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Lookup/2071.0main+features902012-2013 |title=ABS Ancestry |year=2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170923063342/http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Lookup/2071.0main%20features902012-2013 |archive-date=23 September 2017 |url-status=live |df=dmy-all |accessdate=10 Februarie 2016 }}</ref><br /> {{vlagland|Engeland}} 795&nbsp;000<br /> {{vlagland|Noord-Ierland}} 760&nbsp;620<br /> {{vlagland|Argentinië}} 100&nbsp;000<br /> {{vlagland|Chili}} 80&nbsp;000<br /> {{vlagland|Frankryk}} 45&nbsp;000<br /> {{vlagland|Pole}} 15&nbsp;000<br /> {{vlagland|Nieu-Seeland}} 12&nbsp;792<ref name="stats.gov.nz">{{en}} [http://www2.stats.govt.nz/domino/external/pasfull/pasfull.nsf/web/Reference+Reports+2001+Census:+Ethnic+Groups+2001+TableEthnic+group+-+up+to+three+responses+(total+responses)+and+sex,+for+the+census+usually+resident+population+count,+1991,+1996+and+2001/$FILE/Table%202a.xls stats.govt.nz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160616195213/http://www2.stats.govt.nz/domino/external/pasfull/pasfull.nsf/web/Reference%2BReports%2B2001%2BCensus%3A%2BEthnic%2BGroups%2B2001%2BTableEthnic%2Bgroup%2B-%2Bup%2Bto%2Bthree%2Bresponses%2B%28total%2Bresponses%29%2Band%2Bsex%2C%2Bfor%2Bthe%2Bcensus%2Busually%2Bresident%2Bpopulation%2Bcount%2C%2B1991%2C%2B1996%2Band%2B2001/%24FILE/Table%202a.xls |date=16 Junie 2016 }}</ref><br /> {{vlagland|Suid-Afrika}} 11&nbsp;160<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.gov.scot/Resource/Doc/285746/0087034.pdf |title=SCOTLAND’S DIASPORA AND OVERSEAS-BORN POPULATION |publisher=Scottish Government |date=Mei 2009 |accessdate=17 Maart 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180114181021/http://www.gov.scot/Resource/Doc/285746/0087034.pdf |archive-date=14 Januarie 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><br /> {{vlagland|Eiland Man}} 2&nbsp;403<ref>{{en}} http://www.gov.im/lib/docs/treasury/economic/census/censusreport2006.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930201426/http://www.gov.im/lib/docs/treasury/economic/census/censusreport2006.pdf |date=30 September 2007 }}</ref><br /> {{vlagland|Hongkong}} 1&nbsp;459<ref>{{en}} https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/274477/scotland_analysis_borders_citizenship.pdf#page=70</ref><ref>{{en}} http://www.gov.scot/Resource/Doc/285746/0087034.pdf#Page=13 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305031646/http://www.gov.scot/Resource/Doc/285746/0087034.pdf#Page=13 |date=5 Maart 2016 }} http://www.gov.scot/Publications/2009/09/24095045/3 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924023351/http://www.gov.scot/Publications/2009/09/24095045/3 |date=24 September 2015 }}</ref> | taal = [[Engels]] ([[Skotse Engels]])<br />[[Skots-Gaelies]] • [[Skots]] | geloof = [[Presbiterianisme]], [[Rooms-Katolieke Kerk|Rooms-Katolisisme]], [[Episkopalisme]]; ander minderheidsgroepe; [[Agnostisisme]], [[Deïsme]] en [[Ateïsme]] | verwante = Ander [[Kelte|Keltiese volke]] soos [[Bretonners]], [[Iere]], [[Korniese]] en [[Walliesers]]; [[Engelse]], [[Yslanders]] en [[Wikings]] }} Die '''Skotte''' ([[Engels]]: ''Scots'' of ''Scottish people'', [[Skots]]: ''Scots Fowk'', [[Skots-Gaelies]]: ''Albannaich'') is 'n [[Kelte|Keltiese]] [[nasie]] en [[etniese groep]] inheems aan [[Skotland]] en die omliggende [[eiland]]e. Histories gesien het hulle ontstaan uit 'n samesmelting van twee groepe — die Pikte en die Gaele — wat in die 9de eeu die [[Koninkryk van Skotland]] (of ''Alba'') gestig het en vermoedelik in etnotaalkundige opsig Kelte was. Later is die naburige Kumbriese Britone, wat ook 'n [[Kelties]]e taal gepraat het, asook die [[Germaanse tale|Germaanstalige]] [[Angel-Saksers]] en [[Noormanne]], in die Skotse nasie integreer. [[Lêer:Skotse kilt-mode in 'n toonvenster in Glasgow.jpg|duimnael|links|Skotse kilt-mode in 'n toonvenster in Buchanan Street, Glasgow]] In moderne opsig word die terme "Skotse mense" of "Skotte" gebruik om na iemand te verwys wat in [[Taalwetenskappe|taalkundige]], kulturele, voorvaderlike of genetiese opsig van Skotse afkoms is. Die [[Latyn]]se word ''Scotti''<ref>{{en}} {{cite book |last1=Roger Collins |first1=Judith McClure |author2=Beda el Venerable, Bede |title=The Ecclesiastical History of the English People: The Greater Chronicle; Bede's Letter to Egbert |publisher=Oxford University Press |year=1999 |pages=386 |id=ISBN}}</ref> het oorspronklik na die Gaele verwys, maar word nou gebruik om na al die inwoners van Skotland te verwys.<ref>{{en}} {{cite book |last=Anthony Richard (TRN) Birley |first=Cornelius Tacitus |author2=Cayo Cornelio Tácito |title=Agricola and Germany |publisher=Oxford University Press |id=ISBN}}</ref> Hoewel dit soms as argaïes of ongunstig beskou word,<ref>{{en}} {{cite web |url=http://dictionary.reference.com/browse/Scotch |title=Scotch |publisher=Dictionary.reference.com |accessdate=3 Oktober 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304113525/http://dictionary.reference.com/browse/scotch |archive-date=4 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> word die term ''Scotch'' ook gebruik om na die Skotse mense te verwys, maar dit is tans hoofsaaklik buite Skotland gebruiklik.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.answers.com/topic/scotch-1 |title=Scotch: Definition, Synonyms from |publisher=Answers.com |accessdate=3 Oktober 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181107104016/http://www.answers.com/topic/scotch-1 |archive-date=7 November 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Daar is mense van Skotse afkoms in baie lande buite Skotland. Emigrasie, beïnvloed deur faktore soos die Hoog- en Laelandse klane, die Skotse lidmaatskap in die [[Britse Ryk]], en in die onlangse tyd industriële agteruitgang en werkloosheid, het tot gevolg gehad dat Skotse mense hul wêreldwyd gevestig het. Groot bevolkings van Skotse mense het hulle in die [[Nuwe Wêreld]]se lande van [[Noord-Amerika|Noord]]- en [[Suid-Amerika]], [[Australië]] en [[Nieu-Seeland]] gevestig. Daar is 'n Skotse teenwoordigheid op 'n besonders hoë vlak in [[Kanada]], wat oor die hoogste vlak van Skotse afstammelinge per inwoner in die wêreld, en die tweede grootste bevolking van Skotse afstammelinge na die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] beskik. Hulle het hul Skotse tale en kultuur saamgeneem.<ref>{{en}} {{cite book |last=Landsman |first=Ned C. |title=Nation and Province in the First British Empire: Scotland and the Americas |publisher=Bucknell University Press |date=1 Oktober 2001 |id= ISBN}}</ref> Skotland het migrasie en vestiging van mense op verskillende tye oor die geskiedenis heen gesien. Die Gaele, die Pikte en die Britone het, soos die meeste [[Middeleeue|Middeleeuse]] [[Europa|Europese]] volke, verskeie mites van oorsprong.<ref>{{en}} {{cite book |last=Harris |first=Stephen J. |title=Race and Ethnicity in Anglo-Saxon Literature |publisher=Routledge (VK) |date=1 Oktober 2003 |page=72 |id=ISBN}}</ref> [[Germane|Germaanse]] setlaars, soos die Angel-Saksers, het hulle vroeg in die 7de eeu in Skotland gevestig. Skandinawiese setlaars het tydens die 8ste eeu in baie dele van Skotland voet aan wal gesit. In die Hoë Middeleeue, sedert die heerskap van [[David I van Skotland]], het emigrante vanuit [[Frankryk]], [[Engeland]] en die [[Lae Lande]] na Skotland gekom. Sommige bekende Skotse vanne, insluitende dié van Bruce, Balliol, Murray en Stewart het in hierdie tyd na Skotland gekom. Vandag is Skotland een van die vier [[lande van die Verenigde Koninkryk]] en die meerderheid van die mense wat in Skotland leef is [[Verenigde Koninkryk|Britse]] burgers. ==Kyk ook== * [[Skotse predikante in die NG Kerk]] == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Bronne == * [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Scottish people|Engelse Wikipedia]] == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn|People of Scotland}} {{Normdata}} [[Kategorie:Etniese groepe in Australië]] [[Kategorie:Etniese groepe in Kanada]] [[Kategorie:Etniese groepe in die Verenigde Koninkryk]] [[Kategorie:Etniese groepe in die Verenigde State van Amerika]] [[Kategorie:Kelte]] [[Kategorie:Skotte| ]] oqv8fiy9lr979gk9q6ypjlhxgpv4rdn 2893947 2893946 2026-04-14T20:27:50Z JMK 649 2893947 wikitext text/x-wiki : ''Hierdie artikel handel oor die etniese groep. Vir die taal, sien [[Skots-Gaelies]].'' {{Etniese groep | beeld = [[Lêer:FamousScotts2.jpg|300px]] | onderskrif = | groep = Skotte | bevolking = ca. 28–40 miljoen<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.gov.scot/Publications/2009/05/28141101/6 |title=The Scottish Diaspora and Diaspora Strategy: Insights and Lessons from Ireland |publisher=Scottish Government |date=Mei 2009 |accessdate=17 Maart 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190115185104/https://www2.gov.scot/Publications/2009/05/28141101/6 |archive-date=15 Januarie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> | plek = {{vlagland|Verenigde State}} 6 miljoen Skotte<br />5,4 miljoen Skots-Iere<ref name="cancensus">{{en}} {{cite web |url=http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-geo_id=01000US&-parsed=true&-ds_name=ACS_2008_1YR_G00_&-_lang=en&-_caller=geoselect&-format= |title=American Community Survey 2008 by the US Census Bureau estimates 5,827,046 people claiming Scottish ancestry and 3,538,444 people claiming Scotch-Irish ''ancestry'' |website=factfinder.census.gov |archive-url=https://web.archive.org/web/20120107121635/http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y |archive-date= 7 Januarie 2012 |url-status=dead |df=dmy-all |accessdate=10 Februarie 2016 }}</ref><ref>{{en}} [http://www.parade.com/articles/editions/2004/edition_10-03-2004/featured_0 Who are the Scots-Irish?]</ref><br /> {{vlagland|Kanada}} 4,7 miljoen<ref>{{en}} [http://www12.statcan.ca/english/census06/data/highlights/ethnic/pages/Page.cfm?Lang=E&Geo=PR&Code=01&Data=Count&Table=2&StartRec=1&Sort=3&Display=All&CSDFilter=5000 2006 Canadian Census] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091101151108/http://www12.statcan.ca/english/census06/data/highlights/ethnic/pages/Page.cfm?Lang=E&Geo=PR&Code=01&Data=Count&Table=2&StartRec=1&Sort=3&Display=All&CSDFilter=5000 |date= 1 November 2009 }}</ref><br /> {{vlagland|Skotland}} 4,4 miljoen<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.scotlandscensus.gov.uk/en/censusresults/bulletinr2.html |title=Statistical Bulletins |work=scotlandscensus.gov.uk |archive-url=https://web.archive.org/web/20131118071543/http://www.scotlandscensus.gov.uk/en/censusresults/bulletinr2.html |archive-date=18 November 2013 |url-status=live |df=dmy-all |accessdate=10 Februarie 2016 }}</ref><br /> {{vlagland|Australië}} 1,8 miljoen<ref name="abs.gov.au">{{en}} {{cite web |url=http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Lookup/2071.0main+features902012-2013 |title=ABS Ancestry |year=2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170923063342/http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Lookup/2071.0main%20features902012-2013 |archive-date=23 September 2017 |url-status=live |df=dmy-all |accessdate=10 Februarie 2016 }}</ref><br /> {{vlagland|Engeland}} 795&nbsp;000<br /> {{vlagland|Noord-Ierland}} 760&nbsp;620<br /> {{vlagland|Argentinië}} 100&nbsp;000<br /> {{vlagland|Chili}} 80&nbsp;000<br /> {{vlagland|Frankryk}} 45&nbsp;000<br /> {{vlagland|Pole}} 15&nbsp;000<br /> {{vlagland|Nieu-Seeland}} 12&nbsp;792<ref name="stats.gov.nz">{{en}} [http://www2.stats.govt.nz/domino/external/pasfull/pasfull.nsf/web/Reference+Reports+2001+Census:+Ethnic+Groups+2001+TableEthnic+group+-+up+to+three+responses+(total+responses)+and+sex,+for+the+census+usually+resident+population+count,+1991,+1996+and+2001/$FILE/Table%202a.xls stats.govt.nz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160616195213/http://www2.stats.govt.nz/domino/external/pasfull/pasfull.nsf/web/Reference%2BReports%2B2001%2BCensus%3A%2BEthnic%2BGroups%2B2001%2BTableEthnic%2Bgroup%2B-%2Bup%2Bto%2Bthree%2Bresponses%2B%28total%2Bresponses%29%2Band%2Bsex%2C%2Bfor%2Bthe%2Bcensus%2Busually%2Bresident%2Bpopulation%2Bcount%2C%2B1991%2C%2B1996%2Band%2B2001/%24FILE/Table%202a.xls |date=16 Junie 2016 }}</ref><br /> {{vlagland|Suid-Afrika}} 11&nbsp;160<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.gov.scot/Resource/Doc/285746/0087034.pdf |title=SCOTLAND’S DIASPORA AND OVERSEAS-BORN POPULATION |publisher=Scottish Government |date=Mei 2009 |accessdate=17 Maart 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180114181021/http://www.gov.scot/Resource/Doc/285746/0087034.pdf |archive-date=14 Januarie 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><br /> {{vlagland|Eiland Man}} 2&nbsp;403<ref>{{en}} http://www.gov.im/lib/docs/treasury/economic/census/censusreport2006.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930201426/http://www.gov.im/lib/docs/treasury/economic/census/censusreport2006.pdf |date=30 September 2007 }}</ref><br /> {{vlagland|Hongkong}} 1&nbsp;459<ref>{{en}} https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/274477/scotland_analysis_borders_citizenship.pdf#page=70</ref><ref>{{en}} http://www.gov.scot/Resource/Doc/285746/0087034.pdf#Page=13 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305031646/http://www.gov.scot/Resource/Doc/285746/0087034.pdf#Page=13 |date=5 Maart 2016 }} http://www.gov.scot/Publications/2009/09/24095045/3 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924023351/http://www.gov.scot/Publications/2009/09/24095045/3 |date=24 September 2015 }}</ref> | taal = [[Engels]] ([[Skotse Engels]])<br />[[Skots-Gaelies]] • [[Skots]] | geloof = [[Presbiterianisme]], [[Rooms-Katolieke Kerk|Rooms-Katolisisme]], [[Episkopalisme]]; ander minderheidsgroepe; [[Agnostisisme]], [[Deïsme]] en [[Ateïsme]] | verwante = Ander [[Kelte|Keltiese volke]] soos [[Bretonners]], [[Iere]], [[Korniese]] en [[Walliesers]]; [[Engelse]], [[Yslanders]] en [[Wikings]] }} Die '''Skotte''' ([[Engels]]: ''Scots'' of ''Scottish people'', [[Skots]]: ''Scots Fowk'', [[Skots-Gaelies]]: ''Albannaich'') is 'n [[Kelte|Keltiese]] [[nasie]] en [[etniese groep]] inheems aan [[Skotland]] en die omliggende [[eiland]]e. Histories gesien het hulle ontstaan uit 'n samesmelting van twee groepe — die Pikte en die Gaele — wat in die 9de eeu die [[Koninkryk van Skotland]] (of ''Alba'') gestig het en vermoedelik in etnotaalkundige opsig Kelte was. Later is die naburige Kumbriese Britone, wat ook 'n [[Kelties]]e taal gepraat het, asook die [[Germaanse tale|Germaanstalige]] [[Angel-Saksers]] en [[Noormanne]], in die Skotse nasie geïntegreer. [[Lêer:Skotse kilt-mode in 'n toonvenster in Glasgow.jpg|duimnael|links|Skotse kilt-mode in 'n toonvenster in Buchanan Street, Glasgow]] In moderne opsig word die terme "Skotse mense" of "Skotte" gebruik om na iemand te verwys wat in [[Taalwetenskappe|taalkundige]], kulturele, voorvaderlike of genetiese opsig van Skotse afkoms is. Die [[Latyn]]se word ''Scotti''<ref>{{en}} {{cite book |last1=Roger Collins |first1=Judith McClure |author2=Beda el Venerable, Bede |title=The Ecclesiastical History of the English People: The Greater Chronicle; Bede's Letter to Egbert |publisher=Oxford University Press |year=1999 |pages=386 |id=ISBN}}</ref> het oorspronklik na die Gaele verwys, maar word nou gebruik om na al die inwoners van Skotland te verwys.<ref>{{en}} {{cite book |last=Anthony Richard (TRN) Birley |first=Cornelius Tacitus |author2=Cayo Cornelio Tácito |title=Agricola and Germany |publisher=Oxford University Press |id=ISBN}}</ref> Hoewel dit soms as argaïes of ongunstig beskou word,<ref>{{en}} {{cite web |url=http://dictionary.reference.com/browse/Scotch |title=Scotch |publisher=Dictionary.reference.com |accessdate=3 Oktober 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304113525/http://dictionary.reference.com/browse/scotch |archive-date=4 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> word die term ''Scotch'' ook gebruik om na die Skotse mense te verwys, maar dit is tans hoofsaaklik buite Skotland gebruiklik.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.answers.com/topic/scotch-1 |title=Scotch: Definition, Synonyms from |publisher=Answers.com |accessdate=3 Oktober 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181107104016/http://www.answers.com/topic/scotch-1 |archive-date=7 November 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Daar is mense van Skotse afkoms in baie lande buite Skotland. Emigrasie, beïnvloed deur faktore soos die Hoog- en Laelandse klane, die Skotse lidmaatskap in die [[Britse Ryk]], en in die onlangse tyd industriële agteruitgang en werkloosheid, het tot gevolg gehad dat Skotse mense hul wêreldwyd gevestig het. Groot bevolkings van Skotse mense het hulle in die [[Nuwe Wêreld]]se lande van [[Noord-Amerika|Noord]]- en [[Suid-Amerika]], [[Australië]] en [[Nieu-Seeland]] gevestig. Daar is 'n Skotse teenwoordigheid op 'n besonders hoë vlak in [[Kanada]], wat oor die hoogste vlak van Skotse afstammelinge per inwoner in die wêreld, en die tweede grootste bevolking van Skotse afstammelinge na die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] beskik. Hulle het hul Skotse tale en kultuur saamgeneem.<ref>{{en}} {{cite book |last=Landsman |first=Ned C. |title=Nation and Province in the First British Empire: Scotland and the Americas |publisher=Bucknell University Press |date=1 Oktober 2001 |id= ISBN}}</ref> Skotland het migrasie en vestiging van mense op verskillende tye oor die geskiedenis heen gesien. Die Gaele, die Pikte en die Britone het, soos die meeste [[Middeleeue|Middeleeuse]] [[Europa|Europese]] volke, verskeie mites van oorsprong.<ref>{{en}} {{cite book |last=Harris |first=Stephen J. |title=Race and Ethnicity in Anglo-Saxon Literature |publisher=Routledge (VK) |date=1 Oktober 2003 |page=72 |id=ISBN}}</ref> [[Germane|Germaanse]] setlaars, soos die Angel-Saksers, het hulle vroeg in die 7de eeu in Skotland gevestig. Skandinawiese setlaars het tydens die 8ste eeu in baie dele van Skotland voet aan wal gesit. In die Hoë Middeleeue, sedert die heerskap van [[David I van Skotland]], het emigrante vanuit [[Frankryk]], [[Engeland]] en die [[Lae Lande]] na Skotland gekom. Sommige bekende Skotse vanne, insluitende dié van Bruce, Balliol, Murray en Stewart het in hierdie tyd na Skotland gekom. Vandag is Skotland een van die vier [[lande van die Verenigde Koninkryk]] en die meerderheid van die mense wat in Skotland leef is [[Verenigde Koninkryk|Britse]] burgers. ==Kyk ook== * [[Skotse predikante in die NG Kerk]] == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Bronne == * [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Scottish people|Engelse Wikipedia]] == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn|People of Scotland}} {{Normdata}} [[Kategorie:Etniese groepe in Australië]] [[Kategorie:Etniese groepe in Kanada]] [[Kategorie:Etniese groepe in die Verenigde Koninkryk]] [[Kategorie:Etniese groepe in die Verenigde State van Amerika]] [[Kategorie:Kelte]] [[Kategorie:Skotte| ]] ep4u90eddq8hnstehc92l9hcy5kdhht 2893948 2893947 2026-04-14T20:29:39Z JMK 649 notoc 2893948 wikitext text/x-wiki : ''Hierdie artikel handel oor die etniese groep. Vir die taal, sien [[Skots-Gaelies]].'' {{Etniese groep | beeld = [[Lêer:FamousScotts2.jpg|300px]] | onderskrif = | groep = Skotte | bevolking = ca. 28–40 miljoen<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.gov.scot/Publications/2009/05/28141101/6 |title=The Scottish Diaspora and Diaspora Strategy: Insights and Lessons from Ireland |publisher=Scottish Government |date=Mei 2009 |accessdate=17 Maart 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190115185104/https://www2.gov.scot/Publications/2009/05/28141101/6 |archive-date=15 Januarie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> | plek = {{vlagland|Verenigde State}} 6 miljoen Skotte<br />5,4 miljoen Skots-Iere<ref name="cancensus">{{en}} {{cite web |url=http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-geo_id=01000US&-parsed=true&-ds_name=ACS_2008_1YR_G00_&-_lang=en&-_caller=geoselect&-format= |title=American Community Survey 2008 by the US Census Bureau estimates 5,827,046 people claiming Scottish ancestry and 3,538,444 people claiming Scotch-Irish ''ancestry'' |website=factfinder.census.gov |archive-url=https://web.archive.org/web/20120107121635/http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y |archive-date= 7 Januarie 2012 |url-status=dead |df=dmy-all |accessdate=10 Februarie 2016 }}</ref><ref>{{en}} [http://www.parade.com/articles/editions/2004/edition_10-03-2004/featured_0 Who are the Scots-Irish?]</ref><br /> {{vlagland|Kanada}} 4,7 miljoen<ref>{{en}} [http://www12.statcan.ca/english/census06/data/highlights/ethnic/pages/Page.cfm?Lang=E&Geo=PR&Code=01&Data=Count&Table=2&StartRec=1&Sort=3&Display=All&CSDFilter=5000 2006 Canadian Census] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091101151108/http://www12.statcan.ca/english/census06/data/highlights/ethnic/pages/Page.cfm?Lang=E&Geo=PR&Code=01&Data=Count&Table=2&StartRec=1&Sort=3&Display=All&CSDFilter=5000 |date= 1 November 2009 }}</ref><br /> {{vlagland|Skotland}} 4,4 miljoen<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.scotlandscensus.gov.uk/en/censusresults/bulletinr2.html |title=Statistical Bulletins |work=scotlandscensus.gov.uk |archive-url=https://web.archive.org/web/20131118071543/http://www.scotlandscensus.gov.uk/en/censusresults/bulletinr2.html |archive-date=18 November 2013 |url-status=live |df=dmy-all |accessdate=10 Februarie 2016 }}</ref><br /> {{vlagland|Australië}} 1,8 miljoen<ref name="abs.gov.au">{{en}} {{cite web |url=http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Lookup/2071.0main+features902012-2013 |title=ABS Ancestry |year=2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170923063342/http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Lookup/2071.0main%20features902012-2013 |archive-date=23 September 2017 |url-status=live |df=dmy-all |accessdate=10 Februarie 2016 }}</ref><br /> {{vlagland|Engeland}} 795&nbsp;000<br /> {{vlagland|Noord-Ierland}} 760&nbsp;620<br /> {{vlagland|Argentinië}} 100&nbsp;000<br /> {{vlagland|Chili}} 80&nbsp;000<br /> {{vlagland|Frankryk}} 45&nbsp;000<br /> {{vlagland|Pole}} 15&nbsp;000<br /> {{vlagland|Nieu-Seeland}} 12&nbsp;792<ref name="stats.gov.nz">{{en}} [http://www2.stats.govt.nz/domino/external/pasfull/pasfull.nsf/web/Reference+Reports+2001+Census:+Ethnic+Groups+2001+TableEthnic+group+-+up+to+three+responses+(total+responses)+and+sex,+for+the+census+usually+resident+population+count,+1991,+1996+and+2001/$FILE/Table%202a.xls stats.govt.nz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160616195213/http://www2.stats.govt.nz/domino/external/pasfull/pasfull.nsf/web/Reference%2BReports%2B2001%2BCensus%3A%2BEthnic%2BGroups%2B2001%2BTableEthnic%2Bgroup%2B-%2Bup%2Bto%2Bthree%2Bresponses%2B%28total%2Bresponses%29%2Band%2Bsex%2C%2Bfor%2Bthe%2Bcensus%2Busually%2Bresident%2Bpopulation%2Bcount%2C%2B1991%2C%2B1996%2Band%2B2001/%24FILE/Table%202a.xls |date=16 Junie 2016 }}</ref><br /> {{vlagland|Suid-Afrika}} 11&nbsp;160<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.gov.scot/Resource/Doc/285746/0087034.pdf |title=SCOTLAND’S DIASPORA AND OVERSEAS-BORN POPULATION |publisher=Scottish Government |date=Mei 2009 |accessdate=17 Maart 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180114181021/http://www.gov.scot/Resource/Doc/285746/0087034.pdf |archive-date=14 Januarie 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><br /> {{vlagland|Eiland Man}} 2&nbsp;403<ref>{{en}} http://www.gov.im/lib/docs/treasury/economic/census/censusreport2006.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930201426/http://www.gov.im/lib/docs/treasury/economic/census/censusreport2006.pdf |date=30 September 2007 }}</ref><br /> {{vlagland|Hongkong}} 1&nbsp;459<ref>{{en}} https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/274477/scotland_analysis_borders_citizenship.pdf#page=70</ref><ref>{{en}} http://www.gov.scot/Resource/Doc/285746/0087034.pdf#Page=13 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305031646/http://www.gov.scot/Resource/Doc/285746/0087034.pdf#Page=13 |date=5 Maart 2016 }} http://www.gov.scot/Publications/2009/09/24095045/3 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924023351/http://www.gov.scot/Publications/2009/09/24095045/3 |date=24 September 2015 }}</ref> | taal = [[Engels]] ([[Skotse Engels]])<br />[[Skots-Gaelies]] • [[Skots]] | geloof = [[Presbiterianisme]], [[Rooms-Katolieke Kerk|Rooms-Katolisisme]], [[Episkopalisme]]; ander minderheidsgroepe; [[Agnostisisme]], [[Deïsme]] en [[Ateïsme]] | verwante = Ander [[Kelte|Keltiese volke]] soos [[Bretonners]], [[Iere]], [[Korniese]] en [[Walliesers]]; [[Engelse]], [[Yslanders]] en [[Wikings]] }} __NOTOC__ Die '''Skotte''' ([[Engels]]: ''Scots'' of ''Scottish people'', [[Skots]]: ''Scots Fowk'', [[Skots-Gaelies]]: ''Albannaich'') is 'n [[Kelte|Keltiese]] [[nasie]] en [[etniese groep]] inheems aan [[Skotland]] en die omliggende [[eiland]]e. Histories gesien het hulle ontstaan uit 'n samesmelting van twee groepe — die Pikte en die Gaele — wat in die 9de eeu die [[Koninkryk van Skotland]] (of ''Alba'') gestig het en vermoedelik in etnotaalkundige opsig Kelte was. Later is die naburige Kumbriese Britone, wat ook 'n [[Kelties]]e taal gepraat het, asook die [[Germaanse tale|Germaanstalige]] [[Angel-Saksers]] en [[Noormanne]], in die Skotse nasie geïntegreer. [[Lêer:Skotse kilt-mode in 'n toonvenster in Glasgow.jpg|duimnael|links|Skotse kilt-mode in 'n toonvenster in Buchanan Street, Glasgow]] In moderne opsig word die terme "Skotse mense" of "Skotte" gebruik om na iemand te verwys wat in [[Taalwetenskappe|taalkundige]], kulturele, voorvaderlike of genetiese opsig van Skotse afkoms is. Die [[Latyn]]se word ''Scotti''<ref>{{en}} {{cite book |last1=Roger Collins |first1=Judith McClure |author2=Beda el Venerable, Bede |title=The Ecclesiastical History of the English People: The Greater Chronicle; Bede's Letter to Egbert |publisher=Oxford University Press |year=1999 |pages=386 |id=ISBN}}</ref> het oorspronklik na die Gaele verwys, maar word nou gebruik om na al die inwoners van Skotland te verwys.<ref>{{en}} {{cite book |last=Anthony Richard (TRN) Birley |first=Cornelius Tacitus |author2=Cayo Cornelio Tácito |title=Agricola and Germany |publisher=Oxford University Press |id=ISBN}}</ref> Hoewel dit soms as argaïes of ongunstig beskou word,<ref>{{en}} {{cite web |url=http://dictionary.reference.com/browse/Scotch |title=Scotch |publisher=Dictionary.reference.com |accessdate=3 Oktober 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304113525/http://dictionary.reference.com/browse/scotch |archive-date=4 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> word die term ''Scotch'' ook gebruik om na die Skotse mense te verwys, maar dit is tans hoofsaaklik buite Skotland gebruiklik.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.answers.com/topic/scotch-1 |title=Scotch: Definition, Synonyms from |publisher=Answers.com |accessdate=3 Oktober 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181107104016/http://www.answers.com/topic/scotch-1 |archive-date=7 November 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Daar is mense van Skotse afkoms in baie lande buite Skotland. Emigrasie, beïnvloed deur faktore soos die Hoog- en Laelandse klane, die Skotse lidmaatskap in die [[Britse Ryk]], en in die onlangse tyd industriële agteruitgang en werkloosheid, het tot gevolg gehad dat Skotse mense hul wêreldwyd gevestig het. Groot bevolkings van Skotse mense het hulle in die [[Nuwe Wêreld]]se lande van [[Noord-Amerika|Noord]]- en [[Suid-Amerika]], [[Australië]] en [[Nieu-Seeland]] gevestig. Daar is 'n Skotse teenwoordigheid op 'n besonders hoë vlak in [[Kanada]], wat oor die hoogste vlak van Skotse afstammelinge per inwoner in die wêreld, en die tweede grootste bevolking van Skotse afstammelinge na die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] beskik. Hulle het hul Skotse tale en kultuur saamgeneem.<ref>{{en}} {{cite book |last=Landsman |first=Ned C. |title=Nation and Province in the First British Empire: Scotland and the Americas |publisher=Bucknell University Press |date=1 Oktober 2001 |id= ISBN}}</ref> Skotland het migrasie en vestiging van mense op verskillende tye oor die geskiedenis heen gesien. Die Gaele, die Pikte en die Britone het, soos die meeste [[Middeleeue|Middeleeuse]] [[Europa|Europese]] volke, verskeie mites van oorsprong.<ref>{{en}} {{cite book |last=Harris |first=Stephen J. |title=Race and Ethnicity in Anglo-Saxon Literature |publisher=Routledge (VK) |date=1 Oktober 2003 |page=72 |id=ISBN}}</ref> [[Germane|Germaanse]] setlaars, soos die Angel-Saksers, het hulle vroeg in die 7de eeu in Skotland gevestig. Skandinawiese setlaars het tydens die 8ste eeu in baie dele van Skotland voet aan wal gesit. In die Hoë Middeleeue, sedert die heerskap van [[Dawid I van Skotland]], het emigrante vanuit [[Frankryk]], [[Engeland]] en die [[Lae Lande]] na Skotland gekom. Sommige bekende Skotse vanne, insluitende dié van Bruce, Balliol, Murray en Stewart het in hierdie tyd na Skotland gekom. Vandag is Skotland een van die vier [[lande van die Verenigde Koninkryk]] en die meerderheid van die mense wat in Skotland leef is [[Verenigde Koninkryk|Britse]] burgers. ==Kyk ook== * [[Skotse predikante in die NG Kerk]] == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Bronne == * [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Scottish people|Engelse Wikipedia]] == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn|People of Scotland}} {{Normdata}} [[Kategorie:Etniese groepe in Australië]] [[Kategorie:Etniese groepe in Kanada]] [[Kategorie:Etniese groepe in die Verenigde Koninkryk]] [[Kategorie:Etniese groepe in die Verenigde State van Amerika]] [[Kategorie:Kelte]] [[Kategorie:Skotte| ]] dt5htu9zcb9wxu5lveat1a3x12kw5mq 2893950 2893948 2026-04-14T20:31:51Z JMK 649 2893950 wikitext text/x-wiki : ''Hierdie artikel handel oor die etniese groep. Vir die taal, sien [[Skots-Gaelies]].'' {{Etniese groep | beeld = [[Lêer:FamousScotts2.jpg|300px]] | onderskrif = | groep = Skotte | bevolking = ca. 28–40 miljoen<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.gov.scot/Publications/2009/05/28141101/6 |title=The Scottish Diaspora and Diaspora Strategy: Insights and Lessons from Ireland |publisher=Scottish Government |date=Mei 2009 |accessdate=17 Maart 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190115185104/https://www2.gov.scot/Publications/2009/05/28141101/6 |archive-date=15 Januarie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> | plek = {{vlagland|Verenigde State}} 6 miljoen Skotte<br />5,4 miljoen Skots-Iere<ref name="cancensus">{{en}} {{cite web |url=http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-geo_id=01000US&-parsed=true&-ds_name=ACS_2008_1YR_G00_&-_lang=en&-_caller=geoselect&-format= |title=American Community Survey 2008 by the US Census Bureau estimates 5,827,046 people claiming Scottish ancestry and 3,538,444 people claiming Scotch-Irish ''ancestry'' |website=factfinder.census.gov |archive-url=https://web.archive.org/web/20120107121635/http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y |archive-date= 7 Januarie 2012 |url-status=dead |df=dmy-all |accessdate=10 Februarie 2016 }}</ref><ref>{{en}} [http://www.parade.com/articles/editions/2004/edition_10-03-2004/featured_0 Who are the Scots-Irish?]</ref><br /> {{vlagland|Kanada}} 4,7 miljoen<ref>{{en}} [http://www12.statcan.ca/english/census06/data/highlights/ethnic/pages/Page.cfm?Lang=E&Geo=PR&Code=01&Data=Count&Table=2&StartRec=1&Sort=3&Display=All&CSDFilter=5000 2006 Canadian Census] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091101151108/http://www12.statcan.ca/english/census06/data/highlights/ethnic/pages/Page.cfm?Lang=E&Geo=PR&Code=01&Data=Count&Table=2&StartRec=1&Sort=3&Display=All&CSDFilter=5000 |date= 1 November 2009 }}</ref><br /> {{vlagland|Skotland}} 4,4 miljoen<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.scotlandscensus.gov.uk/en/censusresults/bulletinr2.html |title=Statistical Bulletins |work=scotlandscensus.gov.uk |archive-url=https://web.archive.org/web/20131118071543/http://www.scotlandscensus.gov.uk/en/censusresults/bulletinr2.html |archive-date=18 November 2013 |url-status=live |df=dmy-all |accessdate=10 Februarie 2016 }}</ref><br /> {{vlagland|Australië}} 1,8 miljoen<ref name="abs.gov.au">{{en}} {{cite web |url=http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Lookup/2071.0main+features902012-2013 |title=ABS Ancestry |year=2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170923063342/http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Lookup/2071.0main%20features902012-2013 |archive-date=23 September 2017 |url-status=live |df=dmy-all |accessdate=10 Februarie 2016 }}</ref><br /> {{vlagland|Engeland}} 795&nbsp;000<br /> {{vlagland|Noord-Ierland}} 760&nbsp;620<br /> {{vlagland|Argentinië}} 100&nbsp;000<br /> {{vlagland|Chili}} 80&nbsp;000<br /> {{vlagland|Frankryk}} 45&nbsp;000<br /> {{vlagland|Pole}} 15&nbsp;000<br /> {{vlagland|Nieu-Seeland}} 12&nbsp;792<ref name="stats.gov.nz">{{en}} [http://www2.stats.govt.nz/domino/external/pasfull/pasfull.nsf/web/Reference+Reports+2001+Census:+Ethnic+Groups+2001+TableEthnic+group+-+up+to+three+responses+(total+responses)+and+sex,+for+the+census+usually+resident+population+count,+1991,+1996+and+2001/$FILE/Table%202a.xls stats.govt.nz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160616195213/http://www2.stats.govt.nz/domino/external/pasfull/pasfull.nsf/web/Reference%2BReports%2B2001%2BCensus%3A%2BEthnic%2BGroups%2B2001%2BTableEthnic%2Bgroup%2B-%2Bup%2Bto%2Bthree%2Bresponses%2B%28total%2Bresponses%29%2Band%2Bsex%2C%2Bfor%2Bthe%2Bcensus%2Busually%2Bresident%2Bpopulation%2Bcount%2C%2B1991%2C%2B1996%2Band%2B2001/%24FILE/Table%202a.xls |date=16 Junie 2016 }}</ref><br /> {{vlagland|Suid-Afrika}} 11&nbsp;160<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.gov.scot/Resource/Doc/285746/0087034.pdf |title=SCOTLAND’S DIASPORA AND OVERSEAS-BORN POPULATION |publisher=Scottish Government |date=Mei 2009 |accessdate=17 Maart 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180114181021/http://www.gov.scot/Resource/Doc/285746/0087034.pdf |archive-date=14 Januarie 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><br /> {{vlagland|Eiland Man}} 2&nbsp;403<ref>{{en}} http://www.gov.im/lib/docs/treasury/economic/census/censusreport2006.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930201426/http://www.gov.im/lib/docs/treasury/economic/census/censusreport2006.pdf |date=30 September 2007 }}</ref><br /> {{vlagland|Hongkong}} 1&nbsp;459<ref>{{en}} https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/274477/scotland_analysis_borders_citizenship.pdf#page=70</ref><ref>{{en}} http://www.gov.scot/Resource/Doc/285746/0087034.pdf#Page=13 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305031646/http://www.gov.scot/Resource/Doc/285746/0087034.pdf#Page=13 |date=5 Maart 2016 }} http://www.gov.scot/Publications/2009/09/24095045/3 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924023351/http://www.gov.scot/Publications/2009/09/24095045/3 |date=24 September 2015 }}</ref> | taal = [[Engels]] ([[Skotse Engels]])<br />[[Skots-Gaelies]] • [[Skots]] | geloof = [[Presbiterianisme]], [[Rooms-Katolieke Kerk|Rooms-Katolisisme]], [[Episkopalisme]]; ander minderheidsgroepe; [[Agnostisisme]], [[Deïsme]] en [[Ateïsme]] | verwante = Ander [[Kelte|Keltiese volke]] soos [[Bretonners]], [[Iere]], [[Korniese]] en [[Walliesers]]; [[Engelse]], [[Yslanders]] en [[Wikings]] }} __NOTOC__ Die '''Skotte''' ([[Engels]]: ''Scots'' of ''Scottish people'', [[Skots]]: ''Scots Fowk'', [[Skots-Gaelies]]: ''Albannaich'') is 'n [[Kelte|Keltiese]] [[nasie]] en [[etniese groep]] inheems aan [[Skotland]] en die omliggende [[eiland]]e. Histories gesien het hulle ontstaan uit 'n samesmelting van twee groepe — die Pikte en die Gaele — wat in die 9de eeu die [[Koninkryk van Skotland]] (of ''Alba'') gestig het en vermoedelik in etnotaalkundige opsig Kelte was. Later is die naburige Kumbriese Britone, wat ook 'n [[Kelties]]e taal gepraat het, asook die [[Germaanse tale|Germaanstalige]] [[Angel-Saksers]] en [[Noormanne]], in die Skotse nasie geïntegreer. [[Lêer:Skotse kilt-mode in 'n toonvenster in Glasgow.jpg|duimnael|links|Skotse kilt-mode in 'n toonvenster in Buchanan Street, Glasgow]] In moderne opsig word die terme "Skotse mense" of "Skotte" gebruik om na iemand te verwys wat in [[Taalwetenskappe|taalkundige]], kulturele, voorvaderlike of genetiese opsig van Skotse afkoms is. Die [[Latyn]]se word ''Scotti''<ref>{{en}} {{cite book |last1=Roger Collins |first1=Judith McClure |author2=Beda el Venerable, Bede |title=The Ecclesiastical History of the English People: The Greater Chronicle; Bede's Letter to Egbert |publisher=Oxford University Press |year=1999 |pages=386 |id=ISBN}}</ref> het oorspronklik na die Gaele verwys, maar word nou gebruik om na al die inwoners van Skotland te verwys.<ref>{{en}} {{cite book |last=Anthony Richard (TRN) Birley |first=Cornelius Tacitus |author2=Cayo Cornelio Tácito |title=Agricola and Germany |publisher=Oxford University Press |id=ISBN}}</ref> Hoewel dit soms as argaïes of ongewens beskou word,<ref>{{en}} {{cite web |url=http://dictionary.reference.com/browse/Scotch |title=Scotch |publisher=Dictionary.reference.com |accessdate=3 Oktober 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304113525/http://dictionary.reference.com/browse/scotch |archive-date=4 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> word die term ''Scotch'' ook gebruik om na die Skotse mense te verwys, maar dit is tans hoofsaaklik buite Skotland gebruiklik.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.answers.com/topic/scotch-1 |title=Scotch: Definition, Synonyms from |publisher=Answers.com |accessdate=3 Oktober 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181107104016/http://www.answers.com/topic/scotch-1 |archive-date=7 November 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Daar is mense van Skotse afkoms in baie lande buite Skotland. Emigrasie, beïnvloed deur faktore soos die Hoog- en Laelandse klane, die Skotse lidmaatskap in die [[Britse Ryk]], en in die onlangse tyd industriële agteruitgang en werkloosheid, het tot gevolg gehad dat Skotse mense hul wêreldwyd gevestig het. Groot bevolkings van Skotse mense het hulle in die [[Nuwe Wêreld]]se lande van [[Noord-Amerika|Noord]]- en [[Suid-Amerika]], [[Australië]] en [[Nieu-Seeland]] gevestig. Daar is 'n Skotse teenwoordigheid op 'n besonders hoë vlak in [[Kanada]], wat oor die hoogste vlak van Skotse afstammelinge per inwoner in die wêreld, en die tweede grootste bevolking van Skotse afstammelinge ná die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] beskik. Hulle het hul Skotse tale en kultuur saamgeneem.<ref>{{en}} {{cite book |last=Landsman |first=Ned C. |title=Nation and Province in the First British Empire: Scotland and the Americas |publisher=Bucknell University Press |date=1 Oktober 2001 |id= ISBN}}</ref> Skotland het migrasie en vestiging van mense op verskillende tye oor die geskiedenis heen gesien. Die Gaele, die Pikte en die Britone het, soos die meeste [[Middeleeue|Middeleeuse]] [[Europa|Europese]] volke, verskeie mites van oorsprong.<ref>{{en}} {{cite book |last=Harris |first=Stephen J. |title=Race and Ethnicity in Anglo-Saxon Literature |publisher=Routledge (VK) |date=1 Oktober 2003 |page=72 |id=ISBN}}</ref> [[Germane|Germaanse]] setlaars, soos die Angel-Saksers, het hulle vroeg in die 7de eeu in Skotland gevestig. Skandinawiese setlaars het tydens die 8ste eeu in baie dele van Skotland voet aan wal gesit. In die Hoë Middeleeue, sedert die heerskap van [[Dawid I van Skotland]], het emigrante vanuit [[Frankryk]], [[Engeland]] en die [[Lae Lande]] na Skotland gekom. Sommige bekende Skotse vanne, insluitende dié van Bruce, Balliol, Murray en Stewart het in hierdie tyd na Skotland gekom. Vandag is Skotland een van die vier [[lande van die Verenigde Koninkryk]] en die meerderheid van die mense wat in Skotland leef is [[Verenigde Koninkryk|Britse]] burgers. ==Kyk ook== * [[Skotse predikante in die NG Kerk]] == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Bronne == * [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Scottish people|Engelse Wikipedia]] == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn|People of Scotland}} {{Normdata}} [[Kategorie:Etniese groepe in Australië]] [[Kategorie:Etniese groepe in Kanada]] [[Kategorie:Etniese groepe in die Verenigde Koninkryk]] [[Kategorie:Etniese groepe in die Verenigde State van Amerika]] [[Kategorie:Kelte]] [[Kategorie:Skotte| ]] l2562qdza5mbff1q926vgtg52y5xyjm 2893959 2893950 2026-04-14T21:00:21Z SpesBona 2720 Opruim 2893959 wikitext text/x-wiki : ''Hierdie artikel handel oor die etniese groep. Vir die taal, sien [[Skots-Gaelies]].'' {{Etniese groep | beeld = [[Lêer:FamousScotts2.jpg|300px]] | onderskrif = | groep = Skotte | bevolking = ca. 28–40 miljoen<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.gov.scot/Publications/2009/05/28141101/6 |title=The Scottish Diaspora and Diaspora Strategy: Insights and Lessons from Ireland |publisher=Scottish Government |date=Mei 2009 |accessdate=17 Maart 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190115185104/https://www2.gov.scot/Publications/2009/05/28141101/6 |archive-date=15 Januarie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> | plek = {{vlagland|Verenigde State}} 6 miljoen Skotte<br />5,4 miljoen Skots-Iere<ref name="cancensus">{{en}} {{cite web |url=http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-geo_id=01000US&-parsed=true&-ds_name=ACS_2008_1YR_G00_&-_lang=en&-_caller=geoselect&-format= |title=American Community Survey 2008 by the US Census Bureau estimates 5,827,046 people claiming Scottish ancestry and 3,538,444 people claiming Scotch-Irish ''ancestry'' |website=factfinder.census.gov |archive-url=https://web.archive.org/web/20120107121635/http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y |archive-date= 7 Januarie 2012 |url-status=dead |df=dmy-all |accessdate=10 Februarie 2016 }}</ref><ref>{{en}} [http://www.parade.com/articles/editions/2004/edition_10-03-2004/featured_0 Who are the Scots-Irish?]</ref><br /> {{vlagland|Kanada}} 4,7 miljoen<ref>{{en}} [http://www12.statcan.ca/english/census06/data/highlights/ethnic/pages/Page.cfm?Lang=E&Geo=PR&Code=01&Data=Count&Table=2&StartRec=1&Sort=3&Display=All&CSDFilter=5000 2006 Canadian Census] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091101151108/http://www12.statcan.ca/english/census06/data/highlights/ethnic/pages/Page.cfm?Lang=E&Geo=PR&Code=01&Data=Count&Table=2&StartRec=1&Sort=3&Display=All&CSDFilter=5000 |date= 1 November 2009 }}</ref><br /> {{vlagland|Skotland}} 4,4 miljoen<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.scotlandscensus.gov.uk/en/censusresults/bulletinr2.html |title=Statistical Bulletins |work=scotlandscensus.gov.uk |archive-url=https://web.archive.org/web/20131118071543/http://www.scotlandscensus.gov.uk/en/censusresults/bulletinr2.html |archive-date=18 November 2013 |url-status=live |df=dmy-all |accessdate=10 Februarie 2016 }}</ref><br /> {{vlagland|Australië}} 1,8 miljoen<ref name="abs.gov.au">{{en}} {{cite web |url=http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Lookup/2071.0main+features902012-2013 |title=ABS Ancestry |year=2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170923063342/http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Lookup/2071.0main%20features902012-2013 |archive-date=23 September 2017 |url-status=live |df=dmy-all |accessdate=10 Februarie 2016 }}</ref><br /> {{vlagland|Engeland}} 795&nbsp;000<br /> {{vlagland|Noord-Ierland}} 760&nbsp;620<br /> {{vlagland|Argentinië}} 100&nbsp;000<br /> {{vlagland|Chili}} 80&nbsp;000<br /> {{vlagland|Frankryk}} 45&nbsp;000<br /> {{vlagland|Pole}} 15&nbsp;000<br /> {{vlagland|Nieu-Seeland}} 12&nbsp;792<ref name="stats.gov.nz">{{en}} [http://www2.stats.govt.nz/domino/external/pasfull/pasfull.nsf/web/Reference+Reports+2001+Census:+Ethnic+Groups+2001+TableEthnic+group+-+up+to+three+responses+(total+responses)+and+sex,+for+the+census+usually+resident+population+count,+1991,+1996+and+2001/$FILE/Table%202a.xls stats.govt.nz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160616195213/http://www2.stats.govt.nz/domino/external/pasfull/pasfull.nsf/web/Reference%2BReports%2B2001%2BCensus%3A%2BEthnic%2BGroups%2B2001%2BTableEthnic%2Bgroup%2B-%2Bup%2Bto%2Bthree%2Bresponses%2B%28total%2Bresponses%29%2Band%2Bsex%2C%2Bfor%2Bthe%2Bcensus%2Busually%2Bresident%2Bpopulation%2Bcount%2C%2B1991%2C%2B1996%2Band%2B2001/%24FILE/Table%202a.xls |date=16 Junie 2016 }}</ref><br /> {{vlagland|Suid-Afrika}} 11&nbsp;160<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.gov.scot/Resource/Doc/285746/0087034.pdf |title=SCOTLAND’S DIASPORA AND OVERSEAS-BORN POPULATION |publisher=Scottish Government |date=Mei 2009 |accessdate=17 Maart 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180114181021/http://www.gov.scot/Resource/Doc/285746/0087034.pdf |archive-date=14 Januarie 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><br /> {{vlagland|Eiland Man}} 2&nbsp;403<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.gov.im/lib/docs/treasury/economic/census/censusreport2006.pdf |title=Isle of Man Census Report 2006 |publisher=Isle of Man Government |accessdate=30 September 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930201426/http://www.gov.im/lib/docs/treasury/economic/census/censusreport2006.pdf |archive-date=30 September 2007 }}</ref><br /> {{vlagland|Hongkong}} 1&nbsp;459<ref>{{en}} {{cite web |url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/274477/scotland_analysis_borders_citizenship.pdf#page=70 |title=Scotland analysis: Borders and citizenship |publisher=British Government |date=Januarie 2014 |accessdate=10 Februarie 2016}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.gov.scot/Resource/Doc/285746/0087034.pdf#Page=13 |title=Scotland’s Diaspora and Overseas-Born Population |publisher=Scottish Government |accessdate=5 Maart 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305031646/http://www.gov.scot/Resource/Doc/285746/0087034.pdf#Page=13 |archive-date=5 Maart 2016 }}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.gov.scot/Publications/2009/09/24095045/3 |title=Scotland's Diaspora Overseas |publisher=Scottish Government |accessdate=24 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924023351/http://www.gov.scot/Publications/2009/09/24095045/3 |archive-date=24 September 2015 }}</ref> | taal = [[Engels]] ([[Skotse Engels]])<br />[[Skots-Gaelies]] • [[Skots]] | geloof = [[Presbiterianisme]], [[Rooms-Katolieke Kerk|Rooms-Katolisisme]], [[Episkopalisme]]; ander minderheidsgroepe; [[Agnostisisme]], [[Deïsme]] en [[Ateïsme]] | verwante = Ander [[Kelte|Keltiese volke]] soos [[Bretonners]], [[Iere]], [[Korniese]] en [[Walliesers]]; [[Engelse]], [[Yslanders]] en [[Wikings]] }} Die '''Skotte''' ([[Engels]]: ''Scots'' of ''Scottish people'', [[Skots]]: ''Scots Fowk'', [[Skots-Gaelies]]: ''Albannaich'') is 'n [[Kelte|Keltiese]] [[nasie]] en [[etniese groep]] inheems aan [[Skotland]] en die omliggende [[eiland]]e. Histories gesien het hulle ontstaan uit 'n samesmelting van twee groepe — die Pikte en die Gaele — wat in die 9de eeu die [[Koninkryk van Skotland]] (of ''Alba'') gestig het en vermoedelik in etnotaalkundige opsig Kelte was. Later is die naburige Kumbriese Britone, wat ook 'n [[Kelties]]e taal gepraat het, asook die [[Germaanse tale|Germaanstalige]] [[Angel-Saksers]] en [[Noormanne]], in die Skotse nasie geïntegreer. [[Lêer:Skotse kilt-mode in 'n toonvenster in Glasgow.jpg|duimnael|links|Skotse kilt-mode in 'n toonvenster in Buchanan Street, Glasgow]] In moderne opsig word die terme "Skotse mense" of "Skotte" gebruik om na iemand te verwys wat in [[Taalwetenskappe|taalkundige]], kulturele, voorvaderlike of genetiese opsig van Skotse afkoms is. Die [[Latyn]]se word ''Scotti''<ref>{{en}} {{cite book |last1=Roger Collins |first1=Judith McClure |author2=Beda el Venerable, Bede |title=The Ecclesiastical History of the English People: The Greater Chronicle; Bede's Letter to Egbert |publisher=Oxford University Press |year=1999 |pages=386 |id=ISBN}}</ref> het oorspronklik na die Gaele verwys, maar word nou gebruik om na al die inwoners van Skotland te verwys.<ref>{{en}} {{cite book |last=Anthony Richard (TRN) Birley |first=Cornelius Tacitus |author2=Cayo Cornelio Tácito |title=Agricola and Germany |publisher=Oxford University Press |id=ISBN}}</ref> Hoewel dit soms as argaïes of ongewens beskou word,<ref>{{en}} {{cite web |url=http://dictionary.reference.com/browse/Scotch |title=Scotch |publisher=Dictionary.reference.com |accessdate=3 Oktober 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304113525/http://dictionary.reference.com/browse/scotch |archive-date=4 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> word die term ''Scotch'' ook gebruik om na die Skotse mense te verwys, maar dit is tans hoofsaaklik buite Skotland gebruiklik.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.answers.com/topic/scotch-1 |title=Scotch: Definition, Synonyms from |publisher=Answers.com |accessdate=3 Oktober 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181107104016/http://www.answers.com/topic/scotch-1 |archive-date=7 November 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Daar is mense van Skotse afkoms in baie lande buite Skotland. Emigrasie, beïnvloed deur faktore soos die Hoog- en Laelandse klane, die Skotse lidmaatskap in die [[Britse Ryk]], en in die onlangse tyd industriële agteruitgang en werkloosheid, het tot gevolg gehad dat Skotse mense hul wêreldwyd gevestig het. Groot bevolkings van Skotse mense het hulle in die [[Nuwe Wêreld]]se lande van [[Noord-Amerika|Noord]]- en [[Suid-Amerika]], [[Australië]] en [[Nieu-Seeland]] gevestig. Daar is 'n Skotse teenwoordigheid op 'n besonders hoë vlak in [[Kanada]], wat oor die hoogste vlak van Skotse afstammelinge per inwoner in die wêreld, en die tweede grootste bevolking van Skotse afstammelinge ná die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] beskik. Hulle het hul Skotse tale en kultuur saamgeneem.<ref>{{en}} {{cite book |last=Landsman |first=Ned C. |title=Nation and Province in the First British Empire: Scotland and the Americas |publisher=Bucknell University Press |date=1 Oktober 2001 |id= ISBN}}</ref> Skotland het migrasie en vestiging van mense op verskillende tye oor die geskiedenis heen gesien. Die Gaele, die Pikte en die Britone het, soos die meeste [[Middeleeue|Middeleeuse]] [[Europa|Europese]] volke, verskeie mites van oorsprong.<ref>{{en}} {{cite book |last=Harris |first=Stephen J. |title=Race and Ethnicity in Anglo-Saxon Literature |publisher=Routledge (VK) |date=1 Oktober 2003 |page=72 |id=ISBN}}</ref> [[Germane|Germaanse]] setlaars, soos die Angel-Saksers, het hulle vroeg in die 7de eeu in Skotland gevestig. Skandinawiese setlaars het tydens die 8ste eeu in baie dele van Skotland voet aan wal gesit. In die Hoë Middeleeue, sedert die heerskap van [[Dawid I van Skotland]], het emigrante vanuit [[Frankryk]], [[Engeland]] en die [[Lae Lande]] na Skotland gekom. Sommige bekende Skotse vanne, insluitende dié van Bruce, Balliol, Murray en Stewart het in hierdie tyd na Skotland gekom. Vandag is Skotland een van die vier [[lande van die Verenigde Koninkryk]] en die meerderheid van die mense wat in Skotland leef is [[Verenigde Koninkryk|Britse]] burgers. == Sien ook == * [[Skotse predikante in die NG Kerk]] == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Bronne == * [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Scottish people|Engelse Wikipedia]] == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn|People of Scotland}} {{Normdata}} [[Kategorie:Etniese groepe in Australië]] [[Kategorie:Etniese groepe in Kanada]] [[Kategorie:Etniese groepe in die Verenigde Koninkryk]] [[Kategorie:Etniese groepe in die Verenigde State van Amerika]] [[Kategorie:Kelte]] [[Kategorie:Skotte| ]] rq53vws2xxz8djpghk8gory9krmgo0y 0 110207 2893872 2773269 2026-04-14T15:40:51Z Jcb 223 2893872 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Kallie Kriel | bynaam = | beeld = Kallie Kriel spreek Tukkies-studente toe.jpg | beeldbeskrywing = | onderskrif = Kallie Kriel spreek Tukkiestudente toe tydens die #AfrikaansMustFall optogte. AfriForumstudente het sterk standpunt ingeneem teen die afskaffing van Afrikaans-onderrig op Tukkies en ander kampusse. | geboortenaam = | geboortedatum = 14 September 1969 | geboorteplek = [[Johannesburg]] | sterfdatum = | sterfteplek = | ouers = | titel = | nasionaliteit = Suid-Afrikaner | alma_mater = [[Universiteit van Pretoria]] | beroep = | ander = | bekend = | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | religie = | huweliksmaat = Ella Johanna | kinders = | webblad = | handtekening = }} [[Lêer:AfriForum - Standerton-betoging.jpg|duimnael|280px|Kallie Kriel tydens 'n protesaksie voor die Pretoriase hooggeregshof teen die beskadiging van die Standertonse Groot Trek-gedenkplaat.]] '''Carl Martin Kriel''' (gebore 14 September 1969 in [[Johannesburg]]) is die [[hoof- uitvoerende beampte]] van die [[Suid-Afrika]]anse burgerregte-organisasie [[AfriForum]].<ref>{{Cite web |url=https://www.afriforum.co.za/oor-ons/personeel/ |title=argiefkopie |access-date=26 April 2016 |archive-date= 2 Oktober 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181002191713/https://www.afriforum.co.za/oor-ons/personeel/ |url-status=dead }}</ref> Kriel is getroud met Ella Johanna (née Potgieter), ’n opvoedkundige sielkundige en hulle het vyf kinders. == Onderwys == Kriel het in [[Pretoria]] grootgeword waar hy aan die Hoërskool Pretoria-Noord gematrikuleer het. Hy het sy B.A.-graad in 1990 aan die [[Universiteit van Pretoria]] (UP) verwerf sowel as ’n hoëronderwysdiploma in 1991 en sy honneursgraad in 1992. In 1996 het hy sy meestersgraad in politieke geografie aan UP behaal. In 1991/92 het Kriel op die studenteraad van Tukkies gedien. == Loopbaan == Hy het na die voltooiing van sy studies drie jaar by die Hoërskool Centurion skoolgehou. Daarna het hy by die vakbond [[Solidariteit]] aangesluit en was die hoof van bemarking en -ledevoordele net voor die stigting van AfriForum. Kriel is sedert 1999 in diens van die Solidariteit-beweging. In 2006 het hy die leiding in die stigting van die burgerregte-inisiatief AfriForum geneem. == Werk by AfriForum == [[AfriForum]] staan aan die spits van ’n wye verskeidenheid veldtogte ter beskerming van burgerregte. Van die grootste aksies waarby Kriel die afgelope paar jaar betrokke was, is die stryd vir die behoud van Pretoria se naam,<ref>{{Cite web |url=https://www.afriforum.co.za/pretoria-naamsveranderingproses-op-ys-na-groot-steun-vir-behoud-van-naam/ |title=argiefkopie |access-date=29 April 2016 |archive-date= 3 Oktober 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181003075227/https://www.afriforum.co.za/pretoria-naamsveranderingproses-op-ys-na-groot-steun-vir-behoud-van-naam/ |url-status=dead }}</ref> die [[Julius Malema]]-hofsaak teen haatspraak<ref>http://maroelamedia.co.za/nuus/malema-gaan-nie-meer-skiet-die-boer-sing-nie/</ref> en plaaslike en internasionale veldtogte teen ongeldige sportkwotas.<ref>{{Cite web |url=https://www.afriforum.co.za/afriforum-gaan-klag-teen-saru-irr-indien-oor-kwotas-rugby/ |title=argiefkopie |access-date=29 April 2016 |archive-date= 3 Oktober 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181003075255/https://www.afriforum.co.za/afriforum-gaan-klag-teen-saru-irr-indien-oor-kwotas-rugby/ |url-status=dead }}</ref> Onder die leiding van Kriel het AfriForum Suid-Afrika se eerste privaatvervolgingseenheid op die been gebring.<ref>https://www.bbc.com/news/world-africa-38813552</ref> Kriel het in Januarie 2017 aangekondig dat advokaat [[Gerrie Nel]] as die hoof van dié eenheid aangestel is. Die eenheid het reeds verskeie sake aangekondig.<ref>https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/gerrie-nel-gaan-oupa-wat-kleindogter-verkrag-vervolg/</ref> Kriel is ook by ’n reeks veldtogte teen onteiening sonder vergoeding,<ref>https://www.netwerk24.com/Stemme/Menings/boer-eerder-met-die-feite-20180829</ref> die beskerming van eiendomsreg en die bewusmaking van plaasmoorde<ref>https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/trump-twiet-afriforum-gee-sy-feite-oor-plaasmoorde-eiendomsreg-in-sa/</ref> in Suid-Afrika betrokke. Kriel en [[Ernst Roets]], een van AfriForum se adjunk- uitvoerende hoofde, het in Mei 2018 ’n toer na die [[VSA|Verenigde State]] onderneem om die internasionale gemeenskap te mobiliseer teen die [[ANC]] se amptelike beleid van onteiening sonder vergoeding,<ref>https://www.netwerk24.com/landbou/Nuus/almal-se-eiendomsreg-word-bedreig-20170914</ref> wat gedurende Desember 2017 deur dié party aanvaar is, asook vir bewusmaking oor [[Plaasmoorde in Suid-Afrika|plaasmoorde]]. In Oktober 2018 het AfriForum ’n samewerkingsooreenkoms<ref>https://www.netwerk24.com/Nuus/Politiek/zoeloe-koning-afriforum-staan-nou-saam-oor-grond-20181009</ref> teen onteiening sonder vergoeding met die [[Goodwill_Zwelithini_kaBhekuzulu|Zoeloe-koning Goodwill Zwelithini]]  gesluit. Kriel het ook in 2018 ’n samewerkingsooreenkoms<ref>https://www.netwerk24.com/landbou/Nuus/cope-en-afriforum-span-saam-oor-grond-20180911</ref> tussen AfriForum en die leier van die politieke party COPE<ref>{{Cite web |url=https://saconstitution.co.za/ |title=argiefkopie |access-date=16 November 2018 |archive-date= 6 Oktober 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181006114707/https://saconstitution.co.za/ |url-status=dead }}</ref>, Mosiuoa Lekota, teen onteiening sonder vergoeding aangekondig. Oor dié samewerkingsooreenkomste het Kriel gesê: “Almal in die land gaan negatief geraak word wanneer die ANC se miskenning van eiendomsreg die land se ekonomie verder benadeel. Juis daarom moet groepe oor ’n wye front nou teen onteiening sonder vergoeding saamwerk. AfriForum se samewerking met COPE om eiendomsreg te beskerm, is 'n goeie begin. Mense vanuit verskillende agtergronde, en wat somtyds verskillende standpunte het, kan wel suksesvol saamwerk deur te fokus op sake van gedeelde belang. Die beskerming van eiendomsreg is 'n saak van gedeelde belang.”<ref>https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/zoeloe-koning-kondig-vennootskap-met-afriforum-aan/</ref> Kriel het AfriForum sedert 2006 opgebou tot een van die invloedrykste burgerregteorganisasies in Suid-Afrika. AfriForum het 'n aktiewe ledetal van meer as 170&nbsp;000 in 2016 gehad,<ref>http://www.netwerk24.com/Stemme/Hanlie-Retief/hanlie-retief-gesels-met-kallie-kriel-20160424{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ^{''intekening benodig vir toegang''} besoek 29 April 2016.</ref> en meer as 216&nbsp;000 lede aan die einde van 2018.<ref>https://www.afriforum.co.za/oor-ons/</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.afriforum.co.za/afriforum-nou-210-000-lede-sterk/ |title=argiefkopie |access-date=16 November 2018 |archive-date= 4 Junie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190604131524/https://www.afriforum.co.za/afriforum-nou-210-000-lede-sterk/ |url-status=dead }}</ref>   == Verwysings == {{Verwysings}} {{Saadjie}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Kriel, Kallie}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse aktiviste]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse hoof- uitvoerende beamptes]] [[Kategorie:Afrikaners]] [[Kategorie:Geboortes in 1969]] [[Kategorie:Lewende mense]] 5i5ndda4v8j5rxxcg8zpdopm5kdk98c 0 112107 2893988 2891534 2026-04-15T01:05:25Z Stephan1000000 111471 503 2893988 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Televisiereeks | reeksnaam = NCIS | beeld = [[Lêer:NCIS (TV series) logo 2.jpg]] | onderskrif = | reeksnaam_2 = | genre = Aksie<ref>{{cite web |title=About |url=http://www.cbs.com/shows/ncis/about/ |publisher=CBS |access-date=9 Julie 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200426150038/https://www.cbs.com/shows/ncis/about/ |archive-date=26 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br />drama<ref>{{en}} {{cite web|url=http://www.thefutoncritic.com/showatch.aspx?id=ncis&view=listings|title=Shows A-Z – ncis on cbs|work=the Futon Critic|accessdate=9 Julie 2016|publisher=Futon Media}}</ref> | formaat = | skepper = Donald P. Bellisario<br />Don McGill | ontwikkelaar = | skrywer = | regisseur = | kreatiewe regisseur = | aanbieder = | rolverdeling = [[Mark Harmon]]<br />[[Sasha Alexander]]<br />[[Michael Weatherly]]<br />[[Pauley Perrette]]<br />[[David McCallum]]<br />[[Sean Murray (akteur)|Sean Murray]]<br />[[Cote de Pablo|Coté de Pablo]]<br />[[Lauren Holly]]<br />[[Rocky Carroll]]<br />[[Brian Dietzen]]<br />[[Emily Wickersham]] | beoordelaars = | stemme = | verteller = | temamusiekkomponis = Numeriklab | openingstema = ''NCIS Theme'' | afsluitingstema = ''NCIS Theme'' | komponis = Joseph Conlan<br />Brian Kirk | oorsprongsland = {{vlagland|Verenigde State}} | taal = [[Engels]] | aantal_seisoene = 23 | aantal_episodes = 503 | episodelys = | uitvoerende_vervaardiger = Donald P. Bellisario<br />Gary Glasberg<br />Shane Brennan <small>(2007–15)</small><br />Chas. Floyd Johnson<br />Mark Horowitz<br />Mark Harmon<br />Frank Cardea<br />George Schenck | vervaardiger = David Bellisario<br />Avery C. Drewe | redigeerder = | lokasie = | kinematografie = Billy Webb | kamera = | looptydperk = 42–44 minute | maatskappy = Belisarius Productions<br />Paramount Network Television (2003–06)<br />CBS Paramount Network Television (2006–09)<br />CBS Television Studios (2009–present) | verspreider = CBS Television Distribution | netwerk = CBS | beeldformaat = 480i (SDTV)<br />1080i (HDTV) | klankformaat = Dolby Digital 5.1 stereo met klankbeskrywings op sekondêre klank (SAP op analoog) | eerste_lopie = 23 September 2003 – ''hede'' | eerste_uitsending = | laaste_uitsending = | status = | voorafgegaan_deur = JAG | opgevolg_deur = NCIS: Los Angeles | verwant = ''JAG''<br />''NCIS: Los Angeles''<br />''NCIS: New Orleans'' | webwerf = http://www.cbs.com/shows/ncis/ | produksiewebwerf = }} [[Lêer:Mark Harmon 1 edit1.jpg|duimnael|links|upright|[[Mark Harmon]]]] [[Lêer:Michael Weatherly (19 September 2008) 7.jpg|duimnael|links|upright|[[Michael Weatherly]]]] [[Lêer:Pauley Perrette (18 October 2009).jpg|duimnael|links|upright|[[Pauley Perrette]]]] '''''NCIS''''' is 'n Amerikaanse misdaad- en dramareeks. Hierdie TV-reeks volg die doen en late van die Amerikaanse Vlootspeurdiens (''Naval Criminal Investigative Service''), 'n regeringsorganisasie wat kriminele aktiwiteite rakende die [[Amerikaanse Vloot]] ondersoek. Die storie is deur Donald Bellisario geskryf en deur [[CBS]] vervaardig. Dit is deur 'n reeks genaamd JAG voorafgegaan en is later met ''NCIS: Los Angeles'' opgevolg. In episode 22 van seisoen 10 word genoem dat [[Afrikaans]] 'n amptelike taal van [[Suid-Afrika]] is. Een van die karakters, Duckie, verklaar dat hy by die [[Universiteit van Pretoria]] gedoseer het, waar die studente hom prof. Eend gedoop het. Toe hy vir 'n Afrikaanse amptenaar "baie dankie" sê, interpreteer sy kollega dit as "''buy a donkey''". 'n Leidraad in 'n ondersoek, "See Reisiger 19", word met behulp van 'n vertaalprogram van Afrikaans in [[Engels]] as "''Sea Voyager''" vertaal, die naam van 'n vragskip wat na [[Kaapstad]] onderweg was, en waarop die laaste tonele van die episode afspeel. == Rolverdeling == * [[Mark Harmon]] as Leroy Jethro Gibbs (spesiale agent en spanleier) * [[Michael Weatherly]] as Antony DiNozzo (spesiale agent) * [[Sasha Alexander]] as Caitlin "Kate" Todd (spesiale agent) * [[Cote de Pablo]] as Ziva David (aanvanklik 'n [[Mossad]]-verbindingsoffisier, later 'n spesiale agent) * [[Sean Murray (akteur)|Sean Murray]] as Timothy "Tim" McGee (spesiale agent) * [[David McCallum]] as Donald "Ducky" Mallard (patoloog) * [[Pauley Perrette]] as Abigail "Abby" Sciuto (forensiese deskundige) * [[Lauren Holly]] as Jenniffer "Jenny" Shepard (direkteur) * [[Rocky Carroll]] as Leon Vance (direkteur) * [[Brian Dietzen]] as Jimmy Palmer (Ducky se assistent) == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|NCIS (TV series)}} * [http://www.cbs.com/primetime/ncis/ Amptelike tuisblad] * {{IMDb title|0364845}} * {{AllMovie titel|295554}} {{Normdata}} [[Kategorie:Amerikaanse televisiereekse]] 0y34isyeqy2xd44sn2oadw2p3oie0mk 0 113334 2893895 2877917 2026-04-14T17:28:49Z Ziv 115288 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:Duplicate|Duplicate]]: [[File:Paul Cézanne, Still Life With Teapot.jpg]] → [[File:Amgueddfa Cymru - Bywyd Llonydd â Thebot - Still life with teapot - 2368.jpeg]] Exact or scaled-down duplicate: [[c::File:Amgueddfa Cymru - Bywyd Llonydd â Thebot - Still life with teapot - 2368.jpeg]] 2893895 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Kunstenaar | naam = Paul Cézanne | beeld = Paul cezanne 1861.jpg | beeldgrootte = 200px | alt = | onderskrif = Cézanne, omstreeks 1861. | geboortenaam = | geboortedatum = {{Geboortedatum|1839|1|19}}, | geboorteplek = [[Aix-en-Provence]], [[Frankryk]] | sterfdatum = {{SDEO|1839|1|19|1906|10|22}}, | sterfteplek = Aix-en-Provence | laaste rusplek = | nasionaliteit = Frans | gade = | veld = Skildery | opleiding = | beweging = Postimperessionisme | werke = | beskermhere = | beïnvloed_deur = Eugène Delacroix, Édouard Manet, Camille Pissarro | beïnvloed = [[Henri Matisse]], [[Pablo Picasso]], Arshile Gorky, Caziel | toekenings = | verkies = | webwerf = | atergrondkleur = #BCD4E6 }} '''Paul Cézanne''' ([[19 Januarie]] [[1839]] – [[22 Oktober]] [[1906]]) was ’n [[Frankryk|Franse]] kunstenaar en [[postimpressionisme|postimpressionistiese]] skilder wie se werk gehelp het om die fondament te lê vir die oorgang van 19de-eeuse kuns na ’n nuwe, radikaal verskillende kunswêreld in die 20ste eeu.<ref name="HAT Taal-en-feitegids">HAT Taal-en-feitegids, Pearson, Desember 2013, {{ISBN|978-1-77578-243-8}}</ref> Sy dikwels wilde, herhalende kwashale is baie tipies en maklik herkenbaar. Hy het vlakke kleur en klein kwashale gebruik wat opbou om komplekse velde te skep. Cézanne se skilderye weerspieël sy intense bestudering van sy onderwerpe. Sy invloed op die beeldende kunste was enorm, veral op latere [[genre]]s soos die [[kubisme]], [[fauvisme]] en [[ekspressionisme]].<ref>''Ensiklopedie van die Wêreld, Deel 3''. 1971. N.V. Uitgeversmaatskappij, [[Amsterdam]], [[Nederland]].</ref> == Lewe en werk == === Vroeë jare en familie === Die Cézannes was van die dorp Saint-Sauveur, Occitanië. Paul is in [[Aix-en-Provence]] gebore.<ref name="Lindsay6">J. Lindsay ''Cézanne; his life and art'', p.6</ref> Sy pa<ref>{{cite web |url=http://genealogia.netopia.pt/pessoas/pes_show.php?id=472543 |title=Louis Auguste Cézanne |accessdate=27 Februarie 2007 |work=Guarda-Mor, Edição de Publicações Multimédia Lda. |archiveurl = https://web.archive.org/web/20070329005650/http://genealogia.netopia.pt/pessoas/pes_show.php?id=472543 |archivedate = 29 March 2007}}</ref> was die stigter van die bankmaatskappy Banque Cézanne et Cabassol en het deur die kunstenaar se lewe vir hom finansiële sekuriteit gebied, en Cézanne het eindelik goed geërf.<ref name="Biography.com">{{cite web |url=http://www.biography.com/articles/Paul-Cezanne-9542036 |title=Paul Cézanne Biography (1839–1906) |access-date=17 Februarie 2007 |work=Biography.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20110903063847/http://www.biography.com/articles/Paul-Cezanne-9542036 |archive-date= 3 September 2011 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> [[Lêer:Woman in a Green Hat (by Paul Cézanne, 1894-95).jpg|duimnael|links|160px|''Femme au Chapeau Vert (Vrou met ’n Groen Hoed'' (Madame Cézanne), 1894–1895.]] Sy ma, Anne Elisabeth Honorine Aubert,<ref>{{cite web |url=http://genealogia.netopia.pt/pessoas/pes_show.php?id=472544 |title=Louis Auguste Cézanne |accessdate=27 Februarie 2007 |work=Guarda-Mor, Edição de Publicações Multimédia Lda. |archiveurl = https://web.archive.org/web/20070329064647/http://genealogia.netopia.pt/pessoas/pes_show.php?id=472544 |archivedate = 29 Maart 2007}}</ref> was "lewendig en romanties",<ref name="Vollard16">A. Vollard ''First Impressions'', p.16</ref> en dit is van haar dat Cézanne sy begrip en visie van die lewe gekry het.<ref name="Vollard16" /> Hy het twee jonger susters, Marie en Rose, gehad.<ref name="Lindsay6" /><ref name="Vollard14">A. Vollard, ''First Impressions'', p.14</ref> Hy het die Saint Joseph-skool in Aix<ref>P. Machotka ''Narration and Vision'', p.9</ref> en die Collège Bourbon (nou Collège Mignet) bygewoon. By laasgenoemde skool het hy [[Émile Zola]] ontmoet en bevriend, asook Baptistin Baille – die drie vriende het bekend geword as ''les trois inséparables'' ("die drie onafskeidbares"). Van 1858 tot 1861 het Cézanne op sy pa se aandrang regte studeer, terwyl hy ook tekenlesse gekry het.<ref>P. Cézanne ''Paul Cézanne, letters'', p.10</ref> Teen sy pa se wil het hy besluit om ’n kunstenaar te word; hy het in 1861 van Aix na [[Parys]] verhuis, waar Zola reeds gewoon het. === Kunsstyl === [[Lêer:Les joueurs de cartes de P. Cézanne (Fondation Vuitton, Paris) (33568651718).jpg|duimnael|180px|''Les joueurs de cartes (Die Kaartspelers)'', 1892–95, olie op doek, 60 x 73&nbsp;cm, Courtauld-kunsinstituut, Londen.]] In Parys het Cézanne die [[Impressionisme|impressionistiese]] kunstenaar [[Camille Pissarro]] ontmoet. Aanvanklik was hul verhouding een van meester en leerling, waarin Pissarro ’n groot invloed op die jong kunstenaar gehad het, maar in die volgende dekade het hulle as gelykes saam op uitstappies gegaan om landskappe te skilder. Cézanne se vroeëre werk was dikwels van ’n figuur in die landskap en sluit baie skilderye in van groepe groot, swaar figure. Later in sy loopbaan was hy meer daarin geïnteresseerd om van regstreekse waarneming af te werk en hy het geleidelik ’n ligte, nonchalante styl ontwikkel. Later was daar tekens van ’n stewige, amper argitektoniese styl. Deur sy lewe het hy probeer om ’n oorspronklike waarneming van die wêreld uit te beeld op die beste moontlike manier waarop hy dit met verf kon regkry. Daarvoor het hy alles wat hy waargeneem het, in eenvoudige vorms en kleurvlakke georden. Sy stelling dat hy "impressionisme iets solieds en blywends wil maak, soos die kuns van die museums",<ref>Paul Cézanne, Briewe, geredigeer deur John Rewald, 1984.</ref> en sy standpunt dat hy besig was om [[Nicolas Poussin|Poussin]] "volgens die natuur" te herskep, het sy begeerte onderstreep om die waarneming van die natuur en die permanensie van klassieke komposisie saam te voeg. [[Lêer:Paul Cézanne, French - The Large Bathers - Google Art Project.jpg|duimnael|180px|''Les Grandes Baigneuses (Die Groot Swemmers)'', 1898–1905.]] === Uitstallings en onderwerpe === [[Lêer:Le Père du peintre, lisant L'Événement, par Paul Cézanne.jpg|duimnael|links|160px|''Die Kunstenaar se Pa, wat "L'Événement" Lees'', 1866, Nasionale Kunsgalery, Washington.]] Cézanne se skilderye is op die eerste uitstalling van die Salon des Refusés in 1863 tentoongestel – dit was werke wat nie vir die Salon van die Paryse Académie des Beaux-Arts aanvaar is nie. Die Salon het Cézanne se voorleggings elke jaar van 1864 tot 1869 verwerp. Hy het tot in 1882 skilderye aan hulle voorgelê. In daardie jaar, danksy sy medekunstenaar [[Antoine Guillemet]], is sy ''Portrait de M.L.A.'', moontlik ''Portret van Louis-Auguste Cézanne, die Kunstenaar se Pa, wat "L'Événement" Lees'', 1866,<ref>[http://www.nga.gov/content/ngaweb/Collection/art-object-page.52085.html ''The Artist's Father, Reading "L'Événement"'', 1866, National Gallery of Art, Washington, D.C]</ref> aanvaar – sy eerste en laaste suksesvolle voorlegging aan die Salon.<ref>Gowing 1988, p. 110</ref><ref>[https://archive.org/stream/catalogueillustr1882soci#page/n31/mode/2up Société des artistes français, catalogue illustré, Salon 1882, Cézanne, ''Portrait de M.L.A.'', p.32, no.520]</ref> [[Lêer:Cézanne, Paul - Still Life with a Curtain.jpg|duimnael|180px|''Stillewe met ’n Gordyn'', 1895.]] Voor 1895 het Cézanne twee keer skilderye op die impressioniste se jaarlikse uitstalling gehad: in 1874 en 1877. In later jare is ’n paar individuele skildery op verskeie plekke uitgestal, tot in 1895 toe die Paryse kunshandelaar [[Ambroise Vollard]] die kunstenaar sy eerste solo-uitstalling gegee het. Ondanks toenemende openbare erkenning en finansiële sukses, het Cézanne verkies om in afsondering te werk, gewoonlik in die suide van Frankryk, ver weg van Parys. Hy het op ’n paar onderwerpe gekonsentreer en was ewe suksesvol in elk van dié genres: stillewes, portrette, landskappe en studies van swemmers. Vir laasgenoemde moes Cézanne grootliks op sy verbeelding staatmaak weens die gebrek aan naakmodelle. Nes sy landskappe het die inspirasie vir sy portrette gekom van wat aan hom bekend was; daarom het nie net sy vrou en seun as onderwerpe gedien nie, maar ook plaaslike boere, kinders en sy kunshandelaar. Sy stillewes is terseldertyd dekoratief, met dik, plat oppervlakke, en met ’n gewig wat aan [[Gustave Courbet]] herinner. Die rekwisiete vir sy werk is steeds nes hy hulle gelos het in sy ateljee in die voorstede van die moderne Aix. [[Lêer:L'Ouverture de Tannhauser, par Paul Cézanne.jpg|duimnael|180px|''Die Overture aan Tannhäuser: Die Kunstenaar se Ma en Suster'', 1868, [[Hermitage]], Sint Petersburg.]] === Dood === Cézanne was eendag in ’n storm terwyl hy in die veld gewerk het.<ref name="Vollard113">Vollard, p.113–114</ref> Ná twee uur in die reën het hy eers besluit om huis toe te gaan, maar op pad het hy ineengestort. Die volgende dag het hy flou geword terwyl hy verder probeer werk het. Die model wat vir hom poseer het, het hulp ontbied. Hy is bed toe, maar het nooit weer opgestaan nie.<ref name="Vollard113" /> Hy is ’n paar dae later, op 22 Oktober 1906, aan [[longontsteking]] dood.<ref name="Vollard113" /><ref>{{cite web |url=http://www.mystudios.com/art/post/cezanne/cezanne.html |title=Paul Cézanne 1839–1906 |access-date=18 Februarie 2007 |work=MyStudios.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200509234714/http://www.mystudios.com/art/post/cezanne/cezanne.html |archive-date=9 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Hooftydperke van Cézanne se werk == Verskeie tydperke in die lewe en werk van Cézanne word onderskei.<ref>Die skema wat hier gebruik word, is dié van die ''Encyclopædia Britannica''.</ref> === Donker tydperk, Parys – 1861–1870 === In 1863 het [[Napoleon III]] die Salon des Refusés geskep, waar skilderye tentoongestel is wat vir uitstalling in die Salon van die Académie des Beaux-Arts afgekeur is. Die kunstenaars van die afgekeurde werke sluit in die jong impressioniste, wat as revolusionêr beskou is. Cézanne is deur hul styl beïnvloed, maar sy sosiale verhouding met hulle was nie goed nie – hy het onbeskof, skaam, kwaad en depressief voorgekom. Sy werk uit hierdie tydperk word gekenmerk deur donker kleure en baie swart. Hulle het baie verskil van sy vroeëre waterverfskilderye en sketse by die École Spéciale de Dessin in 1859 in [[Aix-en-Provence]], en hul gewelddadige uitbeelding is in kontras met sy daaropvolgende werk. In 1866-'67 het Cézanne, geïnspireer deur die voorbeeld van [[Gustave Courbet|Courbet]], ’n reeks skilderye met ’n paletmes geverf. Hy het dié werk, meestal portrette, later ''une couillarde'' genoem – ’n lelike woord vir vertonerige viriliteit.<ref name="Gowing10" /> Die Engelse kunstenaar en skrywer Lawrence Gowing het geskryf Cézanne se paletmes-fase "was nie net die skepping van moderne [[ekspressionisme]] nie, maar die idee van kuns as ’n emosionele [[ejakulasie]] is op hierdie oomblik gebore".<ref name="Gowing10">Gowing 1988, p. 10.</ref> Onder die ''couillarde''-skilderye is ’n reeks portrette van sy oom Dominique waarin Cézanne ’n styl behaal het "wat so volledig was as wat impressionisme onvolledig was".<ref>Gowing 1988, p. 104.</ref> Latere werke van die donker tydperk sluit in verskeie erotiese of gewelddadige onderwerpe, soos ''Women Dressing'' (c. 1867), ''The Rape'' (c. 1867) en ''The Murder'' (c. 1867–68), wat uitbeeld hoe ’n man ’n vrou doodsteek terwyl sy deur die moordenaar se vroulike helper vasgehou word. === Impressionistiese tydperk, Provence en Parys – 1870–1878 === [[Lêer:Maison et ferme du Jas de Bouffan, par Paul Cézanne, Yorck.jpg|duimnael|180px|''Jas de Bouffan'', 1885–1887.]] Ná die uitbreek van die Frans-Pruisiese Oorlog in Julie 1870 het Cézanne en sy minnares, Marie-Hortense Fiquet, van Parys na L'Estaque, naby [[Marseille]], verhuis waar hy hoofsaaklik landskappe geskilder het. Hy is in Januarie 1871 tot ’n oorlogsontduiker verklaar, maar die oorlog het die volgende maand, in Februarie, geëindig en die paartjie het in die somer van 1871 teruggetrek Parys toe. Ná die geboorte van hul seun, Paul, in Januarie 1872 in Parys het hulle na Auvers in Val-d'Oise naby Parys getrek. Cézanne se ma het van Hortense geweet, maar sy pa is nie vertel nie uit vrees vir sy reaksie. Die kunstenaar het ’n maandelikse toelae van 100 frank van hom af gekry.<ref>[http://www.nga.gov/exhibitions/2006/cezanne/chronology4.shtm "Cézanne in Provence: A Provençal Chronology of Cézanne: 1870–1879"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150922023303/http://www.nga.gov/exhibitions/2006/cezanne/chronology4.shtm |date=22 September 2015 }}, National Gallery of Art. URL besoek op 14 Februarie 2015.</ref> Camille Pissarro het in Pontoise gewoon. Daar en in Auvers het hy en Cézanne saam landskappe geskilder. Vir ’n lang tyd daarna het Cézanne homself beskryf as Pissarro se leerling, en gesê: "Ons stam almal van Pissarro af."<ref>Brion 1974, p. 26</ref> Onder sy invloed het Cézanne ophou donker kleure gebruik en sy skilderye het heelwat kleurryker geraak.<ref>Rosenblum 1989, p. 348</ref> Terwyl hy Hortense in die Marseille-gebied gelos het, het Cézanne tussen Parys en Provence gependel, en in die eerste (1874) en die derde impressionistiese uitstalling (1877) werk tentoongestel. In 1875 het hy die aandag van die Duitse versamelaar Victor Chocquet getrek, en dié se kommissies het ’n mate van finansiële verligting gebring. Maar Cézanne se tentoongestelde werke het spot, woede en sarkasme uitgelok. In Maart 1878 het Cézanne se pa van Hortense uitgevind en gedreig om Cézanne finansieel nie verder te help nie. In September het hy egter sy houding versag en besluit om hom en sy gesin ’n toelae van 400 frank te gee. Cézanne het tussen Parys en Provence bly pendel totdat Louis-Auguste vir hom in die vroeë 1880's ’n ateljee by sy huis, Bastide du Jas de Bouffan, laat bou het. Cézanne het nou in L'Estaque gebly. Hy het in 1882 daar saam met [[Renoir]] geskilder en Renoir en [[Monet]] in 1883 besoek.<ref>[http://www.nga.gov/exhibitions/2006/cezanne/chronology5.shtm "Cézanne in Provence: A Provençal Chronology of Cézanne: 1880–1889"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150215060653/http://www.nga.gov/exhibitions/2006/cezanne/chronology5.shtm |date=15 Februarie 2015 }}, National Gallery of Art. URL besoek op 14 Februarie 2015.</ref> === Volwasse tydperk, Provence – 1878–1890 === [[Lêer:Paul Cézanne 107.jpg|duimnael|180px|''Mont Sainte-Victoire'', c. 1887, Courtauld-kunsinstituut.]] [[Lêer:Harlequin, 1888-1890.jpg|duimnael|150px|''Harlequin'', 1888-'90, olie op doek, National Gallery of Art.]] Sedert die vroeë 1880's het die Cézannes permanent in Provence gewoon, onafhanklik van die Parysgebaseerde impressioniste. Hortense se broer het ’n huis met ’n uitsig op Berg Sainte-Victoire by Estaque gehad. ’n Reeks skilderye van dié berg tussen 1880 en 1883 en ander van [[Gardanne]] tussen 1885 en 1888 word soms die "Konstruktiewe Tydperk" genoem. Die jaar 1886 was ’n keerpunt vir die familie. Cézanne het met Hortense getrou; in dieselfde jaar is Cézanne se pa oorlede en hy het die huis geërf. Cézanne was 47. Teen 1888 het die familie in die voormalige herehuis, Jas de Bouffan, in nuutgevonde gerief gewoon. In dieselfde jaar het Cézanne sy vriendskap met Émile Zola beëindig nadat dié hom grootliks gebruik het as basis vir sy onsuksesvolle en tragiese kunstenaarskarakter in die roman ''L'Œuvre''. Cézanne het dit as verraad deur ’n vriend beskou. === Finale tydperk, Provence – 1890–1906 === [[Lêer:Paul Cézanne, Pyramid of Skulls, c. 1901.jpg|duimnael|180px|links |''Pyramid of Skulls,'' c. 1901. Die dramatiese aanvaarding van die dood het verskeie stillewes geïnspireer wat Cézanne in sy finale tydperk tussen 1898 en 1905 geskilder het met die kopbene as tema.]] Cézanne se idilliese tydperk by Jas de Bouffan was van korte duur. Van 1890 tot met sy dood het hy ’n paar onaangename ondervindings gehad en hy het hom verder in sy werk teruggetrek; hy het lang rukke as ’n kluisenaar gelewe. Sy skilderye het bekend en gesog geraak en ’n nuwe geslag skilders het hom met respek bejeën. Die probleme het begin toe die skilder in 1890 [[diabetes]] kry. Dit het sy persoonlikheid so beïnvloed dat sy verhouding met ander gespanne was. Hy het saam met Hortense en hul seun na [[Switserland]] gereis, dalk in die hoop om hul huwelik te red. Cézanne het egter na Provence teruggekeer en Hortense en Paul jr. na Parys. Weens haar geldsake moes Hortense noodgedwonge terugkeer na Provence, maar hulle het aparte woonkwartiere gehad. Cézanne het by sy ma en suster ingetrek. Cézanne het weer tussen Jas de Bouffan en Parys begin pendel. In 1895 is sy ma oorlede. Cézanne het die huis by Jas de Bouffan verkoop en ’n plek aan Rue Boulegon gehuur waar hy ’n ateljee gebou het. Dit het gelyk of sy verhouding met sy vrou dalk herstel kon word. Dit het egter nie gewerk nie en hy het ’n plek nodig gehad waar hy alleen kon wees. In 1901 het hy grond aan die Chemin des Lauves, ’n stil straat in Aix, gekoop en ’n ateljee daar laat bou (wat nou vir die publiek oop is). Hy het in 1903 daarheen getrek. Intussen het hy ’n nuwe testament opgestel waarin hy al sy besittings aan sy seun nalaat. [[Lêer:Paul Cézanne, 1888-90, Madame Cézanne (Hortense Fiquet, 1850–1922) in a Red Dress, oil on canvas, 116.5 x 89.5 cm, The Metropolitan Museum of Art, New York.jpg|duimnael|150px|''Madame Cézanne (Hortense Fiquet, 1850–1922) in a Red Dress'' (1888–90), olie op doek, Metropolitan Museum of Art, New York.]] Van 1903 tot met sy dood het hy in dié ateljee geskilder. Ná sy dood het dit ’n monument, Atelier Paul Cézanne, geword. == Galery == === Skilderye === <gallery widths="160px" heights="160px" perrow="4"> Beeld:La Pendule noire, par Paul Cézanne.jpg|''The Black Marble Clock''<br />1869–1871 Beeld:Paul Cezanne, A Modern Olympia, c. 1873-1874.jpg|''A Modern Olympia''<br />1873–1874<br />Musee d'Orsay Beeld:La Route tournante en sous-bois, par Paul Cézanne.jpg| ''Bend in the Road Through the Forest''<br />1873–75<br />Solomon R. Guggenheim-museum Beeld:Paul Cézanne 115.jpg|''Mont Sainte-Victoire''<br />1882–1885<br />Metropolitan Museum of Art Beeld:L'Estaque aux toits rouges, par Paul Cézanne.jpg|''L'Estaque''<br />1883–1885 Beeld:Paul Cézanne - The Bay of Marseilles, Seen from L'Estaque - Google Art Project.jpg|''The Bay of Marseilles, view from L'Estaque''<br />1885 Beeld:Paul Cézanne - Chestnut Trees at Jas de Bouffan - Google Art Project.jpg|''Jas de Bouffan''<br />1885–1887<br />Minneapolis Institute of Art Beeld:Paul Cézanne - Le Grand Baigneur - Google Art Project.jpg|''Bather''<br />1885–1887<br />Museum of Modern Art Beeld:Paul Cézanne, 1888, Mardi gras (Pierrot et Arlequin), oil on canvas, 102 x 81 cm, Pushkin Museum.jpg|''Mardi Gras (Pierrot et Arlequin)''<br />1888<br />Poesjkin-museum, Moskou Beeld:Le Garçon au gilet rouge, par Paul Cézanne, National Gallery of Art.jpg|''Boy in a Red Waistcoat''<br />1888–1890<br />National Gallery of Art Beeld:Paul Cézanne - Portrait of Madame Cézanne - Google Art Project.jpg|''Madame Cézanne in the Greenhouse''<br />1890–1892<br />Musée de l'Orangerie Beeld:La Maison lézardée, par Paul Cézanne, Yorck.jpg|''The House with the Cracked Walls''<br />1892–1894<br />Metropolitan Museum of Art Beeld:Paul Cézanne - Château Noir - Google Art Project.jpg|''Château Noir''<br />1900–1904<br />National Gallery of Art, Washington Beeld:Paul Cezanne - Mont Sainte-Victoire and Château Noir - Google Art Project.jpg|''Mont Sainte-Victoire and Château Noir''<br />1904–1905<br />Bridgestone-kunsmuseum, Tokio Beeld:Paul Cézanne - Bathers (Les Grandes Baigneuses) - Google Art Project.jpg|''The Bathers''<br />1898–1905<br />National Gallery, Londen </gallery> === Stillewes === <gallery widths="160px" heights="160px" perrow="4"> Paul Cézanne - Still life with kettle - Google Art Project.jpg|''Still Life with an Open Drawer''<br />1867–1869<br /> Musée d'Orsay Le panier de pommes, par Paul Cézanne.jpg|''The Basket of Apples''<br />1890–1894<br />Art Institute of Chicago Rideau, Cruchon et Compotier, par Paul Cézanne, Yorck Project.jpg|''Still Life, Drapery, Pitcher, and Fruit Bowl''<br />1893–1894<br />Whitney Museum of American Art, New York Nature morte au Chérubin, par Paul Cézanne.jpg|''Still Life with Cherub''<br />1895<br />Courtauld Institute Galleries, Londen Amgueddfa Cymru - Bywyd Llonydd â Thebot - Still life with teapot - 2368.jpeg|''[[Stillewe met teepot]]'' </gallery> === Waterverfskilderye === <gallery widths="160px" heights="160px" perrow="4"> Beeld:Garçon au gilet rouge, par Paul Cézanne, aquarelle, Yorck.jpg|''Boy with Red Vest''<br />1890 Beeld:Paul Cézanne 151.jpg|''Self-portrait''<br />1895 Beeld:1888, Cézanne, Three Pears.jpg|''Three Pears'', ca. 1888–90, Henry and Rose Pearlman Collection Beeld:1900, Cézanne, Pine Tree in Front of the Caves above Château Noir.jpg|''Pine Tree in Front of the Caves above Château Noir'', ca. 1900, Princeton University Art Museum Beeld:Moulin sur une rivière, par Paul Cézanne, Yorck.jpg|''Mill at the River''<br />1900–1906 Beeld:1902, Cézanne, Study of a Skull.jpg|''Study of a Skull'', 1902–04, Henry and Rose Pearlman Collection Beeld:1906, Cézanne, Still Life with Carafe, Bottle, and Fruit.jpg|''Still Life with Carafe, Bottle, and Fruit'', 1906, Henry and Rose Pearlman Collection Beeld:Le Pont des Trois Sautets, par Paul Cézanne, Yorck.jpg|''River with the Bridge of the Three Sources''<br />1906<br />Cincinnati Art Museum </gallery> === Portrette en selfportrette === <gallery widths="160px" heights="160px" perrow="4"> Beeld:L'Homme au bonnet de coton, par Paul Cézanne, Yorck.jpg|''Portrait of Uncle Dominique''<br />1865–1867<br />Metropolitan Museum of Art Beeld:Paul Cézanne - Paul Alexis Lê um Manuscrito a Zola.jpg|''Paul Alexis reading to Émile Zola''<br />1869–1870<br />São Paulo Museum of Art Beeld:Paul Cézanne 149.jpg|''Self-portrait''<br />1875<br />Musée d'Orsay Beeld:Portrait de Victor Chocquet, par Paul Cézanne, Yorck.jpg|''Portrait of Victor Chocquet''<br />1876–1877 Beeld:Portrait de l'artiste au chapeau à large bord, par Paul Cézanne, Yorck.jpg|''Self-portrait''<br />1879–1882<br />Kunstmuseum Bern Beeld:GUGG Madame Cézanne.jpg|''Madame Cézanne''<br />1885–87<br />Solomon R. Guggenheim Museum Beeld:Le fils de l'artiste, Paul, par Paul Cézanne.jpg|''Portrait of Paul Cézanne's Son''<br />[[Pastel]]<br />1888–1890<br />The National Gallery of Art, Washington Beeld:Cezanne - Madame Cezanne in Rot.jpg|''Madame Cézanne in a Red Dress''<br />c. 1890–1894<br />São Paulo Museum of Art Beeld:Paul Cézanne 156.jpg|''Self-portrait with Beret''<br />1898–1900<br />Museum of Fine Arts, Boston Beeld:Paul Cézanne - Woman with a Coffeepot - Google Art Project.jpg|'' Woman with a Coffeepot ''<br />Olie op doek<br />c. 1895<br />Musée d'Orsay </gallery> == Verwysings == {{Verwysings|3}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Cezanne, Paul}} [[Kategorie:Franse skilders]] [[Kategorie:Geboortes in 1839]] [[Kategorie:Sterftes in 1906]] 2yt5whyqfzblan27pvdvln715l6sqs8 0 119642 2894011 2876774 2026-04-15T05:53:55Z Oesjaar 7467 Verbeter 2894011 wikitext text/x-wiki [[File:38 mph (60 kph) speed limit sign - geograph.org.uk - 859388.jpg|duimnael|38 myl per uur spoedgrensteken in Windsor Great Park, Verenigde Koninkryk]] Die '''Britse en Amerikaanse maateenhede''' kom van dieselfde oorsprong, naamlik die Engelse maateenhede van voor-1824. Toe [[Skotland]] en [[Engeland]] in 1707 met mekaar verbind is, moes die Skotte die Engelse maateenheidstelsel aanvaar.<ref name = McGreevy/>{{rp|132}} In 1776, toe die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] onafhanklikheid van die [[Verenigde Koninkryk]] verklaar het, het hulle die Engelse maateenheidstelsel geërf. In 1824 is die Engelse maateenheidstelsel herstel en die herformde maateenheidstelsel word bekend as ''Imperial units''. Aanvanklik het die Verenigde State van Amerika nie die Verenigde Koninkryk gevolg nie, met die gevolg dat die VSA-gelling en die imperiale gelling met sowat 20% verskil. Toe die verskeie provinsies van Suid-Afrika nog Britse kolonies was, het hulle ook the ''Imperial System'' gebruik. Daar was enkele uitsonderings, waarvan die belangrikste was dat al die provinsies in die Unie van Suid-Afrika, afgesien van Natal, die [[morg]] en nie die [[akker]] as 'n eenheid van grondgebied gebruik het nie. In 1965 begin die Verenigde Koninkryk 'n omskakeling na die metrieke stelsel, maar teen 2025 was die omskakeling nog nie voltooi nie, en het padtekens steeds afstande in myl en spoedbeperkings in myl per uur gegee. == Verhouding en waarde == Die Britse maateenheidstelsel is ontwikkel uit die [[Romeinse Ryk|Romeinse]] maateenheidstelsel. Oor die eeue het die verhouding tussen die verskeie eenhede verander en hulle het ook van land tot land verander. Dus het Suid-Afrika ook die [[Kaapse maateenhede]] gebruik, veral in die dae van die [[VOC]]. Sekere eenhede is verouderd, en veral na die Britse hersiening van 1824 was die verhouding tussen die Britse en die Amerikaanse eenhede nie altyd dieselfde nie. Die verhoudings in die tabelle hieronder toon die verhoudings soos hulle bestaan het toe die Britse oorskakeling na die metrieke stelsel begin is (1974).<ref name="1976Act">{{en}}{{cite web |title = Weights and Measures &c. Act 1976 |publisher = Parlement van die [[Verenigde Koninkryk]] |url = http://www.legislation.gov.uk/ukpga/1976/77/pdfs/ukpga_19760077_en.pdf?schedule-6-paragraph-3-2-c}}</ref><ref>{{en}}{{cite web |title = The Units of Measurement Regulations 1994, SI 1994 No 2867 |publisher = Parlement van die Verenigde Koninkryk |url = http://www.legislation.gov.uk/uksi/1994/2867/contents/made?regulation-3-1}}</ref><ref>{{en}}{{cite journal |url = http://www.nist.gov/pml/wmd/pubs/upload/AppC-12-hb44-final.pdf |at = Appendix C. General Table of Units of Measurement |publisher = [[National Institute of Standards and Technology]] (NIST) |title = NIST Handbook 44 – Specifications, Tolerances, and Other Technical Requirements for Weighing and Measuring Devices |year = 2013 |access-date = 6 Maart 2017 |archive-date = 17 Junie 2016 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160617040949/http://www.nist.gov/pml/wmd/pubs/upload/AppC-12-hb44-final.pdf |url-status = dead }}</ref> === Afkortings en simbole === Al het verskeie Afrikaanse afkortings in vroeëre jare vir Britse maateenhede verskyn, was daar destyds geen verskil tussen simbole en afkortings nie. Met die eerste publikasie van die SI in 1960 is amptelike simbole vir SI-eenhede gepubliseer. Die verskil tussen 'n simbool en 'n afkorting is dat 'n simbool dieselfde in alle tale is, maar afkortings mag dalk nie so wees nie: ''kilometer'' word byvoorveeld in Italiaans as ''chiliometri'' vertaal, maar die simbool bly ''km''. In teenstelling hiermee word ''myl per uur'' as ''mph'' in Engels afgekort, maar in Afrikaans is word dit as ''mpu'' afgekort. Verskeie simbole vir die Britse en Amerikaanse eenhede verskyn in {{nowrap|ISO 31-1:1978}} (lengte) en {{nowrap|ISO 31-3:1978}} (massa). In 1992 is hierdie publikasies hersien en is die Britse en Amerikaanse maateenhede as verouderd beskou. Teen die tyd wat die een-en-twintigste eeu aangebreek het, is daar 'n algehele hersiening van ISO&nbsp;31 begin. Die standaard is herskryf en is as ISO 80000 gepubliseer. {{nowrap|ISO 31-1}} is deur {{nowrap|ISO 80000-3:2006}} vervang en {{nowrap|ISO 31-3}} deur {{nowrap|ISO 80000-4:2006}}.<ref>{{cite web |title=ISO 31-1:1992 Quantities and units -- Part 1: Space and time |url=https://www.iso.org/standard/3622.html |publisher=[[ISO|Internasionale Standaardeorganisasie]] |year=1992 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009124337/https://www.iso.org/standard/3622.html |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |title=ISO 31-3:1992 Quantities and units -- Part 3: Mechanics |url=https://www.iso.org/standard/3629.html |publisher=[[ISO|Internasionale Standaardeorganisasie]] |year=1992 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190702212126/https://www.iso.org/standard/3629.html |archive-date=2 Julie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Lengte en afstand === Voor 1305 was die voet die basiseenheid van lengte in die Engelse stelsel, maar daarna word dit die [[jaart]]. Die basiseenheid van lengte in die Britse en Amerikaanse stelsels is die [[jaart]] (Engels: ''yard''). [[Lêer:Britanski merki za dalzhina Grinuich 2005.jpg|duimnael|Openbare eksemplaar van die standaard [[jaart]] en sy onderafdelings by die Greenwich Observatory.]] Tydens die Anglo-Saksiese invalle van die eerste millenium neem die Engelse die Saksiese voet (ongeveer 335&nbsp;mm) oor. Voor 1305 is hierdie voet vir landmeterdoeleindes gebruik. Tydens die Normandiese verowering neem die Engelse ook die Normandiese voet oor. Die Normandiese voet is korter as die Saksiese voet en word deur vakmanne, veral bouers en skrynwerkers, gebruik. In die wet van 1305, omskryf Edward I die Engelse voet wat omtrent gelyk is aan 'n Normandiese voet en ook omtrent gelyk is aan {{frac|10|11}} van 'n Anglo-Saksiese voet. As 'n gevolg bly die roede onveranderd, maar dit bestaan nou uit 16,5 Engelse voet in plaas van 15 Anglo-Saksiese voet. In 1959 is die Engelse voet beskryf as presies {{nowrap|304,8 mm}}.<ref name = McGreevy/>{{rp|50,83}} Die jaart (''yard'', wat anders is as die ''pace'') verskyn vir die eerste keer in die Engelse reg in 1305.<ref name = McGreevy>{{en}}{{cite book |title = The Basis of Measurement: Volume 1 - Historical Aspects |first = Thomas |last = McGreevy |publisher = Picton |year = 1995 |location = Chippenham |isbn = 0 948251 82 4}}</ref>{{rp|83}} In 1897 is die jaart in die Verenigde State herdefineer deur die ''Mendenhall Order'' as {{frac|3600|3937}} meter terwyl die Britse amptelike voet as {{nowrap|0,304 797 265 4 meter}} gemeet word. Hierdie twee waardes verskil met minder as {{nowrap|0,000 2%}} maar hierdie verskil is in landsmeting belangrik. Uitendelik is daar in 1960 'n ooreenkoms tussen the VK, die VSA, Suid-Afrika en Australië bereik toe die "internasionale jaart" gestig is. Hierdie jaart is presies 0,9144&nbsp;m. Hierdie nuwe definisie veroorsaak probleme in die VSA waar hulle twee verskillende treë en myle het - die "''survey yard''" en "''survey mile''" teenoor die "''international yard''" en die "''international mile''".<ref name=Judson>{{en}}{{cite book |title = Weights and measures standards of the United States: a brief history |first = Lewis V |last = Judson |publisher = US Department of Commerce; National Bureau of Standards |date = Oktober 1963 |pages = 15 |url = https://books.google.co.uk/books?id=liX-CQAJoNsC&pg=PP7&lpg=PP7&dq=mendenhall+order+international+mile&source=bl&ots=XOvmBJvrTM&sig=01aKY8ufCvsfGpUv7mDFyYY1-Cc&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjk-Oexi-fSAhVkCMAKHUnDAnkQ6AEIPTAG#v=onepage&q=mendenhall%20order%20international%20mile&f=false}}</ref> Op 1 Januarie 20x23 is die ''survey foot'' en die ''survey mile'' afgekeur.<ref>{{cite web |url = https://www.federalregister.gov/documents/2020/10/05/2020-21902/deprecation-of-the-united-states-us-survey-foot |language = Engels |title = Deprecation of the United States (U.S.) Survey Foot |work = Federal Register |publisher = Government of the United States Government |date = 10 Mei 2020 |access-date = 30 Junie 2025}}</ref> Die verhouding tussen die jaart, sy veelvoude en sy onderveelvoude word hieronder getoon.<ref name=Dict>{{cite web |url = http://fskwdb.up.ac.za/units.php |title = The South African Afrikaans / English Physics Dictionary |publisher = [[Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns]] |year = 2000 |accessdate = 3 Maart 2017 |archive-date = 4 Maart 2016 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160304222636/http://fskwdb.up.ac.za/units.php |url-status = dead }}</ref> {| class="wikitable sortable" !colspan = 4|Lengte en afstand |- |- ! scope="col" |'''Eenheid''' ! scope="col" |'''Definisie''' ! scope="col" |'''Simbool''' ! scope="col" |'''SI waarde'''<ref group=n name=sigfig>Tot 4 beduidende syfers.</ref> |- |[[duim]] | |align="center"|in |align="center"|2,54&nbsp;mm |- |[[Voet (lengtemaat)|voet]]<ref group=n>Die Kaapse voet is gelyk aan 1,033 Englese voet.</ref> |align="center"|12 duim |align="center"|ft |align="center"|304,8&nbsp;mm |- |[[jaart]]<ref group=n name=VS>Die Amerikaanse ''survey yard'' en ''international yard'' verskil met ongeveer {{nowrap|0,000 1%}}.</ref> |align="center"|3 voet |align="center"|yd |align="center"|'''914,4&nbsp;mm'''<ref group="n" name="wet">Wetlike definisie</ref> |- |ketting |align="center"|22 treë | |align="center"|20,12&nbsp;m |- |furlong |align="center"|10 kettings <br/> 220 treë |align="center"|fur |align="center"|201,2&nbsp;m |- |[[myl]]<ref group=n name=VS/> |align="center"|8 furlongs<br/>1760 jaart |align="center"|mi of m |align="center"|1609&nbsp;m |} === Oppervlakte === Die eenhede vierkantroede en die akker kom uit die [[middeleeue]]. Die Engelse woord "''acre''" kom van die Duitse woord "''acker''". In die middeleeuse tye is die akker nie 'n presiese landsmaat nie, maar eintlik 'n ekonomiese maat: in die [[Domesday Book]] van [[1086]] word 'n akker as die hoeveelheid land wat 'n man met een ploeg en een os in 'n dag kan ploeg bereken. Met die verloop van tyd word dit 'n landsmaat.<ref name = McGreevy/>{{rp|p.50}} Met die ingang van die ''Mendenhall Order'' in 1897 kom daar 'n klein verskil tussen die Engelse jaart en die Amerikaanse jaart. In 1959 word albei die Amerikaanse jaart en die Engelse jaart herdefineer met die naam "''International yard''", maar hierdie herdefinisie behinder Amerikaanse landsmeting, dus behou hulle hul ou jaart met die naam "''survey yard''". Die verskil tussen die ou Amerikaanse jaart, die ou Engelse jaart en die huidige "''international yard''" is minder as {{nowrap|0,0002%}}.<ref name=Judson/> Daar was geen probleme met hierdie herdefinisie in die Verenigde Koningkryk, want hulle landmeting het alreeds die [[metriese stelsel]] gebruik.<ref>{{en}}{{cite web |url = http://www.bnhs.co.uk/focuson/grabagridref/html/OSGB.pdf |page = 23 |title = A guide to coordinate systems in Great Britain |publisher = Ordnance Survey |date = Maart 2015 |accessdate = 23 Maart 2017 |archive-date = 4 April 2016 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160404200051/http://bnhs.co.uk/focuson/grabagridref/html/OSGB.pdf |url-status = dead }}</ref> Ná 31 Desember 2022 is die Amerikaanse ''survey yard'' verouderd.<ref>{{en}}{{cite web |url = https://www.nist.gov/pml/us-surveyfoot/revised-unit-conversion-factors |title = U.S. Survey Foot: Revised Unit Conversion Factors |publisher = [Verenigde State] National Institute of Science and Technology |accessdate = 15 Augustus 2021}}</ref> {| class="wikitable sortable" !colspan = 4|Oppervlakte |- |- ! scope="col" |'''Eenheid''' ! scope="col" |'''Definisie''' ! scope="col" |'''Simbool''' ! scope="col" |'''SI-waarde'''<ref group=n name=sigfig>Tot 4 beduidende syfers.</ref> |- |vierkante duim | |align="center"|in² |align="center"|6,452&nbsp;cm² |- |vierkante voet |align="center"|144 in² |align="center"|ft² |align="center"|0,09290&nbsp;m² |- |vierkante jaart<ref group="n">In die VSA is beide die ''survey yard'' en die ''international yard'' gebruik. Hulle verskil met ongeveer {{nowrap|0,0001%}}.</ref><ref group="n" name="end">Ná 31 Desember 2022 word die ''survey yard'' en ''survey mile'' as verouderde maateenhede beskou.</ref> |align="center"|9 ft² |align="center"|yd² |align="center"|0,8361&nbsp;m² |- |roede<ref group= n>Die Kaapse roede is gelyk aan 14,27&nbsp;m².</ref> |align="center"|{{frac|30|1|4}} yd² |align="center"|rd |align="center"|25,29&nbsp;m² |- |[[akker]]<ref group="n" name="VSA">In sommige state van die VSA is die ''survey yard'' gebruik om 'n roede, akker, vierkante myl en ''township'' uit te meet en in ander state is die ''international yard'' gebruik.</ref><ref group = n name=end/> |align="center"|40 rd <br/> 4840 yd² | |align="center"|4046&nbsp;m² |- |[[vierkante myl]]<ref group=n name=VSA/> |align="center"|640 akker |align="center"|mi² |align="center"|2,590&nbsp;km² |- |''township''^VSA<ref group=n name=VSA/> |align="center"|36 mi² | |align="center"| |} === Volume === Tot die negentiende eeu is vaste stowwe soos koring en gars en vloeistowwe soos wyn, bier en melk in volume gemeet. Daar was verskillende maateenhede vir verskeie produkte, byvoorbeeld, vanaf die sestiende tot die agtiende eeue is verskillende maateenhede vir ''ale'' en ''beer'' gebruik. Wyn het sy eie gelling en graan sy eie gelling gehad. ==== Imperiale vloeibare maateenhede ==== [[Lêer:Real Ale 2004-05-09 cropped.jpg|duimnael|upright|150px|Trekbier word nog steeds per ''pint'' in die Verenigde Koninkryk verkoop.]] Die imperiale maateenheidstelsel is in 1824 ingestel. Al is die waarde van die duim, die jaart, die pond en die ons nog steeds dieselfde, is die volumemaateenhede vereenvoudig. Al die verskeie gellings en hul onderdele is verwyder en is deur die nuwe imperiale gelling vervang. Die imperiale gelling is oorsponklik gedefinieer as "die volume van 10 pond (ongeveer {{nowrap|4,5 kg}}) water teen 'n temperatuur van 62 °F (17 °C)". Die imperiale gelling is in 20 vloeistofonse verdeel (nie 16 soos in die Amerikaanse gelling nie). {| class="wikitable sortable" !colspan = 5|Volume (Imperiale Vloeibare Maateenhede) |- ! scope="col" |'''Eenheid''' ! scope="col" |'''Definisie''' ! scope="col" |'''Simbool''' ! scope="col" |'''SI-waarde'''<ref group=n name=sigfig>Tot 4 beduidende syfers.</ref> ! scope="col" |'''VSA vergelyking''' |- |1 vloeistofons (VK) | |fl&nbsp;oz |28,41&nbsp;ml |{{nowrap|0,9608 fl oz (VS)}} |- |gill (VK) |{{nowrap|5 fl oz}} |gi |142,1&nbsp;ml |{{nowrap|4,804 fl oz (VS)}} |- |pint (VK) |4 gill <br /> 20 fl oz |pt |568.3 ml |1,201 pt (VS) |- |kwart (VK) |2 pt |qt |1,137 L |1,201 qt (VS) |- |gelling (VK) |4 qt <br /> 8 pt |gal |'''4,54609 L'''<ref group=n name=wet>Wetlikke definisie</ref> |{{nowrap|1,201 gal (VS)}} |- |peck |2 gal |pk |9,092 L |2,402 gal (VS) |- |boesel |8 gal |bu |38,37 L |9,606 gal (VS) |} ==== Amerikaanse vloeibare maateenhede ==== Toe die Verenigde State hul onafhanklikheid in 1776 verklaar het, het hulle 'n seleksie van Engelse maateenhede gebruik. Nadat die VSA-kongres niks gedoen het in verband met maateenhede nie, kies die VS Departement van Finansies die Engelse wyngelling as die amptelik VS-gelling. Hierdie gellling bevat 'n volume van 231 kubieke duim en is in 1707 deur Koningin Anne ingestel. Dit word in 16 vloeistofonse verdeel. {| class="wikitable sortable" !colspan = 5|Volume (Amerikaanse Vloeibare Maateenhede) |- ! scope="col" |'''Eenheid''' ! scope="col" |'''Definisie''' ! scope="col" |'''Simbool''' ! scope="col" |'''SI-waarde'''<ref group=n name=sigfig>Tot 4 beduidende syfers.</ref> ! scope="col" |'''VK vergelyking''' |- |1 vloeistofons (VS) | |vl&nbsp;oz |29,57&nbsp;ml |{{nowrap|1,041 vl oz (VK)}} |- |pint (VS) |16 vl oz |pt |473,2 ml |0,8327 pt (VK) |- |kwart (VS) |2 pt |qt |946,3 ml |0,8327 qt (VK) |- |gelling (VS) |'''231 in³'''<ref group=n name=wet>Wetlike definisie</ref><br />4 qt of 8 pt |gal |4.546 L |{{nowrap|0,8327 gal (VK)}} |} ==== Amerikaanse soliede maateenhede ==== [[Lêer:Bushel Table of States.jpg|duimnael|250px|Gedurende die negentiende eeu hang die waarde van die boesel af van beide staat en kommoditeit.]] Die VSA se soliede maateenhede kom uit Engeland. Hoewel die definisies van die maateenhede by die Laerhuis gerus het, het hulle nie hul reg uitgeoefen nie. Die gevolg was 'n toename van maateenhede wat gewissel het tussen beide staatskommoditeite. In 1905 het die Nasionale Buro vir Standaarde (''National Bureau for Standards'') die Nasionale Konferensie oor Gewigte en Mates (''National Conference on Weights and Measures'') gestig om mate en gewigte to rasionaliseer. Die huidige maateenhede van volume wat gebruik word, word hieronder gegee. {| class="wikitable sortable" |- !colspan = 4|Volume (Amerikaanse soliede maateenhede) |- ! scope="col" |'''Eenheid''' ! scope="col" |'''Definisie''' ! scope="col" |'''Simbool''' ! scope="col" |'''SI-waarde'''<ref group=n name=sigfig>Tot 4 beduidende syfers.</ref> |- |pint |33,6 in³ |pt |550,6&nbsp;ml |- |kwart |2 pt |qt |1,101&nbsp;L |- |peck |8 qt |pk |8,810&nbsp;L |- |boesel |'''2150.42³'''<ref group=n name=wet>Wetlike definisie</ref><br /> 4 pk |bu |35,24&nbsp;L |} === Massa === Oor die eeue het die Engelse eenheidstelsel verskeie gewigstelsels. Gedurende die sewentiende eeu was daar 'n mate van standaardisering en drie gewigmaateenheidstelsels het na vore gekom. Al drie is op die grein gebaseer: die avoirdupois pond bevat 7000 grein en is in 16 avoirdupois-onse verdeel terwyl beide die trooispond en die aptekerspond 5760 grein bevat en in 12 onse gedeel is, maar die onderafdelings van die troois-ons en die aptekers-ons is verskillend. Na afloop van die probleme met die gelling in 1824, het die Verenigde Koninkryk en die Verenigde State saamgewerk om harmonisering van ander maateenhede te verseker. ==== Avoirdupois-gewigte ==== Die avoirdupois-gewigte is vir die meeste doeleindes gebruik. Die kleiner gewigte is dieselfde in albei die VS en die VK, maar met die groter gewigte is dit nie so nie. Die ''stone'' is in die VSA onbekend terwyl albei lande verskillende tonne gebruik. {| class="wikitable" !colspan = 4|Avoirdupois-gewig (Algemene gebruik) |- ! scope="col" |'''Eenheid''' ! scope="col" |'''Definisie''' ! scope="col" |'''Simbool''' ! scope="col" |'''SI-waarde'''<ref group=n name=sigfig>Tot 4 beduidende syfers.</ref> |- |Grein | |align="center"|gr |align="center"|64,80&nbsp;mg |- |Dragma |align="center"|{{frac|27|11|32}}&nbsp;gr |align="center"|dr |align="center"|1,772 g |- |Ons |align="center"|16 dr |align="center"|oz |align="center"|28,35&nbsp;g |- |Pond |align="center"|16 oz<br />7000 gr |align="center"|lb |align="center"|'''453,59237&nbsp;g'''<ref group=n name=wet>Wetlike definisie</ref><br /> |- |Stone^VK |align="center"|14&nbsp;lb |align="center"|st |align="center"|6,350&nbsp;kg |- |Quarter^VK |align="center"|28&nbsp;lb | |align="center"|12,70&nbsp;kg |- |Klein sentaar^VK<br />hundredweight^VS |align="center"|100&nbsp;lb |align="center"|cwt^VS |align="center"|45,36&nbsp;kg |- |Groot sentaar^VK |align="center"|112&nbsp;lb |align="center"|cwt^VK |align="center"|50,80&nbsp;kg |- |Ton^VS<ref group=n>Ook bekend in Suid-Afrika as die Kaapse ton</ref> |align="center"|2000&nbsp;lb | |align="center"|907,2&nbsp;kg |- |Ton^VK |align="center"|2240&nbsp;lb | |align="center"|1016&nbsp;kg |- |} [[Lêer:TroyPoundEngraving.jpg|duimnael|150px|Die standaard trooispond. Dit is in 'n brand in 1834 vernietig.]] Die troois-gewigte is alleenlik vir die weeg van edelmetale gebruik, byvoorbeeld, die [[Krugerrand]] bevat een troois-ons goud (31,10&nbsp;g) en nie 'n avoirdupois-ons goud (28,35&nbsp;g) nie. Sedert 1879 is die gebruik van die trooispond vir handelsdoeleindes in die Verenigde Koningkryk verbode. {| class="wikitable sortable" !colspan = 4|Trooisgewig (goud, silwer) |- ! scope="col" |'''Eenheid''' ! scope="col" |'''Definisie''' ! scope="col" |'''Simbool''' ! scope="col" |'''SI-waarde'''<ref group=n name=sigfig>Tot 4 beduidende syfers.</ref> |- |align="center"|1 grein | |align="center"|gr |align="center"|64,80&nbsp;mg |- |align="center"|penniegewig |align="center"|24 gr |align="center"|dwt |align="center"|1,555&nbsp;g |- |align="center"|troois-ons |align="center"|20 dwt |align="center"|oz |align="center"|31,10nbsp;g |- |align="center"|trooispond |align="center"|12 oz<br />5760 grein |align="center"|lb |align="center"|373,2&nbsp;g |} ==== Aptekersgewigte ==== [[Lêer:Was soll ich werden 37.jpg|duimnael|150px|Apteker berei medisyne voor.]] Voor 1858 is die aptekersgewigstelsel vir medisynevoorbereiding in die Verenigde Koningkryk gebruik en is nog steeds af en toe in die Verenigde State te vinde.<ref>{{en}}{{cite book |title = Pharmaceutical Calculations |first = Howard C. |last = Ansel |page = 399 |url = https://books.google.co.uk/books?id=KmWl_92kw0cC&pg=PA399&lpg=PA399 |publisher = Lippincott WIlliams & Wilkins |year = 2010 |isbn = 978-1-4511-2036-3 |edition = 14th}}</ref> {| class="wikitable sortable" !colspan = 4|Aptekersgewig |- ! scope="col" |'''Eenheid''' ! scope="col" |'''Definisie''' ! scope="col" |'''Simbool''' ! scope="col" |'''SI-waarde'''<ref group=n name=sigfig>Tot 4 beduidende syfers.</ref> |- |align="center"|grein | |align="center"|gr |align="center"|64,80&nbsp;mg |- |align="center"|skrupel |align="center"|20 gr |align="center"|℈ |align="center"|1,296&nbsp;g |- |align="center"|dragma |align="center"|3&nbsp;℈ |align="center"|ʒ |align="center"|3,888&nbsp;g |- |align="center"|ons |align="center"|3 ʒ |align="center"|℥ |align="center"|31,10&nbsp;g |- |align="center"|pond |align="center"|12 ℥ of 5760 grein |align="center"|℔ |align="center"|373,2&nbsp;g |} === Algemene eenhede === Behalwe vir lengte, oppervlakte, volume en massa gebruik die Amerikaners, en vroeër ook die Britte, sekere ander eenhede. Die mees bekende is die eenhede vir [[temperatuur]], [[druk]] en [[drywing]]. ==== Temperatuur ==== Temperatuur word in die Verenigde State gewoonlik in grade [[Fahrenheit]] gemeet (afkorting °F). Die verhouding tussen grade Fahrenheit en grade Celsius is :<math>C = (F-32) * 5/9</math>. Water vries teen 'n temperatuur van 32°F (0°C) en kook teen 'n temperatuur van 212°F (100°C). ==== Drywing ==== [[Lêer:Imperial Horsepower2.svg|duimnael|Illustrasie van perdekrag.]] In die imperiale stelsel en ook in die Verenigde State is eenheid vir drywing die perdekrag (HP vir ''horsepower''). Een perdekrag word gedefinieer as die drywing wat nodig is om 550 pond teen swaartekrag op te hef teen 'n koers van een voet per sekonde. Die verhouding tussen HP en watt is :<math>1 ~ \text{HP} \approx 745,7 ~ \text{W}</math>. ==== Druk ==== In die imperiale stelsel en ook in die Verenigde State is die eenheid vir druk die pond gewig per vierkante duim (''pounds per square inch'' of psi), dit wil sê, die gevolglike druk deur 'n massa van een pond wat op 'n vierkante duim uitgeoefen word onder die invloed van swaartekrag. Die verhouding tussen psi en pascal is :<math>1 ~ \text{psi} \approx 6900 ~ \text{Pa}</math>. == Notas == <references group="n" /> == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Britse Ryk]] [[Kategorie:Eenhede]] [[Kategorie:Verenigde State van Amerika]] l6mxklm4cog9pywb9jn77rkdoyf5yjd 0 135683 2893952 2851635 2026-04-14T20:38:16Z Sobaka 328 opdateer 2893952 wikitext text/x-wiki Hier volg 'n '''lys van Suid-Afrikaanse ambassadeurs in die Verenigde State'''. Die pos van Suid-Afrikaanse ambassadeur in die Verenigde State is in Maart [[1949]] geskep nadat die Suid-Afrikaanse diplomatieke sending in die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] na 'n [[ambassade]] opgegradeer is. Die pos is laastens deur [[Ebrahim Rasool]] beklee, voordat hy in Maart 2025 deur die Amerikaanse minister van Buitelandse Sake onthef is. [[File:Embassy of South Africa, Washington, D.C..jpg|duimnael|Ambassade van Suid-Afrika]] {| class="wikitable" !# !Foto !Naam !Termyn !Eerste minister(s)/<br />President(e) !Verw. |- |1 | |Harry Thomson Andrews |1 Maart 1949—26 September 1949 |rowspan="2"|[[Daniel François Malan]] ([[Nasionale Party|NP]]) |<ref name="state94442" /> |- |2 | |Gerhardus Petrus Jooste |26 September 1949—26 Augustus 1954 |<ref name="state94442" /> |- |3 | |John Edward Holloway |26 August 1954—7 August 1956 |[[Johannes Gerhardus Strijdom]] (NP) |<ref name="state94442" /> |- |4 | |Wentzel Christoffel du Plessis <ref>'''Wentzel Christoffel du Plessis''' b. 5 March 1906; m. Marie During 1934; one d. ed. Transvaal Univ. Coll. In Dept. of Lands 1924-1927, Dept. of External Affairs 1927- 1945; Admin. Sec. SA Del. to Imperial Conf. From 1 December 1963 to 1 November 1968: List of colonial heads of Namibia (South-West Africa)</ref> |7 Augustus 1956- 13 September 1960 |[[Johannes Gerhardus Strijdom]] (NP) <br />[[Hendrik Verwoerd]] (NP) |<ref name="state94442" /> |- |5 | |Willem Christiaan Naude |13 September 1960—9 Februarie 1965 |[[Hendrik Verwoerd]] (NP) |<ref name="state94442" /> |- |6 | |Harald Langmead Taylor Taswell <ref>'''Harald Langmead Taylor Taswell''' b. 14 Feb. 1910, [[Cape Town]]; s. of Stephen Taswell and Helen Simkins; m. Vera Blytt 1940; three d.; ed. Christian Brothers Coll.</ref> |9 Februarie 1965—18 Augustus 1971 |rowspan="3"|[[B. J. Vorster]] (NP) |<ref name="state94442" /> |- |7 | |Johan Samuel Frederick Botha |18 Augustus 1971—30 Julie 1975 |<ref name="state94442" /> |- |8 |[[File:Pik Botha.jpg|75px]] |[[Pik Botha]] |30 Julie 1975—11 Mei 1977 |<ref name="state94442" /> |- |9 | |Donald Bell Sole |11 Mei 1977—4 Junie 1982 |rowspan="3"|[[Pieter Willem Botha]] (NP) |<ref name="state94442" /> |- |10 | |[[Brand Fourie|Bernardus Gerhardus Fourie]] |4 Junie 1982—23 September 1985 |<ref name="state94442" /> |- |11 | |Johannes Albertus Hermanus Beukes |23 September 1985—1 Mei 1987 |<ref name="state94442" /> |- |12 | |[[Piet Koornhof]] |1 Mei 1987—6 Maart 1991 |[[Pieter Willem Botha]] (NP)<br />[[Frederik Willem de Klerk]] (NP) |<ref name="state94442" /> |- |13 |[[File:HSchwarz.JPG|75px]] |[[Harry Schwarz]] |6 Maart 1991—12 Januarie 1995 |[[Frederik Willem de Klerk]] (NP) <br /> [[Nelson Mandela]] ([[African National Congress|ANC]]) |<ref name="state94442" /> |- |14 | |[[Franklin A. Sonn]] |12 Januarie 1995—8 Maart 1999 |[[Nelson Mandela]] (ANC) |<ref name="state94442" /> |- |15 | |Sheila Sisulu |8 Maart 1999—28 Augustus 2003 |rowspan="3"|[[Thabo Mbeki]] (ANC) |<ref name="state94442" /> |- |16 | |[[Barbara Masekela]] |28 Augustus 2003—14 Augustus 2007 |<ref name="state94442">{{cite web |title=Diplomatic Representation for South Africa. Foreign Embassies in the U.S. and Their Ambassadors |url=https://www.state.gov/s/cpr/94442.htm |publisher=U.S. State Department |access-date=9 Mei 2009 |year=2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180707160450/https://www.state.gov/s/cpr/94442.htm |archive-date=7 Julie 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> |- |rowspan="3"|17 |rowspan="3"| [[File:Somalia Diaspora Conference in Kigali (15648965324).jpg|75px]] |rowspan="3"| Welile Nhlapo |rowspan="3"|14 Augustus 2007—4 Augustus 2010 |rowspan="3"|<ref name="state94442" /> |- |[[Kgalema Motlanthe]] (ANC) |- |[[Jacob Zuma]] (ANC) |- ||18 |[[File:Ebrahim Rasool at the Pentagon July 25, 2012.jpg|75px]] |[[Ebrahim Rasool]] |4 Augustus 2010—23 Februarie 2015 |[[Jacob Zuma]] (ANC) |<ref name="state94442" /> |- ||19 |[[File:Mninwa Johannes Mahlangu.jpg|75px]] |[[Johannes Mahlangu]] |23 Februarie 2015—Maart 2020 |[[Jacob Zuma]] (ANC)<br />[[Cyril Ramaphosa]]<br /> (ANC) |- ||20 |[[File:South African Ambassador to the U.S. Nomaindiya Cathleen Mfeketo (52036244356) (cropped).jpg|75px]] |[[Nomaindia Mfeketo]] |Maart 2020 – Augustus 2023 |[[Cyril Ramaphosa]] (ANC) | |- ||21 | |Ndumiso Ntshinga |5 November 2023 –20 Januarie 2025 |[[Cyril Ramaphosa]] (ANC) |<ref>{{cite web |author1=South African Embassy, Washington D.C |title=Announcement |url=https://twitter.com/RSAinDC/status/1721155076079710582 |website=X/Twitter |access-date=7 Mei 2024 |date=5 November 2023 |quote=The former Ambassador of South Africa to Ethiopia, Kenya and China, Mr Ndumiso Ndima Ntshinga, is now the Chargé d’Affaires ad interim at the Embassy of South Africa in Washington DC.}}</ref><ref>{{cite news |last1=Ogongo |first1=Stephen |title=Ambassador Ndumiso Ntshinga appointed head of mission at South African Embassy in Washington DC |url=https://africalifestyle.com/news/ndumiso-ntshinga-head-of-mission-south-african-embassy-in-washington-dc/ |access-date=7 Mei 2024 |work=africalifestyle.com |publisher=New European Media Ltd |date=18 November 2023 |format=online news |quote=dumiso Ntshinga, die voormalige ambassadeur van Suid-Afrika in Ethiopië, Kenia en China, is as sendinghoof by die Suid-Afrikaanse ambassade in Washington DC aangestel. Hy volg ambassadeur Nomaindia Mfeketo op wat onlangs uitgetree het as Suid-Afrika se ambassadeur in die VSA.}}</ref> |- |22 |[[File:Ebrahim Rasool at the Pentagon July 25, 2012.jpg|75px]] |[[Ebrahim Rasool]] |Januarie 2025 – Maart 2025 |[[Cyril Ramaphosa]] (ANC) |<ref>{{Cite web |title=US says South African ambassador ‘no longer welcome’ |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/3/14/us-expels-south-african-ambassador-over-criticism-of-trump |access-date=2025-03-15 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref> |- |23 |[[File:2017 03 08 Negotiation and mediation skills training closes in Nairobi-5 (cropped).jpg|75px]] |[[Roelf Meyer]] |2026 – |[[Cyril Ramaphosa]] (ANC) |<ref>Times Live, 14 April 2026, Ramaphosa chooses Roelf Meyer as next ambassador to US. https://www.timeslive.co.za/politics/2026-04-14-ramaphosa-chooses-roelf-meyer-as-next-ambassador-to-us/ Besoek 14 April 2026.</ref> |} == Verwysings == {{Verwysings}} {{Artikels oor Suid-Afrika}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse ambassadeurs in die Verenigde State| ]] [[Kategorie:Lyste van Suid-Afrikaanse ambassadeurs|Verenigde State]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse lyste|Ambassadeurs in die Verenigde State]] g0qnaxeg48pac3ddx5b1ls3urtak4i4 1 143870 2893893 2510828 2026-04-14T17:27:44Z JMK 649 JMK het bladsy [[Bespreking:Golden Gate-Hoogland- Nasionale Park]] na [[Bespreking:Golden Gate-hoogland- Nasionale Park]] geskuif: koppelteken impliseer een woord, soos by -natuurreservaat 1700925 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 209238 2894019 2778034 2026-04-15T06:54:30Z Raphael1256 97172 Beroepe 2894019 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Kid Cudi | Beeld = Kid Cudi 2010 2 (crop).jpg | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = {{nowrap|Scott Ramon Seguro Mescudi}} | Alias = | Geboortedatum = | Geboorteplek = | Nasionaliteit = [[Verenigde State|Amerikaans]] | Sterfdatum = | Sterfplek = | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = 1 | Skool = | Universiteit = | Beroep = Sanger, rapper, musiekprodusent, akteur | Aktiewe jare = 2003–nou | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 3264596 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Scott Mescudi''', beter bekend onder '''Kid Cudi''', is 'n [[Verenigde State|Amerikaanse]] rapper, sanger, musiekprodusent en akteur. Hy is bekend vir sy rolle in die rolprente ''Project X'' (2012), ''Need for Speed'' (2014), ''Two Night Stand'' (2014), en ''Rampage'' (2018). == Filmografie == === Rolprente === * 2012: ''Project X'' * 2013: ''Goodbye World'' * 2014: ''Need for Speed'' * 2014: ''Two Night Stand'' * 2015: ''The Great Hangover Tour'' * 2015: ''James White'' * 2018: ''Rampage'' === Televisiereekse === * 2009: ''Rising Icons'' * 2009: ''VEVO Go Shows'' * 2010: ''How to Make It in America'' * 2012: ''Comedy Bang! Bang!'' === Televisierolprente === * 2009: ''Ulalume: Howling at New Moon'' === Video's === * 2008: ''Kid Cudi: Day 'n' Nite'' * 2009: ''Kid Cudi: Make Her Say'' * 2009: ''Kid Cudi: Pursuit of Happiness'' * 2009: ''Shakira Feat. Kid Cudi: Did It Again'' * 2009: ''Kanye West Feat. Mr Hudson: Paranoid'' * 2010: ''Kid Cudi: Soundtrack 2 My Life'' * 2010: ''Kid Cudi: Erase Me'' * 2010: ''David Guetta Feat. Kid Cudi: Memories'' * 2010: ''Dan Black Feat Kid Cudi: Symphonies'' * 2011: ''Kid Cudi: Mr. Rager'' * 2011: ''Kid Cudi: No One Believes Me'' * 2011: ''Kid Cudi: Marijuana'' * 2011: ''Kanye West: All of the Lights'' * 2012: ''Kid Cudi: Just What I Am'' * 2012: ''Kid Cudi: King Wizard'' * 2018: ''Travis Scott: Stop Trying to Be God'' == Eksterne skakels == * {{IMDb|3264596|Kid Cudi}} * {{Twitter|KidCudi|Kid Cudi}} * {{Facebook|kidcudi|Kid Cudi}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Cudi, Kid}} [[Kategorie:Geboortes in 1984]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 21ste eeu]] jq3ijn8i2faqyb9brny1j7ogbty1yy7 0 216987 2893958 2893718 2026-04-14T21:00:06Z SpesBona 2720 Bygewerk 2893958 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Vlag | Naam = Tibet | Artikel = | Beeld = Flag of Tibet.svg | Beeldgrootte = 210px | Geen_grens = | Bynaam = {{bo}} གངས་སེང་དར་ཆ།<br />''gangs seng dar cha'' (“sneeuleeuvlag”) | Ander_byname = | Gebruik = 110111 | Simbool = {{FIAV|historical}} | Verhouding = 5:8 | Goedgekeur_op = 1916 | Ontwerp = Twee sneeuleeus met ’n vlammende blou, wit en oranje juweel en ’n blou en oranje [[jin en jang]]-simbool op ’n wit berg met ’n goue son wat daaroor styg, oor 12 rooi en blou wisselstrale met ’n goue fraiing om die boonste, onderste, en linkse vlagpaalkant van die vlag. | Ontwerper = | Beeld2 = Flag of Tibet (1912-1951).png | Beeldgrootte2 = 210px | Geen_grens2 = | Bynaam2 = | Ander_byname2 = | Gebruik2 = 110111 | Simbool2 = | Verhouding2 = 5:8 | Goedgekeur_op2= | Ontwerp2 = Oorspronklike ontwerp van 1912 tot 1951 | Ontwerper2 = }} Die '''nasionale [[vlag]] van [[Tibet]]''' ([[Tibettaans]]: བོད་ཀྱི་རྒྱལ་དར།, [[Wylie-transliterasie|Wylie]]: ''bod kyi rgyal dar''), ook bekend as die “sneeuleeuvlag” (Tibettaans: གངས་སེང་དར་ཆ།, Wylie: ''gangs seng dar cha''),<ref>{{en}} {{cite book |title = A History of Modern Tibet: The Calm Before the Storm: 1951–1955 |volume = 2 |author=Melvyn C. Goldstein |publisher=University of California Press |year=2009|page=203}}</ref> is<ref name="Tibet">{{en}} {{cite web |publisher=Central Tibetan Administration |title=The Tibetan National Flag |url=http://tibet.net/about-tibet/the-tibetan-national-flag/ |accessdate=20 Oktober 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200601164449/https://tibet.net/about-tibet/the-tibetan-national-flag/ |archive-date=1 Junie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> die nasionale vlag van Tibet, goedgekeur deur die 13de [[Dalai Lama]] in 1916.<ref name="Tsarong2000">{{en}} {{cite book |author=Dundul Namgyal Tsarong |title=In the Service of His Country: The Biography Of Dasang Damdul Tsarong Commander General Of Tibet |url=https://books.google.de/books?id=tVGgEbhi5JAC&pg=PA51&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |date=10 Oktober 2000 |accessdate=20 Oktober 2018 |publisher=Shambhala |isbn=978-1-55939-981-4 |page=51}}</ref> Dit was die nasionale vlag van die onafhanklike land Tibet van 1916 tot 1951, toe dié land deur die [[Volksrepubliek China]] aangeval en geannekseer is.<ref>{{en}} {{cite book |title = A History of Modern Tibet: The Calm Before the Storm: 1951–1955 |volume = 2 |author=Melvyn C. Goldstein |publisher=University of California Press |year=2009|page=302}}</ref> Dié vlag is tot die Tibettaanse opstand in 1959 gebruik, waarna dit deur die Chinese regering verban is.<ref name="tibflag">{{en}} {{cite book |authors=Melvyn C. Goldstein, Dawei Sherap, William R. Siebenschuh |title=A Tibetan revolutionary : the political life and times of Bapa Phuntso Wangye |url=https://books.google.com/books/ucpress?id=9TPqqH453BcC&pg=PA174&lpg=PA175&sig=eM3e4jFiernckVIG9dnZpus7Wtk |publisher=University of California Press |year=2004 |pages=174–175, 194–195}}</ref> Terwyl dit in die deur die Volksrepubliek China besette [[Outonome Gewes Tibet]] onwettig bly,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://freedomhouse.org/country/tibet/freedom-world/2020 |title=Freedom in the World 2020: Tibet |publisher=Freedom House |accessdate=13 April 2026}}</ref> word dit steeds deur die hedendaagse Tibettaanse regering in ballingskap, gesetel [[Dharamshala]], [[Indië]],<ref name="Tibet" /> asook deur Pro-Tibettaanse groepe wêreldwyd ter ondersteuning van [[menseregte]] in Tibet en ’n Tibettaanse onafhanklikheid gebruik.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://freetibet.org/freedom-for-tibet/culture-religion/tibet-flag/ |title=The Tibetan flag |publisher=Free Tibet |accessdate=11 Maart 2024}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/football/2017/nov/26/china-under-20-football-tour-suspended-after-pro-tibet-protests-in-germany |title=China under-20 football tour suspended after pro-Tibet protests |publisher=[[The Guardian]] |author=Benjamin Haas |date=26 November 2017 |accessdate=13 April 2026}}</ref> Soos die [[vlag van Oos-Turkestan]] is die vlag van Tibet weens die [[Tibettane]] se strewe na [[onafhanklikheid]] in die [[Volksrepubliek China]] verbied en die besit of vertoning daarvan sal erg bestraf kan word. In teenstelling daarmee word die Tibettaanse vlag by pro-Tibettaanse optogte in die [[Republiek China]] op [[Taiwan (eiland)|Taiwan]] gebruik.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://thediplomat.com/2015/11/tibet-taiwan-and-china-a-complex-nexus/ |title=Tibet, Taiwan and China – A Complex Nexus |publisher=The Diplomat |date=24 November 2015 |accessdate=2 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170902053407/http://thediplomat.com/2015/11/tibet-taiwan-and-china-a-complex-nexus |archive-date=2 September 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die vlag van Tibet vertoon: * ’n Wit sneeubedekte berg * ’n Geel son met rooi en donkerblou strale wat daarvan uitstraal * Twee Tibettaanse sneeuleeus * Die ''Triratna''-simbool van gekleurde juwele * ’n ''[[Taijitu]]''-simbool * ’n Geel fraiing aan drie van die vlag se vier sye (behalwe vir die wapperkant) == Simboliek == [[Lêer:Kailash north.JPG|duimnael|links|Noordekant van berg [[Kailash]] in [[Tibet]]]] Volgens die Sentrale Tibettaanse Administrasie bevat die vlag van Tibet die volgende simboliek: # Die onderste, sentrale wit driehoek is ’n sneeubedekte berg in die middel (die heilige berg [[Kailash]]) as ’n simbool van die Tibettaanse nasie. # Die ses rooi strale van die son verteenwoordig die ses oorspronklike stamme van Tibet: Se, Mu, Dong, Tong, Dru en Ra. # Die geel son verteenwoordig die gelyke genot van vryheid, spirituele en materiële geluk en voorspoed vir al die wesens in Tibet. # Die twee sneeuleeus staan vir Tibet se oorwinnende prestasie van ’n verenigde geestelike en sekulêre lewe. # Die drie gekleurde juwele, wat deur die sneeuleeus vasgehou word, verteenwoordig die drie Boeddhistiese waardes van die ''Triatna'' – drie “uitstekende juwele” – die voorwerpe van toevlug: # [[Siddhartha Gautama|Die Buddha]] # [[Dharma]] # [[Sangha]] # Die tweekleurige kolkende juweel – die ''taijitu''-simbool – wat tussen die twee sneeuleeus gehou word, staan vir die mense se bewaking en koestering van die selfdissipline van ’n korrekte etiese gedrag. # Die goue fraiing simboliseer die bloei en verspreiding van die Boeddha se leerstellings.<ref name="Tibet" /><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.savetibet.org/resource-center/all-about-tibet/tibetan-flag |title=Tibetan Flag |publisher=International Campaign for Tibet |date=12 April 2013 |accessdate=12 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130412004549/https://www.savetibet.org/resource-center/all-about-tibet/tibetan-flag |archive-date=12 April 2013}}</ref> == Geskiedenis == [[Lêer:Bundesarchiv Bild 135-S-11-07-17, Tibetexpedition, Militärparade.jpg|duimnael|Die Tibettaanse weermag vertoon die Tibettaanse vlag tydens ’n militêre parade in [[Lhasa]], 1938]] [[Lêer:Mahatma Gandhi speaks at the 1947 Asian Relations Conference, Delhi.jpg|duimnael|Twee Tibettaanse afgevaardigdes (voor regs) tydens die Asiatiese Verhoudingskonferensie in [[Delhi]] in 1947 toe [[Mahatma Gandhi]] ’n toespraak lewer (ver links). ’n Sirkelvormige weergawe van die Tibettaanse vlag kan voor hulle gesien word, asook die vlae van ander deelnemende lande]] [[Lêer:Tibetan Flag in Tibet 1940s.jpg|duimnael|Tibettaanse vlag in Tibet in die 1940's]] In Februarie 1913, net ná die ineenstorting van die [[Qing-dinastie]], het die 13de [[Dalai Lama]], Tibet se politieke en geestelike leier, Tibet se onafhanklikheid van China verklaar en die Tibettaanse Weermag se modernisering begin.<ref>{{en}} Sheel, R. N. Rahul. "The Institution of the Dalai Lama". ''The Tibet Journal'', Vol. XIV No. 3. Herfs 1989, bl. 20.</ref> Volgens Tsarong Dasang Dadul, hoofbevelvoerder van die moderne Tibettaanse Weermag, het die Dalai Lama in 1916 ’n nuwe nasionale vlag goedgekeur en al die weermagregimente is aangewys om die vlag in sy nuwe vorm te gebruik.<ref>{{en}} Tsarong, bl. 51.</ref> Gyalten Namgyal, kleremaker vir beide die 13de en 14de Dalai Lamas, het geskryf: “Toe ek vierten was, het die Dalai Lama besluit hy wou ’n Tibettaanse nasionale vlag hê wat hy selfgemaak en selfontwerp het. Toe ’n prototipe goedgekeur is en die eerste vlag in opdrag gegee is, was ek die een wat die werk uitgevoer het.”<ref>{{en}} {{cite book |url=https://www.worldcat.org/title/book-of-tibetan-elders-life-stories-and-wisdom-from-the-great-spiritual-masters-of-tibet/oclc/34191822 |accessdate=3 Januarie 2019 |title=The Book of Tibetan elders : Life Stories and Wisdom from the Great Spiritual Masters of Tibet |author=Sandy Johnson |publisher=Riverhead Books |year=1996 |isbn=978-1-57322-607-3 |location=New York |publication-place=New York, NY |pages=66 |chapter=Palace Intrigues |oclc=34191822}}</ref> Naas sy gebruik deur die Tibettaanse Weermag is die vlag op openbare geboue van die Ganden Phodrang-regering gehys. Historiese beeldmateriaal toon die wapperende vlag by die [[Potala-paleis]], die setel van die Dalai Lama se regering in Tibet.<ref>{{en}} {{cite OV | people=Cruickshank, Dan (direkteur) | date=15 November 2006 | title=The Lost World of Tibet | medium=Motion picture | time =38:16 | location=Tibet | publisher=British Broadcasting Corporation ([[BBC]]), Cruickshank}}</ref> Die sneeuleeu-vlag was ook ’n vlag wat deur die Engelse diplomaat Sir Eric Teichman bo-op ’n Tibettaanse regeringsgebou tydens die vyandelikhede van 1917–1918 tussen [[Sichuan]] en Tibet gesien is: “Bo-op die Kalon Lama se verblyfplek...waai die vaandel van Tibet, ’n geel vlag wat ’n toestel soos ’n leeu in groen dra, met ’n wit sneeuberg en ’n son en maan in die hoek.”<ref>{{en}} {{cite book |url=https://archive.org/details/travelsofconsula00teicuoft/page/n5 |title=Travels of a consular officer in Eastern Tibet |author=Eric Teichman |date=1922 |publisher=Cambridge University Press |year=1922 |isbn= |location=Londen |page=116 |accessdate=3 Januarie 2019}}</ref> Buite Tibet is die vlag in publikasies deur buitelandse regerings, akademiese tydskrifte, asook in politiek en kultureel vername werke tot in 1959 gebruik.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.tibetanreview.net/recognizing-the-snow-lion-new-examples-of-international-awareness-of-tibets-national-flag/ |title=Recognizing the Snow Lion: New Examples of International Awareness of Tibet's National Flag |publisher=Tibetan Review |author=Nick Gulotta |date=8 Maart 2021 |accessdate=10 Maart 2021}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.flickr.com/photos/143559391@N05/sets/72157670141554716 |title=Tibetan Flag in Reference Books |accessdate=9 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190409042052/https://www.flickr.com/photos/143559391@N05/sets/72157670141554716 |archive-date=9 April 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Een van sy eerste amptelike internasionale verskynings was in ’n boek uitgegee in 1923 deur die Britse Kroon ''Drawings of the Flags in Use at the Present Time by Various Nations'' (“Tekeninge van die vlae wat tans deur verskeie nasies gebruik word”).<ref>{{n}} {{cite book |author=Admiraliteitsowerheid |title=Drawings of the Flags in Use at the Present Time by Various Nations |date=1923 |pages=66 |publisher=His Majesty’s Stationery Office |location=Londen}}</ref> Die vlag het ook in ’n boek uitgegee deur die Duitse Departement vir Verdediging se vlootbedryf, ''Flaggenbuch'' (“Vlagboek”) in 1926<ref>{{de}} {{cite book |author=Marineleitung Deutschland |title=Flaggenbuch |date=1926 |publisher=Druck und Verlag der Reichsdruckerei |location=Berlyn}}</ref> en in die Italiaanse Vlootdepartement se ''Raccolta delle Bandiere Fiamme e Insegne in uso presso le Diverse Nazioni'' (“Versameling van vlae, oorlogvlae en vaandels wat deur die verskillende nasies gebruik word”) in 1934.<ref>{{it}} {{cite book |author=Direktoraat-generaal van Vlootwapens en Bewapening |title=Raccolta delle Bandiere Fiamme e Insegne in uso presso le Diverse Nazioni |publisher=Vlootdepartement |date=1934 |pages=82 |location=Rome}}</ref> Die [[National Geographic Society]] se “Flags of the World”-weergawe het ook die vlag vertoon. Die opskrif lees: ''Tibet – With its towering mountain of snow, before which stand two lions fighting for a flaming gem, the flag of Tibet is one of the most distinctive of the East.'' (“Tibet – Met sy hoë berge van sneeu, waarvoor twee leeus veg vir ’n vlammende juweel, is die vlag van Tibet een van die mees kenmerkende van die Ooste.”)<ref>{{en}} {{cite journal |authors=Gilbert Grosvenor, William J. Showalter |title=Flags of the World |journal=The National Geographic Magazine |date=September 1934 |volume=LXVI |edition=3 |publisher=National Geographic Society |location=Washington, D.C.}}</ref> Vanaf 1928 is uitbeeldings van die vlag ook deur maatskappye in [[Europa]], [[Noord-Amerika]], [[Suid-Amerika]], die [[Midde-Ooste]] en [[Oseanië]] wyd uitgereik in nasionale vlagversamelings op verskeie vorms van handelskaarte.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://sites.google.com/site/tibetanpoliticalreview/articles/tibetonthecardsofhistory |title=Tibet on the Cards of History: Revisiting the Tibetan National Flag |authors=Nick Gulotta, Dicky Yangzom |accessdate=1 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190401084604/https://sites.google.com/site/tibetanpoliticalreview/articles/tibetonthecardsofhistory |archive-date=1 April 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die vlag se eerste verskyning by ’n internasionale byeenkoms was in Maart/April 1947 tydens die Asiatiese Verhoudingskonferensie in [[Nieu-Delhi]].<ref>{{cite web |url=https://tibet.net/important-issues/sino-tibetan-dialogue/ctas-response-to-chinas-allegations/ctas-response-to-chinese-government-allegations-part-four/ |title=CTA's Response to Chinese Government Allegations: Part Four |publisher=Sentrale Tibettaanse Administrasie |accessdate=10 Maart 2021}}</ref> Dié konferensie, wat deur ''Pandit'' [[Jawaharlal Nehru]] gereël is, is deur Asiatiese lande en anti-koloniale bewegings bygewoon. Die verteenwoordiger van [[Brits-Indië]] se regering in Lhasa, Hugh Richardson, het die Tibettaanse Buitelandse Kantoor persoonlik oor die Indiese Raad van Wêreldsake se uitnodiging ingelig en hy het aanbeveel dat die konferensie ’n goeie geleentheid sou wees om Asië en die hele wêreld te laat weet dat Tibet ''de facto'' ’n onafhanklike land is.<ref>{{fr}} {{cite book |author=Claude Arpi |url=https://books.google.fr/books?id=nsIjCwAAQBAJ&pg=PA225&dq="Tibet,+le+pays+sacrifié"+Conférence+panasiatique&hl=fr&sa=X&ved=0ahUKEwi91Ju21LfQAhXC2BoKHTg-C94Q6AEIHTAA#v=onepage&q="Tibet%2C%20le%20pays%20sacrifié"%20Conférence%20panasiatique&f=false |accessdate=3 Januarie 2019 |title=Tibet, le pays sacrifié |publisher=Bouquineo |year=2011 |pages=225}}</ref> Tydens die konferensie het die leiers van elkeen van die 32 delegasies op ’n baldakyn agter ’n bord met die naam en die vlag van die land sit en gesels.<ref>{{en}} {{cite web |title=Fifty Years Ago: The Asian Relations Conference |url=http://www.phayul.com/news/article.aspx?id=16010 |publisher=Phayul |author=Claude Arpi |accessdate=1 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190401175405/http://www.phayul.com/news/article.aspx?id=16010 |archive-date=1 April 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die Amerikaanse historikus A. Tom Grunfeld het geween dat die konferensie nie regeringsgeborg was nie, waarvolgens Tibet se teenwoordigheid en sy vlag “geen diplomatiese betekenis” gehad het nie en het bygevoeg dat die vlag verwyder is nadat afgevaardigdes van die [[Republiek China]] hul protest aangeteken het by die konferensie-organiseerders, wat daarna ’n verklaring deur Jawaharlal Nehru uitgereik het, waarvolgens hy die Tibettaanse verteenwoordigers “in ’n persoonlike hoedanigheid” uitgenooi het.<ref>{{en}} {{cite book |author=A. Tom Grunfeld |title=The Making of Modern Tibet |page=78 |year=1996}}</ref><ref>{{en}} {{cite book |author=John W. Garver |title=Protracted Contest: Sino-Indian Rivalry in the Twentieth Century |publisher=University of Washington Press |year=2001 |page=44}}</ref> ’n Tibettaanse afgevaardigde wat die konferensie bygewoon het, meen egter dat sulks nie gebeur het nie en die enigste bekende prente van die konferensie toon die vlag saam met al die ander vlae van die deelnemende lande.<ref>{{en}} {{cite book |author=Tenzin Thondup Sampho |title=The Violent Waves of My Life (In Tibetan) metse balap trukpo |date=1987 |publisher=selfgepubliseer |location=Dehradun}}</ref> Ná die [[Volksbevrydingsleër]] se inval in Tibet en die ondertekening van die 17-punte-ooreenkoms is die vlag van Tibet gedurende die 1950’s onder die nuutgestigte [[Volksrepubliek China]] aanhou gebruik, hoewel sy status onduidelik was. Baie in die [[Kommunistiese Party van China]] was van mening dat die vlag vir [[separatisme]] gestaan het, terwyl die destydse Tibettaanse plaaslike regering beweer het dat die vlag ’n weermagvlag was (die Tibettaanse leër het parallel tot die [[Volksbevrydingsleër]] se infanterie voortbestaan) en nie ’n nasionale vlag is nie. Phuntso Wangye beweer dat [[Mao Zedong]] die vlagsaak in 1955 met die [[Tenzin Gyatso|14de Dalai Lama]] bespreek het. Volgens sy storie het Mao vir die Dalai Lama gesê dat [[Zhang Jingwu]], [[Zhang Guohua]] en [[Fan Ming]] hom ingelig het dat Tibet wel oor ’n “nasionale vlag” beskik. Die Dalai Lama het toe geantwoord dat Tibet ’n weermagvlag het, waarop Mao na bewering gesê het “jy mag jou nasionale vlag behou”. Daar is egter geen amptelike erkenning van dié gesprek deur die Chinese regering nie.<ref name="tibflag" /> Die 1956-weergawe van ''The Flags of the World'' deur Gresham Carr sê: “Daar is weinig oor die vlag van Tibet bekend met amper min bekende beskrywings” op bladsy 213 en die teenoorstellende bladsy 229, die vlagprentjie lui: “Tibet : Nasionale vlag”.<ref>{{en}} {{cite book |title=Flags of the World |publisher=Frederick Warne & Co. |year=1956 |editor=Gresham Carr |location=Londen |pages=213 en 226}}</ref> Voor 1959 is die vlag internasionaal in naslaanboeke en deur buitelandse regerings steeds erken as ’n nasionale vlag. Tydens die Dalai Lama se 1956-besoek aan die buurland [[Sikkim|Koninkryk Sikkim]] het die regering van Sikkim die Tibettaanse vlag gehys om hom te groet. Die vlag is op historiese beeldmateriaal sigbaar aan dieselfde vlagpaal met die vlag van Sikkim by die [[Chogyal]] se [[Tsuklakhang-paleis]] en op die Dalai Lama se motorstoet wat deur die koninklike familie van Sikkim voorsien is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.tibetanreview.net/recognizing-the-snow-lion-new-examples-of-international-awareness-of-tibets-national-flag/ |title=Recognizing the Snow Lion: New Examples of International Awareness of Tibet's National Flag |publisher=The Tibetan Review |author=Nick Gulotta |date=8 Maart 2021 |accessdate=10 Maart 2021}}</ref> Volgens die Amerikaanse antropoloog [[Melvyn Goldstein]] sou min Tibettane in Tibet die vlag van Tibet geken het, aangesien dit deur die weermag gebruik is, waarvolgens hulle tydens protes teen die Chinese regering eerder die vlag van [[Chushi Gangdruk]] sou gebruik.<ref name="Goldstein 2009">{{en}} {{cite book |authors=Melvyn C. Goldstein, Ben Jiao, Lhundrup Tanzen |title=On the Cultural Revolution in Tibet: The Nyemo Incident of 1969 |publisher=University of California Press |year=2009 |page=209}}</ref> Die Tibettaanse historikus Jamyang Norbu het dié bewering ontken met verwysing na voorvalle van die Tibettaanse publiek se agting vir die vlag as hul nasionale simbool.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.jamyangnorbu.com/blog/2015/02/12/freedom-wind-freedom-song-1/ |title=Freedom Wind, Freedom Song |publisher=Shadow Tibet |author=Jamyang Norbu |date=12 Februarie 2015 |accessdate=10 Maart 2021}}</ref> === Vorige vlae === <center><gallery align="center" widths="150"> Lêer:Flag of Tibet (1916-1951).svg| {{FIAV|historical}} Vlag van Tibet, 1916 tot 1951 Lêer:Flag of Tibet 1920-1925.svg| {{FIAV|historical}} Vlag van Tibet, 1920 tot 1925<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.fotw.info/flags/xt-1920.html |title=Tibet 1920–c. 1925 |publisher=Flags of the World |accessdate=14 April 2026}}</ref> Lêer:Flag of Tibet (1956-1965).svg|{{FIAV|historical}} Vlag van Tibet onder Chinese besetting, 1956 tot 1965 </gallery></center> === Ander vlae === <center><gallery align="center" widths="150"> Lêer:Flag of the National Democratic Party of Tibet.svg| Vlag van die Nasionale Demokratiese Party van Tibet </gallery></center> == Onafhanklikheidssimbool == Ná die Tibettaanse opstand van 1959 het die [[Tenzin Gyatso|14de Dalai Lama]] sy amp as goewerneur van Tibet laat vaar, die 17-punte-ooreenkoms met die Volksrepubliek China veroordeel en die Sentrale Tibettaanse Administrasie in Indiese ballingskap opgerig. As deel van sy projek om pan-Tibettaanse nasionalisme in te span (van al die [[Tibettane]] en nie net dié in sy vorige gebied van die Outonome Gewes Tibet nie) het hy nasionale simbole soos die [[Lhasa]]-[[dialek]] van Tibettaans, ’n Tibettaanse volkslied en die nasionale vlag gestandaardiseer en goedgekeur.<ref name="French">{{en}} {{cite book |author=Patrick French |title=Tibet, Tibet |publisher=Random House |year=2009 |pages=24, 230}}</ref> Die vlag is weens die teenwoordigheid van die twee sneeuleeus algemeen bekend as die “sneeuleeuvlag”.<ref name=":1">{{en}} {{cite book |author=Lama Jabb |title=Oral and Literary Continuities in Modern Tibetan Literature: The Inescapable Nation |date=10 Junie 2015 |publisher=Lexington Books |isbn=978-1-4985-0334-1 |page=35 |url=https://books.google.com/books?id=qMPyCQAAQBAJ&pg=PA35}}</ref> Die vlag is goedgekeur as ’n simbool van die [[Tibettaanse onafhanklikheidsbeweging]] en word derhalwe die “Vrye Tibet vlag”.<ref name="mic">{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7370903.stm |title='Free Tibet' flags made in China |publisher=[[BBC]] |accessdate=13 April 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article5633085.ece |title=Five pro-Tibet demonstrators arrested in clash outside Chinese embass |publisher=The Sunday Times |author=Helen Nugent |date=1 Februarie 2009 |accessdate=16 Januarie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629114956/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article5633085.ece |archive-date=29 Junie 2011 |url-status=dead}}</ref> As gevolg van sy gebruik deur die [[diaspora]] en internasionale betogers het dit bekendheid verwerf en word tydens die Tibettaanse publiek se proteste gebruik.<ref name="French" /> Die vlag is in die Volksrepubliek China verban.<ref name=":1" /><ref name="mic" /> In teenstelling met die Kommunistiese Volksrepubliek China word die vlag van Tibet in die [[Republiek China]] op [[Taiwan (eiland)|Taiwan]] gereeld vertoon, veral tydens die jaarlikse optogte ter herinnering aan die Tibettaanse opstand in Maart 1959.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.thetibetpost.com/news/international/2025-cycling-for-a-free-tibet-kicks-off-in-taiwan-and-calls-for-freedom-in-tibet |title=2025 Cycling for a Free Tibet kicks off in Taiwan and calls for freedom in Tibet |publisher=The Tibet Post |author=Tenzin Lhadon |date=5 Februarie 2025 |accessdate=14 April 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://focustaiwan.tw/cross-strait/202603070010 |title=Annual Taipei march marks Tibetan uprising, warns Taiwan of China threat |publisher=Focus Taiwan |date=7 Maart 2026 |accessdate=14 April 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rfa.org/english/news/china/uprising-03112019105238.html |title=Hundreds of Tibetans Mark Uprising Anniversary in Taiwan Amid Warnings |publisher=Radio Free Asia |date=11 Maart 2019 |accessdate=14 April 2026}}</ref> Veral tydens die 2008-opstand in Tibet is wêreldwyd optogte ter ondersteuning van Tibet gehou, waartydens ook die vlag van Tibet geswaai is. Dit het ook gepaard gegaan met protesoptogte teen die [[Olimpiese Somerspele 2008]], ook tydens die fakkelloop dwarsdeur ander lande.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/7334545.stm |title=Protests cut short Olympic relay |publisher=[[BBC]] |date=7 April 2008 |accessdate=14 April 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.france24.com/en/20080406-scuffles-disrupt-olympic-torch-relay-london-2008-olympics |title=Scuffles disrupt Olympic torch relay in London |publisher=France24 |date=6 April 2008 |accessdate=14 April 2026}}</ref> <center><gallery perrow="8" heights="180" widths="180"> Lêer:14th Dalai Lama.jpg|Die [[Tenzin Gyatso|14de Dalai Lama]] voor ’n Tibettaanse vlag in 1994 Lêer:Pro-Tibet protest in Pokhara, Nepal - 20080317.jpg|Pro-Tibettaanse optog in [[Nepal]] in 2008 Lêer:Hsiao Bi-khim.jpg|Hsiao Bi-khim, ’n Taiwanese politikus van die Demokratiese Progressiewe Party, dra die vlag tydens ’n Vrye Tibet-demonstrasie in 2008 Lêer:Olympic Torch Relay London 2008 protestors.jpg|duimnael|Pro-Tibettaanse protes tydens die [[Olimpiese Somerspele 2008]]-fakkelloop in Londen Lêer:Tibet lliure!!!!.jpg|Tibettaanse vlag op gesigte van Tibettaanse jeugdiges in Maart 2008 Lêer:2008 Duke University Student Grace Wang Qianyuan Explains Idea of Free Tibet in Public 美國杜克大學女學生王千源在西藏-圖博雪山獅子旗與公眾前闡釋自由西藏-圖博理念.jpg|Die Duke Universiteit-student Grace Wang Qianyuan tydens haar toespraak oor ’n Vrye Tibet in April 2008. Lêer:喇嘛與臺灣人為爭自由圖博 (西藏) 而祈禱 Tibetan Buddhism Lama and Taiwanese pray for a Free Tibet in Taipei, TAIWAN.jpg|Boeddhistiese monnike in [[Taipei]] in die [[Republiek China]] bid vir Tibet Lêer:Die Schweiz für Tibet - Tibet für die Welt - GSTF Solidaritätskundgebung am 10 April 2010 in Zürich IMG 5703.JPG|Die 14de Dalai Lama met die Tibettaanse vlag in [[Zürich]], [[Switserland]], op 10 April 2010 Lêer:Die Schweiz für Tibet - Tibet für die Welt - GSTF Solidaritätskundgebung am 10 April 2010 in Zürich IMG 5656.JPG|Betoging ter ondersteuning van Tibet tydens die 14de Dalai Lama se optrede in Zürich Lêer:Flaga tybetu na maratonu (8742115792).jpg|’n Tibettaanse vlag by die Cracovia-maraton in 2013 Lêer:2016 Czech Demonstration Against Communist party China & its dictator in Prague with National Flags of TAIWAN & Tibet 反中示威與臺灣&圖博國旗在捷克.jpg|Die vlae van die [[Vlag van die Republiek China|Republiek China]] en Tibet tydens ’n optog teen die Kommunistiese regering in die Volksrepubliek China in [[Praag]], 2016 Lêer:2016 Czech Demonstration Against Communist party China and its dictator in Prague with National Flags of Tibet & East Turkestan 反中示威與圖博&東土耳其斯坦國旗在捷克.jpg|Die vlae van [[Vlag van Oos-Turkestan|Oos-Turkestan]] en Tibet tydens dieselfde 2016-optog </gallery></center> === Vlagemoji === Die vlag van Tibet beskik nie oor sy eie vlag[[emoji]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.tibetflagemoji.com/|title=Tibetan Flag Emoji |publisher=Tibetan Flag Emoji |accessdate=19 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210419073850/https://www.tibetflagemoji.com/ |archive-date=19 April 2021 |url-status=dead}}</ref> Tibettaanse aktiviste het in 2019 onsuksesvol ’n petisie ingedien by die [[Unicode-konsortium]] oor ’n Tibettaanse vlagemoji.<ref name="Wired">{{en}} {{cite web |url=https://www.wired.com/story/flag-emoji-politics-tibet-china/ |title=In Flying Flags, Emoji Become Political |publisher=Wired |author=Arielle Pardes |date=25 Oktober 2019 |accessdate=31 Mei 2021}}</ref> Volgens ''[[Wired]]'' beskik die [[Republiek China]], wat ook Chinese aansprake in die gesig staar, oor sy eie vlagemoji.<ref name="Wired" /> ''Wired'' het egter ook berig dat ’n Tibettaanse vlagemoji [[Pandora (mitologie)|Pandora se kissie]] kan oopmaak vir soortgelyke aansoeke deur ander onerkende lande en onafhanklikheidsbewegings.<ref name="Wired" /> == Omstredenheid == [[Lêer:Vienna 2012-05-26 - Europe for Tibet Solidarity Rally 164 Lobsang Sangay (cropped).jpg|duimnael|’n Sneeuleeuvlag op Lobsang Sangay se [[Manspak|pak]] tydens die Europa vir Tibet Solidariteit-saamtrek, [[Wene]], 2012]] In 2012 is die Tibettaanse eerste minister Lobsang Sangay is met die vlag van Tibet in Ladakh, Indië, gefotografeer en die Kommunistiese Chinese regering het ’n verklaring gemaak: “Die Chinese media kritiseer ’n gerapporteerde beweging deur die Tibettaanse regering in ballingskap om ’n vlag, wat sy idee van ’n 'Tibettaanse nasionale vlag' uitbeeld, aan die kus van die Bangongmeer, in Indië bekend as die Pangongmeer, in Ladakh uit te rol.” Die Global Times van China is aangehaal dat “Nieu-Delhi openlik belowe het om enige anti-Chinese politieke aktiwiteite deur Tibettaanse uitgewekenes op Indiese gebied nie toelaat nie. Maar dit het die Tibet-vraag as ’n diplomatieke kaart in die hantering van [[Beijing]] lank gebruik.”<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.indiatimes.com/news/india/unfurling-of-tibetan-flag-on-the-shores-of-ladakh-s-pangong-lake-riles-up-protests-in-china-325530.html |title=Unfurling Of Tibetan Flag On The Shores Of Ladakh's Pangong Lake Riles Up Protests In China |publisher=India Times |author=Saibal Dasgupta |date=10 Julie 2017 |accessdate=25 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171125224322/https://www.indiatimes.com/news/india/unfurling-of-tibetan-flag-on-the-shores-of-ladakh-s-pangong-lake-riles-up-protests-in-china-325530.html |archive-date=25 November 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Sien ook == {{Portaal|Vlae en wapens|En-wikipedia arms 8-full.svg}} * [[Vlag van Hongkong]] * [[Vlag van Macau]] * [[Vlag van Oos-Turkestan]] * [[Vlag van die Republiek China]] * [[Vlag van die Volksrepubliek China]] == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Flags of Tibet|Vlae van Tibet}} * {{en}} [https://www.fotw.info/flags/xt.html Tibet] by ''Flags of the World'' * {{en}} {{cite web |url=https://tibet.net/about-tibet/the-tibetan-national-flag/ |title=The Tibetan National Flag |publisher=Sentrale Tibettaanse Administrasie |accessdate=14 April 2026}} * {{it}} {{cite web |url=https://rbvex.it/asiapag/tibet.html |title=Tibet e Formosa |publisher=Flags: Past and Present |author=Roberto Breschi |accessdate=14 April 2026}} {{Asiëvlae}} {{Normdata}} {{en-vertaal|Flag of Tibet}} [[Kategorie:Nasionale vlae|Tibet]] [[Kategorie:Tibet]] [[Kategorie:Vlae van China|Tibet]] 49sa5lfx1dxdk0reln4hdeu60u4tyz8 0 220579 2893961 2890860 2026-04-14T21:30:19Z Jcb 223 2893961 wikitext text/x-wiki : ''Vir ander vorme van konflik, sien konflik (dubbelsinnig).'' '''Konflik''' verwys na 'n vorm van wrywing of die ontstaan van onmin binne 'n groep wanneer die oortuigings of optrede van een of meer lede van die groep óf teengestaan word of onaanvaarbaar is vir een of meer lede van 'n ander groep. Konflik kan ontstaan tussen lede van dieselfde groep, bekend as intragroup konflik of dit kan plaasvind tussen lede van twee of meer groepe en kan geweld, interpersoonlike onmin konflik insluit. Konflik in groepe loop dikwels 'n spesifieke roete. ''Roetine groep interaksie'' word eerste ontwrig deur die ''aanvanklike konflik'' wat dikwels veroorsaak word deur verskillende menings, verskille tussen lede of gebrekkige hulpbronne. Op hierdie punt, is die groep nie meer verenig nie en mag verdeel word in koalisies. Hierdie tydperk van ''konflik eskalasie'' in sommige gevalle gaan die weg na 'n ''konflik resolusie stadium'', waarna die groep uiteindelik kan terugkeer na ''roetine-groep-interaksie'' == Definisies == M. Ajit merk daar is geen enkele universele aanvaarde definisie van konflik nie. Hy wys daarop dat een saak van twis is of die konflik 'n situasie of 'n tipe [[gedrag]] is. Met verwysing na 'n oorsig van die definisies van organisatoriese konflik in 1990 deur Robert A. Baron, merk Rakhim die volgende gemeenskaplike elemente in die definisies van konflik: * daar is erkende teenstrydige belange tussen die partye in 'n nul-som situasie; * daar moet geloof aan beide kante wees dat die ander een optree of sal optree teen hulle; * hierdie geloof is geneig om geregverdig te word deur die aksies wat geneem is; * konflik is 'n proses wat ontwikkel het uit vorige interaksies; Gebou daarop dat die voorgestelde definisie van konflik deur Rakhim "'n interaktiewe proses gemanifesteer is in onverenigbaarheid, meningsverskil of onenigheid binne of tussen sosiale entiteite." Rakhim merk ook dat konflik beperk kan word tot een individu wat in stryd is binne homself (die intrapersoonlike konflik). In 'n ander definisie van konflik, definieer Michael Nicholson dit as 'n aktiwiteit wat plaasvind wanneer die bewuste wesens (individue of groepe) onderling teenstryding optree met betrekking tot hul wil, behoeftes of verpligtinge. Konflik is 'n eskalasie van 'n meningsverskil, wat die algemene voorvereiste is, en word gekenmerk deur die bestaan van konflik gedrag, wat aktief in die mens is en wat probeer om mekaar skade te berokken. Rakhim lys sommige manifestasies van konflik gedrag, wat begin met onenigheid en gevolg deur verbale mishandeling en inmenging. Konflik kan voorkom tussen individue, groepe en organisasies; voorbeelde sluit in twis tussen individue, arbeid stakings, mededingende sport of [[Oorlog|gewapende konflikte]]. == Die rol van emosie in inter-groep verhoudings == 'n Kernspeler in inter-groep verhoudings en konflik is die kollektiewe sentiment wat 'n persoon se eie groep (in-groep) voel teenoor 'n ander groep (uit-groep). Hierdie inter-groep emosies is gewoonlik negatief, en wissel in intensiteit van gevoelens van ongemak wanneer interaksie met 'n lid van 'n sekere ander groep te vol haat is vir 'n ander groep en sy lede. Byvoorbeeld, in [https://oxford.academia.edu/MichaelFischer Fischer se] organisatoriese navorsing by die [[Universiteit van Oxford]], was inter-groep konflik so "verhit" dat dit wedersyds vernietigend was en gelei het tot organisatoriese ineenstorting.<ref>{{cite journal |last=Fischer |first=Michael D. |title=Organizational Turbulence, Trouble and Trauma: Theorizing the Collapse of a Mental Health Setting |journal= Organization Studies|date=28 September 2012|volume=33|issue=9|pages=1153–1173|doi=10.1177/0170840612448155}}</ref><ref>{{cite journal |last=Fischer|first=Michael Daniel|author2=Ferlie, Ewan|title=Resisting hybridisation between modes of clinical risk management: Contradiction, contest, and the production of intractable conflict|journal=Accounting, Organizations and Society|date=1 January 2013 |volume=38 |issue=1|pages=30–49|doi=10.1016/j.aos.2012.11.002}}</ref> Uit-groep-gerigte emosies kan beide verbaal en nie-verbaal uitgedruk word en volgens die stereotipe inhoudsmodel word dit bepaal deur twee dimensies: die vermeende warmte (Hoe vriendelik en opreg is die ander groep?) en bevoegdheid van die ander groep (Hoe ervare is die ander groep?). Afhangende van die vermeende graad van warmte en bevoegdheid, voorspel die stereotipe inhoudsmodel vier basiese emosies wat gerig kan wees op die uit-groep (Forsyth, 2006). # '''Afguns'''- Resultate wanneer die uit-groep beskou word om hoë bevoegdheid te hê, maar 'n lae warmte (klein hut, Visvang & Glick, 2007). Jaloerse groepe is gewoonlik jaloers op 'n ander groep se simboliese en tasbare prestasies en beskou die groep as kompetisie (Forsyth, 2006). # '''Minagting'''- Die uit-groep word as laag beskou in beide bevoegdheid en warmte (klein hut, Visvang & Glick, 2007). Volgens Forsyth, is minagting een van die mees algemene intergroep emosies. In hierdie situasie, word die uit-groep verantwoordelik gehou vir sy eie mislukkings. In-lede van die groep is ook van mening dat hul konflik met die uit-groep nooit opgelos kan word nie (Forsyth, 2006). # '''Jammer'''- Uit-groepe wat aangesien word deur die in-groep om te hoog te wees in warmte, maar laag in bevoegdheid word bejammer (klein hut, Visvang & Glick, 2007). Gewoonlik is groepe wat bejammer word laer in status as die in-groep, en word nie geglo om verantwoordelik te wees vir hul mislukkings nie (Forsyth, 2006). # '''Bewondering'''- Bewondering vind plaas wanneer 'n buite-groep aangesien word om hoog te wees in beide warmte en bevoegdheid, maar bewondering is baie skaars, omdat hierdie twee toestande selde ontmoet (klein hut, Visvang & Glick, 2007). Bewondering vir die uit-groep kom meer algemeen voor wanneer 'n lid van die in-groep kan trots wees op die prestasies van die uit-groep en wanneer die uit-groep se prestasies nie inmeng met die in-groep nie (Forsyth, 2006). == Tipes == Konflik word selde gesien as konstruktief; egter, in sekere kontekste (soos die kompetisie in sport), kan matige vlakke van konflik gesien word as wedersyds voordelig, die fasilitering van begrip, verdraagsaamheid, om te leer en doeltreffendheid. Sophia Jowett onderskei tussen die inhoud van die konflik, waar individue verskil oor hoe om 'n sekere kwessie te hanteer en relasionele konflik, waar individue verskil oor mekaar en oplet dat die konfliks inhoud voordelig kan wees, die motivering en stimulerende bespreking kan vermeerder terwyl die relasionele konflikte prestasie, lojaliteit, tevredenheid en toewyding verminder en veroorsaak dat individue geïrriteerd, negatief en verdag is. Irving Janis het voorgestel dat konflik voordelig is in groepe en komitees om die fout te verhoed van wat die "groep dink".<ref name="Janis1971">{{cite journal|last=Janis|first=I. L.|title=Groupthink|journal=Psychology Today|date=November 1971|volume=5|issue=6|pages=43–46, 74–76}}</ref> Jehn en Mannix stel die volgende drie tipes konflik voor: verhouding, taak en die proses. Verhoudingskonflik spruit uit interpersoonlike onverenigbaarheid; taak konflik hou verband met verskillende standpunte en menings oor 'n spesifieke taak, en die proses van konflik verwys na die meningsverskil oor die groep se benadering tot die taak, sy metodes en sy groep proses. Hulle merk dat hoewel verhoudingskonflik en die proses van konflik skadelik is, taakkonflik voordelig is, want dit moedig diversiteit van menings aan, alhoewel sorg geneem moet word sodat dit nie ontwikkel in die proses of verhoudingskonflik nie. Taakkonflik hou verband met twee interafhanklike en voordelige effekte. Die eerste is die gehalte van 'n groepsbesluit. Taak konflik moedig groter kognitiewe begrip aan van die probleem wat bespreek word. Dit lei tot beter besluitneming vir die groepe wat gebruik maak van taak konflik. Die tweede is effektiewe aanvaarding van die groep om besluite te neem. Taak konflik kan lei tot verhoogde tevredenheid met die groep besluit en 'n begeerte om te bly in die groep.<ref>{{cite web|url= http://fagbokforlaget.no/boker/downloadpsykorg/KAP13/artikler/Toppledelse%20og%20konflikt.pdf|title=Archived copy|accessdate=2014-12-01 |url-status=dead |archiveurl= https://web.archive.org/web/20140124011117/http://fagbokforlaget.no/boker/downloadpsykorg/KAP13/artikler/Toppledelse%20og%20konflikt.pdf|archivedate=2014-01-24 |df=}}</ref> Amazon en Sapienza op sy beurt onderskei tussen die affektiewe en kognitiewe konflik, waar kognitiewe konflik taak-georiënteerd is en ontstaan as gevolg van verskille in perspektief of oordeel, en affektiewe konflik is emosioneel en spruit uit persoonlike verskille en geskille. == Vyf oortuigings wat groepe in die rigting van konflik dryf == Roy Eidelson en Judy Eidelson (2003) ondersoek 'n paar van die belangrike rolle wat geloof kan speel om konflik tussen groepe te veroorsaak of bedwing. Op die basis van 'n oorsig van relevante literatuur, staan vyf geloof domeine uit as veral opmerklik: Meerderwaardigheid, onreg, kwesbaarheid, wantroue en hulpeloosheid.<ref>{{cite journal|last=Eidelson|first=Roy, J|author2=Eidelson, Judy I|title=Dangerous ideas: Five beliefs that propel groups toward conflict|journal=American Psychologist|year=2003|volume=58|issue=3|pages=182–192|doi=10.1037/0003-066X.58.3.182}}</ref> 1. Superioriteit : '''Individuele-vlak kern van geloof:''' Hierdie kern van geloof wentel om 'n persoon se blywende oortuiging dat hy of sy beter is as ander mense op belangrike maniere. Die groepering van houdings wat algemeen geassosieer word met geloof sluit in om spesiaal te voel, verdienstelikheid en geregtigheid. : '''Groep-vlak wêreldbeskouing:''' Baie van hierdie elemente is ook teenwoordig in die meerderwaardige [[wêreldbeskouing]] by die groep vlak. Hierdie wêreldbeskouing sluit gedeelde oortuigings van morele meerderwaardigheid, gekosenheid, geregtigheid en bestemming. Verskeie gesamentlike werke van die komitees van die Amerikaanse Sielkundige Vereniging identifiseer "geloof in die meerderwaardigheid van een groep se kulturele erfenis (geskiedenis, waardes, taal, tradisies, kuns en kunsvlyt, ens.) oor ander s'n as 'n kenmerk van die verskynsel genaamd, e''tnosentriese monokulturalisme''.<ref>{{cite journal|last=Sue|first=Derald Wing|author2=Bingham, Rosie P. |author3= Porché-Burke, Lisa|author4=Vasquez, Melba|title=The diversification of psychology: A multicultural revolution|journal=American Psychologist |year=1999|volume=54|issue=12|pages=1061–1069|doi=10.1037/0003-066X.54.12.1061}}</ref> : '''Individuele-vlak kern van geloof:''' Die vermeende mishandeling deur ander of deur die wêreld in die algemeen. Hierdie ingesteldheid kan lei dat die individu iets identifiseer as onregverdig wat bloot rampspoedig is en  daardeur onvanpas betrokke raak in die vergeldingsaksies. : '''Groep-vlak wêreldbeskouing:''' Die onregverdige wêreldbeskouing weerspieël die in-groepe se oortuiging dat dit beduidende en wettige griewe teen 'n ander groep is. Hierdie ingesteldheid kan kragtige en geweldadige kollektiewe opstandigheid mobiliseer, veral omdat gedeelde persepsies van onregverdigheid tipies die indentifisering en getrouheid van individue verhoog teenoor hul groep. Verder is hierdie aanslae van mishandeling veral algemeen oor kulturele verdeeldheid omdat verskillende kulture geneig is om verskillende definisies vir wat 'n vorm van geregtigheid is en verskillende norme vir hoe dit bereik moet word. 3. Kwesbaarheid : '''Individuele-vlak kern van die geloof:''' Die kwesbare kern van geloof wentel om 'n persoon se oortuiging dat hy of sy  voortdurend in die skadu van leed leef. Kwesbaarheid behels 'n persoon se persepsie van hom-of haarself onderhewig aan interne of eksterne gevare waar beheer ontbreek, of is onvoldoende om 'n gevoel van veiligheid aan hom of haar te verskaf. : '''Groep-vlak wêreldbeskouing:''' Belangrike parallelle met hierdie individuele-vlak kern van geloof is teenwoordig in 'n kollektiewe kwesbare wêreldbeskouing wat weer wydverspreid blyk te wees onder etniese groepe. Vrese oor die toekoms is die mees algemene oorsaak van etniese konflikte en produseer dikwels geweld. Die kwesbare wêreldbeskouing is katastrofiese denke in wat 'n groep se  ergste geval scenario's neem op die onverbiddelike logika van die onafwendbaarheid. 4. Wantroue : '''Individuele-vlak kern van geloof:''' Hierdie kern van die geloof fokus op die vermeende vyandigheid en skadelike bedoeling van die ander. Die kritieke rol wat gespeel word deur die kwessies van vertroue in individuele sielkundige ontwikkeling is lank reeds erken. Die verwagting dat ander sal seermaak, misbruik, verneder, oneerlik wees, lieg of voordeel trek, behels gewoonlik die persepsie dat die skade opsetlik is of die gevolg van ongeregverdigde en uiterste nalatigheid. Mense wat konsekwent die ergste oor die bedoelings van ander aanvaar, voorkom in werklikheid dat ander samewerkende verhoudings ontwikkel. : '''Groep-vlak wêreldbeskouing:''' As 'n uitbreiding van hierdie individuele-vlak kern van geloof tot groter groepe, fokus die wantroue wêreldbeskouing spesifiek op die persepsies van groepe en wentel om die oortuigings dat die ander onbetroubaar is vestig skadelike bedoelings teenoor die in-groep. 5. Hulpeloosheid : '''Individuele-vlak kern van geloof:''' Die oortuiging dat selfs noukeurig beplande en uitgevoerde optrede sal misluk om die gewenste uitkomste te produseer. In sommige gevalle, mag die individu hom-of haarself sien as ontbreking aan die vermoë wat nodig is om 'n doel te bereik. Ongeag die mate van hulpeloosheid van 'n saak se verwronge persepsie of objektiewe werklikheid, hierdie kern van die geloof is geneig tot self-voortsetting, want dit verminder motivering. : '''Groep-vlak wêreldbeskouing:''' Die hulpelose wêreldbeskouing beskryf 'n kollektiewe ingesteldheid van magteloosheid en afhanklikheid. Die mate waarin 'n groep homself beskou as hulpeloos weerspieël assessering van nie net sy vermoëns nie, maar ook van die vraag of die omgewing ryk of arm is vir geleenthede vir groepsvooruitgang. == Konflik eskalasie == Hoewel die betrokke partye kan hoop om vinnig 'n oplossing vir hul geskil te bereik, kan sielkundige en interpersoonlike faktore hul pogings bemoeilik om konflik te beheer en in hierdie geval kan konflik-eskalasie plaasvind. 'n Aantal faktore, insluitende 'n  groter verbintenis tot die mens se posisie, die gebruik van meer invloed taktiek en die vorming van koalisies dryf die eskalasie van konflik.<ref>Forsyth, D.R. (2010). ''Group Dynamics'' (5th Edition). Belmont, CA: Wadsworth.</ref> === Onsekerheid en verbintenis === Soos konflik eskaleer, word groeplede se twyfel en onsekerhede vervang met 'n vaste verbintenis tot hul posisie. Mense rasionaliseer hul keuses sodra hulle hulle gemaak het: hulle soek na inligting wat hul menings ondersteun, verwerp inligting wat nie hul menings ondersteun nie en raak meer verskans in hul oorspronklike posisie (sien ook bevestigende vooroordeel).<ref>Ross, L., & Ward, A. (1995). Naïve Realism in Everyday Life: Implications of Social Conflict and Misunderstanding. In T. Brown, E.S. Reed, & E. Turiel (Eds.), ''Values and Knowledge'' (pp. 103-135). Hillsdale, NJ: Lawrence Erlbaum Associates.</ref> Daarbenewens, glo mense dat wanneer hulle  hulle verbind tot 'n posisie in die openbaar, moet hulle daarby hou. Soms mag hulle die tekortkominge van hul standpunte besef, maar hulle sal voortgaan om te argumenteer met hul opponente se standpunte om gesig te koop.<ref>Wilson, D. C. (1992). ''A Strategy of Change''. London: Routledge.</ref> Ten slotte, as die teenstanders te straf argumenteer, mag reaktansie voorkom en kan lede van die groep hul selfs meer tot die posisie verbind.<ref>Brehm, S. S., & Brehm, J. W. (1981). ''Psychological Reactance: A Theory of Freedom and Control''. Academic Press.</ref><ref>Curhan, J.R., Neale, M.A., & Ross, L. (2004). Dynamic valuation: Preference changes in the context of face-to-face negotiations. ''Journal of Experimental Social Psychology, 40,'' 142-151.</ref> === Persepsie en wanpersepsie === Individue se reaksies tot die konflik word gevorm deur hul persepsie van die situasie en die mense in die situasie. Tydens konflik, is teenstanders se afleidings oor mekaar se sterkpunte, houdings, waardes en persoonlike eienskappe is geneig om grootliks verdraai te word. === Foutiewe toeskrywing=== Tydens die konflik, verduidelik mense hul teenstanders se optrede in maniere wat die probleem vererger. 'n Fondamentele erkennings fout kom voor wanneer 'n mens aanvaar dat dit die teenstanders se gedrag was wat veroorsaak word deur persoonlike (dispositioneel) eerder as situasionele (omgewings) faktore.<ref>Ross, L. (1977). The intuitive psychologist and his shortcomings: Distortions in the attribution process. In L. Berkowitz (Ed.), ''Advances in experimental social psychology'' (vol. 10). New York: Academic Press.</ref> Wanneer konflik vir 'n rukkie voortduur, kan teenstanders besluit dat hierdie konflik onregeerbaar is. Mense verwag gewoonlik onregeerbare konflikte is lank, intense en baie moeilik om te los.<ref>Bar-Tal, D. (2007). ''Living with the conflict: Socio-psychological analysis of the Israeli-Jewish society.'' Jerusalem: Carmel. (in Hebrew).</ref> === Misverstane motiverings === Tydens konflik raak teenstanders dikwels wantrouig in mekaar en wonder of hul samewerkende motiverings vervang is deur kompeterende motiverings. Hierdie verlies van vertroue maak dit moeilik om terug te keer na 'n samewerkende verhouding. Mense met mededingende SVOs is die meeste verkeerd in hul persepsie van die teenstanders se motivering. Hulle dink dikwels dat ander kompeteer met hulle wanneer daar in werklikheid geen kompetisie aan die gang is nie.<ref>Sattler, D. N., & Kerr, N. L. (1991). Might versus morality explored: Motivational and cognitive bases for social motives. ''Journal of Personality and Social Psychology, 60'', 756–765.</ref> Die deelnemers is ook meer bevooroordeeld in hul soeke na inligting wat hul vermoedens bevestig dat die ander met hulle kompeteer.<ref>Van Kleef, G. A., & De Dreu, C. K. W. (2002). Social value orientation and impression formation: A test of two competing hypotheses about information search in negotiation. ''International Journal of Conflict Management, 13'', 59-77.</ref> Hulle is ook geneig om doelbewus hul bedoelings te verdraai, soms beweer om meer koöperatief georiënteerd te wees as wat hulle eintlik is.<ref>Steinel, W., and De Dreu, C. K. W. (2004). Social motives and strategic misrepresentation in social decision making. ''Journal of Personality and Social Psychology, 86,'' 419–434.</ref> === Sagte en harde taktiek === Mense gebruik sagte taktiek aan die begin van die konflik, maar as dit eskaleer, word taktiek sterker en harder. Om hierdie verskynsel te demonstreer, het Mikolic, Parker, en Pruitt (1997)<ref>Mikolic, J. M., Parker, J. C., & Pruitt, D. G. (1997). Escalation in response to persistent annoyance: Groups versus individuals and gender effects. ''Journal of Personality and Social Psychology, 72,'' 151-163.</ref> 'n gesimuleerde konflik situasie geskep deur 'n "verjaarsdag kaart fabriek" te skep met 'n studie waar deelnemers 'n klein bedrag betaal is vir elke kaart wat hulle vervaardig met behulp van papier, gekleurde merkers en linte. Dit het goed gegaan totdat navorsers se konfederale wat aangestel is en homself as 'n ander deelnemer voorgestel het, begin het om produksie materiaal op te gaar.Aanvanklik het lede van die groep probeer om die probleem op te los met stellings en versoeke. Toe dié metodes misluk, het hulle verskuif na eise en klagtes gevolg deur dreigemente, misbruik en woede. Hoewel harde taktiek die teenstander kan oorweldig, versterk dit gewoonlik konflik. Morton Deutsch en Robert Krauss (1960)<ref>Deutsch, M., & Krauss, R.M. (1960). The effect of threat upon interpersonal bargaining. ''Journal of Abnormal and Social Psychology, 61,'' 181-189.</ref> het 'n vragmotor speletjie eksperiment gedoen om te toon dat die vermoë om te dreig konflik vererger. Hulle het ook vasgestel dat die stigting van 'n kommunikasie-skakel nie altyd help om die geskil op te los nie.<ref>Krauss, R. M., & Morsella, E. (2000/2007). Communication and conflict. In M. Deutsch & P. T. Coleman (Eds.), ''The Handbook of Conflict Resolution: Theory and Practice'' (pp. 131-143). San Francisco, CA: Jossey-Bass.</ref> As een party die ander dreig, sal die bedreigde party die beste vaar as dit nie kan reageer met 'n teendreigement nie.<ref>Borah, L.A., Jr. (1963). The effects of threat in bargaining: Critical and experimental analysis. ''Journal of Abnormal and Social Psychology, 66,'' 37-44.</ref><ref>Gallo, P. S. (1966). Effects of increased incentives upon the use of threat in bargaining. ''Journal of Personality and Social Psychology, 4,'' 14-20.</ref> Ewe kragtige teenstanders kan egter leer om te verhoed dat hul krag gebruik as die vrees vir vergelding te hoog is.<ref>Lawler, E. J., Ford, R. S., & Blegen, M. A. (1988). Coercive capability in conflict: A test of bilateral deterrence versus conflict spiral theory. ''Social Psychology Quarterly, 51''(2), 93–107.</ref> === Wederkerigheid en opwaartse spiraal konflik === In baie gevalle word opwaartse konflik spirale onderhou deur die norme van wederkerigheid: as een groep of persoon die ander kritiseer, sal die gekritiseerde persoon of groep dit regverdig deur dieselfde te doen. In konflik situasies volg  teenstanders dikwels die norm van ruwe wederkerigheid, m.a.w. hulle gee te veel (overmatching) of te min (undermatching) in ruil. By lae vlakke van konflik, overmatch teenstanders hul dreigemente, terwyl op hoë vlakke van konflik, word dreigemente undermatch. Overmatching kan dien as 'n sterk waarskuwing, terwyl undermatching kan gebruik word om versoenende boodskappe te stuur.<ref>Youngs, G. A., Jr. (1986). Patterns of threat and punishment reciprocity in a conflict setting. ''Journal of Personality & Social Psychology, 51'', 541-546.</ref> === Paar en baie === Wanneer konflikte uitbreek, gebruik groepslede koalisies om magsbalans te skuif in hul guns en dit is tipies vir veelparty konflikte om te verminder tot twee-party blokke met verloop van tyd. Koalisies dra by tot konflik omdat hulle meer lede van die groep betrek in die konflik. Individue in koalisies werk nie net om hul eie uitkoms te verseker nie, maar ook om die uitkoms van nie-koalisie lede te vererger. Diegene wat uitgesluit is uit die koalisie reageer met vyandigheid en probeer om krag te herwin deur die vorming van hul eie koalisie. Dus moet koalisies voortdurend in stand gehou word deur middel van strategiese bedinging en onderhandeling.<ref>Mannix, E. A. (1993). Organizations as resource dilemmas: The effects of power balance on coalition formation in small groups. ''Organizational Behavior and Human Decision Processes, 55,'' 1–22.</ref> === Irritasie en woede === Dit is oor die algemeen moeilik vir die meeste mense om kalm te bly in 'n konflik situasie.'n Toename in negatiewe emosies (d. w. s woede) vererger egter net die aanvanklike konflik. Wanneer lede van die groep begin om hul posisies koel en kalm te bespreek en hulself daartoe verbind om hul te verbind aan hul posisies, vervang emosionele uitdrukking dikwels logiese bespreking.<ref>De Dreu, C. K. W., Beersma, B., Steinel, W., & Van Kleef, G. A. (2007). The psychology of negotiation: Principles and basic processes. In A. W. Kruglanski & E. T. Higgins (Eds.), ''Social Psychology: Handbook of Basic Principles'' (2nd ed. pp. 608–629). New York: Guilford.</ref> Woede is ook aansteeklik: wanneer 'n lid van die groep onderhandel met iemand wat kwaad is, word hulle kwaad vir hulself.<ref>Van Kleef, G. A., De Dreu, C. K. W., & Manstead, A. S. R. (2004). The interpersonal effects of emotions in negotiations: A motivated information processing approach. ''Journal of Personality and Social Psychology, 87, ''510-528.</ref> == Konflik resolusie == Nicholson dui daarop dat konflik opgelos is wanneer die teenstrydigheid tussen wense en aksie van die partye opgelos is. Onderhandeling is 'n belangrike deel van konflik resolusie en enige ontwerp van 'n proses wat probeer om positiewe konflik te inkorporeer van die begin af moet versigtig wees dat dit nie ontaard in negatiewe tipe konflik nie. === Konflik bemiddeling === Konflik is 'n sosiale proses wat vererger wanneer individuele lede van 'n groep kante kies in 'n debat. Een van die metodes om konflik op te los, is bemiddeling van die dispuut deur 'n lid van die groep wat nie tans betrokke is by die geskil nie. Meer spesifiek, 'n bemiddelaar is gedefinieer as 'n persoon wat probeer om konflik op te los tussen die twee lede van die groep deur in te gryp in hierdie konflik. Eenvoudig gestel, die bemiddelaar kan beskou word as 'n onpartydige gids wat die geskil deur middel van 'n proses van die ontwikkeling van 'n oplossing vir 'n meningsverskil neem (Forsyth, 2006). Hoewel die neiging sal wees dat lede van die groep wat onbetrokke in die geskil is onbetrokke bly, in sommige gevalle mag die intensiteit van die konflik styg tot die punt waar bemiddeling onvermydelik is. Derde party konflik bemiddeling open die geleenthede vir kommunikasie tussen lede van die groep in die konflik situasie. Dit laat lede hul menings uitspreek en versoek 'n verduideliking van ander lede se standpunte terwyl die bemiddelaar optree as 'n vorm van beskerming teen enige verleentheid wat die disputant kan ervaar. Dit kan gedoen word deur 'n positiewe lig op die versoening wat gemaak is tydens die mediasieproses te werp. Byvoorbeeld, as daar geonderhandel was dat twee kassiere naweke wat hul werk sal roteer, kan die bemiddelaar hulle daarop wys dat elke werker nou 'n naweek afkry elke twee weke (Forsyth, 2006). Die bemiddelaar kan ook hulp aanbied in die verfyning van oplossings en die maak van teenoffers tussen die lede, die aanpassing van die tyd en plek van vergaderings, sodat hulle wedersyds bevredigend is vir beide partye (Forsyth, 2006). Volgens Forsyth (2006), is daar drie groot bemiddelings benaderings: Inkwisitoriese proses - in hierdie proses vra die bemiddelaar elkeen van die disputants 'n reeks vrae, oorweeg beide stelle terugvoering en kies dan 'n stel verpligte oplossings vir die lede. Die inkwisitoriese proses is die minder gewilde benadering tot bemiddeling. Arbitrasie - Hier behels bemiddeling dat die twee disputants hul argumente aan die bemiddelaar verduidelik, wat 'n oplossing skep gebaseer op die argumente wat voorgelê is. Arbitrasie is die beste vir lae intensiteit konflik, maar is die beste styl van algehele bemiddeling. Moot - Die moot benadering behels 'n oop gesprek tussen die disputants en die bemiddelaar oor die probleme en moontlike oplossings. In die moot benadering, kan die bemiddelaar nie 'n verpligte oplossing impose nie. Na arbitrasie, is moot die mees gewenste bemiddelingstyl. In praktyk is konflik resolusie dikwels verweef met daaglikse aktiwiteite, soos in organisasies, werkplekke en instellings. Die personeel en inwoners in 'n jeug sorg omgewing, byvoorbeeld, verweef alledaagse bekommernisse (etes, lesse, pouses, vergaderings of ander gesamentlike projekte) met interpersoonlike geskille.<ref>http://jce.sagepub.com/content/40/1/39.short{{Dooie skakel|date=Januarie 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Wästerfors, David (2011) "Disputes and Going Concerns" ''Journal of Contemporary Ethnography'' (40) 1: 39-70</ref> == Sien ook == * Konflik teorieë * Konsensus besluitneming * Vrede en konflik studies * Sosiale konflik * Sosiologie van vrede, oorlog, en sosiale konflik * [[Oorlog|Militêre konflik]] == Verwysings == {{reflist|2|refs=<ref name="jm">{{cite journal|last=Jehn|first=K. A.|author2=Mannix, E. A.|title=The dynamic nature of conflict: A longitudinal study.|journal=Academy of Management Journal|date=1 April 2001|volume=44|issue=2|pages=238–251|doi=10.2307/3069453}}</ref> <ref name="Jowett2007">{{cite book|author=Sophia Jowett|title=Social Psychology in Sport|url=https://books.google.com/books?id=t6sx0cj3GUoC&pg=PA34|accessdate=11 October 2012|year=2007|publisher=Human Kinetics|isbn=978-0-7360-5780-6|page=34}}</ref> <ref name="MurphySaal1990">{{cite book|author=Robert A. Baron|chapter=Conflict in Organizations|editor=Kevin R. Murphy|editor2=Frank E. Saal|title=Psychology in Organizations: integrating Science and Practice|url=https://books.google.com/books?id=DKeJ4lRA6YcC&pg=PA197|accessdate=11 October 2012|date=1 July 1990|publisher=Psychology Press|isbn=978-0-8058-0477-5|pages=197–216}}{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref name="Nicholson1992-11">{{cite book|author=Michael Nicholson|title=Rationality and the Analysis of International Conflict|url=https://books.google.com/books?id=y9w4TF_GItoC&pg=PA11|accessdate=11 October 2012|date=27 March 1992|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-39810-7|page=11}}</ref> <ref name="Nicholson1992-12-13">{{cite book|author=Michael Nicholson|title=Rationality and the Analysis of International Conflict|url=https://books.google.com/books?id=y9w4TF_GItoC&pg=PA12|accessdate=11 October 2012|date=27 March 1992|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-39810-7|pages=12–13}}</ref> <ref name="Nicholson1992-13">{{cite book|author=Michael Nicholson|title=Rationality and the Analysis of International Conflict|url=https://books.google.com/books?id=y9w4TF_GItoC&pg=PA13|accessdate=11 October 2012|date=27 March 1992|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-39810-7|page=13}}</ref> <ref name="Rahim2010-15">{{cite book|author=M. Afzalur Rahim|title=Managing Conflict in Organizations|url=https://books.google.com/books?id=qauUlGypkhEC&pg=PA15|accessdate=11 October 2012|date=31 October 2010|publisher=Transaction Publishers|isbn=978-1-4128-1456-0|page=15}}</ref> <ref name="Rahim2010-16">{{cite book|author=M. Afzalur Rahim|title=Managing Conflict in Organizations|url=https://books.google.com/books?id=qauUlGypkhEC&pg=PA16|accessdate=11 October 2012|date=31 October 2010|publisher=Transaction Publishers|isbn=978-1-4128-1456-0|page=16}}</ref> <ref name="Rahim2010-17">{{cite book|author=M. Afzalur Rahim|title=Managing Conflict in Organizations|url=https://books.google.com/books?id=qauUlGypkhEC&pg=PA17|accessdate=11 October 2012|date=31 October 2010|publisher=Transaction Publishers|isbn=978-1-4128-1456-0|page=17}}</ref> <ref name="The Effects of Top Management Team Size and interaction Norms on Cognitive and Affective Conflict">{{cite journal|last=Amason|first=A. C.|author2=Sapienza, H. J.|title=The Effects of Top Management Team Size and interaction Norms on Cognitive and Affective Conflict|journal=Journal of Management|date=1 August 1997|volume=23|issue=4|pages=495–516|doi=10.1177/014920639702300401}} </ref> Cuddy, A. J. C., Fiske, S. T. & Glick, P. (2007). The BIAS Map: Behaviors from intergroup affect and stereotypes. Journal of Personality and Social Psychology,92, 631-648. Forsyth, D. R. (2006). Conflict. In Forsyth, D. R., Group Dynamics (5th Ed.) (P. 378-407) Belmont: CA, Wadsworth, Cengage Learning. Forsyth, D. R. (2006). Intergroup relations. In Forsyth, D. R., Group Dynamics (5th Ed.) (P. 410-441) Belmont: CA, Wadsworth, Cengage Learning.}} [[Kategorie:CS1 maint: Archived copy as title]] h8262cx3aaaupw36h4z5aggyxx2uovp 0 234884 2893848 2647573 2026-04-14T13:26:18Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893848 wikitext text/x-wiki '''Bosasa''' was 'n Suid-Afrikaanse [[maatskappy]] wat spesialiseer in die verskaffing van dienste aan die regering, veral aan die gevangenisdienste. Dit is omstrede weens sy betrokkenheid by bewerings van [[korrupsie]] wat tydens die [[Zondo-kommissie]] van ondersoek na [[staatskaping]] blootgestel is.<ref name="mg2019">{{cite web |url=https://mg.co.za/article/2019-01-24-bosasa-the-scandal-the-anc-cant-spin/ |title=Bosasa, the scandal the ANC can’t spin |author=Smit, Sarah |website=The M&G Online |access-date=1 Februarie 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191219021903/https://mg.co.za/article/2019-01-24-bosasa-the-scandal-the-anc-cant-spin |archive-date=19 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="engineering">{{cite web |url=http://www.engineeringnews.co.za/article/dudu-myeni-was-powerful-state-capture-inquiry-hears-2019-01-28/rep_id:4136 |title=Dudu Myeni 'was powerful', State capture inquiry hears |publisher=African News Agency |date=28 Januarie 2019 |website=Engineering News |access-date=1 Februarie 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304083141/http://www.engineeringnews.co.za/article/dudu-myeni-was-powerful-state-capture-inquiry-hears-2019-01-28/rep_id:4136 |archive-date= 4 Maart 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Dit bestaan uit Bosasa Groep, Bosasa Jeugontwikkelingsentrums en Afrika Global Operations (voorheen ''Bosasa Operations''). Die maatskappy het in 1995 dienste aan gevangenisse gelewer toe die BOSASA Jeugontwikkelingsentrums vir die Gautengse Departement van Maatskaplike Ontwikkeling gestig het toe die regering jongmense in aanhouding geprivatiseer het.<ref name="bosasaydc">{{cite web |url=http://www.bosasaydc.com/content/4360/4349/our-history |title=BOSASAYDC: Our History |website=www.bosasaydc.com |access-date=1 Februarie 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191019093951/http://www.bosasaydc.com/content/4360/4349/our-history |archive-date=19 Oktober 2019 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Dit het sy eerste groot kontrak van die regering ontvang in 2004 toe die [[Suid-Afrikaanse Departement van Korrektiewe Dienste|Departement van Korrektiewe Dienste]] 'n [[kontrak]] toegeken het om spysenieringsdienste aan die tronkstelsel te verskaf.<ref name="n24-2015">{{cite web |url=https://www.news24.com/Archives/City-Press/Bosasa-just-keeps-on-scoring-20150430 |title=Bosasa just keeps on scoring |date=20 Maart 2011 |website=News24 |access-date=1 Februarie 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190828101050/https://www.news24.com/Archives/City-Press/Bosasa-just-keeps-on-scoring-20150430 |archive-date=28 Augustus 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die maatskappy het na verwagting tussen 2003 en 2018 regeringstenders ter waarde van R12 miljard (VS $ 918.8 miljoen) ontvang.<ref name="mg2019a">{{cite web |url=https://mg.co.za/article/2019-02-01-00-the-bosasa-tally-r12-billion/ |title=The Bosasa tally: R12-billion |author=Smit, Sarah; Thanduxolo Jika, Sabelo Skiti |date=1 Februarie 2019 |website=The M&G Online |access-date=1 Februarie 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190828102600/https://mg.co.za/article/2019-02-01-00-the-bosasa-tally-r12-billion |archive-date=28 Augustus 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Op 18 Februarie 2019 het die maatskappy aangekondig dat dit in vrywillige [[likwidasie]] gaan nadat hul banke aangekondig het dat hulle alle BOSASA-verwante rekeninge sal sluit,<ref>{{cite web |url=https://www.news24.com/SouthAfrica/News/breaking-bosasa-confirms-its-liquidation-after-banks-pull-out-20190218 |title=BREAKING: Bosasa confirms its liquidation after banks pull out |date=18 Februarie 2019 |website=News24 |access-date=18 Februarie 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200403213245/https://www.news24.com/SouthAfrica/News/breaking-bosasa-confirms-its-liquidation-after-banks-pull-out-20190218 |archive-date=3 April 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> aangesien die banke probeer het om hulself van die maatskappy te distansieer ná bewerings van korrupsie.<ref>{{cite web |url=https://www.businesslive.co.za/bd/national/2019-02-18-breaking-news-bosasa-to-close-after-banks-pull-out/ |title=Bosasa to close after banks pull out |website=www.businesslive.co.za |access-date=18 Februarie 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190218201953/https://www.businesslive.co.za/bd/national/2019-02-18-breaking-news-bosasa-to-close-after-banks-pull-out/ |archive-date=18 Februarie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Name == Die maatskappy is in 1981 as Emafini (Edms) Bpk gestig. Na 'n verandering in bestuur het die maatskappy sy naam in 1985 na Meritum Hostels (Edms) Bpk en in 1996 verander na Dyambu Operations (Edms) Bpk, nadat die maatskappy 'n ooreenkoms onderteken het met die ANC Vroueliga se Dyambu Trust beheer. Gavin Watson is toe as maatskappybestuurder aangestel. Die maatskappy is in 2000 hernoem as Bosasa.<ref name="n24-2015" /> In 2017 het die maatskappy die naam van sy afdeling ''Bosasa Operations'' na ''African Global Operations'' verander.<ref name="fin24-2017">{{cite web |url=https://www.fin24.com/Companies/Retail/scandal-ridden-prison-services-firm-bosasa-gets-new-name-20170626 |title=Scandal-ridden prison services firm Bosasa gets new name |date=26 Junie 2017 |website=Fin24 |access-date=1 Februarie 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190525063233/https://www.fin24.com/Companies/Retail/scandal-ridden-prison-services-firm-bosasa-gets-new-name-20170626 |archive-date=25 Mei 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Korrupsie == Die maatskappy se voormalige hoofbedryfsbeampte, Angelo Agrizzi, het aan die Zondo-kommissie getuig dat die maatskappy intensief betrokke was by korrupte aktiwiteite tydens die presidensie van [[Jacob Zuma]] wat direk president Zuma en sy medewerkers betrek het. Dit sluit in maandelikse paaiemente van R300 000, wat namens Zuma deur die voormalige voorsitter van die [[Suid-Afrikaanse Lugdiens]], Dudu Myeni, ingesamel is.<ref name="engineering" /> Voorts was die maatskappy ook betrokke by donasies en omkoopgeld aan die [[ANC]] (African National Congress) en sleutelparty-ede, insluitend 'n skenking van R500 000 aan [[Cyril Ramaphosa]] tydens sy 2017-veldtog vir president van die ANC.<ref name="mg2019"/><ref>{{cite web |url=https://www.businesslive.co.za/bd/national/2018-11-16-ramaphosa-bosasa-payment-was-for-anc-presidency-campaign/ |title=Ramaphosa: Bosasa payment was for ANC presidency campaign |website=www.businesslive.co.za |access-date=1 Februarie 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190527041342/https://www.businesslive.co.za/bd/national/2018-11-16-ramaphosa-bosasa-payment-was-for-anc-presidency-campaign/ |archive-date=27 Mei 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Agrizzi het ook beweer dat die regeringsminister, [[Nomvula Mokonyane]], jare lank R50 000 per maand betaal is om die maatskappy te beskerm teen wetstoepassingsagentskappe<ref>{{cite web |url=https://www.news24.com/SouthAfrica/News/mokonyane-feels-betrayed-by-zondo-commission-for-not-giving-her-access-to-contents-of-agrizzis-testimony-20190121 |title=Mokonyane feels 'betrayed' by Zondo commission for not giving her access to contents of Agrizzi's testimony |date=21 Januarie 2019 |website=News24 |access-date=1 Februarie 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191209225201/https://www.news24.com/SouthAfrica/News/mokonyane-feels-betrayed-by-zondo-commission-for-not-giving-her-access-to-contents-of-agrizzis-testimony-20190121 |archive-date=9 Desember 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> en dat die maatskappy R300&nbsp;000 vir sekuriteitsopgraderings aan eiendomme van [[Gwede Mantashe]] betaal het.<ref>{{cite web |url=https://www.news24.com/SouthAfrica/News/mantashe-wants-to-testify-about-bosasa-security-upgrade-claims-offers-to-take-journos-to-his-homes-20190202 |title=Mantashe wants to testify after Bosasa security upgrade claims, offers to take journos to his homes |date=2 Februarie 2019 |website=News24 |access-date=3 Februarie 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191222061406/https://www.news24.com/SouthAfrica/News/mantashe-wants-to-testify-about-bosasa-security-upgrade-claims-offers-to-take-journos-to-his-homes-20190202 |archive-date=22 Desember 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die skandaal het gelei tot vergelykings van Bosasa en sy uitvoerende beamptes met die omstrede [[Guptafamilie]].<ref>{{cite web |url=https://www.businesslive.co.za/bd/national/2019-01-25-state-capture-inquiry-like-the-guptas-bosasas-boss-told-zuma-what-to-do/ |title=State capture inquiry: Like the Guptas, Bosasa’s boss ‘told Zuma what to do’ |website=www.businesslive.co.za |access-date=1 Februarie 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190716005128/https://www.businesslive.co.za/bd/national/2019-01-25-state-capture-inquiry-like-the-guptas-bosasas-boss-told-zuma-what-to-do/ |archive-date=16 Julie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=https://citizen.co.za/news/south-africa/2042239/efg-law-firm-to-sue-maimane-and-da-for-defamation-over-bosasa-gupta-allegations/ |title=EFG law firm to sue Maimane and DA for defamation over ‘Bosasa-Gupta’ allegations |author=Cilliers, Charles |website=The Citizen |access-date=1 Februarie 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190502011403/https://citizen.co.za/news/south-africa/2042239/efg-law-firm-to-sue-maimane-and-da-for-defamation-over-bosasa-gupta-allegations/ |archive-date=2 Mei 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die Valke het sewe mense gearresteer op 6 Februaie 2019 wat verband hou met die beweerde korrupte toekenning van tenders deur die Departement van Korrektiewe Dienste aan Bosasa. Dit was die eerste inhegtenisnames na getuienis by die Zondo-kommissie oor staatskaping.<ref>https://www.timeslive.co.za/news/south-africa/2019-02-06-breaking--hawks-arrest-bosasa-and-former-correctional-services-officials/=Times{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Besoek 2019-02-08</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{en-vertaal|Bosasa}} [[Kategorie:Korrupsie]] jzigsmcr4f9klbdf0s8mvdq5ticlkiw 0 240737 2893927 2726785 2026-04-14T19:49:53Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893927 wikitext text/x-wiki [[Lêer:The Great Library of Alexandria - Colorized.jpg|duimnael|'n 19de-eeuse voorstelling van die ou biblioteek van Alexandrië]] Die '''Koninklike biblioteek van Alexandrië''' was op sy hoogtepunt die grootste [[biblioteek]] van die [[Middellandse See]]gebied. Die biblioteek word aan die begin van die 3de eeu v.C. gestig in die hoofstad [[Alexandrië]] van die Grieks-Egiptiese Ryk deur koning [[Ptolemeus II Philadelphus]]. Die ou Egipte van die Faraos is in 333 v.C. verower deur die Masedoniese Grieke onder [[Alexander die Grote]] en vorm vanaf toe 'n kerngebied van die [[Hellenistiese tydperk|Hellenistiese]] wêreld. Vir 'n lang tyd was die biblioteek die sentrum van die Westerse kennis in die [[Antieke Griekeland|oudheid]]. == Die gebou == Ptolemeus se vader [[Ptolemeus I Soter]], 'n voormalige generaal van Alexander die Grote, het reeds 'n Musion,<ref>Die woord Musion of ''Mouseion'' is die oorsprong en die [[sinoniem]] van die moderne ''[[Museum]]''.</ref> 'n tempel vir die [[Muse]], gevestig<ref name="Jochum">{{en}}{{pdf}}[https://web.archive.org/web/20131203021430/http://www.ub.uni-konstanz.de/fileadmin/Dateien/Fachreferenten/Jochum/alexandria-aftermath.pdf The Alexandrian Library and its Aftermath], Dr. Uwe Jochum, Bibliothek der Universität Konstanz (via [[Wayback Machine]])</ref> en Ptolemeus wou hierdie tempel uitbrei met 'n biblioteek wat die mees volledige in die hellenistiese wêreld moes word. As sodanig was die biblioteek 'n prestige projek om Ptolemeus se naburige Hellenistiese-Griekse mede-konings te oortref in 'grootsheid'. Daar is geen historiese bronne wat die gebou waarin die biblioteek gehuisves was, beskryf nie. Ook afbeeldings daarvan ontbreek. Dit het gebeur omdat die destydse kroniekeskrywers dit oorbodig gevind het om so 'n bekende bouwerk te beskryf. Na die verwoesting van die biblioteek skryf Athenaeus van Naucratis: "Hoekom sou ek daaroor praat, aangesien dit in die geheue van alle mense gegrif staan?". Niettemin het die 20ste-eeuse Italiaanse klassiekus Luciano Canfora na ondersoek van alle beskikbare bronne tot die volgende voorstelling gekom. Die biblioteek as deel van die Musion bestaan uit 'n baie lang, hoë saal of gang. Die mure het stoorplek voorsien vir 'n "eindelose" lang biblioteek, 'n konsep wat verwys het na die nisse waar [[boekrol]]le bewaar word. Bo hierdie nis hang die volgende teks: "Die plek vir genesing van die siel". Aan die ander kant van die biblioteek was daar 'n aantal ruimtes ingerig as werk ruimtes, om as ontmoetingsplekke te dien of om gemeenskaplike maaltye te benut. Na [[Argeologie|argeologiese]] opgrawings deur 'n Pools-Egiptiese span in die Brucheion (koninklike kwartier) van die antieke Alexandrië waar die biblioteek gevestig was, sou in 2004 oorblyfsels van kollegesale van die Musion gevind word. Tot nou toe is daar 15 ruimtes blootgestel waar daar aan ongeveer 5 000 studente onderdak onderrig aangbied kon word.<ref>{{en}}[http://www.smh.com.au/articles/2004/05/09/1084041273125.html?oneclick=true World's oldest seat of learning found], ''The Sydney Morning Herald'', 10 Mei 2004</ref> == Die versameling == Die eerste bibliotekaris was Demetrios Phalerios, 'n student van [[Aristoteles]]. Die boekversameling van Aristoteles, wat hy na Alexandrië saamgeneem het, was die beginpunt van die nuwe biblioteek. Die 'boekliefde' van die opeenvolgende Ptolemeïese bibliotekarisse het so ver gegaan dat elke handelskaravaan en [[skip]] wat die stad aandoen het is deursoek is vir nog onbekende boeke, wat dan geneem is. Hierdie boeke is dan tot die biblioteek bygevoeg waarna die oorspronklike eienaars kopieë daarvan sou ontvang.<ref name="Jochum" /> Volgens 'n anekdote het Ptolemeus sy kopieerders na [[Athene]] gestuur het om die oorspronklike boeke van die Griekse tragedie-skrywers, wat nog daar bewaar word, oor te skryf. Nadat hulle hul werk gedoen het en teruggekeer het na Alexandrië, het die Atheners agtergekom dat die besoekers die oorspronklike na Egipte geneem het. Die kopieë het in Athene agtergebly. Sover bekend, het die Atheners nooit die oorspronklike boeke teruggekry nie. Aankopers is in alle windstreke, van [[Spanje]] tot [[Indië]], gestuur om soveel moontlik onbekende boeke te probeer bekom. Op die hoogtepunt in die 1ste eeu v.C. bevat die biblioteek tussen die 400&nbsp;000 en 700&nbsp;000 boekrolle. Teen dié tyd was die biblioteek versprei oor verskillende geboue in die stad en behalwe in die Musion was daar ook 'n kleiner afdeling in die [[Serapeum]] (serapeion), en in die koninklike paleis self. Die Alexandrië-biblioteek is opgedeel in tematiese domeine, bedink deur haar bewaarders. Elk deel laat groei voorraad tot 'n veelheid van biblioteke, almal toegewy aan een aspek van die wêreldwye verskeidenheid en dien so as model vir alle latere openbare bewaarplekke van boeke. == Die biblioteek as internasionale studiesentrum == Die Ptolemeërs het hiervoor vooraanstaande wetenskaplikes soos [[Euklides]] en [[Archimedes]] benodig om in Alexandrië te vestig en te voorsien van 'n voorskot sonder teenprestasie om sodoende van die biblioteek gebruik te maak. Op hierdie manier is die tekste uit die boeke krities gelees, opsommings en kompendia geskryf en deurgegee aan nuwe generasies. Dit is alles so gereël om die prestige van die koning nog meer te verhoog. Beroemde geleerdes soos Euklides, Archimedes, Heron en Eratosthenes het aan die Musion studeer. Daar is nog 'n paar [[Biblioteekkatalogus|indekse]] van die biblioteek wat bewaar gebly het, sodat ons weet watter boeke daar bewaar is (en wat dus verlore gegaan het). Die meeste Griekse tragedie- en komedieskrywers was teenwoordig, asook die meeste werke van die Griekse wetenskaplikes en filosowe. Ook was daar in die latere periode vertalings en oorspronklikes van baie [[Latyn]]se skrywers. Behalwe die Griekse literatuur wat daar verwerk word, word daar ook baie vertaal uit die omliggende ander kulture. So weet ons dat daar 'n volledige oorsig was van die lang geskiedenis van [[Mesopotamië]], natuurlik die geskiedenis van [[Egipte]], en ook van [[Kartago]] en [[Fenisië]]. Selfs van Indië het mens 'n geskiedenis vanaf die vroegste tye toe die [[Indusvalleibeskawing]] tot bloei gekom het. Ook vertaalde godsdienstige geskrifte van die bekende godsdienste soos die [[zoroastrisme]], die toe nog jong [[Boeddhisme]], die ouer [[Hindoeïsme]] kan daar gevind word. Ook die Tenach is in Grieks vertaal (later bekend geword as die Septuaginta). == Bibliotekarisse van die klassieke biblioteek == * Demetrius van Phalerum. Hy rig die Musion biblioteek in tussen 290-283 * Zenodotus van Efese 285-270 / 260. Onder sy toesig werk Alexander die Aetoliër aan die uitgawe en rangskikking van tragedies, Lycrophon van Chalcidië werk aan die komedies * Callimachus 260-240. Samesteller van die ''Pinakes'' (= tafels) van die Griekse outeurs in die biblioteek. Dit was die eerste onderwerpkatalogus in 120 papierrolle met 'n klassifikasie in die volgende hoofkategorieë: [[retoriek]], reg, epiek, tragedies, komedies, liriek, geskiedenis, filosofie, geneeskunde, wiskunde, natuurwetenskappe en verskeidenheid. * Apollonius van Rhodos 240-230. * Erathosthenes van Cyrene 235-204/195. * Aristophanes van Byzantium 202/194-180. Hersien die ''Pinakes'' en het as eerste 'n kanon saam van Griekse skrywers [die Alexandrië kanon] van outeurs wat belangrik genoeg geag word om gekopieer te word * Apollonius Eidographos 186-175. * Aristarchos van Samothrace ? - 145. (na konflik banneling in [[Pergamon]]) * Kydas, bynaam "van die spiesdraers" 145-116. * Onesander of Onosander van Paphos (of van [[Siprus]]) 100-89. * Didymus Chalcenterus 63-10. * Chaeremon van Alexandrië 1ste eeu na Christus. * Dionysius. Seun van Glaucus 100-120. * Caius Julius Vasinus 120-130. * [[Diophantus]] 3de eeu. * Theon van Alexandrië 4de eeu tot 391<ref>Gebaseer op onder andere het werk van Johannes Tzetzes: 'Plautin Scholium' en die Oxyrchynchus Papirus 1241. Die jaartalle is skattings</ref> == Mededinging van Pergamon == Die koning van Pergamon het weens afguns oor die roem van Ptolemeus as 'kulturele beskermer' ook begin met die bou van 'n groot biblioteek. Ptolemeus verbied daarop die uitvoer van [[papirus]], wat gebruik word as materiaal vir boekrolle. Aangesien Egipte die [[monopolie]] op die papierproduksie gehad het, was die koning van Pergamon gedwing om 'n ander materiaal te soek vir sy boeke. Dit was uiteindelik die voorbereide [[vel]]le van beeste en skape, wat voortaan bekend word as perkament. Hierdie woord is waarskynlik afgelei van Pergamon. In die eerste eeue voor Christus het Alexandrië en Pergamon meegeding om self die voorste te word op die gebied van seldsame geskrifte. == Betekenis vir die latere geskiedenis == Die organisasiemodel van die biblioteek met sy studielokale, leessale en kopieerkamers was waarskynlik die oorsprong van die organisasiemodel vir die Middeleeuse [[klooster]]s en [[universiteit]]e. Die eerste Christelike kloosters, soos in Wadi Natron, is ook in Egipte gestig waarna dit van hier versprei oor die res van die Christelike wêreld. Die hedendaagse [[wiskunde]] is grotendeels gebou op die aksiomas en uitvindings vasgelê in die ptolemeiese biblioteek. Ook fisiese studievelde soos [[astronomie]], [[meganika]], [[pneumatika]] en [[optika]] is in Alexandrië begin en verder ontwikkel gedurende die Romeinse en Middeleeuse tyd. Ook dissiplines soos die [[grammatika]] en [[tekskritiek]] stam uit Alexandrië. Die gevolgtrekking kan gemaak word dat, alhoewel feitlik alle werke oor geskiedenis, okkultisme, 'heidense' [[godsdiens]] en sekulêre literatuur soos poësie en toneelspel verlore gegaan het, daar tog ook heelwat bewaar gebly het. Deur middel van die Middeleeuse Islamitiese geleerdes, soos via die [[Huis van Wysheid]] in [[Bagdad]], het baie kennis bewaar gebly. Daarbenewens word daar onder andere wiskunde, [[fisika]] en [[biologie]]se kennis wat verlore gegaan het, later weer ontdek. Die heersende gevoel dat daar met die verdwyning van die biblioteek 'n enorme ramp plaasgevind het vir die wetenskap is eintlik net waar vir historici, omdat van die geskiedkunde uit die oudheid en die antieke literatuur inderdaad nie veel deurgegee is na die moderne tyd nie. == Die agteruitgang van die biblioteek == === Die langsame agteruitgang === Biblioteke is altyd kwesbaar vir [[brand]] of word die teiken van georganiseerde boekverbranding. Die biblioteek van Alexandrië was ook nie 'n uitsondering nie. Dit is nie volkome duidelik hoe die biblioteek tot niet gegaan het nie en ook nie werklik of dit plotseling plaasgeving het of geleidelike verloop het nie. Die eerste (bekende) gedeeltelike verwoesting was deur die brand wat uitbreek tydens die beleg van Alexandrië deur die Romein [[Julius Caesar]] in 48 v.C. Maar die biblioteek self was waarskynlik self nie ernstig beskadig nie en was die getal wat in die bronne genoem word van ongeveer 40 000 boeke wat verbrand het, die aantal kopieë wat gestoor was in die [[hawe]] en vir uitvoer bedoel. Hierdie verlies is deur [[Marcus Antonius]] "reggemaak" deur aan sy geliefde [[Cleopatra]] die biblioteek van Pergamon te gee wat intussen 'n indrukwekkende aantal van 200 000 boekrolle bekom het. Wat die inwoners van Pergamon daarvan gedink het word nie vermeld nie. Deur die verdwyning van die [[Ptolemeïese Ryk|Ptolemeïese dinastie]] met die dood van Cleopatra en die inlywing van Egipte by die [[Romeinse Ryk]] ongeveer 30 v.C. het die belangrikste geldbron vir die biblioteek verdwyn. Die Romeinse goewerneurs wie Egipte van toe bestuur het, was oor die algemeen nie geïnteresseerd in geldelike steun vir die biblioteek van die Ptolemeïese nie en laat dit oor aan ryk bibliofiele. Sommige keisers, soos [[Augustus]] en [[Claudius]], blyk nog groot skenkings van boeke en geld vir renovasie te doen, maar dit was die uitsonderings. Die versameling is tog steeds meer verwaarloos. Die met hand oorskryf en dus duur kopieermetode van verslete boeke bly steeds meer en meer agterweë. Ook die verkryging van nuwe eksemplare het grootliks tot stilstand gekom. In die volgende eeue het daar ook gereeld klein en groot brande in die dikwels onrustige Alexandrië voorgekom. Omdat die groot bevolking, bestaande uit allerhande verskillende etniese en godsdienstige groeperinge, dikwels in onderlinge konflikte gewikkel was, het die leër soms op gewelddadige wyse ingegryp met onaangename gevolge. Hierdie [[burgeroorlog|burgeroorloë]] word in 'n toenemende mate medeveroorsaak deur die groeiende [[Christendom]], wat steeds meer fanaties geword het in die bestryding van 'heidense' simbole soos [[tempel]]s, godebeelde en wêreldse literatuur. Aangesien daar nou ook geen gereelde aanvulling meer gekom het vir die versameling en byna geen onderhoud meer nie, word dit as 'n ware onafwendbaar dat die aantal boeke weg smelt deur verweering, diefstal en vandalisme. === Hypatia === Die laaste bekende geleerde wat in die biblioteek werk was Hypatia, 'n vroulike [[wiskundige]], [[sterrekundige]], [[natuurkundige]] en hoof van die neoplatoniese [[filosofie]]se skool. Sy is gebore in Alexandrië in 370, toe die Romeine beheer oor Egipte gehad het. In 'n tyd waarin die vroue nog gesien word as eiendom was sy onafhanklik en 'n groot uitsondering. Hypatia was nie 'n Christen nie en het steeds meer probleme van heidenvervolging deur die opkomende Christene in die stad ondervind. Die oorwegende mening is dat aan die voorbeeldige georkestreerde heidenvervolging teen Hypatia 'n sluimerende konflik tussen die hoof van die stad Orestes en die later heilig verklaar biskop Cyrillus van Alexandrië ten grondslag lê. Ook was Hypatia in haar tyd 'n [[simbool]] van geleerdheid en [[wetenskap]]. Wetenskap word deur die Christene egter gesien as heidens en nie in ooreenstemming met die leer van die [[Bybel]] nie. In 415 is Hypatia deur fanatieke Christene oorval. Sy word van haar wa af afgetrek, haar klere van die lyf geskeur en hulle stenig haar. Hypatia word 'n simbool vir die wetenskaplike wat alles in vryheid wil ondersoek en dit nie wil onderwerp aan bygeloof en fanatisme nie.<ref>[[Carl Sagan]] ''Cosmos: A Personal Voyage'', 1980</ref> === Die einde van die biblioteek === Dit is nie bekend of daar 'n spesifieke gebeurtenis was wat primêr verantwoordelik was vir die einde van die biblioteek nie. Daar is verskillende verklarings daarvoor in omloop: * Vernietig deur Julius Caesar toe hy Egipte beset het. Dit lyk onwaarskynlik omdat daar tot in die vierde eeu berigte oor dié biblioteek was. * 'n Ander verklaring is die vernietiging van die biblioteek deur Christelike monnike wat buite die stad in die woestyn woon, onder andere in Wadi Natron, teen die einde van die 4de eeu.<ref>William Dalrymple ''In de schaduw van Byzantium'' (2003) {{ISBN|9789045002125}}</ref> *In 391 gee keiser [[Theodosius I]] 'n edik uit waarin die Romeinse tempels tot verbode terrein verklaar word. Enkele maande later herhaal Theodosius hierdie edik en rig dit nou spesiaal op Egipte. Groepe monnike onder leiding van patriarg Theophilus van Alexandrië val in die somer van 391 die nabygeleë [[Serapeum]] aan en vernietig die tempel. Waarskynlik is ook die boek versameling van die biblioteek verbrand. Hierby moet wel opgemerk word dat Theodosius nie toestemming gegee het om die ou tempels af te breek nie.<ref name="ReferenceA">{{aut|[[Wim Jurg]]}} - ''De vierde eeuw of hoe het christendom staatsgodsdienst werd'', bl.161, {{ISBN|9789460360169}}</ref> * Uit 399 bepaal 'n Romeinse wet wat opdrag gee om die Romeinse tempels nie alleen te vermy nie maar dit ook te verwoes.<ref name="ReferenceA" /> * In die jaar 642 het die Arabiere onder kalief Omar Egipte verower. Volgens die legende het hy die volgende bevel, gegee aan generaal Amr ibn al-As: "Eweneens is die boeke in stryd met die [[Koran]] en in daardie geval is dit [[kettery]], en anders is hulle in ooreenstemming met die Koran en dus onnodig." Die boekrolle sou toe die slagoffer word van 'n boekverbranding en as brandstof vir die badhuise gebruik word. Die totale inhoud, behalwe die werke van [[Aristoteles]], sou vernietig word. * Daar is ook enkele vae berigte dat wat 'n aansienlike deel van die oorblywende boeke in die loop van die tyd na [[Konstantinopel]] verskeep is om die imperiale biblioteek daar aan te vul. Daar is geen voldoende [[bewys]]e vir enige van hierdie verhale nie en die bespreking hieroor mag nog steeds vir 'n hele tyd voortduur. == Die moderne Biblioteek van Alexandrië == Alhoewel die plaaslike universiteit in Alexandrië al lankal 'n biblioteek het, het dit nie die bekendheid of kwaliteit van die vroeëre Hellenistiese biblioteek gehad nie. Daarom ontstaan daar sedert die jare 1960s, met steun van die Egiptiese regering, 'n inisiatief om 'n nuwe studie sentrum en bybehorende biblioteek te stig wat die belang van die ou biblioteek moes ewenaar. In die jare 1990s word begin met die bou naby die plek van die beroemde ou biblioteek. In 2003 is 'n nuwe uiterste moderne biblioteek oopgemaak naamlik; die Bibliotheca Alexandrina. Dit is moontlik gemaak deur skenkings uit die versamelings van groot biblioteke in Amerika en Europa. Ook het die nuwe biblioteek steun van onder andere [[UNESCO]] en groot skenkings van geld en seldsame manuskripte uit die Arabiese wêreld wat ook graag 'n internasionaal belangrike studie sentrum in die [[Midde-Ooste]] wil sien. Ook die huidige Egiptiese regering wil hiermee iets van die verouderde glorie van die vorige biblioteek herstel. In die biblioteek is daar ook 'n groot [[rekenaarbediener]] waarop 'n kopie van die [[internet]] argief, steeds aktueel gehou word. Ook is die biblioteek n belangrike nodalepunt van die internet vir die streek. Hiermee kom die mens weer in die omgewing van die Ptolemeïese ideaal om alle menslike [[kennis]] te versamel en toeganklik te maak. == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Bronne == {{nl-vertaal|Bibliotheek van Alexandrië}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geboue en strukture van Antieke Egipte]] [[Kategorie:Biblioteke]] jq9xs5xxmazelb7f7vbbo25spj7bo99 0 243245 2894014 2891016 2026-04-15T05:57:04Z Oesjaar 7467 Verbeter 2894014 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Brown's University Hall in 2007.jpg|duimnael|University Hall, Brown-universiteit se oudste gebou, is in 1770 opgerig en is 'n nasionale gedenkwaardigheid]] [[Lêer:Das östliche Eingangstor der Brown University.jpg|duimnael|Soldiers Memorial Gate (1921) het geruime tyd gedien as die oostelike grens van die kampus]] [[Lêer:The_iconic_Van_Wickle_Gates_at_Brown_University,_one_of_America's_prestigious_"Ivy_League"_colleges,_in_Providence,_the_capital_of,_and_largest_city_in,_Rhode_Island.jpg|duimnael|Die Van Wickle Gates staan op die hoogte van College Hill]] [[Lêer:John_Hay_Library_(Brown).jpg|duimnael|Die John Hay-biblioteek is die tuiste van skaars boekversamelings asook die universiteitsargiewe]] '''Brown-universiteit''' is 'n privaat [[Ivy League]]-navorsingsuniversiteit in [[Providence]], Rhode Island. Dit is gestig in 1764 as die "College in the English Colony of Rhode Island and Providence Plantations". Dit is die sewende oudste instituut van hoër onderwys in die [[Verenigde State van Amerika]], en een van die nege koloniale kolleges wat geoktrooieer was voor die Amerikaanse Revolusie.<ref>"Encyclopedia Brunoniana | Bicentennial celebration". Brown University. Opgespoor op 9 Julie 2009.</ref> By die universiteit se stigting was dit die eerste kollege in die VSA om studente te aanvaar, nieteenstaande hul religieuse affiliasie.<ref>Bronson (1914), bl. 30.</ref> Die universiteit se ingenieursprogram is opgerig in 1847. Dit is een van die vroegste VSA institute wat doktorale grade toegeken het in die laat 19de eeu, met die toevoeging van meesters- en doktorale studies in 1887.<ref>Bronson, Walter C., The History of Brown University. Providence: Gepubliseer deur die Universiteit, 1914, bladsye 407-408</ref> In 1969 het Brown Universiteit 'n nuwe kurrikulum aangeneem wat na verwys word as die "Brown Kurrikulum", na 'n tydperk van volgehoue studentepetisies. Die "nuwe kurrikulum" het die vereiste van verpligte "algemene opvoeding" geskrap, en studente die "argitekte van hul eie sillabus" gemaak en hul ook toegelaat om enige kursus te neem van bevredigende of onopgeneemde geen-krediet, vir 'n graadstudie.<ref>"Encyclopedia Brunoniana | Curriculum". Brown University. Opgespoor op 27 Desember 2014</ref> In 1971 is Brown Universiteit se "coordinate women's institution", Pembroke Kollege, ten volle geïntegreer in die universiteit, en Pembroke Kampus se slaapsale en klaskamers dienooreenkomstig deur die hele Brown Universiteit gebruik. Voorgraadse toelatings is hoogs selektief, met 'n aanvaardingskoers van slegs 7.2% vir die 2022 klas.<ref>"University admits record low 7.2 percent of applicants to Class of 2022". Brown University. Opgespoor op 28 Maart 2018.</ref> Die universiteit behels die Kollege, die Nagraadse Skool, die Alpert Mediese Skool, die Ingenieursskool, die Skool van Openbare Gesondheid, en die Skool van Professionele Studies (welke die IE Brown Executive [[MBA]] program insluit). Brown Universiteit se internasionale programme word georganiseer deur die Watson Instituut vir Internasionale en Openbare Aangeleenthede, en die university is op akademiese vlak geaffilieer met die Mariene Biologiese Laboratorium en die Rhode Island Ontwerpersskool. Die Brown/RISD "Dual Degree Programme", wat aangebied word in samewerking met die Rhode Island Ontwerpersskool, is 'n vyfjaar kursus wat grade toeken van beide institute. Brown Universiteit se hoofkampus is geleë in die College Hill Historiese Distrik in the stad van [[Providence]], [[Rhode Island]]. Die universiteit se buurt is 'n federaal gelyste argitekturele distrik met 'n digte konsentrasie van geboue uit die koloniale era. Benefit Street, op die westerse rand van die kampus, bevat "een van die fynste en mees samehangende versamelings van gerestoureerde sewentiende- en agtiende-eeuse geboue in die Verenigde State.<ref>"Providence, Rhode Island - Neighborhood Services - College Hill". City of Providence. Opgespoor op 8 Oktober 2014.</ref> Daar is reeds agt Nobel-pryswenners geaffilieer met Brown Universiteit as alumni, fakulteitslede of navorsers. Bykomend hiertoe, sluit Brown Universiteit se fakulteit en alumni vyf "National Humanities" Medaljewenners<ref>"Awards & Honors: National Humanities Medals". Ge-argiveer van die oorspronklike op 15 Maart 2015. Opgespoor op 15 Desember 2014.</ref> in, en tien "National Medal of Science laureates". Ander noemenswaardige alumni sluit in agt miljardêrs,<ref>"The 20 Universities That Have Produced the Most Billionaires". Business Insider. 7 September 2014. Opgespoor op 26 Julie 2015.</ref> 'n regter van die Hooggeregshof van die VSA, vier VSA Sekretarisse van Staat en ander kabinetslede, 54 lede van die VSA kongres, 56 Rhodes Scholar ontvangers, 52 Gates Cambridge Scholar ontvangers<ref>"Colleges and Universities with U.S. Rhodes Scholarship Winners | The Rhodes Scholarships". www.rhodesscholar.org. Opgespoor 2016-08-06.</ref>, 49 Marshall Scholar ontvangers<ref>Statistics". www.marshallscholarship.org.</ref><ref>"Class of 2015 graduate awarded prestigious Marshall Scholarship". Opgespoor 2017-12-05</ref>, 14 MacArthur Genius Fellows,<ref>"Brown eighth on list for producing most MacArthur Fellows". Opgespoor 2016-08-06.</ref> 21 Pulitzer pryswenners, verskeie koninklikes en adellikes, sowel as leiers en uitvinders van Fortune 500 maatskappy.<ref>"Prominent Brown Alumni". Brownbears.com. Ge-argiveer van die oorspronklike op 25 Mei 2016. Opgespoor op 12 Junie 2016.</ref> == Noemenswaardige alumni == * [[Dara Khosrowshahi]], [[HUB]] van [[Uber]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{Amptelike webwerf|https://www.brown.edu/}} {{Coord|41.8262|-71.4032|region:US_type:edu|display=title}} {{Normdata}} [[Kategorie:Rhode Island]] [[Kategorie:Amerikaanse universiteite]] e4upye1d4x6p84xom1w8d4ktwzs4593 0 247778 2893847 2575260 2026-04-14T13:25:29Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893847 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Beatrice Straight | Beeld = | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = Beatrice Whitney Straight | Alias = | Geboortedatum = {{Geboortedatum|1914|8|2}} | Geboorteplek =Old Westbury, New York Stad, V.S. | Nasionaliteit = [[Verenigde State|Amerikaans]] | Sterfdatum = {{Sterfdatum en ouderdom|1914|8|2|2001|4|7}} | Sterfplek =Northridge, Los Angeles, California, V.S. | Ouers =Willard Dickerman Straight Dorothy Payne Whitney | Lewensmaat =Louis Dolivet (getroud 1942; geskei 1949) Peter Cookson (getroud 1949; oorlede 1990) | Kinders = 3 | Skool =Lincoln School in New York Stad, Verenigde State Dartington Hall Community in Devonshire, Engeland | Universiteit = | Beroep = Aktrise | Aktiewe jare = 1939–1991 | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0833152 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Beatrice Straight''' (2 Augustus 1914 – 7 April 2001) was 'n [[Verenigde State|Amerikaanse]] teater, televisie en rolprent aktrise. Sy was `n lid van die aangesiene [[Whitney familie]]. Sy was `n Tony en Academy Award wenner en `n genomineerde vir die Emmy Award.<ref name=":0">https://www.nytimes.com/2001/04/11/arts/beatrice-straight-versatile-star-dies-at-86.html</ref> Straight se eerste Broadway vertoning was in die toneelstuk ''The Possessed'' (1939). Vir haar rol as Elizabeth Proctor in ''[[The Crucible]]'' (1953) wen sy die Tony Toekenning vir Beste Aktrise in `n Toneelstuk. Haar ander Broadway rolle sluit in Viola in ''[[Twelfth Night]]'' (1941), Catherine Sloper in ''[[The Heiress]]'' (1947) en Lady MacDuff in ''[[Macbeth]]'' (1948). Vir die satiriese film ''Network'' (1976) wen sy die [[Oscar|Academy Award]] vir Beste Ondersteunende Aktrise; met vyf minute en twee sekondes van skermtyd is haar vertoning die kortste ooit om `n Academy Award vir toneelspel te wen. Sy was genomineer vir `n Emmy Toekenning vir die minireeks ''[[The Dain Curse]]'' (1978). Straight verskyn in ''[[The Nun's Story]]'' (1959) as Moeder Christophe saam met [[Audrey Hepburn]] en as die parasielkundige Dr. Martha Lesh in ''[[Poltergeist]]'' (1982). == Vroeë lewe == Beatrice Whitney Straight is 2 Augustus 1914 in Old Westbury, [[New York|New York Stad]], as die tweede van drie kinders gebore. Haar vader was die beleggingsbankier, diplomaat en weermag offisier [[Willard Dickerman Straight]] en haar moeder, [[Dorothy Payne Whitney]], `n lid van die Whitney familie en `n sosiale aktivis. In 1918 sterf haar vader aan griep in Frankryk gedurende die groot griep epidemie terwyl hy sy diensplig met die Verenigde State se weermag gedoen het. In 1925, na Dorothy Payne Whitney hertrou het met die landboukundige [[Leonard K. Elmhirst]], trek Straight en haar gesin na [[Devon]], [[Engeland]]. Daar ontvang sy haar opvoeding by [[Dartington Hall]], `n landgoed wat haar moeder en stiefvader omskep het in `n eksperimentele skool en sentrum vir verkennende landbou projekte.<ref>https://www.dartington.org/about/our-history/</ref> Daar begin sy in amateur teaterproduksies optree. In die 1930s woon sy die Cornish School in [[Seattle]] by; Straight en haar moeder het belangrike weldoeners van die skool geword.<ref>Cornish, Nellie C. ''Miss Aunt Nellie: the Autobiography of Nellie C. Cornish''. Seattle, University of Washington Press, 1964: pp 214-17</ref> == Loopbaan == Straight het na die Verenigde State teruggekeer en haar Broadway debuut in die toneelstuk ''The Possessed'' (1939) gemaak. Die meerderheid van haar werk op die verhoog was in die klassieke, insluitende ''[[Twelfth Night]]'' (1941), ''[[Macbeth]]'' (1948) en ''[[The Crucible]]'' (1953). Straight was `n lid van Actors Studio van die ontstaan van die organisasie, en woon die klas by wat drie maal `n week aangebied word deur stigterslid, [[Robert Lewis (regisseur)|Robert Lewis]]. Haar klasmaats het [[Marlon Brando]], [[Montgomery Clift]], [[Jerome Robbins]], [[Sidney Lumet]] en omtrent 20 ander ingesluit.<ref>https://books.google.co.za/books?id=EVVX6pynyssC&q=%22Joan+Copeland%22%22Actors+Studio%22&pg=PA183&redir_esc=y</ref> Straight was aktief in die vroeë dae van televisie, en verskyn in reekse soos ''[[Armstrong Circle Theatre]]'', ''[[Hallmark Hall of Fame]]'', ''[[Kraft Television Theatre]]'', ''Suspense'', ''[[Studio One]]'', ''[[The United States Steel Hour]]'', ''[[Playhouse 90]]'' en ''[[Alfred Hitchcock Presents]],'' en drama reekse soos ''[[Dr. Kildare]]'', ''[[Ben Casey]]'', ''[[The Defenders]]'', ''[[Route 66]]'', ''[[Mission: Impossible]]'' en ''[[St. Elsewhere]]''. Verdere televisie optredes sluit in Hippolyta in die ''[[Wonder Woman]]'' reeks en Marion Hillyard, die moeder van [[Stephen Collins]] in ''The Promise''. Straight het min in rolprente gewerk, en is wel bekend vir haar rol as die verpletterde vrou wat haar ontrou man [[William Holden]] konfronteer in die prent ''Network'' (1976). Ten spyte daarvan dat haar karakter net kortliks verksyn op die skerm, ontvang Straight hoë lof vir haar toneelspel en wen die [[Oscar|Academy Award]] vir Beste Ondersteunende Aktrise.<ref>https://web.archive.org/web/20170806061831/http://servingcinema.com/2015/11/while-you-were-eating-ho-hos-on-the-couch-matthew-stewart-timed-every-oscar-winning-performance/</ref> Haar ander bekende rolprent verskyning was die rol van Dr. Martha Lesh, die paranormale ondersoeker in die gruwelprent ''[[Poltergeist]]'' (1982). == Persoonlike lewe == Beatrice Straight was tweemaal getroud. Van 1942 tot hul skeiding in 1949 was sy getroud met Louis Dolivet, <ref>http://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1942/02/22/85517640.html</ref> met wie sy `n seun, Willard Whitney Straight Dolivet, gehad het. In 1952, op die ouderdom van sewe, verdrink haar seun in `n dammetjie op hul plaas in Armonk.<ref>https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1952/09/08/84353749.html?pageNumber=21</ref> Die seun se vader, Louis Dolivet, het in Parys gewoon op daardie stadium, en weens sy beweerde pro-kommunistiese aktiwiteite, was hy `n visa geweier en kon dus nie die begrafnis bywoon nie. In 1948, tydens die loop van die toneelstuk ''The Heiress'',<ref>https://archives.nypl.org/the/22755</ref> `n verwerking van Henry James se ''Washington Square'', ontmoet sy Peter Cookson. Hulle trou in 1949 en het getroud gebly tot Cookson se dood in 1990.<ref name=":0" /> Cookson het twee kinders van sy vorige huwelik gehad: Jane Coopland en Peter W. Cookson Jr. Met Peter Cookson het Straight twee seuns gehad: Gary Cookson en Anthony Cookson. Straight het na bewering gely aan Alzheimer siekte gedurende haar laaste jare. Op 7 April 2001, sterf sy aan longontsteking in Northridge, [[Los Angeles]].<ref name=":0" /> Haar teraardebestelling vind plaas by die William Henry Lee Memorial Cemetery in New Marlborough, [[Massachusetts]].<ref>https://www.findagrave.com/memorial/22235/beatrice-straight</ref> == Filmografie == === Rolprente === {| class="wikitable" |+ !Titel !Jaar !Rol |- |''Phone Call from a Stranger'' |Claire Fortness |1952 |- |''Patterns'' |Nancy Staples |1956 |- |''The Silken Affair'' |Theora |1956 |- |''The Nun's Story'' |Moeder Christophe (Sanatorium) |1959 |- |''The Young Lovers'' |Mev. Burns |1964 |- |''The Garden Party'' |Mev. Sheridan |1973 |- |''Network'' |Louise Schumacher |1976 |- |''The Promise'' |Marion Hillyard |1979 |- |''Bloodline'' |Kate Erling |1979 |- |''The Formula'' |Kay Neeley |1980 |- |''Endless Love'' |Rose Axelrod |1981 |- |''Poltergeist'' |Dr. Lesh |1982 |- |''Two of a Kind'' |Ruth |1983 |- |''Power'' |Claire Hastings |1986 |- |''Deceived'' |Adrienne se moeder |1991 |} === Televisiereekse === {| class="wikitable" |+ !Titel !Jaar !Rol !Notas |- |''Somerset Maugham TV Theatre'' |1951 | | |- |''Lights Out'' |1951 |Charlotte | |- |''Love of Life'' |1951 |Vinnie Phillips | |- |''Cosmopolitan Theatre'' |1951 |Maria | |- |''Hallmark Hall of Fame'' |1952 |Elizabeth Barrett / [[Louisa May Alcott]] |Televisierolprente ''Love Story'' en ''The Magnificent Failure'' |- |''Armstrong Circle Theatre'' |1952 | |2 episodes |- |''The Web'' |1952 | | |- |''Kraft Theatre'' |1952- 1953 | |3 episodes |- |''Love Story'' |1954 | |2 episodes |- |''Suspense'' |1952- 1954 |Mev. de Spain / Claire Trent | |- |''Inner Sanctum'' |1954 |Louise | |- |''Omnibus'' |1953- 1954 |Goneril / Antigone | |- |''You Are There'' |1954- 1955 |[[Anna Boleyn]] |2 episodes |- |''Danger'' |1955 | | |- |''Studio One in Hollywood'' |1951- 1957 |Kay / Pamela Baxter |4 epsiodes |- |''The United States Steel Hour'' |1955- 1958 |Daisy Jackson / Katherine Grant | |- |''Playhouse 90'' |1958 |Grace | |- |''The Investigator'' |1958 |Die Weduwee | |- |''Play of the Week'' |1959 |Mlle. de St. Euverte | |- |''Alfred Hitchcock Presents'' |1959- 1960 |Ida Blythe / Cynthia Fortnam |2 episodes |- |''Diagnosis: Unknown'' |1960 |Rhoda Clarence | |- |''Dr. Kildare'' |1961 |Pamela Rainey | |- |''Naked City'' |1962 |Ann Johns | |- |''The Doctors and the Nurses'' |1962 |Ruth Martin | |- |''The Eleventh Hour'' |1963 |Veronica Filmore | |- |''Ben Casey'' |1963 |Edith Bauer | |- |''Route 66'' |1961- 1963 |Elena De Amundo / Moeder Teresa / Kitty Chamberlain |3 episodes |- |''The Defenders'' |1965 |Mev. Campbell | |- |''Mission: Impossible'' |1966 |Dr. Martha Richards Zubrovnik | |- |''Felony Squad'' |1967 |Victoria Cahill | |- |''Matt Lincoln'' |1970 |Barbara Miller | |- |''The Borrowers'' |1973 |Mev. Crampfurl |Televisierolprent |- |''Beacon Hill'' |1975 |Mev. Hacker | |- |''The Andros Targets'' |1977 |Mev. Benderson | |- |''The World of Darkness'' |1977 |Joanna Sanford |Televisierolprent |- |''Wonder Woman'' |1977 |Hippolyta | |- |''Killer on Board'' |1977 |Beatrice Richmond |Televisierolprent |- |''The Dain Curse'' |1978 |Alice Dain Leggett |Minireeks |- |''King's Crossing'' |1982 |Louisa Beauchamp | |- |''Faerie Tale Theatre'' |1984 |Koningin Veronica / Vrou in die museum | |- |''Robert Kennedy and His Times'' |1985 |Rose Kennedy |Minireeks |- |''Chiller'' |1985 |Marion Creighton |Televisierolprent |- |''Under Siege'' |1986 |Margaret Sloan |Televisierolprent |- |''Jack and Mike'' |1988 |Mike se moeder | |- |''St. Elsewhere'' |1988 |Marjorie Andrews | |- |''Run Til You Fall'' |1988 |Margaret |Televisierolprent |- |''People Like Us'' |1990 |Maisie Verdurin |Televisierolprent |} === Teaterloopbaan === ==== Broadway ==== {| class="wikitable" |+ !Titel<ref>https://www.ibdb.com/broadway-cast-staff/beatrice-straight-61293</ref> !Datum !Rol !Notas |- |''The Possessed'' |Okt. 24, 1939 - Nov. 4, 1939 |Lisa | |- |''Twelfth Night'' |Des. 2, 1941 - Des. 13, 1941 |Viola | |- |''Land of Fame'' |Sep. 21, 1943 - Sep. 25, 1943 |Angela | |- |''The Wanhope Building'' |Feb. 9, 1947 - Feb. 16, 1947 |Felina | |- |''The Heiress'' |Sep. 29, 1947 - Sep. 18, 1948 |Catherine Sloper |Vervang Wendy Hiller |- |''Eastward in Eden'' |Nov. 18, 1947 - Nov. 29, 1947 |Emily Dickinson | |- |''[[Macbeth]]'' |Mar. 31, 1948 - Apr. 24, 1948 |Lady Macduff | |- |''The Innocents'' |Feb. 1, 1950 - Jun. 3, 1950 |Mej. Giddens | |- |''The Grand Tour'' |Des. 10, 1951 - Des. 15, 1951 |Nell Valentine | |- |''The Crucible'' |Jan. 22, 1953 - Jul. 11, 1953 |Elizabeth Proctor |1953 Tony Toekenning vir Beste Aktrise in `n Toneelstuk |- |''Everything in the Garden'' |Nov. 29, 1967 - Feb. 10, 1968 |Mev. Toothe | |} ==== Buite Broadway ==== {| class="wikitable" |+ !Titel<ref>http://www.iobdb.com/CreditableEntity/16155</ref> !Datum !Rol !Teater |- |''Sing Me No Lullaby'' |1954 |Christine Collinger |Phoenix Theatre |- |''The River Line'' |1957 |Marie Chassaigne |Carnegie Hall Playhouse |- |''Phedre'' |1966 |Phedre |Greenwich Mews Theatre |- |''Ghosts'' |1973 |Mev. Helene Alving |Roundabout Stage II |- |''All My Sons'' |1974 |Kate Keller |Roundabout Stage I |- |''[[Hamlet]]'' |1979 |Gertrude |Circle Theatre |} == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{IMDb|0833152|Beatrice Straight}} * [https://www.ibdb.com/broadway-cast-staff/beatrice-straight-61293#Credits Beatrice Straight] in die [[Internet Broadway Database]] {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Straight, Beatrice}} [[Kategorie:Geboortes in 1914]] [[Kategorie:Sterftes in 2001]] [[Kategorie:Amerikaanse aktrises van die 20ste eeu]] dc9d5thmszjppkx15qesmb1d1v7y2yy 0 250572 2893860 2888653 2026-04-14T13:41:37Z Sobaka 328 /* Geskiedenis */ skakel 2893860 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Dnepr rocket lift-off 1.jpg|duimnael|'n R-36 ballistiese missiel gelanseer vanuit 'n Sowjet-silo.]] 'n '''Missiel''' is in militêre terminologie<ref name="OED missile">{{cite book |title=OED Online |date=2021 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |url=https://www.oed.com |access-date=17 Maart 2021 |chapter=missile, n. and adj.|quote= '''2.a.''' 'n voorwerp wat met die hand of meganies aangedryf word as 'n wapen na 'n teiken. [Usage citation: Maurice Leitch (1981). ''Silver's city.'' London: Secker & Warburg. {{ISBN|0436244136}} – ‘Toe tref iets hom, 'n klip; dit val voor sy voete, en binne 'n oomblik is die lug gevul met missiele, wat hoog buig om op die pad om hom te land.'].<br>'''b.''' Militêre. 'n Wapen oor lang afstande wat selfaangedrewe is, óf deur middel van afstandsbediening óf outomaties gerig word, gedurende 'n deel of die hele vlug.}}</ref> (ook bekend as 'n geleide missiel of 'n geleide vuurpyl), 'n geleide wapen in die lug wat in staat is om selfaangedrewe te vlieg, gewoonlik deur 'n [[straalmotor]] of vuurpylmotor. Missiele het vyf stelselkomponente: teikenstelsel, geleidingstelsel, vlugstelsel, enjin en [[plofkop]]. Missiele kom in tipes wat aangepas is vir verskillende doeleindes: grond-tot-grond en lug-tot-grondmissiele (ballisties, vaartuig, anti-skip, tenk, ens.), [[Grond-tot-lugmissiel|grond-tot-lugmissiele]] (en anti-ballisties), lug-tot-lugmissiele en anti-satelliet wapens. Lugploftoestelle sonder aandrywing word na verwys as plofkoppe as dit deur 'n artillerie geskiet word en bomme as dit deur 'n vliegtuig gelos word. Ongeleide missiele word gewoonlik as [[vuurpyl]]artillerie beskryf. Histories verwys die woord missiel na enige projektiel wat na 'n teiken gegooi, geskiet of aangedryf word; hierdie gebruik word vandag nog erken.<ref name="OED missile" /> Daar is eers gedurende die [[Tweede Wêreldoorlog]] begin om missiele op noemenswaardige skaal te gebruik. Sedertdien is dié wapens baie ontwikkel, sodat dit vandag met dodelike gevolge aangewend word en 'n verskeidenheid van teikens kan uitwis. Die strategiese nut van die [[Wapens van Stede van Suid-Afrika|wapens]] was aanvanklik baie beperk, omdat die [[tegnologie]] om die wapens akkuraat te kan rig, destyds nie bestaan het nie. Groot akkuraatheid is egter nie so 'n belangrike vereiste vir missiele wat [[kernwapen]]s as plofkoppe gebruik nie, omdat die wapens verwoesting oor sulke groot gebiede kan saai. Gedurende die vroeë sestigerjare het die ontwikkeling van interkontinentale ballistiese missiele voorrang geniet bo dié van bemande [[bomwerper]]s. Die voordele van strategiese interkontinentale ballistiese missiele bo dié van bemande bomwerpers is dat hulle ontsettend vinnig is, baie hoog vlieg en 'n groot reikafstand het. 'n Nadeel van die wapens is egter dat hulle nie soos bemande bomwerpers teruggeroep kan word nadat hulle gelanseer is nie. Gebeure tydens die [[Koue Oorlog]] het aanleiding gegee tot die ontwikkeling van ware interkontinentale ballistiese missiele, die verbetering van taktiese missielstelsels en later ook die ontwikkeling van missiele wat ander missiele in vlug kan vernietig. Die groot moondhede beskik tans oor vreesaanjaende missielarsenale, wat vanuit versterkte silo's (berg- en lanseerskagte) in die grond of vanuit [[Duikboot|duikbote]] gevuur kan word. 'n Wye verskeidenheid taktiese missielstelsels wat verskillende tipes lanseerplatforms vir verskillende doeleindes gebruik, is ontwikkel. Huidige ontwikkelings behels veral die miniaturisasie van die elektroniese stelsels en, waar van toepassing, ook die kernplofkoppe. Die ontwikkeling van doeltreffende elektroniese geleidingstelsels is by die kruismissiele van groot belang. == Geskiedenis == Vir die doeleindes van hierdie artikel word 'n missiel beskou as 'n wapen wat afgevuur (gelanseer) word en dan met behulp van sy eie aandrywing aanpeil op 'n teiken waarvan die geografiese ligging vooraf ingeprogrammeer is of wat hy deur middel van interne stelsels self opspoor, ten einde dit met 'n plofkop te vernietig. 'n Missiel word as 'n militêre wapen beskou as dit 'n plofkop met 'n konvensionele lading (plofstof), 'n chemiese plofkop (gifgas), 'n biologiese plofkop (bakterieë wat ernstige siektes veroorsaak) of 'n kernplofkop dra. Die Siemens-Schuchert-werke in [[Duitsland]] het gedurende die [[Eerste Wêreldoorlog]] van die heel eerste geleide missiele ontwerp. Dit het bestaan uit 'n bom wat in 'n stroombelynde romp ingebou is en met behulp van dubbeldekkervlerke na 'n teiken gesweef het nadat dit uit 'n vliegtuig vrygelaat is. Die [[bom]] is met behulp van radiobeheer na sy teiken gestuur, maar daar is min oor die aanwending van die bom bekend. In dieselfde tyd het die [[Amerikaanse Weermag|Amerikaanse weermag]] ook 'n reeks vlieënde bomme ontwerp. 'n Klein dubbeldekkervliegtuigie wat van karton en papiermaché gebou is, het 'n lading van 135 kg gedra en die kragbron was 'n skroefenjin van 28 kW. Die vliegtuig kon op 'n vasgestelde kompasrigting tot 100 km ver vlieg, totdat 'n afstandmeter 'n meganisme geaktiveer het wat die vlerke laat afval en die bom so neergelaat het. Probleme wat met die ontwikkeling van die vliegtuig ondervind is, is te laat uitgestryk en dit is dus nooit in die Eerste Wêreldoorlog gebruik nie. Tussen die twee wêreldoorloë het die Britse Lugmag 'n vlieënde bom, [[RAE Larynx]], wat met behulp van 'n [[stuuroutomaat]] gerig is, gebou. 'n Aantal gewone vliegtuie wat as teikens vir lugafweeroefeninge moes dien, is ook onbeman deur middel van radiobeheer laat vlieg. Met die uitbreek van die Tweede Wêreldoorlog het veral die Duitsers en die [[Russe]] baie navorsing oor missiele gedoen. Min is oor die Russe se werk bekend, maar die Duitsers het 'n aantal geleidingstelsels ontwikkel waarvan die beginsels vandag nog in missiele toegepas word. Die eerste praktiese geleide missiel is egter deur die [[Britse Lugmag|Britte]] ontwerp. Dit was die Miles Hoopla, 'n klein houtvliegtuig met 'n Gipsy Major-enjin wat 'n plofstoflading van 454 kg teen 483 km/h op 'n vooraf bepaalde roete kon dra. Hoewel die missiel baie doeltreffend kon wees, het dit nooit die produksiestadium bereik nie. Die voorgangers van vandag se ballistiese missiele en kruismissiele was die Duitse [[V-2-vuurpyl|A-4 ("V2")]] en [[V-1-vlieënde bom|Fieseler Fi 103]] ("V1") uit die Tweede Wêreldoorlog - die eerste strategiese missiele wat met welslae gebruik is. Ná die Tweede Wêreldoorlog het die missiele 'n groot invloed op die ontwerp van die daaropvolgende geslag missiele gehad. Ander Duitse ontwikkelings tydens die Tweede Wêreldoorlog, soos die taktiese [[grond-tot-grondmissiel]] die Rheinbote, het 4 stadia gehad en is gebruik om teikens 200 km van die lanseerbasis af te vernietig. Hierdie missiele is niks anders as 'n uitbreiding van die konsep van [[artillerie]] nie en dit bestaan vandag nog in die vorm van die Amerikaanse Lance en [[Honest John]] en die [[Sowjetunie]] se reeks Frog-missiele. Die Duitse weermag het in die oorlog ook 'n aantal [[lug-tot-grondmissiele]] met groot welslae gebruik. Die bekendste en dodelikste was die [[Fritz X]], wat selfs slagskepe soos die Italiaanse Roma kon kelder. Die missiele is vanuit vliegtuie gelanseer en 'n operateur in die vliegtuig het die missiel met radiobeheer na die teiken gestuur. Die [[Geallieerde Magte]] het nie die gelyke van die missiel asook die [[Henschel HS 293]]-reeks (ook 'n lug-tot-grondmissiel) gehad nie. Die HS 293 is aanvanklik met 'n radio beheer, maar dit is later so ontwikkel dat die operateur 'n televisiekamera voor in die missiel se neus gebruik het om die koers te bepaal en om te kyk of koersaanpassings doeltreffend is. By latere ontwikkelings is dun draadjies, waarmee elektroniese seine na die stuuroppervlakke gestuur is, gebruik om die missiel na die teiken te lei. Hierdie metode word vandag nog met dodelike effek in anti-tenkwapens gebruik: in die Oktober-oorlog van 1972 is 'n groot aantal Israeliese tenks byvoorbeeld met die Sowjet-vervaardigde [[AT-3 Sagger]] vernietig. Gedurende die Tweede Wêreldoorlog het Duitsland 'n aantal grond-tot-lug-missiele ontwikkel om vliegtuie mee af te skiet. Die missiele, soos die [[Rheintochter]], Wasserfall en Enzian, kon verbasende snelhede en hoogtes bereik. Probleme met die aanpeilingstelsels het egter veroorsaak dat hulle nie doeltreffend gebruik kon word nie. Die Geallieerde Magte se missiele het, op een tipe na, by dié van Duitsland en [[Japan]] afgesteek. Die [[Amerikaanse Lugmag]] het 'n aantal sweefbomme, die BG-, die GB- en die VB-reeks, gebruik. Dit was gewone bomme wat vlerkies gehad het en deur radiobeheer na teikens gestuur kon word. 'n Aantal daarvan is met welslae gebruik, maar die volle potensiaal van so 'n stelsel kon eers met die ontwikkeling van laserrigtingstelsels aan die begin van die sewentigerjare ten volle benut word. Bomme was daarna in staat om 'n laserstraal met besondere akkuraatheid na 'n teiken te volg. Die Israeli-aanval op 'n Irakese kernkragsentrale in 1981 is met behulp van die bomme uitgevoer. In teenstelling met die BG-, die GB en die VB-reeks [[sweefbomme]] was die Bat, 'n selfaanpeilende missiel met 'n plofstoflading van 454 kg wat sy teiken, gewoonlik skepe, met behulp van radar opgespoor en daarna vernietig het. 'n Aantal Japanse skepe is in 1945 met die vliegtuiggelanseerde missiele vernietig. Ná die Tweede Wêreldoorlog is daar met die ontwikkeling van missiele voortgegaan en die oorwinnaars het baie uit die Duitse tegnologie geleer. Aanvanklik was die geleidingstelsel nie baie doeltreffend nie, en dit het meegebring dat klein teikens nie met akkuraatheid aangeval kon word nie. Deur die missiele van 'n kernplofkop te voorsien, kan hulle 'n groter oppervlakte vernietig en hoef hulle dus nie so naby aan 'n teiken te kom nie. Die eerste reeks strategiese ballistiese missiele was trouens nie baie akkuraat nie. Gedurende die vyftigerjare was die groot moondhede in die sogenaamde Koue Oorlog gewikkel. Die gevaar van vyandelike bomwerpers wat stede met kernwapens kon vernietig, het gelei tot die ontwikkeling van gesofistikeerde [[grond-tot-lugmissiel]]e. Die moondhede se vegvliegtuie was in groter mate met geleide lug-tot-lug-missiele toegerus om vyandelike bomwerpers te onderskep. Die hittesoekende Sidewinder-missiel was die eerste geleide lug-tot-lug-missiel wat in 'n geveg gebruik is. Die missiel is in 1958 deur [[North American F-86 Sabre|F86 Sabrejagters]] van die [[Republiek China]] ([[Taiwan]]) gebruik om [[Volksrepubliek van China|Kommunistiese Chinese]] [[MiG-17]]’s af te skiet. In hierdie tydperk is baie navorsing oor missielstelsels gedoen, en dit is in die sestigerjare in die praktyk toegepas en so verbeter dat missieltegnologie met rasse skrede vooruitgegaan het. Die Sowjetunie het sy lugafweerstelsels in die [[Viëtnamoorlog]] feitlik ondeurdringbaar vir vyandelike vliegtuie gemaak, terwyl die [[VSA]] in dieselfde oorlog sy lug-tot-grond- en lug-tot-lug-missielstelsels baie verbeter het. Die doeltreffendheid van hierdie stelsels is in die oorloë van die sewentigerjare en die vroeë tagtigerjare bewys. Dit het die gang van oorloë, byvoorbeeld die [[Jom Kippoeroorlog]], die [[Falklandoorlog|Falkland-oorlog]] en die konflik in [[Libanon]] bepaal. Gedurende die Jom Kippoeroorlog was die [[Israeliese Lugmag]] feitlik geneutraliseer deur die [[SA-6-stelsels]], terwyl sy pantsermagte geweldige verliese as gevolg van die gebruik van AT-3 Sagger-missiele gelei het. Totdat teenmaatreëls getref kon word, was Israel baie na aan sy eerste nederlaag. Die Falkland-oorlog het die belangrikheid van missiele in moderne oorlogvoering verder beklemtoon. Volgens Britse bronne is sowat 70 Argentynse vliegtuie gedurende die konflik afgeskiet – die oorgrote meerderheid deur [[AIM-9 Sidewinder]]-lug-tot-lug missiele, Seacat- en Seadart-skip-tot-skipmissiele, asook Rapier- en Blowpipe-grond-tot-lug missiele. Die trefkrag van lug-tot-grondmissiele, byvoorbeeld die Franse Exocet, is bewys toe die Britse skepe ''HMS Sheffield'' en die ''Atlantic'' ''Conveyer'' deur die missiele gekelder is. Die gebeure het die wêreld verstom en dit sal waarskynlik 'n radikale verandering in militêre denke tot gevolg hê. 'n Minder bekende feit is die aanval op 'n Argentynse [[duikboot]] deur Britse Lynx-helikopters met Sea Skua-missiele. Die duikboot is as gevolg van die aanval gedwing om op die strand te loop. Die Israeli's het na die Jom Kippoeroorlog intensief gesoek na maniere om die missielbedreiging die hoof te bied. Hulle het welslae behaal en die uitwerking daarvan was die totale uitwissing van die gevreesde Siriese grond-tot-lug-missielstelsel in die [[Bekaavallei]] gedurende die Libanonkonflik van 1982. Dit is vermag deur 'n klein, afstandbeheerde, [[onbemande vliegtuig]] oor die vallei te stuur. Die vliegtuigie het van sensors gebruik gemaak om die frekwensies van die radargeleidingstelsels van die missiele te identifiseer en na 'n beheervliegtuig te sein. Grondaanvalvliegtuie wat gewapen was met lug-tot-grondmissiele en wat radarsensitiewe geleidingstelsels het, het die Siriese stellings aangeval. Sodra die Israeliese vliegtuie op die toneel verskyn het, is die lugafweermissiele se radarstelle aangeskakel. Die lug-tot-grondmissiele is dan gelanseer en het die radarstelle se straling tot by die oorsprong daarvan gevolg. Die SAM's (grond-tot-lugmissiele) is so vernietig. Die Israeliese lugmag het ook talle moderne Sowjet-vervaardigde [[MiG-23]]-jagters (NAVO-kodenaam: Flogger) van die Siriese lugmag afgeskiet deur onder meer van 'n Israeliese [[lug-tot-lug-missiel|lug-tot-lugmissiel]] ([[Shafrir]]) gebruik te maak. Dit, asook die verwoesting van die SAM's, het die Israeli's heerskappy in die lug besorg. Dit het meegebring dat Sirië nie weer tussenbeide wou tree nie, wat tot Israel se militêre oorwinning gelei het. Missielstelsels is nie noodwendig ingewikkeld of duur nie. Die bekende SA-7 (NAVO-kodenaam: Grail) kan selfs deur ongeskoolde soldate gebruik word. Die doeltreffendheid van die ongesofistikeerde wapen is talle kere bewys. Die SA-7 word van 'n buis op 'n soldaat se skouer afgevuur en die missiel volg dan die hitteuitstralings van sy teiken se enjin. Tydens die oorlog in die destydse [[Rhodesië]] is twee Viscountpassasiersvliegtuie met die missiele afgeskiet. Die voortdurende ontwikkeling en modernisering van missiele en hulle geleidingstelsels bly 'n noodsaaklikheid. Wat 'n paar jaar tevore nog as die modernste beskikbare stelsels beskou is, word gou verouderd. Gedurende die [[Libanese konflik]] (1982) is die Sowjet-ontwerpte lugafweerstelsel byvoorbeeld nog as uiters doeltreffend beskou. Gedurende die Falklandkonflik het die Britte ook 'n teenvoeter vir die Exocet gevind: 'n ou Tweede Wêreldoorlog-taktiek, waarvolgens die missiel se radargeleidingstelsel verwar word sodat dit die teiken mis, is toegepas. Ontsaglike somme geld en 'n geweldige mannekrag-belegging is dus nodig om stelsels, wat buitendien 'n paar jaar later verouderd sal wees, te bly ontwikkel, en om weer met nuwe ontwikkeling te begin. == Werking == === Aandrywing en beheer === Die aandrywing en rigtingbeheer van 'n missiel is van groot belang omdat dit die missiel so vinnig en akkuraat moontlik met behulp van die geleidingstelsel by die teiken moet kry - voordat teenoptrede vanaf die teiken kan volg. Die aandrywingseenhede moet dus so ontwerp word dat dit die missiel so gou moontlik tot die effektiewe [[snelheid]] kan versnel en die snelheid kan handhaaf solank die teiken nog binne die perke van die geleidingstelsel se soekveld is. Rigtingverandering kan bewerkstellig word deur of die rigting van die stukrag op die een of ander manier te verander, of deur klein vlerkies aan die romp te gebruik. === Geleidingstelsels === Die geleidingstelsels se doeltreffendheid en akkuraatheid bepaal die welslae van 'n missiel. Die stelsels se doel is om 'n missiel se teiken op te spoor, te volg en die missiel naby genoeg aan die teiken te bring dat dit vernietig kan word. Die geleidingstelsels is die kwesbaarste faktor in die gebruik van missiele, omdat die teenstanders se teenmaatreëls gewoonlik op die verwarring van die geleidingstelsels berus. Dit veroorsaak dat die teiken gemis word. Die eerste doeltreffende geleidingstelsel is in die Fi 103 (V1: die letter V verteenwoordig die Duitse woord ''Vergeltungswaffe'', wat "vergeldingswapen" beteken) gebruik. Die missiel is so gestel dat dit 'n bepaalde kompasrigting met behulp van 'n stuuroutomaat kon volg. 'n Afstandmeter het die missiel op 'n bepaalde tyd grond toe laat duik, waar dit ontplof het. Die Duitse A-4 ([[V-2-vuurpyl|V2]]) was die eerste strategiese ballistiese missiel. Sy geleiding het berus op 'n stelsel van [[Pendulum|pendulums]], [[Giroskoop|giroskope]] en 'n versnellingsmeter, wat almal saamgewerk het om die missiel sy ballistiese baan te laat volg en 'n teiken 300 km van die lanseerbasis af te vernietig. Moderne strategiese ballistiese missiele het ingeboude inersiegeleidingstelsels. Die posisie (ligging) van die teiken moet baie noukeurig in die geleidingstelsel ingeprogrammeer word. Tydens vlug volg die missiel die vooraf bepaalde koers tot by die teiken. In duikbootgelanseerde missiele, soos die Polaris, moet die teiken se posisie deurlopend in die missiel ingeprogrammeer word om vir die duikboot se posisieveranderings te vergoed. Kruismissiele gebruik ook inersiegeleiding, dit wil sê die posisie van 'n teiken en die roete daarheen word vooraf ingeprogrammeer. Die stelsel word deur 'n "Tercom"-stelsel (terrain comparison) aangevul. Sensors verkry gedurende vlug inligting oor die terrein en dit word vergelyk met data oor dieselfde terrein wat in 'n rekenaar geberg is. Indien die missiel van koers af is, word koersaanpassings gemaak totdat die 2 lesings ooreenstem, wat beteken dat die missiel weer op koers is. Vroeëre kruismissiele het van sterposisies gebruik gemaak om hul eie posisie te bepaal. Die eerste taktiese missiele wat met welslae gebruik is, is met radio's tot by hulle teikens gelei. Hoewel die stelsel baie vatbaar vir vyandelike steurings is, is dit sedert die eerste modelle baie verbeter. Dit word veral in lug-tot-grondmissiele soos die [[Martel]] gebruik. Vroeëre missiele moes gestuur word deur middel van 'n visier wat op die teiken gerig is en wat in die lanseerplatform aangebring is. Koersaanpassings moes met behulp van radioseine gemaak word. Die lanseerplatform is só uiters kwesbaar gemaak omdat dit binne sig van die teiken, en trefafstand, moes bly en self dus maklik vernietig kon word. Die Martel en ander missiele van die nuwe geslag het 'n televisiekamera in die neus, en dit gee die operateur 'n duidelike beeld van die missiel se koers. Koersaanpassings kan dus deur middel van radioseine gemaak word sonder dat die operateur self die teiken hoef te sien. Radarbevelsgeleiding was van die eerste metodes wat grond-tot-lugmissiele prakties toepasbaar gemaak het. Die Sowjetunie se SA- 2-missiel (Guideline) gebruik 'n verskeidenheid van radars (waaronder een met die NAVO-kodenaam Fan Song) om teikens te volg. Die radar kan verskillende voorwerpe op verskillende golflengtes volg. Een golflengte word gebruik om die teiken, 'n vliegtuig, te volg, terwyl die ander die missiel in vlug volg. 'n [[Rekenaar]] analiseer die 2 se roetes, maak die nodige koersveranderinge en wanneer die missiel en vliegtuig naby genoeg aan mekaar is, ontplof die plofkop op bevel van die rekenaar. Missiele wat op land of van helikopters af gelanseer word om teikens soos tenks aan te val, kan gelei word met behulp van dun draadjies wat elektroniese bevele na die missiel dra. Aanvanklik moes die operateur die missiel oor die hele afstand tot by die teiken stuur, byvoorbeeld die vroeëre TOW-missiele (Tube-launched, Optically-tracked, Wire-guided). Latere ontwikkelings van dieselfde missiele het dit moontlik gemaak dat die operateur die teiken net deur middel van 'n optiese visier in sig hoef te hou en die missiel self nie in vlug hoef te volg en te stuur soos vroeër die geval was nie. By missiele soos die Exocet of die Kormoran word 'n metode wat aktiewe radardoelsoeking genoem word, gebruik om op 'n teiken aan te peil. Dit berus daarop dat die lanseerplatform die teiken met [[radar]] opspoor en die algemene koördinate in die missiel se geleidingstelsel invoer. Ná lansering spoor die missiel die teiken met sy eie radarstelsel op en volg die weerkaatsing van sy radarenergie tot by die bron van die weerkaatsing. 'n Variant hiervan word in semi-aktiewe radardoelsoeking gebruik, en dit word veral in lug-tot-lugmissiele soos die Amerikaanse Sparrow gebruik. Voordat die missiel gevuur kan word, moet die teiken eers deur die aanvallende vliegtuig se radar bestraal word. Wanneer die aanvaller die weerkaatste radarenergie terug ontvang, sluit die wapenstelsel die missiel se koers op die teiken. Dit word dan gevuur en peil op die teiken aan deur die weerkaatste radarstrale tot by die bron van weerkaatsing te volg. Die nadeel van die metode is dat die teiken die hele tyd in die aanvaller se radargolfveld moet bly sodat die weerkaatsing van radargolwe nie onderbreek word nie. Dit beteken dat die aanvaller vir die duur van sy missiel se vlug sy teiken moet volg, en dit maak hom baie kwesbaar vir teenaanvalle. Verskeie grond-tot-lugmissiele (byvoorbeeld die SA-7 Grail) en lug-tot-lugmissiele (byvoorbeeld die Sidewinder en waarskynlik ook die Suid-Afrikaanse Whiplash-missiel) het 'n sensor wat baie sensitief vir infrarooi-uitstraling is. Enige [[vliegtuig]] in vlug, en veral stralers, is vanweë die hitte wat hulle motore produseer, baie kragtige bronne van [[infrarooi]] uitstraling. Wanneer 'n missiel gelanseer is, volg dit die bron van uitstraling, haal dit in en vernietig dit. Van die nuutste geleidingstelsels benut laserbestraling, en peil daarop aan. Hierdie stelsel is baie doeltreffend teen stilstaande teikens, soos in die [[Viëtnamese Oorlog]] en in Libanon se Bekaavallei bewys is. === Teenmaatreëls === Die meeste teenmaatreëls teen geleide missiele berus op die verwarring of steuring van die geleidingstelsels. Ballistiese missiele word baie moeilik onderskep omdat hulle geleidingstelsels in vlug selfstandig is en daar nie daarmee ingemeng kan word nie. Hul geweldige vinnige snelhede en die hoogte waarvandaan hulle hul teikens nader, is ook 'n probleem. Hulle kan ook nie net van koers af gedwing word nie, want waar hulle ook al ontplof, sal hulle baie skade aanrig. 'n Baie doeltreffende teenmaatreël bestaan in die Sowjetunie, waar 'n antiballistiese missiel, die [[ABM 1-8]] (Galosh), ontwerp is. Die missiel is radardoelsoekend en spoor aanvallende ballistiese missiele op wanneer hulle die aarde se atmosfeer binnekom en vernietig dit daar. Die [[Britse Vloot]] was die enigste in die Westerse wêreld wat 'n teenmissielmissiel tydens die [[Koue Oorlog]] beskikbaar gehad het. Dit is die Seawolf-stelsel, waarvan die doeltreffendheid gedurende die [[Falkland-oorlog]] bewys is. Aanvallende missiele soos die Exocet word met behulp van radar op die teikenskip opgespoor en alle data word in 'n sentrale rekenaar ingevoer. Die rekenaar besluit of die voorwerp vyandelik is, bereken die roete, snelheid en tyd voor trefslag en vuur die teenmissielmissiel. Die teenmissielmissiel word na die aanvallende missiel gelei en vernietig dit voordat dit skade kan aanrig. Afhangende van die hoogte van die aanvallende missiel, kan die Seawolf deur middel van radar of televisie tot by die teiken gelei word. Radiogeleide missiele kan maklik van koers af gedwing word deur die radiokommunikasie tussen die missiel en operateur te versteur. Radarbeheerde missiele kan verwar word deur 'n Tweede Wêreldoorlogtaktiek met die kodenaam Window te gebruik. Geleidingstelsels se radarontvangs word verwar deur 'n "wolk" van aluminiumfoeliestrokies deur die lug te laat val. Die strokies se lengtes word bepaal deur radargolflengtes, want bepaalde lengtes weerkaats die ooreenstemmende radargolwe terug. Die wolk (ook ''chaff'' genoem) vorm vir 'n radarstel 'n groter "teiken" en trek die missiel aan. Die teiken kan ook heeltemal deur die wolk verberg word. Dit is maar een van die talle bestaande radarteenmaatreëls. Infrarooisoekende (hittesoekende) missiele kan van spoor af gebring word as die teikenvliegtuig direk na die son vlieg en dan skielik van rigting verander. Die missiel sal die vliegtuig volg en skielik voor 'n keuse van hittebronne te staan kom. Gewoonlik sal die son, omdat dit so 'n kragtige hittebron is, die missiel aantrek. 'n Variant hiervan is om 'n aantal ligfakkels agter 'n vliegtuig vry te laat. Dit kan ook die hittesoekende missiele, veral in die nag, verwar. Vir elke geleidingstelsel word daar teenmaatreëls ontwikkel en vir elke teenmaatreël word daar weer ander taktieke toegepas om dit te fnuik, ensovoorts. Missieltegnologie en die meganismes wat as verdediging teen missiele moet dien, word dus voortdurend ontwikkel. Sodra die een party 'n skynbare oorhand het ontwikkel sy teenstander 'n maatreël wat die "ewewig" versteur. Solank as wat missiele 'n doeltreffende wapen bly, sal die toestand voortduur. == Strategiese missiele == Die meeste moderne strategiese missiele is ballistiese missiele aangesien hulle die vyand se hartland oor groot afstande met uiters kragtige kernwapens kan tref. Die vrees wat die vernietigingskrag van die missiele afdwing, verminder die moontlikheid dat moondhede met kernwapens mekaar sal aanval. 'n Ballistiese missiel is 'n militêre [[vuurpyl]] wat die grootste gedeelte van sy vlug aflê sonder om van motore gebruik te maak. Aan die begin van die vlug (die voortstuwingsfase) word die missiel van die lanseerbasis af in 'n bepaalde rigting aangedryf, totdat dit, na 'n paar minute, 'n snelheid van ongeveer 8 km/s (rofweg 25 000 km/h) en 'n hoogte van 40 tot 50 km bereik. Genoeg [[momentum]] word in die fase opgebou om die missiel sonder die verdere gebruik van motore met 'n bestendig-verminderende vaart te laat styg tot ongeveer 1 000 tot 1300 km, met ander woorde tot buite die aarde se [[Aarde se atmosfeer|atmosfeer]]. Hierna keer die vuurpyl na die aarde terug in ‘n baan wat bepaal is deur die rigting en snelheid van die vuurpyl aan die, einde van die voortstuwingsfase. Die laaste deel van die missiel se vlug, die eindfase, geskied in die aarde se atmosfeer. Die missiel beweeg dus in 'n boog waarin daar slegs gedurende die eerste fase van aandrywingseenhede gebruik gemaak word. Ballistiese missiele word volgens hulle reikafstand en die aard van hulle lanseerbasisse in klasse ingedeel. Ballistiese missiele wat op land gestasioneer is, val in die volgende klasse: * Interkontinentale ballistiese missiele: langafstandmissiele met 'n reikafstand van meer as 6 500 km. * Tussenafstand- ballistiese missiele: langafstandmissiele met 'n reikatstand van tussen 2 500 en 6 500km. * Middelafstand- ballistiese missiele: missiele met 'n reikafstand van tussen 800 en 2500 km. Die Amerikaanse luggelanseerde Skybolt behoort tot die klas. * Kortafstand- ballistiese missiele: missiele met 'n reikafstand van slegs 800 km of minder. Hierdie klas missiele, wat die Amerikaanse Honest John- en die Russiese Frogkategorie insluit, word as taktiese wapens beskou omdat hulle van die slagveld af gevuur word. Die Amerikaanse luggelanseerde ballistiese missiele AGM-69 SRAM, behoort ook tot die klas. Die missiel het 'n trefafstand van ongeveer 180 km en word sedert 1972 gebruik. Die Amerikaanse kortafstand ballistiese missiele kan met "enhanced radiation"-plofkoppe (neutronbomme) toegerus word. Die SRAM's kan kernplofkoppe met 'n lewering (yield) van 200 kT (kiloton) dra. Duikbote lanseer missiele wat tot die klas duikbootgelanseerde ballistiese missiele behoort. Die missiele het dieselfde reikafstand as interkontinentale ballistiese missiele. Die missiel se akkuraatheid word uitgedruk as die CEP (circular error probability) of 'n straal, bereken vanaf 'n middelpunt (die teiken), van 'n sirkel waarbinne die helfte van die afgevuurde missiele te lande kom. Moderne ballistiese missiele het 'n CEP van 150 tot 400 m. 'n Klein CEP dui dus op 'n hoë mate van akkuraatheid, wat deur die navigasiestelsel moontlik gemaak word. Die effek van die wapens word in terme van die dodelikheid (kill factor of K-faktor) daarvan uitgedruk. Die missiel se dodelikheid word bereken op grond van sowel die CEP as die lewering (yield of plofkrag). Die CEP beïnvloed die K-faktor meer as die lewering, wat beteken dat die akkuraatheid 'n baie belangrike faktor is. Kernplofkopmissiele wat groot stede aanval, hoef nie so akkuraat te wees nie, omdat 'n kernplofkop op enige plek groot skade oor groot oppervlaktes aanrig. Wanneer kernbomme teen siviele teikens gebruik sou word, is dit 'n terreurmiddel. Die doel hiervan is om 'n bevolking sielkundig te beïnvloed en om 'n streek se infrastruktuur in duie te laat stort weens die chaos wat so 'n aanval veroorsaak. Missiele wat vyandelike strategiese-missielbasisse aanval, moet 'n hoë K-faktor hê omdat hulle teikens baie klein en versterk is. Hulle moet dus baie akkuraat wees (‘n klein CEP). Sedert die vyftigerjare het 'n aantal lande hulle eie arsenale van strategiese ballistiese missiele opgebou. Die lande is veral die VSA, [[Rusland]], [[Brittanje]], [[Frankryk]] en die [[Volksrepubliek China]]. Hierdie lande het groot somme geld aan die vervaardiging van kernwapens bestee, asook aan die verdere ontwikkeling daarvan. Die vuurpyle self is verfyn sodat hulle 'n kleiner CEP het, gouer gelanseer kan word en 'n groter trefafstand het. Die plofkoppe is tegnologies ook verder ontwikkel, en die belangrikste variant is die MRV's (Multiple Reentry Vehicles), 'n plofkop wat 'n aantal kernbomme binne-in het. Gedurende die missiel se eindfase versprei die plofkop die bomme oor 'n groot gebied, wat beteken dat een missiel 'n aantal kernbomme op een slag op verskillende plekke kan werp. 'n Verdere modernisering van die konsep is die veelvuldige onafhanklik teikenbare herbetredingsvoertuig (VOTHV) (Engels: ''Multiple Independently-targeted Re-entry Vehicles'' - MIRV's), wat inhou dat elke bom op 'n vooraf bepaalde maar verskillende teiken gerig kan word. Een aanvallende missiel kan met ander woorde vooraf bepaalde stede oor 'n groot gebied vernietig. In teorie beteken dit dat een Russiese SS-17-missiel die stede [[Washington, D.C.|Washington DC]], [[Baltimore]], [[Philadelphia]] en [[New York Stad|New York]] kan verwoes. Die stelsels is onlangs aangepas sodat elke inkomende bom doelsoekend is. Hulle word Maneuverable Re-entry Vehicles genoem (afkorting: MSRV, ter onderskeiding van MRV). Die inkomende bomme is versterk sodat hulle bestand is teen ABM's (Anti-Ballistiese Missiele) en kan ook die verdedigende stelsels met 'n aantal foptegnieke probeer verwar. Die VOTHVe bied twee militêre voordele: Die kernbomme het 'n beter kans om deur verdedigingstelsels te kom omdat die stelsels skielik deur 'n groot aantal vinnigbewegende voorwerpe oorval word. Die dodelikheid van een missiel word ook verhoog. Een van die grootste gevare verbonde aan VOTHVe, is dat geen doeltreffende wapenbeperkingmaatreël toegepas kan word nie: Daar kan vasgestel word hoeveel missiele die teenstanders het deur spioenasie-satellietfoto's te analiseer, maar die foto's kan nie 'n aanduiding gee van die getal kernbomme in die plofkop nie. Die modernste missiele in die Amerikaanse arsenaal is die Minuteman 111-interkontinentale ballistiese missiel en die klas is met VOTHVe toegerus. Aan die ultramoderne MX-stelsel word op die oomblik nog gewerk. Daar kan slegs gespekuleer word oor die gehalte van die Sowjetmissieltegnologie, maar kenners meen dat die wapens kragtiger en akkurater is as die van die VSA en dat die land 'n groter voorraad daarvan as die VSA het. Die VSA het gedurende die sewentigerjare sy strategiese voorsprong ten opsigte van missieltegnologie (en wat getalle betref) verloor. Rusland het ook 'n baie groter aantal tussen- en middelafstand-ballistiese missiele as die VSA. Die Verenigde Koninkryk het sy eie tussenafstandmissiel, die Blue Streak, ontwikkel, maar die verdere ontwikkeling is weens stygende koste gekanselleer. Frankryk het met sy SSBS-program 'n klein arsenaal opgebou en die missielstelsel het 'n trefafstand van 3 500 km. Baie min is oor die stelsels van die Volksrepubliek China bekend, maar daar word vermoed dat hulle missiele Moskou sal kan tref omdat Rusland van sy eie ABM-(anti-ballistiese missiel) verdedigingstelsels geherrangskik het om ook dekking teen 'n moontlike aanval uit die rigting van China te gee. Die meeste ballistiese missiele wat landbasisse het, word in versterkte ondergrondse silo's (berg-en-Ianseerskagte) in gereedheid gehou. Omdat die moderne missiele 'n baie klein CEP het, is die missiele selfs in die versterkte silo's baie kwesbaar. 'n Moondheid kan vandag nie meer seker wees daarvan dat hy 'n teenaanval na 'n kernbomaanval sal kan loods nie, want die moontlikheid bestaan dat al sy eie missiele totaal vernietig kan wees. Om die probleem te oorkom, is kernaangedrewe duikbote ontwikkel wat ballistiese missiele kan dra, want dit is baie moeilik om hulle op te spoor en dan te vernietig. Die bestaan van hierdie duikbote waarborg dus 'n teenaanval, en dit kan 'n vyandelike moondheid afskrik daarvan om eerste 'n aanval te loods. Die Amerikaanse Vloot het die eerste kernaangedrewe duikbote wat ballistiese missiele kon dra en lanseer, gebruik. Die [[duikboot]] [[USS George Washington (SSBN-598)|''USS George Washington'']] het die era ingelui en was toegerus met Polaris-missiele wat een kernplofkop kon dra. Die Polaris-missiele is voortdurend gemoderniseer en het uiteindelik tot die [[Polaris A3]] ontwikkel. Dit het 'n trefafstand van 4 600 km en is vandag nog in gebruik. Die Polaris-missiele is mettertyd vervang deur die Poseidon-missiele, wat 'n VOTHV met 10 kernbomme van 50 kiloton elk asook 'n aantal teenmaatreëlmeganismes dra. Voordat ballistiese missiele 'n praktiese moontlikheid was, is daar in die vyftigerjare in strategiese aanvalsbehoeftes voorsien deur kruismissiele te ontwikkel. Die destydse [[Fi 103]] se tegnologie is as uitgangspunt gebruik. [[Kruisermissiel|Kruisermissiele]] is nie vuurpyle nie, maar eerder onbemande vliegtuie wat sogenaamde lugademende motore gebruik om dit deurgaans aan te dryf en nie slegs vir 'n gedeelte van hul vlug nie, soos in die geval van ballistiese missiele. Hulle kan ook - anders as ballistiese missiele wat 'n vaste baan volg - gedurende die vlug van snelheid en rigting verander. Na die Tweede Wêreldoorlog het die VSA aanvanklik baie aandag aan kruisermissiele bestee, en dit het in 1954 tot die ontwikkeling van die [[Matador]], met 'n trefafstand van 800 km, gelei. Daarna het die Snark en die uiters gevorderde Navaho, albei met 'n trefafstand van 10 000 km, gevolg. Al hierdie missiele kon een kernbom dra op sendings wat selfs vandag nog in vergelyking met die van moderne kruisermissiele as kompleks beskou sou word. Die projekte is egter gekanselleer toe die klem en aandag in die begin van die sestigerjare na die ontwikkeling van ballistiese missiele verskuif het, en die ontwikkeling van kruisermissiele verwaarloos is. Die enigste missiel wat in die tydperk ontwikkel is en wat nog in gebruik is, is die luggelanseerde Hounddog. Ander lande het ook kruismissiele ontwikkel, byvoorbeeld die Britse Bloodhound ('n lugafweermissiel) en die Sowjetunie se luggelanseerde Kipper. Gedurende die sestigerjare het die Sowjetunie voortgegaan om kruisermissiele te bou en te ontwikkel, en 'n voorsprong bo die Weste is sodoende spoedig opgebou. Hulle magte was toegerus met die Kangaroo, 'n luggelanseerde missiel met 'n trefafstand van 700 km, asook oppervlak-tot-oppervlakmissiele soos die Shaddok en ook die Styx, waarmee Egiptiese aanvalstuie die Israeliese torpedojaer ''Eilat'' in die [[Sesdaagse Oorlog]] gekelder het. 'n Latere ontwikkeling van die Styx, die SS-N-11, word nou algemeen in die Russies Vloot gebruik. Gedurende die sewentigerjare het die Westerse moondhede hernieude belangstelling in die gebruik van kruismissiele getoon, omdat nuwe tegnologiese ontwikkelings die kruisermissiel 'n baie doeltreffende wapen gemaak het. Aanvanklik het die VSA baie aandag aan luggelanseerde kruisermissiele soos die [[Tomahawk-missiel|Tomahawk]], 'n baie doeltreffende missiel, gegee. Destyds is die Sowjet-vloot se tegnologiese voorsprong ingehaal en nuwe missiele, soos die Frans-ltaliaanse Otomat en die Amerikaanse Harpoon, was hierna doeltreffender as hulle Sowjet-soortgenote. Die twee magsblokke, die Warskou-verdragslande en NAVO, het kruisermissiele in gebruik wat van die grond, lug of see gelanseer kan word en hul teikens akkuraat kan vind. Omdat die meeste kruismissiele se reikafstand tot 800 km beperk is, word hulle as taktiese missiele beskou, maar word in hierdie artikel saam met strategiese missiele geklassifiseer op grond van hulle oorsprong en die tegnologiese ontwikkelings wat 'n nuwe klas strategiese kruisermissiele tot stand gebring het. Verstommende nuwe ontwikkelings in die tegnologie met betrekking tot die navigasie-, aandrywings- en geleidingseenhede, het die ontwikkeling van langafstandkruisermissiele moontlik gemaak. Die nuwe klas missiele het 'n vermoë wat met die van tussenafstandballistiese missiele vergelykbaar is. Hulle geniet die voordeel van baie gesofistikeerde geleidingstelsels, wat dit vir die missiel moontlik maak om baie laag - ongeveer 200 m hoog - te vlieg, en om hindernisse en lugafweerstellings te vermy deur om hulle te vlieg en steeds die teiken te bereik. Hierdie vermoë maak dit 'n gedugte wapen. Die navigasiestelsel is so akkuraat dat die missiele se CEP kleiner is as die van baie interkontinentale ballistiese missiele. Hulle is ook heelwat goedkoper om te vervaardig en in stand te hou as ballistiese missiele, maar omdat hulle relatief stadig vlieg, kan hulle opgespoor en vernietig word. Onderskepping kan vermy word omdat die missiele die vermoë het om elektroniese teenmaatreëlapparaat te dra, en dit kan vyandelike opsporingsmaatreëls bemoeilik. == Taktiese missiele == Taktiese missiele het gewoonlik 'n kort reikafstand en hulle plofkoppe kan konvensionele plofstof, laeleweringkernwapens, chemiese en [[Biologiese oorlogvoering |biologiese]] plofkoppe dra. Hulle word deur vegtende magte op die slagveld gebruik, en het nie ten doel om, soos strategiese wapens, as afskrikmiddel te dien nie. Altesaam vier basiese kategorieë taktiese missiele kan onderskei word: - Missiele wat van die grond af gevuur word om grondteikens aan te val: die oppervlak-tot-oppervlak-missiele (afkorting: SSM, vir Surface tot Surface Missiles). - Missiele wat van die oppervlak na lugteikens gevuur word (afkorting: SAM, vir Surface tot Air Missiles). - Missiele wat van die lug na die oppervlak gevuur word (afkorting: ASM, vir Air to Surface Missiles). - Missiele wat in die lug van een vliegtuig na 'n ander gevuur word (afkorting: AAM, vir Air to Air Missiles). (Sowel see as grond word in hierdie verband deur die woord oppervlak omvat. Skip-tot-skipmissiele word met ander woorde as oppervlak-tot-oppervlakmissiele beskou. Die kategorieë word slegs gerieflikheidshalwe gebruik, omdat van die missiele verskillende lanseerplatforms gebruik. Die Exocet word byvoorbeeld as ASM of SSM gebruik.) === Grond-tot-grondmissiele === Ongeleide SSM's is op groot skaal in die Tweede Wêreldoorlog gebruik. Die bekendstes is die Duitse Nebelwerfer en die Sowjetunie se Katyusha (ander name Stalin-orrel of Rooi Oog). Albei tipes is as artillerie gebruik om met hulle vuurpyle 'n groot oppervlakte met plofstof te besaai. Ander bekende tipes wat op die slagveld gebruik is, is die Duitse Panzerfaust en Panzerschreck en die Amerikaanse Bazooka. Eersgenoemde twee se invloed kan vandag nog in die ontwerp van die Sowjetunie se RPG-2- en [[RPG-7]]-reeks gemerk word. Die Amerikaners het ook die Calliope gebruik, 'n vuurpyl met 'n kaliber van 100 mm, waarvan 60 op 'n slag van 'n Sherman-tenk afgevuur kon word. Die Britse vloot het soortgelyke vuurpyle gebruik om landteikens van skepe af te bombardeer voordat 'n infanterielanding plaasgevind het. Nie een was egter doelsoekende of geleide vuurpyle nie. Hulle is soos kanonkoeëls gevuur in 'n poging om 'n teiken direk te tref. Tot in die sestigerjare het leërs die konsep toegepas, en die gesofistikeerdste ontwikkeling hiervan word deur die Amerikaanse Honest John (ʼn missiel met 'n reikafstand van 35 km wat konvensionele of kernplofkoppe dra) en die Sowjetunie se Frog, ook 'n missiel wat konvensionele of kernplofkoppe tot 25 km ver kan werp, verteenwoordig. Kortafstand- ballistiese missiele word as taktiese SSM's beskou. Vuurpyle soos die Amerikaanse Lance, met 'n reikafstand van 100 km, die Sergeant, met 'n reikafstand van 150 km, en die Pershing, met 'n reikafstand van 200 tot 800 km, is missiele met inersiegeleiding, maar is bedoel om taktiese ondersteuning aan grondmagte te gee. Hulle doen dit deur laeleweringkernbomme of neutronbomme op teikens te werp. 'n SSM wat reeds in 'n oorlog gebruik is, is die Sowjetunie se Scud, waarmee Egipte die Israeliese grondteikens gedurende die Jom Kippoeroorlog aangeval het. 'n Afsonderlike subklas missiele het ontstaan om vyandelike gepantserde voertuie mee uit te skakel. Hierdie missiele is feitlik almal met behulp van draadjies, of in die geval van nuwe missiele met laser, op die teikens gerig. Die doeltreffendheid van die missiele is in veral die oorloë in die [[Midde-Ooste]] en Viëtnam bewys. Die bekendste draadgeleide missiele is die Amerikaanse TOW, wat ook van helikopters gevuur kan word, die Sowjetunie se Sagger en Swatter, die Britse Vigilant, die Duitse Cobra en die Franse SS 11. By nuwe ontwikkelings word van optiese straalgeleiding gebruik gemaak, byvoorbeeld die Shillelagh, 'n Amerikaanse missiel wat uit 'n kanon gevuur word, of die meer moderne Copperhead, wat met behulp van laser gerig word. SSM's raak 'n groot deel van moderne oorlogskepe se bewapening uit. Die Israeliese vloot het gedurende die Jom Kippoeroorlog nege Egiptiese en Siriese vaartuie met hulle Gabriel-missiel gekelder. Hierdie missiel is sedertdien aan die [[Suid-Afrikaanse Vloot]] gelewer. Die Exocet, oorspronklik 'n skip-tot-skip-wapen, is in die Falkland-oorlog met welslae as 'n ASM gebruik. === Grond-tot-Iugmissiele === Grond-tot-lugmissiele word gebruik as verdedigingswapen teen vliegtuie wat te hoog vlieg om deur grondvuur - wat kanonvuur en masjiengeweervuur insluit – getref te word. Moderne missiele het nou ook die potensiaal om laagvlieënde vliegtuie te tref, en daarom vorm die wapens vandag die belangrikste komponent van enige lugafweerstelsel. Die ontwikkeling van SAM's het gedurende die Tweede Wêreldoorlog begin toe die Geallieerde Magte en die Spilmoondhede geprobeer het om hulle lugafweervermoë te vergroot. AI die pogings was onsuksesvol, met uitsondering van die gevorderde Duitse Wasserfallstelsel wat egter nie operasioneel gebruik is nie. Na die Tweede Wêreldoorlog het die groot moondhede baie aandag aan SAM's gegee. Die VSA het in die vyftigerjare die Nike-Ajax-, die Nike-Hercules-, asook die skipgelanseerde Talos-, Tartar- en Terrier-missielstelsel in gebruik geneem. Die stelsels is verbeter en gemoderniseer tot die weergawe wat vandag standaardtoerusting op Amerikaanse skepe is, naamlik die Standard. Sommige AAM's is ook aangepas vir gebruik as SAM's op skepe. Voorbeelde hiervan is die Sea-Sparrow en die baie doeltreffende Sea-Phoenix. Die mode met Amerikaanse SAM's is die Hawk-, die Chaparral- en die Mauler-stelsel, maar hulle is duur en gesofistikeerd. Die Redeye-stelsel is ontwerp om voetsoldate teen aanvallende vliegtuie te beskerm. Redeye is 'n hittesoekende missiel wat van 'n infanteris se skouer gevuur word en dan self op die teiken aanpeil. Die SA-7 (Grail) van die Sowjetunie maak van dieselfde konsep gebruik. Die Russe het 'n baie doeltreffende lugafweerstelsel ontwerp, wat veral in die Viëtnamese Oorlog en die Jom Kippoeroorlog gewys het wat in hom steek. Die bekendste missiele in die arsenaal is die SA-2 (Guideline), [[S-125|SA-3 (Goa)]], SA-4 (Ganef) en die SA-6 (Gainful). Israel kon doeltreffende teenmaatreëls teen SA-2- en SA-3-missiele toe pas, maar 'n groot aantal jagbomwerpers is deur die SA-6-missiele afgeskiet. Gedurende die sewentigerjare het Westerse lugmagte groot ontsag vir hierdie missiele gehad. Sirië se ontplooiing van die missiele in die Bekaavallei in 1982 het 'n diplomatieke krisis laat ontstaan omdat die missiele so 'n groot gevaar vir die [[Israeliese Lugmag|Israeliese lugmag]] ingehou het. (Die uitwissing van die missiele deur Israel later daardie jaar is met groot verligting deur die Westerse moondhede beskou as 'n demonstrasie van die voorsprong wat Westerse tegnologie het.) ʼn Nuwe missiel, die SA-9 (Gaskin), is waarskynlik in die [[Persiese Golfoorlog]] tussen [[Iran]] en [[Irak]] deur albei lande gebruik. Britse missiel tegnologie is in die Falkland-oorlog as baie gevorderd bewys en met Seadart- en Seacat-SAM's is letterlik tientalle aanvallende Argentynse vliegtuie afgeskiet. Hoewel hulle nog nie in gevegte getoets is nie, is ander Europese missiele soos die Franse Roland, asook die Croatale / Cactus, wat deur Suid-Afrika gebruik word, baie doeltreffend. === Lug-tot-grondmissiele === Lug-tot-grondmissiele is reeds intensief in die Tweede Wêreldoorlog gebruik, as geleide missiele en as ongeleide missiele. Grondaanvalsvliegtuie van die [[Britse Lugmag]] (RAF) se Tweede Taktiese Lugmag en die [[Amerikaanse Vyfde Lugmag]] het na die inval in [[Normandië]] die Duitse grondmagte gevoelige slae toegedien deur ongeleide vuurpyle te gebruik. Na die Tweede Wêreldoorlog is die klem by die ontwikkeling van geleide missiele op die vergroting van die reikafstand geleë. Die ontwikkeling word gedemonstreer deur die reikafstand van missiele soos die Amerikaanse Rascal (180 km) en die latere Britse Blue Steel (900 km). Die koms van die ballistiese missiele, wat die probleem van reikafstand doeltreffend opgelos het, het 'n klemverskuiwing laat plaasvind na die ontwikkeling van werklik doeltreffende kortafstand- taktiese missiele. Die missiele is met dodelike gevolge in die oorloë van die sestiger-, sewentiger- en tagtigerjare gebruik. Die Amerikaanse Bullpup-missiel is in [[Viëtnam]], die Jom Kippoeroorlog en in die Libanon-konflik gebruik. Die Shrike-missiel is in die oorloë as anti-SAM's gebruik, aangesien dit die radaruitstralings van SA-2- en SA-3-missiele se geleidingstelle kon volg en die missiele op hulle lanseerplatforms kon vernietig. Die Standard- en Maverick-missiel is ook in Viëtnam en die Jom Kippoeroorlog gebruik om klein, belangrike teikens met groot akkuraatheid aan te val. Frankryk beskik oor gevorderde ASM-tegnologie en het onder meer die Martel- en AS-tipe missiele ontwerp. Frankryk se bekendste missiel is egter die ASM-weergawe van die AM 39 Exocet, wat deur Argentynse Dassault Super Etendard-vegters gelanseer is om ''HMS Sheffield'' te kelder. Min is omtrent die Sowjetunie se ASM's bekend, maar die Kelt is as doeltreffend bewys. Swede het 'n gesofistikeerde RB 05-ASM ontwikkel, wat deur die [[Saab 37 Viggen|SAAB AJ 37 Viggen]] afgevuur kan word. === Lug-tot-lugmissiel === Die eerste suksesvolle lug-tot-lugmissiele is operasioneel deur Duitsland in die Tweede Wêreldoorlog gebruik. [[Messerschmitt Me 262]] A-straaljagters het byvoorbeeld ongeveer 40 bomwerpers van die Geallieerde Magte met die ongeleide lug-tot-lugmissiele afgeskiet. 'n Radiogeleide missiel, die Hs 298, is met welslae ontwikkel, maar die verdere ontwikkeling daarvan is in 1944 gestaak. 'n Meer gesofistikeerde geleide missiel, die X-4, is in Duitsland ontwikkel, maar was nie voor die einde van die oorlog vir operasionele gebruik gereed nie. Die missiel is met behulp van draadjies tot by sy teiken gelei. Die welslae van dié missiel het bewys dat lug-tot-lugmissiele 'n praktiese konsep is en dat die gebruik van draadjies as geleidingsmiddel heeltemal teen teenmaatreëls bestand is. Ná die Tweede Wêreldoorlog is baie aandag aan die ontwerp van lug-tot-lugmissiele gegee. Soveel klem is op die vermoëns van die missiele gelê dat 'n generasie jagters net met missiele bewapen is en geen kanonbewapening gehad het nie. Die filosofie is gedurende die Viëtnamese oorlog as 'n fout bewys toe missiele nie so betroubaar blyk te gewees nie. Talle Amerikaanse vegters het hulle gedurende luggevegte in die posisie bevind dat al hulle missiele gelanseer is en hulle geen ander wapens gehad het om mee terug te veg nie. Sedertdien het straaljagters weer 'n kanonbewapening bykomend tot missiele gekry, veral nadat die Israeli's die doeltreffendheid van die wapen in moderne lugoorlogvoering gedurende die Sesdaagse Oorlog bewys het. Lug-tot-lugmissiele is nogtans die belangrikste komponent van 'n hedendaagse vliegtuig se bewapening, omdat dit as 'n wapenstelsel baie meer buigsaam is as kanonne. Lug-tot-lugmissiele is vir die eerste keer op grootskaal in die Sesdaagse Oorlog gebruik en daarna in die twee [[Indo-Pakistaniese oorloë]]. Die VSA se ervaring met lug-tot-lugmissiele in luggevegte oor [[Noord-Viëtnam]] het die beperkinge van lug-tot-lugmissiele duidelik aan die lig gebring. Toe die Jom Kippoeroorlog in 1973 uitbreek, was die meeste tekortkominge reeds oorbrug, en het Israel die Sparrow- en Sidewinder-missiele, wat deur die VSA verskaf is, met goeie resultate gebruik. AI hierdie konflikte het ook getoon dat die Sowjetunie se missieltegnologie beslis nie swak met dié van die Weste vergelyk nie - veral nie as die welslae van Egiptiese vlieëniers met Sowjet-vliegtuie en -missiele in 1973 in ag geneem word nie. Amerikaanse [[Grumman F-14 Tomcat]]-jagters het twee Siriese Sukhoi's in 1981 afgeskiet deur vermoedelik Sparrow-missiele te gebruik. Britse [[Sea Harrier]]-jagters het 'n aantal Argentynse vliegtuie in luggevegte met gemoderniseerde Sidewinders afgeskiet. Die Israeliese Lugmag het die Siriese Lugmag vernederend verslaan met [[McDonnell Douglas F-15 Eagle|F15-Eagle]]-, [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F16- Fighting Falcon-]] en [[IAI Kfir|Kfir]]-jagters wat met Amerikaanse en Israeliese missiele toegerus was. Die Siriese Lugmag het op sy beurt weer die modernste Sowjettoerusting, soos die [[MiG-23]] Flogger, gehad. Die algemeenste Amerikaanse lug-tot-lugmissiele is die Sparrow, Sidewinder, Super Falcon en die uiters gevorderde Phoenix. Die Britte gebruik, afgesien van die Amerikaanse missiele, hul eie Red Top, terwyl Frankryk die Super 530 en die R550 Magic ontwerp het. Laasgenoemde is aan die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] verskaf om die [[Dassault Mirage F1]]'s mee te bewapen. Suid-Afrika het vermoedelik ook 'n hittesoekende missiel, Whiplash, ontwikkel, wat daartoe instaat is om supersoniese teikens te onderskep en te vernietig. == Sien ook == * [[MGM-140 ATACMS]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronnelys == * [[Wêreldspektrum]], 1982, {{ISBN|0908409605}}, volume 19, bl. 102 {{Normdata}} [[Kategorie:Ammunisie]] hdc8vp4tefl2fdxhgcwybsk0sxkf1ac 0 255717 2893966 2698038 2026-04-14T21:31:27Z Jcb 223 2893966 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Konstantinos Petrou Kavafis | bynaam = | beeld = Konstantinos Kavafis.jpg | beeldbeskrywing = | onderskrif = | geboortenaam = | geboortedatum = [[29 April]] [[1863]] | geboorteplek = | sterfdatum = [[29 April]] [[1933]] | sterfteplek = | ouers = | titel = | nasionaliteit = {{vlagland|Egipte}} {{vlagland|Griekeland}} | beroep = Digter | ander = | bekend = | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | religie = | huweliksmaat = | kinders = | webblad = | handtekening = }} '''Konstantinos Petrou Kavafis''' ([[Grieks]]: Κωνσταντίνος Π. Καβάφης; [[Grieks]]e uitspraak: kaˈvafis; ook bekend as '''Konstantin'''; [[29 April]] (O.S. 17 April), [[1863]] – [[29 April]] [[1933]]) was 'n Grieks-Egiptiese digter, joernalis en staatsamptenaar.<ref>{{Cite book|title="Before Time Could Change Them"|last=|first=|publisher=Theoharis Constantine|year=2001|isbn=|location=|pages=13–15|quote=|via=}}</ref> Sy bewustelik indiwiduele styl het aan hom 'n plek tussen die belangrikste figure besorg, nie slegs wat betref die Griekse letterkunde nie, maar ook Westerse poësie.<ref>{{cite web |url=http://www.britannica.com/biography/Constantine-P-Cavafy |title=Constantine P. Cavafy - Greek writer |access-date=28 Januarie 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180906122025/https://www.britannica.com/biography/Constantine-P-Cavafy |archive-date=6 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Kavafis het in totaal sowat honderd-vier-en-vyftig gedigte geskryf, terwyl dosyne onvoltooid bly of slegs in sketsvorm voorkom. Gedurende sy leeftyd het hy konsekwent geweier om sy werk formeel te publiseer en verkies om dit te deel deur plaaslike [[koerant]]e en [[tydskrif]]te. Hy het dit ook self uitgedruk en weggegee aan enigiemand wat belanggestel het. Sy belangrikste gedigte is na sy veertigste verjaardag geskryf en amptelik twee jaar na sy dood gepubliseer. == Biografie == Kavafis is in 1863 gebore in [[Alexandrië]], Egipte, as die seun van [[Grieke|Griekse]] ouers, en is in die [[Grieks-Ortodokse Kerk]] gedoop. Sy vader was Πέτρος Ἰωάννης ([[Grieks]]), ''Petros Ioannēs'' — vandaar die [[patroniem]]e ''Petrou'' in sy naam — en sy moeder Charicleia ([[Grieks]]: Χαρίκλεια; née Γεωργάκη Φωτιάδη ([[Grieks]]e uitspraak), ''Georgakē Photiadē''). Sy vader was 'n vooruitstrewende invoerder en uitvoerder wat vroeër in [[Engeland]] gewoon het en [[VK|Britse]] burgerskap verkry het. Na sy vader se dood in 1870 het Kavafis en sy gesin hul vir 'n wyle in [[Liverpool]] gevestig. In 1876 het hy en sy gesin finansiële probleme in die gesig gestaar as gevolg van die depressie van 1873, en dus het hulle in 1877 na Alexandrië verhuis. In 1882 het onluste in Alexandrië die gesin genoop om weer te trek, hierdie keer na [[Konstantinopel]] (alhoewel op 'n tydelik grondslag). Die jaar het onluste uitgebreek in Alexandrië teen die Anglo-Franse beheer van Egipte, wat die Anglo-Egiptiese Oorlog van 1882 voorafgegaan het. Alexandrië is gebombardeer deur 'n Britse vloot, en die gesin se woonstel in Ramleh is vernietig. In 1885 het Kavafis teruggekeer na Alexandrië, waar hy die res van sy lewe sou woon. Sy eerste werk was as joernalis, en daarna het hy 'n pos aanvaar by die Brits-beheerde Egiptiese Departement van Openbare Werke, welke hy vir dertig jaar beklee het. (Egipte was tot 1926 'n Britse [[protektoraat]]) Hy het sy poësie vanaf 1891 tot 1904 gepubliseer, en ook slegs vir sy vriende. Enige lof wat hy ontvang het, was hoofsaaklik afkomstig van die Griekse gemeenskap van Alexandrië. Hy is uiteindelik in 1903 bekend gestel aan die literêre kringe van hoofland-Griekeland by wyse van 'n gunstige resensie van Gregorios Xenopoulos. Hy het egter min erkenning ontvang omdat sy styl opmerklik verskil het van die styl van die destydse hoofstroom van Griekse poësie. Dit was slegs twintig jaar later, na die Griekse nederlaag in die Grieks-Turkse Oorlog van 1919 tot 1922, dat 'n nuwe generasie van amperse [[Nihilisme|nihilistiese]] digters (byvoorbeeld Karyotakis) inspirasie sou vind in Kavafis se werk. 'n Biografiese nota geskryf deur Kavafis lees as volg: :My voorsate kom van Konstantinopel, maar ek is in Alexandrië gebore in 'n huis in Seriph Straat.-; Ek het op 'n jeugdige ouderdom hiervandaan getrek en die grootste deel van my jeug in Engeland spandeer. Hierna het ek die land besoek as 'n volwassene, maar slegs vir 'n kort rukkie. Ek het ook in Frankryk gewoon. Gedurende my adolessensie het ek vir meer as twee jaar in Konstantinopel gewoon. Dit was baie jare laas dat ek Griekeland besoek het. My laaste pos was as klerk by 'n regeringskantoor wat onder die Departement van Openbare Werke van Egipte geressorteer het. Ek ken Engels, [[Frans]], en 'n klein bietjie [[Italiaans]].<ref>{{cite book | last =Woods | first =Gregory | authorlink = | title =A History of Gay Literature, the Male Tradition | publisher =Yale University Press | date = 1999 | location = | pages = | url = | doi = | id = | isbn =978-0-300-08088-9 }}</ref> Hy het op 29 April 1933, sy 70ste verjaardag, aan [[Kanker|kanker van die larinks]] beswyk. Sedert sy dood het Kavafis se reputasie met rasseskrede gegroei. Sy poësie is deel van die skoolkurrikulum in Griekeland en [[Siprus]], en word ook in universiteite regoor die wêreld bestudeer. [[E. M. Forster]] het Kavafis persoonlik geken en memoirs oor hom geskryf wat vervat is in sy boek ''Alexandria''. Forster, [[Arnold J. Toynbee|Toynbee]] en [[T. S. Eliot|Eliot]] was van die vroegste voorstanders van Kavafis in die Engelssprekende wêreld voor die uitbreek van die [[Tweede Wêreldoorlog]]. In 1966 het David Hockney 'n reeks drukwerke gemaak om 'n seleksie van Kavafis se gedigte te illustreer, insluitende ''In die Saai Dorpie''. == Werk == [[Lêer:Thermopyles.jpg|duimnael|200px|Manuskrip van sy gedig "Thermopylae".]] [[Lêer:Kavafis.jpg|duimnael|200px|Kavafis se gedig Κρυμμένα ("Krimmena", ''Versteekte Dinge'') soos geverf op 'n gebou in [[Leiden]], Nederland.]] Kavafis was instrumenteel in die oplewing en erkenning van beide Griekse literatuur en [[poësie]]. Sy gedigte is tipies bondige maar intieme oproepings van werklike of literêre figure en milieus uit die Griekse kultuur. Onsekerheid oor die toekoms, sensuele plesier, die morele karakter en die [[sielkunde]] van indiwidue, [[homoseksualiteit]] en 'n fatalistiese [[eksistensiële krisis]]-tipe [[nostalgie]] is sommige van die bekendste temas. Sy gedigte toon ook 'n vaardige en buigbare vakmanskap, wat ongewoon is vir die tyd en sy gedigte moeilik vertaalbaar maak.<ref>{{cite web |url=http://www.poetryfoundation.org/harriet/2008/01/more-cavafy/ |title=More Cavafy by A. E. Stallings |date=27 Januarie 2018 |website=Poetry Foundation |access-date=28 Januarie 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20181004142059/https://www.poetryfoundation.org/harriet/2008/01/more-cavafy |archive-date=4 Oktober 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Kavafis was 'n perfeksionis wat obsessief was en elke reël van sy poësie verfyn het. Sy volwasse styl kan beskryf word as 'n vrye jambiese vorm, vry in die sin dat sy verse selde ge[[rym]] het, en gewoonlik tien tot sewentien lettergrepe bevat. Die teenwoordigheid van rym impliseer gewoonlik in sy gedigte ook [[ironie]]. Kavafis het sy temas uit persoonlike ondervindings getrek, saam met 'n wye kennis van die geskiedenis, veral van die Hellenistiese era. Baie van sy gedigte is pseudo-geskiedkundig, of skynbaar geskiedkundig of op akkurate maar stoutmoedige wyse geskiedkundig. Een van Kavafis se mees belangrike werke is sy 1904 gedig, ''Wagtend op die Barbare''. Die gedig neem 'n aanvang met die beskrywing van 'n vervalle stadstaat wie se bevolking en wetgewers wag vir die koms van die barbare. Wanneer die nag kom, het die barbare nog nie gekom nie. Die gedig eindig met: "Wat sal word van ons sonder barbare? Daardie mense was 'n oplossing van 'n soort." In 1911 het Kavafis "Ithaka" geskryf, wat geïnspireer is deur deur die epiese gedig van [[Homerus]] oor die terugreis van [[Odusseus]] na sy tuiseiland, soos voorgestel in die ''[[Odussee]]''. Die gedig se tema behels dat die genietinge van die reis van die [[lewe]], en die groter wordende volwassenheid van die [[siel]] soos die reis ontvou, die enigste beloning is waarvoor 'n reisiger kan vra. Vir [[Homeros]], en vir die Grieke oor die algemeen, is nie die eiland self nie, maar die idee van Ithaka, van belang.<ref>Sien ook die epiese en inspirerende weergawes van die gedig soos voorgelees (in Engels) deur [[Sean Connery]] met musiek deur [[Vangelis]] op [[Youtube]]:https://www.youtube.com/watch?v=1n3n2Ox4Yfk en https://www.youtube.com/watch?v=w2UDVAC31Zs </ref> Die [[lewe]] is ook 'n reis, en daar word van almal verwag om die uitdagings daarvan te konfronteer soos [[Odusseus]] toe hy terugkeer het van [[Troje]]. Wanneer jy Ithaka bereik, het jy soveel ondervinding weens die reis opgedoen dat dit nie van belang is of jy jou doelwitte bereik het of nie ([[Odusseus]] het byvoorbeeld heeltemal alleen teruggekeer). Ithaka kan jou nie rykdom gee nie, maar sy het aan jou 'n wonderlike reis gegee. Byna al Kavafis se werk is in [[Grieks]]; tog het sy poësie onbekend gebly in Griekeland. Dit was eers na die publikasie van sy eerste [[bloemlesing]] in 1935 deur Heracles Apostolidis (vader van Renos Apostolidis) dat sy werk meer bekendheid verwerf het. Sy unieke styl en taal -wat 'n mengsel was van Katharevousa ([[Grieks]]: Καθαρεύουσα, Griekse uitspraak: [kaTa'revus], "gereinigde taal"), en Demotiese Grieks (Dhimotiki, [Dimoti'ci], "taal van die mense") - het kritiek ontvang vanaf Kostis Palamas (die grootste digter van sy era in hoofland-Griekeland) en sy volgelinge, wat ten gunste is van die suiwerste vorm van Demotiese Grieks. Kavafis is bekend om sy prosaïese gebruik van die [[metafoor]], sy briljante gebruik van historiese beeldvorming en sy estetiese perfeksionisme. Hierdie eienskappe het, onder andere, aan hom 'n ewigdurende plek in die literêre kanon van die Westerse Wêreld besorg. === Uitreksel uit ''Ithaka'' === {| class="wikitable" border="1" |- ! Oorspronklike Grieks ! Afrikaanse vertaling |- | :Σὰ βγεῖς στὸν πηγαιμὸ γιὰ τὴν Ἰθάκη, :νὰ εὔχεσαι νἆναι μακρὺς ὁ δρόμος, :γεμάτος περιπέτειες, γεμάτος γνώσεις. :Τους Λαιστρυγόνες και τους Κύκλωπες, :το θυμωμένο Ποσειδώνα μη φοβάσαι | :As jy met jou reis na Ithaka begin, :bid dan dat die pad lank sal wees, :vol avontuur en vol wysheid. :Moenie vir die Laistrugoniërs skrik nie, :nie vir siklope en die woedende Poseidon nie. |}<ref>Deur [[Cas Vos]] soos geneem uit sy bundel ''Voor-bode''.</ref> === Historiese gedigte === Hierdie gedigte is meestal geïnspireer deur die Hellenistiese era met [[Alexandrië]] as primêre fokuspunt. Ander gedigte kry hul oorsprong vanuit die Hellenisties-Romeinse oudheid en die [[Bisantynse ryk|Bisantynse era]]. Mitologiese verwysings is ook teenwoordig. Die tydperke wat gekies is was meestal tydperke van verval en dekadensie (bv. die [[Troje|Trojane]]); sy helde wat die finale einde moes trotseer. === Filosofiese gedigte === Hierdie gedigte (ook genoem instruktiewe gedigte) word verdeel in gedigte van beraadslagings met digters, en gedigte wat handel met ander situasies soos berusting (soos "Die Mure"), skuld (soos "Thermopylai") en menswaardigheid (soos "Die God Abandonneer Antonius"). Die gedig "Thermopylae" herinner aan die bekende [[Veldslag van Thermopylai]] waar 300 [[Sparta|Spartane]] en hulle geallieerdes geveg het teen die oormag van die [[Perse]], alhoewel hulle geweet het dat hulle verslaan sal word. Daar is sommige beginsels in ons lewens waarvolgens ons moet lewe, en Thermopylai is die basis van pligsbesef. Ons veg daar, alhoewel ons weet die potensiaal vir mislukking bestaan. (Op die einde verskyn die verraaier [[Ephialtes]] en lei die Perse deur die geheime roete).<ref>{{cite web |url=http://brushheadmusings.wordpress.com/2008/06/30/thermopylae-a-poem-on-the-good-kind-of-life/ |title=Thermopylae – a poem on the good kind of life |date=30 Junie 2008 |access-date=28 Januarie 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190502160141/https://brushheadmusings.wordpress.com/2008/06/30/thermopylae-a-poem-on-the-good-kind-of-life/ |archive-date=2 Mei 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In 'n ander gedig, "In die Jaar 200 V.C.", lewer Kavafis kommentaar op die geskiedkundige [[epigram]] “Alexander, seun van Philipus, en die Grieke, behalwe van die Lacedaemoniërs,...”.<ref>{{cite web|url=http://www.cavafy.com/poems/content.asp?id=129&cat=1|title=C.P. Cavafy - Poems - The Canon|website=www.cavafy.com|accessdate=28 Januarie 2018}}</ref> Kavafis prys die Hellenistiese era en idee en verdoem so die verstokte en liggelowige idees van die Hellenisme. In ander gedigte is sy posisie egter ampisimies en word daar nie 'n duidelike lyn getrek tussen die klassieke ideaal van die oudheid en die Hellenistiese era nie (wat soms beskryf word met 'n toon van dekadensie). == Museum == [[Lêer:AlexCavafyHouse.jpg|duimnael|160px|Huismuseum van Kavafis, Alexandrië.]] [[Lêer:Cavafy bust.jpg|duimnael|160px|'n Borsbeeld van Konstantinos Kavafis in sy woonstel.]] [[Lêer:AlexCavafyDeathMask.jpg|duimnael|160px|Dodemasker van Kavafis.]] Kavafis se woonstel in Alexandrië is sedertdien omgeskakel na 'n museum. Die museum huisves verskeie van Kavafis se sketse en oorspronklike manuskripte en bevat ook verskeie prente en portrette van en deur Kavafis. == Bibliografie == Seleksies van Kavafis se gedigte het slegs in pamfletvorm en privaat-gedrukte boekies gedurende sy leeftyd verskyn. Die eerste publikasie in boekvorm was "Ποιήματα" (''Poiēmata'', "Gedigte") wat postuum in 1935 in Alexandrië gepubliseer was. == Afrikaanse vertalings van Kavafis se poësie == [[Cas Vos]] is verantwoordelik vir van die beste vertalings van Kavafis se poësie in [[Afrikaans]]. Van Kafavis se werke in Afrikaanse vorme kan gevind word in sy digbundel getiteld ''Voor-bode'', wat in 2015 deur [[Protea Boekhuis]] uitgegee is. Kavafis se beroemde gedig, '''Ithaka''' is ook daarin vervat. === Nog leesstof === * Panagiotis Roilos, ''C. P. Cavafy: The Economics of Metonymy'', Urbana: University of Illinois Press, 2009. * Panagiotis Roilos (red.), ''Imagination and Logos: Essays on C. P. Cavafy'', Cambridge, Massachusetts, Harvard University Press, 2010 ({{ISBN|9780674053397}}). * Robert Liddell, ''Cavafy: A Critical Biography'' (Londen: Duckworth, 1974). 'n Hoog aangeskrewe biografie van Kavafis. Hierdie biografie is ook vertaal in Grieks (Ikaros, 1980) en [[Spaans]] (Ediciones Paidos Iberica, 2004). * P. Bien, ''Constantine Cavafy'' (1964) * Edmund Keeley, ''Cavafy's Alexandria'' (Princeton, NJ: Princeton University Press, 1995). 'n Uitgebreide ontleding van Kavafis se werk. * Michael Haag, ''Alexandria: City of Memory'' (New Haven, CT: Yale University Press, 2005). Hierdie werk verskaf 'n portret van die stad gedurende die eerste helfte van die 20ste eeu asook 'n biografiese relaas van Kavafis se invloed op [[E.M. Forster]] en [[Lawrence Durrell]]. * Michael Haag, ''Vintage Alexandria: Photographs of the City 1860-1960'' (New York and Cairo: The American University in Cairo Press, 2008). Hierdie werk is 'n fotografiese bestekopname van die kosmopolitiese stad soos dit aan Kavafis bekend was. Dit sluit fotos van Kavafis, [[E.M. Forster]], [[Lawrence Durrell]] en indiwidue wat hulle in Alexandrië geken het in. * Martin McKinsey, ''Hellenism and the Postcolonial Imagination: Yeats, Cavafy, Walcott'' (Madison, NJ: Fairleigh Dickinson University Press, 2010). Hierdie is die eerste boek om Kavafis se werk vanuit 'n postkoloniale perspektief te benader. === Rolprente === * ''Cavafy''. Die biografiese rolprent uit 1996 is deur Iannis Smaragdis geregisseer, met musiek deur [[Vangelis]]. Die rolprent se draaiboek is deur Smaragdis gepubliseer. === Ander verwysings === * C. P. Kavafis verskyn as 'n karakter in die ''Alexandria Kwartet'' deur [[Lawrence Durrell]]. * Die Weddings Parties Anything-lied 'The Afternoon Sun' is gebaseer op die Kavafis-gedig van dieselfde titel. * Die Amerikaanse digter Mark Doty se boek ''My Alexandria'' maak gebruik van die plek en beeldelandskap van Kavafis ten einde 'n vergelykbare kontemporêre landskap te skep. * Die Kanadese digter en sanger-liedjieskrywer [[Leonard Cohen]] het op pragtige wyse Kavafis se gedig "The God Abandons Antony," gebaseer op [[Marcus Antonius]] se verlies van die stad Alexandrië en sy ryk, gebruik en dit ingeweef in sy liedjie "Alexandra Leaving," 'n liedjie oor verlore liefde.<ref>{{cite web |url=http://www.leonardcohensite.com/10newsongs/alexandra_leaving.htm |title=Alexandra Leaving |website=www.leonardcohensite.com |access-date=28 Januarie 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190521204608/https://www.leonardcohensite.com/10newsongs/alexandra_leaving.htm |archive-date=21 Mei 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> * Die Skotse liedjieskrywer Donovan maak gebruik van een van Kavafis se gedigte in die 1970-rolprent ''There is an Ocean''. * Die Turkse romansier en Nobel-pryswenner Orhan Pamuk het in 'n [https://www.nytimes.com/2013/12/22/books/review/other-countries-other-shores.html uitgebreide essay wat in die "New York Times" gepubliseer is] geskryf oor hoe Kavafis se poësie, en veral sy gedig "Die Stad," die manier verander het waarop hy dink oor [[Istanbul]], 'n stad wat sentraal is tot Pamuk se eie skryfwerk.<ref>{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2013/12/22/books/review/other-countries-other-shores.html |title=Other Countries, Other Shores |first=Orhan |last=Pamuk |date=19 Desember 2013 |access-date=28 Januarie 2018 |via=NYTimes.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190502160122/https://www.nytimes.com/2013/12/22/books/review/other-countries-other-shores.html |archive-date=2 Mei 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> * Frank H. T. Rhodes se laaste aanvangstoespraak wat in 1995 gelewer is by [[Cornell-universiteit]] is gebaseer op Kavafis se gedig ''Ithaka''.<ref>{{cite web|last1=Rhodes|first1=Frank H. T.|title=Commencement Address 1995|url=http://labs.plantbio.cornell.edu/wayne/pdfs/Ithaka.pdf|accessdate=29 Augustus 2016}}</ref> == Notas == {{vertaalvanaf | taalafk = en | il = Constantine_P._Cavafy }} ==Sien ook== *[[Grieks]] *[[Cas Vos]] ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Eksterne skakels== {{Commons category|Konstantinos Kavafis|Constantine P. Cavafy}} {{wikiquote|Constantine P. Cavafy}} * [http://www.cavafy.com C. P. Cavafy - Die amptelike webwerf van die Kavafis-argief] (in Engels) * [http://www.kavafis.gr Die amptelike webwerf van die Kavafis-argief] (in Grieks) * [https://web.archive.org/web/20040606002709/http://cavafis.compupress.gr/index.htm 'n Omvattende webwerf met 'n biografie, galery, bibliografie, nuus en uitgebreide seleksies van poësie in Engels en Grieks] * [http://www.ellopos.net/blog/?p=65 Kavafis in Engels en Grieks, geselekteerde aanlyn hulpbronne] * [http://www.uvm.edu/%7Esgutman/Cavafy.htm Audio inleiding tot Kafavis se gedigte] In Engels, met 'n oorsig van tien van sy beste gedigte * [http://www.greece.org/alexandria/cavafy/cavafy2.htm Die Kafavis-museum in Alexandrië] * [http://d-sites.net/english/cavafy.htm ''Cavafy: surviving immortality''] * [https://web.archive.org/web/20041229094104/http://users.ox.ac.uk/~shil0124/poems/flowers.htm ''"Artificial Flowers"''—vertalings deur Peter J. King & Andrea Christofidou] * [https://web.archive.org/web/19970616001743/http://users.hol.gr/~barbanis/cavafy/ Uitgebreide versameling gedigte, in Engels & Grieks & oudio] * [http://www.ithaki.net Ithaki.net] 'n Soekenjin wat vernoem is na die gedig "Ithaka" * [http://www.nybooks.com/articles/22053 'As Good as Great Poetry Gets'] 'n Artikel deur Daniel Mendelsohn oor Kavafis in die The New York Review of Books * [http://members.iinet.net.au/~andronikos/OfTheJews.htm "Van die Jode (A.D. 50)" deur Kavafis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181004103732/http://members.iinet.net.au/~andronikos/OfTheJews.htm |date= 4 Oktober 2018 }} * Audio: [http://poemsoutloud.net/audio/archive/keeley_reads_ithaka/ Kavafis se gedig ''Ithaka'' soos gelees deur Edmund Keeley] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100118015625/http://poemsoutloud.net/audio/archive/keeley_reads_ithaka/ |date=18 Januarie 2010 }} * [https://www.britishmuseum.org/explore/highlights/highlight_objects/pd/d/hockneys_in_the_dull_village.aspx "In the dull village", 'n skildery deur David Hockney wat deur Kavafis geïnspireer is,en in die Britse Museum gehuisves word] * Babis Koulouras dra een van Kavafis se gedigte voor. Die "orchestra of [http://www.kavafis-syros.blogspot.gr "K.P.Kavafis"] van Ano Syros speel een van Kavafis se liedere (in Grieks) * {{Internet Archive author |sname=Constantine P. Cavafy}} * [https://www.youtube.com/watch?v=1n3n2Ox4Yfk&app=desktop Ithaca deur Kavafis (met Sean Connery & Vangelis) (Youtube video)] * [https://www.youtube.com/watch?v=w2UDVAC31Zs&app=desktop ITHAKA KAVAFIS Sean Connery - Vangelis - lirieke op die skerm (Youtube video)] {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Kavafis, Konstantinos Petrou}} [[Kategorie:Egiptiese skrywers]] [[Kategorie:Griekse digters]] [[Kategorie:Geboortes in 1863]] [[Kategorie:Sterftes in 1933]] np1aktt46w92y0be87fwtu0ge2884wr 0 256531 2893878 2530482 2026-04-14T15:47:56Z Jcb 223 2893878 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Musikale kunstenaar | naam = Kees van Baaren | beeld = | beeldgrootte = | dwarsformaat = | beeldbeskrywing = | beeldonderskrif = | agtergrondkleur = klassiek | geboortenaam = Kees van Baaren | alias = | geboortedatum = 22 Oktober 1906 | geboorteplek = [[Enschede]] | oorsprong = | sterfdatum = {{SDEO|1906|10|22|1970|9|2}} | sterfplek = | genre = Klassiek | beroep = [[Komponis]] | instrument = | jare_aktief = | etiket = | assosiasies = | webwerf = | huidige_lede = | gewese_lede = }} '''Kees van Baaren''' (Nederlandse uitspraak:ˈkeːs fɑm ˈbaːrə(n); 22 Oktober [[1906]] – 2 September [[1970]]) was 'n [[Nederlands]]e [[komponis]] en onderwyser. Van Baaren is in [[Enschede]] gebore. Sy vroeëre studies (1924–29) was in [[Berlyn]] onder Rudolph Breithaupt (klavier) en Friedrich Koch (komposisie) by die Stern konservatoria. Nadat hy in 1929 teruggekeer het na Nederland, het hy onder Willem Pijper gestudeer. Hy het vanaf omtrent 1934 Pijper se "kiemseltegniek" ten opsigte van sy komposisies aangeneem. Terwyl sommige werke gekomponeer is in 'n toeganklike, tonale styl, het hy in andere geneig na die serialistiese tegniek, wat ten volle tot sy reg gekom het met die Septet vir vyf blaasinstrumente, viool, en dubbelbas (1952).<ref name="GroveDict2001_Baaren">{{cite book |last=Ryker |first=Harrison |date=2001 |chapter=Baaren, Kees van |editor1-last=Sadie |editor1-first=Stanley |editor1-link=Stanley Sadie |editor2-last=Tyrrell |editor2-first=John |editor2-link=John Tyrrell (professor of music) |title=[[The New Grove Dictionary of Music and Musicians]] |edition=2nd |location=London |publisher=Macmillan |isbn=9780195170672}}</ref> Hy was die eerste belangrike Nederlandse komponis om die [[twaalftoon musiek|twaalftoontegniek]] te gebruik. In 1948 het Van Baaren direkteur geword van die Konservatoria van die Amsterdamse Muzieklyceum Genootskap (wat later versmelt is in die Amsterdam Konservatoria). In 1953 was hy aangestel as direkteur van die Utrecht Konservatoria. In 1958 het hy direkteur geword van die Koninklike Konservatoria van Den Haag. Sy studente het baie van die toonaangewende komponiste en spelers van die volgende generasie ingesluit, insluitende [[Louis Andriessen]], Reinbert de Leeuw, Misha Mengelberg, Peter Schat, en Jan van Vlijmen. Hy is in 1970 in Oegstgeest oorlede. ==Geselekteerde werke== * Concertino vir klavier en orkes (1934) * Sonatina ''in memoriam Willem Pijper'', vir klavier (1948) * ''The Hollow Men'', kantate vir sopraan, baritoon, gemengde koor en orkes, met teks deur [[T. S. Eliot]] (1948, hersien-1955-56) * Septet vir fluit, hobo, klarinet, fagot, horing, viool, en kontrabas (1952) * Simfonie (1956) * Variasies vir orkes (1959) * Musiek vir orkes * Partita vir blaasinstrument-groep (1961) * Strykkwartet (1962) * Blaaskwintet (1963) * Concerto vir klavier en orkes (1964) == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronne == * {{wikicite|ref={{harvid|Hill|1970}}|reference=Hill, Jackson. 1970. "The Music of Kees van Baaren: A Study of Transition in the Music of the Netherlands in the Second Third of the Twentieth Century". DMA diss. Chapel Hill: University of North Carolina.}} * {{wikicite|ref={{harvid|Kien|1976}}|reference=Kien, Hein. 1976. ‘The Composer Kees van Baaren: Towards a Revaluation of Sound Material’, ''Key Notes'' 4:4–18.}} * {{wikicite|ref={{harvid|Vermeulen|1992}}|reference=Vermeulen, E. 1992. "Kees van Baaren's Antischool", ''Key Notes'' 26, no. 1:14–17.}} * {{wikicite|ref={{harvid|Wouters|1971}}|reference=Wouters Jos. 1971. "Kees van Baaren". In ''Negen portretten van Nederlandse componisten'', Dutch Composers' Gallery, 71–87. Amsterdam: Stichting Donemus.}} * {{wikicite|ref={{harvid|Wouters and Jurres|1962}}|reference=Wouters, Jos, and André Jurres (eds.) 1962. "Conversations with Dutch Composers: Kees van Baaren and Hans Henkemans". In Fifteen years Donemus, 1947–1962: Conversations with Dutch Composers / Gespräche mit niederländischen Komponisten'', edited by Jos Wouters and André Jurres, translated by Ian F. Finlay (English) and Elisabeth Meter-Plaut (German), 50–59. Amsterdam: Stichting Donemus.}} ==Vertaalnota== {{vertaalvanaf | taalafk = en | il = Kees_van_Baaren }} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Baaren, Kees Van}} [[Kategorie:Geboortes in 1906]] [[Kategorie:Sterftes in 1970]]<!-- [[Kategorie:Nederlandse klassieke komponiste]] [[Kategorie:Klassieke komponiste van die 20ste eeu]]--> rtrwc7qi61ternqycrsbzgoa5a03yod 0 257033 2893926 2893338 2026-04-14T19:49:02Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893926 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Bernard Madoff | beeld = BernardMadoff.jpg | onderskrif = [[Polisiefoto]] 2009<!-- | volle_name = Bernard Lawrence Madoff--> | geboortedatum = [[29 April]] [[1938]] | geboorteplek = [[New York Stad|New York]] | nasionaliteit = [[Verenigde State|Amerikaner]] | sterfdatum = {{sterfdatum en ouderdom|2021|4|14|1938|4|29}} | sterfteplek = | bekend_vir = Ponzi-skemabedrog<!-- | opleiding = [[Politieke wetenskappe]]--> | alma_mater = Hofstra Universiteit | beroep = Beleggingsadviseur }} '''Bernard Lawrence Madoff''' (/ˈmeɪdɔːf/;<ref>"Voice of America pronunciation guide". Voice of America. Geargiveer van die oorspronklike op 18 Julie 2011. Opgespoor op 18 Maart 2010.</ref> [[29 April]] [[1938]] – [[14 April]] [[2021]]<ref>https://maroelamedia.co.za/nuus/wereld/ponzi-bedrieer-bernie-madoff-oorlede/ Opgespoor en besoek op 14 April 2021</ref>) was 'n Amerikaanse voormalige markspeler, beleggingsadviseur, finansier, bedrieër en veroordeelde misdadiger, wat 'n federale tronkstrafvonnis moes uitdien vir oortredings wat verband hou met 'n massiewe [[Ponzi-skema]].<ref>"What Life Is Like for Bernie Madoff in Prison". Town & Country. 13 Januarie 2017. Opgespoor op 10 September 2018.</ref> Hy was die voormalige nie-uitvoerende voorsitter van die [[NASDAQ]] aandelebeurs,<ref>"Ex-Nasdaq chair arrested for securities fraud". CNN Money. 12 Desember 2008. Opgespoor op 19 Oktober 2013.</ref> die erkende operateur van die grootste piramiedskema in wêreldgeskiedenis, en die grootste finansiële bedrog in [[VSA]] geskiedenis.<ref>"Wife Says She and Madoff Tried Suicide". The New York Times. Reuters. 26 Oktober 2011. Opgespoor op 23 Mei 2013.</ref> Aanklaers het die bedrog op $64.8 miljard bereken − gebaseer op die bedrae in die rekeninge van Madoff se 4 800 kliënte soos op 30 November 2008.<ref>"US Prosecutors updated the size of Madoff's scheme from $50 billion to $64 billion". Reuters. 11 Maart 2009. Opgespoor op 26 April 2009.</ref> Madoff het 'n "pennie aandelemakelary" in 1960 gestig, wat uiteindelik gegroei het tot ''"Bernard L. Madoff Investment Securities"''. Hy het as voorsitter daarvan gedien tot sy arrestasie op 11 Desember 2008.<ref>"The Madoff Case: A Timeline". The Wall Street Journal. 6 Maart 2009. Opgespoor op 6 Maart 2009.</ref><ref>Henriques, Diana (13 Januarie 2009). "New Description of Timing on Madoff's Confession". The New York Times. Opgespoor op 19 Januarie 19, 2009.</ref> Die firma was een van die toonaangewende markondernemings op Wall Street,<ref>Lieberman, David; Gogoi, Pallavi; Howard, Theresa; McCoy, Kevin; Krantz, Matt (15 Desember 2008). "Investors remain amazed over Madoff's sudden downfall". USA Today. Mclean, Virginia: Gannett Company. Opgespoor op 24 Desember 24, 2008.</ref> wat spesialisfirmas omseil het deur regstreekse bestellings "oor die toonbank" van kleinhandelmakelaars uit te voer.<ref>O'Hara, Maureen (1995). Market Microstructure Theory. Oxford: Blackwell. p. 190. {{ISBN|1-55786-443-8}}. Opgespoor op 16 Desember 2008.</ref>Madoff se broer Peter Madoff was die firma se senior besturende direkteur en hoof-nakomingsbeampte. Peter se dogter Shana Madoff was die firma se reëls- en nakomingsoffisier en prokureur. Sy seuns wyle Andrew en Mark Madoff was ook in diens by die firma. Peter is sedertdien tot 10 jaar tronkstraf gevonnis<ref>"Peter Madoff Sentenced to 10 Years for Role in Ponzi Scheme". NBC News. Opgespoor op 13 Augustus 2013</ref> en Mark het presies twee jaar na sy pa se arrestasie [[selfmoord]] gepleeg deur homself te hang.<ref>Cornell, Irene (December 11, 2010). "Officials: Bernie Madoff's Son Mark Madoff Found Dead Of Apparent Suicide In Soho Apartment". CBS. Portland, Oregon. Opgespoor op 24 Oktober 2018.</ref><ref>Martha Graybow and Daniel Trotta (11 Desember 2010). "Madoff's son found dead in apparent suicide". Financial Post. Opgespoor op 11 Desember 2010.[permanent dead link]</ref><ref>"Madoff son's suicide follows battle with trustee". MSNBC. 13 Desember 2010. Opgespoor op 11 Maart 2013.</ref> Andrew het op 3 September 2014 aan limfoomkanker gesterf.<ref>"Bernie Madoff's Surviving Son Andrew Dies of Lymphoma". NBC News. NBCUniversal. 31 Oktober 2011. Opgespoor op 24 Oktober 2018.</ref> Op 10 Desember 2008 het Madoff se seuns owerhede meegedeel dat hul vader aan hulle beken het dat die batebestuureenheid van sy firma 'n massiewe Ponzi-skema was, en hom aangehaal dat hy gesê het dat dit alles "een groot leuen" was.<ref>Voreacos, David; Glovin, David (13 Desember 2008). "Madoff Confessed $50 Billion Fraud Before FBI Arrest". Bloomberg News. New York City: Bloomberg L.P.</ref><ref>"SEC: Complaint SEC against Madoff and BMIS LLC" (PDF). U.S. Securities and Exchange Commission. 11 Desember 2008. Opgespoor op 29 Desember 2008.</ref><ref>Appelbaum, Binyamin; Hilzenrath, David S.; Paley, Amit R. (December 13, 2008). "'All Just One Big Lie'". The Washington Post. p. D01. Opgespoor op 12 Desember 2008.</ref> Die volgende dag het FBI-agente Madoff in hegtenis geneem en hom aangekla van sekuriteitsbedrog. Die Amerikaanse Sekuriteits- en Uitruilingskommissie (''SEC'') het voorheen verskeie ondersoeke na sy sakepraktyke gedoen, maar kon egter nie enige bewyse van bedrieglike aktiwiteite opspoor nie.<ref>Lieberman, David; Gogoi, Pallavi; Howard, Theresa; McCoy, Kevin; Krantz, Matt (December 15, 2008). "Investors remain amazed over Madoff's sudden downfall". USA Today. Mclean, Virginia: Gannett Company. Retrieved December 24, 2008.</ref>Op 12 Maart 2009 het Madoff skuld beken op elf federale misdrywe, en erken dat hy sy welvaartbestuurbesigheid in 'n massiewe Ponzi-skema omskep het. Die Madoff-beleggingskandaal het duisende beleggers van miljarde dollar beroof. Madoff het gesê dat hy die Ponzi-skema in die vroeë 1990's begin het, maar federale ondersoekbeamptes glo egter dat die bedrog so vroeg as in die middel-1980's begin het,<ref>Deferred prosecution agreement Archived January 8, 2014, at the Wayback Machine between JPMorgan Chase and federal government</ref> en dalk selfs so ver terug as die 1970's. <ref>Kolker, Carlyn; Kary, Tiffany; Kishan, Saijel (23 Desember 2008). "Madoff Victims May Have to Return Profits, Principal". Bloomberg News. Opgespoor op 24 Desember 2008.</ref> Diegene wat verantwoordelik was vir die opsporing en verhaling van die geld, is van mening dat die beleggingsoperasie nooit regmatig kon gewees het nie.<ref>Safer, Morley (September 27, 2009). "The Madoff Scam: Meet The Liquidator". 60 Minutes. CBS News. bl. 1–4. Opgespoor op 28 September 2009.</ref><ref> Ross, Brian (2015). The Madoff Chronicles. Kingswell. {{ISBN|9781401310295}}.</ref> Die bedrag wat aan kliënterekeninge ontbreek het, was bykans $ 65 miljard, insluitende vervaardigde winste. <ref>McCool, Grant; Martha Graybow (March 13, 2009). "Madoff pleads guilty, is jailed for $65 billion fraud". Reuters. Retrieved September 19, 2013.</ref> Die trustee van die ''"Securities Investor Protection Corporation"'' (SIPC) het egter die werklike verliese van beleggers op $ 18 miljard beraam.<ref>Safer, Morley (September 27, 2009). "The Madoff Scam: Meet The Liquidator". 60 Minutes. CBS News. bl. 1–4. Opgespoor op 28 September 2009.</ref> Op 29 Junie 2009 is Madoff tot 150 jaar tronkstraf gevonnis, die maksimum toegelate vonnis.<ref> "Bernard Madoff gets 150 years behind bars for fraud scheme". CBC News. 29 Junie 2009. Geargiveer van die oorspronklike op 2 Julie 2009. Opgespoor op 29 Junie 2009.</ref><ref>Healy, Jack (29 Junie 2009). "Madoff Sentenced to 150 Years for Ponzi Scheme". The New York Times. Opgespoor op 29 Junie 2009.</ref> == Notas == {{vertaalvanaf | taalafk = en | il = Bernie Madoff }} == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Madoff, Bernard}} [[Kategorie:Amerikaanse entrepreneurs]] [[Kategorie:Amerikaanse Jode]] [[Kategorie:Amerikaanse kriminele]] [[Kategorie:Geboortes in 1938]] [[Kategorie:Sterftes in 2021]] slf6acwgjazg66rj1zgfd7r97ld5b0b 0 260839 2893937 1999457 2026-04-14T19:56:07Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893937 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Monteleone z01.jpg|duimnael|'n Italiaanse ''borgo'': Monteleone di Spoleto in die provinsie Perugia, [[Umbrië]]]] '''''Borgo''''' (meervoud: ''borghi'') is 'n [[Italiaans]]e vakterm van [[Germaanse tale|Germaans]]e oorsprong met drie verskillende betekenisse. Dit kan verwys na * 'n middelgroot nedersetting wat belangrike kommersiële funksies vir 'n omliggende landboustreek vervul; * die uitbreiding van 'n historiese nedersetting buite die stadsmuur;<ref>[http://www.treccani.it/enciclopedia/borgo ''treccani.it - Aanlynensiklopedie: Borgo. Besoek op 9 Junie 2019'']</ref> of * 'n klein nedersetting van besondere kulturele belang met 'n stadsbeeld of boukuns wat uit die [[Middeleeue]] of die [[Renaissance]]-tydperk dateer. Gewoonlik het dit rondom 'n [[kasteel]] of adellike paleis ontstaan en is dikwels omring deur versterkings soos stadsmure en torings.<ref>[https://borghipiubelliditalia.it/en/the-club/ ''Definisie van borgo volgens die vereniging “I Borghi più belli d’Italia”'']</ref> Die term maak deel uit van 'n aantal Italiaanse plekname, maar het in die buiteland ook bekendheid verwerf danksy die vereniging ''I Borghi più belli d’Italia'' ("Die mooiste borghi van Italië") waarin 281 nedersettings van historiese, kulturele en argitektoniese belang saamgesluit het. == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Kultuur in Italië]] 5xyn3sww1pm6erteftn569bzmi48se0 0 260946 2893879 2209545 2026-04-14T15:48:44Z Jcb 223 2893879 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Inligtingskas Persoon | naam = Kitty O'Brien Joyner | beeld = Kitty Joyner - Electrical Engineer - GPN-2000-001933.jpg | beeldbeskrywing = Joyner analiseer die bedryf van 'n windtonnel turbine by ''Langley Navorsingsentrum in 1952 | onderskrif = | geboortenaam = Kitty Wingfield O'Brien<ref name="miaminews" /> | geboortedatum = 11 Julie 1916 | geboorteplek = [[Charlottesville]], [[Virginië]] | dood_datum = 16 Augustus 1993 | sterfteplek = | ouers = | alma_mater = Sweet Briar Kollege, Universiteit van Virginië<ref name="obit" /> | nasionaliteit = [[Amerikaans]] | beroep = [[Elektriese ingenieur]] (1939–71) | werkgewer = * Nasionale Adviserende Komitee vir Aeronatika (NACA) * [[Nasa]] | organisasie = Instituut van Elektriese en Elektroniese Ingenieurs( IEEE) | bekend = Eerste vroue-ingenieur by die Langley Navorsingsentrum ''(Memorial Langley Aeronautical Laboratory)'' | ander = | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = Algernon Sydney Sullivan-prys | party = | godsdiens = | huweliksmaat = Upshur T. Joyner | kinders = | webblad = | handtekening = }} '''Kitty O'Brien Joyner''' (11 Julie 1916 - 16 Augustus 1993) was 'n Amerikaanse [[Elektriese ingenieurswese|elektriese ingenieur]] by die Nasionale Adviserende Komitee vir Aeronoutika (Naca), en toe by [[Nasa]] by die organisasie se vervanging van Naca in 1958. Sy was die eerste vrou om te gradueer uit die [[Universiteit van Virginië]] se ingenieursprogram in 1939, en het die ''Algernon Sydney Sullivan-prys'' by haar graduering ontvang. Toe sy dieselfde jaar deur ''Naca'' aangestel is, het sy die eerste vroue-ingenieur by die organisasie geword, en uiteindelik gevorder tot die Tak-hoof. Sy het verskeie van die organisasie se [[windtonnel]]s bestuur. Haar werk het bygedra tot navorsing op [[aeronoutika]], [[supersonies]]e vlugte en lugvaartontwerpstandaarde. == Notas == {{vertaalvanaf | taalafk = en | il = Kitty_O%27Brien_Joyner }} == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="miaminews">{{cite news|date=November 29, 1938|work=[[The Miami News]]|pages=7|title=Girl Engineer Talks: Kitty O'Brien Finds Field 'Opportunity For Women'}}</ref> <ref name="obit">{{cite web |work=Daily Press |url=http://articles.dailypress.com/1993-08-20/news/9308200268_1_mrs-banks-senior-choir-kiwanis-club/2 |title=Obituaries – Kitty Joyner |date=20 Augustus 1993 |last=Lineberry |first=Tricia |access-date=16 April 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180625021522/http://articles.dailypress.com/1993-08-20/news/9308200268_1_mrs-banks-senior-choir-kiwanis-club/2 |archive-date=25 Junie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> }} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:O'Brien Joyner,Kitty}} [[Kategorie:Geboortes in 1916]] [[Kategorie:Sterftes in 1993]] [[Kategorie:Amerikaanse wetenskaplikes]] 2zas2folrz0wppg0e3gk7abfrn9y0dy 0 260983 2893962 2551972 2026-04-14T21:30:33Z Jcb 223 2893962 wikitext text/x-wiki '''Königrufen''' of '''Königsrufen''' ([[Afrikaans]]: "Roep die Koning"<ref name=Dummett9>Dummett, ''Twelve Tarot Games'', bl. 9</ref>) is 'n rondtegebaseerde [[kaartspeletjie]] vir vier mense van die [[Tarotkaarte|tarotfamilie]] wat in [[Oostenryk]] en [[Suid-Tirool]] gespeel word. Soos met ander streekgebonde tarotkaartspeletjies van dié familie noem spelers dit gewoonlik '''Tarock''' (die Duitse term vir tarotkaartspeletjies). Dit is die enigste weergawe van ''Tarock'' wat deur die hele Oostenryk gespeel word<ref>Vácha (2007), bl. 25</ref> en in 2011 was dit die gewildste kaartspel in Oostenryk naas Schnapsen en Rommé.<ref>Mayr and Sedlaczek (2001), bl. 7</ref> Teen 2015 het dit "die gunstelingkaartspel van Oostenrykers" geword.<ref>[https://kurier.at/freizeit/tarock-von-a-bis-z/158.301.611 ''Tarock von A bis Z''] at kurier.at. Besoek op 26 Julie 2018</ref> Dit is al beskryf as die interessantste tarotkaartspeletjie vir vier spelers,<ref>Bamberger (2001), bl. 60</ref> die "spel van konings", 'n speletjie wat intelligensie verg en as goeie "breinoefening". <ref>[https://salzburg.orf.at/news/stories/2822659/ ''Königrufen: Tarock spielen wieder populär''] by salzburg.orf.at. Besoek op 26 Julie 2018</ref> In vergelyking met ander kaartspeletjies mag Königrufen gespeel word met 'n wye reeks moontlike "kontrakte". Die naam van die spel kom van die praktyk in die basiese kontrak om 'n spesifieke [[Heer (speelkaart)|koning]] te noem om 'n spelmaat te kies, bekend as "die roep van 'n koning". In die meeste kontrakte vorm die vier spelers twee groepe – óf twee teen twee óf een teen drie – wat meeding om die meeste kaartpunte te wen. Volgens die reëls beskik die 54 kaarte oor 'n totale waarde van sewentig punte. Alhoewel die basiese reëls van Oostenrykse Königrufen soortgelyk is, het die kontrakaankondigings en bonusse en hul waardes 'n groot aantal variasies. Baie privaat groepe speel volgens hul eie huisreëls. Daarbenewens het meer algemeen aanvaarde reëls bygekom, alhoewel dit wesenlik verskil van streek tot streek. Dit maak Königrufen die ''Tarock''-speletjie met die meeste variasies.<ref>Dummett and McLeod (2004), Volume 2, bl. 576</ref> Gereelde toernooie word al sedert die 1990's gehou en sedert 2008 vind 'n jaarlikse Oostenrykse eindronde plaas.<ref name=TO>[https://tarockoesterreich.jimdo.com/tarock-österreich-finale/ ''Das Tarock-Österreich-Fianle''] by tarockoesterreich.jimdo.com. 12 Julie 2018</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Notas == {{vertaalvanaf | taalafk = en | il = Königrufen }} {{Normdata}} [[Kategorie:Kaartspeletjies]] j79lj4ugi0dvmer5b4srrdfbiyekk5g 0 265156 2893882 2019363 2026-04-14T15:49:32Z Jcb 223 2893882 wikitext text/x-wiki '''Kombinasieprosesse''' is die vorming van komposisiestrukture wat plaasvind wanneer komponentstrukture op verskillende wyses met mekaar kombineer en dit sluit in [[affiksering]], [[samestelling]], vloekwoordinlywing en [[Reduplikasie (taalkunde)|reduplikasie]].<ref name=":0">Van Huyssteen (2017:196-203)</ref> == Affiksering<ref>Van Huyssteen (2017:196)</ref> == Affiksering is die mees algemene proses van kombinasie en dit kan plaasvind deur [[Affiks|affikse]] (soos [[Voorvoegsel|prefikse]], [[Agtervoegsel|suffikse]] of [[sirkumfikse]]) aan 'n [[Stam (taalkunde)|stam]] (woord) aan te heg om sodoende afgeleide of geflekteerde vorme te skep. [[Verbuiging|Fleksie]] word wel nie as ʼn [[woordvormingsproses]] beskou nie, maar eerder as ʼn proses waardeur verskillende grammatikale woordvorme geskep word. Alhoewel fleksie nie as ʼn woordvormingsproses beskou word nie, vorm dit steeds komplekse komposisiestrukture en word daarom ingesluit. Supplesie is ʼn gespesialiseerde proses wat by fleksie onderskei kan word, en dit is die proses waardeur ʼn woord wat etimologies gesproke nie verband hou met die grondwoord nie, optree as hierdie woord se meervoud, verledetydsvorm, ensovoorts<ref>Van Huyssteen (2017:196)</ref>. ʼn Illustrasie van supplesie is byvoorbeeld beter en beste wat die komparatief- en superlatiefvorme van goed is. == Samestelling<ref name=":0" /> == 'n [[Samestelling]] is die woordvormingsproses waar 'n [[Gelede woorde|kompleks]] wat uit ten minste twee stamme (pret+park) of wortels (bio+skoop) bestaan, gevorm word. Dit kan ook gebeur dat een wortel met 'n vrye stam verbind, byvoorbeeld hidro+plaas. Die kompositum se twee stamme bestaan gewoonlik uit ʼn kern (die deel wat die hoofbetekenis en die woordsoort bepaal) en ʼn bepaler (die deel wat uitbrei op die betekenis van die kern). Die regterkantste deel van ʼn kompositum in Afrikaans is in die meeste gevalle die kern, byvoorbeeld in skoot+rekenaar is relenaar die kern omdat dit na ʼn soort rekenaar verwys. Die konsep van ʼn kern is ook noodsaaklik om onderskeid te tref tussen endosentriese en eksosentriese komposita. ʼn Endosentriese kompositum is ʼn kompositum waarvan die kern ingesluit is in die woord, soos in skoot+rekenaar is rekenaar die kern, daarom kan daar gesê word dat ʼn skootrekenaar ʼn soort rekenaar is. Om hierdie rede is ʼn skootrekenaar ʼn endosentriese kompositum. By gevalle waar die kern buite die woord geleë is, is dit ʼn eksosentriese kompositum. ʼn Rooi+kop is nie ʼn soort kop nie, maar wel ʼn persoon wat rooi hare het en daarom is dit ʼn eksosentriese kompositum, want die kern lê buite die kompositum. Daar bestaan vier hooftipes komposita, naamlik neweskikkende komposita, attribuutkomposita, apposisiekomposita en onderskikkende komposita. === Neweskikkende komposita<ref>Van Huyssteen (2017:198)</ref> === ʼn Neweskikkende kompositum is ʼn endosentriese of eksosentriese kompositum waarvan beide komponente gelyk gestel word om na ʼn enkele referent te verwys en beide komponente is die kern van die kompositum. Dit is daarom moontlik  om te sê dat Etienne Leroux (die referent) ʼn skrywer-boer was, want hy was terselfdertyd ʼn skrywer asook ʼn boer en daarom word beide die komponente in die neweskikkende kompositum gelyk gestel. === [[Attribuutkomposita]]<ref name=":1">Van Huyssteen (2017:199)</ref> === ʼn Attribuutkompositum se bepaler druk ʼn bepaalde kwaliteit van die kern uit en het dus ʼn adjektiwiese funksie en indien die bepaler ʼn naamwoord is, dan druk die naamwoord ʼn bepaalde kwaliteit uit, en nie iets konkreets nie. Voorbeelde is intensiewe vorme van adjektiewe (byvoorbeeld hond-s+ge-trou), waar die bepaler (hond) ʼn prototipiese eienskap ‘getrou’ het, wat ooreenstem met die kern (getrou). === [[Apposisiekomposita]]<ref name=":1" /> === In apposisiekomposita is daar ʼn komponent (die bepaler) wat ʼn kenmerk van die ander betrokke komponent (die kern) beskryf. Hierdie beskrywing vind plaas as gevolg van die bepaler, wat ʼn selfstandige naamwoord is, wat optree as ʼn eienskap en daarom is dit ook ʼn endosentriese kompositum. Omdat die bepaler in ʼn apposisiekompositum ʼn kenmerk aan die kern toeken, is dit in teenstelling met die attribuutkomposita, wat ʼn kwaliteit aan die kern toeken. Daar is verskeie naamwoord+naamwoord-komposita wat in hierdie kategorie val, byvoorbeeld treffer+liedjie (ʼn liedjie met die kenmerk treffer) en gunsteling+resep (ʼn resep met die kenmerk gunsteling). === Onderskikkende komposita<ref name=":2">Van Huyssteen (2017:200)</ref> === Onderskikkende komposita is eksosentriese of endosentriese komposita waarvan die kompositum se interpretasie bepaal word deur die moontlikheid om die inligtingsdele van die twee komponentstrukture met mekaar in assosiasie te bring. Die een komponent tree daarom op as ʼn agent, onderwerp, instrument, deel, plek, ensovoorts van die ander komponent, maar dit tree nooit op as ʼn eienskap nie. Daar kan onderskei word tussen vier tipes onderskikkende komposita, naamlik basiskomposita, verbum-neksuskomposita, frasekomposita en (neo)klassieke komposita. ==== Basiskomposita<ref name=":2" /> ==== In ʼn basiskompositum is die betrokke komponente gewoonlik basisvorm en die afleidings of gelfekteerde vorme nie. Endosentriese voorbeelde van basiskomposita sluit in kas+deur, stof+suig en stryk+plank. Eksosentriese voorbeelde sluit in maan+haar, boek+staaf en suip+lap. ==== Verbum-neksuskomposita<ref name=":2" /> ==== In die geval van verbum-neksuskomposita is die kern van die kompositum altyd ʼn gedebernaliseerde naamwoord of byvoeglike naamwoord wat van ʼn werkwoord af afgelei is (byvoorbeeld werker en bakker). Sakkeroller (wat nie ʼn tipe roller is nie) en trapsuutjies (wat nie ʼn tipe “suutjies” is nie, is voorbeelde van eksosentriese verbum-neksuskomposita. Voorbeelde van endosentriese verbum-neksuskomposita sluit in gras+sny-er, eet+stak-ing en groot+prat-er. ==== Frasekomposita<ref name=":3">Van Huyssteen (2019:201)</ref> ==== Frasekomposita beskik oor ʼn kern en/of ʼn bepaler wat ʼn woordgroep of frase (multiwoordeenheid) is, soos sout-en-peper-stel, waar “sout en peper” die multiwoordeenheid is, en doen-dit-self-boek, waar “doen dit self” die multiwoordeenheid is. ==== (Neo)klassieke komposita<ref name=":3" /> ==== In die geval van (neo)klassieke komposita bestaan die komposita uit ʼn kombinasie van ten minste een komponent van klassieke herkoms (byvoorbeeld Grieks of Latyns), wat met ʼn ander komponent verbind. Byvoorbeeld biblio+fiel, wat ʼn verbinding is met twee klassieke  wortels (daarom ʼn klassieke kompositum), en eko+diesel, wat ʼn verbinding is tussen ʼn klassieke woordelement en ʼn moderne woordelement (neo-klassieke kompositum). == Vloekwoordinlywing<ref name=":4">Van Huyssteen (2019:203)</ref> == Die proses van vloekwoordinlywing vind plaas wanneer ʼn bisillabiese, adjektiwiese vloekwoord in ʼn woord ingevoeg word. Die vloekwoord word gewoonlik voor die lettergreep wat die hoofklem dra ingevoeg en in die meeste gevalle word die morfologiese struktuur van die woord nie in ag geneem nie. Sodoende word ʼn nuutskepping gemaak wat die gevolg het dat dit as ʼn vloekwoord funksioneer, byvoorbeeld uit-flippen-stekend. == Reduplikasie<ref name=":4" /> == Reduplikasie vind plaas wanneer dieselfde woord herhaal word en in die proses gekombineer word om ʼn nuwe vorm met ʼn nuwe betekenis te vorm. Vergelyk byvoorbeeld lag, wat ʼn uitdrukking van vrolikheid is, met lag-lag wat “maklik” beteken. Daar word onderskeid getref tussen egte reduplikasies (soos gou-gou), eggowoordreduplikasies waar die tweede woord naastenby soos die eerste woord klink (woer-war), asook onomatopeïese reduplikasies (hoep-hoep). == Sien ook == * [[Morfologie (taalkunde)|Morfologie]] * [[Afleiding (taalkunde)|Afleiding]] * [[Stam (taalkunde)|Stam]] * [[Affiks|Affikse]] * [[Affiksering]] * [[Samestelling]] == Bronne == * Carstens, W.A.M. & Bosman, N., reds. 2017. Kontemporêre Afrikaanse Taalkunde. Pretoria: Van Schaik. * Van Huyssteen, G.B. 2017. Morfologie. (In Carstens, W.A.M., & Bosman,N. Kontemporêre Afrikaanse Taalkunde. Pretoria: Van Schaik Uitgewers. p. 177-206) == Verwysings == <references /> == Eksterne skakels == * https://glossary.sil.org/term/inflection * http://www.frathwiki.com/Morphology#Word-based_morphology [[Kategorie:Taalkunde]] pi9y4kxxulc3x3oy1o3dihzomzprwu2 0 272993 2893969 2445860 2026-04-14T21:32:42Z Jcb 223 2893969 wikitext text/x-wiki [[File:Bundesarchiv Bild 183-1987-1023-052, Berlin, 750-Jahr-Feier, Staatsakt, Honecker, Sanderling.jpg|duimnael|[[Erich Honecker]] en Kurt Sanderling tydens 'n konsert in [[1987]] ter herdenking van die 750ste bestaansjaar van Berlyn]] '''Kurt Sanderling''', ([[19 September]] [[1912]] – [[18 September]] [[2011]]) was 'n [[Duitsland|Duitse]] [[dirigent]]. ==Vroeë lewe en loopbaan== Sanderling is in Arys, [[Pruise]], [[Duitse Ryk]] (nou Orzysz, [[Pole]]) gebore. Sy ouers was [[Jode|Joods]]. Sy vroeë werk by die Deutsche Oper Berlin waar hy gedien het as direkteur van repetisies vir [[Wilhelm Furtwängler]] en Erich Kleiber is egter kortgeknip toe die regering van die [[Nasionaal-Sosialistiese Duitse Arbeidersparty|NSDAP]] hom van sy pos verwyder het omdat hy Joods was.<ref name="Grimes">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2011/09/20/arts/music/kurt-sanderling-eastern-bloc-conductor-dies-at-98.html |title=Kurt Sanderling, Eastern Bloc Conductor, Dies at 98 |work=New York Times |author=William Grimes |date=20 September 2011 |access-date=27 Augustus 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190905114747/https://www.nytimes.com/2011/09/20/arts/music/kurt-sanderling-eastern-bloc-conductor-dies-at-98.html |archive-date=5 September 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hy het toe in 1936 na die [[Sowjetunie]] uitgewyk waar hy met die [[Moskou Radio-simfonieorkes]] gewerk het. Hy het in 1939 [[dirigent]] van die Kharkiv (nou Kharkov) Filharmoniese Orkes geword.<ref name="Nice">{{cite news |url=https://www.theguardian.com/music/2011/sep/18/kurt-sanderling-obituary |title=Kurt Sanderling obituary |work=The Guardian |author=David Nice |date=18 September 2011 |access-date=27 Augustus 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190905114029/https://www.theguardian.com/music/2011/sep/18/kurt-sanderling-obituary |archive-date=5 September 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hy het gedurende die beleg van [[Leningrad]] in [[Novosibirsk]], Siberië, gewerk.<ref>{{cite news | url=http://articles.latimes.com/2011/sep/19/local/la-me-kurt-sanderling-20110919 | title=Conductor thrived behind Iron Curtain | work=Los Angeles Times | author=Mary Rourke | date=2011-09-19 | accessdate=2015-08-27}}</ref> Sanderling was van 1942 tot 1960 saam met [[Jefgeni Mrawinski]] gesamentlike hoofdirigent van die [[Leningrad Filharmoniese Orkes]]. Hy het om en by 1942-1943 die eerste keer met [[Dmitri Sjostakowitsj]] kennis gemaak, welke die begin was van hul professionele werksverhouding en persoonlike vriendskap.<ref name="Grimes" /><ref name="Nice" /> ==Latere lewe en loopbaan== Sanderling het in 1960 na [[Oos-Duitsland]] teruggekeer ten einde die hoofdirigentskap van die Berlyn Simfonieorkes op te neem. Hy sou tot 1977 daar bly. Hy was ook van 1964 tot 1967 hoofdirigent van die Dresden Staatskapelle. Hy het in 1970 sy Britse buiging gemaak. Sy eerste verskyning as gasdirigent saam met die ''Philharmonia Orchestra'' was in 1972 as plaasvervanger vir [[Otto Klemperer]]. Hulle werksverhouding het verder ontwikkel na 'n reeks uitvoerings in Januarie 1980 van die volledige simfonieë van [[Ludwig van Beethoven|Beethoven]] by Wembley, en 'n daaropvolgende kommersiële opname van die Beethoven simfonieë vir [[EMI]]. Die ''Philharmonia'' het Sanderling in 1996 as die orkes se Emeritus Dirigent aangestel.<ref name="Nice"/> Hy was ook Emeritus Dirigent van die [[Madrid Simfonieorkes]].<ref>{{cite web |title=Director Honorífico |url=http://www.osm.es/es/OSM/Orquesta_Director_Honorifico.aspx |publisher=Madrid Symphony Orchestra |access-date=17 Augustus 2009 |language=es |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306164704/http://osm.es/es/osm/orquesta_director_honorifico.aspx |archive-date=6 Maart 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Hy het gereeld in die VSA as gasdirigent opgetree saam met die [[Los Angeles Filharmoniese Orkes]].<ref name="Fleming">{{cite news |url=http://www.sptimes.com/2003/09/21/Floridian/Off_the_record__one_o.shtml |title=Off the record, one of the masters |work=St Petersburg Times |author=John Fleming |date=21 September 2003 |access-date=27 Augustus 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304212251/http://www.sptimes.com/2003/09/21/Floridian/Off_the_record__one_o.shtml |archive-date=4 Maart 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Sanderling het in Mei 2002 sy uittrede aangekondig.<ref name="Fleming"/> Sanderling was in September 2002 aangestel as 'n kommandeur van die orde van die Britse ryk, en die Ernst Reuter Gedenkplaat van Berlyn is ook aan hom toegeken.<ref name="Telegraph">{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/culture-obituaries/music-obituaries/8775201/Kurt-Sanderling.html |title=Kurt Sanderling |work=Telegraph |date=19 September 2011 |access-date=27 Augustus 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190721165414/https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/culture-obituaries/music-obituaries/8775201/Kurt-Sanderling.html |archive-date=21 Julie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Bykomend tot sy ''Philharmonia Beethoven simfoniese siklus'', sluit sy kommersiële opnames die Beethoven klavierconcertos saam met die pianis [[Mitsuko Uchida]] in;<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/music/2002/dec/21/classicalmusicandopera.artsfeatures |title=Fingers on the pulse |work=The Guardian |author=Nicholas Wroe |date=20 Desember 2002 |access-date=27 Augustus 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190905114026/https://www.theguardian.com/music/2002/dec/21/classicalmusicandopera.artsfeatures |archive-date=5 September 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Nos. 3, 4 saam met die [[Koninklike Concertgebouw-orkes]] en Nos. 1, 2 en 5 saam met die [[Beiere Radio-simfonieorkes]]. Hy was een van die eerste dirigente om ''Deryck Cooke'' se voltooiing van [[Gustav Mahler]] se 10de Simfonie uit te voer en op te neem, welke sy vriend Berthold Goldschmidt die eerste uitvoering van gegee het. ==Sterfte en familie== Sanderling het op 18 September 2011 in Berlyn beswyk, te wete een dag voor sy 99ste verjaardag.<ref name="lefigaro_20110918">[http://www.lefigaro.fr/flash-actu/2011/09/18/97001-20110918FILWWW00142-mort-du-chef-d-orchestre-kurt-sanderling.php Mort du chef d'orchestre Kurt Sanderling - Lefigaro.fr ([[Frans]]), 18 September 2011]</ref><ref name="yomiuri_20110918">[http://www.yomiuri.co.jp/national/culture/news/20110918-OYT1T00642.htm YOMIURI ONLINE (Japannees), 18 September 2011]</ref><ref name="berlinonline_20110919">{{cite news|url=http://www.berlinonline.de/berliner-zeitung/archiv/.bin/dump.fcgi/2011/0919/feuilleton/0010/index.html |newspaper=Berliner Zeitung |title=Andere machten Geschichte, er machte Musik |author=Peter Uehling|accessdate=2011-09-21}}" gestorben, am Sonnabend, zwei Tage vor seinem 99. Geburtstag" ([[Duits]]), 21 September 2011</ref> Hy was twee keer getroud. Sy eerste troue met Nina Bobath het in 1941 plaasgevind, waaruit 'n seun, Thomas Sanderling, gebore is, wie ook 'n dirigent sou word. Sy eerste huwelik het in die skeihof geëindig na sy terugkeer na Oos-Duitsland. Sy tweede vrou was Barbara Wagner, 'n dubbelbasspeelster in die Berlyn Simfonieorkes. Hulle is in 1963 getroud,<ref name="Telegraph"/> en hulle huwelik het twee seuns voortgebring, die dirigent Stefan Sanderling, en die tjellis/dirigent Michael Sanderling. Hy word oorleef deur sy tweede vrou en sy drie seuns.<ref name="Nice"/> == Diskografie == * [[Ludwig van Beethoven|Beethoven]], Simfonieë 1–9, [[Philharmonia Orkes]], 1981. * Beethoven, Simfonie Nr. 6 ''Pastorale'', WDR Sinfonieorchester Köln, 1985. * Beethoven, Klavierconcertos 4, 5, [[Emil Gilels]], [[Sint Petersburg Filharmoniese Orkes|Leningrad Filharmoniese Orkes]], 1957. * Beethoven, Konserte vir Klavier en Orkes 1–5, [[Mitsuko Uchida]], [[Beierse Radio Simfonieorkes]], 1996–1999. * [[Alexander Borodin|Borodin]], Simfonie Nr. 2 op. 5, Sächsische Staatskapelle Dresden, 1963. * [[Johannes Brahms|Brahms]], Simfonieë 1–4, Sächsische Staatskapelle Dresden, 1971/72. * Brahms, Simfonieë 1–4, Berlyn Simfonieorkes. * Brahms, Konsert vir Klavier en Orkes Nr. 1 op. 15, [[Hélène Grimaud]], Staatskapelle Berlin, 1997. * Brahms, Konsert vir Viool, Tjello en Orkes op. 102, Thomas Zehetmair, WDR Sinfonieorchester Köln, 1985. * [[Anton Bruckner|Bruckner]], Simfonie Nr. 3, [[Gewandhaus Simfonieorkes]] Leipzig, 1965. * Bruckner, Simfonie Nr. 3, [[BBC]] ''Northern Symphony Orchestra'', 1978. * Bruckner, Simfonie Nr. 4, [[Beierse Radio Simfonieorkes]], 1994. * Bruckner, Simfonie Nr. 7, [[Stuttgart Radio-simfonieorkes]], 1999. * [[Gustav Mahler|Mahler]], Simfonie Nr. 4 G-Dur, Felicity Lott, ''BBC Northern Symphony Orchestra'', 1978. * Mahler, Simfonie Nr. 9, Berlyn Simfonieorkes, 1981. * Mahler, Simfonie Nr. 9, [[BBC]] ''Northern Symphony Orchestra'', 1982. * Mahler, Simfonie Nr. 9, ''[[Philharmonia Orkes]]'', 1992. * Mahler, Simfonie Nr. 10, Berlyn Simfonieorkes, 1981. * Mahler, Das Lied von der Erde, Birgit Finnilä, Peter Schreier, Berlyn Simfonieorkes, 1985. * [[Sergei Rachmaninoff|Rachmaninoff]], Simfonie Nr. 1 op. 13, [[Leningrad Filharmoniese Orkes]], 1959. * Rachmaninoff, Simfonie Nr. 2 e-moll op. 27, [[Leningrad Filharmoniese Orkes]], 1956. * Rachmaninoff, Simfonie Nr. 2 e-moll op. 27, [[Leningrad Filharmoniese Orkes]], 1989. * Rachmaninoff, Klavierconcertos 1, 2, [[Sviatoslav Richter]], [[Leningrad Filharmoniese Orkes]], 1945. * Rachmaninoff, Klavierconcertos 1–4, Peter Rösel, Berlyn Simfonieorkes, 1982/81, 1990. * [[Dmitri Sjostakowitsj]], Simfonie Nr. 1 f-moll op. 10, Berlyn Simfonieorkes, 1983. * Sjostakowitsj Simfonie Nr. 5 op. 46, Berlyn Simfonieorkes, 1984. * Sjostakowitsj Simfonie Nr. 6 op. 54, Berlyn Simfonieorkes, 1979. * Sjostakowitsj Simfonie Nr. 8 op. 65, Berlyn Simfonieorkes, 1977. * Sjostakowitsj Simfonie Nr. 10 op. 93, Berlyn Simfonieorkes, 1978. * Sjostakowitsj Simfonie Nr. 15 op. 141, Berlyn Simfonieorkes, 1979. * [[Franz Schubert]], Simfonie Nr. 8 ''Die Onvolledige'', [[BBC]] ''Northern Symphony Orchestra'', 1978. * [[Jean Sibelius|Sibelius]], Simfonieë 1–7, Berlyn Simfonieorkes, 1977, 1975, 1971, 1979, 1972, 1976, 1979. * Sibelius, Finlandia op. 26 Nr. 7, Berlyn Simfonieorkes, 1972. * [[Pjotr Tsjaikofski|Tsjaikofski]], Simfonie Nr. 4 op. 36, [[Sint Petersburg Filharmoniese Orkes|Leningrad Filharmoniese Orkes]], 1956. * Tsjaikofski, Simfonie Nr. 4 f-moll op. 36, Berlyn Simfonieorkes, 1978. * Tsjaikofski, Simfonie Nr. 5 e-moll op. 64, Berlyn Simfonieorkes, 1979. * Tsjaikofski, Simfonie Nr. 6 h-moll op. 74, Berlyn Simfonieorkes, 1979. * Tsjaikofski, Capriccio Italien op. 45, Tokio Metropolitaanse Simfonieorkes, 1983. ==Publikasies== *2002: Kurt Sanderling & Ulrich Roloff-Momin: ''Andere machen Geschichte, ich machte Musik.'' Parthas, [[Berlyn]] 2002, 431 bls., ill., discographie, {{ISBN|3-932529-35-9}}, (Biografie; in [[Duits]]) ===Rolprente=== * ''Seine Liebe zu Brahms. Kurt Sanderling unterrichtet die 4. Sinfonie.'' (saam met die Radio-Sinfonieorchester Stuttgart van die SWR) * ''Documentation'', 60 Min., 'n rolprent deur Norbert Beilharz, eerste uitsending: 2. November 2003, [http://www.swr.de/swr2/faszination-musik/tv/archiv/2007/09/30/beitrag.html Inhaltsangabe]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} des SWR ([[Duits]]) ==Verwysings== {{Reflist|1}} ==Eksterne skakels== *{{cite web | author=Erik Eriksson | title=Kurt Sanderling Biography | url={{Allmusic|class=artist|id=q50577|pure_url=yes}} | publisher=All Music | date= | accessdate=22 September 2007}} *{{cite news | author=John Fleming | title=Tearing down the walls | url=http://www.sptimes.com/2003/09/21/Floridian/Tearing_down_the_walls.shtml | work=St. Petersburg Times | date=21 September 2003 | accessdate=22 September 2007}} *{{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20091026134132/http://geocities.com/Vienna/Studio/2891/sanderling-dis.htm |date=26 October 2009 |title=Discography }} {{s-start}} {{s-culture}} {{succession box | title=[[Konzerthausorchester Berlin|Hoofdirigent, Konzerthausorchester Berlin]] | before=Hermann Hildebrandt | years=1960–1977 | after=[[Günther Herbig]]}} {{S-end}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Sanderling, Kurt}} [[Kategorie:Geboortes in 1912]] [[Kategorie:Sterftes in 2011]] [[Kategorie:Duitse dirigente]] onw5lksyapu6x03zy4998290xnx1hfq 0 273140 2893965 2838655 2026-04-14T21:31:15Z Jcb 223 2893965 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} [[Lêer:Codex Manesse Konrad von Würzburg.jpg|duimnael|250px|Portret van Konrad von Würzburg van die Kodeks Manesse (folio 383r).]] '''Konrad von Würzburg''' (gebore op c. [[1225]], [[Würzburg]]; sterf op [[31 Augustus]] [[1287]], [[Basel]], [[Switserland]] was ‘n [[Middelhoogduits]]e [[digter]] wat gedurende die verval van die era van ridderlikheid gepoog het om die ideale van die Hoflike bestaan te onderhou. Hy was van nederige afkoms, en het ‘n opeenvolging van beskermhere as professionele digter gedien. Hy het hom uiteindelik in [[Basel]] gevestig. Sy werke strek van liefdeslirieke en kort didaktiese gedigte (''Sprüche'') tot volskaalse epiese werke soos ''Partonopier und Meliur'' (Oor die Feetjie liefdestema) en ''Der Trojanerkrieg'' (Die Trojaanse Oorlog), welke ‘n relaas van die [[Trojaanse Oorlog|Trojaanse oorlog]] is. Hy is op sy beste in sy korter gedigte, die sekulêre romanse ''Engelhart'', ''Dasz Herzmaere'' (Die Hart se Getye), en ''Kaiser Otte mit dem Barte'' (Keiser Otto met die [[Baard]]), en die godsdienstige legendes ''Silvester'', ''Alexius'', en ''Pantaleon''. Konrad se oorspronklikheid is een van vorm eerder as van inhoud. Hy het [[Gottfried von Strassburg]], een van die meesters van die epiese Hoflike styl, as sy model geneem, en Gottfried se gestileerde tegnieke dikwels byna tot op die punt van oordrywing ontwikkel. In een van sy [[gedig]]te rym elke enkele [[lettergreep]] byvoorbeeld. Die ingewikkeldheid en eksplisiet-[[didaktiek|didaktiese]] karakter van sy poësie het aan hom die agting van sy tydgenote verleen. ‘n Eeu later het die opkomende generasie van artieste-digters wat as die [[Meistersingers]] bekend gestaan het vir Konrad as een van die “twaalf ou meesters” van [[Middeleeue|middeleeuse]] [[poësie]] geëer en hulle daarop beroep dat hulle die geestelike opvolgers daarvan was.<ref> "Konrad von Würzburg." Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Ultimate Reference Suite. Chicago: Encyclopædia Britannica, 2012.</ref> == Werke == * ''Die goldene Schmiede'' * ''Der Welt Lohn'' * ''Silvester'' * ''Alexius'' * ''Partonopier und Meliur'' (''beruhend auf dem altfranzösischen Roman Partonopeus de Haus Blois''; [[Afrikaans]]: gebaseer op die ou [[Frankryk|Franse]] roman Partonopeus van Huis Blois)<ref>Horst Brunner: ''Konrad von Würzburg.'' In: ''Die deutsche Literatur des Mittelalters. [[Verfasserlexikon]] (VL)''. Herausgegeben von [[Kurt Ruh]] und anderen, 2. Auflage Berlin/ New York 1985, Band V, Sp. 272–304; hier: S. Sp. 295–297.</ref> * ''Engelhard (Roman)'' (''nur in einem Druck von 1573 überliefert, davon vier Exemplare erhalten'', Afrikaans: slegs in 'n druk van 1573 uitgegee, waarvan vier eksemplare bewaar is) * ''Pantaleon'' * ''Klage der Kunst'' * ''Konrad Axspitz''<ref>Verlesen aus ''aspis, ein wurm geheizem''. Vgl. ''[[Verfasserlexikon]].'' Band I, Sp. 574 f.</ref> * ''Herzmäre'' * ''Trojanerkrieg'' (''einmalige Kombination der Argonautensage mit der homerischen Sage vom Trojanischen Krieg, unvollendet''; Afrikaans: eenmalige en unieke kombinasie van die Argonauts-sage met die Homeriese sage van die Trojaanse Oorlog, onvolledig ) * ''Turnier von Nantes'' (früher als ''Turnier von Nantheiz'', galt lange Zeit als erstes Beispiel für umfangreiche [[Wappendichtung]], wird heute eher als politischer Lobpreis angesehen; Afrikaans: Vroeër as ''Nantheiz se Toernooi'' voltooi, wat lank reeds as die eerste voorbeeld van omvangryke [[Wappendichtung]] beskou word. Die werk word vandag as blote politieke lofprysing beskou.) * ''Heinrich von Kempten'' (früher als ''Otte mit dem Barte''; Afrikaans: vroeër as ''Otte mit dem Barte'') * ''Der Schwanritter'' * ''Die Halbe Birne'' (Autorenschaft Konrads umstritten; Afrikaans: Konrad se outeurskap hiervan is omstrede) ==Verwysings== {{Verwysings}} == Notas == {{vertaalvanaf | taalafk = en | il = Konrad_von_W%C3%BCrzburg }} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Würzburg, Konrad von }} [[Kategorie:Geboortes in 1225]] [[Kategorie:Sterftes in 1287]] [[Kategorie:Duitse digters]] jz0ubejivrocjerd0kptsqry98wzj3p 0 282458 2893825 2597104 2026-04-14T12:58:20Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893825 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Universiteit |naam = Azerbeidjanse Staatsuniversiteit vir Ekonomiese Studies |plaaslike naam = Azerbeidjanse Staatsuniversiteit van Ekonomie |latynse_naam = |leuse = |gestig = 1930 |tipe = Openbare universiteit |befondsing = |personeel = |fakulteit = 20 fakulteite |president = |provoos = |rektor = Prof. Adalat Muradov |kanselier = |vise_kanselier = |dekaan = |studentetal = 12,000 |voorgraads = |nagraads = |doktoraal = |stad = [[Bakoe]] |land = [[Azerbeidjan]] |kleure = |gelukbringer = |bynaam = |affiliasies = |webwerf = [http://www.unec.edu.az/ www.unec.edu.az] }} [[Beeld:Azerbaijan State Economic University main building.jpg|300px|duimnael|Gebou van die Azerbeidjanse Staatsuniversiteit vir Ekonomiese Studies in Istiglaliyyatstraat]] Die '''Azerbeidjanse Staatsuniversiteit vir Ekonomiese Studies ''' ([[Azerbeidjans]]: Azərbaycan Dövlət İqtisad Universiteti ('''ADIU''') ) is 'n openbare [[universiteit]] wat in [[Bakoe]], [[Azerbeidjan]] geleë is. Die universiteit is in [[1930]] gestig en is een van die grootste opvoedkundige instellings van die Suid-Kaukasiese streek. Die universiteit beskik oor 14 fakulteite waar 16,000 studente opleiding ontvang. Dit bied [[meestersgraad]]programme in 57 spesialiteite aan, met meer as 1,000 dosente, waaronder 62 professore en 344 doktore, onder wie aktiewe lede van die Azerbeidzjanse Nasionale Akademie vir Wetenskappe, die New York Akademie vir Wetenskappe, wenners van staatstoekennings, vereerde dosente en wetenskaplikes. Die universiteit is 'n volwaardige lid van die Europese-universiteitsvereniging, Federasie van Universiteite van die [[Islam]]itiese Wêreld, die Universiteitsraad van die Organisasie vir Samewerking tussen State van die Swart See, en die Eurasiese Vereniging van Universiteite. Daar is ook 650 voor- en nagraadse studente uit tien lande van oor die wêreld wat aan die universiteit onderrig ontvang. In 2007 is 'n Biblioteek- en Inligtingsentrum en 'n studentloopbaansentrum by die universiteit geopen. 'n Nuwe opvoedkundige gebou bestaande uit sewe verdiepings wat aan die hoogste internasionale standaarde voldoen is ook geopen. Die universiteit staan tans onder voorsitterskap van die [[rektor]], professor Adalat Muradov en vyf ander viserektore.<ref>{{cite web |url=http://unec.edu.az/en/idareetme11/rektor/ |title=UNEC — RECTOR |website=unec.edu.az |access-date=28 November 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191128230608/http://unec.edu.az/en/idareetme11/rektor/ |archive-date=28 November 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref><ref>{{cite web |url=http://unec.edu.az/en/idareetme11/rectorate/ |title=UNEC — RECTORATE |website=unec.edu.az |access-date=28 November 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191022034804/http://unec.edu.az/en/idareetme11/rectorate/ |archive-date=22 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> == Eredoktore == * H.E Mr. Heydar Aliyev, voormalige president en nasionale leier van die [[Azerbeidjan|Azerbeidjanse Republiek]] * H.E Mrs. Suzanne Mubarak, voormalige presidentsvrou van [[Egipte|Arabiese Republiek van Egipte]] * Dr. Ismail Serageldin, direkteur van die Bibliotheca Alexandrina * H.E Mr. Konstantinos Stephanopoulos, voormalige President van [[Griekeland]] * Joseph Stiglitz, Nobelpryswenner * Erik Stark M, Nobelprys wenner in Ekonomie, professor aan [[Harvard-universiteit]] * Finn Erlinq Kidland, Nobelprys wenner in Ekonomie, professor aan die Carnegie-Mellon-universiteit, [[Noorweë]] * Christopher A. Pissarides, Nobelprys wenner in Ekonomie, programdirekteur aan die Londense Skool vir Ekonomiese Studies * Robert Mandell, professor aan Columbia-universiteit – VSA, Nobelprys wenner<ref name=unec>{{cite web |url=http://unec.edu.az/en/university/honorary-doctors/ |title=UNEC — HONORARY DOCTORATES |website=unec.edu.az |access-date=1 Desember 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191003032147/http://unec.edu.az/en/university/honorary-doctors/ |archive-date= 3 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> * Roger Myerson, Nobelprys wenner in Ekonomie, professor aan Arizona-universiteit (VSA) * Kenneth Arrow, Nobelprys wenner in Ekonomie, professor aan Harvard-universiteit (VSA), stigter van die Skool vir Ekonomiese Studies<ref name=unec /> == Bekende graduandi == * Ismat Abbasov, Vise [[eerste minister]] van die [[Azerbeidjan|Azerbeidjanse Republiek]] * Avaz Alakbarov, voormalige Minister van Finansies van die [[Azerbeidjan|Azerbeidjanse Republiek]] * Fizuli Alakbarov, voormalige Minister van Arbeid en Maatskaplike beskerming van Azerbeidjan * Azer Amiraslanov, die hoof van die Departement vir Landbou beleid van die Presidensiële Administrasie van Azerbeidjan * Heydar Asadov, Minister van Landou van Azerbeidjan * Rufat Aslanli * Nazim Ibrahimov * Telman Ismailov * Karam Hasanov * Mikayil Jabbarov, Minister van Opvoeding van Azerbeidjan * Eldar Mahmudov, voormalige Minister vir Sekuriteit van die Azerbeidjanse Republiek * Fazil Mammadov, Minister van Belasting van die Azerbeidjanse Republiek * Ali Masimov, voormalige waarnemende [[eerste minister]] van die Azerbeidjanse Republiek * Salim Muslumov, Minister van Arbeid en Maatskaplike beskerming * Shahin Mustafayev, Minister van Ekonomie en Industrie van die Azerbeidjanse Republiek * Elman Rustamov, voorsitter van die Bestuursraad van die Sentrale Bank van Azerbeidjan * Aris Hüseynov, Ekonoom-Rekenkundige van die BCC Groep van Maatskappye == Interessante feite == === Ali and Nino === Kurban Said se roman ''Ali and Nino'' begin in 'n klaskamer in 'n gebou van die Universiteit vir Ekonomiese Studies in [[Bakoe]]. Ali Khan, die [[protagonis]], neem sy finale eksamens in die gebou wat geleë is in een van [[Bakoe]] se mees luisterryke strate - Onafhanklikheidstraat (Istiglaliyyat) alhoewel dit ten tyde van die skryf van die roman bekend gestaan het as Nikolaistraat (vernoem na die [[Rusland|Russiese]] tsaar [[Nikolaas II van Rusland|Nikolaas II]]). Nino se skool, nou Openbare Skool No. 132, is oorkant die straat geleë. Interessantheidshalwe het beide Yusif Vazir Chamanzaminli (1887-1943),<ref>101 Reasons Why Yusif Vazir Chamanzaminli is the Core Author of Ali and Nino, in [http://azer.com/aiweb/categories/magazine/ai152_folder/152_index_eng.html Azerbaijan International, Vol. 15:2-4] (2011), pp. 262-333.</ref> en Essad Bey/Lev Nussimbaum (1905-1942) hierdie skool bygewoon. Vazirov het die Baku Realni Hoërskool bygewoon (nadat hy aan die begin van 1906 oorgeplaas is as 'n vlugteling vanaf Shusha) en in 1909 gegradueer. Lev Nussimbaum het die Gimnasium No. 2 vir mans bygewoon wat op daardie stadium (1914-1920) binne Baku Realni geleë was. Hoewel Nussimbaum dikwels as gevolg van siekte en politiese onluste afwesig was, was hy vanaf die pre-primêre fase tot die begin van Graad 4 ingeskryf - toe hy die [[Bolsjewis|Bolsjewistiese]] oorname (1920) van die Bakoe-regering ontvlug het. Hierdie skool het klasse aangebied tot Graad 8. Dit wil voorkom uit dokumente asof Nussimbaum sy [[Azerbeidjans]]e klas in 1919 gedruip het, wat ook die enigste rekords is wat aandui dat hy ingeskryf het vir klasse in [[Azerbeidjans]].<ref>Azerbaijan Republic State History Archives: Fund 392, List 1, Case 470, Page 13. Photo of Lev Nussimbaum's grade report is published in "Secrets in the Archives: Lev Nussimbaum's Early School Record in Baku," in Azerbaijan International, Vol. 15:2-4 (2011), p. 153. Available in [http://azer.com/aiweb/categories/magazine/ai152_folder/152_index_eng.html Engels] of [http://azer.com/aiweb/categories/magazine/ai152_folder/152_index_az.html Azeri].</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [https://web.archive.org/web/20071020025208/http://www./ Azerbeidjan Staatsuniversiteit vir Ekonomiese Studies] {{Normdata}} [[Kategorie:Azerbeidjanse universiteite]] [[Kategorie:Geboue en strukture in Bakoe]] 6jai8nd64uggknfoe997tdu0pj2yaef 0 282486 2893880 2695885 2026-04-14T15:49:01Z Jcb 223 2893880 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting |amptelike_naam=Kleine Kuppe |ander_naam= |inheemse_naam= |nedersetting_tipe=Voorstad |bynaam= |slagspreuk= |translit_taal1= |translit_taal1_tipe= |translit_taal1_inligting= |translit_taal2= |translit_taal2_tipe= |translit_taal2_inligting= |beeld_stadsilhoeët=Kuppe.jpg |beeldgrootte=250px |beeldbyskrif=Kleine Kuppe Uitbreiding 1 |beeld_vlag= |vlaggrootte= |vlagskakel= |beeld_seël= |seëlskakel= |seëlgrootte= |beeld_skild= |skildskakel= |skildgrootte= |beeld_leë_embleem= |leë_embleemtipe= |leë_embleemgrootte= |leë_embleemskakel= |beeld_kaart= |kaartgrootte= |kaartbyskrif= |beeld_kaart1= |kaartgrootte1= |kaartbyskrif1= |beeld_punt_kaart= |puntkaartgrootte= |puntkaartbyskrif= |punt-x= |punt-y= |duimdrukkerkaart=Namibië |duimdrukkeretiketposisie=bokant |duimdrukkerkaartgrootte= |duimdrukkerkaartbyskrif= |onderafdelingtipe=[[Land]] |onderafdelingnaam={{vlag|Namibië}} |onderafdelingtipe1=[[Streke van Namibië|Streek]] |onderafdelingtipe2=Stad |onderafdelingtipe3=Kiesafdeling |onderafdelingtipe4= |onderafdelingnaam1=[[Khomas]] |onderafdelingnaam2=[[Windhoek]] |onderafdelingnaam3=Windhoek-Wes |onderafdelingnaam4= |regeringvoetnotas= |regeringstipe= |leiertitel= |leiernaam= |leiertitel1= |leiertitel2= |leiertitel3= |leiertitel4= |leiernaam1= |leiernaam2= |leiernaam3= |leiernaam4= |stigtingstitel=Stigting |stigtingsdatum=1980's |stigtingstitel2= |stigtingsdatum2= |stigtingstitel3= |stigtingsdatum3= |eenheidvoorkeur= |oppervlakvoetnotas= |oppervlakgroottes= |oppervlak_totaal_km2= |oppervlak_land_km2= |oppervlak_water_km2= |oppervlak_totaal_myl2= |oppervlak_land_myl2= |oppervlak_water_myl2= |oppervlak_water_persent= |oppervlak_stedelik_km2= |oppervlak_stedelik_myl2= |oppervlak_metro_km2= |oppervlak_metro_myl2= |oppervlak_leeg1_titel= |oppervlak_leeg1_km2l= |oppervlak_leeg1_myl2= |oppervlak_leeg2_titel= |oppervlak_leeg2_km2l= |oppervlak_leeg2_myl2= |hoogtevoetnotas= |hoogte_m= |hoogte_voet= |koördinaattipe= |koördinate = {{Koördinate|22|37|16|S|17|06|03|O|aansig=inlyn,titel}} |bevolking_soos_op= |bevolkingnotas= |bevolking_totaal= |bevolkingsdigtheid_km2= |bevolkingsdigtheid_myl2= |bevolking_metro= |bevolkingsdigtheid_metro_km2= |bevolkingsdigtheid_metro_myl2= |bevolking_stedelik= |bevolkingsdigtheid_stedelik_km2= |bevolkingsdigtheid_stedelik_myl2= |bevolking_leeg1_titel= |bevolking_leeg1= |bevolkingsdigtheid_leeg1_km2= |bevolkingsdigtheid_leeg1_myl2= |bevolking_leeg2_titel= |bevolking_leeg2= |bevolkingsdigtheid_leeg2_km2= |bevolkingsdigtheid_leeg2_myl2= |bevolkingnota= |tydsone= |utcafset= |tydsone_DST= |uctafset_DST= |poskodetipe= |poskode= |skakelkode=61 |leë_naam= |leë_inligting= |leë1_naam= |leë1_inligting= |leë2_naam= |leë2_inligting= |leë3_naam= |leë3_inligting= |voetnotas= |webwerf= }} '''Kleine Kuppe''' ([[Afrikaans]]: ''Klein Heuwel'') is 'n woongebied wat in die suide van [[Windhoek]], die hoofstad van [[Namibië]], geleë is.<ref>[http://www.wikimapia.org/#lat=-22.621111&lon=17.100833&z=19&l=0&m=b Kleine Kuppe Map]</ref> Kleine Kuppe is 'n middelklasbuurt wat begrens word deur die buurte [[Olympia, Windhoek|Olympia]] in die noorde en ''Cimbebasia'' in die weste. Die [[Engels]]medium privaatskool ''Windhoek Gymnasium'' (deel van Curro) het 'n kampus in Kleine Kuppe.<ref>{{Cite web |url=http://www.windhoekgymnasium.com/school-facilities/kleine-kuppe-campus |title=www.windhoekgymnasium.com |access-date= 5 Desember 2019 |archive-date=22 September 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100922072253/http://www.windhoekgymnasium.com/school-facilities/kleine-kuppe-campus |url-status=dead }}</ref> == Natuurlike en Ontspanningsfasiliteite == [[Lêer:Karte Vorstadt Windhoek-Kleine Kuppe.png|duimnael|links|Kleine Kuppe (geel) in Windhoek (donkergrys)]] Daar is 'n 1&nbsp;km staproete in Kleine Kuppe wat in Okandekastraat begin,<ref>{{Cite web |url=http://www.visitwindhoek.net/menu-seedo/menu-nature/menu-walkingtrails |title=www.visitwindhoek.net |access-date= 5 Desember 2019 |archive-date=15 Mei 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100515155818/http://www.visitwindhoek.net/menu-seedo/menu-nature/menu-walkingtrails |url-status=dead }}</ref> sowel as die Haven-dieretuin.<ref>{{Cite web |url=http://visitwindhoek.net/menu-seedo/menu-nature/menu-haven |title=www.visitwindhoek.net Haven Zoological Park |access-date= 5 Desember 2019 |archive-date=14 Mei 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100514005810/http://visitwindhoek.net/menu-seedo/menu-nature/menu-haven |url-status=dead }}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Saadjie}} {{vertaalvanaf | taalafk = en | il = Kleine_Kuppe }} {{Voorstede van Windhoek}} {{Normdata}} [[Kategorie:Voorstede van Windhoek]] avuz4ngwv3stci821qahxj68sj5mgv3 0 286370 2893875 2558622 2026-04-14T15:45:53Z Jcb 223 2893875 wikitext text/x-wiki Die '''Kanon van die Nederlandse letterkunde''' is in [[2002]] deur die lede van die ''[[Maatschappij der Nederlandse Letterkunde]]'' omskryf. Die kanon omvat volgens die stemmers sowat 100 van die klassiekste letterkundige skrywers en die 125 klassiekste letterkundige werke uit die Nederlandse taalgebied. Die volgorde en samestelling in albei onderdele van die kanon het tot stand gekom op basis van die stemme wat uitgebring is. Op 1 Julie 2015 sien 'n nuwe '''Canon van de Vlaams-Nederlandse literatuur''' (ook: ''De canon van de Nederlandse Literatuur vanuit Vlaams perspectief'') met 51 titels die lig, waarin baie aandag bestee word aan die Vlaamse letterkundige erfgoed. Die lys is saamgestel in opdrag van die ''Koninklijke Academie voor Nederlandse Taal- en Letterkunde'' in Vlaandere en die ''Vlaams Fonds voor de Letteren''. == Kanon deur die ''Maatschappij der Nederlandse Letterkunde'' (2002) == === Skrywers === {{Kolomme3|Kolom1=* 1. [[Eduard Douwes Dekker|Multatuli]]<br /> 2. [[Joost van den Vondel]]<br /> 3. [[Willem Frederik Hermans|W.F. Hermans]]<br /> 4. [[Willem die Madoc maecte]] (die outeur van ''[[Van den vos Reynaerde]]'')<br /> 5. [[Louis Couperus]]<br /> 6. [[Gerard Reve]]<br /> 7. [[Pieter Corneliszoon Hooft|P.C. Hooft]]<br /> 8. [[Willem Elsschot]]<br /> 9. [[Gerbrand Bredero|G.A. Bredero]]<br /> 10. [[Martinus Nijhoff]]<br /> 11. [[Herman Gorter]]<br /> 12. [[Harry Mulisch]]<br /> 13. [[Nicolaas Beets]] (Hildebrand)<br /> 14. Nescio<br /> 15. [[Simon Vestdijk]]<br /> 16. Die outeur van Beatrijs<br /> 17. [[Hugo Claus]]<br /> 18. F. Bordewijk<br /> 19. Betje Wolff & Aagje Deken<br /> 20. Die outeur van Karel ende Elegast<br /> 21. [[Constantijn Huygens]]<br /> 22. [[Gerrit Achterberg]]<br /> 23. Louis Paul Boon<br /> 24. Hadewijch<br /> 25. [[Guido Gezelle]]<br /> 26. Hella Haasse<br /> 27. [[J. Slauerhoff|J.J. Slauerhoff]]<br /> 28. Die outeur van Mariken van Nieumeghen<br /> 29. [[Frederik van Eeden]]<br /> 30. [[Paul van Ostaijen]]<br /> 31. [[J.C. Bloem]]<br /> 32. Ida Gerhardt<br /> 33. Die outeur van Elckerlijc (15de eeu)<br /> 34. [[J.H. Leopold]]<br /> 35. [[Jan Wolkers]]<br /> 36. [[E. du Perron]]<br /> 37. [[Lucebert]] |Kolom2= 38. François HaverSchmidt (Piet Paaltjens)<br /> 39. Theo Thijssen<br /> 40. Marcellus Emants<br /> 41. [[Willem Kloos]]<br /> 42. [[M. Vasalis|Vasalis]]<br /> 43. Die outeur van die ''[[Wilhelmus]]'' (omstreeks [[1572]])<br /> 44. [[Herman Heijermans]]<br /> 45. [[Willem Bilderdijk]]<br /> 46. Carry van Bruggen<br /> 47. Annie M.G. Schmidt<br /> 48. [[Desiderius Erasmus]]<br /> 49. Die outeur van die ''Abele spelen'' (omstreeks [[1400]])<br /> 50. [[Menno ter Braak]]<br /> 51. [[Jacob Cats]]<br /> 52. Jacob van Lennep<br /> 53. Conrad Busken Huet<br /> 54. [[Hendrik Marsman|H. Marsman]]<br /> 55. J.J. Voskuil<br /> 56. Jacob van Maerlant<br /> 57. Arthur van Schendel<br /> 58. Maurice Gilliams<br /> 59. Anna Blaman<br /> 60. Gerrit Kouwenaar<br /> 61. Penninc & Pieter Vostaert, Walewein en het schaakbord (Roman van Walewein) (begin 13de eeu)<br /> 62. Die outeur van die lied 'Egidius waer bestu bleven'<br /> 63. Lodewijk van Deyssel<br /> 64. Johan Huizinga<br /> 65. [[Hendrik van Veldeke|Heinric van Veldeken]]<br /> 66. [[Pieter Langendijk]]<br /> 67. [[Remco Campert]]<br /> 68. Carel Jan Schneider (F. Springer)<br /> 69. A.F.Th. van der Heijden<br /> 70. Justus van Effen<br /> 71. Hieronymus van Alphen<br /> 72. [[Stijn Streuvels]] |Kolom3= 73. Ina Boudier-Bakker<br /> 74. [[Karel van de Woestijne]]<br /> 75. Gerard Walschap<br /> 76. Albert Alberts<br /> 77. [[Simon Carmiggelt]]<br /> 78. Marga Minco<br /> 79. [[Anne Frank]]<br /> 80. Cees Nooteboom<br /> 81. Tessa de Loo<br /> 82. Frans Kellendonk<br /> 83. [[Arnon Grunberg]] (Marek van der Jagt)<br /> 84. Jan van Ruusbroec<br /> 85. Die outeur van Tijl Uilenspiegel (omstreeks [[1519]])<br /> 86. Anna Bijns<br /> 87. Adriaen Valerius<br /> 88. Die vertalers van die [[Statebybel|Statenbijbel]] ([[1637]])<br /> 89. Jacob Campo Weyerman<br /> 90. Belle van Zuylen<br /> 91. Hendrik Tollens<br /> 92. De Schoolmeester (Gerrit van de Linde)<br /> 93. Paul Adriaan Daum<br /> 94. [[Jacques Perk]]<br /> 95. [[Henriette Roland Holst|Henriette Roland Holst-van der Schalk]]<br /> 96. [[P.C. Boutens|Pieter Cornelis Boutens]]<br /> 97. J. van Oudshoorn<br /> 98. [[Herman Teirlinck]]<br /> 99. [[Adriaan Roland Holst]]<br /> 100. Maria Dermoût<br /> 101. [[Marnix Gijsen]]<br /> 102. Belcampo<br /> 103. Godfried Bomans<br /> 104. Hans Faverey<br /> 105. [[Jan Cremer]]<br /> 106. Jeroen Brouwers<br /> 107. Maarten 't Hart<br /> 108. Thomas Rosenboom }} === Letterkundige werke === {{Kolomme2 |Kolom1=* 1. [[Eduard Douwes Dekker|Multatuli]], ''Max Havelaar'' ([[1860]])<br /> 2. ''[[Van den vos Reynaerde]]'' (13de eeu) (anoniem, ''[[Willem die Madoc maecte]]'')<br /> 3. [[Gerard Reve]], ''De avonden'' ([[1947]])<br /> 4. [[Joost van den Vondel]], ''Gijsbrecht van Aemstel'' ([[1637]])<br /> 5. [[Willem Frederik Hermans|W.F. Hermans]], ''De donkere kamer van Damokles'' ([[1958]])<br /> 6. [[Nicolaas Beets]] (Hildebrand), ''Camera Obscura (verhale)'' ([[1839]])<br /> 7. ''Beatrijs'' (middel 13de eeu) (anoniem)<br /> 8. ''Karel ende Elegast'' (einde 12de eeu) (anoniem)<br /> 9. [[Willem Frederik Hermans|W.F. Hermans]], ''[[Nooit Meer Slaap Nie|Nooit meer slapen]]'' ([[1966]])<br /> 10. [[Pieter Corneliszoon Hooft|P.C. Hooft]], Lyriek [w.o. liederen, sonnetten]<br /> 11. ''Mariken van Nieumeghen'' (begin 16de eeu) (anoniem)<br /> 12. [[Louis Couperus]], ''Eline Vere'' ([[1889]])<br /> 13. [[Herman Gorter]], ''[[Mei (gedig)|Mei]]'' ([[1889]])<br /> 14. Betje Wolff & Aagje Deken, ''Historie van mejuffrouw Sara Burgerhart'' ([[1782]])<br /> 15. Louis Couperus, ''Van oude menschen, de dingen die voorbijgaan'' ([[1906]])<br /> 16. [[Joost van den Vondel]], ''Lucifer (toneelstuk)'' ([[1654]])<br /> 17. ''Elckerlijc'' (15de eeu) (anoniem)<br /> 18. [[Gerbrand Bredero|G.A. Bredero]], ''Spaanschen Brabander'' ([[1617]])<br /> 19. Louis Paul Boon, ''De Kapellekensbaan'' ([[1953]])<br /> 20. [[Hugo Claus]], ''Het verdriet van België'' ([[1983]])<br /> 21. Nescio, ''De uitvreter'' ([[1918]])<br /> 22. [[Harry Mulisch]], ''De ontdekking van de hemel'' ([[1992]])<br /> 23. Louis Couperus, ''De kleine zielen'' ([[1901]])<br /> 24. [[Willem Elsschot]], ''Lijmen'' (deel van die dubbelroman ''Lijmen/Het been'') ([[1924]])<br /> 25. [[Pieter Corneliszoon Hooft|P.C. Hooft]], ''Nederlandsche Historien'' ([[1642]]-[[1647]])<br /> 26. Nescio, ''Titaantjes'' ([[1918]])<br /> 27. F. Bordewijk, ''Karakter'' ([[1938]])<br /> 28. [[E. du Perron]], ''Het land van herkomst'' ([[1935]])<br /> 29. F. Bordewijk, ''Bint'' ([[1934]])<br /> 30. [[Willem Elsschot]], ''Het been'' (deel van die dubbelroman ''Lijmen/Het been'') ([[1938]])<br /> 31. [[Frederik van Eeden]], ''De kleine Johannes'' ([[1885]]-[[1906]])<br /> 32. [[Wilhelmus|Het Wilhelmus]] (omstreeks [[1572]]) (anoniem)<br /> 33. [[Gerard Reve]], ''Nader tot U'' ([[1966]])<br /> 34. Theo Thijssen, ''Kees de jongen'' ([[1923]])<br /> 35. [[Harry Mulisch]], ''Het stenen bruidsbed'' ([[1959]])<br /> 36. Ida Gerhardt, ''Verzamelde gedichten'' ([[1980]])<br /> 37. [[Gerbrand Bredero|G.A. Bredero]], ''Boertigh, Amoreus en Aendachtigh Groot Liedboeck'' (postuum, [[1622]])<br /> 38. Nescio, ''Dichtertje'' ([[1918]])<br /> 39. [[Willem Elsschot]], ''Kaas'' ([[1933]])<br /> 40. [[Simon Vestdijk]], ''Terug tot Ina Damman'' ([[1934]])<br /> 41. [[Harry Mulisch]], ''De aanslag'' ([[1982]])<br /> 42. Hadewijch, ''Strofische gedichten'' (13de eeu)<br /> 43. ''Abele spelen'' (omstreeks [[1400]]) (anoniem)<br /> 44. [[Herman Gorter]], ''Verzen'' ([[1890]])<br /> 45. Marcellus Emants, ''Een nagelaten bekentenis'' ([[1894]])<br /> 46. [[Eduard Douwes Dekker|Multatuli]], ''Woutertje Pieterse'' ([[1862]]-[[1877]])<br /> 47. [[J.H. Leopold]], ''Gedichten'' (postuum, [[1983]])<br /> 48. [[Louis Couperus]], ''De stille kracht'' ([[1900]])<br /> 49. [[Martinus Nijhoff]], ''Awater'' (Gedigte, [[1934]])<br /> 50. [[J.C. Bloem]], ''Verzamelde gedichten'' ([[1947]])<br /> 51. Penninc & Pieter Vostaert, ''Walewein en het schaakbord'' (Roman van Walewein) (begin 13de eeu)<br /> 52. 'Egidius, waer bestu bleven' (omstreeks 1350) (anoniem)<br /> 53. [[Desiderius Erasmus]], ''Lof der Zotheid'' ([[1509]])<br /> 54. [[Willem Elsschot]], ''Villa des Roses'' ([[1913]])<br /> 55. [[J. Slauerhoff|J.J. Slauerhoff]], ''Verzamelde gedichten'' (postuum, [[1947]])<br /> 56. [[Willem Elsschot]], ''Verzameld werk'' ([[1957]])<br /> 57. [[Gerrit Achterberg]], ''Verzamelde gedichten'' ([[1962]])<br /> 58. J.J. Voskuil, ''Het Bureau'' ([[1996]]-[[2000]])<br /> 59. [[Joost van den Vondel]], ''Hekelgedigte'' ([[1646]])<br /> 60. [[Simon Vestdijk]], ''Anton Wachter-siklus'' ([[1934]]-[[1960]])<br /> 61. [[Gerard Reve]], ''Op weg naar het einde'' ([[1963]])<br /> 62. Jacob van Lennep, ''Ferdinand Huyck'' ([[1840]])<br /> 63. [[Eduard Douwes Dekker|Multatuli]], ''Ideeën'' ([[1862]]-[[1877]]) |Kolom2= 64. François HaverSchmidt (Piet Paaltjens), ''Snikken en grimlachjes'' ([[1867]])<br /> 65. [[Herman Heijermans]], ''Op hoop van zegen'' (toneelstuk) ([[1900]])<br /> 66. Johan Huizinga, ''Herfsttij der Middeleeuwen'' ([[1919]])<br /> 67. Maurice Gilliams, ''Elias, of het gevecht met de nachtegalen'' ([[1936]])<br /> 68. [[Martinus Nijhoff]], ''Het uur U'' ([[1936]])<br /> 69. [[M. Vasalis|Vasalis]], ''Parken en woestijnen'' ([[1940]])<br /> 70. [[Martinus Nijhoff]], ''Verzameld werk: gedichten'' ([[1954]])<br /> 71. [[Jan Wolkers]], ''Terug naar Oegstgeest'' ([[1965]])<br /> 72. [[Willem Frederik Hermans|W.F. Hermans]], ''Onder professoren'' ([[1975]])<br /> 73. ''Tijl Uilenspiegel'' (omstreeks [[1519]]) (anoniem)<br /> 74. [[Pieter Corneliszoon Hooft|P.C. Hooft]], ''Granida'' ([[1603]]-[[1604]])<br /> 75. P.C. Hooft, ''Geeraerdt van Velsen'' ([[1613]])<br /> 76. P.C. Hooft, ''Warenar'' (Blyspel, [[1617]])<br /> 77. Joost van den Vondel, ''Palamedes'' (Toneelstuk, [[1625]])<br /> 78. ''[[Statebybel|Statenbijbel]]'' ([[1637]]) (verskeie vertalers)<br /> 79. Hieronymus van Alphen, ''Kleine gedigten voor kinderen'' ([[1778]]-[[1782]])<br /> 80. Jacob van Lennep, ''De roos van Dekama'' ([[1836]])<br /> 81. [[Frederik van Eeden]], ''Van de koele meren des doods'' ([[1900]])<br /> 82. [[J.H. Leopold]], ''Cheops'' (gedigte) ([[1916]])<br /> 83. Carry van Bruggen, ''Prometheus'' ([[1919]])<br /> 84. [[Paul van Ostaijen]], ''Verzameld werk: poëzie'' (postuum, [[1952]])<br /> 85. [[Anne Frank]], ''Het Achterhuis'' (postuum, [[1947]])<br /> 86. Hella Haasse, ''Oeroeg'' ([[1948]])<br /> 87. Hella Haasse, ''Het woud der verwachting'' (Roman, [[1949]])<br /> 88. [[Simon Vestdijk]], ''De kellner en de levenden'' ([[1949]])<br /> 89. [[Hugo Claus]], ''Oostakkerse gedichten'' ([[1955]])<br /> 90. [[Jan Cremer]], ''Ik, Jan Cremer'' ([[1964]])<br /> 91. Frans Kellendonk, ''Mystiek lichaam'' ([[1986]])<br /> 92. [[Jacob Cats]], ''Trouringh'' ([[1637]])<br /> 93. [[Constantijn Huygens]], ''Korenbloemen'' ([[1658]], [[1672]])<br /> 94. Pieter Langendijk, ''Wiskunstenaars of 't gevluchte juffertje'' ([[1715]])<br /> 95. Hendrik Tollens, ''Overwintering der Hollanders op Nova Zembla'' ([[1819]])<br /> 96. De Schoolmeester (Gerrit van de Linde), ''Gedichten van den schoolmeester'' ([[1859]])<br /> 97. [[Petrus Augustus de Génestet|P.A. de Genestet]], ''Dichtwerken'' (postuum, [[1869]])<br /> 98. Jacques Perk, ''Mathilde'' (omstreeks [[1879]])<br /> 99. Conrad Busken Huet, ''Het land van Rembrand'' ([[1882]]-[[1884]])<br /> 100. Lodewijk van Deyssel, ''Een liefde'' ([[1887]])<br /> 101. Arthur van Schendel, ''Een zwerver verliefd'' ([[1904]])<br /> 102. [[Louis Couperus]], ''De berg van licht'' ([[1905]]-[[1906]])<br /> 103. [[Louis Couperus]], ''Alexander de Grote'' ([[1920]])<br /> 104. [[Paul van Ostaijen]], ''Bezette Stad'' (Digbundel, [[1921]])<br /> 105. [[J.C. Bloem]], 'De Dapperstraat' ([[1924]])<br /> 106. [[Martinus Nijhoff]], ''Vormen'' ([[1924]])<br /> 107. Carry van Bruggen, ''Eva'' ([[1927]])<br /> 108. [[J. Slauerhoff|J.J. Slauerhoff]], ''Schuim en asch'' ([[1930]])<br /> 109. [[J. Slauerhoff|J.J. Slauerhoff]], ''[[Het verboden rijk]]'' ([[1932]])<br /> 110. ''Forum'' ([[1932]]-[[1935]]) (tydskrif)<br /> 111. Gerard Walschap, ''Houtekiet'' (roman) ([[1939]])<br /> 112. Jan de Hartog, ''Hollands glorie'' ([[1940]])<br /> 113. Godfried Bomans, ''Erik of het klein insectenboek'' ([[1941]])<br /> 114. [[Willem Elsschot]], ''Het dwaallicht'' ([[1946]])<br /> 115. [[Simon Vestdijk]], ''De vuuraanbidders'' ([[1947]])<br /> 116. [[Willem Frederik Hermans|W.F. Hermans]], ''De tranen der acacia's'' ([[1949]])<br /> 117. [[Simon Vestdijk]], ''De koperen tuin'' ([[1950]])<br /> 118. Louis Paul Boon, ''Menuet'' (roman) ([[1955]])<br /> 119. [[Remco Campert]], ''Het leven is vurrukkulluk'' ([[1961]])<br /> 120. Nescio, ''Verzameld werk'' (postuum, [[1996]])<br /> 121. [[Hugo Claus]], ''Omtrent Deedee'' ([[1963]])<br /> 122. Frank Martinus Arion, ''Dubbelspel'' ([[1973]])<br /> 123. [[Lucebert]], ''Verzamelde gedichten'' ([[1974]])<br /> 124. Maarten 't Hart, ''Een vlucht regenwulpen'' ([[1978]])<br /> 125. Tessa de Loo, ''De Tweeling'' ([[1993]]) }} == Skrywers van die Vlaams-Nederlandse literatuurkanon (2015) == # Hendrik van Veldeke, ''Sente Servas'' (1170/1180) # Penninc en Pieter Vostaert, ''Walewein'' (13de eeu) # Hadewijch, Liederen (ca. 1240) # Jacob van Maerlant, ''Der naturen bloeme'' (ca. 1270) # ''[[Van den vos Reynaerde]]'' (ca. 1260) # Karel ende Elegast (voor 1325) # Jan van Ruusbroec, ''Die geestelike brulocht'' (ca. 1343) # ''Beatrijs'' (voor 1374) # ''Lanseloet van Denemerken'' (ca. 1400) # ''Gruuthuseliedboek'' (ca. 1400) # ''Elckerlijc'' (tweede helfte 15de eeu) # ''Mariken van Nieumeghen'' (ca. 1515) # Anna Bijns, ''Refreinen'' (eerste bundel)(1528) # Antwerps Liedboek (Antwerpen: Jan Roulans, 1544) # ''Geuzenliederen'' ('n uitgawe met die Wilhelmus) (1577-1578/1626) # [[Gerbrand Bredero]], ''Spaanschen Brabander'' (1617) # [[Pieter Corneliszoon Hooft|P.C. Hooft]], Gedigte van die heer P.C. Hooft (1636) # [[Joost van den Vondel]], Poësie/verskeie gedigte (1650) # [[Constantijn Huygens]], ''Trijntje Cornelis'' (1653) # [[Joost van den Vondel]], ''Lucifer'' (1654) # [[Hendrik Conscience]], ''De leeuw van Vlaanderen'' (1838) # [[Multatuli]], ''Max Havelaar'' (1860) # [[Herman Gorter]], ''Verzen'' (1890) # [[Willem Kloos]], ''Verzen'' (1894) # [[Guido Gezelle]], ''Rijmsnoer'' (1897) # [[Louis Couperus]], ''De stille kracht'' (1900) # Cyriel Buysse, ''Het gezin van Paemel'' (1903) # [[Karel van de Woestijne]], ''Het vader-huis'' (1903) # Nescio, ''Dichtertje'', ''De uitvreter'', ''Titaantjes'' (1918) # Stijn Streuvels, ''Het leven en de dood in den ast'' (1926) # [[Paul van Ostaijen]], ''Nagelaten gedichten'' (1928) # [[Martinus Nijhoff]], ''Nieuwe gedichten'' (1934), waarin die gedig 'Awater' voorkom # Maurice Gilliams, ''Elias of het gevecht met de nachtegalen'' (1936) # [[F. Bordewijk]], ''Karakter'' (1938) # Gerard Walschap, ''Houtekiet'' (1939) # [[Gerrit Achterberg]], ''Eiland der ziel'' (1939) # [[M. Vasalis]], ''Parken en woestijnen'' (1940) # Richard Minne, ''Wolfijzers en schietgeweren'' (1942) # [[Willem Elsschot]], ''Het dwaallicht'' (1946) # [[Gerard Reve]], ''De avonden'' (1947) # [[Hella Haasse|Hella S. Haasse]], ''Oeroeg'' (1948) # [[Lucebert]], ''apocrief/de analphabetische naam'' (1952) # Louis Paul Boon, ''De Kapellekensbaan'' (1953) # Ida G.M. Gerhardt, ''Het levend monogram'' (1955) # [[Hugo Claus]], ''De Oostakkerse gedichten'' (1955) # Ivo Michiels, ''Het boek alfa'' (1963) # [[J.C. Bloem]], ''Verzamelde gedichten'' (1965) # [[Willem Frederik Hermans]], ''[[Nooit Meer Slaap Nie|Nooit meer slapen]]'' (1966) # Jef Geeraerts, ''Gangreen 1. Black Venus'' (1968) # [[Harry Mulisch]], ''De aanslag'' (1982) # [[Hugo Claus]], ''Het verdriet van België'' (1983) == Sien ook == * [[Vlaamse letterkunde]] * [[Nederlandse letterkunde]] * [[Maatschappij der Nederlandse Letterkunde]] == Eksterne skakels == * [http://www.dbnl.org/letterkunde/enquete/enquete_dbnlmnl_21062002.htm Die kanon op die webtuiste van die DBNL, 2002] * [http://literairecanon.be/ Dinamiese kanon van die Nederlandstalige literatuur vanuit 'n [[Vlaams]]e perspektief, 2015] == Notas == {{vertaalvanaf | taalafk = nl | il = Canon_van_de_Nederlandse_letterkunde }} [[Kategorie:Letterkunde]] 436iex9zodn7306hkvhakge3pownb7t 0 295475 2893928 2650322 2026-04-14T19:50:40Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893928 wikitext text/x-wiki '''Biologiese oorlogvoering''' ('''BW''') - ook bekend as kiemoorlogvoering - is die gebruik van [[biologie]]se gifstowwe of aansteeklike agente soos [[bakterie]]ë, [[virus]]se, [[insek]]te en [[swam]]me met die doel om [[mens]]e, [[dier]]e of [[plant]]e dood te maak as 'n [[oorlog]]sdaad. Biologiese wapens (wat dikwels 'bio-wapens', 'biologiese bedreigingsagente' of 'bio-agente' genoem word) is lewende organismes of repliserende entiteite (virusse wat nie as 'lewendig' beskou word nie). [[Entomologie]]se (insek) oorlogvoering is 'n subtipe van BW. Giftige organiese stowwe wat deur lewensvorme geproduseer word, word ook as deel van biologiese oorlogvoering beskou. Biologiese oorlogvoering is te onderskei van [[kernoorlog]]voering en chemiese oorlogvoering, wat saam met biologiese oorlogvoering beskou word volgens die militêre [[akroniem]] as KBC (kern-, biologiese en chemiese oorlogvoering, in [[Engels]] as NBC) beskou. Hierdie drie wapens word beskou as wapens van massavernietiging (''weapons of mass destruction'' - WMD's). Konvensionele wapens daarenteen word hoofsaaklik vanweë hul plofbare, kinetiese of brandende potensiaal ontplooi. Biologiese wapens kan op verskillende maniere gebruik word om 'n [[strategie]]se of taktiese voordeel bo die vyand te kry, hetsy deur dreigemente of deur daadwerklike ontplooiings. Soos sommige chemiese wapens, kan biologiese wapens ook nuttig wees as wapens om gebiede ontoeganklik te maak. Hierdie middels kan dodelik of nie-dodelik wees en kan teen 'n enkele individu, 'n groep mense of selfs 'n hele bevolking gebruik word. Dit kan ontwikkel word, aangeskaf, gestoor of ontplooi word deur state of deur nie-staatsgroepe. In laasgenoemde geval, of as 'n staat dit klandestien gebruik, kan dit ook as bio[[terrorisme]] beskou word.<ref name="wheelis">{{Cite book |last=Wheelis|first=Mark|last2=Rózsa |first2=Lajos |last3=Dando |first3=Malcolm | name-list-format = vanc |title=Deadly Cultures: Biological Weapons Since 1945|publisher =Harvard University Press|year=2006|pages=284–293, 301–303|isbn=978-0-674-01699-6}}</ref> Biologiese oorlogvoering en chemiese oorlogvoering oorvleuel tot 'n mate, aangesien die gebruik van gifstowwe wat deur sommige lewende organismes geproduseer word, onder die bepalings van die [[Biologiese Wapenkonvensie]] en die Chemiese Wapenkonvensie verbied word. Daar word dikwels na gifstowwe en psigochemiese wapens verwys as middenspektrumagente. Anders as biowapens, reproduseer hierdie middelspektrumagente nie in hul gasheer nie en word dit tipies gekenmerk deur korter inkubasietydperke.<ref>{{cite book | last = Gray | first = Colin | name-list-format = vanc | date = 2007 | title = Another Bloody Century: Future Warfare | pages = 265–266 | publisher = Phoenix | isbn = 978-0-304-36734-4 }}</ref> Die gebruik van biologiese wapens is verbode volgens die internasionale humanitêre reg,<ref>[https://ihl-databases.icrc.org/customary-ihl/eng/docs/v1_rul_rule73 Rule 73. The use of biological weapons is prohibited.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170412143836/https://ihl-databases.icrc.org/customary-ihl/eng/docs/v1_rul_rule73 |date=12 April 2017 }}, ''Customary IHL Database'', International Committee of the Red Cross (ICRC)/Cambridge University Press.</ref> sowel as ingevolge 'n verskeidenheid internasionale verdrae.<ref>''Customary Internal Humanitarian Law, Vol. II: Practice'', Part 1 (eds. Jean-Marie Henckaerts & Louise Doswald-Beck: Cambridge University Press, 2005), bl. 1607–10.</ref> Die gebruik van biologiese agente in gewapende konflik is 'n oorlogsmisdaad.<ref>Alexander Schwarz, "War Crimes" in ''[https://books.google.com/books?id=boWuDQAAQBAJ&pg=PA1317 The Law of Armed Conflict and the Use of Force: The Max Planck Encyclopedia of Public International Law] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170412144548/https://books.google.com/books?id=boWuDQAAQBAJ&pg=PA1317 |date=12 April 2017 }}'' (eds. Frauke Lachenmann & Rüdiger Wolfrum: Oxford University Press, 2017), bl. 1317.</ref> == Oorsig == [[Lêer:Biohazard symbol.svg|duimnael|Die internasionale simbool vir gevaarlike biologiese materiaal]] Offensiewe biologiese oorlogvoering, met inbegrip van massaproduksie, voorraadbou en gebruik van biologiese wapens, is verbied deur die Biologiese Wapenkonvensie van 1972 (BWK). Die rasionaal agter hierdie verdrag, wat vanaf April 2013 deur 170 lande bekragtig of toegetree is, is om 'n biologiese aanval te voorkom, wat moontlik tot groot getalle burgerlike ongevalle kan lei en ernstige ontwrigtinging in die ekonomiese en samelewingsinfrastruktuur kan veroorsaak.<ref>{{cite web |url=http://disarmament.un.org/treaties/t/bwc/text |title=Show Treaty |website=disarmament.un.org |access-date=5 Februarie 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190909114226/http://disarmament.un.org/treaties/t/bwc/text |archive-date= 9 September 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Baie lande, insluitend ondertekenaars van die BWK, doen tans navorsing oor die verdediging of beskerming teen BW, wat nie deur die BWK verbied word nie. == Geskiedenis == [[Lêer:Mongol warrior of Genghis Khan.jpg|links|duimnael|Djengis Khan, wat as die voorloper van die biologiese Oorlogvoering beskou is, kon daarin slaag om die hele stede met die [[Swart Dood]] te vernietig.]] Biologiese oorlogvoering is baie oud. Suid-Amerikaanse [[Indiane]] het hul pylpunte met gif bedek. Die Mongoolse veroweraars onder [[Djengis Khan]] het soms weerstandge stede op hul knieë gedwing deur lyke van plaagslagoffers met [[katapult]]e oor die stadsmure te skiet. In die [[Middeleeue]] is daar ook in [[Europa]], tydens stadbeleggings lyke van plaagslagoffers oor die mure van 'n stad of in drinkwater gegooi om die [[siekte]] in die beleërde stad te versprei. Engelse boogskutters het die gewoonte gehad om nie hul pyle direk uit die pylkoker te haal nie, maar hulle eers in die grond voor hulle in te steek. Nie net kon hulle vinnig skiet nie, maar die pyle het ook besmet geraak met bakterieë in die grond, wat die kans op 'n [[infeksie]] (byvoorbeeld tetanus) verhoog by mense wat raakgeskiet is. In 1767 het die Britte komberse wat deur [[pokke]] besmet is onder die Indiane versprei. Gedurende die [[Tweede Wêreldoorlog]] het die Japannese besetters van China die plaag teen die Chinese bevolking gebruik, wat gelei het tot 200 000 sterftes (volgens sommige bronne 440 000). Dit was ook 'n voorbeeld van entomologiese oorlogvoering omdat insekte gebruik is (in hierdie geval besmette [[vlooi]]e). Dit is minder bekend dat die Duitsers ook in 1943 biologiese oorlogvoering gebruik het deur die droë grond Pontinie-moerasse in [[Italië]] te oorstroom, sodat [[malaria]] kon terugkeer en die Geallieerde troepe wat deur die gebied gevorder het, die siekte kon opdoen. Boonop is die voorraad kinien deur die Duitsers na die noorde verskuif. Na raming het ongeveer 100 000 persone malaria opgedoen. In die onglangse verlede het verskeie lande, soos die [[Sowjetunie]], die [[Verenigde State]], China en [[Groot-Brittanje]], biologiese wapens en biologiese oorlogvoering ondersoek, maar tot dusver het slegs [[Japan]] op 'n redelik groot skaal biologiese oorlogvoering uigevoer tydens die Tweede Wêreldoorlog. Baie biologiese toetse is in die 20ste eeu gedoen en eksperimente/produksie het soms verkeerd geloop. In 1979, byvoorbeeld is 'n wolk van [[miltsiekte]]bakterieë in die Sowjetunie van 'n biologiese wapenaanleg vrygestel. Daar was 79 gevalle van miltsiekte wat daaruit voortspruit het en 68 pasiënte is dood. In Skotland, tot 1990, was enkele eilandjies (waaronder Gruinard, wat in 1986 met 280 ton [[formaldehied]] ontsmet is) beperk weens die 1942 Britse miltsiekttoetse wat daar uitgevoer is. Die miltsiektebakterie is ongewoon gehard en kan na dekades steeds 'n bedreiging inhou. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Biological warfare}} {{Normdata}} [[Kategorie:Oorloë| ]] [[Kategorie:Wapens]] 0osygtpaop3p6qw40qbuhd9p6rv8ow2 0 300566 2893844 2892298 2026-04-14T13:23:20Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893844 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} [[Lêer:Dmitry Medvedev 2 July 2008-4.jpg|duimnael|Die destydse Russiese president, [[Dmitri Medwedef|Dimitri Medwedef]], tydens 'n onthaal vir die nasionale Russiese sokkerspan op 2 Julie 2008, met die Meyendorff-kasteel in die agtergrond]] [[Lêer:RIAN archive 186623 German Chancellor Angela Merkel pays a working visit to Russia.jpg|duimnael|''Für Sie!''<br />Dmitri Medwedef verwelkom die [[Duitsland|Duitse]] kanselier [[Angela Merkel]] buite die gastehuis Meyendorff-kasteel]] '''Barwicha''' ([[Russies]]: Барви́ха; [[Engels]]e en dikwels ook internasionale spelling: '''''Barvikha''''') is 'n nedersetting in die [[Moskou-oblast]] se Odintsofski-rajon, sowat 30 km wes van [[Moskou]] naby die Roeblewo-Oespenski-snelweg (A106) aan die Saminka-rivier geleë, met 'n bevolking van meer as 4&nbsp;000. Die dorp het in die [[Sowjetunie|Sowjettydperk]] bekendheid verwerf het danksy die luukse staatsdatsja's wat hier vir regeringsamptenare en leidende intellektueles ontstaan het. In die post-Sowjettydperk is dit in westerse media onder meer verbind met die gelyknamige sanatorium waar die vroeëre president van die Russiese Federasie, [[Boris Jeltsin]], behandel is. Naas die [[Neogotiese styl|Neogotiese]] Meyendorff-kasteel,<ref>Daar is 'n verskeidenheid Duitse spellings vir hierdie kasteel</ref> die amptelike gastehuis van die Russiese regering, het hier sedert die laat 1990's luukse datsja's vir sommige van die welvarendste burgers van die Federasie ontstaan. ''Barvikha Luxury Village'', 'n opspraakwekkende kompleks wat uit die ''Barvikha Hotel & Spa and Spa Dominique Chenot'', 'n konsertsaal en teater (die Mercury-teater<ref>[https://www.archdaily.com/517129/luxury-village-and-mercury-theatre-project-meganom ''Archdaily.com: Luxury Village and Mercury Theatre / Project Meganom. Besoek op 4 Mei 2020'']</ref>), 'n reeks luukse restaurante, 'n mark vir organiese landbouprodukte en 'n eksklusiewe luukse winkelsentrum met voetgangerlaan bestaan, is deur die Mercury-groep hier opgerig. Die ''Barvikha Hotel & Spa'' is lid van die vereniging ''The Leading Hotels of the World''. Barwicha is naby Roebljofka geleë, die welvarendste westelike voorstad van Moskou. Hier het ook president [[Wladimir Poetin]] sy privaat woning. == Spa Dominique Chenot == Die Spa Dominique Chenot is deur die Italiaanse onderneming Antonio Citterio en Vennote as deel van die ''Barvikha Luxury Village'' ontwerp en in 2009 20 km wes van Sentraal-Moskou temidde van berkbosse geopen. Vir die spa met 'n oppervlakte van 2&nbsp;000 vierkante meter is boumateriale soos rooi sederhout en [[glas]] gebruik.<ref>''Wallpaper City Guide Moscow''. Hersiene uitgawe. London and New York NY: Phaidon Press 2014, bl. 102-103</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == ;Kaarte ---- * [http://blv.ru/#/brands/ '''n Kaart van die Barvikha Luxury Village met winkels en handelsmerke''] [[Kategorie:Nedersettings in Rusland]] evjkcjrg5c6gabb9tkvwtsudr2z37cx 0 305447 2893876 2886749 2026-04-14T15:46:14Z Jcb 223 2893876 wikitext text/x-wiki [[Lêer:KarelvandeWoestijneHenrivanStraten.jpg|duimnael|Van de Woestijne <br>(portret deur Henri van Straten)]] '''Carolus Petrus Eduardus Maria''' "'''Karel'''" '''van de Woestijne''' ([[Nederlands]]e uitspraak:ˈkaːrəl vɑn də ʋuˈstɛinə; [[Gent]], [[10 Maart]] [[1878]] – Zwijnaarde, [[24 Augustus]] [[1929]]) was 'n [[Vlaandere|Vlaamse]] [[skrywer]], [[digter]] en broer van die skilder [[Gustave van de Woestijne]]. Hy het die ''Koninklijk Athenaeum'' by die Ottogracht in Gent bygewoon. Hy het ook Germaanse [[filologie]] aan die [[Universiteit van Gent]] gestudeer, waar hy in kontak gekom het met die Franse simbolisme. Hy het van April 1900 tot Januarie 1904, en weer vanaf April 1905 tot November 1906 by Sint-Martens-Latem gewoon. Hier het hy ''Laetemsche brieven over de lente'' vir sy vriend [[Adolf Herckenrath]] geskryf. (1901) In 1907 het hy na Brussel verhuis, en in 1915 na Pamel, waar hy ''De leemen torens'' saam met [[Herman Teirlinck]] geskryf het. [[Lêer:Brussel de Vrièrestraat 13 woonhuis Karel van de Woestijne 22-09-2011 11-13-14.png|duimnael|Die huis in Brussel waar Karel van de Woestijne gewoon het.]] Hy was vanaf 1906 die korrespondent van die ''Nieuwe Rotterdamsche Courant'' in [[Brussel]]. Tussen 1920 en 1929 hey hy klas gegee in die geskiedenis van die [[Nederlands]]e letterkunde aan die Universiteit van Gent. Hy was opeenvolgend die redakteur van die geïllustreerde [[tydskrif]]te ''Van Nu en Straks'' (tweede reeks, 1896-1901) en ''Vlaanderen'' (1903-1907). Hy het in 1906 sekretaris van die redaksie van ''Vlaanderen'' geword. Van 1925 tot sy afsterwe in 1929 het hy gewoon in Zwijnaarde naby Gent. Hy is begrawe in die begraafplaas van ''Campo Santo'' in [[Gent]]. == Eerbewyse == * '''1923''': Offisier in die ''Orde van die Kroon'' ([[België]]). <ref>RD 21.7.1923</ref> ==Werke== [[Lêer:KarelvandeWoestijneRamah.jpg|duimnael|Van de Woestijne (deur die kunstenaar ''Ramah''), 1920]] ===[[Prosa]]=== *''Janus met het dubbele voorhoofd'' (1908) *''Afwijkingen'' (1910) *''Goddelijke verbeeldingen'' (1918) *''De bestendige aanwezigheid'' (1918) ===Simbolies-impressionistiese liriek=== *''Het vader-huis'' (1903) *''De boomgaard der vogelen en der vruchten'' (1905) *''De gulden schaduw'' (1910) *''De boer die sterft'' ===Spiritualistiese drieluik=== *''De modderen man'' (1920) *''God aan zee'' (1926) *''Het bergmeer'' (1928) ===Kunstkritiese en letterkundige essays=== *''De Vlaamsche primitieven: hoe ze waren te Brugge'' (1903) *''Kunst en geest in Vlaanderen'' (1911) *''De Nieuwe Esopet'' (1933) met 'n tekening deur [[Jozef Cantré]] *''Over schrijvers en boeken'' (1933-1936, postuum) ===Epiese [[poësie]]=== *''Interludiën I en II'' (1912-1914) *''Zon in de rug'' (1924) ===Brieweromans in samewerking met [[Herman Teirlinck]]=== *''De Leemen Torens. Vooroorlogse kroniek van twee steden'' (1928) ==Sien ook== * [[Vlaamse letterkunde]] == Notas == {{vertaalvanaf | taalafk = en | il = Karel_van_de_Woestijne }} == Bronne == * [https://web.archive.org/web/20070927094350/http://www.brakkehond.be/bio.asp?au=Karel+van+de+Woestijne Karel van de Woestijne] * [http://users.pandora.be/louis.jacobs/Vandewoestijne.html Karel van de Woestijne] == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Van de Woestijne, Karel}} [[Kategorie:Geboortes in 1878]] [[Kategorie:Sterftes in 1929]] [[Kategorie:Vlaamse skrywers]] [[Kategorie:Vlaamse digters]] tvs4q8kujl4ngl28vbdc7lpidma14if 0 305904 2893967 2507490 2026-04-14T21:31:41Z Jcb 223 2893967 wikitext text/x-wiki [[Lêer:083 Jules Breton Le bedeau de Kerlaz.jpg|duimnael|''Die koster van [[Kerlaz]]'', deur [[Jules Breton]], 1868]] 'n '''Koster''' (uit die [[Latyn]] ''custos'' = bewaker), in [[Kerklatyn]] ook '''sacrista''' genoem, is 'n persoon wat, ofskoon hy besoldiging ontvang al dan nie, belas is met die daaglikse sorg van die [[kerk]]gebou en die plasing van verskillende voorwerpe vir die liturgiese erediens, soos die liturgiese drank- en voedselhouers en 'n glas water op die kansel of preekgestoelte. Die funksie van koster bestaan binne sowel die [[Katolisisme]] as die [[Protestantisme]]. Hy is 'n belangrike figuur in allerlei praktiese aangeleenthede in en om die kerkgebou, soos beligting, verwarming, onderhoudstakies en ook in die tuin en/of [[begraafplaas]] (''kerkhof''). Die verskillende take van die koster verskil van kerk tot kerk, in oorleg met die kerkbestuur. Dikwels oefen hy in kleiner kerke verskillende funksies uit: toringmeester, kerkmeester, kerkbalju (''suisse''), [[orrel]]is, voorsanger, klokluier, hoof-akoliet en sakristein, tuinier en soms selfs grafgrawer. Kleiner kerke beskik dikwels oor funksionarisse wat die pligte vervul wat deur die koster vervul word. Die meeste van die werksaamhede is gedurende die [[middeleeue]] en die vroeë Kerk, asook in baie van die groter kerke, verrig deur een of meer afsonderlike persone, dikwels [[priester]]s of geestelikes met laer ordening, welke take later (behalwe in kloosters) deurgaans deur leke verrig is. In [[Vlaandere]] is die koster-orrelis verenig in die beroepsvereniging genaamd ''Sacrista'', wat sedert 1961 die tydskrif ''Gewijde dienst'' publiseer. == Keiser-koster == Weens sy tallose bemoeienisse met kerklike aangeleenthede is die [[Huis van Habsburg|Habsburgse]] keiser van die [[Heilige Romeinse Ryk]], keiser Josef II, ook die "keiser-koster" genoem. == Notas == {{vertaalvanaf | taalafk = nl | il = Koster_(persoon) }} {{Normdata}} [[Kategorie:Beroepe]] [[Kategorie:Christendom]] rkohi1su56njq00fjv88chyhwzcob6t 0 306346 2894065 2870763 2026-04-15T10:38:50Z Aliwal2012 39067 Rol [[Special:Diff/2738957|2738957]] deur [[Special:Contributions/Oesjaar|Oesjaar]] terug, ek dink dit is deel vd storie en nie vandalisme nie! 2894065 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas militêre eenheid | naam = Manhattan-projek | beeld = Trinity shot color.jpg | beeld_byskrif = Die Trinity-toets van die Manhattan-projek was die eerste kernwapenontploffing. | gestig = 1942 | ontbind = 15 Augustus 1947 | land = {{vlagland|Verenigde State}}<br />{{vlagland|Verenigde Koninkryk}}<br />{{vlagland|Kanada}} | weermagdeel = | organisasie = | onderdeel van = Amerikaanse Weermagkorps van Ingenieurs | logo = | vaandel = | vlag = | rondeel = | tipe = | spesialisasie = | hoofkwartier = Oak Ridge, [[Tennessee]], VSA | opperbevelhebber = [[James C. Marshall]]<br />[[Kenneth Nichols]] | hooftitel = | hoofnaam = | aantal = | diensplig = | reserwe = | kommandostruktuur = | paramilitêr = | minouderdom = | motto = | mars = | kleur = | uitrusting = | veldslae = Geallieerde inval in Italië<br />Geallieerde inval in Frankryk<br />Geallieerde inval in Duitsland<br />Atoombomaanvalle op [[Hirosjima]] en [[Nagasaki]]<br />Geallieerde besetting van Japan | aantal veldslae = | onderskeiding = [[Lêer:Manhattan District.svg|110px|senter]]<br />[[Lêer:Manhattan Project emblem.png|110px|senter]] | begroting = | persentbbp = }} Die '''Manhattan-projek''' was 'n navorsings- en ontwikkelingsonderneming gedurende [[Tweede Wêreldoorlog]] wat die eerste [[kernwapen]] vervaardig het. Dit is gelei deur die [[Verenigde State]] met die steun van die [[Verenigde Koninkryk]] en [[Kanada]]. Van 1942 tot 1946 was die projek onder leiding van generaal-majoor [[Leslie Groves]] van die ''US Army Corps of Engineers''. Kernfisikus [[Robert Oppenheimer]] was die direkteur van die Los Alamos-laboratorium wat die kernwapens ontwerp het. Die weermagkomponent van die projek was eers as die '''Manhattan District''' bekend; '''Manhattan''' het geleidelik die amptelike kodenaam, '''Development of Substitute Materials''' vir die hele projek vervang. Later het die vroeëre Britse eweknie, "Tube Alloys" ook deel van die projek geword. Die Manhattan-projek het in klein begin in 1939, maar het gegroei totdat meer as 130&nbsp;000 mense in diens geneem was en het bykans VS$2&nbsp;miljard gekos. Meer as 90 persent van die koste was om fabrieke te bou en [[Kernsplyting|splytbare materiaal]] te vervaardig, met minder as 10 persent vir die ontwikkeling en vervaardiging van die wapens. Navorsing en produksie het op meer as dertig terreine in die Verenigde State, die Verenigde Koninkryk en Kanada plaasgevind. Twee tipes atoombomme is gelyktydig tydens die oorlog ontwikkel: 'n betreklik eenvoudige kanonloop-tipe en 'n meer ingewikkelde ineenploftipe kernwapen. Die ''Thin Man''-kanonloop-ontwerp was onprakties om saam met [[plutonium]] te gebruik, en daarom is 'n eenvoudiger kanonloop-tipe genaamd [[Little Boy]] ontwikkel wat uraan-235 gebruik, 'n [[isotoop]] wat slegs 0,7 persent van natuurlike [[uraan]] uitmaak. Aangesien dit chemies identies is aan die algemeenste isotoop, [[uraan-238]], en byna dieselfde massa het, is dit moeilik om die twee te skei. Drie metodes is gebruik vir [[uraanverryking]]: elektromagneties, gasvormig en termies. Die meeste van hierdie werk is in die Clinton Engineer Works in Oak Ridge, [[Tennessee]], uitgevoer. Parallel met die werk aan uraan was die poging om plutonium te vervaardig, 'n proses wat in 1940 aan die [[Universiteit van Kalifornië, Berkeley|Universiteit van Kalifornië]] ontdek is. Die haalbaarheid van die wêreld se eerste kunsmatige kernreaktor, die ''[[Chicago Pile-1]]'', is in 1942 by die Metallurgical Laboratory gedemonstreer. By die [[Universiteit van Chicago]] het die projek die X-10 Grafietreaktor by Oak Ridge ontwerp en die produksiereaktore op die Hanford-terrein in [[Washington (deelstaat)|Washington]], waarin uraan bestraal en in plutonium omgeskakel is. Die plutonium is toe chemies van die uraan geskei met behulp van die bismutfosfaatproses. Die ''[[Fat Man]]''-plutonium-ineenploftipe wapen is ontwikkel in 'n gesamentlike ontwerp- en ontwikkelingspoging deur die Los Alamos-laboratorium. Die projek was ook verantwoordelik vir die insameling van [[Spioenasie|intelligensie]] oor die [[Duitse kernwapenprogram]]. Deur [[Operasie Alsos]] het personeel van Manhattan-projek in Europa gedien, soms agter vyandelike lyne, waar hulle kernmateriaal en dokumente versamel het en Duitse wetenskaplikes gewerf het. Ondanks die streng sekuriteit van die Manhattan-projek, het die Sowjet-atoomspioene die program suksesvol binnegedring. Die eerste kerntoestel wat ooit ontplof is, was 'n bomontploffing tydens die [[Trinity-kernwapentoets]] wat op 16 Julie 1945 by die ''Alamogordo Bombing and Gunnery Range'' in [[Nieu-Meksiko]] uitgevoer is. ''[[Little Boy]]'' en ''[[Fat Man]]'' bomme is 'n maand later as kernwapens in onderskeidelik [[Hiroshima]] en [[Nagasaki]] gebruik met personeel van Manhattan-projek wat as bommonteringtegnikuste en as wapentegnikuste op die bomwerpers gedien het. In die onmiddellike naoorlogse jare het die Manhattan-projek wapentoetse by die [[Bikini-ringeiland]] uitgevoer as deel van ''Operation Crossroads'', nuwe wapens ontwikkel, die ontwikkeling van die netwerk van nasionale laboratoriums bevorder, mediese navorsing oor radiologie gesteun en die grondslag gelê vir die kernvloot. Dit het beheer oor Amerikaanse navorsing en produksie van kernwapens behou tot die stigting van die Amerikaanse atoomenergiekommissie in Januarie 1947. == Oorsprong == Die ontdekking van [[kernsplyting]] deur die Duitse chemici [[Otto Hahn]] en [[Fritz Strassmann]] in 1938, en die teoretiese verklaring daarvan deur [[Lise Meitner]] en Otto Frisch, het die ontwikkeling van 'n [[kernwapen|atoombom]] 'n teoretiese moontlikheid gemaak. Veral by wetenskaplikes wat vlugtelinge uit [[Nazi-Duitsland]] en ander [[fascisme|fascistiese]] lande was, het die vrees bestaan dat 'n Duitse atoombomprojek sou kon ontwikkel.{{sfn|Jones|1985|p=12}} In Augustus 1939 het die Hongaars-gebore fisici [[Leó Szilárd]] en [[Eugene Wigner]] die [[Einstein-Szilárd-brief]] opgestel, waarin gewaarsku word oor die potensiële ontwikkeling van "uiters kragtige bomme van 'n nuwe soort". Dit het die Verenigde State aangespoor om stappe te neem om 'n voorraad uraanerts te bekom en die navorsing van [[Enrico Fermi]] en ander oor kernkettingreaksies te versnel. Die brief is deur [[Albert Einstein]] onderteken en by president [[Franklin D. Roosevelt]] afgelewer. Roosevelt het 'n beroep op Lyman Briggs van die National Bureau of Standards gedoen om as die hoof van die Advieskomitee oor Uraan ondersoek in te stel na die kwessies wat deur die brief geopper is. Briggs het op 21 Oktober 1939 'n vergadering gehou wat deur Szilárd, Wigner en [[Edward Teller]] bygewoon is. Die komitee het in November aan Roosevelt gerapporteer dat uraan "'n moontlike bron van bomme met 'n vernietigingskrag sou bied wat baie groter is as wat tans bekend is."<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=16–20}}.</ref> Die [[Amerikaanse Vloot]] het VS$6&nbsp;000 aan die Columbia-universiteit toegeken, waarvan die meeste spandeer is vir die aankoop van [[grafiet]] deur Enrico Fermi en Szilard. 'n Span professore in Columbia, waaronder Fermi, Szilard, Eugene T. Booth en John Dunning, het die eerste kernsplitsingsreaksie in die Amerikas geskep, wat die werk van Hahn en Strassmann bevestig het. Dieselfde span het 'n reeks prototipe [[kernreaktor]]s (of 'stapels' soos Fermi hulle genoem het) in Pupin Hall in Columbia gebou, maar kon nog nie 'n kettingreaksie bewerkstellig nie.<ref>{{Cite web|url=https://physics.columbia.edu/home/fermi-columbia|title=Fermi at Columbia {{!}} Department of Physics|website=physics.columbia.edu|access-date=29 Julie 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190621185402/https://physics.columbia.edu/home/fermi-columbia|archive-date=21 Junie 2019|url-status=dead}}</ref> Die Advieskomitee vir Uraan het die ''National Defense Research Committee (NDRC) on Uranium'' geword toe die organisasie op 27 Junie 1940 gestig is.<ref>{{harvnb|Rhodes|1986|pp=337–338}}.</ref> Briggs het voorgestel om $167 000 te bestee aan uraan, veral die uraan-235-isotoop, en [[plutonium]], wat in 1940 ontdek is by die Universiteit van Kalifornië.<ref name="Hewlett&Anderson, pp. 40-41" /> Op 28 Junie 1941 onderteken Roosevelt die Uitvoerende Bevel 8807, wat die ''Office of Scientific Research and Development (OSRD)'' tot stand gebring het, met [[Vannevar Bush]] as direkteur.<ref>{{cite web |url=http://www.presidency.ucsb.edu/ws/index.php?pid=16137 |title=Executive Order 8807 Establishing the Office of Scientific Research and Development |date=28 Junie 1941 |access-date=28 Junie 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170917031732/http://www.presidency.ucsb.edu/ws/index.php?pid=16137 |archive-date=17 September 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die kantoor is bemagtig om benewens navorsing, ook groot ingenieursprojekte te bestuur.<ref name="Hewlett&Anderson, pp. 40-41">{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=40–41}}.</ref> Die NDRC-komitee oor uraan het die S-1-afdeling van die OSRD geword; om veiligheidsredes is die woord "uraan" uitgehaal. In Brittanje het Frisch en Rudolf Peierls aan die [[Universiteit van Birmingham]] in Junie 1939 'n deurbraak gemaak gedurende hul ondersoek na die kritieke massa van uraan-235.<ref>{{harvnb|Rhodes|1986|pp=322–325}}.</ref> Hulle berekeninge het daarop gedui dat kritieke massa teen 'n [[grootteorde|orde]] van 10 kilogram (22 pond) geaktiveer sou kon word, wat daarop dui dat so 'n toestel in 'n [[bomwerper]] van daardie tyd gedra sou kon word.<ref name="Hewlett, p. 42">{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=42}}.</ref> Hulle Frisch–Peierls-memorandum in Maart 1940 het die Britse atoombomprojek en die MAUD-komitee<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=39–40}}</ref> van stapel gestuur, wat eenparig aanbeveel het dat die ontwikkeling van 'n atoombom voortgesit word.<ref name="Hewlett, p. 42" /> In Julie 1940 het Brittanje aangebied om die Verenigde State toegang tot sy wetenskaplike navorsing te gee,{{sfn|Phelps|2010|pp=126–128}} en die Tizard Missie se John Tuckcroft het Amerikaanse wetenskaplikes ingelig oor die Britse ontwikkelinge. Hy het ontdek dat die Amerikaanse projek kleiner was as die Britse projek en ook nie so ver gevorderd was nie.{{sfn|Phelps|2010|pp=282–283}} As deel van die wetenskaplike uitruiling is die bevindinge van die MAUD-komitee aan die Verenigde State oorgedra. Een van sy lede, die Australiese fisikus Mark Oliphant, het einde Augustus 1941 na die Verenigde State gevlieg en ontdek dat die inligting wat deur die MAUD-komitee gelewer is nié belangrike Amerikaanse fisici bereik het nie. Oliphant het daarna gepoog om vas te stel waarom die bevindinge van die komitee blykbaar geïgnoreer word. Hy het met die uraan-komitee vergader en Berkeley, Kalifornië, besoek, waar hy met oortuiging met Ernest O. Lawrence gepraat het. Lawrence was voldoende beïndruk om sy eie ondersoek oor uraan te begin. Hy het op sy beurt met James B. Conant, Arthur H. Compton en George B. Pegram gepraat. Die missie van Oliphant was dus 'n sukses; belangrike Amerikaanse fisici was nou bewus van die potensiële krag van 'n atoombom.<ref>{{harvnb|Rhodes|1986|pp=372–374}}.</ref><ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=43–44}}</ref> Op 9 Oktober 1941 het president Roosevelt die atoomprogram goedgekeur nadat hy 'n vergadering met Vannevar Bush en vise-president Henry A. Wallace bygewoon het. Om die program te beheer, stig hy die ''Top Policy Group,'' bestaande uit homself – hoewel hy nooit 'n vergadering bygewoon het nie – Wallace, Bush, Conant, Oorlogsekretaris [[Henry L. Stimson]], en die stafhoof van die leër, generaal [[George C. Marshall]]. Roosevelt het die leër gekies om die projek te bestuur, eerder as die vloot, omdat die leër meer ervaring gehad het met die bestuur van grootskaalse bouprojekte. Hy het ook ingestem om die poging met die Britte te koördineer, en op 11 Oktober het hy 'n boodskap aan die eerste minister, [[Winston Churchill]], gestuur met die voorstel dat hulle oor atoomsake korrespondeer.<ref name="Jones, pp. 30-32">{{harvnb|Jones|1985|pp=30–32}}.</ref> == Lewensvatbaarheid == === Voorstelle === Die S-1-komitee het op 18 Desember 1941 'n vergadering gehou "deurdring met 'n atmosfeer van entoesiasme en dringendheid"<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=35}}.</ref> na die [[aanval op Pearl Harbor]] en die daaropvolgende Amerikaanse oorlogsverklaring teen Japan en daarna teen Duitsland.<ref>{{harvnb|Williams|1960|pp=3–4}}.</ref> Daar is aan drie verskillende tegnieke gewerk vir isotoop-skeiding om uraan-235 van die meer volop uraan-238 te skei. Lawrence en sy span aan die Universiteit van Kalifornië het elektromagnetiese skeiding ondersoek, terwyl Eger Murphree en Jesse Wakefield Beams se span gasdiffusie by die Universiteit van Columbia ondersoek het, en Philip Abelson het navorsing gedoen oor termiese diffusie by die ''Carnegie Institution of Washington'' en later die ''Naval Research Laboratory''. Murphree was ook die hoof van 'n onsuksesvolle skeidingsprojek met behulp van gassentrifuges.<ref>{{harvnb|Nichols|1987|pp=32}}.</ref> Intussen was daar twee strome van navorsing oor [[kernreaktor]]tegnologie. Harold Urey het [[swaarwater]]reaktor navorsing by Columbia gedoen. Arthur Compton het die wetenskaplikes wat by Columbia, Kalifornië en die [[Princeton-universiteit]] onder sy toesig gewerk het, na die Universiteit van Chicago verplaas, waar hy die ''Metallurgical Laboratory'' vroeg in 1942 georganiseer het om plutonium, reaktore en [[grafiet]] as neutronmoderator te bestudeer.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=35–36}}.</ref> Briggs, Compton, Lawrence, Murphree en Urey het op 23 Mei 1942 vergader om die aanbevelings van die S-1-komitee af te handel, waarin gevra word dat al vyf tegnologieë nagestreef moet word. Dit is goedgekeur deur Bush, Conant en brigadier-generaal Wilhelm D. Styer, die stafhoof van majoor-generaal Brehon B. Somervell se verskaffingsdienste (''Supply Services''), wat aangewys is as die leër se verteenwoordiger oor kernsake. Bush en Conant het toe die aanbeveling aan die ''Top Policy Group'' geneem met 'n begrotingsvoorstel van $54&nbsp;miljoen vir konstruksie deur die ''US Army Corps of Engineers'', $31&nbsp;miljoen vir navorsing en ontwikkeling deur OSRD en $5&nbsp;miljoen vir gebeurlikhede in die boekjaar 1943. Die ''Policy Group'' het dit op sy beurt op 17 Junie 1942 aan die president gestuur, wat dit goedgekeur het deur "OK FDR" op die dokument te skryf.<ref name="Jones, pp. 37-39">{{harvnb|Jones|1985|pp=37–39}}.</ref> === Bom-ontwerpkonsepte === [[Lêer:Los Alamos Primer assembly methods.png|duimnael|'n Reeks rowwe sketse, gemaak tydens 'n konferensie in Julie 1942 toe daar verskillende metodes vir die montering van 'n fissie-bom ondersoek is.]] Compton het die teoretiese fisikus J. Robert Oppenheimer van die Universiteit van Kalifornië gevra om die navorsing oor vinnige neutronberekeninge oor te neem van Gregory Breit, wat op 18 Mei 1942 bedank het weens kommer oor laks operasionele sekuriteit. Sodanige berekening is die sleutel om die kritiese massa en dus wapenontsteking, te bewerkstellig.<ref>{{harvnb|Rhodes|1986|p=416}}.</ref> John H. Manley, 'n fisikus aan die ''Metallurgical Laboratory'', is gevra om Oppenheimer te help deur kontak te maak met en die koördinering van eksperimentele fisikagroepe wat oor die land verspreid was te behartig.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=103}}.</ref> Oppenheimer en Robert Serber van die Universiteit van Illinois het die probleme van [[neutron]]diffusie ondersoek – hoe neutrone in 'n kernkettingreaksie beweeg – en hidrodinamika – hoe die ontploffing wat deur 'n kettingreaksie veroorsaak is, kan optree. Om hierdie werk en die algemene teorie van fissie-reaksies te beoordeel, het Oppenheimer en Fermi in Junie vergaderings by die Universiteit van Chicago en in Julie 1942 met die teoretiese fisici [[Hans Bethe]], John Van Vleck, Edward Teller, Emil Konopinski, Robert vergader Serber, Stan Frankel, en Eldred C. Nelson, laasgenoemde drie oudstudente van Oppenheimer, en eksperimentele fisici Emilio Segrè, Felix Bloch, Franco Rasetti, John Henry Manley en Edwin McMillan. Hulle het tentatief bevestig dat 'n splitsingsbom teoreties moontlik is.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=42–44}}</ref> Daar was nog baie onbekende faktore. Die eienskappe van suiwer uraan-235 was relatief onbekend, net soos dié van plutonium, 'n element wat eers in Februarie 1941 deur Glenn Seaborg en sy span ontdek is. Die wetenskaplikes op die Berkeley-konferensie (Julie 1942) het beoog om plutonium in kernreaktore te skep deurdat uraan-238-atome neutrone sou absorbeer wat deur uraan-235-atome vrygestel is. Op hierdie stadium is geen reaktor gebou nie, en slegs klein hoeveelhede plutonium was beskikbaar by [[siklotron]]e by instellings soos die Universiteit van Washington in St. Louis.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=33–35, 183}}.</ref> Selfs teen Desember 1943 is slegs twee milligram vervaardig. Daar was baie maniere om die splytmateriaal in 'n kritieke massa te rangskik. Die eenvoudigste was om 'n "silindriese prop" deur middel van 'n "peuter" in 'n sfeer van "aktiewe materiaal" te skiet – digte materiaal wat neutrone na binne sou fokus en die reageermassa bymekaar sou hou om die doeltreffendheid daarvan te verhoog.<ref>{{harvnb|Serber|Rhodes|1992|p=21}}.</ref> Hulle het ook ontwerpe ondersoek wat [[sferoïde|sferoïede]] insluit, 'n primitiewe vorm van "inploffing" wat deur Richard C. Tolman voorgestel is, en die moontlikheid van outokatalitiese metodes, wat die doeltreffendheid van die bom sou verhoog wanneer dit ontplof.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=54–56}}</ref> Met inagneming dat die idee van die fissie-bom teoreties afgehandel was–ten minste totdat meer eksperimentele data beskikbaar was–het die Berkeley-konferensie van 1942 'n ander rigting beweeg. Edward Teller versoek vir gesprekke oor 'n kragtiger bom: die "super", wat nou meestal 'n "[[waterstofbom]]" genoem word, wat die ontploffende krag van 'n ontploffende splitsingsbom sou gebruik om 'n [[kernfusie]]-reaksie in [[deuterium]] en [[tritium]] te ontsteek.<ref>{{harvnb|Rhodes|1986|p=417}}.</ref> Teller het skema ná skema voorgestel, maar Bethe het alles verkeerd bewys. Die fusiesidee is opsy gesit om te konsentreer op die vervaardiging van 'n klowingsbom.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=44–45}}</ref> Teller het ook die spekulatiewe moontlikheid geopper dat 'n atoombom die atmosfeer kan "aansteek" as gevolg van 'n hipotetiese samesmeltingsreaksie van stikstofkerne. Bethe bereken dat dit nie kan gebeur nie, en 'n verslag waarin Teller mede-outeur was, het getoon dat "waarskynlik geen self-vermenigvuldigende ketting van kernreaksies sal begin nie."<ref>{{cite web |last=Konopinski |first=E. J |first2=C. |last2=Marvin |first3=Edward |last3=Teller |title=Ignition of the Atmosphere with Nuclear Bombs |issue=LA–602 |publisher=Los Alamos National Laboratory |url=https://fas.org/sgp/othergov/doe/lanl/docs1/00329010.pdf |format=PDF |year=1946 |accessdate=23 November 2008 |ref=harv |archive-date=31 Maart 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200331041344/https://fas.org/sgp/othergov/doe/lanl/docs1/00329010.pdf |url-status=dead }}</ref> In Serber se verslag noem Oppenheimer die moontlikheid van hierdie scenario aan Arthur Compton, wat "onbesonne genoeg was om nie daaroor stil te bly nie." Dit het op die een of ander manier in 'n dokument beland en is na Washington gestuur en is "nooit te ruste gelê nie". == Organisasie == === Manhattan-distrik === Die ingenieurshoof, majoor-generaal Eugene Reybold, het kolonel James C. Marshall in Junie 1942 gekies om hoof van die weermag se deel van die projek te wees. Marshall het 'n skakelkantoor in [[Washington, D.C.]] gevestig, maar sy tydelike hoofkwartier op die 18de verdieping van 270 Broadway in New York opgerig, waar hy administratiewe ondersteuning van die ''Corps of Engineers'' se Noord-Atlantiese Afdeling kon bekom. Dit was naby die Manhattan-kantoor van Stone & Webster, die belangrikste projekkontrakteur, en die Universiteit van Columbia. Hy het toestemming bekom om personeel te werf van sy voormalige bevel, die distrik Syracuse en hy het begin met luitenant-kolonel Kenneth Nichols, wat as sy adjunk aangestel is.<ref name="NYT">{{cite news |last=Broad |first=William J. |url=https://www.nytimes.com/2007/10/30/science/30manh.html |title=Why They Called It the Manhattan Project |newspaper=[[The New York Times]] |date=30 Oktober 2007 |access-date=27 Oktober 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200707172414/https://www.nytimes.com/2007/10/30/science/30manh.html |archive-date=7 Julie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="Jones, pp. 41-44">{{harvnb|Jones|1985|pp=41–44}}.</ref> Omdat die grootste deel van sy taak konstruksie behels, het Marshall in samewerking met die hoof van die ''Corps of Engineers Construction Division'', majoor-generaal Thomas M. Robbins, en sy adjunk, kolonel Leslie Groves, gewerk. Reybold, Somervell en Styer het besluit om die projek "ontwikkeling van plaasvervangende materiaal" te noem, maar Groves meen dat dit die aandag sou trek. Aangesien ingenieursdistrikte gewoonlik die naam van die stad waar hulle geleë was, gedra het, het Marshall en Groves ooreengekom om die leër se deel van die projek die Manhattan-distrik te noem. Dit het op 13 Augustus amptelik geword toe Reybold die opdrag gegee het om die nuwe distrik te stig. Informeel was dit bekend as die Manhattan Engineer District, of MED. Anders as ander distrikte het dit geen geografiese grense gehad nie, en Marshall het die gesag van 'n afdelingsingenieur gehad. Ontwikkeling van plaasvervangende materiale het gebly as die amptelike kode van die projek as geheel, maar is mettertyd deur "Manhattan" vervang.<ref name="Jones, pp. 41-44" /> Marshall het later toegegee dat, "ek het nog nooit van [[kernsplyting]] gehoor nie, maar ek het wel geweet dat jy nie veel van 'n aanleg kon bou nie, nog minder vier daarvan vir $90&nbsp;miljoen".<ref>{{harvnb|Fine|Remington|1972|p=652}}.</ref> 'n Enkele TNT-aanleg wat Nichols destyds in [[Pennsilvanië]] gebou het, het $128&nbsp;miljoen gekos.<ref>{{harvnb|Nichols|1987|p=174}}.</ref> Hulle was ook nie beïndruk met die vae beramings van die omvang van die aanlegte nie, wat Groves vergelyk het om vir 'n spysenier te vra om vir tussen tien en duisend gaste voor te berei. 'n Ondersoekspan van Stone & Webster het reeds 'n terrein vir die produksie-aanlegte gaan soek. Die Oorlogsproduksie-raad het terreine rondom [[Knoxville]], [[Tennessee]] aanbeveel, 'n afgesonderde gebied waar die Tennessee Valley Authority baie elektriese krag kon lewer en die riviere koelwater vir die reaktors kon voorsien. Nadat hy verskeie terreine ondersoek het, het die ondersoekspan een naby Elza, Tennessee, gekies. Conant het aangeraai om dit onmiddellik te bekom en Styer het ingestem, maar Marshall het gewag op die resultate van Conant se reaktoreksperimente voordat hy ingestem het. Van die voornemende prosesse het slegs Lawrence se elektromagnetiese skeiding voldoende gevorder om met die konstruksie te begin. Marshall en Nichols het die hulpbronne wat hulle sou benodig begin bymekaarmaak. Die eerste stap was om 'n hoë prioriteitsbeoordeling vir die projek te kry. Die topwaardes was AA-1 tot AA-4 in dalende volgorde, hoewel daar ook 'n spesiale AAA-gradering was wat vir noodgevalle gereserveer was. Graderings AA-1 en AA-2 was vir noodsaaklike wapens en toerusting, en kolonel Lucius D. Clay, die adjunk-stafhoof by Dienste en Voorsiening van hulpbronne, meen dat die hoogste gradering wat hy kon toeken, AA-3 was, hoewel hy bereid was om op aanvraag 'n AAA-gradering te lewer vir kritieke materiale as dit sou ontstaan.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=57–61}}.</ref> Nichols en Marshall was teleurgesteld; AA-3 was dieselfde prioriteit as Nichols se TNT-aanleg in Pennsilvanië.<ref name="Fine 1972 657">{{harvnb|Fine|Remington|1972|p=657}}.</ref> === Militêre Beleidskomitee === [[Lêer:Trinity Test - Oppenheimer and Groves at Ground Zero 002.jpg|duimnael|[[J. Robert Oppenheimer|Oppenheimer]] en Groves by die oorblyfsels van die Trinity-kerntoets in September 1945, twee maande na die ontploffing van die toets en net na die einde van die Tweede Wêreldoorlog.]] Vannevar Bush het ongeduldig begin raak met die mislukking van kolonel Marshall om die projek vinnig te bevorder, veral die mislukking om die Tennessee-terrein te bekom, die lae prioriteit wat die leër aan die projek toegeken het en die hoofkantoor in New York.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=81}}.</ref> Bush meen dat meer aggressiewe [[leierskap]] nodig is, en het sy kommer met Harvey Bundy en die generaals Marshall, Somervell en Styer bespreek. Hy wou hê dat die projek onder 'n senior beleidskomitee geplaas moet word, met 'n aangewese beampte, verkieslik Styer, as algehele direkteur.<ref name="Fine 1972 657" /> Somervell en Styer het Groves vir die pos gekies en hom op 17 September in kennis gestel van hierdie beslissing, en dat generaal Marshall gelas het dat hy tot brigadier-generaal bevorder word, omdat die gevoel was dat die titel "generaal" meer gerespekteer sou word onder die akademiese wetenskaplikes wat aan die Manhattan-projek werk. Groves se bevel plaas hom direk onder Somervell eerder as Reybold, en kolonel Marshall moet nou aan Groves rapporteer. Groves het sy hoofkwartier in Washington, D.C., op die vyfde verdieping van die gebou wat later as die Harry S Truman-gebou bekend sou staan, gevestig, waar kolonel Marshall sy skakelkantoor gehad het. Hy het op 23 September 1942 die bevel oor die Manhattan-projek oorgeneem. Later die dag het hy 'n vergadering bygewoon deur Stimson, wat 'n [[militêr]]e beleidskomitee in die lewe geroep het, verantwoordelik vir die hoof beleidgroep, bestaande uit Bush (met Conant as plaasvervanger), Styer en skoutadmiraal William R. Purnell. Tolman en Conant is later aangestel as die wetenskaplike adviseurs van Groves.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=44–45}}.</ref> Een van Groves se vroeëre probleme was om 'n direkteur vir Projek Y te vind, die groep wat die bom sou ontwerp en bou. Die voor die hand liggende keuse was een van die drie laboratoriumhoofde, Urey, Lawrence of Compton, maar hulle was nie beskikbaar nie. Compton beveel Oppenheimer aan, wat al deeglik vertroud was met die konsepte vir die ontwerp van 'n bom. Oppenheimer het egter min administratiewe ervaring gehad en het, anders as Urey, Lawrence en Compton, nie 'n [[Nobelprys]] gewen nie, wat volgens baie wetenskaplikes die hoof van so 'n belangrike laboratorium moes wees. Daar was ook kommer oor Oppenheimer se veiligheidsstatus, aangesien baie van sy medewerkers kommuniste was, waaronder sy broer, Frank Oppenheimer; sy vrou, Kitty; en sy vriendin, Jean Tatlock. 'n Lang gesprek in Oktober 1942 oor 'n trein het Groves en Nichols oortuig dat Oppenheimer die kwessies rakende die oprigting van 'n laboratorium in 'n afgeleë gebied deeglik begryp en as direkteur daarvan aangestel moes word. Groves het persoonlik afstand gedoen van die veiligheidsvereistes en op 20 Julie 1943 'n klaring aan Oppenheimer gegee.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=61–63}}.</ref><ref>{{harvnb|Nichols|1987|pp=72–73}}.</ref> === Samewerking met die Verenigde Koninkryk === Die Britte en Amerikaners het kerninligting uitgeruil, maar aanvanklik nie hul pogings gekombineer nie. Brittanje het pogings van Bush en Conant in 1941 om die samewerking met sy eie projek, met die kodenaam Tube Alloys, te versterk, afgewys omdat hulle huiwerig was om sy tegnologiese voorsprong te deel en die Verenigde State te help om hul eie atoombom te ontwikkel. 'n Amerikaanse wetenskaplike wat 'n persoonlike brief van Roosevelt aan Churchill gebring het om aan alle navorsing en ontwikkeling in 'n Anglo-Amerikaanse projek te betaal, is sleg behandel, en Churchill het nie op die brief geantwoord nie. Die Verenigde State het gevolglik reeds in April 1942 besluit dat indien hulle aanbod van die hand gewys word, hulle alleen moet voortgaan. Die Britte, wat vroeg in die oorlog aansienlike bydraes gelewer het, het nie die middele gehad om so 'n navorsingsprogram deur te voer terwyl hulle vir hul oorlewing veg nie. As gevolg hiervan het Tube Alloys gou agter geraak by sy Amerikaanse eweknie. [[Lêer:Groves and Chadwick.jpg|links|duimnael|Groves gesels met James Chadwick, die hoof van die Britse Sending.]] Die geleentheid vir 'n gelyke vennootskap bestaan egter nie meer nie, soos blyk uit Augustus 1942 toe die Britte onsuksesvol aansienlike beheer oor die projek geëis het terwyl hulle niks van die onkoste betaal het nie. Teen 1943 het die rolle van die twee lande omgekeer;<ref>Villa, Brian L. ''The Second World War as a National Experience: Canada'', 1981</ref> in Januarie het Conant die Britte in kennis gestel dat hulle nie meer kerninligting sou ontvang nie, behalwe in sekere gebiede. Terwyl die Britte geskok was oor die afskaffing van die Churchill-Roosevelt-ooreenkoms, was die hoof van die Kanadese Nasionale Navorsingsraad, C.J. Mackenzie, minder verbaas en het geskryf; ”Ek kan nie help om te voel dat die Britse groep die belangrikheid van hul bydrae [oor] beklemtoon het nie in vergelyking met die Amerikaners.”<ref name="stacey1970">{{harvnb|Stacey|1970|p=517}}</ref> Soos Conant en Bush aan die Britte gesê het, kom die bevel "van bo".<ref>{{harvnb|Bernstein|1976|p=211}}.</ref> Die Britse bedingingsposisie het versleg; die Amerikaanse wetenskaplikes het besluit dat die Verenigde State nie meer hulp van buite nodig het nie, en hulle wou verhoed dat Brittanje na-oorlogse kommersiële toepassings van [[kernenergie]] benut. Die komitee steun, en Roosevelt het daartoe ingestem, om die stroom inligting te beperk tot wat Brittanje tydens die oorlog kon gebruik – veral nie die ontwerp van die bom nie – selfs al het dit die Amerikaanse projek vertraag. Vroeg in 1943 het die Britte opgehou om navorsingswetenskaplikes na Amerika te stuur, en gevolglik het die Amerikaners die deel van inligting totaal gestaak. Die Britte het dit oorweeg om die toevoer van Kanadese [[uraan]] en [[swaarwater]] te beëindig om die Amerikaners te dwing om weer hul inligting te deel, maar Kanada het Amerikaanse voorrade nodig gehad om dit te produseer.<ref>{{harvnb|Bernstein|1976|pp=209–212}}.</ref> Hulle het die moontlikheid van 'n onafhanklike kernprogram ondersoek, maar vasgestel dat dit nie betyds gereed kan wees om die uitslag van die oorlog in [[Europa]] te beïnvloed nie.<ref name="fakley1983">{{cite journal |url=http://www.atomicarchive.com/History/british/index.shtml |title=The British Mission |author=Fakley, Dennis C. |journal=Los Alamos Science |date=Winter–Spring 1983 |issue=7 |pp=186–189}}</ref> Teen Maart 1943 het Conant besluit dat die Britse hulp sommige terreine van die projek sal bevoordeel. James Chadwick en een of twee ander Britse wetenskaplikes was belangrik genoeg dat die bomontwerpspan in Los Alamos hulle nodig gehad het, ten spyte van die gevaar om geheime vir wapenontwerp te openbaar.<ref>{{harvnb|Bernstein|1976|pp=213}}.</ref> In Augustus 1943 onderhandel Churchill en Roosevelt oor die Quebec-ooreenkoms, wat gelei het tot 'n hervatting van die samewerking<ref>{{harvnb|Gowing|1964|pp=168–173}}.</ref> tussen wetenskaplikes wat aan dieselfde probleem werk. Brittanje het egter ingestem tot beperkings op die gegewens vir die bou van grootskaalse produksie-aanlegte wat nodig is vir die bom.<ref>{{harvnb|Bernstein|1976|pp=216–217}}.</ref> Die daaropvolgende Hyde Park-ooreenkoms in September 1944 het hierdie samewerking uitgebrei na die naoorlogse periode.<ref>{{harvnb|Gowing|1964|pp=340–342}}.</ref> Die Quebec-ooreenkoms het die gekombineerde beleidskomitee ingestel om die pogings van die Verenigde State, die Verenigde Koninkryk en Kanada te koördineer. Stimson, Bush en Conant dien as die Amerikaanse lede van die Gekombineerde Beleidskomitee, veldmaarskalk Sir John Dill en kolonel J. J. Llewellin was die Britse lede, en C.D. Howe was die Kanadese lid.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=296}}.</ref> Llewellin keer einde 1943 terug na die Verenigde Koninkryk en word in die komitee vervang deur Sir Ronald Ian Campbell, wat op sy beurt vervang is deur die Britse ambassadeur in die Verenigde State, Lord Halifax, vroeg in 1945. Sir John Dill is in Washington, D.C. oorlede, in November 1944 en is vervang as hoof van die Britse gesamentlike stafsending en as lid van die gekombineerde beleidskomitee deur veldmaarskalk sir Henry Maitland Wilson.<ref>{{harvnb|Gowing|1964|p=234}}.</ref> Toe die samewerking na die Quebec-ooreenkoms hervat word, het die Amerikaners se vooruitgang en uitgawes die Britte verbaas. Die Verenigde State het al meer as $1 miljard (vandag $12 miljard) bestee, terwyl die Verenigde Koninkryk in 1943 ongeveer £ 0,5 miljoen bestee het. Chadwick het dus tot die uiterste mate aangedring op Britse betrokkenheid by die Manhattan-projek en die hoop op 'n onafhanklike Britse projek gedurende die oorlog laat vaar.{{r|fakley1983}} Met Churchill se steun het hy gepoog om te verseker dat elke versoek van Groves om hulp in ag geneem word.<ref>{{harvnb|Gowing|1964|pp=242–244}}.</ref> Die Britse Sending wat in Desember 1943 in die Verenigde State aangekom het, het [[Niels Bohr]], Otto Frisch, [[Klaus Fuchs]], Rudolf Peierls en Ernest Titterton ingesluit.<ref>{{harvnb|Hunner|2004|p=26}}.</ref> Meer wetenskaplikes het vroeg in 1944 opgedaag. Terwyl diegene wat toegewys is aan gasdiffusie wat teen die herfs van 1944 die projek verlaat het, is die 35 wat onder Oliphant saam met Lawrence in Berkeley gewerk het, aan bestaande laboratoriumgroepe toegewys en die meeste het tot die einde van die oorlog aangebly. Die 19 wat na Los Alamos gestuur is, het ook by bestaande groepe aangesluit, hoofsaaklik met betrekking tot inploffing en bomsamestelling, maar nie die plutonium-verwante groepe nie.{{r|fakley1983}} In 'n deel van die Quebec-ooreenkoms is gespesifiseer dat kernwapens nie teen 'n ander land gebruik sal word sonder die onderlinge toestemming van die VSA en die Verenigde Koninkryk nie. In Junie 1945 het Wilson ingestem dat die gebruik van kernwapens teen [[Japan]] as 'n besluit van die Gekombineerde Beleidskomitee opgeteken sou word.<ref>{{harvnb|Gowing|1964|p=372}}.</ref> Die Gekombineerde Beleidskomitee het die Gekombineerde Ontwikkelingstrust in Junie 1944 gestig, met Groves as voorsitter, om uraan- en [[torium]]erts op internasionale markte te bekom. Die [[Demokratiese Republiek die Kongo|Belgiese Kongo]] en Kanada het 'n groot deel van die uraan ter wêreld buite [[Oos-Europa]] gehou, en die Belgiese regering in ballingskap was in Londen. Brittanje het ingestem om die meeste Belgiese erts aan die Verenigde State te gee, omdat hulle nie die grootste deel van die voorraad weens die Amerikaanse beperkings sou gebruik nie.<ref>{{harvnb|Bernstein|1976|pp=223–224}}.</ref> In 1944 koop die trust 1 560 000&nbsp;kg uraanoksiederts van maatskappye wat myne in die Belgiese Kongo bedryf. Om te verhoed dat die Amerikaanse minister van finansies, Henry Morgenthau Jr., oor die projek ingelig word, is 'n spesiale rekening gebruik wat nie onderhewig was aan die gewone ouditering en kontroles nie, 'n trustrekening. Tussen 1944 en die tyd dat hy in 1947 by die trust bedank, deponeer Groves altesaam VS$ 37,5 miljoen in die trust se rekening.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=90, 299–306}}.</ref> Groves waardeer die vroeë Britse atoomnavorsing en die bydraes van die Britse wetenskaplikes tot die Manhattan-projek, maar verklaar dat die Verenigde State ook sonder hul hulp sou kon slaag.{{r|fakley1983}} Hy het ook gesê dat Churchill "die beste vriend was wat die atoombomprojek gehad het [omdat] hy Roosevelt se belangstelling hoog gehou het … Hy het hom net die hele tyd opgewek deur te vertel hoe belangrik hy dink die projek is."{{sfn|Ermenc|1989|p=238}} Die Britse deelname aan oorlogstyd was van deurslaggewende belang vir die sukses van die onafhanklike kernwapenprogram van die Verenigde Koninkryk na die oorlog, toe die McMahon-wet van 1946 Amerikaanse kernsamewerking tydelik beëindig het.{{r|fakley1983}} == Projekaanlegte == <imagemap> Lêer:Manhattan Project US Canada Map 2.svg|duimnael|upright=3.2|senter|'n Seleksie van Amerikaanse en Kanadese plekke wat belangrik was vir die Manhattan-projek. |alt=Map of the United States and southern Canada with major project sites marked circle 50 280 20 [[Calutron|Berkeley, California]] circle 140 400 20 [[Project Camel|Inyokern, California]] circle 170 100 20 [[Hanford Site|Richland, Washington]] circle 220 20 20 [[Trail, British Columbia]] circle 230 270 20 [[Wendover Air Force Base|Wendover, Utah]] circle 290 360 20 [[Monticello, Utah]] circle 320 360 20 [[Uravan, Colorado]] circle 340 440 20 [[Los Alamos Laboratory|Los Alamos, New Mexico]] circle 340 500 20 [[Trinity test|Alamogordo, New Mexico]] circle 610 290 20 [[Ames Project|Ames, Iowa]] circle 660 400 20 [[Mallinckrodt Incorporated|St Louis, Missouri]] circle 710 310 20 [[Argonne National Laboratory|Chicago, Illinois]] circle 730 370 20 [[Newport Chemical Depot|Dana, Indiana]] circle 800 350 20 [[Dayton Project|Dayton, Ohio]] circle 760 540 20 [[Alabama Army Ammunition Plant|Sylacauga, Alabama]] circle 890 390 20 [[P-9 Project|Morgantown, West Virginia]] circle 800 460 20 [[Clinton Engineer Works|Oak Ridge, Tennessee]] circle 910 160 20 [[Montreal Laboratory|Chalk River Laboratories]] circle 920 260 20 [[Rochester, New York]] circle 950 360 20 [[Washington, D.C.]] desc none </imagemap> === Oak Ridge === [[Lêer:Y-12 Shift Change.jpg|duimnael|Skofwisseling by die Y-12-uraanverrykingsaanleg by die Clinton Engineer Works in Oak Ridge, Tennessee, op 11 Augustus 1945. Teen Mei 1945 was 82&nbsp;000 mense in diens van die Clinton Engineer Works.<ref name="Johnson & Jackson pp. 168–169" /> Foto deur die Manhattan-fotograaf Ed Westcott.]] Die dag nadat hy die projek oorgeneem het, het Groves saam met kolonel Marshall 'n treinrit na Tennessee geneem om die voorgestelde terrein daar te ondersoek, en Groves was beïndruk.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=116–117}}.</ref><ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=25–26}}.</ref> Op 29 September 1942 het Robert P. Patterson, die onder-oorlogsekretaris van die Verenigde State, die ''Corps of Engineers'' gemagtig om 56&nbsp;000 akker (23&nbsp;000 ha) grond deur 'n vooraanstaande domein te verkry teen 'n koste van $3,5 miljoen. 'n Bykomende 3&nbsp;000 [[akker]] (1200&nbsp;ha) is daarna verkry. Ongeveer 1&nbsp;000 gesinne is geraak deur die onteieningsbevel wat op 7 Oktober in werking getree het.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=78}}.</ref> Betogings, regsappèlle en 'n 1943-kongresondersoek was tevergeefs.<ref name="Johnson & Jackson, pp. 39-43">{{harvnb|Johnson|Jackson|1981|pp=39–43}}.</ref> Teen die middel van November het die ''U.S. Marshals'' kennisgewings afgelewer vir inwoners om hul plaashuise te ontruim, en konstruksiekontrakteurs te laat intrek.<ref name="Fine&Remington, pp. 663-664">{{harvnb|Fine|Remington|1972|pp=663–664}}.</ref> Sommige families het twee weke kennis gekry om plase wat hul geslagte lank bewoon het, te ontruim;<ref>{{cite web|title=Oak Ridge National Laboratory Review, Vol. 25, Nos. 3 and 4, 2002 |url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev25-34/chapter1.shtml |publisher=ornl.gov |access-date=9 Maart 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090825162412/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev25-34/chapter1.shtml |archive-date=25 Augustus 2009}}</ref> ander het hulle daar gevestig nadat hulle uitgesit is om plek te maak vir die [[Great Smoky Mountains- Nasionale Park]] in die 1920's of die Norrisdam in die 1930's.<ref name="Johnson & Jackson, pp. 39-43" /> Die uiteindelike koste van grondverkryging in die gebied, wat eers in Maart 1945 voltooi is, was slegs ongeveer $2,6 miljoen, wat op ongeveer $47 per akker uitgewerk het.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=327–328}}.</ref> Toe die Goewerneur van Tennessee, Prentice Cooper, die openbare proklamasie nommer twee, wat Oak Ridge tot 'n totale uitsluitingsgebied verklaar, wat aldus nié sonder die nodige militêre toestemming betree kon word nie, ontvang, het hy dit in woede opgeskeur.<ref>{{harvnb|Johnson|Jackson|1981|p=49}}.</ref> Oorspronklik bekend as die Kingston Demolition Range, is die terrein vroeg in 1943 amptelik herdoop tot die Clinton Engineer Works (CEW).<ref>{{harvnb|Johnson|Jackson|1981|p=8}}.</ref> Terwyl Stone & Webster op die produksiefasiliteite gekonsentreer het, het die argitektuur- en ingenieursfirma Skidmore, Owings & Merrill 'n residensiële gemeenskap vir 13&nbsp;000 ontwerp en gebou. Die gemeenskap was aan die hange van Black Oak Ridge geleë, waaruit die nuwe stad Oak Ridge sy naam gekry het.<ref>{{harvnb|Johnson|Jackson|1981|pp=14–17}}.</ref> Die teenwoordigheid van die leër op Oak Ridge het in Augustus 1943 toegeneem toe Nichols vir Marshall as hoof van die Manhattan Engineer District vervang het. Een van sy eerste take was om die distrikshoofkwartier na Oak Ridge te verskuif, hoewel die naam van die distrik nie verander het nie.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=88}}.</ref> In September 1943 is die administrasie van gemeenskapsgeriewe aan Turner Construction Company uitgekontrakteer deur middel van 'n filiaal, die Roane-Anderson Company (vir Roane en Anderson Counties, waarin Oak Ridge geleë was).<ref name="Roane-Anderson">{{harvnb|Jones|1985|pp=443–446}}.</ref> Chemiese ingenieurs, onder wie William J. (Jenkins) Wilcox Jr. (1923–2013) en Warren Fuchs, was deel van 'n "verwoede poging" om 10% tot 12% verrykte uraan-235 te vervaardig, bekend as die kodenaam "tuballoy tetroxide", met streng sekuriteit en spoedige goedkeuring vir voorrade en materiaal.<ref>William J. (Bill) Wilcox Jr., Oak Ridge City Historian, Retired Technical Director for the Oak Ridge Y-12 & K-25 Plants, 11 November 2007, [https://web.archive.org/web/20141129042228/http://www.oakridgeheritage.com/images/Early_Days_of_Oak_Ridge_and_Wartime_Y-12.pdf Early Days of Oak Ridge and Wartime Y-12], URL besoek op 22 November 2014</ref> Die bevolking van Oak Ridge brei egter gouer uit as die aanvanklike planne en bereik 'n hoogtepunt van 75&nbsp;000 in Mei 1945, teen daardie tyd was 82&nbsp;000 mense werksaam by die Clinton Engineer Works,<ref name="Johnson & Jackson pp. 168–169">{{harvnb|Johnson|Jackson|1981|pp=168–169}}.</ref> en 10&nbsp;000 by Roane-Anderson.<ref name="Roane-Anderson" /> Die kuns[[fotograaf]], Josephine Herrick, en haar kollega, Mary Steers, het gehelp om die werk by Oak Ridge te dokumenteer.<ref>{{cite web |title=Josephine Herrick's Photo Legacy Comes Into View |url=http://womensenews.org/story/our-history/140918/josephine-herricks-photo-legacy-comes-view |archive-url=https://web.archive.org/web/20150906105122/http://womensenews.org/story/our-history/140918/josephine-herricks-photo-legacy-comes-view |archive-date=6 September 2015 |publisher=Women's enews |access-date=7 September 2015}}</ref> === Los Alamos === [[Lêer:Los Alamos colloquium.jpg|links|duimnael|Fisici vergader in die Los Alamos-laboratorium oor die kernfusiewapen, bekend as "Super" in April 1946. In die voorste ry is Norris Bradbury, John Manley, [[Enrico Fermi]] en J.M.B. (Jerome) Kellogg (1905–1981). Robert Oppenheimer, in die donker jas, is agter Manley; links van Oppenheimer is [[Richard Feynman]]. Die weermagoffisier aan die linkerkant is kolonel Oliver Haywood]] Die idee om ''Projek Y'' by Oak Ridge te vestig, is oorweeg, maar uiteindelik is daar besluit om 'n meer afgeleë plek te vind. Op aanbeveling van Oppenheimer is die soektog na 'n geskikte perseel beperk tot die omgewing van [[Albuquerque, Nieu-Meksiko]], waar Oppenheimer 'n plaas besit het. In Oktober 1942 is majoor John H. Dudley van die Manhattan-distrik gestuur om in die gebied 'n geskikte terrein te identifiseer. Hy het 'n terrein naby Jemez Springs, [[Nieu-Meksiko]], aanbeveel.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=83–84}}.</ref> Op 16 November het Oppenheimer, Groves, Dudley en ander die gebied besoek. Oppenheimer was bang dat die hoë kranse rondom die terrein sy werkers kloustrofobies sou laat voel, terwyl die ingenieurs besorg was oor die moontlikheid van oorstromings. Die geselskap het toe na die omgewing van die Los Alamos Ranch School beweeg. Oppenheimer was beïndruk en het 'n sterk voorkeur vir die terrein uitgespreek, met verwysing na die natuurlike skoonheid en uitsig op die Sangre de Cristo-gebergte, wat volgens hom diegene wat aan die projek sou werk, sou inspireer.<ref>{{harvnb|Fine|Remington|1972|pp=664–665}}.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.lanl.gov/history/road/school-arsenal.shtml |publisher=Los Alamos National Laboratory |title=50th Anniversary Article: Oppenheimer's Better Idea: Ranch School Becomes Arsenal of Democracy |access-date=6 April 2011}}</ref> Die ingenieurs was bekommerd oor die swak toegangspad en of die watertoevoer voldoende sou wees, maar het andersins gevoel dat dit ideaal was.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=66–67}}.</ref> Patterson het die verkryging van die terrein op 25 November 1942 goedgekeur, met die toestemming van $440&nbsp;000 vir die aankoop van die terrein van 22&nbsp;000 hektaar, waarvan altesaam 3&nbsp;600 hektaar reeds in die federale regering se besit was.<ref name="Jones, pp. 328-331" /> Die Minister van Landbou, Claude R. Wickard, het die gebruik van sowat 18&nbsp;100&nbsp;ha van die Amerikaanse Bosdiensgrond aan die Oorlogsdepartement toegestaan "solank die militêre noodsaaklikheid voortduur".<ref>{{cite web |url=http://www.lanl.gov/history/road/pdf/4-8-43.pdf |publisher=Los Alamos National Laboratory |title=Secretary of Agriculture granting use of land for Demolition Range |date=8 April 1943 |access-date=6 April 2011 |archive-date=20 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110420213401/http://www.lanl.gov/history/road/pdf/4-8-43.pdf |url-status=dead }}</ref> Die behoefte aan grond, 'n nuwe pad en later die reg vir 'n 25&nbsp;km lange kragleiding, het uiteindelik grondaankope tydens die oorlogstyd na 18&nbsp;509,1&nbsp;ha laat styg, maar slegs $414&nbsp;971 is bestee.<ref name="Jones, pp. 328-331">{{harvnb|Jones|1985|pp=328–331}}.</ref> Die konstruksie is gekontrakteer aan die M.M. Sundt Company van [[Tucson]], [[Arizona]], met Willard C. Kruger en medewerkers van Santa Fe, Nieu-Meksiko, as argitek en ingenieur. Daar is begin met die werk in Desember 1942. Groves het aanvanklik $300&nbsp;000 toegeken vir konstruksie, drie keer meer as Oppenheimer se skatting, met 'n beplande voltooidatum van 15 Maart 1943. Dit het gou duidelik geword dat die omvang van Projek Y groter was as wat verwag is, en teen die tyd dat Sundt klaar was met konstruksie op 30 November 1943 is meer as $7 miljoen bestee.<ref>{{harvnb|Hunner|2004|pp=31–32}}.</ref> [[Lêer:Los Alamos map.gif|duimnael|Kaart van Los Alamos-terrein, Nieu-Meksiko, 1943–45]] Omdat dit 'n geheime projek was, is na Los Alamos verwys as ''Site Y'' of ''the Hill''.<ref>{{harvnb|Hunner|2004|p=29}}.</ref> Geboortesertifikate van babas wat tydens die oorlog in Los Alamos gebore is, se geboorteplek is as Posbus 1663 in Santa Fe gelys.<ref>{{harvnb|Hunner|2004|p=40}}.</ref> Aanvanklik sou Los Alamos 'n militêre laboratorium gewees het saam met Oppenheimer en ander navorsers wat aan die weermag opdrag sou kon gee. Oppenheimer het so ver gegaan om vir homself 'n uniform van luitenant-kolonel te bestel, maar twee belangrike fisici, Robert Bacher en Isidor Rabi, het die idee afgekeur. Conant, Groves en Oppenheimer het toe 'n kompromis beraam waardeur die laboratorium deur die Universiteit van Kalifornië onder kontrak by die Oorlogdepartement bedryf is.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=230–232}}.</ref> === Chicago === 'n Leër-''Office of Scientific Research and Development'' (OSRD)-raad het op 25 Junie 1942 besluit om 'n loodsaanleg vir plutoniumproduksie in Red Gate Woods suidwes van [[Chicago]] te bou. In Julie het Nichols gereël vir die huur van 415&nbsp;ha van die distrik Cook County Forest Preserve, en kaptein James F. Grafton (1908–1969) is aangestel as gebiedsingenieur in Chicago. Dit het gou geblyk dat die omvang van die bedrywighede te groot was vir die gebied, en daar is besluit om die aanleg by Oak Ridge te bou en 'n navorsings- en toetsfasiliteit in Chicago te behou.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=67–71}}.</ref><ref name="Red Gate Woods" /> Vertragings met die oprigting van die aanleg in Red Gate Woods het Compton daartoe gedwing om die Metallurgical Laboratory te magtig om die eerste kernreaktor onder die stadion van Stagg Field by die [[Universiteit van Chicago]] te bou. Die reaktor het 'n enorme hoeveelheid grafietblokke en uraankorrels benodig. Destyds was daar 'n beperkte bron van suiwer uraan. Frank Spedding van die Iowa State Universiteit kon slegs twee kort ton suiwer uraan produseer. Bykomende drie kort ton uraanmetaal is verskaf deur Westinghouse Lamp Plant, wat vinnig deur 'n eksperimentele saamgeflanste proses vervaardig is. 'n Groot vierkantige ballon is deur Goodyear Tyre maatskappy gebou om die reaktor toe te maak.<ref>{{Cite web|title=FRONTIERS Research Highlights 1946–1996|publisher=Office of Public Affairs, Argonne National Laboratory|page=11|osti=770687|doi=10.2172/770687|year=1996|url=https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc725589/m2/1/high_res_d/770687.pdf}}</ref><ref>{{cite journal |last=Walsh|first=John|title=A Manhattan Project Postscript|journal=Science|date=19 Junie 1981|volume=212|pp=1369–1371|url=http://pbadupws.nrc.gov/docs/ML0533/ML053340429.pdf|access-date=23 Maart 2013|issn=0036-8075|doi=10.1126/science.212.4501.1369|pmid=17746246|issue=4501|bibcode= 1981Sci...212.1369W}}</ref> Op 2 Desember 1942 het 'n span onder leiding van Enrico Fermi die eerste kunsmatige selfonderhoudende kern[[kettingreaksie]] begin in 'n eksperimentele reaktor bekend as ''Chicago Pile-1''.<ref>{{cite web |title=CP-1 (Chicago Pile 1 Reactor)|url=http://www.ne.anl.gov/About/reactors/early-reactors.shtml|publisher=Argonne National Laboratory; U.S. Department of Energy|access-date=12 April 2013}}</ref> Die punt waarop 'n reaksie selfonderhoudend word, het bekend geword as "om kritiek te gaan". Compton het die sukses aan Conant in Washington, DC, gerapporteer deur 'n gekodeerde telefoonoproep en gesê: "Die Italiaanse navigator [Fermi] het pas in die nuwe wêreld geland."<ref>{{harvnb|Compton|1956|p=144}}.</ref> In Januarie 1943 het Grafton se opvolger, majoor Arthur V. Peterson, opdrag gegee dat ''Chicago Pile-1'' uitmekaar gehaal moes word en weer by Red Gate Woods saamgestel word, aangesien hy die werking van 'n reaktor as te gevaarlik vir 'n digbevolkte gebied beskou het.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=195–196}}.</ref> Op die Argonne-terrein het ''Chicago Pile-3'', die eerste swaarwaterreaktor, op 15 Mei 1944 kritiek geword.{{sfn|Holl|Hewlett|Harris|1997|p=428}}<ref name="fermi">{{cite journal |last=Fermi |first=Enrico |title=The Development of the first chain reaction pile |journal=Proceedings of the American Philosophical Society |year=1946 |volume=90 |issue=1 |pp=20–24 |jstor=3301034}}</ref> Na die oorlog is die bedrywighede wat by Red Gate oorgebly het, verskuif na die nuwe terrein van die Argonne Nasionale Laboratorium, ongeveer 9,7&nbsp;km daarvandaan.<ref name="Red Gate Woods">{{cite web |url=http://www.lm.doe.gov/SiteA_PlotM/fact_sheet_site_a.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20141026070527/http://www.lm.doe.gov/SiteA_PlotM/fact_sheet_site_a.pdf|archive-date=26 Oktober 2014 |title=Site A/Plot M, Illinois, Decommissioned Reactor Site Fact Sheet |access-date=3 Desember 2012}}</ref> === Hanford === Teen Desember 1942 was daar kommer dat selfs Oak Ridge te naby aan 'n digte bevolkingsentrum ([[Knoxville]]) was in die onwaarskynlike geval van 'n groot kernongeluk. Groves het DuPont in November 1942 gewerf as hoofkontrakteur vir die konstruksie van die plutoniumproduksiekompleks. DuPont is 'n standaardkoste plus vastefooi-kontrak aangebied, maar die president van die maatskappy, Walter S. Carpenter, Jr., wou geen wins van enige aard hê nie en het gevra dat die voorgestelde kontrak gewysig word om die maatskappy uitdruklik uit te sluit in die verkryging van enige patentregte. Dit is aanvaar, maar om wetlike redes is ooreengekom op 'n nominale fooi van een dollar. Na die oorlog het DuPont gevra om vroeg van die kontrak ontslae te raak, en moes 33 sent teruggee.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=58–59}}.</ref> [[Lêer:Hanford workers.jpg|duimnael|Hanford-werkers ontvang hul salarisse by die Western Union-kantoor.]] DuPont het aanbeveel dat die perseel ver geleë moet wees van die bestaande uraanproduksie-aanleg by Oak Ridge.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=68–69}}.</ref> In Desember 1942 stuur Groves kolonel Franklin Matthias en DuPont-ingenieurs na potensiële terreine. Matthias het berig dat Hanford Site naby Richland, Washington, 'ideaal was in feitlik alle opsigte'. Dit was geïsoleer en naby die [[Columbiarivier]], wat voldoende water kon voorsien om die reaktore wat die plutonium sou produseer, af te koel. Groves het die terrein in Januarie besoek en die Hanford Engineer Works (HEW) gestig, met die kodenaam "Site W".<ref>Jones, Vincent (1985). Manhattan: The Army and the Atomic Bomb (PDF). Washington, D.C.: United States Army Center of Military History.bl 108–111</ref> Ondersekretaris Patterson het op 9 Februarie sy goedkeuring verleen en $5 miljoen toegewys vir die verkryging van 16 000 hektaar grond in die gebied. Die federale regering het ongeveer 1 500 inwoners van White Bluffs en Hanford, en nabygeleë nedersettings, asook die Wanapum en ander stamme wat die gebied gebruik het, hervestig. 'n Geskil het met boere ontstaan oor vergoeding vir gewasse wat reeds geplant is voordat die grond verkry is. Waar skedules dit toelaat, het die weermag toegelaat dat die oes geoes word, maar dit was nie altyd moontlik nie. Die proses vir die verkryging van grond het gesloer en is nie voor die einde van die Manhattan-projek in Desember 1946 voltooi nie.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=342}}.</ref> Die geskil het nie die werk vertraag nie. Alhoewel die vordering met die ontwerp van die reaktor by Metallurgical Laboratory en DuPont nie genoegsaam gevorder het om die omvang van die projek akkuraat te voorspel nie, is daar in April 1943 'n begin gemaak met fasiliteite vir ongeveer 25 000 werkers, waarvan die helfte na verwagting op die perseel sou woon. Teen Julie 1944 was ongeveer 1 200 geboue opgerig en byna 51 000 mense het in die konstruksiekamp gewoon. As gebiedsingenieur het Matthias algehele beheer oor die terrein uitgeoefen.<ref>{{harvnb | Jones | 1985 | pp = 452–457}}.</ref> Op die hoogtepunt was die konstruksiekamp die derde-hoogsbevolkte stad in die staat Washington.<ref>{{harvnb | Thayer | 1996 | p = 16}}.</ref> Hanford het 'n vloot van meer as 900 busse bestuur, meer as die stad Chicago.<ref>{{harvnb | Jones | 1985 | p = 401}}.</ref> Soos Los Alamos en Oak Ridge, was Richland 'n afgesperde gemeenskap met beperkte toegang, maar dit het meer soos 'n Amerikaanse bloeistad gelyk: die militêre profiel was laer en fisieke veiligheidselemente soos hoë heinings, torings en waghonde was minder waarneembaar.<ref>{{harvnb | Jones | 1985 | pp = 463–464}}.</ref> === Kanadese terreine === ==== Brits-Columbië ==== Cominco het sedert 1930 elektrolitiese waterstof in Trail, [[Brits-Columbië]], vervaardig. Harold Urey het in 1941 voorgestel dat die aanleg swaarwater sou kon produseer. By die bestaande aanleg van $10 miljoen wat 3 215 selle gehad het wat 75 MW hidroëlektriese krag verbruik, is sekondêre elektroliseselle gevoeg om die [[deuterium]]konsentrasie in die [[water]] van 2,3% tot 99,8% te verhoog. Vir hierdie proses het Hugh Taylor van Princeton 'n [[platinum]]-op-[[koolstof]]katalisator vir die eerste drie fases ontwikkel, terwyl Urey 'n [[nikkel]]-chroomtrioksied een vir die vierde stadium toring ontwikkel het. Die finale koste was $ 2,8 miljoen. Die Kanadese regering het eers in Augustus 1942 van die projek verneem. Die swaarwaterproduksie van Trail het in Januarie 1944 begin en het voortgegaan tot 1956. Swaarwater van Trail is gebruik vir ''Chicago Pile 3'', die eerste reaktor wat swaarwater en natuurlike uraan gebruik, wat kritiek gegaan het op 15 Mei 1944.<ref name="Waltham, pp. 8-9">{{harvnb|Waltham|2002|pp=8–9}}.</ref> ==== Ontario ==== Die Chalk River, [[Ontario]]-terrein, is gestig om die geallieerde pogings by die Montreal-laboratorium te huisves, weg van 'n stedelike gebied. 'n Nuwe gemeenskap is in Deep River, Ontario, gebou om hostelle en fasiliteite vir die spanlede te bied. Die terrein is gekies vir die nabyheid van die industriële vervaardigingsgebied van Ontario en [[Quebec]], en die nabyheid van 'n spoornodus langs 'n groot militêre basis, Kamp Petawawa. Dit is aan die Ottawarivier geleë en het toegang tot voldoende water gehad. Die eerste direkteur van die nuwe laboratorium was Hans von Halban. Hy is in Mei 1944 vervang deur John Cockcroft, wat op sy beurt opgevolg is deur Bennett Lewis in September 1946. 'n Loodsreaktor bekend as ZEEP (''zero-energy experimental pile ↔'' nul-energie eksperimentele stapel) word die eerste Kanadese reaktor, en die eerste wat buite die Verenigde State voltooi is, toe dit in September 1945 kritiek gegaan het. ZEEP het tot 1970 vir navorsing in gebruik bly.<ref>{{cite web |url=http://www.sciencetech.technomuses.ca/english/whatson/zeep.cfm |archive-url=https://web.archive.org/web/20140306233719/http://www.sciencetech.technomuses.ca/english/whatson/zeep.cfm |archive-date=6 March 2014 |title=ZEEP – Canada's First Nuclear Reactor |publisher=Canada Science and Technology Museum}}</ref> 'n Groter 10 MW NRX-reaktor, wat tydens die oorlog ontwerp is, is voltooi en het in Julie 1947 krities gegaan.<ref name="Waltham, pp. 8-9" /> ==== Noordwestelike gebiede ==== Die Eldorado-myn by Port Radium in die [[Noordwestelike gebiede]] was 'n bron van uraanerts.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=8, 62}}.</ref> === Swaarwater-terreine === Alhoewel DuPont se voorkeurontwerpe vir die kernreaktors helium verkoeling en grafiet as moderator gebruik het, het DuPont steeds belang gestel om swaarwater as rugsteun te gebruik, in geval die grafietreaktorontwerp om die een of ander rede onuitvoerbaar sou wees. Vir hierdie doel is beraam dat 3 kort ton (2,7 t) swaarwater per maand benodig word. Die P-9-projek was die regeringsnaam vir die produksieprogram vir swaarwater. Aangesien die aanleg by Trail, wat toe in aanbou was, 0,5 kort ton (0,45 ton) per maand kon lewer, was ekstra kapasiteit nodig. Groves het DuPont daarom gemagtig om swaarwatergeriewe by die Morgantown Ordnance Works, naby Morgantown, [[Wes-Virginië]], te vestig; by die Wabash River Ordnance Works, naby Dana en Newport, Indiana; en by die Alabama Ordnance Works, naby Childersburg en Sylacauga, [[Alabama]]. Alhoewel dit bekend staan as Ordnance Works en daarvoor betaal word onder die Ordnance Department kontrakte, is dit gebou en bedryf deur die ''Army Corps of Engineers''. Die Amerikaanse aanlegte het 'n ander proses gebruik as die van Trail; swaarwater is deur [[distillasie]] onttrek, en gebruik die effens hoër [[kookpunt]] van swaar water.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=107–108}}.</ref><ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=201–202}}.</ref> == Uraan == === Erts === [[Lêer:Shinkolobwe.jpg|duimnael|Die meeste uraan wat in die Manhattan-projek gebruik is, kom van die Shinkolobwe-myn in die Belgiese Kongo.]] Die belangrikste grondstof vir die projek was uraan, wat as [[brandstof]] vir die reaktore gebruik is, as voerder wat in plutonium omskep is, en in sy verrykte vorm in die kernwapen self. Daar was vier bekende neerslae van uraan in 1940: in [[Colorado]], in die noorde van Kanada, in Joachimsthal in [[Tsjeggo-Slowakye]] en in die Belgiese Kongo.<ref>{{harvnb|Smyth|1945|p=39}}.</ref> Almal behalwe Joachimstal was onder die gealieerders se beheer. In 'n opname van November 1942 is vasgestel dat voldoende hoeveelhede uraan beskikbaar is om aan die vereistes van die projek te voldoen.<ref>{{harvnb|Smyth|1945|p=92}}</ref> Nichols het met die ministerie van buitelandse sake gereël dat uitvoerbeheer op uraanoksied geplaas word en onderhandel word vir die aankoop van 1200 kort ton (1 100 ton) uraanerts uit die Belgiese Kongo wat in 'n pakhuis op [[Staten-eiland]] gestoor is en die oorblywende voorrade gemynde erts wat in die Kongo gestoor word. Hy het met Eldorado Gold Mines onderhandel vir die aankoop van erts by die raffinadery in Port Hope, Ontario, en die versending daarvan in lotte van 100 ton. Die Kanadese regering het daarna die aandele van die maatskappy gekoop totdat dit 'n beherende belang verkry het.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=85–86}}.</ref> Alhoewel hierdie aankope voldoende voorsien het om in oorlogse behoeftes te voorsien, het die Amerikaanse en Britse leiers tot die gevolgtrekking gekom dat dit in hul lande se belang was om soveel moontlik van die uraanafsettings ter wêreld te verkry. Die rykste bron van erts was die Shinkolobwe-myn in die Belgiese Kongo, maar dit is oorstroom en toegemaak. Nichols het sonder sukses gepoog om die heropening en die verkoop van die toekomstige produksie aan die Verenigde State te onderhandel met Edgar Sengier, die direkteur van die maatskappy wat die myn besit, die Union Minière du Haut-Katanga.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=295}}.</ref> Die aangeleentheid is toe deur die Gekombineerde Beleidskomitee oorgeneem. Aangesien 30 persent van Union Minière se voorraad deur Britse belange beheer is, het die Britte die leiding geneem in onderhandelinge. Sir John Anderson en ambassadeur John Winant het 'n ooreenkoms met Sengier en die Belgiese regering in Mei 1944 aangekondig vir die heropening van die myn en 1720 kort ton erts om teen $ 1,45 per pond te koop.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=285–288}}.</ref> Om die afhanklikheid van die Britte en Kanadese vir erts te voorkom, het Groves ook gereël dat die Amerikaanse Vanadium Corporation-voorraad in Uravan, [[Colorado]], gekoop word. Uraanmynbou in Colorado het ongeveer 800 kort ton erts opgelewer. Mallinckrodt Ingelyf in [[St. Louis]], [[Missouri]], het die rou erts geneem en in [[salpetersuur]] opgelos om uraannitraat te produseer. [[Eter (chemie)|Eter]] is dan bygevoeg in 'n vloeistof-vloeistof-ekstraksieproses om die onsuiwerhede van die uraannitraat te skei. Dit is dan verhit tot uraan-trioksied, wat tot hoogs suiwer uraniumdioksied gereduseer is.<ref>{{harvnb|Ruhoff|Fain|1962|pp=3–9}}.</ref> Teen Julie 1942 het Mallinckrodt 'n ton suiwer oksied per dag geproduseer, maar dit was aanvanklik moeiliker vir kontrakteurs Westinghouse en Metal Hydrides.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|p=31}}</ref> Die produksie was te stadig en die gehalte was onaanvaarbaar laag. 'n Spesiale tak van die Metallurgical Laboratory is gestig by Iowa State College in Ames, [[Iowa]], onder Frank Spedding om alternatiewe te ondersoek. Dit het bekend geword as die Ames-projek, en die Ames-proses het in 1943 beskikbaar geword.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=87–88}}.</ref> <gallery mode="packed" caption=" Uraanverwerking by Ames " heights="250px"> Lêer:Ames Process pressure vessel lower.jpg| 'n " Bom" (drukvat) wat uraan halides en opofferingsmetaal bevat, waarskynlik [[magnesium]], word in 'n oond laat sak. Lêer:Ames Process pressure vessel remnant slag after reaction.jpg| Na die reaksie is die binnekant van 'n bom bedek met oorblyfsel metaal. Lêer:Ames Process uranium biscuit.jpg|'n "Koekie" van uraanmetaal van die [[redoksreaksie]]. </gallery> === Isotoopskeiding === Natuurlike uraan bestaan uit 99,3% uraan-238 en 0,7% uraan-235, maar slegs laasgenoemde is skeibaar. Die chemies identiese uraan-235 moet fisies van die meer volop isotoop geskei word. Verskeie metodes is oorweeg vir uraanverryking, waarvan die meeste by Oak Ridge uitgevoer is.<ref>{{harvnb|Smyth|1945|pp=154–156}}.</ref> Die mees voor die hand liggende tegnologie, die sentrifuge, het misluk, maar elektromagnetiese skeiding, gasvormige diffusie en termiese diffusietegnologieë was suksesvol en het tot die projek bygedra. In Februarie 1943 het Groves die idee gekry om die uitset van sommige aanlegte as die inset vir ander te gebruik.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=157}}.</ref> [[Lêer:Clinton Engineer Works.png|duimnael|senter|upright=3.2| Oak Ridge het verskeie uraan-skeidingstegnologieë gehad. Die Y-12 elektromagnetiese skeidingsaanleg is regs bo. Die gasvormige diffusie-aanlegte K-25 en K-27 is links onder, naby die S-50 termiese diffusie-aanleg. Die X-10 was vir plutoniumproduksie.|alt=Contour map of the Oak Ridge area. There is a river to the south, while the township is in the north.]] ==== Sentrifuges ==== Die sentrifugeproses is in April 1942 as die enigste belowende skeidingsmetode beskou.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=22–23}}.</ref> Jesse Beams het gedurende die dertigerjare so 'n proses aan die Universiteit van Virginië ontwikkel, maar het tegniese probleme ondervind. Die proses het hoë [[Omwentelinge per minuut|rotasiesnelhede]] vereis, maar teen sekere snelhede het harmoniese vibrasies ontwikkel wat dreig om die masjinerie uitmekaar te ruk. Dit was dus nodig om vinnig deur hierdie snelhede te versnel. In 1941 begin hy werk met uraanhexafluoried, die enigste bekende gasvormige verbinding van uraan, en kan uraan-235 skei. In Columbia het Urey Karl Cohen die proses laat ondersoek, en hy het 'n wiskundige teorie opgestel wat dit moontlik maak om 'n sentrifugale skeidingseenheid te ontwerp, wat Westinghouse onderneem het om te bou.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=30}}.</ref> Die opskaling daarvan tot 'n produksie-aanleg was 'n groot tegniese uitdaging. Urey en Cohen beraam dat die vervaardiging van 'n kilogram uraan-235 per dag tot 50 000 sentrifuges met rotors van 1 meter, of 10 000 sentrifuges met 4 meter rotors benodig, as aanvaar kan word dat rotors van 4 meter gebou kon word. Die vooruitsig om soveel rotors aanhoudend teen hoë spoed te laat werk, was uitdagend,<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=64}}.</ref> en toe Beams sy eksperimentele apparaat in werking stel, het hy slegs 60% van die voorspelde opbrengs behaal, wat daarop dui dat meer sentrifuges benodig sou word. Beams, Urey en Cohen het daarna begin werk aan 'n reeks verbeterings wat beloof het om die doeltreffendheid van die proses te verhoog. Gereelde mislukkings van [[Elektriese motor|motors]], aste en [[Laer (toestel)|laers]] teen hoë snelhede het die werk aan die loodsaanleg egter vertraag.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=96–97}}.</ref> In November 1942 is die sentrifugeproses deur die Militêre Beleidskomitee laat vaar na aanbeveling van Conant, Nichols en August C. Klein van Stone & Webster.<ref>{{harvnb|Nichols|1987|p=64}}.</ref> Alhoewel die sentrifugemetode deur die Manhattan-projek laat vaar is, het navorsing daaroor na die oorlog aansienlik gevorder met die bekendstelling van die sentrifuge van die Zippe-tipe, wat in die [[Sowjetunie]] ontwikkel is deur Duitse ingenieurs.<ref>{{harvnb | Kemp. | 2012 | pp = 281–287}}.</ref> Uiteindelik het dit die voorkeurmetode geword vir die skeiding van die uraan-isotoop, omdat dit baie goedkoper is as die ander skeidingsmetodes wat tydens die Tweede Wêreldoorlog gebruik is.<ref>{{harvnb | Kemp | 2012 | pp = 291–297}}.</ref> ==== Elektromagnetiese skeiding ==== Elektromagnetiese isotoopskeiding is ontwikkel deur Lawrence aan die Universiteit van Kalifornië se stralingslaboratorium. Hierdie metode gebruik toestelle wat bekend staan as kalutrons, 'n samestelling van die standaard laboratoriummassaspektrometer en die siklotronmagneet. Die naam is afgelei van die woorde Kalifornië, universiteit en [[siklotron]].<ref name="Jones, pp. 117-119">{{harvnb|Jones|1985|pp=117–119}}.</ref> In die [[Elektromagnetisme|elektromagnetiese proses]] het 'n magnetiese veld gelaaide deeltjies afgeweer volgens massa.<ref>{{harvnb|Smyth|1945|pp=164–165}}.</ref> Die proses was nie wetenskaplik elegant of industrieel doeltreffend nie.<ref name="Fine & Remington, p. 684">{{harvnb|Fine|Remington|1972|p=684}}.</ref> In vergelyking met 'n gasdiffusie-aanleg of 'n kernreaktor, sal 'n elektromagnetiese skeidingsaanleg meer skaars materiaal verbruik, meer arbeidskrag benodig en meer kos om te bou. Die proses is nietemin goedgekeur omdat dit gebaseer is op bewese tegnologie en dus minder risiko's inhou. Boonop kan dit in fases gebou word en vinnig industriële kapasiteit bereik.<ref name="Jones, pp. 117-119" /> [[Lêer:Alpha 1 racetrack, Uranium 235 electromagnetic separation plant, Manhattan Project, Y-12 Oak Ridge.jpg|links|duimnael|Alpha I baan by  Y-12]] Marshall en Nichols het ontdek dat die elektromagnetiese isotoopskeidingproses 5 000 kort ton (4 500 ton) [[koper]] sou benodig, wat skaars was op daardie stadium. [[Silwer]] kon dit egter vervang in 'n verhouding van 11:10. Op 3 Augustus 1942 het Nichols met die minister van finansies, Daniel W. Bell, vergader en gevra vir die oordrag van 6 000 ton silwerstawe uit die West Point Bullion-bewaarplek. "Jongman", het Bell vir hom gesê, "jy dink miskien aan silwer in ton, maar die Tesourie sal altyd aan silwer in troois-onse dink!"<ref>{{harvnb|Nichols|1987|p=42}}.</ref> Uiteindelik is 14 700 kort ton (13 300 ton; 430 000 000 troois-onse) gebruik.<ref name="Jones, p. 133" /> Die silwerstawe van 1 000 troois-onse (31&nbsp;kg) is in silindriese biljette gegiet en na Phelps Dodge in Bayway, [[New Jersey]], geneem, waar dit in stroke van 15,9&nbsp;mm dik, 76&nbsp;cm breed en 12 meter lank verwerk is. Hierdie is deur Allis-Chalmers in Milwaukee, Wisconsin, op magnetiese spoele gewikkel. Na die oorlog is al die masjinerie afgebreek en skoongemaak, en die vloerplanke onder die masjinerie is opgeruk en verbrand om klein hoeveelhede silwer te herwin. Uiteindelik het slegs 'n geringe hoeveelheid van die silwer verlore gegaan.<ref name="Jones, p. 133">{{harvnb|Jones|1985|p=133}}.</ref><ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=153}}.</ref> Die laaste silwer is in Mei 1970 terugbesorg.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=67}}.</ref> Verantwoordelikheid vir die ontwerp en konstruksie van die elektromagnetiese skeidingsaanleg, wat Y-12 genoem word, is in Junie 1942 deur die S-1-komitee aan Stone & Webster toegewys. Die ontwerp vereis vyf eerste verwerkingseenhede, bekend as Alpha bane, en twee eenhede vir finale verwerking, bekend as Beta bane. In September 1943 het Groves die bou van nog vier bane, bekend as Alpha II, goedgekeur. Die bouwerk het in Februarie 1943 begin.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=126–132}}.</ref> [[Lêer:" The Calutron Girls" Y-12 Oak Ridge 1944 Large Format (32093954911) (2).jpg|duimnael|Die "''Calutron Girls''" was jong vroue wat kalutron-kontrolepanele op Y-12 gemonitor het. Gladys Owens, wat op die voorgrond sit, was nie bewus van waarby sy betrokke was nie, totdat sy hierdie foto 50 jaar later op 'n openbare toer deur die fasiliteit gesien het. Foto deur Ed Westcott.<ref>{{cite web|url=http://smithdray1.net/angeltowns/or/go.htm|title=The Calutron Girls|publisher=SmithDRay|access-date=22 Junie 2011}}</ref>]] Toe die aanleg in Oktober volgens skedule eksperimenteel in werking gestel word, het die vakuumtenks van 14 ton vanweë die krag van die magnete uit lyn gebly, en moes dit veiliger vasgeheg word. 'n Ernstiger probleem het ontstaan toe die magnetiese spoele begin kortsluit het. In Desember het Groves beveel dat 'n [[magneet]] oopgebreek moes word, en daar was handvol [[roes]] in die magneet. Groves het toe beveel dat die bane afgebreek en die magnete na die fabriek teruggestuur moes word. Daar is 'n beitsfabriek op die terrein opgerig om die pype en toebehore skoon te maak.<ref name="Fine & Remington, p. 684" /> Die tweede Alpha I was eers einde Januarie 1944 in werking, die eerste Beta en eerste en derde Alpha I het in Maart aanlyn gekom en die vierde Alpha I was in April in werking. Die vier Alpha II bane is tussen Julie en Oktober 1944 voltooi.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=138–139}}.</ref> Tennessee Eastman is gekontrakteer om Y-12 op die gewone koste plus vaste fooi-basis te bestuur, met 'n fooi van $ 22 500 per maand plus $ 7 500 per baan vir die eerste sewe bane en $ 4 000 per addisionele baan.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=140}}.</ref> Die kalutrons word aanvanklik deur wetenskaplikes van Berkeley bedryf om probleme uit te stryk en 'n redelike bedryfsnelheid te behaal. Hulle is toe oorgegee aan opgeleide Tennessee Eastman-operateurs wat slegs 'n hoërskoolopleiding gehad het. Nichols het eenheidsproduksiegegewens vergelyk en Lawrence daarop gewys dat die jong ''hillbilly'' meisies beter presteer as sy doktorsgraad werkers. Hulle het ingestem tot 'n produksiewedloop en Lawrence verloor, 'n morele hupstoot vir die Tennessee Eastman-werkers en toesighouers. Die meisies is "soos soldate opgelei om nie te redeneer nie", terwyl "die wetenskaplikes hulle nie kon weerhou van tydrowende ondersoek na die oorsaak van selfs geringe skommelinge in die meters nie."<ref>{{harvnb|Nichols|1987|p=131}}.</ref> Y-12 het die uraan-235-inhoud aanvanklik tussen 13% en 15% verryk en die eerste paar honderd gram hiervan in Maart 1944 na Los Alamos gestuur. Slegs 1 deel in 5.825 van die uraanvoer het as finale produk verskyn. Baie van die res is in die proses oor toerusting gemors. Moeilike herstelpogings het gehelp om die produksie teen 10% van die uraan-235 voer teen Januarie 1945 te verhoog. In Februarie het die Alpha-bane effens verrykte voer (1,4%) van die nuwe S-50 termiese diffusie-aanleg ontvang. Die volgende maand het dit verbeterde voer (5%) ontvang van die K-25 gasdiffusie-aanleg. Teen Augustus het K-25 uraan geproduseer wat voldoende verryk is om direk in die Beta-bane in te voer.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=143–148}}.</ref> ==== Gasdiffusie ==== Die belowendste, maar ook die uitdagendste metode vir isotoop skeiding, was gasdiffusie. Graham se wet bepaal dat die effusietempo van 'n gas omgekeerd eweredig is met die vierkantswortel van die molekulêre massa, dus in 'n boks wat 'n semi-deurlaatbare membraan en 'n mengsel van twee gasse bevat, sal die ligter molekules vinniger uit die houer beweeg as die swaarder molekules. Die gas wat die houer verlaat, is ietwat verryk deur die ligter molekules, terwyl die oorblywende gas ietwat meer uitgeput is. Die idee was dat sulke bokse in 'n kaskades van pompe en membrane gevorm kon word, met elke opeenvolgende stadium 'n effens meer verrykte mengsel voortbring. Navorsing na die proses is aan die Universiteit van Columbia uitgevoer deur 'n groep wat Harold Urey, Karl P. Cohen en John R. Dunning insluit.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=30–32, 96–98}}</ref> [[Lêer:K-25 aerial view.jpg|links|duimnael|Oak Ridge K-25 – aanleg]] In November 1942 het die Militêre Beleidskomitee die bou van 'n 600-fase gasdiffusie-aanleg goedgekeur.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=108}}.</ref> Op 14 Desember het M. W. Kellogg 'n aanbod aanvaar om die aanleg, met die kodenaam K-25, te bou. 'n Koste plus vaste fooi-kontrak is beding, wat uiteindelik $ 2,5 miljoen beloop. 'n Afsonderlike korporatiewe entiteit genaamd Kellex is vir die projek geskep, onder leiding van Percival C. Keith, een van Kellogg se vise-presidente.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=150–151}}.</ref> Die proses het geweldige tegniese probleme ondervind. Die baie korrosiewe gas uraanhexafluoried (UF6) moes gebruik word, aangesien geen plaasvervanger gevind kon word nie. Die motors en pompe moet vakuumdig wees en die grootste probleem was die ontwerp van die versperring, wat sterk, poreus en bestand teen korrosie deur uraanhexafluoried moes wees. Die beste keuse hiervoor blyk [[nikkel]] te wees. Edward Adler en Edward Norris het 'n gaasversperring van gegalvaniseerde nikkel geskep. 'n Loodsaanleg in ses fases is in Columbia gebou om die proses te toets, maar die Norris-Adler-prototiepe blyk te broos te wees. 'n Mededingende versperring is ontwikkel uit poeiernikkel deur Kellex, die Bell Telephone Laboratories en die Bakelite Corporation. In Januarie 1944 beveel Groves die Kellex-versperring in produksie gaan.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=154–157}}.</ref><ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=126–127}}.</ref> Die ontwerp van Kellex vir K-25 vereis 'n vierverdieping-0,80 km lange U-vormige struktuur wat 54 aangrensende geboue bevat. Dit is in nege afdelings verdeel. Hierbinne was selle van ses fases. Die selle kan onafhanklik of agtereenvolgens binne 'n afdeling bedryf word. Net so kan die gedeeltes afsonderlik of as deel van 'n enkele kaskade bedryf word. 'n Landopname-span het met die bouwerk begin deur die terrein van 2,0 km2 (500 hektaar) in Mei 1943 uit te merk. Die werk aan die hoofgebou het in Oktober 1943 begin, en die loodsaanleg in ses fases was op 17 April 1944 gereed vir gebruik. Groves het die boonste stadiums van die aanleg gekanselleer en Kellex gelas om eerder 'n syvoedingseenheid van 540 stadiums, wat bekend geword het as K-27, te ontwerp en te bou. Kellex het die laaste eenheid op 11 September 1945 aan die bedryfskontrakteur Union Carbide and Carbon oorgedra. Die totale koste, insluitend die K-27-aanleg wat ná die oorlog voltooi is, beloop $ 480 miljoen.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=158–165}}.</ref> Die produksie-aanleg is in Februarie 1945 in gebruik geneem, en namate kaskade na kaskade aanlyn gekom het, het die kwaliteit van die produk toegeneem. Teen April 1945 het K-25 'n verryking van 1,1% bereik en die produksie van die S-50 termiese diffusie-aanleg is as voer gebruik. Sommige produkte wat die volgende maand geproduseer is, is tot byna 7% verryk. In Augustus is die laaste van die 2 892 fases in gebruik geneem. K-25 en K-27 bereik hul volle potensiaal in die vroeë naoorlogse periode, toe hulle die ander produksie-aanlegte verbygegaan het en die prototipes word vir 'n nuwe generasie aanlegte.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=167–171}}.</ref> ==== Termiese diffusie ==== Die termiese diffusieproses was gebaseer op Sydney Chapman en David Enskog se teorie, wat verklaar het dat wanneer 'n gemengde gas deur 'n temperatuurgradiënt gaan, die swaarder geneig is om aan die koue punt te konsentreer en die ligter aan die warm punt. Aangesien warm gasse geneig is om te styg en koel stowwe neig om te daal, kan dit gebruik word as 'n middel vir isotope skeiding. Hierdie proses is die eerste keer in 1938 deur Klaus Clusius en Gerhard Dickel in Duitsland gedemonstreer.<ref>{{harvnb|Smyth|1945|pp=161–162}}.</ref> Dit is ontwikkel deur Amerikaanse vlootwetenskaplikes, maar was nie een van die verrykingstegnologieë wat aanvanklik gekies is vir gebruik in die Manhattan-projek nie. Dit was hoofsaaklik as gevolg van twyfel oor die tegniese uitvoerbaarheid daarvan, maar die interdiens-wedywering tussen die leër en die vloot het ook 'n rol gespeel.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=172}}.</ref> Die Naval Research Laboratory het die navorsing voortgesit onder leiding van Philip Abelson, maar daar was weinig kontak met die Manhattan-projek tot April 1944, toe kaptein William S. Parsons, die vlootoffisier wat verantwoordelik was vir die ontwikkeling van wapens in Los Alamos, Oppenheimer nuus gebring het oor die vooruitgang wat gemaak is in die Vloot se eksperimente met termiese diffusie. Oppenheimer het aan Groves geskryf en voorgestel dat die uitset van 'n termiese diffusie-aanleg in Y-12 gevoer kan word. Groves het 'n komitee saamgestel wat bestaan het uit Warren K. Lewis, Eger Murphree en Richard Tolman om die idee te ondersoek, en hulle het beraam dat 'n termiese verspreidingsaanleg van $ 3,5 miljoen 50 kilogram uraan per week tot byna 0,9% uraan-235 kon verryk. Groves het die konstruksie daarvan op 24 Junie 1944 goedgekeur.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=175–177}}.</ref> [[Lêer:S50plant.jpg|duimnael|Die S-50-aanleg is die donker gebou links bo agter die Oak Ridge-kragstasie (met rookstapels).]] Groves het die H. K. Ferguson Company van Cleveland, Ohio, gekontrakteer om die termiese diffusie-aanleg, wat as S-50 aangewys is, te bou. Groves se adviseurs, Karl Cohen en W. I. Thompson van Standard Oil,<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=170–172}}.</ref> het beraam dat dit ses maande sou duur om te bou. Groves het Ferguson net vier gegee. Planne vereis dat 15&nbsp;m hoë diffusiekolomme gerangskik in 21 rakke aangebring moet word. Binne elke kolom was drie konsentriese buise. Stoom, verkry uit die nabygeleë K-25-kragstasie teen 'n druk van 690 kPa en 'n temperatuur van 285 °C, het afwaarts gevloei deur die binneste 32 mm-nikkelpyp, terwyl water teen 68 ° C deur die buitenste ysterpyp opwaarts gevloei het. Die uraanhexafluoried het in die middelste koperpyp gevloei en isotoop-skeiding van die uraan het tussen die nikkel- en koperpype plaasgevind.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=178–179}}.</ref> Die werk het op 9 Julie 1944 begin, en die S-50 het in September gedeeltelik begin werk. Ferguson het die aanleg bedryf deur 'n filiaal bekend as Fercleve. Die aanleg het in Oktober net 4,8&nbsp;kg (0,852% uraan-235) geproduseer. Lekkasies het die volgende paar maande die produksie beperk en gedwing om stil te staan, maar in Junie 1945 het dit 5 770&nbsp;kg opgelewer.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=180–183}}.</ref> Teen Maart 1945 was al 21 produksierakke in gebruik. Aanvanklik is die produksie van S-50 in Y-12 gevoer, maar vanaf Maart 1945 is al drie verrykingprosesse in serie uitgevoer. S-50 het die eerste fase geword, wat van 0,71% tot 0,89% verryk het. Hierdie materiaal is in die gasvormige diffusieproses in die K-25-aanleg gevoer, wat 'n produk vervaardig het wat tot ongeveer 23% verryk is. Dit is op sy beurt gevoer in Y-12,<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=300–302}}.</ref> wat dit opgestoot het tot ongeveer 89%, voldoende vir kernwapens.<ref name="Hansen, p. 112">{{harvnb|Hansen|1995b|p=V-112}}.</ref> == Totale produksie van U-235 == Ongeveer 50 kilogram uraan wat tot 89% uraan-235 verryk is, is teen Julie 1945 aan Los Alamos gelewer.<ref name="Hansen, p. 112" /> Die hele 50&nbsp;kg is saam met ongeveer 50% verrykte materiaal (dus gemiddeld ongeveer 85% verryk), is in [[Little Boy]] gebruik.<ref name="Hansen, p. 112" /> == Plutonium == Die tweede ontwikkelingslyn wat deur die Manhattan-projek nagestreef is, het die splytsbare element [[plutonium]] gebruik. Alhoewel daar klein hoeveelhede plutonium in die natuur bestaan, is die beste manier om groot hoeveelhede van die element te verkry in 'n kernreaktor, waarin natuurlike uraan deur neutrone gebombardeer word. Die uraan-238 word oorgedra in uraan-239, wat vinnig verval, eers in neptunium-239 en daarna in plutonium-239.<ref name="Smyth, pp. 130-132" /> Slegs 'n klein hoeveelheid van die uraan-238 sal getransformeer word, dus moet die plutonium chemies van die oorblywende uraan, van enige aanvanklike onsuiwerhede en van ander splytingsprodukte geskei word.<ref name="Smyth, pp. 130-132">{{harvnb|Smyth|1945|pp=130–132}}.</ref> === X-10 Grafietreaktor === [[Lêer:X10 Reactor Face.jpg|duimnael|Werkers laai uraansilinders in die X-10 grafietreaktor.]] In Maart 1943 begin DuPont met die bou van 'n plutonium-aanleg op 'n terrein van 0,5 hektaar (0,5 km2) by Oak Ridge. Bedoel as 'n loodsaanleg vir die groter produksie fasiliteite by Hanford, het dit 'n lugverkoelde X-10 grafietreaktor, 'n chemiese skeidingsaanleg en ondersteuningsfasiliteite ingesluit. Aangesien die daaropvolgende besluit geneem is om 'n waterverkoelde reaktore in Hanford te bou, was slegs die skeidingsaanleg vir chemiese middels as 'n ware loodsaanleg gebruik.<ref name="Jones, pp. 204-206">{{harvnb|Jones|1985|pp=204–206}}.</ref> Die X-10 grafietreaktor het bestaan uit 'n groot blok [[grafiet]], 7,3&nbsp;m lank aan elke kant, met 'n gewig van ongeveer 1500 kort ton (1400 ton), omring deur 'n 2,1&nbsp;m hoë digtheids[[beton]] as 'n bestralingskerm.<ref name="Jones, pp. 204-206" /> Die grootste probleme is ondervind met die uraansilinders wat deur Mallinckrodt en Metal Hydrides vervaardig is. Dit moes op die een of ander manier in [[aluminium]] bedek word om [[korrosie]] te vermy en die ontsnap van fissiemateriaal in die verkoelingstelsel te verhoed. Die Grasselli Chemical Company het probeer om 'n warm dompelproses te ontwikkel sonder sukses. Intussen het Alcoa probeer om dit met metaal omhulsels te bedek. 'n Nuwe proses vir vloeistoflose sweiswerk is ontwikkel en 97% van die omhulsels het 'n standaard [[vakuum]]toets geslaag, maar hoë temperatuurtoetse het 'n mislukkingskoers van meer as 50% aangedui. Nietemin het die produksie in Junie 1943 begin. Die Metallurgiese Laboratorium het uiteindelik 'n verbeterde sweistegniek ontwikkel met behulp van General Electric, wat in Oktober 1943 by die produksieproses ingesluit is.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=208–210}}.</ref> Bygewoon deur Fermi en Compton, het die X-10 grafietreaktor op 4 November 1943 krities geraak met ongeveer 30 kort ton (27 t) uraan. 'n Week later is die voorraad verhoog tot 36 kort ton (33 ton), wat die [[kragopwekking]] verhoog tot 500 kW, en teen die einde van die maand is die eerste 500 mg plutonium geskep.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=211}}.</ref> Wysigings met verloop van tyd het die krag in Julie 1944 tot 4 000 kW verhoog. X-10 het tot Januarie 1945 as produksie-aanleg bedryf, toe dit vir navorsingsaktiwiteite oorgedra is.<ref name="Jones 1985 209">{{harvnb|Jones|1985|p=209}}.</ref> === Hanford-reaktore === Alhoewel 'n lugverkoelde ontwerp vir die reaktor by Oak Ridge gekies is om vinnige konstruksie te vergemaklik, is dit besef dat dit onprakties sou wees vir die veel groter produksiereaktore. Aanvanklike ontwerpe deur die Metallurgical Laboratory en DuPont het [[helium]] gebruik om af te koel voordat hulle vasgestel het dat 'n waterverkoelde reaktor eenvoudiger, goedkoper en vinniger sou bou.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=78–82}}.</ref> Die ontwerp het eers op 4 Oktober 1943 beskikbaar geword; intussen het Matthias hom daarop toegespits om die Hanford-terrein te verbeter deur akkommodasie op te rig, die paaie te verbeter, 'n spoorwegskakelaarpunt te bou en die elektrisiteits-, water- en telefoonlyne op te gradeer. Net soos by Oak Ridge, was die moeilikste probleem die omhulsels van die uraansilinders, wat in Hanford in Maart 1944 ondervind is. Hulle is skoongemaak in chemikalieë om vuilheid en onsuiwerhede te verwyder, gedoop in gesmelte [[brons]], [[tin]] en [[aluminium]]-silikonallooi, toegemaak met behulp van hidrouliese perse, en dan bedek met behulp van boogsweis in 'n [[argon]]atmosfeer. Uiteindelik is hulle aan 'n reeks toetse onderwerp om gate of foutiewe sweislasse op te spoor. Teleurstellend het die meeste omhulselbrandstof aanvanklik nie die toetse geslaag nie, wat gelei het tot 'n opbrengs van slegs 'n handvol omhulselbrandstof per dag. Maar daar is bestendige vordering gemaak en teen Junie 1944 het die produksie toegeneem tot op die punt dat dit blyk dat daar genoeg omhulselbrandstof beskikbaar sou wees om Reaktor B in Augustus 1944 volgens skedule te begin.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=222–226}}.</ref> [[Lêer:Hanford B-Reactor Area 1944.jpg|duimnael|Lugfoto van Hanford B-reaktor-gebied, Junie 1944]] Daar is op 10 Oktober 1943 begin met werk op die reaktor B, die eerste van ses beplande 250 MW-reaktore.<ref>{{harvnb|Thayer|1996|p=139}}.</ref> Die reaktorkomplekse het letters A tot F gekry, met B-, D- en F-terreine wat gekies is om eerste te ontwikkel, omdat dit die afstand tussen die reaktore sou maksimaliseer het. Dit was die enigste wat tydens die Manhattan-projek gebou is.<ref>{{harvnb|Hanford Cultural and Historic Resources Program|2002|p=1.16}}</ref> Sowat 390 kort ton (350 ton) staal, 13 300 kubieke meter beton, 50 000 betonblokke en 71 000 betonstene is gebruik om die gebou van 37 meter hoog te bou. Die bou van die reaktor self is in Februarie 1944 begin.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=216–217}}.</ref> Dopgehou deur Compton, Matthias, DuPont se Crawford Greenewalt, [[Leona Woods]] en Fermi, wat die eerste uraansilinder ingevoer het, is die reaktor begin laai op 13 September 1944. Gedurende die volgende paar dae is 838 buise gelaai en die reaktor het krities geraak. Kort ná middernag op 27 September het die operateurs die beheerstawe begin onttrek om die produksie te begin. Eers het alles goed voorgekom, maar omstreeks 03:00 het die kragvlak begin daal en teen 06:30 het die reaktor heeltemal afgeskakel. Die koelwater is ondersoek om te sien of daar lekkasie of besoedeling is. Die volgende dag het die reaktor weer begin, net om weer afgeskakel te word.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=304–307}}.</ref><ref name="Jones, pp. 220-223">{{harvnb|Jones|1985|pp=220–223}}.</ref> Fermi het Chien-Shiung Wu gekontak, wat die oorsaak van die probleem geïdentifiseer het as neutronvergiftiging deur xenon-135, wat 'n [[halfleeftyd]] van 9,2 uur het.<ref>{{harvnb|Howes|Herzenberg|1999|p=45}}.</ref> Fermi, Woods, Donald J. Hughes en John Archibald Wheeler bereken toe die kerndeursnit van xenon-135, wat 30 000 keer die uraan blyk te wees.<ref>{{harvnb|Libby|1979|pp=182–183}}.</ref> Die DuPont-ingenieur George Graves het afgewyk van die oorspronklike ontwerp van die Metallurgiese Laboratorium waarin die reaktor 1 500 buise in 'n sirkel gerangskik het, en nog 504 buise bygevoeg om die hoeke in te vul. Die wetenskaplikes het oorspronklik dit as 'n vermorsing van tyd en geld beskou, maar Fermi besef dat die reaktor deur al 2 004 buise te laai, die vereiste energievlak kon bereik en plutonium doeltreffend kon vervaardig.<ref>{{harvnb|Thayer|1996|p=10}}.</ref> Reaktor D is op 17 Desember 1944 begin en reaktor F op 25 Februarie 1945.<ref name="Thayer 1996 141">{{harvnb|Thayer|1996|p=141}}.</ref> === Skeidingsproses === [[Lêer:Hanford Engineer Works.png|links|duimnael|Kaart van die Hanford-terrein. Spoorweë flank die aanlegte na die noorde en suide. Reaktore is die drie noordelikste rooi blokkies, langs die Columbia-rivier. Die skeidingsaanlegte is die onderste twee rooi vierkante van die groepering suid van die reaktore. Die onderste rooi vierkant is die 300-gebied.]] Intussen het die chemici die probleem oorweeg oor hoe plutonium van uraan geskei kan word as die chemiese eienskappe daarvan nie bekend was nie. Met die klein hoeveelhede plutonium wat in 1942 by die Metallurgiese Laboratorium beskikbaar was, het 'n span onder Charles M. Cooper 'n [[lantaan]]fluoriedproses ontwikkel vir die skeiding van uraan en plutonium, wat gekies is vir die loodskeidingsaanleg. 'n Tweede skeidingsproses, die bismutfosfaatproses, is daarna ontwikkel deur Seaborg en Stanly G. Thomson.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=184–185}}.</ref> Hierdie proses het gewerk deur plutonium tussen sy +4- en +6-[[oksidasietoestand]]e te skuif in 'n oplossings van bismutfosfaat. In die eersgenoemde proses het die plutonium 'n neerslag gevorm; in laasgenoemde het dit in oplossing gebly en die ander produkte het die neerslag gevorm.<ref>{{harvnb|Hanford Cultural and Historic Resources Program |2002|pp=2-4.15–2-4.18<!-- "2" is the chapter, and each page of chapter 2 has a number. In this case the pages run from 2–4.15 to 2–4.18 -->}}</ref> Greenewalt het die bismutfosfaatproses verkies weens die [[korrosie]]we aard van lantaanfluoried, en dit is gekies vir die Hanford-skeidingsaanlegte.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=204–205}}.</ref> Nadat X-10 plutonium begin vervaardig het, is die loodskeidingsaanleg op die proef gestel. Die eerste besending is tot 40% verryking verwerk, maar gedurende die volgende paar maande is dit verhoog tot 90%.<ref name="Jones 1985 209" /> In Hanford is die installasies in die 300-gebied aanvanklik vooropgestel. Dit bevat geboue om materiale te toets, uraan voor te berei en die montering van instrumente vir [[kalibrasie]]. In een van die geboue was die omhulsel apparatuur vir die uraansilinders, terwyl die ander 'n klein toetsreaktor bevat. Ondanks die hoë prioriteit wat daaraan toegeken is, het die werk aan die 300-gebied agter geraak as gevolg van die unieke en ingewikkelde aard van die 300-fasiliteite en die tekort aan arbeid en materiaal in die oorlogstyd.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=214–216}}.</ref> Vroeë planne vereis dat die bou van twee skeidingsaanlegte in elk van die gebiede wat bekend staan as 200-Wes en 200-Oos. Dit is vervolgens verminder tot twee, die T- en U-aanlegte in 200-Wes en een, die B-aanleg, in 200-Oos.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=212}}.</ref> Elke skeidingsaanleg het bestaan uit vier geboue: 'n prosesselgebou of ''canyon'' (bekend as 221), 'n konsentrasiegebou (224), 'n suiweringsgebou (231) en 'n loods (213). Die prosesselgebou was elk 240 meter lank en 20 meter breed. Elkeen het bestaan uit veertig selle van 17,7 x 13 x 20 voet (5,4 by 4,0 by 6,1&nbsp;m).<ref>{{harvnb|Thayer|1996|p=11}}.</ref> Die werk het op 221-T en 221-U in Januarie 1944 begin, met eersgenoemde voltooi in September en laasgenoemde in Desember. Die gebou van 221-B het in Maart 1945 gevolg. Vanweë die hoë radioaktiwiteitsvlakke moes alle werk in die skeidingsaanlegte deur afstandbeheer met 'n geslote kringtelevisie gedoen word, iets wat in 1943 ongehoord was. Onderhoud was van 'n oorhoofse hyskraan en spesiaal ontwerpte gereedskap gedoen. Die 224 geboue was kleiner omdat hulle minder materiaal gehad het om te verwerk, en dit was minder [[radioaktief]]. Die geboue 224-T en 224-U is op 8 Oktober 1944 voltooi en 224-B volg op 10 Februarie 1945. Die suiweringsmetodes wat uiteindelik in 231-W gebruik is, was nog onbekend toe die bouwerk op 8 April 1944 begin is, maar die aanleg was voltooi en die metodes is teen die einde van die jaar gekies.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=219–222}}.</ref> Op 5 Februarie 1945 het Matthias die eerste aflewering van 80&nbsp;g 95% verrykte suiwer plutoniumnitraat aan 'n koerier van Los Alamos in [[Los Angeles]] afgelewer.<ref name="Thayer 1996 141" /> === Wapenontwerp === [[Lêer:Thin Man plutonium gun bomb casings.jpg|duimnael|'n Ry van ''Thin Man''-omhulsels. [[Pampoenbom|''Fat Man'']]-omhulsels is in die agtergrond sigbaar.]] In 1943 is ontwikkelingspogings gerig op 'n kanonloopontwerp-tipe splitsingswapen met plutonium genaamd ''Thin Man''. Aanvanklike navorsing oor die eienskappe van plutonium is gedoen met behulp van siklotron-gegenereerde plutonium-239, wat uiters suiwer was, maar slegs in baie klein hoeveelhede geskep kon word. Los Alamos het in April 1944 die eerste monster plutonium van die Clinton X-10-reaktor ontvang en binne enkele dae het Emilio Segrè 'n probleem ontdek: die reaktorgemaakte plutonium het 'n hoër konsentrasie plutonium-240 gehad, wat tot vyf keer die spontane splitsing tot gevolg gehad het as die tempo van siklotronplutonium.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=226–229}}</ref> Seaborg het in Maart 1943 korrek voorspel dat sommige van die plutonium-239 'n [[neutron]] sou absorbeer en plutonium-240 sou word.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=226–229}}</ref> Dit het die reaktor plutonium nie geskik gemaak vir gebruik in 'n kanonloopontwerpbom nie. Die plutonium-240 sou die kettingreaksie te vinnig begin, wat 'n te vroeë ontsteking sou veroorsaak waarin genoeg energie vrystel word om die kritieke massa sodanig te versprei dat slegs 'n minimale hoeveelheid plutonium krities word ('n sisser). 'n Vinniger kanonloopontwerp is voorgestel, maar dit was as onprakties gereken. Die moontlikheid om die isotope te skei is oorweeg en afgekeur, aangesien plutonium-240 selfs moeiliker is om van plutonium-239 te skei as uraan-235 van uraan-238.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=242–244}}</ref> [[Lêer:Fat Man design model.png|links|duimnael|'n Inploffingtipe kernwapen]] Die werk aan 'n alternatiewe metode van bomontwerp, bekend as inploffing, is vroeër onder leiding van die fisikus Seth Neddermeyer begin. Inploffing het [[plofstof]] gebruik om 'n subkritiese sfeer van skeibare materiaal in 'n kleiner en digter vorm onder geweldige druk te stel. Wanneer die splitsingsatome nader aan mekaar gepak word, neem die snelheid van neutronopvangs toe en word dit 'n kritieke massa. Die metaal hoef slegs 'n baie kort afstand te beweeg, dus word die kritieke massa in baie minder tyd geaktiveer as wat dit met die kanonloopmetode sou gedoen word.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=312–313}}.</ref> Neddermeyer se ondersoeke na inploffing in 1943 en vroeë 1944 het belofte getoon, maar ook duidelik gemaak dat die probleem vanuit 'n teoretiese en ingenieursoogpunt baie moeiliker sou wees as die kanonloopontwerp.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=129–130}}</ref> In September 1943 het [[John von Neumann]], wat ervaring gehad het met gevormde ladings wat in pantser-deurdringende rondtes gebruik word, aangevoer dat inploffing nie net die gevaar van vroeë ontsteking en 'n sisser-reaksie sou verminder nie, maar dat die gesplete materiaal meer doeltreffend gebruik sou word.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=246}}.</ref> Hy het voorgestel om 'n sferiese konfigurasie te gebruik in plaas van die silindriese vorm waarmee Neddermeyer gewerk het.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=130–131}}</ref> Teen Julie 1944 het Oppenheimer tot die gevolgtrekking gekom dat plutonium nie in 'n kanonloopontwerp gebruik kan word nie, en het hy gefokus op inploffing. Die versnelde werk op 'n inploffingsontwerp, met die kodenaam ''Fat Man'', het in Augustus 1944 begin toe Oppenheimer 'n omvattende herorganisasie van die Los Alamos-laboratorium in werking gestel het om op inploffing te fokus.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=245–248}}</ref> Twee nuwe groepe is in Los Alamos geskep om die inploffingswapen te ontwikkel, die Afdeling X (vir plofstowwe) onder leiding van die plofstofkenner George Kistiakowsky en Afdeling G (vir ''gadget'') onder Robert Bacher.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=311}}.</ref><ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|p=245}}</ref> Die nuwe ontwerp wat von Neumann en Afdeling T (vir teorie), veral Rudolf Peierls, ontwerp het, gebruik plofbare lense om die ontploffing in 'n sferiese vorm te fokus deur 'n kombinasie van beide stadige en vinnige hoë plofstof te gebruik.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|p=294-296}}</ref> Die ontwerp van lense wat met die regte vorm en snelheid ontplof het, blyk stadig, moeilik en frustrerend te wees.<ref name="Hoddeson et al, pp. 294-296">{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=294–296}}</ref> Verskeie plofstowwe is getoets voordat daar op samestelling B as die vinnige plofstof en baratol as die stadige plofstof besluit is.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|p=299}}</ref> Die finale ontwerp lyk soos 'n sokkerbal met 20 seshoekige en 12 vyfhoekige lense, wat elk ongeveer 36&nbsp;kg weeg. Om die ontploffing net reg te kry, was vinnige, betroubare en veilige elektriese ontstekers nodig, waarvan daar twee vir elke lens vir betroubaarheid was.<ref name="Hansen. p. V-123" /> Daar is dus besluit om ontploffendedraad-ontstekers te gebruik, 'n nuwe uitvinding wat in Los Alamos ontwikkel is deur 'n groep onder leiding van Luis Alvarez. 'n Kontrak vir die vervaardiging daarvan is aan [[Raytheon]] gegee.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=301–307}}</ref> Om die voorkoms van konvergerende skokgolwe te bestudeer, het Robert Serber die RaLa-eksperiment bedink, wat die kortstondige radio-isotoop [[Lantaan]]-140 gebruik, 'n kragtige bron van [[gammastraling]]. Die gammastraalbron is in die middel van 'n metaalsfeer geplaas, omring deur die plofbare lense, wat weer in 'n ionisasiekamer was. Hierdeur kon [[x-strale]] van die inploffing geneem word. Die lense is hoofsaaklik ontwerp met behulp van hierdie reeks toetse.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=148–154}}</ref> In sy geskiedenis van die Los Alamos-projek skryf David Hawkins: "RaLa het die belangrikste enkele eksperiment geword wat die finale bomontwerp beïnvloed".<ref>{{harvnb|Hawkins|Truslow|Smith|1961|p=203}}.</ref> Binne die plofstof was 'n 110&nbsp;mm dik aluminiumstooter, wat 'n gladde oorgang van die plofstof met 'n relatiewe lae digtheid na die volgende laag bied, die 76&nbsp;mm dik omhulsel van natuurlike uraan. Die belangrikste taak was om die kritieke massa so lank as moontlik bymekaar te hou, maar dit sou ook neutrone terug in die kern reflekteer. Sommige dele daarvan kan ook splyt. Om vroeë detonasie deur 'n eksterne neutron te voorkom, is die omhulsel in 'n dun laag [[Boor (element)|boor]] bedek.<ref name="Hansen. p. V-123" /> 'n Polonium-berillium-gemoduleerde neutroninisieerder, bekend as 'n "kastaiing" omdat sy vorm soos 'n [[seekastaiing]] lyk,<ref>{{harvnb|Hansen|1995a|p=I-298}}.</ref> is ontwikkel om die kettingreaksie op presies die regte oomblik te begin.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=235}}.</ref> Hierdie werk met die chemie en metallurgie van radioaktiewe [[polonium]] is gelei deur Charles Allen Thomas van die Monsanto maatskappy en het bekend geword as die Dayton Project.<ref>{{harvnb|Gilbert|1969|pp=3–4}}.</ref> Toetsing het tot 500 curies per maand polonium benodig, wat Monsanto kon lewer.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=308–310}}</ref> Die hele samestelling was in 'n duralumin-bomomhulsel om dit teen koeëls en lugafweer te beskerm.<ref name="Hansen. p. V-123">{{harvnb|Hansen|1995b|p=V-123}}.</ref> [[Lêer:Remote handling of a kilocurie source of radiolanthanum.jpg|duimnael|Afstandhantering van 'n kilocurie-bron van radiolantaan vir 'n RaLa-eksperiment in Los Alamos.]] Die uiteindelike taak van die metallurge was om vas te stel hoe plutonium in 'n [[sfeer]] geplaas kan word. Die probleme het duidelik geword toe pogings om die digtheid van plutonium te meet, teenstrydige resultate opgelewer het. Aanvanklik is geglo dat besoedeling die oorsaak was, maar gou is vasgestel dat daar meervoudige allotrope van plutonium was.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=244–245}}.</ref> Die brose α-fase wat by kamertemperatuur bestaan, verander in die plastiese β-fase by hoër temperature. Die aandag is toe verskuif na die selfs meer smeebare δ-fase wat normaalweg in die 300 ° C tot 450 ° C reeks bestaan. Daar is gevind dat dit stabiel was by kamertemperatuur as dit met [[aluminium]] gelegeer is, maar aluminium gee neutrone uit wanneer dit met [[alfadeeltjie]]s gebombardeer word, wat die probleem voor die ontsteking sal vererger. Die metallurge het toe 'n plutonium-[[gallium]]-[[legering]] probeer wat die δ-fase stabiliseer en warm gepers kan word in die gewenste sferiese vorm. Aangesien gevind is dat plutonium maklik korrodeer, is die bol met [[nikkel]] bedek.<ref>{{harvnb|Baker|Hecker|Harbur|1983|pp=144–145}}</ref> Die werk was gevaarlik. Aan die einde van die oorlog moes die helfte van die ervare chemici en metallurge met plutonium van die werk verwyder word toe onaanvaarbare hoë vlakke van die element in hul [[urine]] voorgekom het.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|p=288}}</ref> 'n Geringe brand in Los Alamos in Januarie 1945 het die vrees laat ontstaan dat 'n brand in die plutoniumlaboratorium die hele stad kon besoedel, en Groves het die bou van 'n nuwe fasiliteit vir plutoniumchemie en metallurgie, wat bekend geword het as die DP-terrein, goedgekeur.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|p=290}}</ref> Die hemisfere vir die eerste plutoniumput (of kern) is geproduseer en afgelewer op 2 Julie 1945. Nog 23 hemisfere het op 23 Julie gevolg en is drie dae later afgelewer.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=330–331}}</ref> === Trinity === ''Hoofartikel:'' [[Trinity-kernwapentoets]] Vanweë die ingewikkeldheid van 'n wapen van die inploffingtipe is daar besluit dat 'n aanvanklike toets, ten spyte van die vermorsing van splytingsmateriaal, nodig sou wees. Groves het die toets goedgekeur, onderhewig daaraan dat die [[radioaktiewe]] materiaal herwin word. Daar is dus aandag aan 'n beheerde sissel gegee, maar Oppenheimer het eerder gekies vir 'n volskaalse kerntoets, met die kodenaam ''Trinity''.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=465}}.</ref> [[Lêer:Trinity device readied.jpg|links|duimnael|Die ''gadget'' word na die bo-punt van die toring gehys vir die finale aanmekaarsit. ]] In Maart 1944 is die beplanning vir die toets toegewys aan Kenneth Bainbridge, 'n professor in [[fisika]] aan [[Harvard-universiteit]], wat onder Kistiakowsky werk. Bainbridge het die bomterrein naby die Alamogordo Leër vliegveld as die plek vir die toets gekies.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=318–319}}.</ref> Bainbridge het saam met kaptein Samuel P. Davalos gewerk aan die bou van die Trinity-basis kampfasiliteite, wat barakke, pakhuise, werkswinkels, 'n plofstofsmagasyn en 'n winkel ingesluit het.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=478–481}}.</ref> Groves het nie na die vooruitsig uitgesien om aan 'n Senaatskomitee die verlies van 'n miljard dollar se plutonium te verduidelik nie. Daarom is 'n silindriese opbergvat met die kodenaam ''Jumbo'' gebou om die radioaktiewe materiaal te herwin in geval van 'n mislukking. Die oppervlakte was 7,6&nbsp;m lank en 3,7&nbsp;m breed en is deur Babcock & Wilcox in Barberton, [[Ohio]], met 214 kort ton (194 ton) yster en staal vervaardig. Dit is in 'n spesiale spoorwegwa na 'n sylyn in Pope, [[Nieu-Mexiko]], gebring, en is die laaste 40 kilometer na die toetsterrein vervoer op 'n sleepwa wat deur twee trekkers getrek is.<ref>̺{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=174–175}}</ref>Met die aankoms was die vertroue in die inploffingsmetode egter hoog genoeg, en die beskikbaarheid van plutonium was voldoende dat Oppenheimer besluit het om dit nie te gebruik nie. In plaas daarvan is dit bo-op 'n staaltoring 730 meter van die wapen geplaas as 'n basiese aanduiding van hoe kragtig die ontploffing sou wees. Uiteindelik oorleef ''Jumbo'', alhoewel die toring nie het nie, en voeg dit by die mening dat ''Jumbo'' suksesvol 'n sisselontploffing sou kon oorleef het.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=365–367}}</ref><ref name="Jones, p. 512">{{harvnb|Jones|1985|p=512}}.</ref> 'n Voor-toetsontploffing is op 7 Mei 1945 uitgevoer om die instrumente te kalibreer. 'n Houttoetsplatform is 800 meter (730&nbsp;m) vanaf die ontploffingspunt opgerig en met [[TNT-ekwivalent|100 kort ton]] (91 ton) TNT gepak met kernsplytingsprodukte in die vorm van 'n bestraalde uraanlak uit Hanford, wat opgelos en in buise gegiet is. Hierdie ontploffing is waargeneem deur Oppenheimer en Groves se nuwe adjunkbevelvoerder, generaal-brigadier Thomas Farrell. Die voortoets het [[data]] opgelewer wat noodsaaklik was vir die Trinity-toets.<ref name="Jones, p. 512" /><ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=360–362}}</ref> Vir die werklike toets is die wapen, met die bynaam "''the gadget''", bo-op 'n staaltoring van 30 meter gehys, aangesien ontploffing op daardie hoogte 'n beter aanduiding sou gee van hoe die wapen sou funksioneer as dit van 'n [[bomwerper]] laat val word. Ontploffing in die lug het die energie wat direk op die teiken toegedien is, gemaksimeer en minder kernuitval veroorsaak. Die apparaat is op 13 Julie onder toesig van Norris Bradbury in die nabygeleë McDonald-plaashuis gemonteer, en die volgende dag versigtig teen die toring opgetrek.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=367–370}}</ref> Waarnemers was onder meer Bush, Chadwick, Conant, Farrell, Fermi, Groves, Lawrence, Oppenheimer en Tolman. Om 05:30 op [[16 Julie]] [[1945]] ontplof die bom met 'n energie-ekwivalent van ongeveer 20 kiloton TNT, wat 'n krater van Trinitiet (radio-aktiewe glas) in die woestyn van 76 meter breed laat. Die skokgolf is meer as 160&nbsp;km ver gevoel, en die sampioenwolk het 12,1&nbsp;km hoog bereik. Dit is so ver as [[El Paso]], [[Texas]], gehoor, en Groves het 'n dekkingstorie oor 'n ontploffing van ammunisie in Alamogordo lughawe uitgereik.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=372–374}}</ref><ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=514–517}}.</ref> [[Lêer:Trinity Detonation T&B.jpg|duimnael|Die Trinity-toets van die Manhattan-projek was die eerste ontploffing van 'n kernwapen.]] Oppenheimer onthou later dat hy, terwyl hy die ontploffing aanskou het, aan 'n vers uit die [[Hindoe]]-heilige boek, die [[Bhagavad-Gita]] (XI, 12), dink: "कालोऽस्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धो लोकान्समाहर्तुमिह प्रवृत्तः। ऋतेऽपि त्वां न भविष्यन्ति सर्वे येऽवस्थिताः प्रत्यनीकेषु योधाः॥११- ३२॥ As die uitstraling van duisend sonne dadelik in die lug sou uitbars, sou dit wees soos die glans van die magtige een."{{sfn|Jungk|1958|p=201}}<ref>{{cite web |url=http://www.asitis.com/11/12.html |title=Bhagavad Gita As It Is, 11: The Universal Form, Text 12 |access-date=19 Julie 2013 |publisher=A.C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada}}</ref> Jare later sou hy verduidelik dat daar op daardie stadium ook 'n ander vers in sy kop gekom het: "Ons het geweet dat die wêreld nie dieselfde sou wees nie. 'n Paar mense het gelag, 'n paar mense het gehuil. Die meeste mense het geswyg. Ek het die reël uit die Hindoe-skrif, die Bhagavad Gita, onthou; Vishnu probeer die prins oorreed dat hy sy plig moet doen en om hom te beïndruk, neem hy sy veelarmige vorm aan en sê: 'Nou het ek die dood geword, die vernietiger van wêrelde.' Ek veronderstel dat ons almal dit op die een of ander manier gedink het."<ref name="The Decision to Drop the Bomb">{{cite web |url= http://www.atomicarchive.com/Movies/Movie8.shtml |title=J. Robert Oppenheimer on the Trinity test (1965) |access-date=23 Mei 2008 |publisher=Atomic Archive}}</ref> == Personeel == In Junie 1944 het sowat 129 000 werkers as deel van die Manhattan-projek gewerk, van wie 84 500 konstruksiewerkers was, 40 500 fabrieksoperateurs en 1 800 militêre personeel. Namate konstruksie-aktiwiteite afgeneem het, het die arbeidsmag 'n jaar later afgeneem tot 100 000, maar die aantal militêre personeel het toegeneem tot 5 600. Die verkryging van die vereiste aantal werknemers, veral hoogs geskoolde werkers, in kompetisie met ander belangrike oorlogsprogramme was baie moeilik.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=344}}.</ref> In 1943 het Groves 'n spesiale tydelike prioriteit vir arbeid van die Oorlogmannekragkommisie gekry. In Maart 1944 het die Oorlogproduksieraad en die Oorlogmannekragkommisie die hoogste prioriteit aan die projek toegeken.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=353}}.</ref> [[Lêer:Leslie Groves at Oak Ridge.jpg|duimnael|Generaal-majoor Leslie R. Groves, Jr., praat in Augustus 1945 met die dienspersoneel in Oak Ridge Tennessee.]] Tolman en Conant, in hul rol as wetenskaplike adviseurs van die projek, het 'n lys van wetenskaplike kandidate opgestel en beoordeel deur wetenskaplikes wat reeds aan die projek gewerk het. Groves stuur daarna 'n persoonlike brief aan die hoof van hul universiteit of maatskappy om te vra dat hulle vrygestel moet word vir noodsaaklike oorlogswerk.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=349–350}}.</ref> Aan die Universiteit van Wisconsin – Madison het [[Stanislaw Ulam]] een van sy studente, Joan Hinton, vroegtydig 'n eksamen afgelê, sodat sy kon vertrek om oorlogswerk te doen. 'n Paar weke later ontvang Ulam 'n brief van Hans Bethe waarin hy uitgenooi word om by die projek aan te sluit.<ref>{{harvnb|Ulam|1976|pp=143–144}}.</ref> Conant het Kistiakowsky persoonlik oorreed om by die projek aan te sluit.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=350}}.</ref> Een bron van bekwame personeel was die leër self, veral die spesialis-opleidingsprogram vir die leër. In 1943 het die MED die Special Engineer Detachment (SED) tot stand gebring, met 'n gemagtigde mannekrag van 675. Tegnici en geskoolde werkers wat vir die leër gewerf is, is aan die SED toegewys. 'n Ander bron was die Women's Army Corps (WAC). Die WAC's was aanvanklik bedoel vir klerklike take wat geklassifiseerde materiaal hanteer, en ook vir tegniese en wetenskaplike take.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=358}}.</ref> Op 1 Februarie 1945 is alle militêre personeel wat aan die MED toegewys was, insluitend alle SED-afdelings, toegewys aan die 9812ste Tegniese Dienseenheid, behalwe in Los Alamos, waar ander militêre personeel as SED, insluitend die WAC's en Militêre Polisie, aan die 4817ste Diensbeveleenheid toegewys is.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=361}}.</ref> 'n Medeprofessor in radiologie aan die Universiteit van Rochester School of Medicine, Stafford L. Warren, is aangestel as kolonel in die United States Army Medical Corps, en aangestel as hoof van die MED se mediese afdeling en Groves se mediese adviseur. Warren se aanvanklike taak was om hospitale in Oak Ridge, Richland en Los Alamos te beman.<ref>{{harvnb|Nichols|1987|p=123}}.</ref> Die Mediese Afdeling was verantwoordelik vir mediese navorsing, maar ook vir die MED se gesondheids- en veiligheidsprogramme. Dit het 'n enorme uitdaging opgelewer omdat werkers 'n verskeidenheid giftige chemikalieë hanteer, gevaarlike vloeistowwe en gasse onder hoë druk gebruik, met hoë spanning werk en eksperimente met plofstowwe gedoen het, om nie te praat van die grootliks onbekende gevare wat radioaktiwiteit en die hantering van splytbare materiale bied nie.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=410}}.</ref> Tog het die Nasionale Veiligheidsraad in Desember 1945 aan die Manhattan-projek die eerbewys vir uitnemende diens aan veiligheid oorhandig as erkenning vir sy veiligheidsrekord. Tussen Januarie 1943 en Junie 1945 was daar 62 sterftes en 3 879 ernstige beserings, wat ongeveer 62 persent laer was as die koers van die private industrie.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=430}}.</ref> == Geheimhouding == In 'n artikel in ''Life''-tydskrif in 1945 word geraam dat voor die Hiroshima- en Nagasaki-bomaanvalle "waarskynlik nie meer as 'n paar dosyn mans in die hele land die volle betekenis van die Manhattan-projek geken het nie, en dat miskien net duisend ander selfs daarvan bewus was dat werk met subatomiese partikels betrokke was." Die tydskrif het geskryf dat die meer as 100 000 ander wat by die projek werk, 'soos molle in die donker gewerk het'. Gewaarsku dat die openbaarmaking van die geheime van die projek met 10 jaar tronkstraf of 'n boete van $ 10 000 (vandag $ 115 000) gestraf kan word, en hulle sien hoe groot hoeveelhede grondstowwe fabrieke binnegaan sonder dat daar iets uitkom, en hulle het die knoppe en skakelaars gemonitor terwyl hulle agter dik betonmure geheimsinnige reaksies plaas gevind het "sonder om te weet wat die doel van hul werk is".<ref name="life1945082091">{{cite news |url=https://books.google.com/books?id=hkgEAAAAMBAJ&pg=PA91#v=onepage&q&f=true |title=Manhattan Project: Its Scientists Have Harnessed Nature's Basic Force |newspaper=Life |date=20 Augustus 1945 |access-date=25 November 2011 |author=Wickware, Francis Sill |page=91}}</ref><ref>"''Mystery Town Cradled Bomb: 75,000 in Oak Ridge, Tenn. Worked Hard and Wondered Long about Their Secret Job''". ''Life''. 20 Augustus 1945. bl. 94. Besoek op 25 November 2011.</ref><ref name="owens">{{cite magazine |url=https://www.theatlantic.com/infocus/2012/06/the-secret-city/100326/#img06 |title=The Secret City/ Calutron operators at their panels, in the Y-12 plant at Oak Ridge, Tennessee, during World War II. |magazine=The Atlantic |date=25 Junie 2012 |access-date=25 Junie 2012}}</ref>{{r|wellerstein20120416}}{{r|wickware19460909}} In Desember 1945 het die Amerikaanse leër 'n geheime verslag gepubliseer wat die veiligheidsapparaat rondom die Manhattan-projek ontleed en beoordeel het. Die verslag lui dat die Manhattan-projek 'meer drasties beskerm is as enige ander uiters geheime oorlogsontwikkeling'. Die veiligheidsinfrastruktuur rondom die Manhattan-projek was so groot en deeglik dat veiligheidsondersoekers in die vroeë dae van die projek in 1943 400 000 potensiële werknemers en 600 maatskappye ondersoek het wat by alle aspekte van die projek betrokke sou wees vir potensiële veiligheidsrisiko's.<ref>{{Cite news|last=Roberts|first=Sam|date=2014-09-29|title=The Difficulties of Nuclear Containment|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2014/09/30/science/espionage-threatened-the-manhattan-project-declassified-report-says.html|access-date=2020-05-06|issn=0362-4331}}</ref> [[Lêer:Oak Ridge Wise Monkeys.jpg|links|duimnael|'n Advertensiebord wat geheimhouding onder Oak Ridge-werkers aanmoedig.]] Oak Ridge-veiligheidspersoneel het enige private byeenkoms met meer as sewe mense as verdag beskou, en inwoners – wat geglo het dat Amerikaanse regeringsagente in die geheim onder hulle was – het dit ook vermy om dieselfde gaste herhaaldelik uit te nooi. Alhoewel oorspronklike inwoners van die omgewing in bestaande begraafplase begrawe kon word, is elke kis na bewering oopgestel vir inspeksie.<ref name="wickware19460909">{{cite magazine |url=https://books.google.com/books?id=UEkEAAAAMBAJ&lpg=PA2&pg=PA2#v=onepage&q&f=true |title=Oak Ridge |magazine=Life |date=9 September 1946 |access-date=17 Desember 2014 |last=Wickware |first=Francis Sill |page=2}}</ref> Almal, met inbegrip van top militêre amptenare, en hul motors is deursoek as hulle die projekfasiliteite betree en verlaat. Een werker van Oak Ridge het gesê dat "as jy nuuskierig was, sou jy binne twee uur deur die geheime agente van die regering ingeroep word. Gewoonlik is diegene wat ontbied is om te verduidelik, dan sak en pak na die hek begelei en beveel om te gaan". {{r|warren19450807}} Ondanks die feit dat hulle gesê het dat hul werk die oorlog en miskien alle toekomstige oorloë sou beëindig,<ref name="warren19450807">{{cite news |title=Atomic Bomb Secrecy Related By Ex-Worker |newspaper=The Miami News |date=7 Augustus 1945 |author=Warren, Cecil |pp=1–A}}</ref> het hulle nie die resultate van hul dikwels vervelige pligte gesien of verstaan nie – of selfs tipiese newe-effekte van fabriekswerk soos rook van rookstapels – en die oorlog in Europa wat eindig sonder die gebruik van hul werk, het ernstige gevolge vir die moraal van die werkers veroorsaak en baie gerugte laat versprei. Een bestuurder het na die oorlog gesê: "Dit was nie dat die taak moeilik was nie … dit was verwarrend. Niemand het geweet wat in Oak Ridge gemaak word nie, selfs nie ek nie, en baie mense het gedink dat hulle hul tyd hier mors. Dit was aan my om aan die ontevrede werkers te verduidelik dat hulle 'n baie belangrike werk verrig. Toe hulle my vra wat, moet ek hulle vertel dat dit 'n geheim was. Maar ek het amper self gek geraak deur te probeer uitvind wat aangaan." {{r|wellerstein20120416}} 'n Ander werker het vertel hoe sy elke dag "'n spesiale instrument" teen uniforms in 'n wassery gehou het en na 'n klikgeluid geluister het. Sy het eers na die oorlog verneem dat sy die belangrike taak uitgevoer het om met 'n geiger-meter vir bestraling te soek. Om die moraal onder sulke werkers te verbeter, het Oak Ridge 'n uitgebreide stelsel van binnemuurse sportligas geskep, waaronder tien bofbalspanne, 81 sagtebalspanne en 26 sokkerspanne.<ref name="wellerstein20120416">{{cite web |url=http://blog.nuclearsecrecy.com/2012/04/16/oak-ridge-confidential-or-baseball-for-bombs/ |title=Oak Ridge Confidential, or Baseball for Bombs |publisher=Restricted Data |date=16 April 2012 |access-date=7 April 2013 |last=Wellerstein |first=Alex |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117023813/http://nuclearsecrecy.com/blog/2012/04/16/oak-ridge-confidential-or-baseball-for-bombs/# |archive-date=17 Januarie 2013 |url-status=live}}</ref> === Sensuur === [[Lêer:Are your drawers closed? Manhattan Project security poster.png|duimnael|Veiligheidsplakkaat waarin kantoorpersoneel gewaarsku word om laaie toe te maak en dokumente in kluise te plaas as dit nie gebruik word nie.]] Vrywillige sensuur van kernverwanteinligting het voor die Manhattan-projek begin. Na die aanvang van die Europese oorlog in 1939 het Amerikaanse wetenskaplikes begin vermy om militêre navorsing te publiseer, en in 1940 het wetenskaplike tydskrifte die National Academy of Sciences begin vra om artikels te klaar. William L. Laurence van ''[[The New York Times]]'', wat 'n artikel oor atoomsplyting in ''The Saturday Evening Post'' van 7 September 1940 geskryf het, verneem later dat regeringsamptenare bibliotekarisse in 1943 landwyd gevra het om die uitgawe terug te trek.<ref>{{harvnb|Sweeney|2001|pp=196–198}}.</ref> In die Sowetunie word hierdie verwikkeling egter raakgesien. In April 1942 skryf kernfisikus Georgy Flyorov aan [[Josef Stalin]] oor die afwesigheid van artikels oor kernsplyting in Amerikaanse tydskrifte; dit het daartoe gelei dat die Sowjetunie sy eie kernwapenprojek op die been gebring het.<ref>{{harvnb|Holloway|1994|pp=76–79}}.</ref> Die Manhattan-projek was onder streng sekuriteit geplaas, sodat die [[spilmoondhede]], veral Duitsland, nie hul eie kernprojekte sou versnel of geheime operasies teen die projek kon onderneem nie.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=253–255}}.</ref> Die regering se kantoor vir sensuur het daarenteen op die pers gesteun om 'n vrywillige gedragskode wat dit gepubliseer het, na te kom, en die Manhattan-projek het aanvanklik vermy om die kantoor in kennis te stel. Vroeg in 1943 het koerante begin om verslae oor omvangryke konstruksie in Tennessee en Washington te publiseer op grond van openbare rekords, en die kantoor het met die projek begin bespreek hoe om geheimhouding te handhaaf. In Junie het die kantoor van sensuur koerante en omroepers gevra om dit te vermy om te praat oor "atoomsplyting, atoomenergie, atoomsplitsing, atoomfissie of enige van die ekwivalente daarvan. Die gebruik vir militêre doeleindes van [[radium]] of radioaktiewe materiale, [[swaarwater]], hoëspanningstoerusting , siklotrone. " Die kantoor het ook gevra om bespreking van "[[polonium]], [[uraan]], [[ytterbium]], [[hafnium]], [[protaktinium]], [[radium]], [[renium]], [[torium]], [[deuterium]]" te vermy; slegs uraan was sensitief, maar is gelys met ander elemente om die belangrikheid daarvan te verberg.<ref>{{harvnb|Sweeney|2001|pp=198–200}}.</ref><ref name="ap19450808">{{cite news |url=https://news.google.com/newspapers?id=8CZdAAAAIBAJ&sjid=0loNAAAAIBAJ&pg=1159%2C1605869 |title=No News Leaked Out About Bomb |newspaper=Lawrence Journal-World |date=8 Augustus 1945 |agency=Associated Press |access-date=15 April 2012 |page=5}}</ref> === Sowjet-spioene === Die vooruitsig van [[sabotasie]] was altyd aanwesig, en word soms vermoed as daar foute in die toerusting was. Alhoewel daar probleme was wat vermoedelik die gevolg was van onverskillige of ontevrede werknemers, was daar geen bevestigde gevalle van sabotasie wat deur die spilmoondhede geïnisieer is nie.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=263–264}}.</ref> Op 10 Maart 1945 tref 'n Japannese vuurballon egter 'n kragleiding en die gevolglike kragstuwing het veroorsaak dat die drie reaktore by Hanford tydelik afgeskakel is.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=267}}.</ref> Met soveel mense betrokke was sekuriteit 'n moeilike taak. 'n Spesiale afdeling teenintelligensiekorps is gevorm om die veiligheidskwessies van die projek te hanteer.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=258–260}}.</ref> Teen 1943 was dit duidelik dat die Sowjetunie die projek probeer binnedring. Luitenant-kolonel [[Boris Pash|Boris T. Pash]], die hoof van die teenintiligensie-tak van die westerse verdedigingsbevel, het die vermeende Sowjet-spioenasie in die Radiation Laboratory in Berkeley ondersoek. Oppenheimer het Pash meegedeel dat hy deur 'n medeprofessor in Berkeley, Haakon Chevalier, genader is oor die oordrag van inligting aan die Sowjetunie.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=261–265}}.</ref> Die suksesvolste Sowjet-spioen was [[Klaus Fuchs]], 'n lid van die Britse Sending wat 'n belangrike rol in Los Alamos gespeel het.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=142–145}}.</ref> Die 1950-onthulling van sy spioenasie-aktiwiteite het die Amerikaanse kernkrag-samewerking met Brittanje en Kanada geskaad.<ref>{{harvnb|Hewlett|Duncan|1969|pp=312–314}}.</ref> Daarna is ander gevalle van spioenasie ontdek wat gelei het tot die inhegtenisneming van Harry Gold, David Greenglass, en Julius en Ethel Rosenberg.<ref>{{harvnb|Hewlett|Duncan|1969|p=472}}.</ref> Ander spioene soos George Koval en Theodore Hall het dekades lank onbekend gebly.<ref>{{cite news |last=Broad |first=William J.|date=12 November 2007|url=https://www.nytimes.com/2007/11/12/us/12koval.html |title=A Spy's Path: Iowa to A-Bomb to Kremlin Honor|newspaper=[[The New York Times]]|pp=1–2|access-date=2 Julie 2011}}</ref> Die waarde van die spioenasie is moeilik om te kwantifiseer, omdat die belangrikste beperking op die Sowjet-kernwapenprojek 'n tekort aan uraanerts was. Die konsensus is dat spioenasie die Sowjetunie een of twee jaar se werk bespaar het.<ref>{{harvnb|Holloway|1994|pp=222–223}}.</ref> == Buitelandse intelligensie == Benewens die ontwikkeling van die atoombom, is die Manhattan-projek belas met die insameling van [[intelligensie]] oor die Duitse kernenergieprojek. Daar is geglo dat die Japannese kernwapenprogram nie ver gevorder is nie omdat Japan min toegang tot uraanerts het, maar daar is aanvanklik gevrees dat Duitsland baie naby was aan die ontwikkeling van sy eie wapens. Met die begin van die Manhattan-projek is 'n bom- en sabotasie-veldtog teen swaarwateraanlegte in die Duitse besette [[Noorweë]] gevoer.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=191–192}}.</ref> 'n Klein missie is saamgestel deur die kantoor van vloot-intelligensie, OSRD, die Manhattan-projek en leër intelligensie (G-2) om die vyandelike wetenskaplike ontwikkeling te ondersoek. Dit was nie net beperk tot diegene wat kernwapens betrek is nie.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=187–190}}.</ref> Die hoof van die leër-intelligensie, generaal-majoor George V. Strong, het Boris Pash aangestel om die eenheid,],<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=281}}.</ref> met die kodenaam 'Alsos', 'n [[Grieks]]e woord wat 'boord' beteken, aan te voer.<ref>{{harvnb|Groves|1962|p=191}}.</ref> [[Lêer:German Experimental Pile - Haigerloch - April 1945-2.jpg|links|duimnael|Geallieerde soldate breek die Duitse eksperimentele kernreaktor in Haigerloch af.]] Die Alsos-sending na [[Italië]] het personeel van die fisika-laboratorium aan die Universiteit van Rome ondervra na die inname van die stad in Junie 1944.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=282}}.</ref> Intussen vorm Pash 'n gesamentlike Britse en Amerikaanse Alsos-sending in [[Londen]] onder bevel van kaptein Horace K. Calvert om deel te neem aan Operasie Overlord.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=194–196}}.</ref> Groves was van mening dat die risiko dat die Duitsers sou probeer om die landings in Normandië met radioaktiewe gifstowwe te ontwrig, voldoende was om generaal [[Dwight D. Eisenhower]] te waarsku en 'n offisier te stuur om sy stafhoof, luitenant-generaal Walter Bedell Smith, in te lig.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=200–206}}.</ref> Onder die kodenaam Operation Peppermint is spesiale toerusting voorberei en is chemiese oorlogvoeringdiensspanne opgelei in die gebruik daarvan.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=286–288}}.</ref> In opvolg van die die oprukkende geallieerde leërs, het Pash en Calvert 'n onderhoud met Frédéric Joliot-Curie oor die aktiwiteite van Duitse wetenskaplikes. Hulle het met amptenare van ''Union Minière du Haut Katanga'' gesprek gevoer oor uraan uitvoere na Duitsland. Hulle het 68 ton erts in [[België]] opgespoor en 30 ton in Frankryk. Die ondervraging van Duitse gevangenes het aangedui dat uraan en torium in [[Oranienburg]], 20 myl noord van [[Berlyn]], verwerk word, en Groves het gereël dat dit op 15 Maart 1945 gebombardeer word.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=283–285}}.</ref> 'n Alsos-span het na Stassfurt in die Sowjet-besettingsone gegaan en 11 ton erts by WIFO gehaal.<ref>{{harvnb|Groves|1962|p=237}}.</ref> In April 1945 voer Pash, onder bevel van 'n saamgestelde mag bekend as T-Force, Operasie Harbourage uit, 'n veeaksie agter vyandelike linies van die stede Hechingen, Bisingen en Haigerloch, wat die hart van die Duitse kernwerk area was. T-Force het die kernlaboratoriums, dokumente, toerusting en voorrade, insluitend swaarwater en 1,5 ton metaal-uraan, op beslag gelê.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=289–290}}.</ref><ref>{{harvnb|Goudsmit|1947|pp=174–176}}.</ref> Alsos-spanne het Duitse wetenskaplikes bymekaargemaak, waaronder Kurt Diebner, Otto Hahn, Walther Gerlach, [[Werner Heisenberg]] en Carl Friedrich von Weizsäcker, wat na Engeland geneem is waar hulle in Farm Hall, 'n huis met meeluisterapparaat in Godmanchester, geïnterneer is. Nadat die bomme in Japan ontplof is, is die Duitsers gekonfronteer met die feit dat die Geallieerdes gedoen het, wat hulle nie kon regkry nie.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=333–340}}.</ref> == Kernbomaanvalle op Hiroshima en Nagasaki == === Voorbereiding === [[Lêer:CGP-JPAP-112.jpg|links|duimnael|''Silverplate'' B-29 ''Straight Flush''. Die stertkode van die 444ste bombardement groep is om veiligheidsredes aangebring.]] Vanaf November 1943 het die ''Army Air Forces Materiel Command'' in Wright Field, Ohio, met ''Silverplate'' begin, die kodenaamwysiging van veranderinge aan die [[Boeing B-29 Superfortress|B-29's]] om die kernwapens af te lewer. Toetsbombadering is uitgevoer by die Muroc Army Air Field, Kalifornië, en die Naval Ordnance Test Station in Inyokern, Kalifornië.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=380–381}}</ref> Groves het in Maart 1944 met die Hoof van die ''[[United States Army Air Forces]]'' (USAAF), generaal Henry H. Arnold, vergader om die aflewering van die voltooide bomme aan hul teikens te bespreek. Die enigste Geallieerde vliegtuig wat die ''Thin Man'' van 17 voet (5,2&nbsp;m) of die ''Fatman'' van 59 sentimeter (150&nbsp;cm) breed kon dra, was die Britse [[Avro Lancaster]], maar die gebruik van 'n Britse vliegtuig sou probleme met die onderhoud veroorsaak het.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=379–380}}</ref> Toetse is uitgevoer met aangepaste Lancasters op Enstone Airfield,<ref>{{YouTube|id=5XX9ptCNpik|title="Hiroshima 1945 – The British Atomic Attack"}}</ref> maar Groves het gehoop dat die Amerikaanse [[Boeing B-29 Superfortress]] verander sou kon word om ''Thin Man'' te dra deur sy twee bombaaie saam te voeg.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=379–380}}</ref> Arnold het belowe dat geen moeite gespaar sou word nie om B-29's aan te pas om die werk te doen en het generaal-majoor Oliver P. Echols aangewys as die USAAF-skakel met die Manhattan-projek. Op sy beurt het Echols kolonel Roscoe C. Wilson as sy plaasvervanger aangewys, en Wilson het Manhattan-projek se vernaamste USAAF-kontak geword.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=253–255}}</ref> President Roosevelt het Groves opdrag gegee dat indien die kernwapens gereed was voordat die oorlog met Duitsland beëindig is, hy gereed moes wees om dit op Duitsland te laat val.<ref>{{harvnb|Groves|1962|p=184}}.</ref> Die 509ste Saamgestelde Groep is op 17 Desember 1944 op die Wendover leër lugbasis, [[Utah]], onder die bevel van kolonel Paul W. Tibbets geaktiveer. Hierdie basis, naby die grens met [[Nevada]], het die kodenaam ''Kingman'' of ''W-47''. Opleiding is in Wendover en op die Batista leër lugbasis, [[Kuba]], gehou, waar die 393d bombardment eskadron langafstandvlugte oor water geoefen en fop[[pampoenbom]]me laat val het. 'n Spesiale eenheid bekend as Projek ''Alberta'' is in Los Alamos gevestig onder kaptein William S. Parsons van die vloot van Project Y as deel van die Manhattan-projek om te help met die voorbereiding en aflewering van die bomme.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=259–262}}.</ref> Kommandeur Frederick L. Ashworth van Alberta het in Februarie 1945 met die vlootadmiraal [[Chester W. Nimitz]] op [[Guam]] vergader om hom van die projek in kennis te stel. Terwyl hy daar was, het Ashworth North Field op die [[Stille Oseaan]] eiland Tinian gekies as basis vir die 509ste saamgestelde groep , en het hy plek vir die groep en sy geboue gereserveer. Die groep is daar in Julie 1945 ontplooi.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=386–388}}</ref> Farrell het op 30 Julie as verteenwoordiger van die Manhattan-projek by Tinian aangekom.<ref>{{harvnb|Groves|1962|p=311}}.</ref> Die meeste komponente vir ''Little Boy'' het San Francisco op 16 Julie op die kruiser USS Indianapolis verlaat en op 26 Julie op Tinian aangekom. Vier dae later is die skip deur 'n Japannese [[duikboot]] gesink. Die oorblywende komponente, wat ses uraan-235 ringe ingesluit het, is deur drie C-54 Skymasters van die 320ste groep se 320ste troepedraers eskader afgelewer.<ref>{{harvnb|Campbell|2005|pp=39–40}}.</ref> Twee ''Fat Man''-omhulsels is na Tinian gestuur in spesiaal aangepaste 509ste saamgestelde groep se B-29's. Die eerste plutoniumkern was in 'n spesiale C-54.<ref>{{harvnb|Groves|1962|p=341}}.</ref> Aan die einde van April is 'n gesamentlike teikenkomitee van die Manhattan-distrik en USAAF gestig om vas te stel watter stede in Japan teikens moet wees, en beveel Kokura, Hiroshima, Niigata en [[Kyoto]] aan. Op hierdie stadium het die oorlogsminister [[Henry L. Stimson]] tussenbeide getree en aangekondig dat hy die teikenbesluit sou neem en dat hy nie die bombardement op Kyoto sou toestaan op grond van die historiese en godsdienstige betekenis daarvan nie. Groves het Arnold daarom gevra om nie net Kyoto van die lys van kernwapenteikens te verwyder nie, maar ook van teikens vir konvensionele bomaanvalle.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=268–276}}.</ref> Een van Kyoto se plaasvervangers was Nagasaki.<ref>{{harvnb|Groves|1962|p=308}}.</ref> === Kernwapenaanvalle === In Mei 1945 is die tussentydse komitee saamgestel om advies te gee oor oorlogstyd en na-oorlogse gebruik van kernenergie. Die voorsitter van die komitee was Stimson, met [[James F. Byrnes]], 'n voormalige Amerikaanse senator wat kort daarna minister van buitelandse sake sou word, as president [[Harry S. Truman]] se persoonlike verteenwoordiger; Ralph A. Bard, die onder-sekretaris van die vloot; William L. Clayton, die assistent-minister van buitelandse sake; [[Vannevar Bush]]; Karl T. Compton; James B. Conant; en George L. Harrison, 'n assistent van Stimson en president van ''New York Life Insurance Company''. Die tussentydse komitee het op sy beurt 'n wetenskaplike paneel saamgestel bestaande uit Arthur Compton, Fermi, Lawrence en Oppenheimer om advies te gee oor wetenskaplike kwessies. In sy voorlegging aan die tussentydse komitee het die wetenskaplike paneel nie net sy mening uitgespreek oor die waarskynlike fisiese gevolge van 'n atoombom nie, maar ook oor die waarskynlike militêre en politieke impak daarvan.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=530–532}}.</ref> Tydens die Potsdam-konferensie in Duitsland is Truman in kennis gestel dat die Trinity-toets suksesvol was. Hy het aan [[Stalin]], die leier van die Sowjetunie, gesê dat die VSA 'n nuwe superwapen het, sonder om enige besonderhede te gee. Dit was die eerste amptelike mededeling aan die Sowjetunie oor die bom, maar Stalin het dit reeds geweet weens intelligensie daaroor.<ref>{{harvnb|Holloway|1994|pp=116–117}}.</ref> Met die toestemming om die bom teen Japan reeds te gebruik, is geen alternatiewe oorweeg na die Japannese verwerping van die Potsdam-verklaring nie.<ref>{{cite web |url=http://www.cfo.doe.gov/me70/manhattan/potsdam_decision.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20101122185554/http://www.cfo.doe.gov/me70/manhattan/potsdam_decision.htm|archive-date=22 November 2010|title= Potsdam and the Final Decision to Use the Bomb|publisher=US Department of Energy, Office of History and Heritage Resources |work=The Manhattan Project: An Interactive History |access-date=19 Desember 2010}}</ref> [[Lêer:Atomic bombing of Japan.jpg|links|duimnael|''Little Boy'' ontplof oor Hiroshima, Japan, 6 Augustus 1945 (links);''Fat Man'' ontplof oor Nagasaki, Japan, 9 Augustus 1945 (regs).]] Op 6 Augustus 1945 het 'n Boeing B-29 Superfortress (''Enola Gay'') van die 393d Bombardment Squadron, wat deur Tibbets gelei is, met 'n ''Little Boy'' in die bomlaai van North Field opgestyg. Hiroshima, die hoofkwartier van die 2de Algemene Leër en Vyfde Afdeling en 'n aanvangshawe, was die primêre teiken van die sending, met Kokura en Nagasaki as alternatiewe. Met Farrell se toestemming het Parsons, die wapenoffisier wat verantwoordelik was vir die sending, die bomsamestelling in die lug voltooi om die risiko's van 'n kernontploffing te minimaliseer in geval van 'n ongeluk tydens die opstyging.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=315–319}}.</ref> Die bom het op 'n hoogte van 1750 voet (530&nbsp;m) ontplof met 'n ontploffing wat later geskat is as die ekwivalent van 13 kiloton TNT.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=392–393}}</ref> 'n Oppervlakte van ongeveer 12 km2 is vernietig. Japannese amptenare het vasgestel dat 69% van Hiroshima se geboue vernietig is en nog 6-7% beskadig is. Ongeveer 70 000 tot 80 000 mense, van wie 20 000 Japannese soldate en 20 000 Koreaanse slawearbeiders, of ongeveer 30% van die bevolking van Hiroshima, is onmiddellik dood en nog 70 000 beseer.<ref name="USSBS">{{cite web |website=Harry S. Truman Presidential Library and Museum |title=U.S. Strategic Bombing Survey: The Effects of the Atomic Bombings of Hiroshima and Nagasaki |pp=9, 36 |date=19 Junie 1946 |url=http://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/bomb/large/documents/pdfs/65.pdf |access-date=15 Maart 2009 |archive-date=27 Januarie 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/64zoFkjs1?url=http://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/bomb/large/documents/pdfs/65.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.readthespirit.com/ourvalues/life-arises-from-hiroshima-legacy-of-slavery-still-haunts-japan/ |title=Life Arises from Hiroshima: Legacy of slavery still haunts Japan |publisher=Our Values |first=Daniel |last=Buttry |access-date= 15 Junie 2016}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.hiroshimacommittee.org/Facts_NagasakiAndHiroshimaBombing.htm |title=Hiroshima and Nagasaki Bombing – Facts about the Atomic Bomb |publisher=Hiroshimacommittee.org |access-date=11 Augustus 2013}}</ref> Tydens die oggend van 9 Augustus 1945 het 'n tweede B-29 (''Bockscar''), wat deur die bevelvoerder van die 393e Bombardement Squadron, majoor Charles W. Sweeney, geloods is, met 'n ''Fat Man'' aan boord vertrek. Hierdie keer het Ashworth as wapenoffisier gedien en was Kokura die primêre teiken. Sweeney het opgestyg met die wapen wat reeds gewapen was, maar met die elektriese veiligheidsproppe nog aan. Toe hulle Kokura bereik, het hulle gevind dat wolkbedekking die stad verduister het, wat die visuele aanval wat bevele vereis het, onmoontlik gemaak het. Na drie lopies oor die stad, en met minder brandstof, is hulle op pad na die sekondêre teiken, Nagasaki. Ashworth het besluit dat 'n radarbenadering gebruik sou word as die teiken ook versluier was, maar 'n laaste opening in die wolke oor Nagasaki het 'n visuele benadering toegelaat soos beveel. Die ''Fat Man'' is halfpad tussen die Mitsubishi Steel and Arms Works in die suide en die Mitsubishi-Urakami Ordnance Works in die noorde oor die industriële vallei van die stad laat val. Die gevolglike ontploffing het 'n ontploffingsopbrengs gelykstaande aan 21 kiloton TNT, ongeveer dieselfde as die Trinity-toets ontploffing, maar was beperk tot die Urakami-vallei, en 'n groot deel van die stad is beskerm deur die tussenliggende heuwels, wat gelei het tot die vernietiging van ongeveer 44% van die stad. Die bomaanval het ook die industriële produksie van die stad grootliks verlam en 23 200 tot 28 200 Japannese industriële werkers en 150 Japannese soldate gedood.<ref>{{cite book |title=Nuke-Rebuke: Writers & Artists Against Nuclear Energy & Weapons (The Contemporary anthology series) |pp=22–29 |date=1 Mei 1984 |publisher=The Spirit That Moves Us Press}}</ref> Oor die algemeen is na raming 35 000–40 000 mense dood en 60 000 beseer.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=343–346}}.</ref><ref name="Hoddeson et al., pp. 396-397">{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=396–397}}</ref> Groves verwag om op 19 Augustus nog 'n kernwapen gereed te hê, met nog drie in September en nog drie in Oktober.<ref name="Briefing book">{{cite web |title= The Atomic Bomb and the End of World War II, A Collection of Primary Sources |publisher=George Washington University |date= 13 Augustus 1945 |work=National Security Archive Electronic Briefing Book No. 162 |url= http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB162/72.pdf}}</ref> Nog twee Fat Man-omhulsels is gereed gemaak en sou op 11 en 14 Augustus uit Kirtland Field na Tinian vertrek.<ref name="Hoddeson et al., pp. 396-397" /> In Los Alamos het tegnici 24 uur aaneen gewerk om nog 'n plutoniumkern te giet.<ref>{{cite web |url=http://manhattanprojectvoices.org/oral-histories/lawrence-litzs-interview-2012 |title=Lawrence Litz's Interview (2012) |publisher=Manhattan Project Voices |access-date=27 Februarie 2015}}</ref> Alhoewel dit gegiet is, moes dit nog steeds gepars en bedek word, wat tot 16 Augustus sou duur.<ref>{{cite web |url=http://blog.nuclearsecrecy.com/2013/08/16/the-third-cores-revenge/ |title=The Third Core's Revenge |first=Alex |last=Wellerstein |date=16 Augustus 2013 |access-date=27 Februarie 2015}}</ref> Dit kon dus op 19 Augustus gereed gewees het vir gebruik. Op 10 Augustus het Truman in die geheim gevra dat verdere atoombomme nie op Japan gegooi moet word sonder sy uitdruklike opdrag nie.<ref name="Eclipsed by Hiroshima and Nagasaki">{{cite journal |title=Eclipsed by Hiroshima and Nagasaki: Early Thinking about Tactical Nuclear Weapons |first=Barton J. |last=Bernstein |work=International Security |issn=0162-2889 |volume=15 |issue=4 |date=Lente 1991 |pp=149–173 |jstor=2539014}}</ref> Groves het die besending van die derde kern op 13 Augustus op eie gesag opgeskort. Op 11 Augustus skakel Groves vir Warren met die opdrag om 'n opnamespan te organiseer om verslag te doen oor die skade en [[radioaktiwiteit]] in Hiroshima en Nagasaki. 'n Groep met draagbare Geiger-masjiene het op 8 September in Hiroshima aangekom onder leiding van Farrell en Warren, met die Japannese admiraal Masao Tsuzuki, wat as vertaler opgetree het. Hulle het tot 14 September in Hiroshima gebly en daarna Nagasaki van 19 September tot 8 Oktober ondersoek.<ref>{{harvnb|Ahnfeldt|1966|pp=886–889}}.</ref> Hierdie en ander wetenskaplike missies na Japan het waardevolle wetenskaplike en historiese gegewens verskaf.<ref>{{harvnb|Home|Low|1993|p=537}}.</ref> Die noodsaaklikheid van die bomaanvalle op Hiroshima en Nagasaki het 'n onderwerp van kontroversie onder historici geword. Sommige het bevraagteken of 'n "atoomdiplomasie" nie dieselfde doelwitte sou bereik het nie en betwis of die bomaanvalle of die Sowjet-oorlogsverklaring op Japan deurslaggewend was.<ref name="Briefing book" /> Die Franck-verslag was die belangrikste poging om 'n demonstrasie te bewerkstellig, maar is deur die wetenskaplike paneel van die Interim-komitee van die hand gewys.<ref>{{harvnb|Frisch|1970|pp=107–115}}.</ref> Die Szilárd-petisie, wat in Julie 1945 opgestel is en onderteken is deur tientalle wetenskaplikes wat aan die Manhattan-projek werk, was 'n laat poging om president Harry S. Truman te waarsku oor sy verantwoordelikheid om sulke wapens te gebruik. [<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=399–400}}.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/bomb/large/documents/index.php?documentdate=17%20July%201945&documentid=79&studycollectionid=abomb&pagenumber=1 |title=Petition to the President of the United States, 17 Julie 1945. Miscellaneous Historical Documents Collection |publisher=Harry S. Truman Presidential Library and Museum |access-date=20 Oktober 2012 |archive-date=18 Mei 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518092746/http://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/bomb/large/documents/index.php?documentdate=17%20July%201945&documentid=79&studycollectionid=abomb&pagenumber=1 |url-status=dead }}</ref> == Na die oorlog == [[Lêer:Army-Navy E Award Ceremony 68997.jpg|duimnael|Oorhandiging van die Leër-Vloot "E" -toekenning in Los Alamos op 16 Oktober 1945. Staande, van links na regs: J. Robert Oppenheimer, ongeïdentifiseerde, ongeïdentifiseerde, Kenneth Nichols, Leslie Groves, Robert Gordon Sproul, William Sterling Parsons.]] Baie werkers van die Manhattan-projek was verbaas, toe hulle besef dat hulle werk wat baie van hulle nie begryp het nie, het die Hiroshima- en Nagasaki-bomme geproduseer. Net soos in die res van die wêreld; het die koerante in Oak Ridge wat oor die Hiroshima-bom berig het vir $ 1 (vandag $ 11) verkoop.<ref name="life1945082094">{{cite magazine |url=https://books.google.com/books?id=hkgEAAAAMBAJ&lpg=PA25&pg=PA94#v=onepage&q&f=true |title=Mystery Town Cradled Bomb: 75,000 in Oak Ridge, Tenn. Worked Hard and Wondered Long about Their Secret Job |magazine=Life |date=20 August 1945 |access-date=25 November 2011 |page=94}}</ref>{{r|ap19450808}} Alhoewel die bestaan van die bomme openbaar was, het geheimhouding voortgeduur, en baie werkers was onkundig oor hul werk; een het in 1946 gesê: 'Ek weet nie wat ek doen nie, behalwe om na 'n ——— te kyk en 'n ——— langs 'n ——— te draai. Ek weet niks daarvan nie, en daar is niks om te sê nie ". Baie inwoners het voortgegaan om bespreking van 'die goed' in gewone gesprekke te vermy, alhoewel dit die rede vir hul dorp se bestaan was.{{r|wickware19460909}} In afwagting van die bomaanvalle het Groves Henry DeWolf Smyth 'n geskiedenis laat voorberei vir openbare gebruik. Atoomenergie vir militêre doeleindes, beter bekend as die "Smyth-verslag", is op 12 Augustus 1945 aan die publiek vrygestel.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=348–362}}.</ref> Groves en Nichols oorhandig leër-vloot "E" -toekennings aan sleutelkontrakteurs, wie se betrokkenheid tot dusver geheim was. Meer as 20 toekennings van die presidensiële medalje vir verdienste is toegeken aan belangrike kontrakteurs en wetenskaplikes, waaronder Bush en Oppenheimer. Militêre personeel het die Legioen van Verdienste ontvang, waaronder die bevelvoerder van die Leër Vroue Korps, kaptein Arlene G. Scheidenhelm.<ref>{{harvnb|Nichols|1987|p=226}}.</ref> In Hanford het die produksie van plutonium afgeneem namate reaktore B, D en F verslyt het, vergiftig deur splitsingsprodukte en swelling van die grafiet moderator, bekend as die Wigner-effek. Die swelling beskadig die laaibuise waar uraan bestraal is om plutonium te produseer, wat dit onbruikbaar maak. Om die voorsiening van polonium vir die egel-inisieerders te handhaaf, is die produksie beperk en die oudste eenheid, B-stapel, is gesluit sodat ten minste een reaktor in die toekoms beskikbaar sou wees. Navorsing is voortgesit, met DuPont en die Metallurgiese Laboratorium wat 'n redoks-oplosmiddel-ekstraksieproses ontwikkel het as 'n alternatiewe plutonium-ekstraksietegniek vir die bismutfosfaatproses, wat onbehandelde uraan in 'n toestand gelaat het waaruit dit nie maklik herwin kon word nie.<ref name="Jones, pp. 592-593">{{harvnb|Jones|1985|pp=592–593}}.</ref> Bom-ingenieurswese is uitgevoer deur die Z-Afdeling, vernoem na sy direkteur, dr Jerrold R. Zacharias van Los Alamos. Z-Afdeling was aanvanklik in Wendover Field, maar het in September 1945 na Oxnard Field, Nieu-Mexiko, verhuis om nader aan Los Alamos te wees. Dit was die begin van Sandia Base. Die nabygeleë Kirtland Field is gebruik as 'n B-29 basis vir vliegtuigversoenbaarheid en bombaderingstoetse.<ref>{{harvnb|Hansen|1995b|p=V-152}}.</ref> In Oktober is al die personeel en fasiliteite by Wendover na Sandia oorgeplaas.<ref name="Hewlett 1962 625">{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=625}}.</ref> Aangesien reservisbeamptes gedemobiliseer is, is hulle vervang deur ongeveer vyftig gereelde offisiere wat noukeurig gekies is.<ref>{{harvnb|Nichols|1987|pp=225–226}}.</ref> Nichols het aanbeveel dat S-50 en die Alpha-bane by Y-12 gesluit word. Dit is in September gedoen.<ref>{{harvnb|Nichols|1987|pp=216–217}}.</ref> Alhoewel hulle beter gevaar het as ooit tevore,<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=624}}.</ref> kon die Alpha-bane nie meeding met K-25 en die nuwe K-27, wat in Januarie 1946 in werking getree het nie. In Desember is die Y-12-aanleg gesluit, wat die Tennessee Eastman betaalstaat gesny het van 8 600 tot 1 500 en $ 2 miljoen per maand bespaar.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=630, 646}}</ref> [[Lêer:President Truman signs the Atomic Energy Act of 1946 (14698780933).jpg|links|duimnael|President Harry S. Truman onderteken die Wet op Atoomenergie van 1946, wat die Amerikaanse Atoomenergiekommissie tot stand bring.]] Demobilisasie was nêrens meer 'n probleem as in Los Alamos, waar daar 'n uittog van talent was nie. Baie moes nog gedoen word. Die bomme wat op Hiroshima en Nagasaki gebruik is, was soos laboratoriummodelle; werk sou nodig wees om hulle eenvoudiger, veiliger en meer betroubaar te maak. Inploffingmetodes moes ontwikkel word vir uraan in plaas van die verkwistende kanonloopmetode, en saamgestelde uraan-plutoniumkerne was nodig, aangesien daar 'n plutonium tekort was weens die probleme met die reaktore. Onsekerheid oor die toekoms van die laboratorium het dit egter moeilik gemaak om mense te oortuig om te bly. Oppenheimer keer terug na sy werk aan die Universiteit van Kalifornië en Groves stel Norris Bradbury aan as 'n tussentydse plaasvervanger; Bradbury bly die volgende 25 jaar in die pos.<ref name="Hewlett 1962 625" /> Groves het gepoog om die ontevredenheid te wyte aan die gebrek aan geriewe met 'n bouprogram wat verbeterde watervoorsiening, driehonderd huise en ontspanningsgeriewe insluit.<ref name="Jones, pp. 592-593" /> Twee ''Fat Man''-tipe ontploffings is in Julie 1946 by die [[Bikini-atol]] uitgevoer as deel van Operasie ''Crossroads'' om die effek van kernwapens op oorlogskepe te ondersoek.<ref>{{harvnb|Nichols|1987|p=234}}.</ref> ''Able'' is op 1 Julie 1946 ontplof. Die meer skouspelagtige ''Baker'' is op 25 Julie 1946 onder water ontplof.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=594}}.</ref> Na die bomaanvalle op Hiroshima en Nagasaki, het 'n aantal fisici van die Manhattan-projek die ''Bulletin of the Atomic Scientists'' gestig, wat begin het as 'n noodaksie wat onderneem is deur wetenskaplikes wat die dringende behoefte aan 'n onmiddellike opvoedkundige program oor kernwapens gesien het.<ref>{{harvnb|Grodzins|Rabinowitch|1963|p=vii}}.</ref> In die lig van die vernietiging van die nuwe wapens en in afwagting op die kernwapenwedloop, het verskeie projeklede, waaronder Bohr, Bush en Conant, die mening uitgespreek dat dit nodig is om ooreenstemming te bereik oor internasionale beheer oor kernnavorsing en kernwapens. Die Baruch-plan, wat in Junie 1946 in 'n toespraak aan die nuutgestigte Verenigde Nasies se Atoomenergiekommissie (UNAEC) bekendgestel is, het voorgestel dat 'n internasionale kernontwikkelingsowerheid ingestel word, maar is nie aanvaar nie.<ref>{{harvnb|Gosling|1994|pp=55–57}}.</ref> Na 'n binnelandse debat oor die permanente bestuur van die kernprogram, is die Verenigde State se Atoomenergiekommissie (AEC) in die lewe geroep deur die Wet op Atoomenergie van 1946 om die funksies en bates van die Manhattan-projek oor te neem. Dit het burgerlike beheer oor kernontwikkeling gevestig en die ontwikkeling, produksie en beheer van atoomwapens van die weermag geskei. Militêre aspekte is oorgeneem deur die Special Weapons Project (AFSWP) van die weermag.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=394–398}}.</ref> Alhoewel die Manhattan-projek op 31 Desember 1946 opgehou het, is die Manhattan-distrik eers op 15 Augustus 1947 ontbind.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=600}}.</ref> == Koste == {| class="wikitable" style="float:right; margin-top:0; margin-left:1em; font-size:9pt; line-height:10pt; width:30%;" |+ style="margin-bottom: 5px;" | Manhattan-projek kostes tot 31 Desember 1945<ref name="Schwartz">{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=723–724}}.</ref> ! Terrein ! Koste (1945 VSD) ! Koste Inflasie gereken teen 2019 VSD) ! % van totaal |- | Oak Ridge | style="text-align:right;"| $1,19 triljoen | style="text-align:right;"| $13,6 triljoen | style="text-align:right;"| 62.9% |- | Hanford | style="text-align:right;"| $390 miljoen | style="text-align:right;"| $4,48 triljoen | style="text-align:right;"| 20.6% |- | Spesiale bedryfsmateriaal | style="text-align:right;"| $103 miljoen | style="text-align:right;"| $1,19 triljoen | style="text-align:right;"| 5.5% |- | Los Alamos | style="text-align:right;"| $74,1 miljoen | style="text-align:right;"| $850 miljoen | style="text-align:right;"| 3.9% |- | Navorsing en ontwikkeling | style="text-align:right;"| $69,7 miljoen | style="text-align:right;"| $800 miljoen | style="text-align:right;"| 3.7% |- | Regering se oorhoofkoste | style="text-align:right;"| $37,3 miljoen | style="text-align:right;"| $428 miljoen | style="text-align:right;"| 2% |- | Swaarwateraanlegte | style="text-align:right;"| $26,8 miljoen | style="text-align:right;"| $307 miljoen | style="text-align:right;"| 1.4% |- | '''Totaal''' | style="text-align:right;"| '''$1,89 triljoen | style="text-align:right;"| '''$21,7 triljoen |} Die projekbesteding tot 1 Oktober 1945 was $ 1,845 miljard, gelykstaande aan minder as nege dae se oorlogsbesteding, en was $ 2,191 miljard toe die AEC op 1 Januarie 1947 beheer oorgeneem het. Die totale toewysing was $ 2,4 miljard. Meer as 90% van die koste was vir die bou van aanlegte en die vervaardiging van splytbare materiale, en minder as 10% vir die ontwikkeling en vervaardiging van die kernwapens.<ref>{{harvnb|Nichols|1987|pp=34–35}}.</ref><ref name="ej19450807">{{cite news |url=https://news.google.com/newspapers?id=yuVkAAAAIBAJ&sjid=KoENAAAAIBAJ&pg=5621%2C2841878 |title=Atomic Bomb Seen as Cheap at Price |newspaper=Edmonton Journal |date=7 Augustus 1945 |access-date=1 Januarie 2012 |page=1}}</ref> Altesaam vier bomme (die ''Trinity''-toestel, ''Little Boy'', ''Fat Man'' en 'n ongebruikte ''Fat Man''-bom) is teen die einde van 1945 vervaardig, wat die gemiddelde koste per bom op ongeveer $ 500 miljoen in 1945 dollar te staan bring. Ter vergelyking was die totale koste van die projek teen die einde van 1945 ongeveer 90% van die totale besteding aan die vervaardiging van Amerikaanse kleinwapens (nie ammunisie ingesluit nie) en 34% van die totale besteding aan Amerikaanse [[tenk]]s gedurende dieselfde tydperk.<ref name="Schwartz" /> Oor die algemeen was dit die tweede duurste wapenprojek wat die Verenigde State in die Tweede Wêreldoorlog onderneem het, na slegs die ontwerp en produksie van die Boeing B-29 Superfortress.<ref>{{harvnb|O'Brien|2015|pp=47–48}}.</ref> == Nalatenskap == Die politieke en kulturele gevolge van die ontwikkeling van kernwapens was diepgaande en ingrypend. William Laurence van ''[[The New York Times]]'', die eerste wat die uitdrukking "''Atomic Age''" gebruik het,<ref name="laurence19450926">{{cite news |url=https://books.google.com/books?id=2fpLSlthuEMC&lpg=PA10&ots=vv5mTfKJUM&pg=PA10#v=onepage&f=false |title=Drama of the Atomic Bomb Found Climax in July 16 Test |newspaper=The New York Times |date=26 September 1945 |access-date=1 Oktober 2012 |last=Laurence |first=William L. |author-link=William Laurence}}</ref> het in die lente van 1945 die amptelike korrespondent vir die Manhattan-projek geword. In 1943 en 1944 het hy sonder sukses probeer om die kantoor van sensuur te oorreed om skriftelik toe te laat. oor die plofbare potensiaal van uraan, en regeringsamptenare het gemeen dat hy die reg verdien het om verslag te doen oor die grootste geheim van die oorlog. Laurence was getuie van die Trinity-toets<ref>{{harvnb|Sweeney|2001|pp=204–205}}.</ref> en die bomaanval op Nagasaki en skryf die amptelike persverklarings wat daarvoor voorberei is. Hy het 'n reeks artikels geskryf wat die deugde van die nuwe wapen betuig. Sy verslaggewing voor en na die bomaanvalle het die publiek bewus gemaak van die potensiaal van kerntegnologie en die ontwikkeling daarvan in die Verenigde State en die Sowjetunie gemotiveer.<ref>{{harvnb|Holloway|1994|pp=59–60}}.</ref> [[Lêer:Aerial view of Niagara Falls Storage Site, Lewiston, New York (2002).jpg|duimnael|Die Lake Ontario Ordnance Works (LOOW) naby die [[Niagara-waterval]] het die vernaamste bewaarplek vir Manhattan-projekafval vir die Oos-Verenigde State geword.<ref>{{cite web|url=http://www.niagaracounty.com/Portals/4/Docs/CLP%20Final%20Report%20Sept%2008.pdf|title=The Community LOOW Project: A Review of Environmental Investigations and Remediation at the Former Lake Ontario Ordnance Works|date=September 2008|publisher=King Groundwater Science, Inc.|access-date= 4 April 2021|archive-date=17 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917040633/http://www.niagaracounty.com/Portals/4/Docs/CLP%20Final%20Report%20Sept%2008.pdf|url-status=dead}}</ref>Al die radioaktiewe materiale wat op die LOOW-terrein gestoor is – insluitend [[torium]], uraan en die grootste konsentrasie [[radium]]-226 ter wêreld – is in 1991. in 'n "Interim Waste Containment Structure" (op die voorgrond) begrawe.<ref name="COE2">{{cite web|url=http://www.lm.doe.gov/Niagara/Fact_Sheet__Niagara_Falls_Storage_Site.pdf|title=Niagara Falls Storage Site, New York|date=31 August 2011|publisher=U.S. Army Corps of Engineers|archive-url=https://web.archive.org/web/20170223003831/http://www.lm.doe.gov/Niagara/Fact_Sheet__Niagara_Falls_Storage_Site.pdf|archive-date=23 Februarie 2017}}</ref><ref name="Jenks">{{cite journal|last=Jenks|first=Andrew|date=Julie 2002|title=Model City USA: The Environmental Cost of Victory in World War II and the Cold War|journal=Environmental History|volume=12|issue=77|page=552|doi=10.1093/envhis/12.3.552}}</ref><ref name="DePalma">{{cite news|last=DePalma|first=Anthony|title=A Toxic Waste Capital Looks to Spread it Around; Upstate Dump is the Last in the Northeast|newspaper=The New York Times|date=10 March 2004|url=https://www.nytimes.com/2004/03/10/nyregion/toxic-waste-capital-looks-spread-it-around-upstate-dump-last-northeast.html}}</ref>]] Die oorlogstydse Manhattan-projek het 'n nalatenskap gelaat in die vorm van die netwerk van nasionale laboratoriums: die Lawrence Berkeley National Laboratory, Los Alamos National Laboratory, Oak Ridge National Laboratory, Argonne National Laboratory en Ames Laboratory. Nog twee is deur Groves gestig kort na die oorlog, die Brookhaven National Laboratory in Upton, New York, en die Sandia National Laboratories in [[Albuquerque, Nieu-Meksiko]]. Groves het $ 72 miljoen aan hulle toegewys vir navorsingsaktiwiteite in die boekjaar 1946–1947.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=633–637}}.</ref> Hulle sou in die voorhoede wees van die soort grootskaalse navorsing wat Alvin Weinberg, die direkteur van die Oak Ridge Nasionale Laboratorium, ''Big Science'' sou noem.<ref>{{harvnb|Weinberg|1961|p=161}}.</ref> Die Naval Research Laboratory was al lank geïnteresseerd in die vooruitsig om kernkrag vir oorlogskepaandrywing te gebruik, en het probeer om sy eie kernprojek te skep. In Mei 1946 besluit [[Chester W. Nimitz]], nou hoof van die vlootoperasies, dat die vloot eerder met die Manhattan-projek moet werk. 'n Groep vlootoffisiere is aan Oak Ridge toegewys, waarvan die oudste kaptein Hyman G. Rickover, wat daar assistent-direkteur geword het. Hulle het hulself verdiep in die studie van kernenergie en die grondslag gelê vir 'n kernvloot.<ref>{{harvnb|Hewlett|Duncan|1969|pp=74–76}}.</ref> 'n Soortgelyke groep lugmagpersoneel het in September 1946 op Oak Ridge aangekom met die doel om kernvliegtuie te ontwikkel.<ref>{{harvnb|Hewlett|Duncan|1969|pp=72–74}}.</ref> Hul kernenergie vir die voortstuwing van vliegtuie (NEPA) -projek het geweldige tegniese probleme ondervind en is uiteindelik gekanselleer.<ref>{{harvnb|Hewlett|Duncan|1969|pp=490–493, 514–515}}</ref> Die vermoë van die nuwe reaktore om radioaktiewe isotope in voorheen ongehoorde hoeveelhede te skep, het in die onmiddellike naoorlogse jare 'n rewolusie in kernmedisyne veroorsaak. Vanaf middel 1946 het Oak Ridge radioisotope begin versprei na hospitale en universiteite. Die meeste bestellings was vir jodium-131 en fosfor-32, wat gebruik is vir die diagnose en behandeling van [[kanker]]. Benewens medisyne, is isotope ook gebruik in biologiese, industriële en landbou-navorsing.<ref>{{harvnb|Hewlett|Duncan|1969|pp=252–253}}.</ref> By die oorhandiging van beheer aan die Atoomenergiekommissie neem Groves afskeid van die mense wat aan die Manhattan-projek gewerk het:<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=655}}.</ref> {{cquote|Vyf jaar gelede was die idee van kernkrag slegs 'n droom. Julle het daardie droom 'n werklikheid gemaak. Julle het die newelagtige idees aangegryp en in werklikheid omskep. Julle het stede gebou waar daar vantevore geen was nie. Julle het sulke groot industriële aanlegte met noukeurige konstruksie gebou, wat tot dusver as onmoontlik geag was. Julle het die wapen gebou wat die oorlog beëindig het en daardeur ontelbare Amerikaanse lewens gered. Wat vredestydse toepassings betref, het julle die sluier gelig oor die uitsig op 'n nuwe wêreld.}} In 2014 het die Amerikaanse Kongres 'n wet aanvaar wat voorsiening maak vir 'n nasionale park wat toegewy is aan die geskiedenis van die Manhattan-projek.<ref>{{cite web |url=http://energy.gov/management/office-management/operational-management/history/manhattan-project/manhattan-project-0 |title=Manhattan Project National Historical Park |publisher=United States Department of Energy |access-date=2 Augustus 2015 |archive-date=11 Augustus 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150811123138/http://energy.gov/management/office-management/operational-management/history/manhattan-project/manhattan-project-0 |url-status=dead }}</ref> Die ''Manhattan Project National Historical Park'' is op 10 November 2015 gevestig.<ref>{{cite web |title=Manhattan Project National Historical Park |url=https://www.energy.gov/management/office-management/operational-management/history/manhattan-project/manhattan-project-0 |publisher=Department of Energy |access-date=10 November 2015}}</ref> == Sien ook == * [[Uraan-234]] == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronne == === Algemene, administratiewe en diplomatieke geskiedenis === {{Refbegin|30em}} * {{cite journal |last=Bernstein |first=Barton J. |title=The Uneasy Alliance: Roosevelt, Churchill, and the Atomic Bomb, 1940–1945 |publisher=University of Utah |date=June 1976 |journal=The Western Political Quarterly |pp=202–230 |volume= 29 |issue= 2 |jstor=448105|doi=10.2307/448105}} * {{cite book |last=Campbell |first= Richard H. |year=2005 |title=The Silverplate Bombers: A History and Registry of the Enola Gay and Other B-29s Configured to Carry Atomic Bombs |location=Jefferson, North Carolina |publisher=McFarland & Company |isbn= 0-7864-2139-8 |oclc=58554961}} * {{cite book |last=Fine |first=Lenore |last2=Remington |first2=Jesse A. |title=The Corps of Engineers: Construction in the United States |publisher=United States Army Center of Military History |url=http://www.history.army.mil/html/books/010/10-5/CMH_Pub_10-5.pdf |access-date=25 August 2013 |location=Washington, D.C. |year=1972 |oclc=834187 |archive-date=1 Februarie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170201142645/https://history.army.mil/html/books/010/10-5/CMH_Pub_10-5.pdf |url-status=dead }} * {{cite journal |last=Frisch |first=David H. |title=Scientists and the Decision to Bomb Japan |journal=Bulletin of the Atomic Scientists |volume= 26 |issue= 6 |pp=107–115 |publisher=Educational Foundation for Nuclear Science|date=June 1970|issn=0096-3402}} * {{cite book |last=Gilbert |first=Keith V. |title=History of the Dayton Project |publisher=Mound Laboratory, Atomic Energy Commission |location=Miamisburg, Ohio |year=1969 |url=http://www.eecap.org/PDF_Files/Ohio/Dayton_Project/History/HISTORY_OF_THE_DAYTON_PROJECT.pdf |access-date=31 October 2014 |oclc=650540359 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412054801/https://www.eecap.org/PDF_Files/Ohio/Dayton_Project/History/HISTORY_OF_THE_DAYTON_PROJECT.pdf |archive-date=12 April 2019 |url-status=dead }} * {{cite book |last=Gosling |first=Francis George |title=The Manhattan Project: Making the Atomic Bomb |year=1994 |location=Washington, DC |publisher=United States Department of Energy, History Division |oclc=637052193}} * {{cite book |last=Gowing |first=Margaret |title=Britain and Atomic Energy, 1935–1945 |year=1964 |location=London |publisher=Macmillan Publishing |oclc=3195209}} * {{cite book |editor-last=Grodzins |editor-first=Morton |editor2-last=Rabinowitch |editor2-first=Eugene |title=The Atomic Age: Scientists in National and World Affairs|year=1963|publisher=Basic Book Publishing |location=New York |oclc=15058256}} * {{cite book |last=Hewlett |first=Richard G. |last2=Anderson |first2=Oscar E. |title=The New World, 1939–1946 |location=University Park |publisher=Pennsylvania State University Press |year=1962 |url=https://www.governmentattic.org/5docs/TheNewWorld1939-1946.pdf |access-date=26 Maart 2013 |isbn=0-520-07186-7 |oclc=637004643 }} * {{cite book |last=Hewlett |first=Richard G. |last2=Duncan |first2=Francis |title=Atomic Shield, 1947–1952 |series=A History of the United States Atomic Energy Commission |publisher=Pennsylvania State University Press |location=University Park|year=1969 |isbn=0-520-07187-5|oclc=3717478}} * {{cite journal |last=Hijiya |first=James A. |url=http://www.amphilsoc.org/sites/default/files/Hijiya.pdf |title=The Gita of Robert Oppenheimer |date=June 2000 |volume=144 |issue=2 |pages=123–167 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130515224154/http://www.amphilsoc.org/sites/default/files/Hijiya.pdf |archive-date=15 Mei 2013 |journal=Proceedings of the American Philosophical Society |access-date=16 Desember 2013 }} * {{cite book |last=Holl |first=Jack M. |title=Argonne National Laboratory, 1946–96 |first2=Richard G. |last2=Hewlett |first3=Ruth R. |last3=Harris |publisher=University of Illinois Press |year=1997 |isbn=978-0-252-02341-5}} * {{cite book |last=Holloway |first=David |title=Stalin and the Bomb: The Soviet Union and Atomic Energy, 1939–1956 |location=New Haven, Connecticut |publisher=Yale University Press |year=1994 |isbn=0-300-06056-4 |oclc=29911222}} * {{cite book |last=Howes |first=Ruth H. |last2=Herzenberg |first2=Caroline L. |title=Their Day in the Sun: Women of the Manhattan Project |location=Philadelphia |publisher=Temple University Press |year=1999 |isbn=1-56639-719-7 |oclc=49569088}} * {{cite book |last=Hunner |first=Jon |title=Inventing Los Alamos: The Growth of an Atomic Community |location=Norman |publisher=University of Oklahoma Press |year=2004 |isbn=978-0-8061-3891-6|oclc=154690200}} * {{cite book |last=Johnson |first=Charles |last2=Jackson |first2=Charles |title= City Behind a Fence: Oak Ridge, Tennessee, 1942–1946 |location=Knoxville|publisher=University of Tennessee Press |year=1981 |isbn=0-87049-303-5 |oclc=6331350}} * {{cite book |last=Jones |first=Vincent |title=Manhattan: The Army and the Atomic Bomb |publisher=United States Army Center of Military History |location=Washington, D.C. |year=1985 |oclc=10913875 |url=http://www.history.army.mil/html/books/011/11-10/CMH_Pub_11-10.pdf |access-date=25 Augustus 2013 |archive-date=7 Oktober 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141007074359/http://www.history.army.mil/html/books/011/11-10/CMH_Pub_11-10.pdf |url-status=dead }} * {{cite book |last=Jungk |first=Robert |year=1958 |title=Brighter than a Thousand Suns: A Personal History of the Atomic Scientists |location=New York |publisher=Harcourt Brace |isbn=0-15-614150-7 |oclc=181321}} * {{cite book |last=O'Brien |first=Phillips Payson |title=How the War was Won |date=2015 |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-01475-6 |oclc=907550561}} * {{cite book |last= Phelps |first= Stephen |year= 2010 |title= The Tizard Mission: the Top-Secret Operation that Changed the Course of World War II |location= Yardley, Pennsylvania |publisher= Westholme |isbn=978-1-59416-116-2 |oclc=642846903}} * {{cite book |last=Rhodes |first=Richard |title=The Making of the Atomic Bomb |location=New York |publisher=Simon & Schuster |year=1986 |isbn=0-671-44133-7|oclc=13793436}} * {{cite book |last=Stacey |first=C. P. |url=http://www.cmp-cpm.forces.gc.ca/dhh-dhp/his/docs/AMG_e.pdf |title=Arms, Men and Government: The War Policies of Canada, 1939&nbsp;– 1945 |publisher=The Queen's Printer by authority of the Minister of National Defence |year=1970 |oclc=610317261 |access-date= 4 April 2021 |archive-date=20 Junie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190620111320/http://www.cmp-cpm.forces.gc.ca/dhh-dhp/his/docs/AMG_e.pdf |url-status=dead }} * {{cite book |last=Sweeney |first=Michael S. |title=Secrets of Victory: The Office of Censorship and the American Press and Radio in World War II |publisher=University of North Carolina Press |year=2001 |location=Chapel Hill |isbn=0-8078-2598-0 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/secretsofvictory00swee }} * {{cite book |last=Villa |first=Brian L. |title=The Second World War as a National Experience: Canada |contribution=Chapter 11: Alliance Politics and Atomic Collaboration, 1941–1943 |publisher=The Canadian Committee for the History of the Second World War, Department of National Defence |year=1981 |editor-first=Aster |editor-last=Sidney |oclc=11646807 |url=http://www.ibiblio.org/hyperwar/UN/Canada/Natl_Exp/index.html |access-date=8 Desember 2014 }} * {{cite book |last=Williams |first=Mary H. |title=Chronology 1941–1945 |location=Washington, D.C. |publisher=Office of the Chief of Military History, Department of the Army |year=1960 |oclc=1358166}} {{Refend}} === Tegniese geskiedenis === {{Refbegin|30em}} * {{cite book |editor-last=Ahnfeldt|editor-first=Arnold Lorentz |title= Radiology in World War II |publisher=Office of the Surgeon General, Department of the Army |location=Washington, D.C. |year=1966 |oclc=630225}} * {{Cite journal |last=Baker |first=Richard D. |last2=Hecker |first2=Siegfried S. |last3=Harbur |first3=Delbert R. |title=Plutonium: A Wartime Nightmare but a Metallurgist's Dream |url=http://library.lanl.gov/cgi-bin/getfile?07-16.pdf |journal=Los Alamos Science |issue=Winter/Spring |year=1983 |pp=142–151 |access-date=22 November 2010 |archive-date=17 Oktober 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111017034523/http://library.lanl.gov/cgi-bin/getfile?07-16.pdf |url-status=dead }} * {{cite book |editor-last= Ermenc |editor-first= Joseph J. |title= Atomic Bomb Scientists: Memoirs, 1939–1945 |year= 1989 |publisher= Meckler |location= Westport, Connecticut and London |isbn= 978-0-88736-267-5}} (1967 interview with Groves) * {{cite book |last=Hanford Cultural and Historic Resources Program |year=2002 |publisher=Pacific Northwest National Laboratory |title=History of the Plutonium Production Facilities, 1943–1990 |location=Richland, WA |oclc=52282810}} * {{cite book |last=Hansen |first=Chuck |series=Swords of Armageddon: US Nuclear Weapons Development since 1945 |title=Volume I: The Development of US Nuclear Weapons |location=Sunnyvale, California |publisher=Chukelea Publications |year= 1995a |isbn=978-0-9791915-1-0|oclc=231585284}} * {{cite book |last=Hansen |first=Chuck |series=Swords of Armageddon: US Nuclear Weapons Development since 1945 |title=Volume V: US Nuclear Weapons Histories |location=Sunnyvale, California |publisher=Chukelea Publications |year= 1995b |isbn=978-0-9791915-0-3|oclc=231585284}} * {{cite book |last1= Hawkins |first1= David |last2= Truslow |first2= Edith C. |last3= Smith |first3= Ralph Carlisle |title= Manhattan District history, Project Y, the Los Alamos story, Vol. 2 |publisher= Tomash Publishers |year= 1961 |location= Los Angeles |quote= Originally published as Los Alamos Report LAMS-2532 |isbn= 978-0-938228-08-0 |osti= 1087645 |doi= 10.2172/1087645 |url-access= registration |url= https://archive.org/details/projectylosalamo0002unse }} * {{cite book |last=Hoddeson |first=Lillian |first2=Paul W. |last2=Henriksen |first3=Roger A. |last3=Meade |first4=Catherine L. |last4=Westfall |title=Critical Assembly: A Technical History of Los Alamos During the Oppenheimer Years, 1943–1945 |location=New York |publisher=Cambridge University Press |year=1993 |isbn=978-0-521-44132-2 |oclc=26764320 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/criticalassembly0000unse }} * {{cite journal |last=Home |first=R. W. |last2=Low |first2=Morris F. |title=Postwar Scientific Intelligence Missions to Japan |journal=Isis |volume= 84 |issue= 3 |date=September 1993 |pp=527–537 |jstor=235645 |doi=10.1086/356550}} * {{cite journal |last=Kemp |first=R. Scott |title=The End of Manhattan: How the Gas Centrifuge Changed the Quest for Nuclear Weapons |journal=Technology and Culture |issn=0040-165X |volume=53 |issue=2 |date=April 2012 |pp=272–305 |doi=10.1353/tech.2012.0046}} * {{cite journal |last=Ruhoff |first=John |last2=Fain |first2=Pat |title=The First Fifty Critical days |date=June 1962 |journal=Mallinckrodt Uranium Division News |volume=7 |issue=3 and 4 |access-date=30 Oktober 2010 |url=http://www.mphpa.org/classic/CP/Mallinckrodt/Pages/MALK_Gallery_01.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150330001357/http://www.mphpa.org/classic/CP/Mallinckrodt/Pages/MALK_Gallery_01.htm |archive-date=30 Maart 2015 }} * {{cite book |last=Sandia |title=The History of the Mk4 Bomb |year=1967 |url=https://osf.io/962rw/download |publisher=Sandia National Laboratory |access-date=11 November 2019 }} * {{cite book |last=Serber |first=Robert |first2=Richard |last2=Rhodes |title=The Los Alamos Primer: The First Lectures on How to Build an Atomic Bomb |location=Berkeley|publisher=University of California Press |year=1992 |isbn=978-0-520-07576-4|oclc=23693470}} (Available on [[commons:File:Los Alamos Primer.pdf|Wikimedia Commons]]) * {{cite book |last=Smyth |first=Henry DeWolf |title=Atomic Energy for Military Purposes: the Official Report on the Development of the Atomic Bomb under the Auspices of the United States Government, 1940–1945 |location=Princeton, New Jersey |publisher=Princeton University Press |year=1945 |oclc=770285}} * {{cite book |last=Thayer |first=Harry |title=Management of the Hanford Engineer Works In World War II: How the Corps, DuPont and the Metallurgical Laboratory Fast Tracked the Original Plutonium Works |publisher=American Society of Civil Engineers Press |location= New York |year=1996 |isbn=978-0-7844-0160-6|oclc=34323402}} * {{cite book |last=Waltham |first=Chris |title=An Early History of Heavy Water |publisher=Department of Physics and Astronomy, University of British Columbia |date=20 June 2002|arxiv=physics/0206076 |bibcode=2002physics...6076W}} * {{cite journal |last=Weinberg |first=Alvin M. |title=Impact of Large-Scale Science on the United States |journal=Science |series=New Series |volume=134 |issue=3473 |date=21 Julie 1961 |pp=161–164 |jstor=1708292 |bibcode=1961Sci...134..161W |doi=10.1126/science.134.3473.161 |pmid=17818712}} {{Refend}} === Herinneringe van deelnemers === {{Refbegin|30em}} * {{cite book |last=Bethe |first=Hans A. |author-link=Hans Bethe |title=The Road from Los Alamos |location=New York |publisher=Simon and Schuster |year=1991 |isbn=0-671-74012-1 |oclc=22661282 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/roadfromlosalamo00beth}} * {{cite book |last=Compton |first=Arthur |year=1956 |title=Atomic Quest |url=https://archive.org/details/atomicquestperso0000comp |url-access=registration |location=New York |publisher=Oxford University Press |oclc=173307}} * {{cite book |last=Goudsmit |first=Samuel A. |title=Alsos |publisher=Henry Schuman |year=1947 |location=New York |isbn=0-938228-09-9|oclc=8805725}} * {{cite book |last=Groves|first=Leslie |author-link=Leslie Groves |title=Now it Can be Told: The Story of the Manhattan Project |url=https://archive.org/details/nowitcanbetolds00grov|url-access=registration|location=New York |publisher=Harper & Row |year=1962 |isbn=0-306-70738-1|oclc=537684}} * {{cite book |author-link=Leona Woods|last=Libby|first=Leona Marshall|title=Uranium People |location=New York |publisher=Charles Scribner's Sons |year=1979 |isbn=0-684-16242-3 |oclc=4665032}} * {{cite book |last=Nichols |first=Kenneth David |title=The Road to Trinity: A Personal Account of How America's Nuclear Policies Were Made |location=New York |publisher=William Morrow and Company |year= 1987|isbn=0-688-06910-X|oclc=15223648}} * {{cite book |author-link=Stanislaw Ulam|last=Ulam|first=Stanislaw|title=Adventures of a Mathematician |url=https://archive.org/details/adventuresofmath0000ulam|url-access=registration|location=New York |publisher=Charles Scribner's Sons |year=1976 |isbn=0-520-07154-9 |oclc= 1528346}} {{Refend}} {{Manhattan-projek}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Krygskunde]] [[Kategorie:Uraan]] [[Kategorie:Kernfisika]] [[Kategorie:Manhattan-projek]] 1ujnj7pq4u8ztsu3lquyafqcv6pqsd3 2894078 2894065 2026-04-15T11:00:56Z Sobaka 328 /* Trinity */ opruim 2894078 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas militêre eenheid | naam = Manhattan-projek | beeld = Trinity shot color.jpg | beeld_byskrif = Die Trinity-toets van die Manhattan-projek was die eerste kernwapenontploffing. | gestig = 1942 | ontbind = 15 Augustus 1947 | land = {{vlagland|Verenigde State}}<br />{{vlagland|Verenigde Koninkryk}}<br />{{vlagland|Kanada}} | weermagdeel = | organisasie = | onderdeel van = Amerikaanse Weermagkorps van Ingenieurs | logo = | vaandel = | vlag = | rondeel = | tipe = | spesialisasie = | hoofkwartier = Oak Ridge, [[Tennessee]], VSA | opperbevelhebber = [[James C. Marshall]]<br />[[Kenneth Nichols]] | hooftitel = | hoofnaam = | aantal = | diensplig = | reserwe = | kommandostruktuur = | paramilitêr = | minouderdom = | motto = | mars = | kleur = | uitrusting = | veldslae = Geallieerde inval in Italië<br />Geallieerde inval in Frankryk<br />Geallieerde inval in Duitsland<br />Atoombomaanvalle op [[Hirosjima]] en [[Nagasaki]]<br />Geallieerde besetting van Japan | aantal veldslae = | onderskeiding = [[Lêer:Manhattan District.svg|110px|senter]]<br />[[Lêer:Manhattan Project emblem.png|110px|senter]] | begroting = | persentbbp = }} Die '''Manhattan-projek''' was 'n navorsings- en ontwikkelingsonderneming gedurende [[Tweede Wêreldoorlog]] wat die eerste [[kernwapen]] vervaardig het. Dit is gelei deur die [[Verenigde State]] met die steun van die [[Verenigde Koninkryk]] en [[Kanada]]. Van 1942 tot 1946 was die projek onder leiding van generaal-majoor [[Leslie Groves]] van die ''US Army Corps of Engineers''. Kernfisikus [[Robert Oppenheimer]] was die direkteur van die Los Alamos-laboratorium wat die kernwapens ontwerp het. Die weermagkomponent van die projek was eers as die '''Manhattan District''' bekend; '''Manhattan''' het geleidelik die amptelike kodenaam, '''Development of Substitute Materials''' vir die hele projek vervang. Later het die vroeëre Britse eweknie, "Tube Alloys" ook deel van die projek geword. Die Manhattan-projek het in klein begin in 1939, maar het gegroei totdat meer as 130&nbsp;000 mense in diens geneem was en het bykans VS$2&nbsp;miljard gekos. Meer as 90 persent van die koste was om fabrieke te bou en [[Kernsplyting|splytbare materiaal]] te vervaardig, met minder as 10 persent vir die ontwikkeling en vervaardiging van die wapens. Navorsing en produksie het op meer as dertig terreine in die Verenigde State, die Verenigde Koninkryk en Kanada plaasgevind. Twee tipes atoombomme is gelyktydig tydens die oorlog ontwikkel: 'n betreklik eenvoudige kanonloop-tipe en 'n meer ingewikkelde ineenploftipe kernwapen. Die ''Thin Man''-kanonloop-ontwerp was onprakties om saam met [[plutonium]] te gebruik, en daarom is 'n eenvoudiger kanonloop-tipe genaamd [[Little Boy]] ontwikkel wat uraan-235 gebruik, 'n [[isotoop]] wat slegs 0,7 persent van natuurlike [[uraan]] uitmaak. Aangesien dit chemies identies is aan die algemeenste isotoop, [[uraan-238]], en byna dieselfde massa het, is dit moeilik om die twee te skei. Drie metodes is gebruik vir [[uraanverryking]]: elektromagneties, gasvormig en termies. Die meeste van hierdie werk is in die Clinton Engineer Works in Oak Ridge, [[Tennessee]], uitgevoer. Parallel met die werk aan uraan was die poging om plutonium te vervaardig, 'n proses wat in 1940 aan die [[Universiteit van Kalifornië, Berkeley|Universiteit van Kalifornië]] ontdek is. Die haalbaarheid van die wêreld se eerste kunsmatige kernreaktor, die ''[[Chicago Pile-1]]'', is in 1942 by die Metallurgical Laboratory gedemonstreer. By die [[Universiteit van Chicago]] het die projek die X-10 Grafietreaktor by Oak Ridge ontwerp en die produksiereaktore op die Hanford-terrein in [[Washington (deelstaat)|Washington]], waarin uraan bestraal en in plutonium omgeskakel is. Die plutonium is toe chemies van die uraan geskei met behulp van die bismutfosfaatproses. Die ''[[Fat Man]]''-plutonium-ineenploftipe wapen is ontwikkel in 'n gesamentlike ontwerp- en ontwikkelingspoging deur die Los Alamos-laboratorium. Die projek was ook verantwoordelik vir die insameling van [[Spioenasie|intelligensie]] oor die [[Duitse kernwapenprogram]]. Deur [[Operasie Alsos]] het personeel van Manhattan-projek in Europa gedien, soms agter vyandelike lyne, waar hulle kernmateriaal en dokumente versamel het en Duitse wetenskaplikes gewerf het. Ondanks die streng sekuriteit van die Manhattan-projek, het die Sowjet-atoomspioene die program suksesvol binnegedring. Die eerste kerntoestel wat ooit ontplof is, was 'n bomontploffing tydens die [[Trinity-kernwapentoets]] wat op 16 Julie 1945 by die ''Alamogordo Bombing and Gunnery Range'' in [[Nieu-Meksiko]] uitgevoer is. ''[[Little Boy]]'' en ''[[Fat Man]]'' bomme is 'n maand later as kernwapens in onderskeidelik [[Hiroshima]] en [[Nagasaki]] gebruik met personeel van Manhattan-projek wat as bommonteringtegnikuste en as wapentegnikuste op die bomwerpers gedien het. In die onmiddellike naoorlogse jare het die Manhattan-projek wapentoetse by die [[Bikini-ringeiland]] uitgevoer as deel van ''Operation Crossroads'', nuwe wapens ontwikkel, die ontwikkeling van die netwerk van nasionale laboratoriums bevorder, mediese navorsing oor radiologie gesteun en die grondslag gelê vir die kernvloot. Dit het beheer oor Amerikaanse navorsing en produksie van kernwapens behou tot die stigting van die Amerikaanse atoomenergiekommissie in Januarie 1947. == Oorsprong == Die ontdekking van [[kernsplyting]] deur die Duitse chemici [[Otto Hahn]] en [[Fritz Strassmann]] in 1938, en die teoretiese verklaring daarvan deur [[Lise Meitner]] en Otto Frisch, het die ontwikkeling van 'n [[kernwapen|atoombom]] 'n teoretiese moontlikheid gemaak. Veral by wetenskaplikes wat vlugtelinge uit [[Nazi-Duitsland]] en ander [[fascisme|fascistiese]] lande was, het die vrees bestaan dat 'n Duitse atoombomprojek sou kon ontwikkel.{{sfn|Jones|1985|p=12}} In Augustus 1939 het die Hongaars-gebore fisici [[Leó Szilárd]] en [[Eugene Wigner]] die [[Einstein-Szilárd-brief]] opgestel, waarin gewaarsku word oor die potensiële ontwikkeling van "uiters kragtige bomme van 'n nuwe soort". Dit het die Verenigde State aangespoor om stappe te neem om 'n voorraad uraanerts te bekom en die navorsing van [[Enrico Fermi]] en ander oor kernkettingreaksies te versnel. Die brief is deur [[Albert Einstein]] onderteken en by president [[Franklin D. Roosevelt]] afgelewer. Roosevelt het 'n beroep op Lyman Briggs van die National Bureau of Standards gedoen om as die hoof van die Advieskomitee oor Uraan ondersoek in te stel na die kwessies wat deur die brief geopper is. Briggs het op 21 Oktober 1939 'n vergadering gehou wat deur Szilárd, Wigner en [[Edward Teller]] bygewoon is. Die komitee het in November aan Roosevelt gerapporteer dat uraan "'n moontlike bron van bomme met 'n vernietigingskrag sou bied wat baie groter is as wat tans bekend is."<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=16–20}}.</ref> Die [[Amerikaanse Vloot]] het VS$6&nbsp;000 aan die Columbia-universiteit toegeken, waarvan die meeste spandeer is vir die aankoop van [[grafiet]] deur Enrico Fermi en Szilard. 'n Span professore in Columbia, waaronder Fermi, Szilard, Eugene T. Booth en John Dunning, het die eerste kernsplitsingsreaksie in die Amerikas geskep, wat die werk van Hahn en Strassmann bevestig het. Dieselfde span het 'n reeks prototipe [[kernreaktor]]s (of 'stapels' soos Fermi hulle genoem het) in Pupin Hall in Columbia gebou, maar kon nog nie 'n kettingreaksie bewerkstellig nie.<ref>{{Cite web|url=https://physics.columbia.edu/home/fermi-columbia|title=Fermi at Columbia {{!}} Department of Physics|website=physics.columbia.edu|access-date=29 Julie 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190621185402/https://physics.columbia.edu/home/fermi-columbia|archive-date=21 Junie 2019|url-status=dead}}</ref> Die Advieskomitee vir Uraan het die ''National Defense Research Committee (NDRC) on Uranium'' geword toe die organisasie op 27 Junie 1940 gestig is.<ref>{{harvnb|Rhodes|1986|pp=337–338}}.</ref> Briggs het voorgestel om $167 000 te bestee aan uraan, veral die uraan-235-isotoop, en [[plutonium]], wat in 1940 ontdek is by die Universiteit van Kalifornië.<ref name="Hewlett&Anderson, pp. 40-41" /> Op 28 Junie 1941 onderteken Roosevelt die Uitvoerende Bevel 8807, wat die ''Office of Scientific Research and Development (OSRD)'' tot stand gebring het, met [[Vannevar Bush]] as direkteur.<ref>{{cite web |url=http://www.presidency.ucsb.edu/ws/index.php?pid=16137 |title=Executive Order 8807 Establishing the Office of Scientific Research and Development |date=28 Junie 1941 |access-date=28 Junie 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170917031732/http://www.presidency.ucsb.edu/ws/index.php?pid=16137 |archive-date=17 September 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die kantoor is bemagtig om benewens navorsing, ook groot ingenieursprojekte te bestuur.<ref name="Hewlett&Anderson, pp. 40-41">{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=40–41}}.</ref> Die NDRC-komitee oor uraan het die S-1-afdeling van die OSRD geword; om veiligheidsredes is die woord "uraan" uitgehaal. In Brittanje het Frisch en Rudolf Peierls aan die [[Universiteit van Birmingham]] in Junie 1939 'n deurbraak gemaak gedurende hul ondersoek na die kritieke massa van uraan-235.<ref>{{harvnb|Rhodes|1986|pp=322–325}}.</ref> Hulle berekeninge het daarop gedui dat kritieke massa teen 'n [[grootteorde|orde]] van 10 kilogram (22 pond) geaktiveer sou kon word, wat daarop dui dat so 'n toestel in 'n [[bomwerper]] van daardie tyd gedra sou kon word.<ref name="Hewlett, p. 42">{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=42}}.</ref> Hulle Frisch–Peierls-memorandum in Maart 1940 het die Britse atoombomprojek en die MAUD-komitee<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=39–40}}</ref> van stapel gestuur, wat eenparig aanbeveel het dat die ontwikkeling van 'n atoombom voortgesit word.<ref name="Hewlett, p. 42" /> In Julie 1940 het Brittanje aangebied om die Verenigde State toegang tot sy wetenskaplike navorsing te gee,{{sfn|Phelps|2010|pp=126–128}} en die Tizard Missie se John Tuckcroft het Amerikaanse wetenskaplikes ingelig oor die Britse ontwikkelinge. Hy het ontdek dat die Amerikaanse projek kleiner was as die Britse projek en ook nie so ver gevorderd was nie.{{sfn|Phelps|2010|pp=282–283}} As deel van die wetenskaplike uitruiling is die bevindinge van die MAUD-komitee aan die Verenigde State oorgedra. Een van sy lede, die Australiese fisikus Mark Oliphant, het einde Augustus 1941 na die Verenigde State gevlieg en ontdek dat die inligting wat deur die MAUD-komitee gelewer is nié belangrike Amerikaanse fisici bereik het nie. Oliphant het daarna gepoog om vas te stel waarom die bevindinge van die komitee blykbaar geïgnoreer word. Hy het met die uraan-komitee vergader en Berkeley, Kalifornië, besoek, waar hy met oortuiging met Ernest O. Lawrence gepraat het. Lawrence was voldoende beïndruk om sy eie ondersoek oor uraan te begin. Hy het op sy beurt met James B. Conant, Arthur H. Compton en George B. Pegram gepraat. Die missie van Oliphant was dus 'n sukses; belangrike Amerikaanse fisici was nou bewus van die potensiële krag van 'n atoombom.<ref>{{harvnb|Rhodes|1986|pp=372–374}}.</ref><ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=43–44}}</ref> Op 9 Oktober 1941 het president Roosevelt die atoomprogram goedgekeur nadat hy 'n vergadering met Vannevar Bush en vise-president Henry A. Wallace bygewoon het. Om die program te beheer, stig hy die ''Top Policy Group,'' bestaande uit homself – hoewel hy nooit 'n vergadering bygewoon het nie – Wallace, Bush, Conant, Oorlogsekretaris [[Henry L. Stimson]], en die stafhoof van die leër, generaal [[George C. Marshall]]. Roosevelt het die leër gekies om die projek te bestuur, eerder as die vloot, omdat die leër meer ervaring gehad het met die bestuur van grootskaalse bouprojekte. Hy het ook ingestem om die poging met die Britte te koördineer, en op 11 Oktober het hy 'n boodskap aan die eerste minister, [[Winston Churchill]], gestuur met die voorstel dat hulle oor atoomsake korrespondeer.<ref name="Jones, pp. 30-32">{{harvnb|Jones|1985|pp=30–32}}.</ref> == Lewensvatbaarheid == === Voorstelle === Die S-1-komitee het op 18 Desember 1941 'n vergadering gehou "deurdring met 'n atmosfeer van entoesiasme en dringendheid"<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=35}}.</ref> na die [[aanval op Pearl Harbor]] en die daaropvolgende Amerikaanse oorlogsverklaring teen Japan en daarna teen Duitsland.<ref>{{harvnb|Williams|1960|pp=3–4}}.</ref> Daar is aan drie verskillende tegnieke gewerk vir isotoop-skeiding om uraan-235 van die meer volop uraan-238 te skei. Lawrence en sy span aan die Universiteit van Kalifornië het elektromagnetiese skeiding ondersoek, terwyl Eger Murphree en Jesse Wakefield Beams se span gasdiffusie by die Universiteit van Columbia ondersoek het, en Philip Abelson het navorsing gedoen oor termiese diffusie by die ''Carnegie Institution of Washington'' en later die ''Naval Research Laboratory''. Murphree was ook die hoof van 'n onsuksesvolle skeidingsprojek met behulp van gassentrifuges.<ref>{{harvnb|Nichols|1987|pp=32}}.</ref> Intussen was daar twee strome van navorsing oor [[kernreaktor]]tegnologie. Harold Urey het [[swaarwater]]reaktor navorsing by Columbia gedoen. Arthur Compton het die wetenskaplikes wat by Columbia, Kalifornië en die [[Princeton-universiteit]] onder sy toesig gewerk het, na die Universiteit van Chicago verplaas, waar hy die ''Metallurgical Laboratory'' vroeg in 1942 georganiseer het om plutonium, reaktore en [[grafiet]] as neutronmoderator te bestudeer.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=35–36}}.</ref> Briggs, Compton, Lawrence, Murphree en Urey het op 23 Mei 1942 vergader om die aanbevelings van die S-1-komitee af te handel, waarin gevra word dat al vyf tegnologieë nagestreef moet word. Dit is goedgekeur deur Bush, Conant en brigadier-generaal Wilhelm D. Styer, die stafhoof van majoor-generaal Brehon B. Somervell se verskaffingsdienste (''Supply Services''), wat aangewys is as die leër se verteenwoordiger oor kernsake. Bush en Conant het toe die aanbeveling aan die ''Top Policy Group'' geneem met 'n begrotingsvoorstel van $54&nbsp;miljoen vir konstruksie deur die ''US Army Corps of Engineers'', $31&nbsp;miljoen vir navorsing en ontwikkeling deur OSRD en $5&nbsp;miljoen vir gebeurlikhede in die boekjaar 1943. Die ''Policy Group'' het dit op sy beurt op 17 Junie 1942 aan die president gestuur, wat dit goedgekeur het deur "OK FDR" op die dokument te skryf.<ref name="Jones, pp. 37-39">{{harvnb|Jones|1985|pp=37–39}}.</ref> === Bom-ontwerpkonsepte === [[Lêer:Los Alamos Primer assembly methods.png|duimnael|'n Reeks rowwe sketse, gemaak tydens 'n konferensie in Julie 1942 toe daar verskillende metodes vir die montering van 'n fissie-bom ondersoek is.]] Compton het die teoretiese fisikus J. Robert Oppenheimer van die Universiteit van Kalifornië gevra om die navorsing oor vinnige neutronberekeninge oor te neem van Gregory Breit, wat op 18 Mei 1942 bedank het weens kommer oor laks operasionele sekuriteit. Sodanige berekening is die sleutel om die kritiese massa en dus wapenontsteking, te bewerkstellig.<ref>{{harvnb|Rhodes|1986|p=416}}.</ref> John H. Manley, 'n fisikus aan die ''Metallurgical Laboratory'', is gevra om Oppenheimer te help deur kontak te maak met en die koördinering van eksperimentele fisikagroepe wat oor die land verspreid was te behartig.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=103}}.</ref> Oppenheimer en Robert Serber van die Universiteit van Illinois het die probleme van [[neutron]]diffusie ondersoek – hoe neutrone in 'n kernkettingreaksie beweeg – en hidrodinamika – hoe die ontploffing wat deur 'n kettingreaksie veroorsaak is, kan optree. Om hierdie werk en die algemene teorie van fissie-reaksies te beoordeel, het Oppenheimer en Fermi in Junie vergaderings by die Universiteit van Chicago en in Julie 1942 met die teoretiese fisici [[Hans Bethe]], John Van Vleck, Edward Teller, Emil Konopinski, Robert vergader Serber, Stan Frankel, en Eldred C. Nelson, laasgenoemde drie oudstudente van Oppenheimer, en eksperimentele fisici Emilio Segrè, Felix Bloch, Franco Rasetti, John Henry Manley en Edwin McMillan. Hulle het tentatief bevestig dat 'n splitsingsbom teoreties moontlik is.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=42–44}}</ref> Daar was nog baie onbekende faktore. Die eienskappe van suiwer uraan-235 was relatief onbekend, net soos dié van plutonium, 'n element wat eers in Februarie 1941 deur Glenn Seaborg en sy span ontdek is. Die wetenskaplikes op die Berkeley-konferensie (Julie 1942) het beoog om plutonium in kernreaktore te skep deurdat uraan-238-atome neutrone sou absorbeer wat deur uraan-235-atome vrygestel is. Op hierdie stadium is geen reaktor gebou nie, en slegs klein hoeveelhede plutonium was beskikbaar by [[siklotron]]e by instellings soos die Universiteit van Washington in St. Louis.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=33–35, 183}}.</ref> Selfs teen Desember 1943 is slegs twee milligram vervaardig. Daar was baie maniere om die splytmateriaal in 'n kritieke massa te rangskik. Die eenvoudigste was om 'n "silindriese prop" deur middel van 'n "peuter" in 'n sfeer van "aktiewe materiaal" te skiet – digte materiaal wat neutrone na binne sou fokus en die reageermassa bymekaar sou hou om die doeltreffendheid daarvan te verhoog.<ref>{{harvnb|Serber|Rhodes|1992|p=21}}.</ref> Hulle het ook ontwerpe ondersoek wat [[sferoïde|sferoïede]] insluit, 'n primitiewe vorm van "inploffing" wat deur Richard C. Tolman voorgestel is, en die moontlikheid van outokatalitiese metodes, wat die doeltreffendheid van die bom sou verhoog wanneer dit ontplof.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=54–56}}</ref> Met inagneming dat die idee van die fissie-bom teoreties afgehandel was–ten minste totdat meer eksperimentele data beskikbaar was–het die Berkeley-konferensie van 1942 'n ander rigting beweeg. Edward Teller versoek vir gesprekke oor 'n kragtiger bom: die "super", wat nou meestal 'n "[[waterstofbom]]" genoem word, wat die ontploffende krag van 'n ontploffende splitsingsbom sou gebruik om 'n [[kernfusie]]-reaksie in [[deuterium]] en [[tritium]] te ontsteek.<ref>{{harvnb|Rhodes|1986|p=417}}.</ref> Teller het skema ná skema voorgestel, maar Bethe het alles verkeerd bewys. Die fusiesidee is opsy gesit om te konsentreer op die vervaardiging van 'n klowingsbom.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=44–45}}</ref> Teller het ook die spekulatiewe moontlikheid geopper dat 'n atoombom die atmosfeer kan "aansteek" as gevolg van 'n hipotetiese samesmeltingsreaksie van stikstofkerne. Bethe bereken dat dit nie kan gebeur nie, en 'n verslag waarin Teller mede-outeur was, het getoon dat "waarskynlik geen self-vermenigvuldigende ketting van kernreaksies sal begin nie."<ref>{{cite web |last=Konopinski |first=E. J |first2=C. |last2=Marvin |first3=Edward |last3=Teller |title=Ignition of the Atmosphere with Nuclear Bombs |issue=LA–602 |publisher=Los Alamos National Laboratory |url=https://fas.org/sgp/othergov/doe/lanl/docs1/00329010.pdf |format=PDF |year=1946 |accessdate=23 November 2008 |ref=harv |archive-date=31 Maart 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200331041344/https://fas.org/sgp/othergov/doe/lanl/docs1/00329010.pdf |url-status=dead }}</ref> In Serber se verslag noem Oppenheimer die moontlikheid van hierdie scenario aan Arthur Compton, wat "onbesonne genoeg was om nie daaroor stil te bly nie." Dit het op die een of ander manier in 'n dokument beland en is na Washington gestuur en is "nooit te ruste gelê nie". == Organisasie == === Manhattan-distrik === Die ingenieurshoof, majoor-generaal Eugene Reybold, het kolonel James C. Marshall in Junie 1942 gekies om hoof van die weermag se deel van die projek te wees. Marshall het 'n skakelkantoor in [[Washington, D.C.]] gevestig, maar sy tydelike hoofkwartier op die 18de verdieping van 270 Broadway in New York opgerig, waar hy administratiewe ondersteuning van die ''Corps of Engineers'' se Noord-Atlantiese Afdeling kon bekom. Dit was naby die Manhattan-kantoor van Stone & Webster, die belangrikste projekkontrakteur, en die Universiteit van Columbia. Hy het toestemming bekom om personeel te werf van sy voormalige bevel, die distrik Syracuse en hy het begin met luitenant-kolonel Kenneth Nichols, wat as sy adjunk aangestel is.<ref name="NYT">{{cite news |last=Broad |first=William J. |url=https://www.nytimes.com/2007/10/30/science/30manh.html |title=Why They Called It the Manhattan Project |newspaper=[[The New York Times]] |date=30 Oktober 2007 |access-date=27 Oktober 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200707172414/https://www.nytimes.com/2007/10/30/science/30manh.html |archive-date=7 Julie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="Jones, pp. 41-44">{{harvnb|Jones|1985|pp=41–44}}.</ref> Omdat die grootste deel van sy taak konstruksie behels, het Marshall in samewerking met die hoof van die ''Corps of Engineers Construction Division'', majoor-generaal Thomas M. Robbins, en sy adjunk, kolonel Leslie Groves, gewerk. Reybold, Somervell en Styer het besluit om die projek "ontwikkeling van plaasvervangende materiaal" te noem, maar Groves meen dat dit die aandag sou trek. Aangesien ingenieursdistrikte gewoonlik die naam van die stad waar hulle geleë was, gedra het, het Marshall en Groves ooreengekom om die leër se deel van die projek die Manhattan-distrik te noem. Dit het op 13 Augustus amptelik geword toe Reybold die opdrag gegee het om die nuwe distrik te stig. Informeel was dit bekend as die Manhattan Engineer District, of MED. Anders as ander distrikte het dit geen geografiese grense gehad nie, en Marshall het die gesag van 'n afdelingsingenieur gehad. Ontwikkeling van plaasvervangende materiale het gebly as die amptelike kode van die projek as geheel, maar is mettertyd deur "Manhattan" vervang.<ref name="Jones, pp. 41-44" /> Marshall het later toegegee dat, "ek het nog nooit van [[kernsplyting]] gehoor nie, maar ek het wel geweet dat jy nie veel van 'n aanleg kon bou nie, nog minder vier daarvan vir $90&nbsp;miljoen".<ref>{{harvnb|Fine|Remington|1972|p=652}}.</ref> 'n Enkele TNT-aanleg wat Nichols destyds in [[Pennsilvanië]] gebou het, het $128&nbsp;miljoen gekos.<ref>{{harvnb|Nichols|1987|p=174}}.</ref> Hulle was ook nie beïndruk met die vae beramings van die omvang van die aanlegte nie, wat Groves vergelyk het om vir 'n spysenier te vra om vir tussen tien en duisend gaste voor te berei. 'n Ondersoekspan van Stone & Webster het reeds 'n terrein vir die produksie-aanlegte gaan soek. Die Oorlogsproduksie-raad het terreine rondom [[Knoxville]], [[Tennessee]] aanbeveel, 'n afgesonderde gebied waar die Tennessee Valley Authority baie elektriese krag kon lewer en die riviere koelwater vir die reaktors kon voorsien. Nadat hy verskeie terreine ondersoek het, het die ondersoekspan een naby Elza, Tennessee, gekies. Conant het aangeraai om dit onmiddellik te bekom en Styer het ingestem, maar Marshall het gewag op die resultate van Conant se reaktoreksperimente voordat hy ingestem het. Van die voornemende prosesse het slegs Lawrence se elektromagnetiese skeiding voldoende gevorder om met die konstruksie te begin. Marshall en Nichols het die hulpbronne wat hulle sou benodig begin bymekaarmaak. Die eerste stap was om 'n hoë prioriteitsbeoordeling vir die projek te kry. Die topwaardes was AA-1 tot AA-4 in dalende volgorde, hoewel daar ook 'n spesiale AAA-gradering was wat vir noodgevalle gereserveer was. Graderings AA-1 en AA-2 was vir noodsaaklike wapens en toerusting, en kolonel Lucius D. Clay, die adjunk-stafhoof by Dienste en Voorsiening van hulpbronne, meen dat die hoogste gradering wat hy kon toeken, AA-3 was, hoewel hy bereid was om op aanvraag 'n AAA-gradering te lewer vir kritieke materiale as dit sou ontstaan.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=57–61}}.</ref> Nichols en Marshall was teleurgesteld; AA-3 was dieselfde prioriteit as Nichols se TNT-aanleg in Pennsilvanië.<ref name="Fine 1972 657">{{harvnb|Fine|Remington|1972|p=657}}.</ref> === Militêre Beleidskomitee === [[Lêer:Trinity Test - Oppenheimer and Groves at Ground Zero 002.jpg|duimnael|[[J. Robert Oppenheimer|Oppenheimer]] en Groves by die oorblyfsels van die Trinity-kerntoets in September 1945, twee maande na die ontploffing van die toets en net na die einde van die Tweede Wêreldoorlog.]] Vannevar Bush het ongeduldig begin raak met die mislukking van kolonel Marshall om die projek vinnig te bevorder, veral die mislukking om die Tennessee-terrein te bekom, die lae prioriteit wat die leër aan die projek toegeken het en die hoofkantoor in New York.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=81}}.</ref> Bush meen dat meer aggressiewe [[leierskap]] nodig is, en het sy kommer met Harvey Bundy en die generaals Marshall, Somervell en Styer bespreek. Hy wou hê dat die projek onder 'n senior beleidskomitee geplaas moet word, met 'n aangewese beampte, verkieslik Styer, as algehele direkteur.<ref name="Fine 1972 657" /> Somervell en Styer het Groves vir die pos gekies en hom op 17 September in kennis gestel van hierdie beslissing, en dat generaal Marshall gelas het dat hy tot brigadier-generaal bevorder word, omdat die gevoel was dat die titel "generaal" meer gerespekteer sou word onder die akademiese wetenskaplikes wat aan die Manhattan-projek werk. Groves se bevel plaas hom direk onder Somervell eerder as Reybold, en kolonel Marshall moet nou aan Groves rapporteer. Groves het sy hoofkwartier in Washington, D.C., op die vyfde verdieping van die gebou wat later as die Harry S Truman-gebou bekend sou staan, gevestig, waar kolonel Marshall sy skakelkantoor gehad het. Hy het op 23 September 1942 die bevel oor die Manhattan-projek oorgeneem. Later die dag het hy 'n vergadering bygewoon deur Stimson, wat 'n [[militêr]]e beleidskomitee in die lewe geroep het, verantwoordelik vir die hoof beleidgroep, bestaande uit Bush (met Conant as plaasvervanger), Styer en skoutadmiraal William R. Purnell. Tolman en Conant is later aangestel as die wetenskaplike adviseurs van Groves.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=44–45}}.</ref> Een van Groves se vroeëre probleme was om 'n direkteur vir Projek Y te vind, die groep wat die bom sou ontwerp en bou. Die voor die hand liggende keuse was een van die drie laboratoriumhoofde, Urey, Lawrence of Compton, maar hulle was nie beskikbaar nie. Compton beveel Oppenheimer aan, wat al deeglik vertroud was met die konsepte vir die ontwerp van 'n bom. Oppenheimer het egter min administratiewe ervaring gehad en het, anders as Urey, Lawrence en Compton, nie 'n [[Nobelprys]] gewen nie, wat volgens baie wetenskaplikes die hoof van so 'n belangrike laboratorium moes wees. Daar was ook kommer oor Oppenheimer se veiligheidsstatus, aangesien baie van sy medewerkers kommuniste was, waaronder sy broer, Frank Oppenheimer; sy vrou, Kitty; en sy vriendin, Jean Tatlock. 'n Lang gesprek in Oktober 1942 oor 'n trein het Groves en Nichols oortuig dat Oppenheimer die kwessies rakende die oprigting van 'n laboratorium in 'n afgeleë gebied deeglik begryp en as direkteur daarvan aangestel moes word. Groves het persoonlik afstand gedoen van die veiligheidsvereistes en op 20 Julie 1943 'n klaring aan Oppenheimer gegee.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=61–63}}.</ref><ref>{{harvnb|Nichols|1987|pp=72–73}}.</ref> === Samewerking met die Verenigde Koninkryk === Die Britte en Amerikaners het kerninligting uitgeruil, maar aanvanklik nie hul pogings gekombineer nie. Brittanje het pogings van Bush en Conant in 1941 om die samewerking met sy eie projek, met die kodenaam Tube Alloys, te versterk, afgewys omdat hulle huiwerig was om sy tegnologiese voorsprong te deel en die Verenigde State te help om hul eie atoombom te ontwikkel. 'n Amerikaanse wetenskaplike wat 'n persoonlike brief van Roosevelt aan Churchill gebring het om aan alle navorsing en ontwikkeling in 'n Anglo-Amerikaanse projek te betaal, is sleg behandel, en Churchill het nie op die brief geantwoord nie. Die Verenigde State het gevolglik reeds in April 1942 besluit dat indien hulle aanbod van die hand gewys word, hulle alleen moet voortgaan. Die Britte, wat vroeg in die oorlog aansienlike bydraes gelewer het, het nie die middele gehad om so 'n navorsingsprogram deur te voer terwyl hulle vir hul oorlewing veg nie. As gevolg hiervan het Tube Alloys gou agter geraak by sy Amerikaanse eweknie. [[Lêer:Groves and Chadwick.jpg|links|duimnael|Groves gesels met James Chadwick, die hoof van die Britse Sending.]] Die geleentheid vir 'n gelyke vennootskap bestaan egter nie meer nie, soos blyk uit Augustus 1942 toe die Britte onsuksesvol aansienlike beheer oor die projek geëis het terwyl hulle niks van die onkoste betaal het nie. Teen 1943 het die rolle van die twee lande omgekeer;<ref>Villa, Brian L. ''The Second World War as a National Experience: Canada'', 1981</ref> in Januarie het Conant die Britte in kennis gestel dat hulle nie meer kerninligting sou ontvang nie, behalwe in sekere gebiede. Terwyl die Britte geskok was oor die afskaffing van die Churchill-Roosevelt-ooreenkoms, was die hoof van die Kanadese Nasionale Navorsingsraad, C.J. Mackenzie, minder verbaas en het geskryf; ”Ek kan nie help om te voel dat die Britse groep die belangrikheid van hul bydrae [oor] beklemtoon het nie in vergelyking met die Amerikaners.”<ref name="stacey1970">{{harvnb|Stacey|1970|p=517}}</ref> Soos Conant en Bush aan die Britte gesê het, kom die bevel "van bo".<ref>{{harvnb|Bernstein|1976|p=211}}.</ref> Die Britse bedingingsposisie het versleg; die Amerikaanse wetenskaplikes het besluit dat die Verenigde State nie meer hulp van buite nodig het nie, en hulle wou verhoed dat Brittanje na-oorlogse kommersiële toepassings van [[kernenergie]] benut. Die komitee steun, en Roosevelt het daartoe ingestem, om die stroom inligting te beperk tot wat Brittanje tydens die oorlog kon gebruik – veral nie die ontwerp van die bom nie – selfs al het dit die Amerikaanse projek vertraag. Vroeg in 1943 het die Britte opgehou om navorsingswetenskaplikes na Amerika te stuur, en gevolglik het die Amerikaners die deel van inligting totaal gestaak. Die Britte het dit oorweeg om die toevoer van Kanadese [[uraan]] en [[swaarwater]] te beëindig om die Amerikaners te dwing om weer hul inligting te deel, maar Kanada het Amerikaanse voorrade nodig gehad om dit te produseer.<ref>{{harvnb|Bernstein|1976|pp=209–212}}.</ref> Hulle het die moontlikheid van 'n onafhanklike kernprogram ondersoek, maar vasgestel dat dit nie betyds gereed kan wees om die uitslag van die oorlog in [[Europa]] te beïnvloed nie.<ref name="fakley1983">{{cite journal |url=http://www.atomicarchive.com/History/british/index.shtml |title=The British Mission |author=Fakley, Dennis C. |journal=Los Alamos Science |date=Winter–Spring 1983 |issue=7 |pp=186–189}}</ref> Teen Maart 1943 het Conant besluit dat die Britse hulp sommige terreine van die projek sal bevoordeel. James Chadwick en een of twee ander Britse wetenskaplikes was belangrik genoeg dat die bomontwerpspan in Los Alamos hulle nodig gehad het, ten spyte van die gevaar om geheime vir wapenontwerp te openbaar.<ref>{{harvnb|Bernstein|1976|pp=213}}.</ref> In Augustus 1943 onderhandel Churchill en Roosevelt oor die Quebec-ooreenkoms, wat gelei het tot 'n hervatting van die samewerking<ref>{{harvnb|Gowing|1964|pp=168–173}}.</ref> tussen wetenskaplikes wat aan dieselfde probleem werk. Brittanje het egter ingestem tot beperkings op die gegewens vir die bou van grootskaalse produksie-aanlegte wat nodig is vir die bom.<ref>{{harvnb|Bernstein|1976|pp=216–217}}.</ref> Die daaropvolgende Hyde Park-ooreenkoms in September 1944 het hierdie samewerking uitgebrei na die naoorlogse periode.<ref>{{harvnb|Gowing|1964|pp=340–342}}.</ref> Die Quebec-ooreenkoms het die gekombineerde beleidskomitee ingestel om die pogings van die Verenigde State, die Verenigde Koninkryk en Kanada te koördineer. Stimson, Bush en Conant dien as die Amerikaanse lede van die Gekombineerde Beleidskomitee, veldmaarskalk Sir John Dill en kolonel J. J. Llewellin was die Britse lede, en C.D. Howe was die Kanadese lid.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=296}}.</ref> Llewellin keer einde 1943 terug na die Verenigde Koninkryk en word in die komitee vervang deur Sir Ronald Ian Campbell, wat op sy beurt vervang is deur die Britse ambassadeur in die Verenigde State, Lord Halifax, vroeg in 1945. Sir John Dill is in Washington, D.C. oorlede, in November 1944 en is vervang as hoof van die Britse gesamentlike stafsending en as lid van die gekombineerde beleidskomitee deur veldmaarskalk sir Henry Maitland Wilson.<ref>{{harvnb|Gowing|1964|p=234}}.</ref> Toe die samewerking na die Quebec-ooreenkoms hervat word, het die Amerikaners se vooruitgang en uitgawes die Britte verbaas. Die Verenigde State het al meer as $1 miljard (vandag $12 miljard) bestee, terwyl die Verenigde Koninkryk in 1943 ongeveer £ 0,5 miljoen bestee het. Chadwick het dus tot die uiterste mate aangedring op Britse betrokkenheid by die Manhattan-projek en die hoop op 'n onafhanklike Britse projek gedurende die oorlog laat vaar.{{r|fakley1983}} Met Churchill se steun het hy gepoog om te verseker dat elke versoek van Groves om hulp in ag geneem word.<ref>{{harvnb|Gowing|1964|pp=242–244}}.</ref> Die Britse Sending wat in Desember 1943 in die Verenigde State aangekom het, het [[Niels Bohr]], Otto Frisch, [[Klaus Fuchs]], Rudolf Peierls en Ernest Titterton ingesluit.<ref>{{harvnb|Hunner|2004|p=26}}.</ref> Meer wetenskaplikes het vroeg in 1944 opgedaag. Terwyl diegene wat toegewys is aan gasdiffusie wat teen die herfs van 1944 die projek verlaat het, is die 35 wat onder Oliphant saam met Lawrence in Berkeley gewerk het, aan bestaande laboratoriumgroepe toegewys en die meeste het tot die einde van die oorlog aangebly. Die 19 wat na Los Alamos gestuur is, het ook by bestaande groepe aangesluit, hoofsaaklik met betrekking tot inploffing en bomsamestelling, maar nie die plutonium-verwante groepe nie.{{r|fakley1983}} In 'n deel van die Quebec-ooreenkoms is gespesifiseer dat kernwapens nie teen 'n ander land gebruik sal word sonder die onderlinge toestemming van die VSA en die Verenigde Koninkryk nie. In Junie 1945 het Wilson ingestem dat die gebruik van kernwapens teen [[Japan]] as 'n besluit van die Gekombineerde Beleidskomitee opgeteken sou word.<ref>{{harvnb|Gowing|1964|p=372}}.</ref> Die Gekombineerde Beleidskomitee het die Gekombineerde Ontwikkelingstrust in Junie 1944 gestig, met Groves as voorsitter, om uraan- en [[torium]]erts op internasionale markte te bekom. Die [[Demokratiese Republiek die Kongo|Belgiese Kongo]] en Kanada het 'n groot deel van die uraan ter wêreld buite [[Oos-Europa]] gehou, en die Belgiese regering in ballingskap was in Londen. Brittanje het ingestem om die meeste Belgiese erts aan die Verenigde State te gee, omdat hulle nie die grootste deel van die voorraad weens die Amerikaanse beperkings sou gebruik nie.<ref>{{harvnb|Bernstein|1976|pp=223–224}}.</ref> In 1944 koop die trust 1 560 000&nbsp;kg uraanoksiederts van maatskappye wat myne in die Belgiese Kongo bedryf. Om te verhoed dat die Amerikaanse minister van finansies, Henry Morgenthau Jr., oor die projek ingelig word, is 'n spesiale rekening gebruik wat nie onderhewig was aan die gewone ouditering en kontroles nie, 'n trustrekening. Tussen 1944 en die tyd dat hy in 1947 by die trust bedank, deponeer Groves altesaam VS$ 37,5 miljoen in die trust se rekening.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=90, 299–306}}.</ref> Groves waardeer die vroeë Britse atoomnavorsing en die bydraes van die Britse wetenskaplikes tot die Manhattan-projek, maar verklaar dat die Verenigde State ook sonder hul hulp sou kon slaag.{{r|fakley1983}} Hy het ook gesê dat Churchill "die beste vriend was wat die atoombomprojek gehad het [omdat] hy Roosevelt se belangstelling hoog gehou het … Hy het hom net die hele tyd opgewek deur te vertel hoe belangrik hy dink die projek is."{{sfn|Ermenc|1989|p=238}} Die Britse deelname aan oorlogstyd was van deurslaggewende belang vir die sukses van die onafhanklike kernwapenprogram van die Verenigde Koninkryk na die oorlog, toe die McMahon-wet van 1946 Amerikaanse kernsamewerking tydelik beëindig het.{{r|fakley1983}} == Projekaanlegte == <imagemap> Lêer:Manhattan Project US Canada Map 2.svg|duimnael|upright=3.2|senter|'n Seleksie van Amerikaanse en Kanadese plekke wat belangrik was vir die Manhattan-projek. |alt=Map of the United States and southern Canada with major project sites marked circle 50 280 20 [[Calutron|Berkeley, California]] circle 140 400 20 [[Project Camel|Inyokern, California]] circle 170 100 20 [[Hanford Site|Richland, Washington]] circle 220 20 20 [[Trail, British Columbia]] circle 230 270 20 [[Wendover Air Force Base|Wendover, Utah]] circle 290 360 20 [[Monticello, Utah]] circle 320 360 20 [[Uravan, Colorado]] circle 340 440 20 [[Los Alamos Laboratory|Los Alamos, New Mexico]] circle 340 500 20 [[Trinity test|Alamogordo, New Mexico]] circle 610 290 20 [[Ames Project|Ames, Iowa]] circle 660 400 20 [[Mallinckrodt Incorporated|St Louis, Missouri]] circle 710 310 20 [[Argonne National Laboratory|Chicago, Illinois]] circle 730 370 20 [[Newport Chemical Depot|Dana, Indiana]] circle 800 350 20 [[Dayton Project|Dayton, Ohio]] circle 760 540 20 [[Alabama Army Ammunition Plant|Sylacauga, Alabama]] circle 890 390 20 [[P-9 Project|Morgantown, West Virginia]] circle 800 460 20 [[Clinton Engineer Works|Oak Ridge, Tennessee]] circle 910 160 20 [[Montreal Laboratory|Chalk River Laboratories]] circle 920 260 20 [[Rochester, New York]] circle 950 360 20 [[Washington, D.C.]] desc none </imagemap> === Oak Ridge === [[Lêer:Y-12 Shift Change.jpg|duimnael|Skofwisseling by die Y-12-uraanverrykingsaanleg by die Clinton Engineer Works in Oak Ridge, Tennessee, op 11 Augustus 1945. Teen Mei 1945 was 82&nbsp;000 mense in diens van die Clinton Engineer Works.<ref name="Johnson & Jackson pp. 168–169" /> Foto deur die Manhattan-fotograaf Ed Westcott.]] Die dag nadat hy die projek oorgeneem het, het Groves saam met kolonel Marshall 'n treinrit na Tennessee geneem om die voorgestelde terrein daar te ondersoek, en Groves was beïndruk.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=116–117}}.</ref><ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=25–26}}.</ref> Op 29 September 1942 het Robert P. Patterson, die onder-oorlogsekretaris van die Verenigde State, die ''Corps of Engineers'' gemagtig om 56&nbsp;000 akker (23&nbsp;000 ha) grond deur 'n vooraanstaande domein te verkry teen 'n koste van $3,5 miljoen. 'n Bykomende 3&nbsp;000 [[akker]] (1200&nbsp;ha) is daarna verkry. Ongeveer 1&nbsp;000 gesinne is geraak deur die onteieningsbevel wat op 7 Oktober in werking getree het.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=78}}.</ref> Betogings, regsappèlle en 'n 1943-kongresondersoek was tevergeefs.<ref name="Johnson & Jackson, pp. 39-43">{{harvnb|Johnson|Jackson|1981|pp=39–43}}.</ref> Teen die middel van November het die ''U.S. Marshals'' kennisgewings afgelewer vir inwoners om hul plaashuise te ontruim, en konstruksiekontrakteurs te laat intrek.<ref name="Fine&Remington, pp. 663-664">{{harvnb|Fine|Remington|1972|pp=663–664}}.</ref> Sommige families het twee weke kennis gekry om plase wat hul geslagte lank bewoon het, te ontruim;<ref>{{cite web|title=Oak Ridge National Laboratory Review, Vol. 25, Nos. 3 and 4, 2002 |url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev25-34/chapter1.shtml |publisher=ornl.gov |access-date=9 Maart 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090825162412/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev25-34/chapter1.shtml |archive-date=25 Augustus 2009}}</ref> ander het hulle daar gevestig nadat hulle uitgesit is om plek te maak vir die [[Great Smoky Mountains- Nasionale Park]] in die 1920's of die Norrisdam in die 1930's.<ref name="Johnson & Jackson, pp. 39-43" /> Die uiteindelike koste van grondverkryging in die gebied, wat eers in Maart 1945 voltooi is, was slegs ongeveer $2,6 miljoen, wat op ongeveer $47 per akker uitgewerk het.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=327–328}}.</ref> Toe die Goewerneur van Tennessee, Prentice Cooper, die openbare proklamasie nommer twee, wat Oak Ridge tot 'n totale uitsluitingsgebied verklaar, wat aldus nié sonder die nodige militêre toestemming betree kon word nie, ontvang, het hy dit in woede opgeskeur.<ref>{{harvnb|Johnson|Jackson|1981|p=49}}.</ref> Oorspronklik bekend as die Kingston Demolition Range, is die terrein vroeg in 1943 amptelik herdoop tot die Clinton Engineer Works (CEW).<ref>{{harvnb|Johnson|Jackson|1981|p=8}}.</ref> Terwyl Stone & Webster op die produksiefasiliteite gekonsentreer het, het die argitektuur- en ingenieursfirma Skidmore, Owings & Merrill 'n residensiële gemeenskap vir 13&nbsp;000 ontwerp en gebou. Die gemeenskap was aan die hange van Black Oak Ridge geleë, waaruit die nuwe stad Oak Ridge sy naam gekry het.<ref>{{harvnb|Johnson|Jackson|1981|pp=14–17}}.</ref> Die teenwoordigheid van die leër op Oak Ridge het in Augustus 1943 toegeneem toe Nichols vir Marshall as hoof van die Manhattan Engineer District vervang het. Een van sy eerste take was om die distrikshoofkwartier na Oak Ridge te verskuif, hoewel die naam van die distrik nie verander het nie.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=88}}.</ref> In September 1943 is die administrasie van gemeenskapsgeriewe aan Turner Construction Company uitgekontrakteer deur middel van 'n filiaal, die Roane-Anderson Company (vir Roane en Anderson Counties, waarin Oak Ridge geleë was).<ref name="Roane-Anderson">{{harvnb|Jones|1985|pp=443–446}}.</ref> Chemiese ingenieurs, onder wie William J. (Jenkins) Wilcox Jr. (1923–2013) en Warren Fuchs, was deel van 'n "verwoede poging" om 10% tot 12% verrykte uraan-235 te vervaardig, bekend as die kodenaam "tuballoy tetroxide", met streng sekuriteit en spoedige goedkeuring vir voorrade en materiaal.<ref>William J. (Bill) Wilcox Jr., Oak Ridge City Historian, Retired Technical Director for the Oak Ridge Y-12 & K-25 Plants, 11 November 2007, [https://web.archive.org/web/20141129042228/http://www.oakridgeheritage.com/images/Early_Days_of_Oak_Ridge_and_Wartime_Y-12.pdf Early Days of Oak Ridge and Wartime Y-12], URL besoek op 22 November 2014</ref> Die bevolking van Oak Ridge brei egter gouer uit as die aanvanklike planne en bereik 'n hoogtepunt van 75&nbsp;000 in Mei 1945, teen daardie tyd was 82&nbsp;000 mense werksaam by die Clinton Engineer Works,<ref name="Johnson & Jackson pp. 168–169">{{harvnb|Johnson|Jackson|1981|pp=168–169}}.</ref> en 10&nbsp;000 by Roane-Anderson.<ref name="Roane-Anderson" /> Die kuns[[fotograaf]], Josephine Herrick, en haar kollega, Mary Steers, het gehelp om die werk by Oak Ridge te dokumenteer.<ref>{{cite web |title=Josephine Herrick's Photo Legacy Comes Into View |url=http://womensenews.org/story/our-history/140918/josephine-herricks-photo-legacy-comes-view |archive-url=https://web.archive.org/web/20150906105122/http://womensenews.org/story/our-history/140918/josephine-herricks-photo-legacy-comes-view |archive-date=6 September 2015 |publisher=Women's enews |access-date=7 September 2015}}</ref> === Los Alamos === [[Lêer:Los Alamos colloquium.jpg|links|duimnael|Fisici vergader in die Los Alamos-laboratorium oor die kernfusiewapen, bekend as "Super" in April 1946. In die voorste ry is Norris Bradbury, John Manley, [[Enrico Fermi]] en J.M.B. (Jerome) Kellogg (1905–1981). Robert Oppenheimer, in die donker jas, is agter Manley; links van Oppenheimer is [[Richard Feynman]]. Die weermagoffisier aan die linkerkant is kolonel Oliver Haywood]] Die idee om ''Projek Y'' by Oak Ridge te vestig, is oorweeg, maar uiteindelik is daar besluit om 'n meer afgeleë plek te vind. Op aanbeveling van Oppenheimer is die soektog na 'n geskikte perseel beperk tot die omgewing van [[Albuquerque, Nieu-Meksiko]], waar Oppenheimer 'n plaas besit het. In Oktober 1942 is majoor John H. Dudley van die Manhattan-distrik gestuur om in die gebied 'n geskikte terrein te identifiseer. Hy het 'n terrein naby Jemez Springs, [[Nieu-Meksiko]], aanbeveel.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=83–84}}.</ref> Op 16 November het Oppenheimer, Groves, Dudley en ander die gebied besoek. Oppenheimer was bang dat die hoë kranse rondom die terrein sy werkers kloustrofobies sou laat voel, terwyl die ingenieurs besorg was oor die moontlikheid van oorstromings. Die geselskap het toe na die omgewing van die Los Alamos Ranch School beweeg. Oppenheimer was beïndruk en het 'n sterk voorkeur vir die terrein uitgespreek, met verwysing na die natuurlike skoonheid en uitsig op die Sangre de Cristo-gebergte, wat volgens hom diegene wat aan die projek sou werk, sou inspireer.<ref>{{harvnb|Fine|Remington|1972|pp=664–665}}.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.lanl.gov/history/road/school-arsenal.shtml |publisher=Los Alamos National Laboratory |title=50th Anniversary Article: Oppenheimer's Better Idea: Ranch School Becomes Arsenal of Democracy |access-date=6 April 2011}}</ref> Die ingenieurs was bekommerd oor die swak toegangspad en of die watertoevoer voldoende sou wees, maar het andersins gevoel dat dit ideaal was.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=66–67}}.</ref> Patterson het die verkryging van die terrein op 25 November 1942 goedgekeur, met die toestemming van $440&nbsp;000 vir die aankoop van die terrein van 22&nbsp;000 hektaar, waarvan altesaam 3&nbsp;600 hektaar reeds in die federale regering se besit was.<ref name="Jones, pp. 328-331" /> Die Minister van Landbou, Claude R. Wickard, het die gebruik van sowat 18&nbsp;100&nbsp;ha van die Amerikaanse Bosdiensgrond aan die Oorlogsdepartement toegestaan "solank die militêre noodsaaklikheid voortduur".<ref>{{cite web |url=http://www.lanl.gov/history/road/pdf/4-8-43.pdf |publisher=Los Alamos National Laboratory |title=Secretary of Agriculture granting use of land for Demolition Range |date=8 April 1943 |access-date=6 April 2011 |archive-date=20 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110420213401/http://www.lanl.gov/history/road/pdf/4-8-43.pdf |url-status=dead }}</ref> Die behoefte aan grond, 'n nuwe pad en later die reg vir 'n 25&nbsp;km lange kragleiding, het uiteindelik grondaankope tydens die oorlogstyd na 18&nbsp;509,1&nbsp;ha laat styg, maar slegs $414&nbsp;971 is bestee.<ref name="Jones, pp. 328-331">{{harvnb|Jones|1985|pp=328–331}}.</ref> Die konstruksie is gekontrakteer aan die M.M. Sundt Company van [[Tucson]], [[Arizona]], met Willard C. Kruger en medewerkers van Santa Fe, Nieu-Meksiko, as argitek en ingenieur. Daar is begin met die werk in Desember 1942. Groves het aanvanklik $300&nbsp;000 toegeken vir konstruksie, drie keer meer as Oppenheimer se skatting, met 'n beplande voltooidatum van 15 Maart 1943. Dit het gou duidelik geword dat die omvang van Projek Y groter was as wat verwag is, en teen die tyd dat Sundt klaar was met konstruksie op 30 November 1943 is meer as $7 miljoen bestee.<ref>{{harvnb|Hunner|2004|pp=31–32}}.</ref> [[Lêer:Los Alamos map.gif|duimnael|Kaart van Los Alamos-terrein, Nieu-Meksiko, 1943–45]] Omdat dit 'n geheime projek was, is na Los Alamos verwys as ''Site Y'' of ''the Hill''.<ref>{{harvnb|Hunner|2004|p=29}}.</ref> Geboortesertifikate van babas wat tydens die oorlog in Los Alamos gebore is, se geboorteplek is as Posbus 1663 in Santa Fe gelys.<ref>{{harvnb|Hunner|2004|p=40}}.</ref> Aanvanklik sou Los Alamos 'n militêre laboratorium gewees het saam met Oppenheimer en ander navorsers wat aan die weermag opdrag sou kon gee. Oppenheimer het so ver gegaan om vir homself 'n uniform van luitenant-kolonel te bestel, maar twee belangrike fisici, Robert Bacher en Isidor Rabi, het die idee afgekeur. Conant, Groves en Oppenheimer het toe 'n kompromis beraam waardeur die laboratorium deur die Universiteit van Kalifornië onder kontrak by die Oorlogdepartement bedryf is.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=230–232}}.</ref> === Chicago === 'n Leër-''Office of Scientific Research and Development'' (OSRD)-raad het op 25 Junie 1942 besluit om 'n loodsaanleg vir plutoniumproduksie in Red Gate Woods suidwes van [[Chicago]] te bou. In Julie het Nichols gereël vir die huur van 415&nbsp;ha van die distrik Cook County Forest Preserve, en kaptein James F. Grafton (1908–1969) is aangestel as gebiedsingenieur in Chicago. Dit het gou geblyk dat die omvang van die bedrywighede te groot was vir die gebied, en daar is besluit om die aanleg by Oak Ridge te bou en 'n navorsings- en toetsfasiliteit in Chicago te behou.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=67–71}}.</ref><ref name="Red Gate Woods" /> Vertragings met die oprigting van die aanleg in Red Gate Woods het Compton daartoe gedwing om die Metallurgical Laboratory te magtig om die eerste kernreaktor onder die stadion van Stagg Field by die [[Universiteit van Chicago]] te bou. Die reaktor het 'n enorme hoeveelheid grafietblokke en uraankorrels benodig. Destyds was daar 'n beperkte bron van suiwer uraan. Frank Spedding van die Iowa State Universiteit kon slegs twee kort ton suiwer uraan produseer. Bykomende drie kort ton uraanmetaal is verskaf deur Westinghouse Lamp Plant, wat vinnig deur 'n eksperimentele saamgeflanste proses vervaardig is. 'n Groot vierkantige ballon is deur Goodyear Tyre maatskappy gebou om die reaktor toe te maak.<ref>{{Cite web|title=FRONTIERS Research Highlights 1946–1996|publisher=Office of Public Affairs, Argonne National Laboratory|page=11|osti=770687|doi=10.2172/770687|year=1996|url=https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc725589/m2/1/high_res_d/770687.pdf}}</ref><ref>{{cite journal |last=Walsh|first=John|title=A Manhattan Project Postscript|journal=Science|date=19 Junie 1981|volume=212|pp=1369–1371|url=http://pbadupws.nrc.gov/docs/ML0533/ML053340429.pdf|access-date=23 Maart 2013|issn=0036-8075|doi=10.1126/science.212.4501.1369|pmid=17746246|issue=4501|bibcode= 1981Sci...212.1369W}}</ref> Op 2 Desember 1942 het 'n span onder leiding van Enrico Fermi die eerste kunsmatige selfonderhoudende kern[[kettingreaksie]] begin in 'n eksperimentele reaktor bekend as ''Chicago Pile-1''.<ref>{{cite web |title=CP-1 (Chicago Pile 1 Reactor)|url=http://www.ne.anl.gov/About/reactors/early-reactors.shtml|publisher=Argonne National Laboratory; U.S. Department of Energy|access-date=12 April 2013}}</ref> Die punt waarop 'n reaksie selfonderhoudend word, het bekend geword as "om kritiek te gaan". Compton het die sukses aan Conant in Washington, DC, gerapporteer deur 'n gekodeerde telefoonoproep en gesê: "Die Italiaanse navigator [Fermi] het pas in die nuwe wêreld geland."<ref>{{harvnb|Compton|1956|p=144}}.</ref> In Januarie 1943 het Grafton se opvolger, majoor Arthur V. Peterson, opdrag gegee dat ''Chicago Pile-1'' uitmekaar gehaal moes word en weer by Red Gate Woods saamgestel word, aangesien hy die werking van 'n reaktor as te gevaarlik vir 'n digbevolkte gebied beskou het.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=195–196}}.</ref> Op die Argonne-terrein het ''Chicago Pile-3'', die eerste swaarwaterreaktor, op 15 Mei 1944 kritiek geword.{{sfn|Holl|Hewlett|Harris|1997|p=428}}<ref name="fermi">{{cite journal |last=Fermi |first=Enrico |title=The Development of the first chain reaction pile |journal=Proceedings of the American Philosophical Society |year=1946 |volume=90 |issue=1 |pp=20–24 |jstor=3301034}}</ref> Na die oorlog is die bedrywighede wat by Red Gate oorgebly het, verskuif na die nuwe terrein van die Argonne Nasionale Laboratorium, ongeveer 9,7&nbsp;km daarvandaan.<ref name="Red Gate Woods">{{cite web |url=http://www.lm.doe.gov/SiteA_PlotM/fact_sheet_site_a.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20141026070527/http://www.lm.doe.gov/SiteA_PlotM/fact_sheet_site_a.pdf|archive-date=26 Oktober 2014 |title=Site A/Plot M, Illinois, Decommissioned Reactor Site Fact Sheet |access-date=3 Desember 2012}}</ref> === Hanford === Teen Desember 1942 was daar kommer dat selfs Oak Ridge te naby aan 'n digte bevolkingsentrum ([[Knoxville]]) was in die onwaarskynlike geval van 'n groot kernongeluk. Groves het DuPont in November 1942 gewerf as hoofkontrakteur vir die konstruksie van die plutoniumproduksiekompleks. DuPont is 'n standaardkoste plus vastefooi-kontrak aangebied, maar die president van die maatskappy, Walter S. Carpenter, Jr., wou geen wins van enige aard hê nie en het gevra dat die voorgestelde kontrak gewysig word om die maatskappy uitdruklik uit te sluit in die verkryging van enige patentregte. Dit is aanvaar, maar om wetlike redes is ooreengekom op 'n nominale fooi van een dollar. Na die oorlog het DuPont gevra om vroeg van die kontrak ontslae te raak, en moes 33 sent teruggee.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=58–59}}.</ref> [[Lêer:Hanford workers.jpg|duimnael|Hanford-werkers ontvang hul salarisse by die Western Union-kantoor.]] DuPont het aanbeveel dat die perseel ver geleë moet wees van die bestaande uraanproduksie-aanleg by Oak Ridge.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=68–69}}.</ref> In Desember 1942 stuur Groves kolonel Franklin Matthias en DuPont-ingenieurs na potensiële terreine. Matthias het berig dat Hanford Site naby Richland, Washington, 'ideaal was in feitlik alle opsigte'. Dit was geïsoleer en naby die [[Columbiarivier]], wat voldoende water kon voorsien om die reaktore wat die plutonium sou produseer, af te koel. Groves het die terrein in Januarie besoek en die Hanford Engineer Works (HEW) gestig, met die kodenaam "Site W".<ref>Jones, Vincent (1985). Manhattan: The Army and the Atomic Bomb (PDF). Washington, D.C.: United States Army Center of Military History.bl 108–111</ref> Ondersekretaris Patterson het op 9 Februarie sy goedkeuring verleen en $5 miljoen toegewys vir die verkryging van 16 000 hektaar grond in die gebied. Die federale regering het ongeveer 1 500 inwoners van White Bluffs en Hanford, en nabygeleë nedersettings, asook die Wanapum en ander stamme wat die gebied gebruik het, hervestig. 'n Geskil het met boere ontstaan oor vergoeding vir gewasse wat reeds geplant is voordat die grond verkry is. Waar skedules dit toelaat, het die weermag toegelaat dat die oes geoes word, maar dit was nie altyd moontlik nie. Die proses vir die verkryging van grond het gesloer en is nie voor die einde van die Manhattan-projek in Desember 1946 voltooi nie.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=342}}.</ref> Die geskil het nie die werk vertraag nie. Alhoewel die vordering met die ontwerp van die reaktor by Metallurgical Laboratory en DuPont nie genoegsaam gevorder het om die omvang van die projek akkuraat te voorspel nie, is daar in April 1943 'n begin gemaak met fasiliteite vir ongeveer 25 000 werkers, waarvan die helfte na verwagting op die perseel sou woon. Teen Julie 1944 was ongeveer 1 200 geboue opgerig en byna 51 000 mense het in die konstruksiekamp gewoon. As gebiedsingenieur het Matthias algehele beheer oor die terrein uitgeoefen.<ref>{{harvnb | Jones | 1985 | pp = 452–457}}.</ref> Op die hoogtepunt was die konstruksiekamp die derde-hoogsbevolkte stad in die staat Washington.<ref>{{harvnb | Thayer | 1996 | p = 16}}.</ref> Hanford het 'n vloot van meer as 900 busse bestuur, meer as die stad Chicago.<ref>{{harvnb | Jones | 1985 | p = 401}}.</ref> Soos Los Alamos en Oak Ridge, was Richland 'n afgesperde gemeenskap met beperkte toegang, maar dit het meer soos 'n Amerikaanse bloeistad gelyk: die militêre profiel was laer en fisieke veiligheidselemente soos hoë heinings, torings en waghonde was minder waarneembaar.<ref>{{harvnb | Jones | 1985 | pp = 463–464}}.</ref> === Kanadese terreine === ==== Brits-Columbië ==== Cominco het sedert 1930 elektrolitiese waterstof in Trail, [[Brits-Columbië]], vervaardig. Harold Urey het in 1941 voorgestel dat die aanleg swaarwater sou kon produseer. By die bestaande aanleg van $10 miljoen wat 3 215 selle gehad het wat 75 MW hidroëlektriese krag verbruik, is sekondêre elektroliseselle gevoeg om die [[deuterium]]konsentrasie in die [[water]] van 2,3% tot 99,8% te verhoog. Vir hierdie proses het Hugh Taylor van Princeton 'n [[platinum]]-op-[[koolstof]]katalisator vir die eerste drie fases ontwikkel, terwyl Urey 'n [[nikkel]]-chroomtrioksied een vir die vierde stadium toring ontwikkel het. Die finale koste was $ 2,8 miljoen. Die Kanadese regering het eers in Augustus 1942 van die projek verneem. Die swaarwaterproduksie van Trail het in Januarie 1944 begin en het voortgegaan tot 1956. Swaarwater van Trail is gebruik vir ''Chicago Pile 3'', die eerste reaktor wat swaarwater en natuurlike uraan gebruik, wat kritiek gegaan het op 15 Mei 1944.<ref name="Waltham, pp. 8-9">{{harvnb|Waltham|2002|pp=8–9}}.</ref> ==== Ontario ==== Die Chalk River, [[Ontario]]-terrein, is gestig om die geallieerde pogings by die Montreal-laboratorium te huisves, weg van 'n stedelike gebied. 'n Nuwe gemeenskap is in Deep River, Ontario, gebou om hostelle en fasiliteite vir die spanlede te bied. Die terrein is gekies vir die nabyheid van die industriële vervaardigingsgebied van Ontario en [[Quebec]], en die nabyheid van 'n spoornodus langs 'n groot militêre basis, Kamp Petawawa. Dit is aan die Ottawarivier geleë en het toegang tot voldoende water gehad. Die eerste direkteur van die nuwe laboratorium was Hans von Halban. Hy is in Mei 1944 vervang deur John Cockcroft, wat op sy beurt opgevolg is deur Bennett Lewis in September 1946. 'n Loodsreaktor bekend as ZEEP (''zero-energy experimental pile ↔'' nul-energie eksperimentele stapel) word die eerste Kanadese reaktor, en die eerste wat buite die Verenigde State voltooi is, toe dit in September 1945 kritiek gegaan het. ZEEP het tot 1970 vir navorsing in gebruik bly.<ref>{{cite web |url=http://www.sciencetech.technomuses.ca/english/whatson/zeep.cfm |archive-url=https://web.archive.org/web/20140306233719/http://www.sciencetech.technomuses.ca/english/whatson/zeep.cfm |archive-date=6 March 2014 |title=ZEEP – Canada's First Nuclear Reactor |publisher=Canada Science and Technology Museum}}</ref> 'n Groter 10 MW NRX-reaktor, wat tydens die oorlog ontwerp is, is voltooi en het in Julie 1947 krities gegaan.<ref name="Waltham, pp. 8-9" /> ==== Noordwestelike gebiede ==== Die Eldorado-myn by Port Radium in die [[Noordwestelike gebiede]] was 'n bron van uraanerts.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=8, 62}}.</ref> === Swaarwater-terreine === Alhoewel DuPont se voorkeurontwerpe vir die kernreaktors helium verkoeling en grafiet as moderator gebruik het, het DuPont steeds belang gestel om swaarwater as rugsteun te gebruik, in geval die grafietreaktorontwerp om die een of ander rede onuitvoerbaar sou wees. Vir hierdie doel is beraam dat 3 kort ton (2,7 t) swaarwater per maand benodig word. Die P-9-projek was die regeringsnaam vir die produksieprogram vir swaarwater. Aangesien die aanleg by Trail, wat toe in aanbou was, 0,5 kort ton (0,45 ton) per maand kon lewer, was ekstra kapasiteit nodig. Groves het DuPont daarom gemagtig om swaarwatergeriewe by die Morgantown Ordnance Works, naby Morgantown, [[Wes-Virginië]], te vestig; by die Wabash River Ordnance Works, naby Dana en Newport, Indiana; en by die Alabama Ordnance Works, naby Childersburg en Sylacauga, [[Alabama]]. Alhoewel dit bekend staan as Ordnance Works en daarvoor betaal word onder die Ordnance Department kontrakte, is dit gebou en bedryf deur die ''Army Corps of Engineers''. Die Amerikaanse aanlegte het 'n ander proses gebruik as die van Trail; swaarwater is deur [[distillasie]] onttrek, en gebruik die effens hoër [[kookpunt]] van swaar water.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=107–108}}.</ref><ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=201–202}}.</ref> == Uraan == === Erts === [[Lêer:Shinkolobwe.jpg|duimnael|Die meeste uraan wat in die Manhattan-projek gebruik is, kom van die Shinkolobwe-myn in die Belgiese Kongo.]] Die belangrikste grondstof vir die projek was uraan, wat as [[brandstof]] vir die reaktore gebruik is, as voerder wat in plutonium omskep is, en in sy verrykte vorm in die kernwapen self. Daar was vier bekende neerslae van uraan in 1940: in [[Colorado]], in die noorde van Kanada, in Joachimsthal in [[Tsjeggo-Slowakye]] en in die Belgiese Kongo.<ref>{{harvnb|Smyth|1945|p=39}}.</ref> Almal behalwe Joachimstal was onder die gealieerders se beheer. In 'n opname van November 1942 is vasgestel dat voldoende hoeveelhede uraan beskikbaar is om aan die vereistes van die projek te voldoen.<ref>{{harvnb|Smyth|1945|p=92}}</ref> Nichols het met die ministerie van buitelandse sake gereël dat uitvoerbeheer op uraanoksied geplaas word en onderhandel word vir die aankoop van 1200 kort ton (1 100 ton) uraanerts uit die Belgiese Kongo wat in 'n pakhuis op [[Staten-eiland]] gestoor is en die oorblywende voorrade gemynde erts wat in die Kongo gestoor word. Hy het met Eldorado Gold Mines onderhandel vir die aankoop van erts by die raffinadery in Port Hope, Ontario, en die versending daarvan in lotte van 100 ton. Die Kanadese regering het daarna die aandele van die maatskappy gekoop totdat dit 'n beherende belang verkry het.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=85–86}}.</ref> Alhoewel hierdie aankope voldoende voorsien het om in oorlogse behoeftes te voorsien, het die Amerikaanse en Britse leiers tot die gevolgtrekking gekom dat dit in hul lande se belang was om soveel moontlik van die uraanafsettings ter wêreld te verkry. Die rykste bron van erts was die Shinkolobwe-myn in die Belgiese Kongo, maar dit is oorstroom en toegemaak. Nichols het sonder sukses gepoog om die heropening en die verkoop van die toekomstige produksie aan die Verenigde State te onderhandel met Edgar Sengier, die direkteur van die maatskappy wat die myn besit, die Union Minière du Haut-Katanga.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=295}}.</ref> Die aangeleentheid is toe deur die Gekombineerde Beleidskomitee oorgeneem. Aangesien 30 persent van Union Minière se voorraad deur Britse belange beheer is, het die Britte die leiding geneem in onderhandelinge. Sir John Anderson en ambassadeur John Winant het 'n ooreenkoms met Sengier en die Belgiese regering in Mei 1944 aangekondig vir die heropening van die myn en 1720 kort ton erts om teen $ 1,45 per pond te koop.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=285–288}}.</ref> Om die afhanklikheid van die Britte en Kanadese vir erts te voorkom, het Groves ook gereël dat die Amerikaanse Vanadium Corporation-voorraad in Uravan, [[Colorado]], gekoop word. Uraanmynbou in Colorado het ongeveer 800 kort ton erts opgelewer. Mallinckrodt Ingelyf in [[St. Louis]], [[Missouri]], het die rou erts geneem en in [[salpetersuur]] opgelos om uraannitraat te produseer. [[Eter (chemie)|Eter]] is dan bygevoeg in 'n vloeistof-vloeistof-ekstraksieproses om die onsuiwerhede van die uraannitraat te skei. Dit is dan verhit tot uraan-trioksied, wat tot hoogs suiwer uraniumdioksied gereduseer is.<ref>{{harvnb|Ruhoff|Fain|1962|pp=3–9}}.</ref> Teen Julie 1942 het Mallinckrodt 'n ton suiwer oksied per dag geproduseer, maar dit was aanvanklik moeiliker vir kontrakteurs Westinghouse en Metal Hydrides.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|p=31}}</ref> Die produksie was te stadig en die gehalte was onaanvaarbaar laag. 'n Spesiale tak van die Metallurgical Laboratory is gestig by Iowa State College in Ames, [[Iowa]], onder Frank Spedding om alternatiewe te ondersoek. Dit het bekend geword as die Ames-projek, en die Ames-proses het in 1943 beskikbaar geword.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=87–88}}.</ref> <gallery mode="packed" caption=" Uraanverwerking by Ames " heights="250px"> Lêer:Ames Process pressure vessel lower.jpg| 'n " Bom" (drukvat) wat uraan halides en opofferingsmetaal bevat, waarskynlik [[magnesium]], word in 'n oond laat sak. Lêer:Ames Process pressure vessel remnant slag after reaction.jpg| Na die reaksie is die binnekant van 'n bom bedek met oorblyfsel metaal. Lêer:Ames Process uranium biscuit.jpg|'n "Koekie" van uraanmetaal van die [[redoksreaksie]]. </gallery> === Isotoopskeiding === Natuurlike uraan bestaan uit 99,3% uraan-238 en 0,7% uraan-235, maar slegs laasgenoemde is skeibaar. Die chemies identiese uraan-235 moet fisies van die meer volop isotoop geskei word. Verskeie metodes is oorweeg vir uraanverryking, waarvan die meeste by Oak Ridge uitgevoer is.<ref>{{harvnb|Smyth|1945|pp=154–156}}.</ref> Die mees voor die hand liggende tegnologie, die sentrifuge, het misluk, maar elektromagnetiese skeiding, gasvormige diffusie en termiese diffusietegnologieë was suksesvol en het tot die projek bygedra. In Februarie 1943 het Groves die idee gekry om die uitset van sommige aanlegte as die inset vir ander te gebruik.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=157}}.</ref> [[Lêer:Clinton Engineer Works.png|duimnael|senter|upright=3.2| Oak Ridge het verskeie uraan-skeidingstegnologieë gehad. Die Y-12 elektromagnetiese skeidingsaanleg is regs bo. Die gasvormige diffusie-aanlegte K-25 en K-27 is links onder, naby die S-50 termiese diffusie-aanleg. Die X-10 was vir plutoniumproduksie.|alt=Contour map of the Oak Ridge area. There is a river to the south, while the township is in the north.]] ==== Sentrifuges ==== Die sentrifugeproses is in April 1942 as die enigste belowende skeidingsmetode beskou.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=22–23}}.</ref> Jesse Beams het gedurende die dertigerjare so 'n proses aan die Universiteit van Virginië ontwikkel, maar het tegniese probleme ondervind. Die proses het hoë [[Omwentelinge per minuut|rotasiesnelhede]] vereis, maar teen sekere snelhede het harmoniese vibrasies ontwikkel wat dreig om die masjinerie uitmekaar te ruk. Dit was dus nodig om vinnig deur hierdie snelhede te versnel. In 1941 begin hy werk met uraanhexafluoried, die enigste bekende gasvormige verbinding van uraan, en kan uraan-235 skei. In Columbia het Urey Karl Cohen die proses laat ondersoek, en hy het 'n wiskundige teorie opgestel wat dit moontlik maak om 'n sentrifugale skeidingseenheid te ontwerp, wat Westinghouse onderneem het om te bou.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=30}}.</ref> Die opskaling daarvan tot 'n produksie-aanleg was 'n groot tegniese uitdaging. Urey en Cohen beraam dat die vervaardiging van 'n kilogram uraan-235 per dag tot 50 000 sentrifuges met rotors van 1 meter, of 10 000 sentrifuges met 4 meter rotors benodig, as aanvaar kan word dat rotors van 4 meter gebou kon word. Die vooruitsig om soveel rotors aanhoudend teen hoë spoed te laat werk, was uitdagend,<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=64}}.</ref> en toe Beams sy eksperimentele apparaat in werking stel, het hy slegs 60% van die voorspelde opbrengs behaal, wat daarop dui dat meer sentrifuges benodig sou word. Beams, Urey en Cohen het daarna begin werk aan 'n reeks verbeterings wat beloof het om die doeltreffendheid van die proses te verhoog. Gereelde mislukkings van [[Elektriese motor|motors]], aste en [[Laer (toestel)|laers]] teen hoë snelhede het die werk aan die loodsaanleg egter vertraag.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=96–97}}.</ref> In November 1942 is die sentrifugeproses deur die Militêre Beleidskomitee laat vaar na aanbeveling van Conant, Nichols en August C. Klein van Stone & Webster.<ref>{{harvnb|Nichols|1987|p=64}}.</ref> Alhoewel die sentrifugemetode deur die Manhattan-projek laat vaar is, het navorsing daaroor na die oorlog aansienlik gevorder met die bekendstelling van die sentrifuge van die Zippe-tipe, wat in die [[Sowjetunie]] ontwikkel is deur Duitse ingenieurs.<ref>{{harvnb | Kemp. | 2012 | pp = 281–287}}.</ref> Uiteindelik het dit die voorkeurmetode geword vir die skeiding van die uraan-isotoop, omdat dit baie goedkoper is as die ander skeidingsmetodes wat tydens die Tweede Wêreldoorlog gebruik is.<ref>{{harvnb | Kemp | 2012 | pp = 291–297}}.</ref> ==== Elektromagnetiese skeiding ==== Elektromagnetiese isotoopskeiding is ontwikkel deur Lawrence aan die Universiteit van Kalifornië se stralingslaboratorium. Hierdie metode gebruik toestelle wat bekend staan as kalutrons, 'n samestelling van die standaard laboratoriummassaspektrometer en die siklotronmagneet. Die naam is afgelei van die woorde Kalifornië, universiteit en [[siklotron]].<ref name="Jones, pp. 117-119">{{harvnb|Jones|1985|pp=117–119}}.</ref> In die [[Elektromagnetisme|elektromagnetiese proses]] het 'n magnetiese veld gelaaide deeltjies afgeweer volgens massa.<ref>{{harvnb|Smyth|1945|pp=164–165}}.</ref> Die proses was nie wetenskaplik elegant of industrieel doeltreffend nie.<ref name="Fine & Remington, p. 684">{{harvnb|Fine|Remington|1972|p=684}}.</ref> In vergelyking met 'n gasdiffusie-aanleg of 'n kernreaktor, sal 'n elektromagnetiese skeidingsaanleg meer skaars materiaal verbruik, meer arbeidskrag benodig en meer kos om te bou. Die proses is nietemin goedgekeur omdat dit gebaseer is op bewese tegnologie en dus minder risiko's inhou. Boonop kan dit in fases gebou word en vinnig industriële kapasiteit bereik.<ref name="Jones, pp. 117-119" /> [[Lêer:Alpha 1 racetrack, Uranium 235 electromagnetic separation plant, Manhattan Project, Y-12 Oak Ridge.jpg|links|duimnael|Alpha I baan by  Y-12]] Marshall en Nichols het ontdek dat die elektromagnetiese isotoopskeidingproses 5 000 kort ton (4 500 ton) [[koper]] sou benodig, wat skaars was op daardie stadium. [[Silwer]] kon dit egter vervang in 'n verhouding van 11:10. Op 3 Augustus 1942 het Nichols met die minister van finansies, Daniel W. Bell, vergader en gevra vir die oordrag van 6 000 ton silwerstawe uit die West Point Bullion-bewaarplek. "Jongman", het Bell vir hom gesê, "jy dink miskien aan silwer in ton, maar die Tesourie sal altyd aan silwer in troois-onse dink!"<ref>{{harvnb|Nichols|1987|p=42}}.</ref> Uiteindelik is 14 700 kort ton (13 300 ton; 430 000 000 troois-onse) gebruik.<ref name="Jones, p. 133" /> Die silwerstawe van 1 000 troois-onse (31&nbsp;kg) is in silindriese biljette gegiet en na Phelps Dodge in Bayway, [[New Jersey]], geneem, waar dit in stroke van 15,9&nbsp;mm dik, 76&nbsp;cm breed en 12 meter lank verwerk is. Hierdie is deur Allis-Chalmers in Milwaukee, Wisconsin, op magnetiese spoele gewikkel. Na die oorlog is al die masjinerie afgebreek en skoongemaak, en die vloerplanke onder die masjinerie is opgeruk en verbrand om klein hoeveelhede silwer te herwin. Uiteindelik het slegs 'n geringe hoeveelheid van die silwer verlore gegaan.<ref name="Jones, p. 133">{{harvnb|Jones|1985|p=133}}.</ref><ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=153}}.</ref> Die laaste silwer is in Mei 1970 terugbesorg.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=67}}.</ref> Verantwoordelikheid vir die ontwerp en konstruksie van die elektromagnetiese skeidingsaanleg, wat Y-12 genoem word, is in Junie 1942 deur die S-1-komitee aan Stone & Webster toegewys. Die ontwerp vereis vyf eerste verwerkingseenhede, bekend as Alpha bane, en twee eenhede vir finale verwerking, bekend as Beta bane. In September 1943 het Groves die bou van nog vier bane, bekend as Alpha II, goedgekeur. Die bouwerk het in Februarie 1943 begin.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=126–132}}.</ref> [[Lêer:" The Calutron Girls" Y-12 Oak Ridge 1944 Large Format (32093954911) (2).jpg|duimnael|Die "''Calutron Girls''" was jong vroue wat kalutron-kontrolepanele op Y-12 gemonitor het. Gladys Owens, wat op die voorgrond sit, was nie bewus van waarby sy betrokke was nie, totdat sy hierdie foto 50 jaar later op 'n openbare toer deur die fasiliteit gesien het. Foto deur Ed Westcott.<ref>{{cite web|url=http://smithdray1.net/angeltowns/or/go.htm|title=The Calutron Girls|publisher=SmithDRay|access-date=22 Junie 2011}}</ref>]] Toe die aanleg in Oktober volgens skedule eksperimenteel in werking gestel word, het die vakuumtenks van 14 ton vanweë die krag van die magnete uit lyn gebly, en moes dit veiliger vasgeheg word. 'n Ernstiger probleem het ontstaan toe die magnetiese spoele begin kortsluit het. In Desember het Groves beveel dat 'n [[magneet]] oopgebreek moes word, en daar was handvol [[roes]] in die magneet. Groves het toe beveel dat die bane afgebreek en die magnete na die fabriek teruggestuur moes word. Daar is 'n beitsfabriek op die terrein opgerig om die pype en toebehore skoon te maak.<ref name="Fine & Remington, p. 684" /> Die tweede Alpha I was eers einde Januarie 1944 in werking, die eerste Beta en eerste en derde Alpha I het in Maart aanlyn gekom en die vierde Alpha I was in April in werking. Die vier Alpha II bane is tussen Julie en Oktober 1944 voltooi.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=138–139}}.</ref> Tennessee Eastman is gekontrakteer om Y-12 op die gewone koste plus vaste fooi-basis te bestuur, met 'n fooi van $ 22 500 per maand plus $ 7 500 per baan vir die eerste sewe bane en $ 4 000 per addisionele baan.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=140}}.</ref> Die kalutrons word aanvanklik deur wetenskaplikes van Berkeley bedryf om probleme uit te stryk en 'n redelike bedryfsnelheid te behaal. Hulle is toe oorgegee aan opgeleide Tennessee Eastman-operateurs wat slegs 'n hoërskoolopleiding gehad het. Nichols het eenheidsproduksiegegewens vergelyk en Lawrence daarop gewys dat die jong ''hillbilly'' meisies beter presteer as sy doktorsgraad werkers. Hulle het ingestem tot 'n produksiewedloop en Lawrence verloor, 'n morele hupstoot vir die Tennessee Eastman-werkers en toesighouers. Die meisies is "soos soldate opgelei om nie te redeneer nie", terwyl "die wetenskaplikes hulle nie kon weerhou van tydrowende ondersoek na die oorsaak van selfs geringe skommelinge in die meters nie."<ref>{{harvnb|Nichols|1987|p=131}}.</ref> Y-12 het die uraan-235-inhoud aanvanklik tussen 13% en 15% verryk en die eerste paar honderd gram hiervan in Maart 1944 na Los Alamos gestuur. Slegs 1 deel in 5.825 van die uraanvoer het as finale produk verskyn. Baie van die res is in die proses oor toerusting gemors. Moeilike herstelpogings het gehelp om die produksie teen 10% van die uraan-235 voer teen Januarie 1945 te verhoog. In Februarie het die Alpha-bane effens verrykte voer (1,4%) van die nuwe S-50 termiese diffusie-aanleg ontvang. Die volgende maand het dit verbeterde voer (5%) ontvang van die K-25 gasdiffusie-aanleg. Teen Augustus het K-25 uraan geproduseer wat voldoende verryk is om direk in die Beta-bane in te voer.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=143–148}}.</ref> ==== Gasdiffusie ==== Die belowendste, maar ook die uitdagendste metode vir isotoop skeiding, was gasdiffusie. Graham se wet bepaal dat die effusietempo van 'n gas omgekeerd eweredig is met die vierkantswortel van die molekulêre massa, dus in 'n boks wat 'n semi-deurlaatbare membraan en 'n mengsel van twee gasse bevat, sal die ligter molekules vinniger uit die houer beweeg as die swaarder molekules. Die gas wat die houer verlaat, is ietwat verryk deur die ligter molekules, terwyl die oorblywende gas ietwat meer uitgeput is. Die idee was dat sulke bokse in 'n kaskades van pompe en membrane gevorm kon word, met elke opeenvolgende stadium 'n effens meer verrykte mengsel voortbring. Navorsing na die proses is aan die Universiteit van Columbia uitgevoer deur 'n groep wat Harold Urey, Karl P. Cohen en John R. Dunning insluit.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=30–32, 96–98}}</ref> [[Lêer:K-25 aerial view.jpg|links|duimnael|Oak Ridge K-25 – aanleg]] In November 1942 het die Militêre Beleidskomitee die bou van 'n 600-fase gasdiffusie-aanleg goedgekeur.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=108}}.</ref> Op 14 Desember het M. W. Kellogg 'n aanbod aanvaar om die aanleg, met die kodenaam K-25, te bou. 'n Koste plus vaste fooi-kontrak is beding, wat uiteindelik $ 2,5 miljoen beloop. 'n Afsonderlike korporatiewe entiteit genaamd Kellex is vir die projek geskep, onder leiding van Percival C. Keith, een van Kellogg se vise-presidente.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=150–151}}.</ref> Die proses het geweldige tegniese probleme ondervind. Die baie korrosiewe gas uraanhexafluoried (UF6) moes gebruik word, aangesien geen plaasvervanger gevind kon word nie. Die motors en pompe moet vakuumdig wees en die grootste probleem was die ontwerp van die versperring, wat sterk, poreus en bestand teen korrosie deur uraanhexafluoried moes wees. Die beste keuse hiervoor blyk [[nikkel]] te wees. Edward Adler en Edward Norris het 'n gaasversperring van gegalvaniseerde nikkel geskep. 'n Loodsaanleg in ses fases is in Columbia gebou om die proses te toets, maar die Norris-Adler-prototiepe blyk te broos te wees. 'n Mededingende versperring is ontwikkel uit poeiernikkel deur Kellex, die Bell Telephone Laboratories en die Bakelite Corporation. In Januarie 1944 beveel Groves die Kellex-versperring in produksie gaan.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=154–157}}.</ref><ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=126–127}}.</ref> Die ontwerp van Kellex vir K-25 vereis 'n vierverdieping-0,80 km lange U-vormige struktuur wat 54 aangrensende geboue bevat. Dit is in nege afdelings verdeel. Hierbinne was selle van ses fases. Die selle kan onafhanklik of agtereenvolgens binne 'n afdeling bedryf word. Net so kan die gedeeltes afsonderlik of as deel van 'n enkele kaskade bedryf word. 'n Landopname-span het met die bouwerk begin deur die terrein van 2,0 km2 (500 hektaar) in Mei 1943 uit te merk. Die werk aan die hoofgebou het in Oktober 1943 begin, en die loodsaanleg in ses fases was op 17 April 1944 gereed vir gebruik. Groves het die boonste stadiums van die aanleg gekanselleer en Kellex gelas om eerder 'n syvoedingseenheid van 540 stadiums, wat bekend geword het as K-27, te ontwerp en te bou. Kellex het die laaste eenheid op 11 September 1945 aan die bedryfskontrakteur Union Carbide and Carbon oorgedra. Die totale koste, insluitend die K-27-aanleg wat ná die oorlog voltooi is, beloop $ 480 miljoen.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=158–165}}.</ref> Die produksie-aanleg is in Februarie 1945 in gebruik geneem, en namate kaskade na kaskade aanlyn gekom het, het die kwaliteit van die produk toegeneem. Teen April 1945 het K-25 'n verryking van 1,1% bereik en die produksie van die S-50 termiese diffusie-aanleg is as voer gebruik. Sommige produkte wat die volgende maand geproduseer is, is tot byna 7% verryk. In Augustus is die laaste van die 2 892 fases in gebruik geneem. K-25 en K-27 bereik hul volle potensiaal in die vroeë naoorlogse periode, toe hulle die ander produksie-aanlegte verbygegaan het en die prototipes word vir 'n nuwe generasie aanlegte.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=167–171}}.</ref> ==== Termiese diffusie ==== Die termiese diffusieproses was gebaseer op Sydney Chapman en David Enskog se teorie, wat verklaar het dat wanneer 'n gemengde gas deur 'n temperatuurgradiënt gaan, die swaarder geneig is om aan die koue punt te konsentreer en die ligter aan die warm punt. Aangesien warm gasse geneig is om te styg en koel stowwe neig om te daal, kan dit gebruik word as 'n middel vir isotope skeiding. Hierdie proses is die eerste keer in 1938 deur Klaus Clusius en Gerhard Dickel in Duitsland gedemonstreer.<ref>{{harvnb|Smyth|1945|pp=161–162}}.</ref> Dit is ontwikkel deur Amerikaanse vlootwetenskaplikes, maar was nie een van die verrykingstegnologieë wat aanvanklik gekies is vir gebruik in die Manhattan-projek nie. Dit was hoofsaaklik as gevolg van twyfel oor die tegniese uitvoerbaarheid daarvan, maar die interdiens-wedywering tussen die leër en die vloot het ook 'n rol gespeel.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=172}}.</ref> Die Naval Research Laboratory het die navorsing voortgesit onder leiding van Philip Abelson, maar daar was weinig kontak met die Manhattan-projek tot April 1944, toe kaptein William S. Parsons, die vlootoffisier wat verantwoordelik was vir die ontwikkeling van wapens in Los Alamos, Oppenheimer nuus gebring het oor die vooruitgang wat gemaak is in die Vloot se eksperimente met termiese diffusie. Oppenheimer het aan Groves geskryf en voorgestel dat die uitset van 'n termiese diffusie-aanleg in Y-12 gevoer kan word. Groves het 'n komitee saamgestel wat bestaan het uit Warren K. Lewis, Eger Murphree en Richard Tolman om die idee te ondersoek, en hulle het beraam dat 'n termiese verspreidingsaanleg van $ 3,5 miljoen 50 kilogram uraan per week tot byna 0,9% uraan-235 kon verryk. Groves het die konstruksie daarvan op 24 Junie 1944 goedgekeur.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=175–177}}.</ref> [[Lêer:S50plant.jpg|duimnael|Die S-50-aanleg is die donker gebou links bo agter die Oak Ridge-kragstasie (met rookstapels).]] Groves het die H. K. Ferguson Company van Cleveland, Ohio, gekontrakteer om die termiese diffusie-aanleg, wat as S-50 aangewys is, te bou. Groves se adviseurs, Karl Cohen en W. I. Thompson van Standard Oil,<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=170–172}}.</ref> het beraam dat dit ses maande sou duur om te bou. Groves het Ferguson net vier gegee. Planne vereis dat 15&nbsp;m hoë diffusiekolomme gerangskik in 21 rakke aangebring moet word. Binne elke kolom was drie konsentriese buise. Stoom, verkry uit die nabygeleë K-25-kragstasie teen 'n druk van 690 kPa en 'n temperatuur van 285 °C, het afwaarts gevloei deur die binneste 32 mm-nikkelpyp, terwyl water teen 68 ° C deur die buitenste ysterpyp opwaarts gevloei het. Die uraanhexafluoried het in die middelste koperpyp gevloei en isotoop-skeiding van die uraan het tussen die nikkel- en koperpype plaasgevind.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=178–179}}.</ref> Die werk het op 9 Julie 1944 begin, en die S-50 het in September gedeeltelik begin werk. Ferguson het die aanleg bedryf deur 'n filiaal bekend as Fercleve. Die aanleg het in Oktober net 4,8&nbsp;kg (0,852% uraan-235) geproduseer. Lekkasies het die volgende paar maande die produksie beperk en gedwing om stil te staan, maar in Junie 1945 het dit 5 770&nbsp;kg opgelewer.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=180–183}}.</ref> Teen Maart 1945 was al 21 produksierakke in gebruik. Aanvanklik is die produksie van S-50 in Y-12 gevoer, maar vanaf Maart 1945 is al drie verrykingprosesse in serie uitgevoer. S-50 het die eerste fase geword, wat van 0,71% tot 0,89% verryk het. Hierdie materiaal is in die gasvormige diffusieproses in die K-25-aanleg gevoer, wat 'n produk vervaardig het wat tot ongeveer 23% verryk is. Dit is op sy beurt gevoer in Y-12,<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=300–302}}.</ref> wat dit opgestoot het tot ongeveer 89%, voldoende vir kernwapens.<ref name="Hansen, p. 112">{{harvnb|Hansen|1995b|p=V-112}}.</ref> == Totale produksie van U-235 == Ongeveer 50 kilogram uraan wat tot 89% uraan-235 verryk is, is teen Julie 1945 aan Los Alamos gelewer.<ref name="Hansen, p. 112" /> Die hele 50&nbsp;kg is saam met ongeveer 50% verrykte materiaal (dus gemiddeld ongeveer 85% verryk), is in [[Little Boy]] gebruik.<ref name="Hansen, p. 112" /> == Plutonium == Die tweede ontwikkelingslyn wat deur die Manhattan-projek nagestreef is, het die splytsbare element [[plutonium]] gebruik. Alhoewel daar klein hoeveelhede plutonium in die natuur bestaan, is die beste manier om groot hoeveelhede van die element te verkry in 'n kernreaktor, waarin natuurlike uraan deur neutrone gebombardeer word. Die uraan-238 word oorgedra in uraan-239, wat vinnig verval, eers in neptunium-239 en daarna in plutonium-239.<ref name="Smyth, pp. 130-132" /> Slegs 'n klein hoeveelheid van die uraan-238 sal getransformeer word, dus moet die plutonium chemies van die oorblywende uraan, van enige aanvanklike onsuiwerhede en van ander splytingsprodukte geskei word.<ref name="Smyth, pp. 130-132">{{harvnb|Smyth|1945|pp=130–132}}.</ref> === X-10 Grafietreaktor === [[Lêer:X10 Reactor Face.jpg|duimnael|Werkers laai uraansilinders in die X-10 grafietreaktor.]] In Maart 1943 begin DuPont met die bou van 'n plutonium-aanleg op 'n terrein van 0,5 hektaar (0,5 km2) by Oak Ridge. Bedoel as 'n loodsaanleg vir die groter produksie fasiliteite by Hanford, het dit 'n lugverkoelde X-10 grafietreaktor, 'n chemiese skeidingsaanleg en ondersteuningsfasiliteite ingesluit. Aangesien die daaropvolgende besluit geneem is om 'n waterverkoelde reaktore in Hanford te bou, was slegs die skeidingsaanleg vir chemiese middels as 'n ware loodsaanleg gebruik.<ref name="Jones, pp. 204-206">{{harvnb|Jones|1985|pp=204–206}}.</ref> Die X-10 grafietreaktor het bestaan uit 'n groot blok [[grafiet]], 7,3&nbsp;m lank aan elke kant, met 'n gewig van ongeveer 1500 kort ton (1400 ton), omring deur 'n 2,1&nbsp;m hoë digtheids[[beton]] as 'n bestralingskerm.<ref name="Jones, pp. 204-206" /> Die grootste probleme is ondervind met die uraansilinders wat deur Mallinckrodt en Metal Hydrides vervaardig is. Dit moes op die een of ander manier in [[aluminium]] bedek word om [[korrosie]] te vermy en die ontsnap van fissiemateriaal in die verkoelingstelsel te verhoed. Die Grasselli Chemical Company het probeer om 'n warm dompelproses te ontwikkel sonder sukses. Intussen het Alcoa probeer om dit met metaal omhulsels te bedek. 'n Nuwe proses vir vloeistoflose sweiswerk is ontwikkel en 97% van die omhulsels het 'n standaard [[vakuum]]toets geslaag, maar hoë temperatuurtoetse het 'n mislukkingskoers van meer as 50% aangedui. Nietemin het die produksie in Junie 1943 begin. Die Metallurgiese Laboratorium het uiteindelik 'n verbeterde sweistegniek ontwikkel met behulp van General Electric, wat in Oktober 1943 by die produksieproses ingesluit is.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=208–210}}.</ref> Bygewoon deur Fermi en Compton, het die X-10 grafietreaktor op 4 November 1943 krities geraak met ongeveer 30 kort ton (27 t) uraan. 'n Week later is die voorraad verhoog tot 36 kort ton (33 ton), wat die [[kragopwekking]] verhoog tot 500 kW, en teen die einde van die maand is die eerste 500 mg plutonium geskep.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=211}}.</ref> Wysigings met verloop van tyd het die krag in Julie 1944 tot 4 000 kW verhoog. X-10 het tot Januarie 1945 as produksie-aanleg bedryf, toe dit vir navorsingsaktiwiteite oorgedra is.<ref name="Jones 1985 209">{{harvnb|Jones|1985|p=209}}.</ref> === Hanford-reaktore === Alhoewel 'n lugverkoelde ontwerp vir die reaktor by Oak Ridge gekies is om vinnige konstruksie te vergemaklik, is dit besef dat dit onprakties sou wees vir die veel groter produksiereaktore. Aanvanklike ontwerpe deur die Metallurgical Laboratory en DuPont het [[helium]] gebruik om af te koel voordat hulle vasgestel het dat 'n waterverkoelde reaktor eenvoudiger, goedkoper en vinniger sou bou.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=78–82}}.</ref> Die ontwerp het eers op 4 Oktober 1943 beskikbaar geword; intussen het Matthias hom daarop toegespits om die Hanford-terrein te verbeter deur akkommodasie op te rig, die paaie te verbeter, 'n spoorwegskakelaarpunt te bou en die elektrisiteits-, water- en telefoonlyne op te gradeer. Net soos by Oak Ridge, was die moeilikste probleem die omhulsels van die uraansilinders, wat in Hanford in Maart 1944 ondervind is. Hulle is skoongemaak in chemikalieë om vuilheid en onsuiwerhede te verwyder, gedoop in gesmelte [[brons]], [[tin]] en [[aluminium]]-silikonallooi, toegemaak met behulp van hidrouliese perse, en dan bedek met behulp van boogsweis in 'n [[argon]]atmosfeer. Uiteindelik is hulle aan 'n reeks toetse onderwerp om gate of foutiewe sweislasse op te spoor. Teleurstellend het die meeste omhulselbrandstof aanvanklik nie die toetse geslaag nie, wat gelei het tot 'n opbrengs van slegs 'n handvol omhulselbrandstof per dag. Maar daar is bestendige vordering gemaak en teen Junie 1944 het die produksie toegeneem tot op die punt dat dit blyk dat daar genoeg omhulselbrandstof beskikbaar sou wees om Reaktor B in Augustus 1944 volgens skedule te begin.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=222–226}}.</ref> [[Lêer:Hanford B-Reactor Area 1944.jpg|duimnael|Lugfoto van Hanford B-reaktor-gebied, Junie 1944]] Daar is op 10 Oktober 1943 begin met werk op die reaktor B, die eerste van ses beplande 250 MW-reaktore.<ref>{{harvnb|Thayer|1996|p=139}}.</ref> Die reaktorkomplekse het letters A tot F gekry, met B-, D- en F-terreine wat gekies is om eerste te ontwikkel, omdat dit die afstand tussen die reaktore sou maksimaliseer het. Dit was die enigste wat tydens die Manhattan-projek gebou is.<ref>{{harvnb|Hanford Cultural and Historic Resources Program|2002|p=1.16}}</ref> Sowat 390 kort ton (350 ton) staal, 13 300 kubieke meter beton, 50 000 betonblokke en 71 000 betonstene is gebruik om die gebou van 37 meter hoog te bou. Die bou van die reaktor self is in Februarie 1944 begin.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=216–217}}.</ref> Dopgehou deur Compton, Matthias, DuPont se Crawford Greenewalt, [[Leona Woods]] en Fermi, wat die eerste uraansilinder ingevoer het, is die reaktor begin laai op 13 September 1944. Gedurende die volgende paar dae is 838 buise gelaai en die reaktor het krities geraak. Kort ná middernag op 27 September het die operateurs die beheerstawe begin onttrek om die produksie te begin. Eers het alles goed voorgekom, maar omstreeks 03:00 het die kragvlak begin daal en teen 06:30 het die reaktor heeltemal afgeskakel. Die koelwater is ondersoek om te sien of daar lekkasie of besoedeling is. Die volgende dag het die reaktor weer begin, net om weer afgeskakel te word.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=304–307}}.</ref><ref name="Jones, pp. 220-223">{{harvnb|Jones|1985|pp=220–223}}.</ref> Fermi het Chien-Shiung Wu gekontak, wat die oorsaak van die probleem geïdentifiseer het as neutronvergiftiging deur xenon-135, wat 'n [[halfleeftyd]] van 9,2 uur het.<ref>{{harvnb|Howes|Herzenberg|1999|p=45}}.</ref> Fermi, Woods, Donald J. Hughes en John Archibald Wheeler bereken toe die kerndeursnit van xenon-135, wat 30 000 keer die uraan blyk te wees.<ref>{{harvnb|Libby|1979|pp=182–183}}.</ref> Die DuPont-ingenieur George Graves het afgewyk van die oorspronklike ontwerp van die Metallurgiese Laboratorium waarin die reaktor 1 500 buise in 'n sirkel gerangskik het, en nog 504 buise bygevoeg om die hoeke in te vul. Die wetenskaplikes het oorspronklik dit as 'n vermorsing van tyd en geld beskou, maar Fermi besef dat die reaktor deur al 2 004 buise te laai, die vereiste energievlak kon bereik en plutonium doeltreffend kon vervaardig.<ref>{{harvnb|Thayer|1996|p=10}}.</ref> Reaktor D is op 17 Desember 1944 begin en reaktor F op 25 Februarie 1945.<ref name="Thayer 1996 141">{{harvnb|Thayer|1996|p=141}}.</ref> === Skeidingsproses === [[Lêer:Hanford Engineer Works.png|links|duimnael|Kaart van die Hanford-terrein. Spoorweë flank die aanlegte na die noorde en suide. Reaktore is die drie noordelikste rooi blokkies, langs die Columbia-rivier. Die skeidingsaanlegte is die onderste twee rooi vierkante van die groepering suid van die reaktore. Die onderste rooi vierkant is die 300-gebied.]] Intussen het die chemici die probleem oorweeg oor hoe plutonium van uraan geskei kan word as die chemiese eienskappe daarvan nie bekend was nie. Met die klein hoeveelhede plutonium wat in 1942 by die Metallurgiese Laboratorium beskikbaar was, het 'n span onder Charles M. Cooper 'n [[lantaan]]fluoriedproses ontwikkel vir die skeiding van uraan en plutonium, wat gekies is vir die loodskeidingsaanleg. 'n Tweede skeidingsproses, die bismutfosfaatproses, is daarna ontwikkel deur Seaborg en Stanly G. Thomson.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=184–185}}.</ref> Hierdie proses het gewerk deur plutonium tussen sy +4- en +6-[[oksidasietoestand]]e te skuif in 'n oplossings van bismutfosfaat. In die eersgenoemde proses het die plutonium 'n neerslag gevorm; in laasgenoemde het dit in oplossing gebly en die ander produkte het die neerslag gevorm.<ref>{{harvnb|Hanford Cultural and Historic Resources Program |2002|pp=2-4.15–2-4.18<!-- "2" is the chapter, and each page of chapter 2 has a number. In this case the pages run from 2–4.15 to 2–4.18 -->}}</ref> Greenewalt het die bismutfosfaatproses verkies weens die [[korrosie]]we aard van lantaanfluoried, en dit is gekies vir die Hanford-skeidingsaanlegte.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=204–205}}.</ref> Nadat X-10 plutonium begin vervaardig het, is die loodskeidingsaanleg op die proef gestel. Die eerste besending is tot 40% verryking verwerk, maar gedurende die volgende paar maande is dit verhoog tot 90%.<ref name="Jones 1985 209" /> In Hanford is die installasies in die 300-gebied aanvanklik vooropgestel. Dit bevat geboue om materiale te toets, uraan voor te berei en die montering van instrumente vir [[kalibrasie]]. In een van die geboue was die omhulsel apparatuur vir die uraansilinders, terwyl die ander 'n klein toetsreaktor bevat. Ondanks die hoë prioriteit wat daaraan toegeken is, het die werk aan die 300-gebied agter geraak as gevolg van die unieke en ingewikkelde aard van die 300-fasiliteite en die tekort aan arbeid en materiaal in die oorlogstyd.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=214–216}}.</ref> Vroeë planne vereis dat die bou van twee skeidingsaanlegte in elk van die gebiede wat bekend staan as 200-Wes en 200-Oos. Dit is vervolgens verminder tot twee, die T- en U-aanlegte in 200-Wes en een, die B-aanleg, in 200-Oos.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=212}}.</ref> Elke skeidingsaanleg het bestaan uit vier geboue: 'n prosesselgebou of ''canyon'' (bekend as 221), 'n konsentrasiegebou (224), 'n suiweringsgebou (231) en 'n loods (213). Die prosesselgebou was elk 240 meter lank en 20 meter breed. Elkeen het bestaan uit veertig selle van 17,7 x 13 x 20 voet (5,4 by 4,0 by 6,1&nbsp;m).<ref>{{harvnb|Thayer|1996|p=11}}.</ref> Die werk het op 221-T en 221-U in Januarie 1944 begin, met eersgenoemde voltooi in September en laasgenoemde in Desember. Die gebou van 221-B het in Maart 1945 gevolg. Vanweë die hoë radioaktiwiteitsvlakke moes alle werk in die skeidingsaanlegte deur afstandbeheer met 'n geslote kringtelevisie gedoen word, iets wat in 1943 ongehoord was. Onderhoud was van 'n oorhoofse hyskraan en spesiaal ontwerpte gereedskap gedoen. Die 224 geboue was kleiner omdat hulle minder materiaal gehad het om te verwerk, en dit was minder [[radioaktief]]. Die geboue 224-T en 224-U is op 8 Oktober 1944 voltooi en 224-B volg op 10 Februarie 1945. Die suiweringsmetodes wat uiteindelik in 231-W gebruik is, was nog onbekend toe die bouwerk op 8 April 1944 begin is, maar die aanleg was voltooi en die metodes is teen die einde van die jaar gekies.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=219–222}}.</ref> Op 5 Februarie 1945 het Matthias die eerste aflewering van 80&nbsp;g 95% verrykte suiwer plutoniumnitraat aan 'n koerier van Los Alamos in [[Los Angeles]] afgelewer.<ref name="Thayer 1996 141" /> === Wapenontwerp === [[Lêer:Thin Man plutonium gun bomb casings.jpg|duimnael|'n Ry van ''Thin Man''-omhulsels. [[Pampoenbom|''Fat Man'']]-omhulsels is in die agtergrond sigbaar.]] In 1943 is ontwikkelingspogings gerig op 'n kanonloopontwerp-tipe splitsingswapen met plutonium genaamd ''Thin Man''. Aanvanklike navorsing oor die eienskappe van plutonium is gedoen met behulp van siklotron-gegenereerde plutonium-239, wat uiters suiwer was, maar slegs in baie klein hoeveelhede geskep kon word. Los Alamos het in April 1944 die eerste monster plutonium van die Clinton X-10-reaktor ontvang en binne enkele dae het Emilio Segrè 'n probleem ontdek: die reaktorgemaakte plutonium het 'n hoër konsentrasie plutonium-240 gehad, wat tot vyf keer die spontane splitsing tot gevolg gehad het as die tempo van siklotronplutonium.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=226–229}}</ref> Seaborg het in Maart 1943 korrek voorspel dat sommige van die plutonium-239 'n [[neutron]] sou absorbeer en plutonium-240 sou word.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=226–229}}</ref> Dit het die reaktor plutonium nie geskik gemaak vir gebruik in 'n kanonloopontwerpbom nie. Die plutonium-240 sou die kettingreaksie te vinnig begin, wat 'n te vroeë ontsteking sou veroorsaak waarin genoeg energie vrystel word om die kritieke massa sodanig te versprei dat slegs 'n minimale hoeveelheid plutonium krities word ('n sisser). 'n Vinniger kanonloopontwerp is voorgestel, maar dit was as onprakties gereken. Die moontlikheid om die isotope te skei is oorweeg en afgekeur, aangesien plutonium-240 selfs moeiliker is om van plutonium-239 te skei as uraan-235 van uraan-238.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=242–244}}</ref> [[Lêer:Fat Man design model.png|links|duimnael|'n Inploffingtipe kernwapen]] Die werk aan 'n alternatiewe metode van bomontwerp, bekend as inploffing, is vroeër onder leiding van die fisikus Seth Neddermeyer begin. Inploffing het [[plofstof]] gebruik om 'n subkritiese sfeer van skeibare materiaal in 'n kleiner en digter vorm onder geweldige druk te stel. Wanneer die splitsingsatome nader aan mekaar gepak word, neem die snelheid van neutronopvangs toe en word dit 'n kritieke massa. Die metaal hoef slegs 'n baie kort afstand te beweeg, dus word die kritieke massa in baie minder tyd geaktiveer as wat dit met die kanonloopmetode sou gedoen word.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=312–313}}.</ref> Neddermeyer se ondersoeke na inploffing in 1943 en vroeë 1944 het belofte getoon, maar ook duidelik gemaak dat die probleem vanuit 'n teoretiese en ingenieursoogpunt baie moeiliker sou wees as die kanonloopontwerp.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=129–130}}</ref> In September 1943 het [[John von Neumann]], wat ervaring gehad het met gevormde ladings wat in pantser-deurdringende rondtes gebruik word, aangevoer dat inploffing nie net die gevaar van vroeë ontsteking en 'n sisser-reaksie sou verminder nie, maar dat die gesplete materiaal meer doeltreffend gebruik sou word.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=246}}.</ref> Hy het voorgestel om 'n sferiese konfigurasie te gebruik in plaas van die silindriese vorm waarmee Neddermeyer gewerk het.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=130–131}}</ref> Teen Julie 1944 het Oppenheimer tot die gevolgtrekking gekom dat plutonium nie in 'n kanonloopontwerp gebruik kan word nie, en het hy gefokus op inploffing. Die versnelde werk op 'n inploffingsontwerp, met die kodenaam ''Fat Man'', het in Augustus 1944 begin toe Oppenheimer 'n omvattende herorganisasie van die Los Alamos-laboratorium in werking gestel het om op inploffing te fokus.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=245–248}}</ref> Twee nuwe groepe is in Los Alamos geskep om die inploffingswapen te ontwikkel, die Afdeling X (vir plofstowwe) onder leiding van die plofstofkenner George Kistiakowsky en Afdeling G (vir ''gadget'') onder Robert Bacher.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=311}}.</ref><ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|p=245}}</ref> Die nuwe ontwerp wat von Neumann en Afdeling T (vir teorie), veral Rudolf Peierls, ontwerp het, gebruik plofbare lense om die ontploffing in 'n sferiese vorm te fokus deur 'n kombinasie van beide stadige en vinnige hoë plofstof te gebruik.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|p=294-296}}</ref> Die ontwerp van lense wat met die regte vorm en snelheid ontplof het, blyk stadig, moeilik en frustrerend te wees.<ref name="Hoddeson et al, pp. 294-296">{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=294–296}}</ref> Verskeie plofstowwe is getoets voordat daar op samestelling B as die vinnige plofstof en baratol as die stadige plofstof besluit is.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|p=299}}</ref> Die finale ontwerp lyk soos 'n sokkerbal met 20 seshoekige en 12 vyfhoekige lense, wat elk ongeveer 36&nbsp;kg weeg. Om die ontploffing net reg te kry, was vinnige, betroubare en veilige elektriese ontstekers nodig, waarvan daar twee vir elke lens vir betroubaarheid was.<ref name="Hansen. p. V-123" /> Daar is dus besluit om ontploffendedraad-ontstekers te gebruik, 'n nuwe uitvinding wat in Los Alamos ontwikkel is deur 'n groep onder leiding van Luis Alvarez. 'n Kontrak vir die vervaardiging daarvan is aan [[Raytheon]] gegee.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=301–307}}</ref> Om die voorkoms van konvergerende skokgolwe te bestudeer, het Robert Serber die RaLa-eksperiment bedink, wat die kortstondige radio-isotoop [[Lantaan]]-140 gebruik, 'n kragtige bron van [[gammastraling]]. Die gammastraalbron is in die middel van 'n metaalsfeer geplaas, omring deur die plofbare lense, wat weer in 'n ionisasiekamer was. Hierdeur kon [[x-strale]] van die inploffing geneem word. Die lense is hoofsaaklik ontwerp met behulp van hierdie reeks toetse.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=148–154}}</ref> In sy geskiedenis van die Los Alamos-projek skryf David Hawkins: "RaLa het die belangrikste enkele eksperiment geword wat die finale bomontwerp beïnvloed".<ref>{{harvnb|Hawkins|Truslow|Smith|1961|p=203}}.</ref> Binne die plofstof was 'n 110&nbsp;mm dik aluminiumstooter, wat 'n gladde oorgang van die plofstof met 'n relatiewe lae digtheid na die volgende laag bied, die 76&nbsp;mm dik omhulsel van natuurlike uraan. Die belangrikste taak was om die kritieke massa so lank as moontlik bymekaar te hou, maar dit sou ook neutrone terug in die kern reflekteer. Sommige dele daarvan kan ook splyt. Om vroeë detonasie deur 'n eksterne neutron te voorkom, is die omhulsel in 'n dun laag [[Boor (element)|boor]] bedek.<ref name="Hansen. p. V-123" /> 'n Polonium-berillium-gemoduleerde neutroninisieerder, bekend as 'n "kastaiing" omdat sy vorm soos 'n [[seekastaiing]] lyk,<ref>{{harvnb|Hansen|1995a|p=I-298}}.</ref> is ontwikkel om die kettingreaksie op presies die regte oomblik te begin.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=235}}.</ref> Hierdie werk met die chemie en metallurgie van radioaktiewe [[polonium]] is gelei deur Charles Allen Thomas van die Monsanto maatskappy en het bekend geword as die Dayton Project.<ref>{{harvnb|Gilbert|1969|pp=3–4}}.</ref> Toetsing het tot 500 curies per maand polonium benodig, wat Monsanto kon lewer.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=308–310}}</ref> Die hele samestelling was in 'n duralumin-bomomhulsel om dit teen koeëls en lugafweer te beskerm.<ref name="Hansen. p. V-123">{{harvnb|Hansen|1995b|p=V-123}}.</ref> [[Lêer:Remote handling of a kilocurie source of radiolanthanum.jpg|duimnael|Afstandhantering van 'n kilocurie-bron van radiolantaan vir 'n RaLa-eksperiment in Los Alamos.]] Die uiteindelike taak van die metallurge was om vas te stel hoe plutonium in 'n [[sfeer]] geplaas kan word. Die probleme het duidelik geword toe pogings om die digtheid van plutonium te meet, teenstrydige resultate opgelewer het. Aanvanklik is geglo dat besoedeling die oorsaak was, maar gou is vasgestel dat daar meervoudige allotrope van plutonium was.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=244–245}}.</ref> Die brose α-fase wat by kamertemperatuur bestaan, verander in die plastiese β-fase by hoër temperature. Die aandag is toe verskuif na die selfs meer smeebare δ-fase wat normaalweg in die 300 ° C tot 450 ° C reeks bestaan. Daar is gevind dat dit stabiel was by kamertemperatuur as dit met [[aluminium]] gelegeer is, maar aluminium gee neutrone uit wanneer dit met [[alfadeeltjie]]s gebombardeer word, wat die probleem voor die ontsteking sal vererger. Die metallurge het toe 'n plutonium-[[gallium]]-[[legering]] probeer wat die δ-fase stabiliseer en warm gepers kan word in die gewenste sferiese vorm. Aangesien gevind is dat plutonium maklik korrodeer, is die bol met [[nikkel]] bedek.<ref>{{harvnb|Baker|Hecker|Harbur|1983|pp=144–145}}</ref> Die werk was gevaarlik. Aan die einde van die oorlog moes die helfte van die ervare chemici en metallurge met plutonium van die werk verwyder word toe onaanvaarbare hoë vlakke van die element in hul [[urine]] voorgekom het.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|p=288}}</ref> 'n Geringe brand in Los Alamos in Januarie 1945 het die vrees laat ontstaan dat 'n brand in die plutoniumlaboratorium die hele stad kon besoedel, en Groves het die bou van 'n nuwe fasiliteit vir plutoniumchemie en metallurgie, wat bekend geword het as die DP-terrein, goedgekeur.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|p=290}}</ref> Die hemisfere vir die eerste plutoniumput (of kern) is geproduseer en afgelewer op 2 Julie 1945. Nog 23 hemisfere het op 23 Julie gevolg en is drie dae later afgelewer.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=330–331}}</ref> === Trinity === ''Hoofartikel:'' [[Trinity-kernwapentoets]] Vanweë die ingewikkeldheid van 'n wapen van die inploffingtipe is daar besluit dat 'n aanvanklike toets, ten spyte van die vermorsing van splytingsmateriaal, nodig sou wees. Groves het die toets goedgekeur, onderhewig daaraan dat die [[radioaktiewe]] materiaal herwin word. Daar is dus aandag aan 'n beheerde sissel gegee, maar Oppenheimer het eerder gekies vir 'n volskaalse kerntoets, met die kodenaam ''Trinity''.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=465}}.</ref> [[Lêer:Trinity device readied.jpg|links|duimnael|Die ''gadget'' word na die bo-punt van die toring gehys vir die finale aanmekaarsit. ]] In Maart 1944 is die beplanning vir die toets toegewys aan Kenneth Bainbridge, 'n professor in [[fisika]] aan [[Harvard-universiteit]], wat onder Kistiakowsky werk. Bainbridge het die bomterrein naby die Alamogordo Leër vliegveld as die plek vir die toets gekies.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=318–319}}.</ref> Bainbridge het saam met kaptein Samuel P. Davalos gewerk aan die bou van die Trinity-basis kampfasiliteite, wat barakke, pakhuise, werkswinkels, 'n plofstofsmagasyn en 'n winkel ingesluit het.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=478–481}}.</ref> Groves het nie na die vooruitsig uitgesien om aan 'n Senaatskomitee die verlies van 'n miljard dollar se plutonium te verduidelik nie. Daarom is 'n silindriese opbergvat met die kodenaam ''Jumbo'' gebou om die radioaktiewe materiaal te herwin in geval van 'n mislukking. Die oppervlakte was 7,6&nbsp;m lank en 3,7&nbsp;m breed en is deur Babcock & Wilcox in Barberton, [[Ohio]], met 214 kort ton (194 ton) yster en staal vervaardig. Dit is in 'n spesiale spoorwegwa na 'n sylyn in Pope, [[Nieu-Mexiko]], gebring, en is die laaste 40 kilometer na die toetsterrein vervoer op 'n sleepwa wat deur twee trekkers getrek is.<ref>̺{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=174–175}}</ref>Met die aankoms was die vertroue in die inploffingsmetode egter hoog genoeg, en die beskikbaarheid van plutonium was voldoende dat Oppenheimer besluit het om dit nie te gebruik nie. In plaas daarvan is dit bo-op 'n staaltoring 730 meter van die wapen geplaas as 'n basiese aanduiding van hoe kragtig die ontploffing sou wees. Uiteindelik oorleef ''Jumbo'', alhoewel die toring nie het nie, en voeg dit by die mening dat ''Jumbo'' suksesvol 'n sisselontploffing sou kon oorleef het.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=365–367}}</ref><ref name="Jones, p. 512">{{harvnb|Jones|1985|p=512}}.</ref> 'n Voor-toetsontploffing is op 7 Mei 1945 uitgevoer om die instrumente te kalibreer. 'n Houttoetsplatform is 800 meter (730&nbsp;m) vanaf die ontploffingspunt opgerig en met [[TNT-ekwivalent|100 kort ton]] (91 ton) TNT gepak met kernsplytingsprodukte in die vorm van 'n bestraalde uraanlak uit Hanford, wat opgelos en in buise gegiet is. Hierdie ontploffing is waargeneem deur Oppenheimer en Groves se nuwe adjunkbevelvoerder, generaal-brigadier Thomas Farrell. Die voortoets het [[data]] opgelewer wat noodsaaklik was vir die Trinity-toets.<ref name="Jones, p. 512" /><ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=360–362}}</ref> Vir die werklike toets is die wapen, met die bynaam "''the gadget''", bo-op 'n staaltoring van 30 meter gehys, aangesien ontploffing op daardie hoogte 'n beter aanduiding sou gee van hoe die wapen sou funksioneer as dit van 'n [[bomwerper]] laat val word. Ontploffing in die lug het die energie wat direk op die teiken toegedien is, gemaksimeer en minder kernuitval veroorsaak. Die apparaat is op 13 Julie onder toesig van Norris Bradbury in die nabygeleë McDonald-plaashuis gemonteer, en die volgende dag versigtig teen die toring opgetrek.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=367–370}}</ref> Waarnemers was onder meer Bush, Chadwick, Conant, Farrell, Fermi, Groves, Lawrence, Oppenheimer en Tolman. Om 05:30 op [[16 Julie]] [[1945]] ontplof die bom met 'n energie-ekwivalent van ongeveer 20 kiloton TNT, wat 'n krater van Trinitiet (radio-aktiewe glas) in die woestyn van 76 meter breed laat. Die skokgolf is meer as 160&nbsp;km ver gevoel, en die sampioenwolk het 12,1&nbsp;km hoog bereik. Dit is so ver as [[El Paso]], [[Texas]], gehoor, en Groves het 'n dekkingstorie oor 'n ontploffing van ammunisie in Alamogordo lughawe uitgereik.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=372–374}}</ref><ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=514–517}}.</ref> [[Lêer:Trinity Detonation T&B.jpg|duimnael|Die Trinity-toets van die Manhattan-projek was die eerste ontploffing van 'n kernwapen.]] Oppenheimer onthou later dat hy, terwyl hy die ontploffing aanskou het, aan 'n vers uit die [[Hindoe]]-heilige boek, die [[Bhagavad-Gita]] (XI, 12), dink: "कालोऽस्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धो लोकान्समाहर्तुमिह प्रवृत्तः। ऋतेऽपि त्वां न भविष्यन्ति सर्वे येऽवस्थिताः प्रत्यनीकेषु योधाः॥११- ३२॥ ''As die uitstraling van duisend sonne dadelik in die lug sou uitbars, sou dit wees soos die glans van die magtige een''."{{sfn|Jungk|1958|p=201}}<ref>{{cite web |url=http://www.asitis.com/11/12.html |title=Bhagavad Gita As It Is, 11: The Universal Form, Text 12 |access-date=19 Julie 2013 |publisher=A.C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada}}</ref> Jare later sou hy verduidelik dat daar op daardie stadium ook 'n ander vers in sy kop gekom het: "Ons het geweet dat die wêreld nie dieselfde sou wees nie. 'n Paar mense het gelag, 'n paar mense het gehuil. Die meeste mense het geswyg. Ek het die reël uit die Hindoe-skrif, die Bhagavad Gita, onthou; Vishnu probeer die prins oorreed dat hy sy plig moet doen en om hom te beïndruk, neem hy sy veelarmige vorm aan en sê: 'Nou het ek die dood geword, die vernietiger van wêrelde.' Ek veronderstel dat ons almal dit op die een of ander manier gedink het."<ref name="The Decision to Drop the Bomb">{{cite web |url= http://www.atomicarchive.com/Movies/Movie8.shtml |title=J. Robert Oppenheimer on the Trinity test (1965) |access-date=23 Mei 2008 |publisher=Atomic Archive}}</ref> == Personeel == In Junie 1944 het sowat 129 000 werkers as deel van die Manhattan-projek gewerk, van wie 84 500 konstruksiewerkers was, 40 500 fabrieksoperateurs en 1 800 militêre personeel. Namate konstruksie-aktiwiteite afgeneem het, het die arbeidsmag 'n jaar later afgeneem tot 100 000, maar die aantal militêre personeel het toegeneem tot 5 600. Die verkryging van die vereiste aantal werknemers, veral hoogs geskoolde werkers, in kompetisie met ander belangrike oorlogsprogramme was baie moeilik.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=344}}.</ref> In 1943 het Groves 'n spesiale tydelike prioriteit vir arbeid van die Oorlogmannekragkommisie gekry. In Maart 1944 het die Oorlogproduksieraad en die Oorlogmannekragkommisie die hoogste prioriteit aan die projek toegeken.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=353}}.</ref> [[Lêer:Leslie Groves at Oak Ridge.jpg|duimnael|Generaal-majoor Leslie R. Groves, Jr., praat in Augustus 1945 met die dienspersoneel in Oak Ridge Tennessee.]] Tolman en Conant, in hul rol as wetenskaplike adviseurs van die projek, het 'n lys van wetenskaplike kandidate opgestel en beoordeel deur wetenskaplikes wat reeds aan die projek gewerk het. Groves stuur daarna 'n persoonlike brief aan die hoof van hul universiteit of maatskappy om te vra dat hulle vrygestel moet word vir noodsaaklike oorlogswerk.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=349–350}}.</ref> Aan die Universiteit van Wisconsin – Madison het [[Stanislaw Ulam]] een van sy studente, Joan Hinton, vroegtydig 'n eksamen afgelê, sodat sy kon vertrek om oorlogswerk te doen. 'n Paar weke later ontvang Ulam 'n brief van Hans Bethe waarin hy uitgenooi word om by die projek aan te sluit.<ref>{{harvnb|Ulam|1976|pp=143–144}}.</ref> Conant het Kistiakowsky persoonlik oorreed om by die projek aan te sluit.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=350}}.</ref> Een bron van bekwame personeel was die leër self, veral die spesialis-opleidingsprogram vir die leër. In 1943 het die MED die Special Engineer Detachment (SED) tot stand gebring, met 'n gemagtigde mannekrag van 675. Tegnici en geskoolde werkers wat vir die leër gewerf is, is aan die SED toegewys. 'n Ander bron was die Women's Army Corps (WAC). Die WAC's was aanvanklik bedoel vir klerklike take wat geklassifiseerde materiaal hanteer, en ook vir tegniese en wetenskaplike take.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=358}}.</ref> Op 1 Februarie 1945 is alle militêre personeel wat aan die MED toegewys was, insluitend alle SED-afdelings, toegewys aan die 9812ste Tegniese Dienseenheid, behalwe in Los Alamos, waar ander militêre personeel as SED, insluitend die WAC's en Militêre Polisie, aan die 4817ste Diensbeveleenheid toegewys is.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=361}}.</ref> 'n Medeprofessor in radiologie aan die Universiteit van Rochester School of Medicine, Stafford L. Warren, is aangestel as kolonel in die United States Army Medical Corps, en aangestel as hoof van die MED se mediese afdeling en Groves se mediese adviseur. Warren se aanvanklike taak was om hospitale in Oak Ridge, Richland en Los Alamos te beman.<ref>{{harvnb|Nichols|1987|p=123}}.</ref> Die Mediese Afdeling was verantwoordelik vir mediese navorsing, maar ook vir die MED se gesondheids- en veiligheidsprogramme. Dit het 'n enorme uitdaging opgelewer omdat werkers 'n verskeidenheid giftige chemikalieë hanteer, gevaarlike vloeistowwe en gasse onder hoë druk gebruik, met hoë spanning werk en eksperimente met plofstowwe gedoen het, om nie te praat van die grootliks onbekende gevare wat radioaktiwiteit en die hantering van splytbare materiale bied nie.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=410}}.</ref> Tog het die Nasionale Veiligheidsraad in Desember 1945 aan die Manhattan-projek die eerbewys vir uitnemende diens aan veiligheid oorhandig as erkenning vir sy veiligheidsrekord. Tussen Januarie 1943 en Junie 1945 was daar 62 sterftes en 3 879 ernstige beserings, wat ongeveer 62 persent laer was as die koers van die private industrie.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=430}}.</ref> == Geheimhouding == In 'n artikel in ''Life''-tydskrif in 1945 word geraam dat voor die Hiroshima- en Nagasaki-bomaanvalle "waarskynlik nie meer as 'n paar dosyn mans in die hele land die volle betekenis van die Manhattan-projek geken het nie, en dat miskien net duisend ander selfs daarvan bewus was dat werk met subatomiese partikels betrokke was." Die tydskrif het geskryf dat die meer as 100 000 ander wat by die projek werk, 'soos molle in die donker gewerk het'. Gewaarsku dat die openbaarmaking van die geheime van die projek met 10 jaar tronkstraf of 'n boete van $ 10 000 (vandag $ 115 000) gestraf kan word, en hulle sien hoe groot hoeveelhede grondstowwe fabrieke binnegaan sonder dat daar iets uitkom, en hulle het die knoppe en skakelaars gemonitor terwyl hulle agter dik betonmure geheimsinnige reaksies plaas gevind het "sonder om te weet wat die doel van hul werk is".<ref name="life1945082091">{{cite news |url=https://books.google.com/books?id=hkgEAAAAMBAJ&pg=PA91#v=onepage&q&f=true |title=Manhattan Project: Its Scientists Have Harnessed Nature's Basic Force |newspaper=Life |date=20 Augustus 1945 |access-date=25 November 2011 |author=Wickware, Francis Sill |page=91}}</ref><ref>"''Mystery Town Cradled Bomb: 75,000 in Oak Ridge, Tenn. Worked Hard and Wondered Long about Their Secret Job''". ''Life''. 20 Augustus 1945. bl. 94. Besoek op 25 November 2011.</ref><ref name="owens">{{cite magazine |url=https://www.theatlantic.com/infocus/2012/06/the-secret-city/100326/#img06 |title=The Secret City/ Calutron operators at their panels, in the Y-12 plant at Oak Ridge, Tennessee, during World War II. |magazine=The Atlantic |date=25 Junie 2012 |access-date=25 Junie 2012}}</ref>{{r|wellerstein20120416}}{{r|wickware19460909}} In Desember 1945 het die Amerikaanse leër 'n geheime verslag gepubliseer wat die veiligheidsapparaat rondom die Manhattan-projek ontleed en beoordeel het. Die verslag lui dat die Manhattan-projek 'meer drasties beskerm is as enige ander uiters geheime oorlogsontwikkeling'. Die veiligheidsinfrastruktuur rondom die Manhattan-projek was so groot en deeglik dat veiligheidsondersoekers in die vroeë dae van die projek in 1943 400 000 potensiële werknemers en 600 maatskappye ondersoek het wat by alle aspekte van die projek betrokke sou wees vir potensiële veiligheidsrisiko's.<ref>{{Cite news|last=Roberts|first=Sam|date=2014-09-29|title=The Difficulties of Nuclear Containment|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2014/09/30/science/espionage-threatened-the-manhattan-project-declassified-report-says.html|access-date=2020-05-06|issn=0362-4331}}</ref> [[Lêer:Oak Ridge Wise Monkeys.jpg|links|duimnael|'n Advertensiebord wat geheimhouding onder Oak Ridge-werkers aanmoedig.]] Oak Ridge-veiligheidspersoneel het enige private byeenkoms met meer as sewe mense as verdag beskou, en inwoners – wat geglo het dat Amerikaanse regeringsagente in die geheim onder hulle was – het dit ook vermy om dieselfde gaste herhaaldelik uit te nooi. Alhoewel oorspronklike inwoners van die omgewing in bestaande begraafplase begrawe kon word, is elke kis na bewering oopgestel vir inspeksie.<ref name="wickware19460909">{{cite magazine |url=https://books.google.com/books?id=UEkEAAAAMBAJ&lpg=PA2&pg=PA2#v=onepage&q&f=true |title=Oak Ridge |magazine=Life |date=9 September 1946 |access-date=17 Desember 2014 |last=Wickware |first=Francis Sill |page=2}}</ref> Almal, met inbegrip van top militêre amptenare, en hul motors is deursoek as hulle die projekfasiliteite betree en verlaat. Een werker van Oak Ridge het gesê dat "as jy nuuskierig was, sou jy binne twee uur deur die geheime agente van die regering ingeroep word. Gewoonlik is diegene wat ontbied is om te verduidelik, dan sak en pak na die hek begelei en beveel om te gaan". {{r|warren19450807}} Ondanks die feit dat hulle gesê het dat hul werk die oorlog en miskien alle toekomstige oorloë sou beëindig,<ref name="warren19450807">{{cite news |title=Atomic Bomb Secrecy Related By Ex-Worker |newspaper=The Miami News |date=7 Augustus 1945 |author=Warren, Cecil |pp=1–A}}</ref> het hulle nie die resultate van hul dikwels vervelige pligte gesien of verstaan nie – of selfs tipiese newe-effekte van fabriekswerk soos rook van rookstapels – en die oorlog in Europa wat eindig sonder die gebruik van hul werk, het ernstige gevolge vir die moraal van die werkers veroorsaak en baie gerugte laat versprei. Een bestuurder het na die oorlog gesê: "Dit was nie dat die taak moeilik was nie … dit was verwarrend. Niemand het geweet wat in Oak Ridge gemaak word nie, selfs nie ek nie, en baie mense het gedink dat hulle hul tyd hier mors. Dit was aan my om aan die ontevrede werkers te verduidelik dat hulle 'n baie belangrike werk verrig. Toe hulle my vra wat, moet ek hulle vertel dat dit 'n geheim was. Maar ek het amper self gek geraak deur te probeer uitvind wat aangaan." {{r|wellerstein20120416}} 'n Ander werker het vertel hoe sy elke dag "'n spesiale instrument" teen uniforms in 'n wassery gehou het en na 'n klikgeluid geluister het. Sy het eers na die oorlog verneem dat sy die belangrike taak uitgevoer het om met 'n geiger-meter vir bestraling te soek. Om die moraal onder sulke werkers te verbeter, het Oak Ridge 'n uitgebreide stelsel van binnemuurse sportligas geskep, waaronder tien bofbalspanne, 81 sagtebalspanne en 26 sokkerspanne.<ref name="wellerstein20120416">{{cite web |url=http://blog.nuclearsecrecy.com/2012/04/16/oak-ridge-confidential-or-baseball-for-bombs/ |title=Oak Ridge Confidential, or Baseball for Bombs |publisher=Restricted Data |date=16 April 2012 |access-date=7 April 2013 |last=Wellerstein |first=Alex |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117023813/http://nuclearsecrecy.com/blog/2012/04/16/oak-ridge-confidential-or-baseball-for-bombs/# |archive-date=17 Januarie 2013 |url-status=live}}</ref> === Sensuur === [[Lêer:Are your drawers closed? Manhattan Project security poster.png|duimnael|Veiligheidsplakkaat waarin kantoorpersoneel gewaarsku word om laaie toe te maak en dokumente in kluise te plaas as dit nie gebruik word nie.]] Vrywillige sensuur van kernverwanteinligting het voor die Manhattan-projek begin. Na die aanvang van die Europese oorlog in 1939 het Amerikaanse wetenskaplikes begin vermy om militêre navorsing te publiseer, en in 1940 het wetenskaplike tydskrifte die National Academy of Sciences begin vra om artikels te klaar. William L. Laurence van ''[[The New York Times]]'', wat 'n artikel oor atoomsplyting in ''The Saturday Evening Post'' van 7 September 1940 geskryf het, verneem later dat regeringsamptenare bibliotekarisse in 1943 landwyd gevra het om die uitgawe terug te trek.<ref>{{harvnb|Sweeney|2001|pp=196–198}}.</ref> In die Sowetunie word hierdie verwikkeling egter raakgesien. In April 1942 skryf kernfisikus Georgy Flyorov aan [[Josef Stalin]] oor die afwesigheid van artikels oor kernsplyting in Amerikaanse tydskrifte; dit het daartoe gelei dat die Sowjetunie sy eie kernwapenprojek op die been gebring het.<ref>{{harvnb|Holloway|1994|pp=76–79}}.</ref> Die Manhattan-projek was onder streng sekuriteit geplaas, sodat die [[spilmoondhede]], veral Duitsland, nie hul eie kernprojekte sou versnel of geheime operasies teen die projek kon onderneem nie.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=253–255}}.</ref> Die regering se kantoor vir sensuur het daarenteen op die pers gesteun om 'n vrywillige gedragskode wat dit gepubliseer het, na te kom, en die Manhattan-projek het aanvanklik vermy om die kantoor in kennis te stel. Vroeg in 1943 het koerante begin om verslae oor omvangryke konstruksie in Tennessee en Washington te publiseer op grond van openbare rekords, en die kantoor het met die projek begin bespreek hoe om geheimhouding te handhaaf. In Junie het die kantoor van sensuur koerante en omroepers gevra om dit te vermy om te praat oor "atoomsplyting, atoomenergie, atoomsplitsing, atoomfissie of enige van die ekwivalente daarvan. Die gebruik vir militêre doeleindes van [[radium]] of radioaktiewe materiale, [[swaarwater]], hoëspanningstoerusting , siklotrone. " Die kantoor het ook gevra om bespreking van "[[polonium]], [[uraan]], [[ytterbium]], [[hafnium]], [[protaktinium]], [[radium]], [[renium]], [[torium]], [[deuterium]]" te vermy; slegs uraan was sensitief, maar is gelys met ander elemente om die belangrikheid daarvan te verberg.<ref>{{harvnb|Sweeney|2001|pp=198–200}}.</ref><ref name="ap19450808">{{cite news |url=https://news.google.com/newspapers?id=8CZdAAAAIBAJ&sjid=0loNAAAAIBAJ&pg=1159%2C1605869 |title=No News Leaked Out About Bomb |newspaper=Lawrence Journal-World |date=8 Augustus 1945 |agency=Associated Press |access-date=15 April 2012 |page=5}}</ref> === Sowjet-spioene === Die vooruitsig van [[sabotasie]] was altyd aanwesig, en word soms vermoed as daar foute in die toerusting was. Alhoewel daar probleme was wat vermoedelik die gevolg was van onverskillige of ontevrede werknemers, was daar geen bevestigde gevalle van sabotasie wat deur die spilmoondhede geïnisieer is nie.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=263–264}}.</ref> Op 10 Maart 1945 tref 'n Japannese vuurballon egter 'n kragleiding en die gevolglike kragstuwing het veroorsaak dat die drie reaktore by Hanford tydelik afgeskakel is.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=267}}.</ref> Met soveel mense betrokke was sekuriteit 'n moeilike taak. 'n Spesiale afdeling teenintelligensiekorps is gevorm om die veiligheidskwessies van die projek te hanteer.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=258–260}}.</ref> Teen 1943 was dit duidelik dat die Sowjetunie die projek probeer binnedring. Luitenant-kolonel [[Boris Pash|Boris T. Pash]], die hoof van die teenintiligensie-tak van die westerse verdedigingsbevel, het die vermeende Sowjet-spioenasie in die Radiation Laboratory in Berkeley ondersoek. Oppenheimer het Pash meegedeel dat hy deur 'n medeprofessor in Berkeley, Haakon Chevalier, genader is oor die oordrag van inligting aan die Sowjetunie.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=261–265}}.</ref> Die suksesvolste Sowjet-spioen was [[Klaus Fuchs]], 'n lid van die Britse Sending wat 'n belangrike rol in Los Alamos gespeel het.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=142–145}}.</ref> Die 1950-onthulling van sy spioenasie-aktiwiteite het die Amerikaanse kernkrag-samewerking met Brittanje en Kanada geskaad.<ref>{{harvnb|Hewlett|Duncan|1969|pp=312–314}}.</ref> Daarna is ander gevalle van spioenasie ontdek wat gelei het tot die inhegtenisneming van Harry Gold, David Greenglass, en Julius en Ethel Rosenberg.<ref>{{harvnb|Hewlett|Duncan|1969|p=472}}.</ref> Ander spioene soos George Koval en Theodore Hall het dekades lank onbekend gebly.<ref>{{cite news |last=Broad |first=William J.|date=12 November 2007|url=https://www.nytimes.com/2007/11/12/us/12koval.html |title=A Spy's Path: Iowa to A-Bomb to Kremlin Honor|newspaper=[[The New York Times]]|pp=1–2|access-date=2 Julie 2011}}</ref> Die waarde van die spioenasie is moeilik om te kwantifiseer, omdat die belangrikste beperking op die Sowjet-kernwapenprojek 'n tekort aan uraanerts was. Die konsensus is dat spioenasie die Sowjetunie een of twee jaar se werk bespaar het.<ref>{{harvnb|Holloway|1994|pp=222–223}}.</ref> == Buitelandse intelligensie == Benewens die ontwikkeling van die atoombom, is die Manhattan-projek belas met die insameling van [[intelligensie]] oor die Duitse kernenergieprojek. Daar is geglo dat die Japannese kernwapenprogram nie ver gevorder is nie omdat Japan min toegang tot uraanerts het, maar daar is aanvanklik gevrees dat Duitsland baie naby was aan die ontwikkeling van sy eie wapens. Met die begin van die Manhattan-projek is 'n bom- en sabotasie-veldtog teen swaarwateraanlegte in die Duitse besette [[Noorweë]] gevoer.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=191–192}}.</ref> 'n Klein missie is saamgestel deur die kantoor van vloot-intelligensie, OSRD, die Manhattan-projek en leër intelligensie (G-2) om die vyandelike wetenskaplike ontwikkeling te ondersoek. Dit was nie net beperk tot diegene wat kernwapens betrek is nie.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=187–190}}.</ref> Die hoof van die leër-intelligensie, generaal-majoor George V. Strong, het Boris Pash aangestel om die eenheid,],<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=281}}.</ref> met die kodenaam 'Alsos', 'n [[Grieks]]e woord wat 'boord' beteken, aan te voer.<ref>{{harvnb|Groves|1962|p=191}}.</ref> [[Lêer:German Experimental Pile - Haigerloch - April 1945-2.jpg|links|duimnael|Geallieerde soldate breek die Duitse eksperimentele kernreaktor in Haigerloch af.]] Die Alsos-sending na [[Italië]] het personeel van die fisika-laboratorium aan die Universiteit van Rome ondervra na die inname van die stad in Junie 1944.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=282}}.</ref> Intussen vorm Pash 'n gesamentlike Britse en Amerikaanse Alsos-sending in [[Londen]] onder bevel van kaptein Horace K. Calvert om deel te neem aan Operasie Overlord.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=194–196}}.</ref> Groves was van mening dat die risiko dat die Duitsers sou probeer om die landings in Normandië met radioaktiewe gifstowwe te ontwrig, voldoende was om generaal [[Dwight D. Eisenhower]] te waarsku en 'n offisier te stuur om sy stafhoof, luitenant-generaal Walter Bedell Smith, in te lig.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=200–206}}.</ref> Onder die kodenaam Operation Peppermint is spesiale toerusting voorberei en is chemiese oorlogvoeringdiensspanne opgelei in die gebruik daarvan.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=286–288}}.</ref> In opvolg van die die oprukkende geallieerde leërs, het Pash en Calvert 'n onderhoud met Frédéric Joliot-Curie oor die aktiwiteite van Duitse wetenskaplikes. Hulle het met amptenare van ''Union Minière du Haut Katanga'' gesprek gevoer oor uraan uitvoere na Duitsland. Hulle het 68 ton erts in [[België]] opgespoor en 30 ton in Frankryk. Die ondervraging van Duitse gevangenes het aangedui dat uraan en torium in [[Oranienburg]], 20 myl noord van [[Berlyn]], verwerk word, en Groves het gereël dat dit op 15 Maart 1945 gebombardeer word.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=283–285}}.</ref> 'n Alsos-span het na Stassfurt in die Sowjet-besettingsone gegaan en 11 ton erts by WIFO gehaal.<ref>{{harvnb|Groves|1962|p=237}}.</ref> In April 1945 voer Pash, onder bevel van 'n saamgestelde mag bekend as T-Force, Operasie Harbourage uit, 'n veeaksie agter vyandelike linies van die stede Hechingen, Bisingen en Haigerloch, wat die hart van die Duitse kernwerk area was. T-Force het die kernlaboratoriums, dokumente, toerusting en voorrade, insluitend swaarwater en 1,5 ton metaal-uraan, op beslag gelê.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=289–290}}.</ref><ref>{{harvnb|Goudsmit|1947|pp=174–176}}.</ref> Alsos-spanne het Duitse wetenskaplikes bymekaargemaak, waaronder Kurt Diebner, Otto Hahn, Walther Gerlach, [[Werner Heisenberg]] en Carl Friedrich von Weizsäcker, wat na Engeland geneem is waar hulle in Farm Hall, 'n huis met meeluisterapparaat in Godmanchester, geïnterneer is. Nadat die bomme in Japan ontplof is, is die Duitsers gekonfronteer met die feit dat die Geallieerdes gedoen het, wat hulle nie kon regkry nie.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=333–340}}.</ref> == Kernbomaanvalle op Hiroshima en Nagasaki == === Voorbereiding === [[Lêer:CGP-JPAP-112.jpg|links|duimnael|''Silverplate'' B-29 ''Straight Flush''. Die stertkode van die 444ste bombardement groep is om veiligheidsredes aangebring.]] Vanaf November 1943 het die ''Army Air Forces Materiel Command'' in Wright Field, Ohio, met ''Silverplate'' begin, die kodenaamwysiging van veranderinge aan die [[Boeing B-29 Superfortress|B-29's]] om die kernwapens af te lewer. Toetsbombadering is uitgevoer by die Muroc Army Air Field, Kalifornië, en die Naval Ordnance Test Station in Inyokern, Kalifornië.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=380–381}}</ref> Groves het in Maart 1944 met die Hoof van die ''[[United States Army Air Forces]]'' (USAAF), generaal Henry H. Arnold, vergader om die aflewering van die voltooide bomme aan hul teikens te bespreek. Die enigste Geallieerde vliegtuig wat die ''Thin Man'' van 17 voet (5,2&nbsp;m) of die ''Fatman'' van 59 sentimeter (150&nbsp;cm) breed kon dra, was die Britse [[Avro Lancaster]], maar die gebruik van 'n Britse vliegtuig sou probleme met die onderhoud veroorsaak het.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=379–380}}</ref> Toetse is uitgevoer met aangepaste Lancasters op Enstone Airfield,<ref>{{YouTube|id=5XX9ptCNpik|title="Hiroshima 1945 – The British Atomic Attack"}}</ref> maar Groves het gehoop dat die Amerikaanse [[Boeing B-29 Superfortress]] verander sou kon word om ''Thin Man'' te dra deur sy twee bombaaie saam te voeg.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=379–380}}</ref> Arnold het belowe dat geen moeite gespaar sou word nie om B-29's aan te pas om die werk te doen en het generaal-majoor Oliver P. Echols aangewys as die USAAF-skakel met die Manhattan-projek. Op sy beurt het Echols kolonel Roscoe C. Wilson as sy plaasvervanger aangewys, en Wilson het Manhattan-projek se vernaamste USAAF-kontak geword.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=253–255}}</ref> President Roosevelt het Groves opdrag gegee dat indien die kernwapens gereed was voordat die oorlog met Duitsland beëindig is, hy gereed moes wees om dit op Duitsland te laat val.<ref>{{harvnb|Groves|1962|p=184}}.</ref> Die 509ste Saamgestelde Groep is op 17 Desember 1944 op die Wendover leër lugbasis, [[Utah]], onder die bevel van kolonel Paul W. Tibbets geaktiveer. Hierdie basis, naby die grens met [[Nevada]], het die kodenaam ''Kingman'' of ''W-47''. Opleiding is in Wendover en op die Batista leër lugbasis, [[Kuba]], gehou, waar die 393d bombardment eskadron langafstandvlugte oor water geoefen en fop[[pampoenbom]]me laat val het. 'n Spesiale eenheid bekend as Projek ''Alberta'' is in Los Alamos gevestig onder kaptein William S. Parsons van die vloot van Project Y as deel van die Manhattan-projek om te help met die voorbereiding en aflewering van die bomme.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=259–262}}.</ref> Kommandeur Frederick L. Ashworth van Alberta het in Februarie 1945 met die vlootadmiraal [[Chester W. Nimitz]] op [[Guam]] vergader om hom van die projek in kennis te stel. Terwyl hy daar was, het Ashworth North Field op die [[Stille Oseaan]] eiland Tinian gekies as basis vir die 509ste saamgestelde groep , en het hy plek vir die groep en sy geboue gereserveer. Die groep is daar in Julie 1945 ontplooi.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=386–388}}</ref> Farrell het op 30 Julie as verteenwoordiger van die Manhattan-projek by Tinian aangekom.<ref>{{harvnb|Groves|1962|p=311}}.</ref> Die meeste komponente vir ''Little Boy'' het San Francisco op 16 Julie op die kruiser USS Indianapolis verlaat en op 26 Julie op Tinian aangekom. Vier dae later is die skip deur 'n Japannese [[duikboot]] gesink. Die oorblywende komponente, wat ses uraan-235 ringe ingesluit het, is deur drie C-54 Skymasters van die 320ste groep se 320ste troepedraers eskader afgelewer.<ref>{{harvnb|Campbell|2005|pp=39–40}}.</ref> Twee ''Fat Man''-omhulsels is na Tinian gestuur in spesiaal aangepaste 509ste saamgestelde groep se B-29's. Die eerste plutoniumkern was in 'n spesiale C-54.<ref>{{harvnb|Groves|1962|p=341}}.</ref> Aan die einde van April is 'n gesamentlike teikenkomitee van die Manhattan-distrik en USAAF gestig om vas te stel watter stede in Japan teikens moet wees, en beveel Kokura, Hiroshima, Niigata en [[Kyoto]] aan. Op hierdie stadium het die oorlogsminister [[Henry L. Stimson]] tussenbeide getree en aangekondig dat hy die teikenbesluit sou neem en dat hy nie die bombardement op Kyoto sou toestaan op grond van die historiese en godsdienstige betekenis daarvan nie. Groves het Arnold daarom gevra om nie net Kyoto van die lys van kernwapenteikens te verwyder nie, maar ook van teikens vir konvensionele bomaanvalle.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=268–276}}.</ref> Een van Kyoto se plaasvervangers was Nagasaki.<ref>{{harvnb|Groves|1962|p=308}}.</ref> === Kernwapenaanvalle === In Mei 1945 is die tussentydse komitee saamgestel om advies te gee oor oorlogstyd en na-oorlogse gebruik van kernenergie. Die voorsitter van die komitee was Stimson, met [[James F. Byrnes]], 'n voormalige Amerikaanse senator wat kort daarna minister van buitelandse sake sou word, as president [[Harry S. Truman]] se persoonlike verteenwoordiger; Ralph A. Bard, die onder-sekretaris van die vloot; William L. Clayton, die assistent-minister van buitelandse sake; [[Vannevar Bush]]; Karl T. Compton; James B. Conant; en George L. Harrison, 'n assistent van Stimson en president van ''New York Life Insurance Company''. Die tussentydse komitee het op sy beurt 'n wetenskaplike paneel saamgestel bestaande uit Arthur Compton, Fermi, Lawrence en Oppenheimer om advies te gee oor wetenskaplike kwessies. In sy voorlegging aan die tussentydse komitee het die wetenskaplike paneel nie net sy mening uitgespreek oor die waarskynlike fisiese gevolge van 'n atoombom nie, maar ook oor die waarskynlike militêre en politieke impak daarvan.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=530–532}}.</ref> Tydens die Potsdam-konferensie in Duitsland is Truman in kennis gestel dat die Trinity-toets suksesvol was. Hy het aan [[Stalin]], die leier van die Sowjetunie, gesê dat die VSA 'n nuwe superwapen het, sonder om enige besonderhede te gee. Dit was die eerste amptelike mededeling aan die Sowjetunie oor die bom, maar Stalin het dit reeds geweet weens intelligensie daaroor.<ref>{{harvnb|Holloway|1994|pp=116–117}}.</ref> Met die toestemming om die bom teen Japan reeds te gebruik, is geen alternatiewe oorweeg na die Japannese verwerping van die Potsdam-verklaring nie.<ref>{{cite web |url=http://www.cfo.doe.gov/me70/manhattan/potsdam_decision.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20101122185554/http://www.cfo.doe.gov/me70/manhattan/potsdam_decision.htm|archive-date=22 November 2010|title= Potsdam and the Final Decision to Use the Bomb|publisher=US Department of Energy, Office of History and Heritage Resources |work=The Manhattan Project: An Interactive History |access-date=19 Desember 2010}}</ref> [[Lêer:Atomic bombing of Japan.jpg|links|duimnael|''Little Boy'' ontplof oor Hiroshima, Japan, 6 Augustus 1945 (links);''Fat Man'' ontplof oor Nagasaki, Japan, 9 Augustus 1945 (regs).]] Op 6 Augustus 1945 het 'n Boeing B-29 Superfortress (''Enola Gay'') van die 393d Bombardment Squadron, wat deur Tibbets gelei is, met 'n ''Little Boy'' in die bomlaai van North Field opgestyg. Hiroshima, die hoofkwartier van die 2de Algemene Leër en Vyfde Afdeling en 'n aanvangshawe, was die primêre teiken van die sending, met Kokura en Nagasaki as alternatiewe. Met Farrell se toestemming het Parsons, die wapenoffisier wat verantwoordelik was vir die sending, die bomsamestelling in die lug voltooi om die risiko's van 'n kernontploffing te minimaliseer in geval van 'n ongeluk tydens die opstyging.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=315–319}}.</ref> Die bom het op 'n hoogte van 1750 voet (530&nbsp;m) ontplof met 'n ontploffing wat later geskat is as die ekwivalent van 13 kiloton TNT.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=392–393}}</ref> 'n Oppervlakte van ongeveer 12 km2 is vernietig. Japannese amptenare het vasgestel dat 69% van Hiroshima se geboue vernietig is en nog 6-7% beskadig is. Ongeveer 70 000 tot 80 000 mense, van wie 20 000 Japannese soldate en 20 000 Koreaanse slawearbeiders, of ongeveer 30% van die bevolking van Hiroshima, is onmiddellik dood en nog 70 000 beseer.<ref name="USSBS">{{cite web |website=Harry S. Truman Presidential Library and Museum |title=U.S. Strategic Bombing Survey: The Effects of the Atomic Bombings of Hiroshima and Nagasaki |pp=9, 36 |date=19 Junie 1946 |url=http://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/bomb/large/documents/pdfs/65.pdf |access-date=15 Maart 2009 |archive-date=27 Januarie 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/64zoFkjs1?url=http://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/bomb/large/documents/pdfs/65.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.readthespirit.com/ourvalues/life-arises-from-hiroshima-legacy-of-slavery-still-haunts-japan/ |title=Life Arises from Hiroshima: Legacy of slavery still haunts Japan |publisher=Our Values |first=Daniel |last=Buttry |access-date= 15 Junie 2016}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.hiroshimacommittee.org/Facts_NagasakiAndHiroshimaBombing.htm |title=Hiroshima and Nagasaki Bombing – Facts about the Atomic Bomb |publisher=Hiroshimacommittee.org |access-date=11 Augustus 2013}}</ref> Tydens die oggend van 9 Augustus 1945 het 'n tweede B-29 (''Bockscar''), wat deur die bevelvoerder van die 393e Bombardement Squadron, majoor Charles W. Sweeney, geloods is, met 'n ''Fat Man'' aan boord vertrek. Hierdie keer het Ashworth as wapenoffisier gedien en was Kokura die primêre teiken. Sweeney het opgestyg met die wapen wat reeds gewapen was, maar met die elektriese veiligheidsproppe nog aan. Toe hulle Kokura bereik, het hulle gevind dat wolkbedekking die stad verduister het, wat die visuele aanval wat bevele vereis het, onmoontlik gemaak het. Na drie lopies oor die stad, en met minder brandstof, is hulle op pad na die sekondêre teiken, Nagasaki. Ashworth het besluit dat 'n radarbenadering gebruik sou word as die teiken ook versluier was, maar 'n laaste opening in die wolke oor Nagasaki het 'n visuele benadering toegelaat soos beveel. Die ''Fat Man'' is halfpad tussen die Mitsubishi Steel and Arms Works in die suide en die Mitsubishi-Urakami Ordnance Works in die noorde oor die industriële vallei van die stad laat val. Die gevolglike ontploffing het 'n ontploffingsopbrengs gelykstaande aan 21 kiloton TNT, ongeveer dieselfde as die Trinity-toets ontploffing, maar was beperk tot die Urakami-vallei, en 'n groot deel van die stad is beskerm deur die tussenliggende heuwels, wat gelei het tot die vernietiging van ongeveer 44% van die stad. Die bomaanval het ook die industriële produksie van die stad grootliks verlam en 23 200 tot 28 200 Japannese industriële werkers en 150 Japannese soldate gedood.<ref>{{cite book |title=Nuke-Rebuke: Writers & Artists Against Nuclear Energy & Weapons (The Contemporary anthology series) |pp=22–29 |date=1 Mei 1984 |publisher=The Spirit That Moves Us Press}}</ref> Oor die algemeen is na raming 35 000–40 000 mense dood en 60 000 beseer.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=343–346}}.</ref><ref name="Hoddeson et al., pp. 396-397">{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=396–397}}</ref> Groves verwag om op 19 Augustus nog 'n kernwapen gereed te hê, met nog drie in September en nog drie in Oktober.<ref name="Briefing book">{{cite web |title= The Atomic Bomb and the End of World War II, A Collection of Primary Sources |publisher=George Washington University |date= 13 Augustus 1945 |work=National Security Archive Electronic Briefing Book No. 162 |url= http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB162/72.pdf}}</ref> Nog twee Fat Man-omhulsels is gereed gemaak en sou op 11 en 14 Augustus uit Kirtland Field na Tinian vertrek.<ref name="Hoddeson et al., pp. 396-397" /> In Los Alamos het tegnici 24 uur aaneen gewerk om nog 'n plutoniumkern te giet.<ref>{{cite web |url=http://manhattanprojectvoices.org/oral-histories/lawrence-litzs-interview-2012 |title=Lawrence Litz's Interview (2012) |publisher=Manhattan Project Voices |access-date=27 Februarie 2015}}</ref> Alhoewel dit gegiet is, moes dit nog steeds gepars en bedek word, wat tot 16 Augustus sou duur.<ref>{{cite web |url=http://blog.nuclearsecrecy.com/2013/08/16/the-third-cores-revenge/ |title=The Third Core's Revenge |first=Alex |last=Wellerstein |date=16 Augustus 2013 |access-date=27 Februarie 2015}}</ref> Dit kon dus op 19 Augustus gereed gewees het vir gebruik. Op 10 Augustus het Truman in die geheim gevra dat verdere atoombomme nie op Japan gegooi moet word sonder sy uitdruklike opdrag nie.<ref name="Eclipsed by Hiroshima and Nagasaki">{{cite journal |title=Eclipsed by Hiroshima and Nagasaki: Early Thinking about Tactical Nuclear Weapons |first=Barton J. |last=Bernstein |work=International Security |issn=0162-2889 |volume=15 |issue=4 |date=Lente 1991 |pp=149–173 |jstor=2539014}}</ref> Groves het die besending van die derde kern op 13 Augustus op eie gesag opgeskort. Op 11 Augustus skakel Groves vir Warren met die opdrag om 'n opnamespan te organiseer om verslag te doen oor die skade en [[radioaktiwiteit]] in Hiroshima en Nagasaki. 'n Groep met draagbare Geiger-masjiene het op 8 September in Hiroshima aangekom onder leiding van Farrell en Warren, met die Japannese admiraal Masao Tsuzuki, wat as vertaler opgetree het. Hulle het tot 14 September in Hiroshima gebly en daarna Nagasaki van 19 September tot 8 Oktober ondersoek.<ref>{{harvnb|Ahnfeldt|1966|pp=886–889}}.</ref> Hierdie en ander wetenskaplike missies na Japan het waardevolle wetenskaplike en historiese gegewens verskaf.<ref>{{harvnb|Home|Low|1993|p=537}}.</ref> Die noodsaaklikheid van die bomaanvalle op Hiroshima en Nagasaki het 'n onderwerp van kontroversie onder historici geword. Sommige het bevraagteken of 'n "atoomdiplomasie" nie dieselfde doelwitte sou bereik het nie en betwis of die bomaanvalle of die Sowjet-oorlogsverklaring op Japan deurslaggewend was.<ref name="Briefing book" /> Die Franck-verslag was die belangrikste poging om 'n demonstrasie te bewerkstellig, maar is deur die wetenskaplike paneel van die Interim-komitee van die hand gewys.<ref>{{harvnb|Frisch|1970|pp=107–115}}.</ref> Die Szilárd-petisie, wat in Julie 1945 opgestel is en onderteken is deur tientalle wetenskaplikes wat aan die Manhattan-projek werk, was 'n laat poging om president Harry S. Truman te waarsku oor sy verantwoordelikheid om sulke wapens te gebruik. [<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=399–400}}.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/bomb/large/documents/index.php?documentdate=17%20July%201945&documentid=79&studycollectionid=abomb&pagenumber=1 |title=Petition to the President of the United States, 17 Julie 1945. Miscellaneous Historical Documents Collection |publisher=Harry S. Truman Presidential Library and Museum |access-date=20 Oktober 2012 |archive-date=18 Mei 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518092746/http://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/bomb/large/documents/index.php?documentdate=17%20July%201945&documentid=79&studycollectionid=abomb&pagenumber=1 |url-status=dead }}</ref> == Na die oorlog == [[Lêer:Army-Navy E Award Ceremony 68997.jpg|duimnael|Oorhandiging van die Leër-Vloot "E" -toekenning in Los Alamos op 16 Oktober 1945. Staande, van links na regs: J. Robert Oppenheimer, ongeïdentifiseerde, ongeïdentifiseerde, Kenneth Nichols, Leslie Groves, Robert Gordon Sproul, William Sterling Parsons.]] Baie werkers van die Manhattan-projek was verbaas, toe hulle besef dat hulle werk wat baie van hulle nie begryp het nie, het die Hiroshima- en Nagasaki-bomme geproduseer. Net soos in die res van die wêreld; het die koerante in Oak Ridge wat oor die Hiroshima-bom berig het vir $ 1 (vandag $ 11) verkoop.<ref name="life1945082094">{{cite magazine |url=https://books.google.com/books?id=hkgEAAAAMBAJ&lpg=PA25&pg=PA94#v=onepage&q&f=true |title=Mystery Town Cradled Bomb: 75,000 in Oak Ridge, Tenn. Worked Hard and Wondered Long about Their Secret Job |magazine=Life |date=20 August 1945 |access-date=25 November 2011 |page=94}}</ref>{{r|ap19450808}} Alhoewel die bestaan van die bomme openbaar was, het geheimhouding voortgeduur, en baie werkers was onkundig oor hul werk; een het in 1946 gesê: 'Ek weet nie wat ek doen nie, behalwe om na 'n ——— te kyk en 'n ——— langs 'n ——— te draai. Ek weet niks daarvan nie, en daar is niks om te sê nie ". Baie inwoners het voortgegaan om bespreking van 'die goed' in gewone gesprekke te vermy, alhoewel dit die rede vir hul dorp se bestaan was.{{r|wickware19460909}} In afwagting van die bomaanvalle het Groves Henry DeWolf Smyth 'n geskiedenis laat voorberei vir openbare gebruik. Atoomenergie vir militêre doeleindes, beter bekend as die "Smyth-verslag", is op 12 Augustus 1945 aan die publiek vrygestel.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=348–362}}.</ref> Groves en Nichols oorhandig leër-vloot "E" -toekennings aan sleutelkontrakteurs, wie se betrokkenheid tot dusver geheim was. Meer as 20 toekennings van die presidensiële medalje vir verdienste is toegeken aan belangrike kontrakteurs en wetenskaplikes, waaronder Bush en Oppenheimer. Militêre personeel het die Legioen van Verdienste ontvang, waaronder die bevelvoerder van die Leër Vroue Korps, kaptein Arlene G. Scheidenhelm.<ref>{{harvnb|Nichols|1987|p=226}}.</ref> In Hanford het die produksie van plutonium afgeneem namate reaktore B, D en F verslyt het, vergiftig deur splitsingsprodukte en swelling van die grafiet moderator, bekend as die Wigner-effek. Die swelling beskadig die laaibuise waar uraan bestraal is om plutonium te produseer, wat dit onbruikbaar maak. Om die voorsiening van polonium vir die egel-inisieerders te handhaaf, is die produksie beperk en die oudste eenheid, B-stapel, is gesluit sodat ten minste een reaktor in die toekoms beskikbaar sou wees. Navorsing is voortgesit, met DuPont en die Metallurgiese Laboratorium wat 'n redoks-oplosmiddel-ekstraksieproses ontwikkel het as 'n alternatiewe plutonium-ekstraksietegniek vir die bismutfosfaatproses, wat onbehandelde uraan in 'n toestand gelaat het waaruit dit nie maklik herwin kon word nie.<ref name="Jones, pp. 592-593">{{harvnb|Jones|1985|pp=592–593}}.</ref> Bom-ingenieurswese is uitgevoer deur die Z-Afdeling, vernoem na sy direkteur, dr Jerrold R. Zacharias van Los Alamos. Z-Afdeling was aanvanklik in Wendover Field, maar het in September 1945 na Oxnard Field, Nieu-Mexiko, verhuis om nader aan Los Alamos te wees. Dit was die begin van Sandia Base. Die nabygeleë Kirtland Field is gebruik as 'n B-29 basis vir vliegtuigversoenbaarheid en bombaderingstoetse.<ref>{{harvnb|Hansen|1995b|p=V-152}}.</ref> In Oktober is al die personeel en fasiliteite by Wendover na Sandia oorgeplaas.<ref name="Hewlett 1962 625">{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=625}}.</ref> Aangesien reservisbeamptes gedemobiliseer is, is hulle vervang deur ongeveer vyftig gereelde offisiere wat noukeurig gekies is.<ref>{{harvnb|Nichols|1987|pp=225–226}}.</ref> Nichols het aanbeveel dat S-50 en die Alpha-bane by Y-12 gesluit word. Dit is in September gedoen.<ref>{{harvnb|Nichols|1987|pp=216–217}}.</ref> Alhoewel hulle beter gevaar het as ooit tevore,<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=624}}.</ref> kon die Alpha-bane nie meeding met K-25 en die nuwe K-27, wat in Januarie 1946 in werking getree het nie. In Desember is die Y-12-aanleg gesluit, wat die Tennessee Eastman betaalstaat gesny het van 8 600 tot 1 500 en $ 2 miljoen per maand bespaar.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=630, 646}}</ref> [[Lêer:President Truman signs the Atomic Energy Act of 1946 (14698780933).jpg|links|duimnael|President Harry S. Truman onderteken die Wet op Atoomenergie van 1946, wat die Amerikaanse Atoomenergiekommissie tot stand bring.]] Demobilisasie was nêrens meer 'n probleem as in Los Alamos, waar daar 'n uittog van talent was nie. Baie moes nog gedoen word. Die bomme wat op Hiroshima en Nagasaki gebruik is, was soos laboratoriummodelle; werk sou nodig wees om hulle eenvoudiger, veiliger en meer betroubaar te maak. Inploffingmetodes moes ontwikkel word vir uraan in plaas van die verkwistende kanonloopmetode, en saamgestelde uraan-plutoniumkerne was nodig, aangesien daar 'n plutonium tekort was weens die probleme met die reaktore. Onsekerheid oor die toekoms van die laboratorium het dit egter moeilik gemaak om mense te oortuig om te bly. Oppenheimer keer terug na sy werk aan die Universiteit van Kalifornië en Groves stel Norris Bradbury aan as 'n tussentydse plaasvervanger; Bradbury bly die volgende 25 jaar in die pos.<ref name="Hewlett 1962 625" /> Groves het gepoog om die ontevredenheid te wyte aan die gebrek aan geriewe met 'n bouprogram wat verbeterde watervoorsiening, driehonderd huise en ontspanningsgeriewe insluit.<ref name="Jones, pp. 592-593" /> Twee ''Fat Man''-tipe ontploffings is in Julie 1946 by die [[Bikini-atol]] uitgevoer as deel van Operasie ''Crossroads'' om die effek van kernwapens op oorlogskepe te ondersoek.<ref>{{harvnb|Nichols|1987|p=234}}.</ref> ''Able'' is op 1 Julie 1946 ontplof. Die meer skouspelagtige ''Baker'' is op 25 Julie 1946 onder water ontplof.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=594}}.</ref> Na die bomaanvalle op Hiroshima en Nagasaki, het 'n aantal fisici van die Manhattan-projek die ''Bulletin of the Atomic Scientists'' gestig, wat begin het as 'n noodaksie wat onderneem is deur wetenskaplikes wat die dringende behoefte aan 'n onmiddellike opvoedkundige program oor kernwapens gesien het.<ref>{{harvnb|Grodzins|Rabinowitch|1963|p=vii}}.</ref> In die lig van die vernietiging van die nuwe wapens en in afwagting op die kernwapenwedloop, het verskeie projeklede, waaronder Bohr, Bush en Conant, die mening uitgespreek dat dit nodig is om ooreenstemming te bereik oor internasionale beheer oor kernnavorsing en kernwapens. Die Baruch-plan, wat in Junie 1946 in 'n toespraak aan die nuutgestigte Verenigde Nasies se Atoomenergiekommissie (UNAEC) bekendgestel is, het voorgestel dat 'n internasionale kernontwikkelingsowerheid ingestel word, maar is nie aanvaar nie.<ref>{{harvnb|Gosling|1994|pp=55–57}}.</ref> Na 'n binnelandse debat oor die permanente bestuur van die kernprogram, is die Verenigde State se Atoomenergiekommissie (AEC) in die lewe geroep deur die Wet op Atoomenergie van 1946 om die funksies en bates van die Manhattan-projek oor te neem. Dit het burgerlike beheer oor kernontwikkeling gevestig en die ontwikkeling, produksie en beheer van atoomwapens van die weermag geskei. Militêre aspekte is oorgeneem deur die Special Weapons Project (AFSWP) van die weermag.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=394–398}}.</ref> Alhoewel die Manhattan-projek op 31 Desember 1946 opgehou het, is die Manhattan-distrik eers op 15 Augustus 1947 ontbind.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=600}}.</ref> == Koste == {| class="wikitable" style="float:right; margin-top:0; margin-left:1em; font-size:9pt; line-height:10pt; width:30%;" |+ style="margin-bottom: 5px;" | Manhattan-projek kostes tot 31 Desember 1945<ref name="Schwartz">{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=723–724}}.</ref> ! Terrein ! Koste (1945 VSD) ! Koste Inflasie gereken teen 2019 VSD) ! % van totaal |- | Oak Ridge | style="text-align:right;"| $1,19 triljoen | style="text-align:right;"| $13,6 triljoen | style="text-align:right;"| 62.9% |- | Hanford | style="text-align:right;"| $390 miljoen | style="text-align:right;"| $4,48 triljoen | style="text-align:right;"| 20.6% |- | Spesiale bedryfsmateriaal | style="text-align:right;"| $103 miljoen | style="text-align:right;"| $1,19 triljoen | style="text-align:right;"| 5.5% |- | Los Alamos | style="text-align:right;"| $74,1 miljoen | style="text-align:right;"| $850 miljoen | style="text-align:right;"| 3.9% |- | Navorsing en ontwikkeling | style="text-align:right;"| $69,7 miljoen | style="text-align:right;"| $800 miljoen | style="text-align:right;"| 3.7% |- | Regering se oorhoofkoste | style="text-align:right;"| $37,3 miljoen | style="text-align:right;"| $428 miljoen | style="text-align:right;"| 2% |- | Swaarwateraanlegte | style="text-align:right;"| $26,8 miljoen | style="text-align:right;"| $307 miljoen | style="text-align:right;"| 1.4% |- | '''Totaal''' | style="text-align:right;"| '''$1,89 triljoen | style="text-align:right;"| '''$21,7 triljoen |} Die projekbesteding tot 1 Oktober 1945 was $ 1,845 miljard, gelykstaande aan minder as nege dae se oorlogsbesteding, en was $ 2,191 miljard toe die AEC op 1 Januarie 1947 beheer oorgeneem het. Die totale toewysing was $ 2,4 miljard. Meer as 90% van die koste was vir die bou van aanlegte en die vervaardiging van splytbare materiale, en minder as 10% vir die ontwikkeling en vervaardiging van die kernwapens.<ref>{{harvnb|Nichols|1987|pp=34–35}}.</ref><ref name="ej19450807">{{cite news |url=https://news.google.com/newspapers?id=yuVkAAAAIBAJ&sjid=KoENAAAAIBAJ&pg=5621%2C2841878 |title=Atomic Bomb Seen as Cheap at Price |newspaper=Edmonton Journal |date=7 Augustus 1945 |access-date=1 Januarie 2012 |page=1}}</ref> Altesaam vier bomme (die ''Trinity''-toestel, ''Little Boy'', ''Fat Man'' en 'n ongebruikte ''Fat Man''-bom) is teen die einde van 1945 vervaardig, wat die gemiddelde koste per bom op ongeveer $ 500 miljoen in 1945 dollar te staan bring. Ter vergelyking was die totale koste van die projek teen die einde van 1945 ongeveer 90% van die totale besteding aan die vervaardiging van Amerikaanse kleinwapens (nie ammunisie ingesluit nie) en 34% van die totale besteding aan Amerikaanse [[tenk]]s gedurende dieselfde tydperk.<ref name="Schwartz" /> Oor die algemeen was dit die tweede duurste wapenprojek wat die Verenigde State in die Tweede Wêreldoorlog onderneem het, na slegs die ontwerp en produksie van die Boeing B-29 Superfortress.<ref>{{harvnb|O'Brien|2015|pp=47–48}}.</ref> == Nalatenskap == Die politieke en kulturele gevolge van die ontwikkeling van kernwapens was diepgaande en ingrypend. William Laurence van ''[[The New York Times]]'', die eerste wat die uitdrukking "''Atomic Age''" gebruik het,<ref name="laurence19450926">{{cite news |url=https://books.google.com/books?id=2fpLSlthuEMC&lpg=PA10&ots=vv5mTfKJUM&pg=PA10#v=onepage&f=false |title=Drama of the Atomic Bomb Found Climax in July 16 Test |newspaper=The New York Times |date=26 September 1945 |access-date=1 Oktober 2012 |last=Laurence |first=William L. |author-link=William Laurence}}</ref> het in die lente van 1945 die amptelike korrespondent vir die Manhattan-projek geword. In 1943 en 1944 het hy sonder sukses probeer om die kantoor van sensuur te oorreed om skriftelik toe te laat. oor die plofbare potensiaal van uraan, en regeringsamptenare het gemeen dat hy die reg verdien het om verslag te doen oor die grootste geheim van die oorlog. Laurence was getuie van die Trinity-toets<ref>{{harvnb|Sweeney|2001|pp=204–205}}.</ref> en die bomaanval op Nagasaki en skryf die amptelike persverklarings wat daarvoor voorberei is. Hy het 'n reeks artikels geskryf wat die deugde van die nuwe wapen betuig. Sy verslaggewing voor en na die bomaanvalle het die publiek bewus gemaak van die potensiaal van kerntegnologie en die ontwikkeling daarvan in die Verenigde State en die Sowjetunie gemotiveer.<ref>{{harvnb|Holloway|1994|pp=59–60}}.</ref> [[Lêer:Aerial view of Niagara Falls Storage Site, Lewiston, New York (2002).jpg|duimnael|Die Lake Ontario Ordnance Works (LOOW) naby die [[Niagara-waterval]] het die vernaamste bewaarplek vir Manhattan-projekafval vir die Oos-Verenigde State geword.<ref>{{cite web|url=http://www.niagaracounty.com/Portals/4/Docs/CLP%20Final%20Report%20Sept%2008.pdf|title=The Community LOOW Project: A Review of Environmental Investigations and Remediation at the Former Lake Ontario Ordnance Works|date=September 2008|publisher=King Groundwater Science, Inc.|access-date= 4 April 2021|archive-date=17 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917040633/http://www.niagaracounty.com/Portals/4/Docs/CLP%20Final%20Report%20Sept%2008.pdf|url-status=dead}}</ref>Al die radioaktiewe materiale wat op die LOOW-terrein gestoor is – insluitend [[torium]], uraan en die grootste konsentrasie [[radium]]-226 ter wêreld – is in 1991. in 'n "Interim Waste Containment Structure" (op die voorgrond) begrawe.<ref name="COE2">{{cite web|url=http://www.lm.doe.gov/Niagara/Fact_Sheet__Niagara_Falls_Storage_Site.pdf|title=Niagara Falls Storage Site, New York|date=31 August 2011|publisher=U.S. Army Corps of Engineers|archive-url=https://web.archive.org/web/20170223003831/http://www.lm.doe.gov/Niagara/Fact_Sheet__Niagara_Falls_Storage_Site.pdf|archive-date=23 Februarie 2017}}</ref><ref name="Jenks">{{cite journal|last=Jenks|first=Andrew|date=Julie 2002|title=Model City USA: The Environmental Cost of Victory in World War II and the Cold War|journal=Environmental History|volume=12|issue=77|page=552|doi=10.1093/envhis/12.3.552}}</ref><ref name="DePalma">{{cite news|last=DePalma|first=Anthony|title=A Toxic Waste Capital Looks to Spread it Around; Upstate Dump is the Last in the Northeast|newspaper=The New York Times|date=10 March 2004|url=https://www.nytimes.com/2004/03/10/nyregion/toxic-waste-capital-looks-spread-it-around-upstate-dump-last-northeast.html}}</ref>]] Die oorlogstydse Manhattan-projek het 'n nalatenskap gelaat in die vorm van die netwerk van nasionale laboratoriums: die Lawrence Berkeley National Laboratory, Los Alamos National Laboratory, Oak Ridge National Laboratory, Argonne National Laboratory en Ames Laboratory. Nog twee is deur Groves gestig kort na die oorlog, die Brookhaven National Laboratory in Upton, New York, en die Sandia National Laboratories in [[Albuquerque, Nieu-Meksiko]]. Groves het $ 72 miljoen aan hulle toegewys vir navorsingsaktiwiteite in die boekjaar 1946–1947.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=633–637}}.</ref> Hulle sou in die voorhoede wees van die soort grootskaalse navorsing wat Alvin Weinberg, die direkteur van die Oak Ridge Nasionale Laboratorium, ''Big Science'' sou noem.<ref>{{harvnb|Weinberg|1961|p=161}}.</ref> Die Naval Research Laboratory was al lank geïnteresseerd in die vooruitsig om kernkrag vir oorlogskepaandrywing te gebruik, en het probeer om sy eie kernprojek te skep. In Mei 1946 besluit [[Chester W. Nimitz]], nou hoof van die vlootoperasies, dat die vloot eerder met die Manhattan-projek moet werk. 'n Groep vlootoffisiere is aan Oak Ridge toegewys, waarvan die oudste kaptein Hyman G. Rickover, wat daar assistent-direkteur geword het. Hulle het hulself verdiep in die studie van kernenergie en die grondslag gelê vir 'n kernvloot.<ref>{{harvnb|Hewlett|Duncan|1969|pp=74–76}}.</ref> 'n Soortgelyke groep lugmagpersoneel het in September 1946 op Oak Ridge aangekom met die doel om kernvliegtuie te ontwikkel.<ref>{{harvnb|Hewlett|Duncan|1969|pp=72–74}}.</ref> Hul kernenergie vir die voortstuwing van vliegtuie (NEPA) -projek het geweldige tegniese probleme ondervind en is uiteindelik gekanselleer.<ref>{{harvnb|Hewlett|Duncan|1969|pp=490–493, 514–515}}</ref> Die vermoë van die nuwe reaktore om radioaktiewe isotope in voorheen ongehoorde hoeveelhede te skep, het in die onmiddellike naoorlogse jare 'n rewolusie in kernmedisyne veroorsaak. Vanaf middel 1946 het Oak Ridge radioisotope begin versprei na hospitale en universiteite. Die meeste bestellings was vir jodium-131 en fosfor-32, wat gebruik is vir die diagnose en behandeling van [[kanker]]. Benewens medisyne, is isotope ook gebruik in biologiese, industriële en landbou-navorsing.<ref>{{harvnb|Hewlett|Duncan|1969|pp=252–253}}.</ref> By die oorhandiging van beheer aan die Atoomenergiekommissie neem Groves afskeid van die mense wat aan die Manhattan-projek gewerk het:<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=655}}.</ref> {{cquote|Vyf jaar gelede was die idee van kernkrag slegs 'n droom. Julle het daardie droom 'n werklikheid gemaak. Julle het die newelagtige idees aangegryp en in werklikheid omskep. Julle het stede gebou waar daar vantevore geen was nie. Julle het sulke groot industriële aanlegte met noukeurige konstruksie gebou, wat tot dusver as onmoontlik geag was. Julle het die wapen gebou wat die oorlog beëindig het en daardeur ontelbare Amerikaanse lewens gered. Wat vredestydse toepassings betref, het julle die sluier gelig oor die uitsig op 'n nuwe wêreld.}} In 2014 het die Amerikaanse Kongres 'n wet aanvaar wat voorsiening maak vir 'n nasionale park wat toegewy is aan die geskiedenis van die Manhattan-projek.<ref>{{cite web |url=http://energy.gov/management/office-management/operational-management/history/manhattan-project/manhattan-project-0 |title=Manhattan Project National Historical Park |publisher=United States Department of Energy |access-date=2 Augustus 2015 |archive-date=11 Augustus 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150811123138/http://energy.gov/management/office-management/operational-management/history/manhattan-project/manhattan-project-0 |url-status=dead }}</ref> Die ''Manhattan Project National Historical Park'' is op 10 November 2015 gevestig.<ref>{{cite web |title=Manhattan Project National Historical Park |url=https://www.energy.gov/management/office-management/operational-management/history/manhattan-project/manhattan-project-0 |publisher=Department of Energy |access-date=10 November 2015}}</ref> == Sien ook == * [[Uraan-234]] == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronne == === Algemene, administratiewe en diplomatieke geskiedenis === {{Refbegin|30em}} * {{cite journal |last=Bernstein |first=Barton J. |title=The Uneasy Alliance: Roosevelt, Churchill, and the Atomic Bomb, 1940–1945 |publisher=University of Utah |date=June 1976 |journal=The Western Political Quarterly |pp=202–230 |volume= 29 |issue= 2 |jstor=448105|doi=10.2307/448105}} * {{cite book |last=Campbell |first= Richard H. |year=2005 |title=The Silverplate Bombers: A History and Registry of the Enola Gay and Other B-29s Configured to Carry Atomic Bombs |location=Jefferson, North Carolina |publisher=McFarland & Company |isbn= 0-7864-2139-8 |oclc=58554961}} * {{cite book |last=Fine |first=Lenore |last2=Remington |first2=Jesse A. |title=The Corps of Engineers: Construction in the United States |publisher=United States Army Center of Military History |url=http://www.history.army.mil/html/books/010/10-5/CMH_Pub_10-5.pdf |access-date=25 August 2013 |location=Washington, D.C. |year=1972 |oclc=834187 |archive-date=1 Februarie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170201142645/https://history.army.mil/html/books/010/10-5/CMH_Pub_10-5.pdf |url-status=dead }} * {{cite journal |last=Frisch |first=David H. |title=Scientists and the Decision to Bomb Japan |journal=Bulletin of the Atomic Scientists |volume= 26 |issue= 6 |pp=107–115 |publisher=Educational Foundation for Nuclear Science|date=June 1970|issn=0096-3402}} * {{cite book |last=Gilbert |first=Keith V. |title=History of the Dayton Project |publisher=Mound Laboratory, Atomic Energy Commission |location=Miamisburg, Ohio |year=1969 |url=http://www.eecap.org/PDF_Files/Ohio/Dayton_Project/History/HISTORY_OF_THE_DAYTON_PROJECT.pdf |access-date=31 October 2014 |oclc=650540359 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412054801/https://www.eecap.org/PDF_Files/Ohio/Dayton_Project/History/HISTORY_OF_THE_DAYTON_PROJECT.pdf |archive-date=12 April 2019 |url-status=dead }} * {{cite book |last=Gosling |first=Francis George |title=The Manhattan Project: Making the Atomic Bomb |year=1994 |location=Washington, DC |publisher=United States Department of Energy, History Division |oclc=637052193}} * {{cite book |last=Gowing |first=Margaret |title=Britain and Atomic Energy, 1935–1945 |year=1964 |location=London |publisher=Macmillan Publishing |oclc=3195209}} * {{cite book |editor-last=Grodzins |editor-first=Morton |editor2-last=Rabinowitch |editor2-first=Eugene |title=The Atomic Age: Scientists in National and World Affairs|year=1963|publisher=Basic Book Publishing |location=New York |oclc=15058256}} * {{cite book |last=Hewlett |first=Richard G. |last2=Anderson |first2=Oscar E. |title=The New World, 1939–1946 |location=University Park |publisher=Pennsylvania State University Press |year=1962 |url=https://www.governmentattic.org/5docs/TheNewWorld1939-1946.pdf |access-date=26 Maart 2013 |isbn=0-520-07186-7 |oclc=637004643 }} * {{cite book |last=Hewlett |first=Richard G. |last2=Duncan |first2=Francis |title=Atomic Shield, 1947–1952 |series=A History of the United States Atomic Energy Commission |publisher=Pennsylvania State University Press |location=University Park|year=1969 |isbn=0-520-07187-5|oclc=3717478}} * {{cite journal |last=Hijiya |first=James A. |url=http://www.amphilsoc.org/sites/default/files/Hijiya.pdf |title=The Gita of Robert Oppenheimer |date=June 2000 |volume=144 |issue=2 |pages=123–167 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130515224154/http://www.amphilsoc.org/sites/default/files/Hijiya.pdf |archive-date=15 Mei 2013 |journal=Proceedings of the American Philosophical Society |access-date=16 Desember 2013 }} * {{cite book |last=Holl |first=Jack M. |title=Argonne National Laboratory, 1946–96 |first2=Richard G. |last2=Hewlett |first3=Ruth R. |last3=Harris |publisher=University of Illinois Press |year=1997 |isbn=978-0-252-02341-5}} * {{cite book |last=Holloway |first=David |title=Stalin and the Bomb: The Soviet Union and Atomic Energy, 1939–1956 |location=New Haven, Connecticut |publisher=Yale University Press |year=1994 |isbn=0-300-06056-4 |oclc=29911222}} * {{cite book |last=Howes |first=Ruth H. |last2=Herzenberg |first2=Caroline L. |title=Their Day in the Sun: Women of the Manhattan Project |location=Philadelphia |publisher=Temple University Press |year=1999 |isbn=1-56639-719-7 |oclc=49569088}} * {{cite book |last=Hunner |first=Jon |title=Inventing Los Alamos: The Growth of an Atomic Community |location=Norman |publisher=University of Oklahoma Press |year=2004 |isbn=978-0-8061-3891-6|oclc=154690200}} * {{cite book |last=Johnson |first=Charles |last2=Jackson |first2=Charles |title= City Behind a Fence: Oak Ridge, Tennessee, 1942–1946 |location=Knoxville|publisher=University of Tennessee Press |year=1981 |isbn=0-87049-303-5 |oclc=6331350}} * {{cite book |last=Jones |first=Vincent |title=Manhattan: The Army and the Atomic Bomb |publisher=United States Army Center of Military History |location=Washington, D.C. |year=1985 |oclc=10913875 |url=http://www.history.army.mil/html/books/011/11-10/CMH_Pub_11-10.pdf |access-date=25 Augustus 2013 |archive-date=7 Oktober 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141007074359/http://www.history.army.mil/html/books/011/11-10/CMH_Pub_11-10.pdf |url-status=dead }} * {{cite book |last=Jungk |first=Robert |year=1958 |title=Brighter than a Thousand Suns: A Personal History of the Atomic Scientists |location=New York |publisher=Harcourt Brace |isbn=0-15-614150-7 |oclc=181321}} * {{cite book |last=O'Brien |first=Phillips Payson |title=How the War was Won |date=2015 |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-01475-6 |oclc=907550561}} * {{cite book |last= Phelps |first= Stephen |year= 2010 |title= The Tizard Mission: the Top-Secret Operation that Changed the Course of World War II |location= Yardley, Pennsylvania |publisher= Westholme |isbn=978-1-59416-116-2 |oclc=642846903}} * {{cite book |last=Rhodes |first=Richard |title=The Making of the Atomic Bomb |location=New York |publisher=Simon & Schuster |year=1986 |isbn=0-671-44133-7|oclc=13793436}} * {{cite book |last=Stacey |first=C. P. |url=http://www.cmp-cpm.forces.gc.ca/dhh-dhp/his/docs/AMG_e.pdf |title=Arms, Men and Government: The War Policies of Canada, 1939&nbsp;– 1945 |publisher=The Queen's Printer by authority of the Minister of National Defence |year=1970 |oclc=610317261 |access-date= 4 April 2021 |archive-date=20 Junie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190620111320/http://www.cmp-cpm.forces.gc.ca/dhh-dhp/his/docs/AMG_e.pdf |url-status=dead }} * {{cite book |last=Sweeney |first=Michael S. |title=Secrets of Victory: The Office of Censorship and the American Press and Radio in World War II |publisher=University of North Carolina Press |year=2001 |location=Chapel Hill |isbn=0-8078-2598-0 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/secretsofvictory00swee }} * {{cite book |last=Villa |first=Brian L. |title=The Second World War as a National Experience: Canada |contribution=Chapter 11: Alliance Politics and Atomic Collaboration, 1941–1943 |publisher=The Canadian Committee for the History of the Second World War, Department of National Defence |year=1981 |editor-first=Aster |editor-last=Sidney |oclc=11646807 |url=http://www.ibiblio.org/hyperwar/UN/Canada/Natl_Exp/index.html |access-date=8 Desember 2014 }} * {{cite book |last=Williams |first=Mary H. |title=Chronology 1941–1945 |location=Washington, D.C. |publisher=Office of the Chief of Military History, Department of the Army |year=1960 |oclc=1358166}} {{Refend}} === Tegniese geskiedenis === {{Refbegin|30em}} * {{cite book |editor-last=Ahnfeldt|editor-first=Arnold Lorentz |title= Radiology in World War II |publisher=Office of the Surgeon General, Department of the Army |location=Washington, D.C. |year=1966 |oclc=630225}} * {{Cite journal |last=Baker |first=Richard D. |last2=Hecker |first2=Siegfried S. |last3=Harbur |first3=Delbert R. |title=Plutonium: A Wartime Nightmare but a Metallurgist's Dream |url=http://library.lanl.gov/cgi-bin/getfile?07-16.pdf |journal=Los Alamos Science |issue=Winter/Spring |year=1983 |pp=142–151 |access-date=22 November 2010 |archive-date=17 Oktober 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111017034523/http://library.lanl.gov/cgi-bin/getfile?07-16.pdf |url-status=dead }} * {{cite book |editor-last= Ermenc |editor-first= Joseph J. |title= Atomic Bomb Scientists: Memoirs, 1939–1945 |year= 1989 |publisher= Meckler |location= Westport, Connecticut and London |isbn= 978-0-88736-267-5}} (1967 interview with Groves) * {{cite book |last=Hanford Cultural and Historic Resources Program |year=2002 |publisher=Pacific Northwest National Laboratory |title=History of the Plutonium Production Facilities, 1943–1990 |location=Richland, WA |oclc=52282810}} * {{cite book |last=Hansen |first=Chuck |series=Swords of Armageddon: US Nuclear Weapons Development since 1945 |title=Volume I: The Development of US Nuclear Weapons |location=Sunnyvale, California |publisher=Chukelea Publications |year= 1995a |isbn=978-0-9791915-1-0|oclc=231585284}} * {{cite book |last=Hansen |first=Chuck |series=Swords of Armageddon: US Nuclear Weapons Development since 1945 |title=Volume V: US Nuclear Weapons Histories |location=Sunnyvale, California |publisher=Chukelea Publications |year= 1995b |isbn=978-0-9791915-0-3|oclc=231585284}} * {{cite book |last1= Hawkins |first1= David |last2= Truslow |first2= Edith C. |last3= Smith |first3= Ralph Carlisle |title= Manhattan District history, Project Y, the Los Alamos story, Vol. 2 |publisher= Tomash Publishers |year= 1961 |location= Los Angeles |quote= Originally published as Los Alamos Report LAMS-2532 |isbn= 978-0-938228-08-0 |osti= 1087645 |doi= 10.2172/1087645 |url-access= registration |url= https://archive.org/details/projectylosalamo0002unse }} * {{cite book |last=Hoddeson |first=Lillian |first2=Paul W. |last2=Henriksen |first3=Roger A. |last3=Meade |first4=Catherine L. |last4=Westfall |title=Critical Assembly: A Technical History of Los Alamos During the Oppenheimer Years, 1943–1945 |location=New York |publisher=Cambridge University Press |year=1993 |isbn=978-0-521-44132-2 |oclc=26764320 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/criticalassembly0000unse }} * {{cite journal |last=Home |first=R. W. |last2=Low |first2=Morris F. |title=Postwar Scientific Intelligence Missions to Japan |journal=Isis |volume= 84 |issue= 3 |date=September 1993 |pp=527–537 |jstor=235645 |doi=10.1086/356550}} * {{cite journal |last=Kemp |first=R. Scott |title=The End of Manhattan: How the Gas Centrifuge Changed the Quest for Nuclear Weapons |journal=Technology and Culture |issn=0040-165X |volume=53 |issue=2 |date=April 2012 |pp=272–305 |doi=10.1353/tech.2012.0046}} * {{cite journal |last=Ruhoff |first=John |last2=Fain |first2=Pat |title=The First Fifty Critical days |date=June 1962 |journal=Mallinckrodt Uranium Division News |volume=7 |issue=3 and 4 |access-date=30 Oktober 2010 |url=http://www.mphpa.org/classic/CP/Mallinckrodt/Pages/MALK_Gallery_01.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150330001357/http://www.mphpa.org/classic/CP/Mallinckrodt/Pages/MALK_Gallery_01.htm |archive-date=30 Maart 2015 }} * {{cite book |last=Sandia |title=The History of the Mk4 Bomb |year=1967 |url=https://osf.io/962rw/download |publisher=Sandia National Laboratory |access-date=11 November 2019 }} * {{cite book |last=Serber |first=Robert |first2=Richard |last2=Rhodes |title=The Los Alamos Primer: The First Lectures on How to Build an Atomic Bomb |location=Berkeley|publisher=University of California Press |year=1992 |isbn=978-0-520-07576-4|oclc=23693470}} (Available on [[commons:File:Los Alamos Primer.pdf|Wikimedia Commons]]) * {{cite book |last=Smyth |first=Henry DeWolf |title=Atomic Energy for Military Purposes: the Official Report on the Development of the Atomic Bomb under the Auspices of the United States Government, 1940–1945 |location=Princeton, New Jersey |publisher=Princeton University Press |year=1945 |oclc=770285}} * {{cite book |last=Thayer |first=Harry |title=Management of the Hanford Engineer Works In World War II: How the Corps, DuPont and the Metallurgical Laboratory Fast Tracked the Original Plutonium Works |publisher=American Society of Civil Engineers Press |location= New York |year=1996 |isbn=978-0-7844-0160-6|oclc=34323402}} * {{cite book |last=Waltham |first=Chris |title=An Early History of Heavy Water |publisher=Department of Physics and Astronomy, University of British Columbia |date=20 June 2002|arxiv=physics/0206076 |bibcode=2002physics...6076W}} * {{cite journal |last=Weinberg |first=Alvin M. |title=Impact of Large-Scale Science on the United States |journal=Science |series=New Series |volume=134 |issue=3473 |date=21 Julie 1961 |pp=161–164 |jstor=1708292 |bibcode=1961Sci...134..161W |doi=10.1126/science.134.3473.161 |pmid=17818712}} {{Refend}} === Herinneringe van deelnemers === {{Refbegin|30em}} * {{cite book |last=Bethe |first=Hans A. |author-link=Hans Bethe |title=The Road from Los Alamos |location=New York |publisher=Simon and Schuster |year=1991 |isbn=0-671-74012-1 |oclc=22661282 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/roadfromlosalamo00beth}} * {{cite book |last=Compton |first=Arthur |year=1956 |title=Atomic Quest |url=https://archive.org/details/atomicquestperso0000comp |url-access=registration |location=New York |publisher=Oxford University Press |oclc=173307}} * {{cite book |last=Goudsmit |first=Samuel A. |title=Alsos |publisher=Henry Schuman |year=1947 |location=New York |isbn=0-938228-09-9|oclc=8805725}} * {{cite book |last=Groves|first=Leslie |author-link=Leslie Groves |title=Now it Can be Told: The Story of the Manhattan Project |url=https://archive.org/details/nowitcanbetolds00grov|url-access=registration|location=New York |publisher=Harper & Row |year=1962 |isbn=0-306-70738-1|oclc=537684}} * {{cite book |author-link=Leona Woods|last=Libby|first=Leona Marshall|title=Uranium People |location=New York |publisher=Charles Scribner's Sons |year=1979 |isbn=0-684-16242-3 |oclc=4665032}} * {{cite book |last=Nichols |first=Kenneth David |title=The Road to Trinity: A Personal Account of How America's Nuclear Policies Were Made |location=New York |publisher=William Morrow and Company |year= 1987|isbn=0-688-06910-X|oclc=15223648}} * {{cite book |author-link=Stanislaw Ulam|last=Ulam|first=Stanislaw|title=Adventures of a Mathematician |url=https://archive.org/details/adventuresofmath0000ulam|url-access=registration|location=New York |publisher=Charles Scribner's Sons |year=1976 |isbn=0-520-07154-9 |oclc= 1528346}} {{Refend}} {{Manhattan-projek}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Krygskunde]] [[Kategorie:Uraan]] [[Kategorie:Kernfisika]] [[Kategorie:Manhattan-projek]] e8ngfjqgm4el6m0d20intapgrpseaco 1 306374 2894098 2413832 2026-04-15T11:42:59Z Oesjaar 7467 /* Die sin: "कालोऽस्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धो लोकान्समाहर्तुमिह प्रवृत्तः। ऋतेऽपि त्वां न भविष्यन्ति सर्वे येऽवस्थिताः प्रत्यनीकेषु योधाः॥११- ३२॥ */ nuwe afdeling 2894098 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} {{voorbladartikel |week = 31 |jaar = 2021}} == Kyk asb na die sin: == {{ping|Sobaka}}, kyk asb na die sin: '' Die Britse Sending wat in Desember 1943 in die Verenigde State aangekom het, het Niels Bohr, Otto Frisch, Klaus Fuchs, Rudolf Peierls en Ernest Titterton ingesluit. [51] Meer wetenskaplikes het vroeg in 1944 opgedaag. Terwyl diegene wat toegewys is aan gasdiffusie wat teen die herfs van 1944 gelaat is, is die 35 wat onder Oliphant saam met Lawrence in Berkeley gewerk het, aan bestaande laboratoriumgroepe toegewys en die meeste het tot die einde van die oorlog gebly.'' Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 10:20, 7 Februarie 2021 (UTC) :Aangepas, groete [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 10:29, 7 Februarie 2021 (UTC) ::Dankie, die artikel begin my nou opgewonde maak! Gaan mooi lyk op die voorblad! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 10:34, 7 Februarie 2021 (UTC) == Hierdie sin ook == ''Westinghouse Lamp Plant, wat in 'n vinnige en vinnige proses geproduseer is'' Tweed vinnige: saamgeflansde ? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 20:07, 8 Februarie 2021 (UTC) :Aangepas, groete. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 20:46, 8 Februarie 2021 (UTC) == 1/3 600 000ste == Sobaka, ek verstaan nie so mooi nie... Loer asb! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 08:41, 14 Februarie 2021 (UTC) :Aangepas. Moet seker 'n statistiese meting wees, het dit nou eerder omskryf. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 08:57, 14 Februarie 2021 (UTC) == Die sin: "कालोऽस्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धो लोकान्समाहर्तुमिह प्रवृत्तः। ऋतेऽपि त्वां न भविष्यन्ति सर्वे येऽवस्थिताः प्रत्यनीकेषु योधाः॥११- ३२॥ == {{ping|Aliwal2012|Sobaka}}, ek sien bogenoemde sin, in 'n taal wat ek beslis nie ken nie, is nou skielik deel van die artikel. Hoe kan dit deel van die artikel wees? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:42, 15 April 2026 (UTC) 93m44jewvfqd1yo3jap2ti9h9hn5e9j 2894100 2894098 2026-04-15T11:57:55Z Aliwal2012 39067 /* Die sin: "कालोऽस्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धो लोकान्समाहर्तुमिह प्रवृत्तः। ऋतेऽपि त्वां न भविष्यन्ति सर्वे येऽवस्थिताः प्रत्यनीकेषु योधाः॥११- ३२॥ */ Antwoord 2894100 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} {{voorbladartikel |week = 31 |jaar = 2021}} == Kyk asb na die sin: == {{ping|Sobaka}}, kyk asb na die sin: '' Die Britse Sending wat in Desember 1943 in die Verenigde State aangekom het, het Niels Bohr, Otto Frisch, Klaus Fuchs, Rudolf Peierls en Ernest Titterton ingesluit. [51] Meer wetenskaplikes het vroeg in 1944 opgedaag. Terwyl diegene wat toegewys is aan gasdiffusie wat teen die herfs van 1944 gelaat is, is die 35 wat onder Oliphant saam met Lawrence in Berkeley gewerk het, aan bestaande laboratoriumgroepe toegewys en die meeste het tot die einde van die oorlog gebly.'' Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 10:20, 7 Februarie 2021 (UTC) :Aangepas, groete [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 10:29, 7 Februarie 2021 (UTC) ::Dankie, die artikel begin my nou opgewonde maak! Gaan mooi lyk op die voorblad! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 10:34, 7 Februarie 2021 (UTC) == Hierdie sin ook == ''Westinghouse Lamp Plant, wat in 'n vinnige en vinnige proses geproduseer is'' Tweed vinnige: saamgeflansde ? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 20:07, 8 Februarie 2021 (UTC) :Aangepas, groete. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 20:46, 8 Februarie 2021 (UTC) == 1/3 600 000ste == Sobaka, ek verstaan nie so mooi nie... Loer asb! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 08:41, 14 Februarie 2021 (UTC) :Aangepas. Moet seker 'n statistiese meting wees, het dit nou eerder omskryf. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 08:57, 14 Februarie 2021 (UTC) == Die sin: "कालोऽस्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धो लोकान्समाहर्तुमिह प्रवृत्तः। ऋतेऽपि त्वां न भविष्यन्ति सर्वे येऽवस्थिताः प्रत्यनीकेषु योधाः॥११- ३२॥ == {{ping|Aliwal2012|Sobaka}}, ek sien bogenoemde sin, in 'n taal wat ek beslis nie ken nie, is nou skielik deel van die artikel. Hoe kan dit deel van die artikel wees? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:42, 15 April 2026 (UTC) :Hi Oesjaar! Ek het jou skrapping van 16 Februarie 2025 teruggerol Jy sê: "As ek net my hande op die bliksem kan lê." (Dit was mos Oppenheimer se eie woorde waar hy 'n geskrif aanhaal). Groete [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:57, 15 April 2026 (UTC) pm70sz19wrpti7e71obi52tzmzchdnd 0 306619 2893827 2828017 2026-04-14T13:01:15Z Oesjaar 7467 /* Oorloë */ Verbeter 2893827 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Burning of the uss philadelphia.jpg|thumb|200px|Die Amerikaanse skip Philadelphia brand in die Slag van Tripoli-hawe tydens die Eerste Barbaryse Oorlog in 1804.]] Die '''Barbaryse Oorloë''' was ’n reeks konflikte wat gelei het tot twee oorloë tussen die [[Verenigde State]], [[Swede]] en die [[Berbers|Barbaryse state]] ([[Marokko]] en die [[Ottomaanse Ryk]], insluitende [[Tunis]], [[Algiers]] en [[Tripoli]]) van [[Noord-Afrika]] vroeg in die 19de eeu. Die [[Swede]] was sedert 1800 in ’n oorlog met Tripoli betrokke; die Amerikaners het eindelik by hulle aangesluit.<ref>{{cite web |url=http://www.libertyclassroom.com/warpowers/|title=Presidential War Powers: The Constitutional Answer|author=Woods, Tom|accessdate=9 Julie 2014|website=Libertyclassroom.com}}</ref> Die Barbaryse [[seerower]]s het heffings van die Amerikaanse handelskepe in die [[Middellandse See]] geëis. As ’n skip nie betaal het nie, het die seerowers dit aangeval, sy voorraad gesteel en dikwels die bemanningslede vir ’n [[losprys]] gevange geneem. Toe [[Thomas Jefferson]] in 1801 president van die VSA word, het hy geweier om heffings te betaal en ’n vloot na die Middellandse See gestuur. ==Oorloë== Die '''Eerste Barbaryse Oorlog''' (1801-1805) het plaasgevind tydens die bewind van Thomas Jefferson. Toe hy in 1801 president van die VSA word, het hy geweier om verder heffings te betaal, want dit het teen dié tyd ’n vyfde van die regering se jaarlikse begroting uitgemaak.<ref>Fremont-Barnes, Gregory ''The Wars of the Barbary Pirates'', Londen: Osprey, 2006 bl. 36-37</ref> ’n [[Amerikaanse Vloot|Amerikaanse vloot]] is op 13 Mei 1801 na die hawe van [[Tripoli]] gestuur, waar een skip, die [[Philadelphia]], gestrand het. Die bemanning is gevang en [[Slaaf|slawe]] gemaak. Die ander skepe het verskeie gefortifiseerde seerowerstede in die hedendaagse [[Libië]], [[Tunisië]] en [[Algerië]] gebombardeer, en eindelik toestemming van hulle gekry om deur hul gebiedswater te vaar. [[James Madison]], Jefferson se opvolger, het militêre magte vir die '''Tweede Barbaryse Oorlog''' (1815) opgekommandeer, kort ná die beëindiging van die [[Anglo-Amerikaanse Oorlog van 1812]] met die Verdrag van Ghent. Dit het finaal ’n einde gebring aan Amerika se betaling van heffings. ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Eksterne skakels== {{CommonsKategorie-inlyn|Jabloko}} {{vertaaluit| taalafk = | il = }} {{Normdata}} [[Kategorie:Geskiedenis van Afrika]] [[Kategorie:Geskiedenis van Algerië]] [[Kategorie:Geskiedenis van Italië]] [[Kategorie:Geskiedenis van Libië]] [[Kategorie:Geskiedenis van Marokko]] [[Kategorie:Geskiedenis van Swede]] [[Kategorie:Geskiedenis van Tunisië]] [[Kategorie:Geskiedenis van die Verenigde State van Amerika]] [[Kategorie:Sisilië]] [[Kategorie:Ottomaanse Ryk]] fh4204fsa11rjx06n726210rmq1ooxz 0 307282 2893835 2851815 2026-04-14T13:06:45Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893835 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | name = Bokkeveldpoppiesbos | image = | image_caption= | image2 = | status = NT | status_system = IUCN3.1 | taxon = Paranomus bracteolaris | authority = [[Richard Anthony Salisbury|Salisb.]] ex [[Joseph Knight|Knight]], (1809) | synonyms = * ''Nivenia intermedia'' <small>Steud.</small> * ''Nivenia laxa'' <small>Schltr.</small> * ''Nivenia media'' <small>[[Robert Brown (botanis)|R.Br.]]</small> * ''Paranomus laxus'' <small>(Schltr.) N.E.Br. </small> * ''Paranomus medius'' <small>(R.Br.) Kuntze</small> * ''Paranomus sceptriformis'' <small>Salisb. ex Spreng.</small> * ''Protea intermedia'' <small>Poir.</small> * ''Protea spicata'' <small>Andrews</small> | range_map = }} Die '''bokkeveldpoppiesbos''' (''Paranomus bracteolaris'') is 'n [[Blom|blomdraende]] [[struik]] wat tot die [[genus]] ''[[Paranomus]]'' behoort en deel van die [[fynbos]] vorm. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan die [[Wes-Kaap]] en [[Noord-Kaap]], waar dit voorkom op die [[Bokkeveldberge|Bokkeveldeskarp]], in die [[Koue Bokkeveld]] en die [[Olifantsrivierberge]]. Die [[struik]] is eenstammig en word tot 2&nbsp;m hoog en blom van Augustus tot Oktober. Die blare is fyn verdeel in naaldvormige segmente; hulle is harig wanneer hulle jonk is. Die blomme is in klein trosse gerangskik in are op die punte van die takke. Hulle is perspienk en 20 - 25&nbsp;mm lank. Vuur vernietig die plant maar die sade oorleef. Die plant is tweeslagtig en [[bestuiwing]] vind deur die werking van [[insekte]] plaas. Die vrugte word twee maande nadat die plant geblom het ryp en die sade val na die grond waar dit deur [[miere]] versprei word. Die plant groei sandsteen grond op hoogtes van 250 - 1300&nbsp;m. In Engels staan die struik as die ''Smooth-leaf Tree Sceptre'' bekend. Die boom se FSA-nommer is 72.3.<ref>https://www.treetags.co.za/national-list-of-indigenous-trees/</ref> == Galery == <gallery> Paranomus bracteolaris Flipphi 5.jpg Paranomus bracteolaris Rebelo 3.jpg Paranomus bracteolaris Rebelo 2.jpg Paranomus bracteolaris 1DS-II 2-2377.jpg Paranomus bracteolaris 1DS-II 2-2382.jpg Paranomus bracteolaris 1DS-II 2-2380.jpg </gallery> == Sien ook == * [[Alfabetiese lys van Suid-Afrikaanse bome]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronnelys == * [[John Charles Manning|Manning, John]]: ''Fotogids tot die Veldblomme van Suid-Afrika''. Briza Publikasies. {{ISBN|978 1 920217 01 3}} * [http://redlist.sanbi.org/species.php?species=803-4 REDLIST Sanbi] * [https://www.proteaatlas.org.za/sceptre.htm Protea Atlas] * [http://biodiversityexplorer.info/plants/proteaceae/paranomus_bracteolaris.htm Biodiversityexplorer] * [http://pza.sanbi.org/paranomus-bracteolaris PlantZAfrica] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:705334-1 Plants of the World Online] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Paranomus]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Endemiese plante van Suid-Afrika]] k69rfki75ftf7smvz13pzrpy626gbx9 0 319230 2893826 2893777 2026-04-14T13:00:18Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893826 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Stipagrostis hirtigluma | authority = (Steud. ex Trin. & Rupr.) De Winter subsp. patula (Hack.) De Winter, (1963)<ref>http://redlist.sanbi.org/species.php?species=1309-15</ref> | synonyms = }} '''Bloutwa''' (''Stipagrostis hirtigluma'') is 'n digte, [[meerjarige plant|meerjarige]] gras. ''Bloutwa'' kom voor in die bosveld, [[karoo]] en woestyngebeide. Dit groei in droë, warm dele, in klipperige of sanderige plekke en op rotsagtige plekke. Daar is drie spesies van ''Stipagrostis hirtigluma'': subsp. ''hirtigluma'', subsp. ''patula'' en subsp. ''pearsonii''. Subspp. ''hirtigluma'' en ''pearsonii'' vertoon baie ooreenkomste.<ref>{{Cite book|last=van Oudtshoorn|first=Frits|title=Guide to Grasses of Southern Africa|publisher=Briza publications|year=1992|isbn=978-1-920217-35-8|location=Pretoria|pages=123}}</ref> Al drie subspesies kom in [[Namibië]] voor.<ref>{{Cite book|last=Burke|first=Antje|title=111 Roadside plants|publisher=Namibia Scientific Society|year=2012|isbn=978-99945-76-51-7|location=Windhoek|pages=147}}</ref> ''Bloutwa'' het beperkte weidingswaarde. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Grasse]] [[Kategorie:Stipagrostis]] [[Kategorie:Flora van Namibië]] megs0eci8ics6sjlr68xlut17hsqczm 0 364492 2893906 2347093 2026-04-14T18:12:29Z JMK 649 +prent 2893906 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Rivier |rivier_naam = Ribbokspruit |ander_naam = |beeld = Waterfall on the Ribbokspruit valley trail, Golden Gate Highlands National Park.jpg |beeld_byskrif = Valletjie langs die Ribbokspruitvallei-wandelpad |kaart = |kaart_byskrif = <!-- *** Familie *** --> |hoofrivier = |sytak_links = |sytak_regs = |oorsprong = |monding = [[Meulrivier (Wilge, Vaal)|Meulrivier]] |stroomgebied_lande = [[Golden Gate Hoogland Nasionale Park|Golden Gate Park]], [[Vrystaat]], [[Suid-Afrika]] |lengte = |hoogte = 1821 m |monding_hoogte = |afloop = |stroomgebied = |duimdrukkerkaart = Vrystaat |duimdrukkeretiketposisie = bokant |duimdrukkerkaartgrootte = 250 |duimdrukkerkaartbyskrif = |breedtegraad = 28 |breedtegraad_m = 30 |breedtegraad_s = 8 |breedtegraad_NS = S |lengtegraad = 28 |lengtegraad_m = 34 |lengtegraad_s = 54 |lengtegraad_OW = O }} Die '''Ribbokspruit''' is 'n [[rivier]] wat in die [[Vrystaat]], [[Suid-Afrika]] vloei. Dit is 'n [[sytak]] van die [[Meulrivier (Wilge, Vaal)|Meulrivier]] wat weer by die [[Wilgerivier (Vaal)|Wilgerivier]] aansluit. Die rivier vloei vir sy grootste deel deur die [[Golden Gate Hoogland Nasionale Park]]. {{Vrystaat saadjie}} [[Kategorie:Riviere in Vrystaat]] fbj76jcmi38il5v9v8om32g24xw8wdx 2894076 2893906 2026-04-15T10:56:52Z Aliwal2012 39067 2894076 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Rivier |rivier_naam = Ribbokspruit |ander_naam = |beeld = Waterfall on the Ribbokspruit valley trail, Golden Gate Highlands National Park.jpg |beeld_byskrif = Valletjie langs die Ribbokspruitvallei-wandelpad |kaart = |kaart_byskrif = <!-- *** Familie *** --> |hoofrivier = |sytak_links = |sytak_regs = |oorsprong = |monding = [[Meulrivier (Wilge, Vaal)|Meulrivier]] |stroomgebied_lande = [[Golden Gate-hoogland- Nasionale Park|Golden Gate Park]], [[Vrystaat]], [[Suid-Afrika]] |lengte = |hoogte = 1821 m |monding_hoogte = |afloop = |stroomgebied = |duimdrukkerkaart = Vrystaat |duimdrukkeretiketposisie = bokant |duimdrukkerkaartgrootte = 250 |duimdrukkerkaartbyskrif = |breedtegraad = 28 |breedtegraad_m = 30 |breedtegraad_s = 8 |breedtegraad_NS = S |lengtegraad = 28 |lengtegraad_m = 34 |lengtegraad_s = 54 |lengtegraad_OW = O }} Die '''Ribbokspruit''' is 'n [[rivier]] wat in die [[Vrystaat]], [[Suid-Afrika]] vloei. Dit is 'n [[sytak]] van die [[Meulrivier (Wilge, Vaal)|Meulrivier]] wat weer by die [[Wilgerivier (Vaal)|Wilgerivier]] aansluit. Die rivier vloei vir sy grootste deel deur die [[Golden Gate-hoogland- Nasionale Park]]. {{Vrystaat saadjie}} [[Kategorie:Riviere in Vrystaat]] svw4k24g1qe5s9ni0rassmh2rycsdhj 0 368079 2893997 2886391 2026-04-15T04:07:02Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2893997 wikitext text/x-wiki '''Rosamund King Everard''' en later '''Rosamund King Everard-Steenkamp''' ([[1907]] - [[19 Maart]] [[1946]]), was 'n Suid-Afrikaanse [[vlieënier]] en visuele kunstenares.<ref name="mutualart" /><ref name="findagrave" /> == Vroeë lewe == Rosamund is in 1907 op die plaas Bonnefoi naby [[Carolina]] gebore. Sy was die dogter van Charles Joseph Everard en Amy Bertha Everard (neé King). Sy het in die destydse Oos-Transvaal (nou [[Mpumalanga]]) grootgeword en by [[Hoërskool Eunice]] in [[Bloemfontein]] in 1919 skoolgegaan.<ref name="lifewithart" /> In die 1920's het sy saam met haar moeder en suster na [[Kaapstad]] en later [[Engeland]] en [[Europa|die Europese vasteland]] gereis. Daar het sy [[klavier]] studeer, sowel as [[viool]] onder [[Jacques Thibaud]].<ref name="findagrave" /><ref name="lifewithart" /> Sy het geen formele kunsonderrig ontvang nie. Sy het egter saam met haar ma en suster begin [[skilder]] toe hulle na Frankryk en [[Italië]] gereis het.<ref name="lifewithart" /> In 1926 keer Rosamund terug na die familieplaas in die destydse Oos-Transvaal en fokus op die boerdery, waarmee sy baie suksesvol word. Sy word 'n gekwalifiseerde bees- en wolbeoordelaar. Sy kon baie goed perdry en skiet, en het ook [[Frans]] en [[Swazi]] gepraat.<ref name="lifewithart" /> == Lugvaartloopbaan == In 1935 begin Rosamund met haar loopbaan as vlieënier. Sy kwalifiseer in Engeland as vlieënier en werk tussen 1939 en 1940 as 'n vlieginstrukteur in die Oos-Transvaal.<ref name="arcyart" /><ref name="findagrave" /> Gedurende die [[Tweede Wêreldoorlog]] het sy by die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] aangesluit en later die Hulpdienste vir Lugvervoer, waar sy vlugte tussen [[Suid-Afrika]] en [[Egipte]] onderneem het.<ref name="findagrave" /><ref name="lifewithart" /> Sy ontmoet Hermanus Nicolaas Fourie Steenkamp in 1940 en dieselfde jaar trou hulle by St Martin's in-the-Veld, in [[Rosebank, Johannesburg]].<ref name="findagrave" /> Steenkamp is in 1942 oorlede.<ref name="lifewithart" /> Rosamund het voortgegaan om te vlieg en was die eerste vrou ter wêreld wat 'n [[straalvliegtuig]] gevlieg het en wel 'n [[Gloster Meteor]].<ref name="samilitaryhistory" /><ref name="findagrave" /> Sy was ook die eerste vrou wat 'n [[Spitfire]]-vliegtuig gevlieg het.<ref name="lifewithart" /> == Dood == Op 19 Maart 1946 sterf Rosamund in 'n vliegongeluk terwyl sy in beheer was van 'n Spitfire wat in Button Oak, Upper Arley, [[Worcestershire]] neergestort het. Die oorsaak van die ongeluk is nooit vasgestel nie.<ref name="findagrave" /><ref name="samilitaryhistory" /> Sy is begrawe in All Saints-begraafplaas in Maidenhead.<ref name="findagrave" /> == Kunsnalatenskap == Rosamund het meestal landskappe en stillewes met olieverf geskilder. Haar skilderstyl was onkonvensioneel, spontaan en uitbundig. Haar werk weerspieël haar aangetrokkenheid tot dekoratiewe patrone en ontwerp. Haar kleurgebruik was sterk, gedefinieer en beheer deur bepaalde ritmiese buitelyne. Sy was nie so produktief soos die ander skilders in haar familie nie. Haar werk was deel van die Everard Groep-uitstallings van 1931 en 1935 en was te sien in die retrospektiewe uitstallings by die [[Tatham-kunsgalery]] in 1982 en die [[Standard Bank]]-geborgde uitstalling van 2000 onder die titel ''The Everard Phenomenon''.<ref name="lifewithart" /> Haar skildery getiteld ''Kamei-Doorn in Winter'' het kritiese kommentaar ontvang van die kunskritikus Bernard Lewis, wat dit as 'n "plakkaat" afgemaak het wat deur "geen mate van toegeneentheid 'n skildery genoem kan word nie".<ref name="thecape" /><ref name="sahistory" /> ''Flowers on a Window Sill'' (1930), met sy afgeplatte kleurgebiede, het 'n soortgelyke reaksie ontlok. Lewis se kritiek het egter die destydse konserwatiewe kunssmaak weerspieël.<ref name="sahistory" /> == Kunsuitstallings == Haar kunswerke was by die volgende kunsuitstellings vertoon:<ref name="arcyart" /><ref name="lifewithart" /> * (1931 – 1944) Everard-group uitstallings * (1936) ''Empire Exhibition'', Johannesburg * (1967) ''The Everard Group prestige retrospective art exhibition'', [[Pretoriase Kunsmuseum]] * (2000) [[Standard Bank]]-geborgde uitstalling van 2000 met die titel ''The Everard Phenomenon'' == Openbare kunsversamelings == Van haar kunswerke word in die volgende openbare kunsversamelings vertoon:<ref name="arcyart" /> * [[William Humphreys-kunsgalery]], Kimberley * [[Tatham-kunsgalery]], [[Pietermaritzburg]]. == Sien ook == * [[Die Everard-groep]] == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="findagrave">https://www.findagrave.com/memorial/56138421/rosamund-king-everard-steenkamp</ref> <ref name="lifewithart">{{Cite web |url=https://www.lifewithart.com/artists/rosamund-everard.html |title=argiefkopie |access-date=26 Januarie 2021 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414113753/https://www.lifewithart.com/artists/rosamund-everard.html |url-status=dead }}</ref> <ref name="mutualart">https://www.mutualart.com/Artist/Rosamund-King-Everard-Steenkamp/2AE1AAC963A511A9</ref> <ref name="sahistory">https://www.sahistory.org.za/people/rosamund-everard-steenkamp</ref> <ref name="arcyart">https://www.arcyart.com/sah-evarardsteenkamp.htm</ref> <ref name="samilitaryhistory">{{cite journal|last1=Shaw|first1=Charles Scott|title=Was Captain Rosamund Everard-Steenkamp the first woman in the world to fly a jet?|journal=Military History Journal|date=June 1976|volume=3|issue=5|url=http://samilitaryhistory.org/vol035ss.html|access-date=19 December 2016|publisher=The South African Military History Society|location=Kengray, Johannesburg, South Africa|archive-url=https://web.archive.org/web/20160310040548/http://samilitaryhistory.org/vol035ss.html|archive-date=10 March 2016}}</ref> <ref name="thecape">(The Cape, 18-12-1931)</ref> }} == Bronne == * Berman, E. 1994. Art & Artists of South Africa. Southern Book Publishers. == Eksterne skakels == * [https://www.mutualart.com/Artist/Rosamund-King-Everard-Steenkamp/2AE1AAC963A511A9/Artworks Fotos van haar kunswerke] {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Everard-Steenkamp, Rosamund}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse kunstenaars]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse vlieëniers]] [[Kategorie:Vrouevlieëniers]] 0hg2q9bzjrt9uobm7akckk9hs9s4x5w 0 368257 2893963 2557916 2026-04-14T21:30:46Z Jcb 223 2893963 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas | naam = Koninklijke Academie voor Nederlandse Taal en Letteren | logo = | beeld = Ghent, Belgium - panoramio (74).jpg | beeldonderskrif = KANTL in die Huis van Oombergen, 'n [[rococo]]huis uit 1746 wat in 2011-2012 gerestoureer is. | hoofkwartier = Koningstraat in [[Gent]] | webwerf = [http://www.kantl.be www.kantl.be] | portaal = Letterkunde }} Die '''Koninklijke Academie voor Nederlandse Taal en Letteren''' (afgekort tot '''KANTL''') is 'n wetenskaplike genootskap wat sedert [[1886]] die [[Nederlands]]e taal en Nederlandse letterkunde bestudeer en stimuleer. Die Akademie reik jaarliks 'n literêre- en wetenskaplike prys ten bedrae van 5000 euro elk uit. == Geskiedenis == In 1886 word die '''Koninklijke Vlaamsche Academie voor Taal- en Letterkunde''' opgerig.<ref>Koninklike Besluit van 8 Julie 1886</ref> Dit was die eerste amptelike Belgiese instelling wat [[Nederlands]] op 'n wetenskaplike wyse bestudeer het. Tydens die oprigting van die akademie is die akademie ook gelas om die [[letterkunde]] in die volkstaal te bevorder en inisiatiewe vir die ontwikkeling van die wetenskappe in Nederlands te koördineer. Hiermee beweeg die akademie effens buite die mandaat wat deur sy naam voorgestel word. In 1924 is regspersoonlikheid aan die instelling toegeken.<ref>Wet van 2 Augustus 1924</ref> In 1938 word die Koninklijke Vlaamse Academie van België voor Wetenschappen en Kunsten (Vlaamse Academie voor Letteren, Wetenschappen en Schone Kunsten) en die Koninklijke Academie voor Geneeskunde van België (Vlaamse Academie voor Geneeskunde) gestig. Die Akademie bestaan sedert 1939 uit 30 gewone- en 25 buitelandse erelede. Die Akademie speel 'n belangrike rol in Vlaamse ontvoogding en versterk die [[Vlaamse Taalbeweging|Vlaamse Beweging]] op kulturele en intellektuele vlak. Wat die politiek betref het die Akademie nog altyd 'n neutraale standpunt gehandhaaf. In 1972 word die instelling herdoop tot die ''Koninklijke Academie voor Nederlandse Taal- en Letterkunde'' (KANTL),<ref>Koninklike Besluit van 20 April 1972</ref> Tydens die tweede staatshervorming in 1980 is bevoegdheid oor die Akademie oorgedra aan die [[Vlaamse Gemeenskap]], waarmee dit 'n selfstandige en ongebonde Vlaamse owerheidsinstelling geword het. Die Cultuurraad voor de Nederlandse Cultuurgemeenschap het ook 'n dekreet aangeneem waarin onder meer voorsien word dat die Akademie die Vlaamse regering adviseer.<ref>Dekreet van 13 Februarie 1980</ref> In 2018 word die Akademie se naam vereenvoudig tot ''Koninklijke Academie voor Nederlandse Taal en Letteren'', met behoud van die akroniem KANTL.<ref>[http://www.ejustice.just.fgov.be/cgi/article.pl?language=nl&amp;caller=summary&amp;pub_date=2018-10-31&amp;numac=2018014505 Dekreet van 12 Oktober 2018 betreffende die Koninklijke Academie voor Nederlandse Taal en Letteren]</ref> Met ingang 2018 kan daar 'n maksimum van 40 lede en 'n onbepaalde aantal erelede wees. == Verwysings == ;Literatuur *Max Rooses, "De stichting der Koninklijke Vlaamse Academie", in: ''Nederlandsch Museum'', 1893, vierde reeks (III) *Willy Rombauts, ''De Koninklijke Vlaamse Academie voor Taal -en Letterkunde (1886-1914). Haar geschiedenis en haar rol in het Vlaamse cultuurleven'', 1979 *''Gedenkboek van de Eeuwfeestviering 1886-1986'', 1986 *Johan Decavele en Joris de Zutter, ''Honderd jaar Vlaamse Academie te Gent'', 1986 *Willy Rombauts en Marcel Hoebeke, ''De Koninklijke Academie voor Nederlandse Taal- en Letterkunde, 1886-1986'', 1986 *Els Witte, "De Brusselse voorgeschiedenis van de Vlaamse Academie te Gent. Compromisvorming tussen flaminganten en unionisten (1836-1946)", in: ''De Academie en het Nederlands in verleden, heden en toekomst'' (= ''Verkenningen in de Koninklijke Academie voor Nederlandse Taal- en Letterkunde'', nr. 2), 2013 *Leen Huet, ''Een schone gevel met zijn sieraden en wat zich daarachter bevindt'' (= ''Verkenningen in de Koninklijke Academie voor Nederlandse Taal- en Letterkunde'', nr. 3), 2016 ;Voetnote {{Verwysings}} {{vertaalvanaf | taalafk = nl | il = Koninklijke_Academie_voor_Nederlandse_Taal_en_Letteren }} {{Normdata}} [[Kategorie:Kultuur in België]] [[Kategorie:Nederlands]] ng0kunc4oh92k0fkahubzunk5wtuyeq 0 368263 2893964 2619282 2026-04-14T21:31:00Z Jcb 223 2893964 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas | naam = Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen | logo = | beeld = Trippenhuis.jpg | beeldonderskrif = Die hoofkwartier in [[Amsterdam]] in die [[Trippenhuis]]. | opgerig = 1851 | eienaar = | ligging = [[Amsterdam]] | werkgebied = Wetenskap | voorsitter = Ineke Sluiter | direkteur = Mr. Mieke Zaanen | doel = Genootschap van excellente wetenschappers, institutenorganisatie en adviesorgaan van de regering. | motto = | tipe = Regspersoon met wetlike mandaat | aantal lede = ca. 500 | aantal werknemers = ca. 1300 | hoofkwartier = Die [[Trippenhuis]],<br />Kloveniersburgwal 27,<br />1011 JV [[Amsterdam]] | webwerf = http://www.knaw.nl/ }} Die '''Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW)''' is 'n vereniging van uitmuntende skolastici. Die organisasie bestaan uit nasionale wetenskaplike institute en 'n adviesliggaam vir die [[Nederland]]se regering op die gebied van die wetenskappe. Die Akademie is geleë in die Trippenhuis in [[Amsterdam]]. == Doel en take van die Akademie == Die doel van die Akademie is om die beoefening van die wetenskappe in Nederland te bevorder. Die meeste ander lande het 'n soortgelyke wetenskapsakademie, soos die [[Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns]] in Suid-Afrika, die [[Royal Society]] in Engeland, die National Academy of Sciences in die Verenigde State en die Koninklijke Vlaamse Academie van België voor Wetenschappen en Kunsten in Vlaandere. Die KNAW is 'n genootskap van uitstekende wetenskaplikes en ook 'n instituutorganisasie. Die KNAW vervul drie take: * die daarstelling van 'n genootskap van uitstekende wetenskaplikes uit alle vakgebiede; * die bestuur van wetenskaplike navorsingsinstitute; * die lewering van advies aan die regering oor wetenskaplike praktyk. == Lede en organisasie van die Akademie == === Genootskap van die KNAW === Die KNAW het ongeveer 500 lede. Hulle maak deel uit van die Afdeling vir Letterkunde of die Afdeling vir Fisika. Die KNAW was van oudsher af 'n genootskap van uitnemende Nederlandse wetenskaplikes. Lede word gekies op grond van wetenskaplike prestasies van hoë gehalte. Lidmaatskap is lewenslank. Vanaf Mei 2011 sal die Akademie jaarliks 'n maksimum van 16 nuwe lede kies op grond van benoemings van binne en buite die Akademie. Die besluite van eksterne referente sal voortaan by die keuse ingesluit word. In Nederland is lidmaatskap van die KNAW 'n groot eerbetoon. Die Akademie het gewone- en buitelandse lede. Die KNAW het vanaf 1855 tot 2017 uit twee afdelings bestaan: * Natuurkunde (Wiskunde en Natuurkunde, Sterrekunde, Aardrykskunde en Lewenswetenskappe en Ingenieurswetenskappe), bestaande uit ongeveer 280 gewone lede * Letterkunde (geesteswetenskappe, regswetenskappe, gedragswetenskappe en maatskaplike wetenskappe), bestaande uit ongeveer 249 gewone lede. Sedert 1 Januarie 2017 is die genootskap in vier domeine verdeel: * Domein Geesteswetenskappe (GW) * Domein vir gedrags-, maatskaplike- en regswetenskappe (GMRW) * Domein Natuur- en Tegniese Wetenskappe (NTW) * Domein Mediese-, medies-biologiese- en gesondheidswetenskappe (MMBG) Die algemene vergadering van die Akademie benoem 'n raad uit sy lede en stel die reglemente vas. === Die bestuur van die KNAW === Die Raad van die Akademie stel die beleid en begroting vas. Die daaglikse bestuur is in die hande van die hoofdirekteur. Die Raad van die Akademie bestaan uit die president, twee vise-presidente (waarvan een ook algemene sekretaris is) en die vier voorsitters van die domeinbesture. Die president is voorsitter van die direksie. Hy of sy word vir 'n tydperk van drie jaar aangestel, met die opsie om weer aangestel te word vir 'n tydperk van hoogstens drie jaar, op voorwaarde dat hy of sy op die datum van heraanstelling nog nie die ouderdom van 67 bereik het nie. Hierdie posisie word sedert 1 Junie 2020 deur die klassikus Ineke Sluiter ingeneem. === De Jonge Akademie === De Jonge Akademie is in 2005 gestig. Die Jonge Akademie bestaan uit jong navorsers wat minder as tien jaar gelede hul doktorsgraad behaal het en wat hulle reeds op wetenskaplike gebied onderskei het en 'n wye belangstelling in wetenskap het. Daar word jaarliks tien nuwe lede vir De Jonge Akademie verkies. Lede tree na vyf-jaar lidmaatskap uit. === Die Akademie vir Kuns === Die Akademie van Kunste het op 23 April 2014 onder minister Jet Bussemaker van die Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) begin. Die Akademie beskik tans oor 50 lede uit alle gebiede van die kunste. Die Akademie het ten doel om die stem van die kunste in die Nederlandse samelewing (ingesluit politiek) uit te druk en om die wisselwerking tussen die kunste onderling, die kunste en die maatskappy en tussen wetenskap en kuns te bevorder. <ref>[http://www.akademievankunsten.nl/ Akademievankunsten.nl Akademie van Kunsten]. Geraadpleegd op 15 maart 2020.</ref> == Ondersoeksinstitute == Die volgende ondersoeksinstitute maak deel uit van die oorkoepelende KNAW-organisasie: * Data Archiving and Networked Services (DANS) * Fryske Akademy * Hubrecht Instituut voor Ontwikkelingsbiologie en Stamcelonderzoek * Huygens Instituut voor Nederlandse Geschiedenis (Huygens ING) * Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis (IISG) * Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde (KITLV) * Meertens Instituut * Nederlands Instituut voor Ecologie (NIOO) * NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies * Nederlands Instituut voor Neurowetenschappen * Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut (NIDI) * Netherlands Institute for Advanced Study in the Humanities and Social Sciences (NIAS) * Rathenau Instituut * Spinoza Centre for Neuroimaging * Westerdijk Fungal Biodiversity Institute ==Publikasies== 'n Belangrike deel van die openbare werking en belang van die Akademie kan teruggespoor word na sy publikasies. Enkele belangrike reekse was: *''Jaarboek der Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen'' *''Verhandelingen der Koninklijke Akademie van Wetenschappen, Afdeling Natuurkunde'', in vyf reekse (Eerste afd., Eerste reeks, Tweede afd., Tweede Reeks) *''Verslagen en mededelingen der Koninklijke Akademie van Wetenschappen, Afdeling Natuurkunde'' *''Verrigtinge van die Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen'', in drie reekse<ref>[http://www.dwc.knaw.nl/toegangen/digital-library-knaw/ Dwc.knaw.nl KNAW Digital Library]</ref> (Reeks A, Wiskundige Wetenskappe; Reeks B. Natuur- en Skeikunde/Paleontologie, geologie, fisika, chemie, antropologie.; Reeks C Biologiese en mediese wetenskappe) *''Indagationes mathematicae'' *''Verslagen en mededelingen der Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen, Afdeling Letterkunde'' *''Mededelingen der Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen, Afdeling Letterkunde'', in drie reekse (Reeks A, Reeks B, Nieuwe Reeks) *''Verhandelingen der Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen, Afdeling Letterkunde'' Die KNAW gee verder verskeie publikasies uit, van ondersoekverslae en advies tot bundels van lesings (simposia en kongresse), gedragskodes en protokolle.<ref>[https://knaw.nl/nl/actueel/publicaties#c0=on&b_start=0 Knaw.nl Publicaties] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210126084003/https://knaw.nl/nl/actueel/publicaties#c0=on&b_start=0 |date=26 Januarie 2021 }}. Geraadpleeg op 20 Julie 2019.</ref><ref>[https://worldcat.org/identities/lccn-n79055416/ Worldcat.org Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen id=lccn-n79055416] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210201162615/https://worldcat.org/identities/lccn-n79055416/ |date= 1 Februarie 2021 }}. Geraadpleeg op 20 Julie 2019.</ref> == Pryse == 'n Aantal prestigeryke wetenskaplike pryse word onder beheer van Akademiekommissies toegeken: * Akademiepenning (sedert 1983) * Akademie van Kunstenpenning (sedert 2018)<ref>{{Citeer web | url= https://www.akademievankunsten.nl/nl/nieuws/remco-campert-ontvangt-penning-akademie-van-kunsten <!-- https://www.akademievankunsten.nl/nl/speeches-en-columns/laudatio-voor-remco-campert-winnaar-penning-akademie-van-kunsten-2018 --> | work= akademievankunsten.nl | publisher=| date= 11 Junie 2018 | archiveurl= https://web.archive.org/web/20190512071216/https://www.akademievankunsten.nl/nl/speeches-en-columns/laudatio-voor-remco-campert-winnaar-penning-akademie-van-kunsten-2018 |titel=Remco Campert ontvangt penning Akademie van Kunsten| archive-date=12 Mei 2019 |deadurl= }}</ref> * Ammodo Science Award (sedert 2015) * Bakhuis Roozeboom Medaille (sedert 1911) * M.W. Beijerinck Virologie Prijs (sedert 1965) * Buys Ballotmedaille (sedert 1893) * Certamen poeticum Hoeufftianum (1844-1978) * De la Court-prijs (sedert 1985) * Descartes-Huygensprijs (sedert 1995) * Dow Energieprijs (1985-2011) * Dr. A.H. Heinekenprijs (sedert 1963) * Hollemanprijs (1959-2005) * [[Christiaan Huygens]]-prijs (sedert 1998) * Gilles Holstprijs (sedert 1963) * Instituut GAK-KNAW-toekenning (sedert 2019) * De Jong van Beek en Donk-prijs (1891-1991) * KNAW Bob Pinedo Cancer Care-toekenning (sedert 2006) * KNAW Merianprijs (2008-2014) * KNAW Onderwijsprijs (sedert 2008) * KNAW/NWO Eurekaprijs voor wetenschapscommunicatie (2012-2015) * Leeuwenhoekmedaille (1877-2003, daarna deur die Koninklijke Nederlandse Vereniging voor Microbiologie) * Lorentzmedaille (sedert 1925) * Dr. Hendrik Muller-prijs (sedert 1998) * Nationale Postdocprijs (sedert 2017) * Prijs Akademiehoogleraren (2011-2016) * Winkler Prins Prijzen (1970-1982) == Geskiedenis van die Akademie == === Koninklijk Instituut van Wetenschappen === In die 18de eeu is verskeie verenigings gestig met die doel om die wetenskappe te bevorder. Voorbeelde van verenigings wat vandag nog bestaan is die Bataafs Genootschap voor Proefondervindelijke wijsbegeerte wat in 1761 gestig is en die Koninklijke Hollandsche Maatschappij der Wetenschappen, wat in 1752 gestig is. Die verenigings is plaaslik georganiseer, dikwels deur provinsies. Die verenigings het kompetisies gereël en die beste verhandelings is gepubliseer. Een eenheid, die Oeconomische Tak, wat in 1777 gestig is, het ondernemers probeer aanmoedig om werk vir armes te vind en kinders opleiding te gee in die hantering van spin- en weeftoestelle deur kompetisies te organiseer. Die Oeconomische Tak was die voorganger van die huidige Nederlandsche Maatschappij voor Nijverheid en Handel (NMNH). Nadat die provinsies verenig is onder die [[vasal]]staat, die [[Koninkryk van Holland]], was daar 'n begeerte om 'n sambreelinstituut vir wetenskappe te vorm in navolging van die [[Institut de France]] in Parys. Ingevolge 'n dekreet van 4 Mei 1808 het Koning [[Louis Napoleon]] die ''Koninklijk Instituut van Wetenschappen, Letterkunde en Schoone Kunsten'' gestig. Hierdie instituut was die voorganger van die Koninklijk Instituut van Wetenschappen, Letterkunde en Schoone Kunsten. Die Koninklijke Instituut was 'n adviesliggaam vir kulturele beleid en moes hulself “''bezig houden met het volmaken der Wetenschappen en Kunsten, om derzelver vorderingen in het Rijk bij Buitenlanders bekend te doen worden, en uitvindingen of vorderingen elders gemaakt hier te lande in te voeren''”. Die wiskundige en fisikus Jean Henri van Swinden het die eerste algemene voorsitter geword. Die Koninklijke Instituut het uit vier klasse bestaan: * Die eerste klas: die ''Koninklijke Maatschappij der Wetenschappen'' * Die tweede klas: die ''Koninklijke Hollandsche Maatschappij'' * Die derde klas: die ''Koninklijke Maatschappij Geschiedenis en Oudheden'' * Die vierde klas: die ''Koninklijke Maatschappij der Schoone Kunsten'' Na die abdikasie van Louis Napoleon, die ontbinding van die Koninkryk van Holland en inlywing in die [[Eerste Franse Ryk|Franse Ryk]] in 1810, is die instituut toegelaat om as ''Hollandsch Instituut'' voort te gaan. Aan die einde van April 1812 het die instituut ingetrek in die Trippenhuis. Ingevolge 'n keiserlike dekreet van 21 Oktober 1812 is bepaal dat die instituut as ''Institut d'Amsterdam'' onderhou sou word. Na die terugkeer van die [[Huis van Oranje-Nassau]] in [[1813]] het die soewereine prins op 2 Februarie 1814 besluit dat die instituut met sy aktiwiteite moes voortgaan. Aanvanklik het dit bekendgestaan as die ''Nederlandsch Instituut van Wetenschappen, Letterkunde en Schoone Kunsten'', maar op 6 April 1816 is die instituut volgens 'n koninklike dekreet herdoop tot ''Koninklijk-Nederlandsche Instituut van Wetenschappen, Letteren en Schoone Kunsten'' === Van Instituut tot Akademie === Die Minister van Binnelandse Sake, Johan Rudolph Thorbecke, self lid van die Koninklijke Instituut, het die instituut volgens 'n koninklike besluit van 26 Oktober 1851 ontbind. In die plek daarvan is 'n "Koninklijke Akademie van Wetenschappen" in 1851 opgerig. Die Akademie moes fokus op die "bevordering der Wis- en Natuurkunde in haren gehelen omvang". Die regering het meer ag geslaan op die advies van die Eerste Klasse (wiskunde en fisika) as die skone kunste. Vanweë die doelwitverandering van die Akademie kon 'n aantal voormalige lede van die Instituut nie as lede van die Akademie aangestel word nie. Onder andere is [[Isaäc da Costa|Da Costa]] nie aangestel nie, tot groot verontwaardiging van Guillaume Groen van Prinsterer, wat daarna ook sy aanstelling geweier het. Ook [[Johan Rudolph Thorbecke|Thorbecke]], wat betrokke was by die ontbinding van die Instituut, is nie as lid aangestel nie. Na die val van eerste minister Johan Rudolph Thorbecke het die nuwe regering die doel van die Akademie in 1855 uitgebrei met die “bevordering der taal- letter- geschiedkundige en wijsgerige wetenschappen”. Vanaf daardie oomblik tot 2017 sou die Akademie uit twee departemente bestaan, gerieflikheidshalwe die departemente Letterkunde en Fisika. Die kunstenaars sou eers in 2014 terugkeer, naamlik in die Akademie van Kunsten. Die Akademie het in [[1938]] sy huidige naam gekry. Die woord "Nederlandse" is by die naam van die Akademie gevoeg. Van nou af sou dit die ''Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen'' heet. In weerwil van die spelreëls is die "k" nie na 'n "c" verander nie; sodoende hou die Akademie by sy Griekse wortels. Die nuwe Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen kon egter net 'n kort tydjie sy nuwe naam geniet. In opdrag van die Duitse besetter moes die voorsetsel "Koninklijke" onmiddellik van die naam verwyder word. Na die oorlog is die nuwe naam dadelik in ere herstel. Met die inwerkingtreding van die ''Wet op het hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek'' het die Akademie in 1993 sy huidige regsvorm aangeneem as "regspersoon met wetlike taak". === President en algemene direkteur === Sedert 1973 het die Akademie 'n president as voorsitter. Die presidente was <ref>[https://www.knaw.nl/nl/de-knaw/organisation/voortijd-presidenten Knaw.nl Voormalige presidente KNAW]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Sedert 1973, besoek op 18 Junie 2015.</ref>: *1973-1978: Hendrik Casimir *1978-1981: [[Sem Dresden]] *1981-1984: André Donner *1984-1990: David de Wied *1990-1996: Piet Drenth *1996-1999: Pieter Zandbergen *1999-2003: Rob Reneman *2003-2005: Willem Levelt *2005-2008: Frits van Oostrom *2008-2012: Robbert Dijkgraaf *2012-2015: Hans Clevers *2015-2018: José van Dijck *2018-2020: Wim van Saarloos *2020-2022: Ineke Sluiter *2022-hede: Marileen Dogterom Vanaf 1960 beskik die KNAW-organisasie naas 'n voorsitter ook oor 'n algemene direkteur: *1960-1967: Marius Erasmus 't Hart (hy was van 1934 tot 1960 hoof van die administrasie) *1967-1982: Jan Thomas Aart Klarenbeek *1982-1989: Dirk van der Mei *1989-2005: Chris Moen *2005-2008: Emil Broesterhuizen *2009-2015: Hans Chang *2015-hede: Mieke Zaanen ===Argiewe=== Die argief van die KNAW, en die van sy voorgangers vanaf 1808 tot 1993, word beheer deur die Noord-Hollands Archief in Haarlem. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [https://www.knaw.nl/ Amptelike webblad] * [https://www.dejongeakademie.nl/ De Jonge Akademie] * [https://www.akademievankunsten.nl/ Akademie van Kunsten] {{vertaalvanaf | taalafk = nl | il = Koninklijke_Nederlandse_Akademie_van_Wetenschappen }} {{Normdata}} [[Kategorie:Onderwys in Nederland]] cq4eoye2w59lok9mdruizyr90hdj1x4 0 370169 2894012 2417238 2026-04-15T05:55:04Z Oesjaar 7467 Verbeter 2894012 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} Die Brive Corrèze Limousin Atletiekklub is die afdeling vir rugbyunies wat in 1910 gestig is van die Briviste Atletiekklub, 'n Franse sportklub, gevestig in Brive-la-Gaillarde in Corrèze.<ref>https://www.cabrive-rugby.com/</ref> CA Brive is 'n historiese Franse rugbyklub. Hy was sedert 1930 byna sonder onderbreking in die elite van Franse rugby, met die uitsondering van kort toetrede onder, waarvan die laaste in 2018-2019 was. Hy het die Europese Beker in 1997 gewen en was in die volgende jaar 'n finalis. Hy het aan vier Franse kampioenskapsfinale deelgeneem, sonder om ooit die Brennus-skild te verower. CA Brive het in 1996 sy enigste Yves du Manoir-uitdaging gewen.<ref>https://web.archive.org/web/20070405231210/http://membres.lycos.fr/aureliengaud/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20090728052236/http://www.rugby15.co.uk/brive.html</ref> Sedert 1921 ontwikkel CA Brive in die stadion van Brive, wat in 2004 tot die Amédée-Domenech-stadion herdoop is ter ere van een van sy bekendste spelers, die internasionale pilaar in die jare 1950-1960.<ref>https://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb13200515b</ref> == Verwysings == {{Verwysings|4}} nuwm0km2bteifc78sm419rtrx2yybn9 0 370516 2894084 2592121 2026-04-15T11:08:30Z Aliwal2012 39067 Onnodige skuinsdruk verwyder 2894084 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Stagg Field reactor.jpg|duimnael|Die eerste kernreaktor is in 1942 in die westelike stellasies  van die Stagg Field aan die Universiteit van Chicago opgerig]] '''Chicago Pile-1 (CP-1)''' was die eerste [[kernreaktor]] ter wêreld. Op 2 Desember 1942 is die eerste mensgemaakte, selfonderhoudende kern[[kettingreaksie]] in CP-1 begin tydens 'n eksperiment onder leiding van [[Enrico Fermi]]. Die geheime ontwikkeling van die reaktor was die eerste groot tegniese prestasie vir die [[Manhattan-projek]], die Geallieerde poging om [[kernwapen]]s te skep tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]]. Dit is ontwikkel deur die Metallurgiese Laboratorium aan die Universiteit van Chicago en is onder die westelike stellasies van die oorspronklike Stagg Field gebou. Alhoewel die burgerlike en militêre leiers van die projek twyfel oor die moontlikheid van 'n rampspoedige reaksie, vertrou hulle Fermi se veiligheidsberekeninge{{sfn|Compton|1956|pp=137–138}}{{sfn|Hewlett|Anderson|1962|pp=107–109}} en besluit hulle kan die eksperiment in 'n digbevolkte gebied uitvoer. Fermi het die reaktor beskryf as 'n "ru stapel swart bakstene en houtbalke."{{sfn|Fermi|1982|p=24}} Die reaktor is in November 1942 saamgestel deur 'n span wat Fermi, [[Leó Szilárd]] (wat voorheen 'n idee geformuleer het van kettingreaksie sonder fisie), [[Leona Woods]], Herbert L. Anderson, Walter Zinn, Martin D. Whitaker en George Weil ingesluit het. Die reaktor het natuurlike [[uraan]] gebruik. Dit het 'n baie groot hoeveelheid materiaal benodig om krities te word, tesame met [[grafiet]] wat as neutronmoderator gebruik is. Die reaktor bevat 45 000 ultra-suiwer grafietblokke met 'n gewig van 360 kort ton (330 ton) en word aangedryf deur 5,4 kort ton (4,9 ton) uraanmetaal en 45 kort ton (41 ton) uraanoksied. In teenstelling met die meeste daaropvolgende kernreaktors, het dit geen bestralingsbeskermings- of verkoelingstelsel gehad nie, want dit werk teen 'n lae krag - ongeveer een-en-'n-half [[watt]]. Die strewe na 'n reaktor is veroorsaak deur die kommer dat [[Nazi-Duitsland]] 'n wesenlike wetenskaplike voorsprong gehad het. Die sukses van die ''Chicago Pile-1'' het die eerste tasbare bewys gelewer van die uitvoerbaarheid van die militêre gebruik van kernenergie deur die [[Geallieerdes]], en die realiteit van die gevaar dat Nazi-Duitsland daarin kon slaag om [[Duitse kernwapenprogram|kernwapens]] te vervaardig. Voorheen was die beramings van kritieke massas 'n ru berekening, wat gelei het tot onsekerhede oor die grootte van 'n hipotetiese bom. Die suksesvolle gebruik van grafiet as moderator het die weg gebaan vir vooruitgang in die Geallieerde poging, terwyl die Duitse program deels verswak het as gevolg van die oortuiging dat skaars en duur [[swaarwater]] hiervoor gebruik moes word. In 1943 is CP-1 na Red Gate Woods verskuif en geherkonfigureer om '''Chicago Pile-2 (CP-2)''' te word.<ref name="cp1anl"> {{cite web |date=21 Mei 2013 |work=Argonne's Nuclear Science and Technology Legacy |title=Early Exploration: CP-1 (Chicago Pile 1 Reactor) |url=http://www.ne.anl.gov/About/reactors/early-reactors.shtml |publisher=Argonne National Laboratory |access-date=26 Julie 2013 }}</ref><ref name="cp1anl2"> {{cite web |date=10 July 2012 |url=http://www.ne.anl.gov/About/legacy/probo.shtml |work=Argonne's Nuclear Science and Technology Legacy |title=Promethean Boldness |publisher=Argonne National Laboratory |access-date=26 Julie 2013 }}</ref> Daar is dit tot 1954 vir navorsing bedryf, toe dit afgebreek en begrawe is. Die staanplekke by Stagg Field is in Augustus 1957 gesloop; die terrein is nou 'n Nasionale Historiese Landmerk en 'n [[Chicago]] Landmerk. == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronne == * {{cite book |last1=Allardice |first1=Corbin |last2=Trapnell |first2=Edward R. |date=Desember 1982 |pp=1–21 |contribution=The First Pile |title=The First Reactor |location=Oak Ridge, Tennessee |publisher=United States Atomic Energy Commission, Division of Technical Information |oclc=22115 |url=https://www.osti.gov/accomplishments/documents/fullText/ACC0044.pdf |access-date=27 May 2017}} * {{cite book |last=Amaldi |first=Ugo |contribution=Nuclear Physics from the Nineteen Thirties to the Present Day |pages=[https://archive.org/details/enricofermihiswo0000unse/page/151 151–176] |editor-last=Bernardini |editor-first=C. |editor2-first=Luisa |editor2-last=Bonolis |year=2001 |title=Enrico Fermi: His Work and Legacy |location=Bologna |publisher=Società Italiana di Fisica: Springer |isbn=978-88-7438-015-2 |oclc=56686431 |url=https://archive.org/details/enricofermihiswo0000unse/page/151 }} * {{cite book |last=Anderson |first=Herbert L. |contribution=Assisting Fermi |pp=66–104 |editor-first=Jane |editor-last=Wilson |title=All In Our Time: The Reminiscences of Twelve Nuclear Pioneers |location=Chicago |year=1975 |publisher=Bulletin of the Atomic Scientists |oclc=1982052}} * {{cite book |last=Bonolis |first=Luisa |contribution=Enrico Fermi's Scientific Work |pages=[https://archive.org/details/enricofermihiswo0000unse/page/314 314–394] |editor-last=Bernardini |editor-first=C. |editor2-first=Luisa |editor2-last=Bonolis |year=2001 |title=Enrico Fermi: His Work and Legacy |location=Bologna |publisher=Società Italiana di Fisica: Springer |isbn=978-88-7438-015-2 |oclc=56686431 |url=https://archive.org/details/enricofermihiswo0000unse/page/314 }} * {{cite book |last=Compton |first=Arthur |year=1956 |title=Atomic Quest |location=New York |publisher=Oxford University Press |oclc=173307 |url=https://archive.org/details/atomicquestperso0000comp |url-access=registration}} * {{cite book|last1=Currie|first1=L. M. |last2=Hamister|first2=V. C.|last3=MacPherson|first3=H. G.|title=The Production and Properties of Graphite for Reactors|date=1955|publisher=National Carbon Company|oclc=349979}} * {{cite journal |last=Embrey |first=Lee Anna |year=1970 |title=George Braxton Pegram 1876–1958 |journal=Biographical Memoirs of the National Academy of Sciences |volume=41 |pp=357–407 |url=http://www.nasonline.org/publications/biographical-memoirs/memoir-pdfs/pegram-george.pdf |access-date=23 November 2015}} * {{cite book |last=Fermi |first= Enrico |date=Desember 1982 |pp=22–26 |contribution=Fermi's Own Story |title=The First Reactor |location=Oak Ridge, Tennessee |publisher=United States Atomic Energy Commission, Division of Technical Information |oclc=22115 |url=https://www.osti.gov/accomplishments/documents/fullText/ACC0044.pdf |access-date=27 May 2017}} * {{cite book |last=Groves |first=Leslie |title=Now It Can Be Told: The Story of the Manhattan Project |location=New York |publisher=Harper |year=1962 |isbn=978-0-306-70738-4 |oclc=537684 |url=https://archive.org/details/nowitcanbetolds00grov |url-access=registration}} * {{cite book |last1=Hewlett| first1=Richard G.| last2=Anderson| first2=Oscar E.| title=The New World, 1939–1946 |location=University Park| publisher=Pennsylvania State University Press| year=1962| isbn=978-0-520-07186-5| oclc=637004643 | url=https://www.governmentattic.org/5docs/TheNewWorld1939-1946.pdf| access-date=26 March 2013}} * {{cite book |last=Hogerton |first=Hohn F. |title=Nuclear Reactors |year=1970 |publisher=U.S. Atomic Energy Commission |location=Oak Ridge, Tennessee |series=The understanding the atomic series |oclc=108834 |url=http://www.osti.gov/includes/opennet/includes/Understanding%20the%20Atom/Nuclear%20Reactors.pdf |access-date=6 October 2019}} * {{cite book |last1=Holl |first1=Jack M. |title=Argonne National Laboratory, 1946–96 |first2=Richard G. |last2=Hewlett |first3=Ruth R. |last3=Harris |publisher=University of Illinois Press |year=1997 |isbn=978-0-252-02341-5}} * {{cite book |last=Jones |first=Vincent |title=Manhattan: The Army and the Atomic Bomb |publisher=United States Army Center of Military History |location=Washington, D.C. |year=1985 |oclc=10913875}} * {{cite book |last1=Lanouette| first1=William| last2=Silard| first2=Bela| title=Genius in the Shadows: A Biography of Leo Szilard: The Man Behind The Bomb| publisher=Skyhorse Publishing| location=New York| year=1992| isbn=978-1-62636-023-5| oclc=25508555}} * {{cite book |last=Libby |first=Leona Marshall |year=1979 |title=The Uranium People |location=New York |publisher=Crane, Russak |isbn=978-0-8448-1300-4 |oclc=4665032 |url=https://archive.org/details/uraniumpeople0000libb |url-access=registration}} * {{cite book |url=http://www.osti.gov/includes/opennet/includes/MED_scans/Book%20IV%20-%20%20Pile%20Project%20X-10%20-%20Volume%202%20-%20Research%20-%20Part%20I%20.pdf|author=Manhattan District |title=Manhattan District History, Book IV – Pile Project X-10, Volume 2 – Research, Part 1 – Metallurgical Laboratory |publisher=Manhattan District |year=1947 |location=Washington, D.C.}} * {{cite book |last=Nichols |first=Kenneth D. |title=The Road to Trinity: A Personal Account of How America's Nuclear Policies Were Made |year=1987| publisher=William Morrow and Company |location=New York |isbn=978-0-688-06910-0 |oclc=15223648 |url=https://archive.org/details/roadtotrinity0000nich |url-access=registration}} * {{cite book|last=Nightingale|first=R.E. |editor-first=R.E.|editor-last=Nightingale |title=Nuclear Graphite|publisher= Academic Press|year= 1962 |chapter= Graphite in the Nuclear Industry |oclc=747492 |isbn=978-1-4832-5848-5 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=qMg3BQAAQBAJ&pg=PA4}} * {{cite book |last=Rhodes |first=Richard |title=The Making of the Atomic Bomb |year=1986 |publisher=Simon & Schuster |location=London |isbn=978-0-671-44133-3 }} * {{cite book |last=Salvetti |first=Carlo |contribution=The Birth of Nuclear Energy: Fermi's Pile |pages=[https://archive.org/details/enricofermihiswo0000unse/page/177 177–203] |editor-last=Bernardini |editor-first=C. |editor2-first=Luisa |editor2-last=Bonolis |year=2001 |title=Enrico Fermi: His Work and Legacy |location=Bologna |publisher=Società Italiana di Fisica: Springer |isbn=978-88-7438-015-2 |oclc=56686431 |url=https://archive.org/details/enricofermihiswo0000unse/page/177 }} * {{cite book |last=Segrè |first=Emilio |title=Enrico Fermi, Physicist |year=1970 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |isbn=978-0-226-74473-5 |oclc=118467 |url=https://archive.org/details/enricofermiphysi0000segr_q1u1 |url-access=registration}} * {{cite book |last=Wattenberg|first=Albert |contribution=Present at Creation |pp=105–123 |editor-first=Jane |editor-last=Wilson |title=All In Our Time: The Reminiscences of Twelve Nuclear Pioneers |location=Chicago |year=1975 |publisher=Bulletin of the Atomic Scientists |oclc=1982052}} * {{cite book |last=Weinberg|first=Alvin|title=The First Nuclear Era: The Life and Times of a Technological Fixer |location=New York |publisher=AIP Press |year=1994 |isbn=978-1-56396-358-2}} * {{cite book |last=Zug |first=J. |year=2003 |title=Squash: A History of the Game |location=New York |publisher=Scribner |isbn=978-0-7432-2990-6 |oclc=52079735 |url=https://archive.org/details/squashhistoryofg0000zugj |url-access=registration}} {{Manhattan-projek}} {{Normdata}} [[Kategorie:Manhattan-projek]] [[Kategorie:Uraan]] juanjagofwmh9yl8hyoe5dfgj1k71ar 2894092 2894084 2026-04-15T11:29:26Z Aliwal2012 39067 verlede tyd 2894092 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Stagg Field reactor.jpg|duimnael|Die eerste kernreaktor is in 1942 in die westelike stellasies  van die Stagg Field aan die Universiteit van Chicago opgerig]] '''Chicago Pile-1 (CP-1)''' was die eerste [[kernreaktor]] ter wêreld. Op 2 Desember 1942 is die eerste mensgemaakte, selfonderhoudende kern[[kettingreaksie]] in CP-1 begin tydens 'n eksperiment onder leiding van [[Enrico Fermi]]. Die geheime ontwikkeling van die reaktor was die eerste groot tegniese prestasie vir die [[Manhattan-projek]], die Geallieerde poging om [[kernwapen]]s te skep tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]]. Dit is ontwikkel deur die Metallurgiese Laboratorium aan die Universiteit van Chicago en is onder die westelike stellasies van die oorspronklike Stagg Field gebou. Alhoewel die burgerlike en militêre leiers van die projek getwyfel het oor die moontlikheid van 'n rampspoedige reaksie, vertrou hulle Fermi se veiligheidsberekeninge{{sfn|Compton|1956|pp=137–138}}{{sfn|Hewlett|Anderson|1962|pp=107–109}} en besluit hulle kan die eksperiment in 'n digbevolkte gebied uitvoer. Fermi het die reaktor beskryf as 'n "ru stapel swart bakstene en houtbalke."{{sfn|Fermi|1982|p=24}} Die reaktor is in November 1942 saamgestel deur 'n span wat Fermi, [[Leó Szilárd]] (wat voorheen 'n idee geformuleer het van kettingreaksie sonder fisie), [[Leona Woods]], Herbert L. Anderson, Walter Zinn, Martin D. Whitaker en George Weil ingesluit het. Die reaktor het natuurlike [[uraan]] gebruik. Dit het 'n baie groot hoeveelheid materiaal benodig om krities te word, tesame met [[grafiet]] wat as neutronmoderator gebruik is. Die reaktor het 45 000 ultra-suiwer grafietblokke met 'n massa van 360 kort ton (330 ton) bevat en was aangedryf deur 5,4 kort ton (4,9 ton) uraanmetaal en 45 kort ton (41 ton) uraanoksied. In teenstelling met die meeste daaropvolgende kernreaktors, het dit geen bestralingsbeskermings- of verkoelingstelsel gehad nie, want dit het gewerk teen 'n lae krag - ongeveer een-en-'n-half [[watt]]. Die strewe na 'n reaktor is veroorsaak deur die kommer dat [[Nazi-Duitsland]] 'n wesenlike wetenskaplike voorsprong gehad het. Die sukses van die ''Chicago Pile-1'' het die eerste tasbare bewys gelewer van die uitvoerbaarheid van die militêre gebruik van kernenergie deur die [[Geallieerdes]], en die realiteit van die gevaar dat Nazi-Duitsland daarin kon slaag om [[Duitse kernwapenprogram|kernwapens]] te vervaardig. Voorheen was die beramings van kritieke massas 'n ru berekening, wat gelei het tot onsekerhede oor die grootte van 'n hipotetiese bom. Die suksesvolle gebruik van grafiet as moderator het die weg gebaan vir vooruitgang in die Geallieerde poging, terwyl die Duitse program deels verswak het as gevolg van die oortuiging dat skaars en duur [[swaarwater]] hiervoor gebruik moes word. In 1943 is CP-1 na Red Gate Woods verskuif en geherkonfigureer om '''Chicago Pile-2 (CP-2)''' te word.<ref name="cp1anl"> {{cite web |date=21 Mei 2013 |work=Argonne's Nuclear Science and Technology Legacy |title=Early Exploration: CP-1 (Chicago Pile 1 Reactor) |url=http://www.ne.anl.gov/About/reactors/early-reactors.shtml |publisher=Argonne National Laboratory |access-date=26 Julie 2013 }}</ref><ref name="cp1anl2"> {{cite web |date=10 July 2012 |url=http://www.ne.anl.gov/About/legacy/probo.shtml |work=Argonne's Nuclear Science and Technology Legacy |title=Promethean Boldness |publisher=Argonne National Laboratory |access-date=26 Julie 2013 }}</ref> Daar is dit tot 1954 vir navorsing bedryf, toe dit afgebreek en begrawe is. Die staanplekke by Stagg Field is in Augustus 1957 gesloop; die terrein is nou 'n Nasionale Historiese Landmerk en 'n [[Chicago]]-landmerk. == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronne == * {{cite book |last1=Allardice |first1=Corbin |last2=Trapnell |first2=Edward R. |date=Desember 1982 |pp=1–21 |contribution=The First Pile |title=The First Reactor |location=Oak Ridge, Tennessee |publisher=United States Atomic Energy Commission, Division of Technical Information |oclc=22115 |url=https://www.osti.gov/accomplishments/documents/fullText/ACC0044.pdf |access-date=27 May 2017}} * {{cite book |last=Amaldi |first=Ugo |contribution=Nuclear Physics from the Nineteen Thirties to the Present Day |pages=[https://archive.org/details/enricofermihiswo0000unse/page/151 151–176] |editor-last=Bernardini |editor-first=C. |editor2-first=Luisa |editor2-last=Bonolis |year=2001 |title=Enrico Fermi: His Work and Legacy |location=Bologna |publisher=Società Italiana di Fisica: Springer |isbn=978-88-7438-015-2 |oclc=56686431 |url=https://archive.org/details/enricofermihiswo0000unse/page/151 }} * {{cite book |last=Anderson |first=Herbert L. |contribution=Assisting Fermi |pp=66–104 |editor-first=Jane |editor-last=Wilson |title=All In Our Time: The Reminiscences of Twelve Nuclear Pioneers |location=Chicago |year=1975 |publisher=Bulletin of the Atomic Scientists |oclc=1982052}} * {{cite book |last=Bonolis |first=Luisa |contribution=Enrico Fermi's Scientific Work |pages=[https://archive.org/details/enricofermihiswo0000unse/page/314 314–394] |editor-last=Bernardini |editor-first=C. |editor2-first=Luisa |editor2-last=Bonolis |year=2001 |title=Enrico Fermi: His Work and Legacy |location=Bologna |publisher=Società Italiana di Fisica: Springer |isbn=978-88-7438-015-2 |oclc=56686431 |url=https://archive.org/details/enricofermihiswo0000unse/page/314 }} * {{cite book |last=Compton |first=Arthur |year=1956 |title=Atomic Quest |location=New York |publisher=Oxford University Press |oclc=173307 |url=https://archive.org/details/atomicquestperso0000comp |url-access=registration}} * {{cite book|last1=Currie|first1=L. M. |last2=Hamister|first2=V. C.|last3=MacPherson|first3=H. G.|title=The Production and Properties of Graphite for Reactors|date=1955|publisher=National Carbon Company|oclc=349979}} * {{cite journal |last=Embrey |first=Lee Anna |year=1970 |title=George Braxton Pegram 1876–1958 |journal=Biographical Memoirs of the National Academy of Sciences |volume=41 |pp=357–407 |url=http://www.nasonline.org/publications/biographical-memoirs/memoir-pdfs/pegram-george.pdf |access-date=23 November 2015}} * {{cite book |last=Fermi |first= Enrico |date=Desember 1982 |pp=22–26 |contribution=Fermi's Own Story |title=The First Reactor |location=Oak Ridge, Tennessee |publisher=United States Atomic Energy Commission, Division of Technical Information |oclc=22115 |url=https://www.osti.gov/accomplishments/documents/fullText/ACC0044.pdf |access-date=27 May 2017}} * {{cite book |last=Groves |first=Leslie |title=Now It Can Be Told: The Story of the Manhattan Project |location=New York |publisher=Harper |year=1962 |isbn=978-0-306-70738-4 |oclc=537684 |url=https://archive.org/details/nowitcanbetolds00grov |url-access=registration}} * {{cite book |last1=Hewlett| first1=Richard G.| last2=Anderson| first2=Oscar E.| title=The New World, 1939–1946 |location=University Park| publisher=Pennsylvania State University Press| year=1962| isbn=978-0-520-07186-5| oclc=637004643 | url=https://www.governmentattic.org/5docs/TheNewWorld1939-1946.pdf| access-date=26 March 2013}} * {{cite book |last=Hogerton |first=Hohn F. |title=Nuclear Reactors |year=1970 |publisher=U.S. Atomic Energy Commission |location=Oak Ridge, Tennessee |series=The understanding the atomic series |oclc=108834 |url=http://www.osti.gov/includes/opennet/includes/Understanding%20the%20Atom/Nuclear%20Reactors.pdf |access-date=6 October 2019}} * {{cite book |last1=Holl |first1=Jack M. |title=Argonne National Laboratory, 1946–96 |first2=Richard G. |last2=Hewlett |first3=Ruth R. |last3=Harris |publisher=University of Illinois Press |year=1997 |isbn=978-0-252-02341-5}} * {{cite book |last=Jones |first=Vincent |title=Manhattan: The Army and the Atomic Bomb |publisher=United States Army Center of Military History |location=Washington, D.C. |year=1985 |oclc=10913875}} * {{cite book |last1=Lanouette| first1=William| last2=Silard| first2=Bela| title=Genius in the Shadows: A Biography of Leo Szilard: The Man Behind The Bomb| publisher=Skyhorse Publishing| location=New York| year=1992| isbn=978-1-62636-023-5| oclc=25508555}} * {{cite book |last=Libby |first=Leona Marshall |year=1979 |title=The Uranium People |location=New York |publisher=Crane, Russak |isbn=978-0-8448-1300-4 |oclc=4665032 |url=https://archive.org/details/uraniumpeople0000libb |url-access=registration}} * {{cite book |url=http://www.osti.gov/includes/opennet/includes/MED_scans/Book%20IV%20-%20%20Pile%20Project%20X-10%20-%20Volume%202%20-%20Research%20-%20Part%20I%20.pdf|author=Manhattan District |title=Manhattan District History, Book IV – Pile Project X-10, Volume 2 – Research, Part 1 – Metallurgical Laboratory |publisher=Manhattan District |year=1947 |location=Washington, D.C.}} * {{cite book |last=Nichols |first=Kenneth D. |title=The Road to Trinity: A Personal Account of How America's Nuclear Policies Were Made |year=1987| publisher=William Morrow and Company |location=New York |isbn=978-0-688-06910-0 |oclc=15223648 |url=https://archive.org/details/roadtotrinity0000nich |url-access=registration}} * {{cite book|last=Nightingale|first=R.E. |editor-first=R.E.|editor-last=Nightingale |title=Nuclear Graphite|publisher= Academic Press|year= 1962 |chapter= Graphite in the Nuclear Industry |oclc=747492 |isbn=978-1-4832-5848-5 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=qMg3BQAAQBAJ&pg=PA4}} * {{cite book |last=Rhodes |first=Richard |title=The Making of the Atomic Bomb |year=1986 |publisher=Simon & Schuster |location=London |isbn=978-0-671-44133-3 }} * {{cite book |last=Salvetti |first=Carlo |contribution=The Birth of Nuclear Energy: Fermi's Pile |pages=[https://archive.org/details/enricofermihiswo0000unse/page/177 177–203] |editor-last=Bernardini |editor-first=C. |editor2-first=Luisa |editor2-last=Bonolis |year=2001 |title=Enrico Fermi: His Work and Legacy |location=Bologna |publisher=Società Italiana di Fisica: Springer |isbn=978-88-7438-015-2 |oclc=56686431 |url=https://archive.org/details/enricofermihiswo0000unse/page/177 }} * {{cite book |last=Segrè |first=Emilio |title=Enrico Fermi, Physicist |year=1970 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |isbn=978-0-226-74473-5 |oclc=118467 |url=https://archive.org/details/enricofermiphysi0000segr_q1u1 |url-access=registration}} * {{cite book |last=Wattenberg|first=Albert |contribution=Present at Creation |pp=105–123 |editor-first=Jane |editor-last=Wilson |title=All In Our Time: The Reminiscences of Twelve Nuclear Pioneers |location=Chicago |year=1975 |publisher=Bulletin of the Atomic Scientists |oclc=1982052}} * {{cite book |last=Weinberg|first=Alvin|title=The First Nuclear Era: The Life and Times of a Technological Fixer |location=New York |publisher=AIP Press |year=1994 |isbn=978-1-56396-358-2}} * {{cite book |last=Zug |first=J. |year=2003 |title=Squash: A History of the Game |location=New York |publisher=Scribner |isbn=978-0-7432-2990-6 |oclc=52079735 |url=https://archive.org/details/squashhistoryofg0000zugj |url-access=registration}} {{Manhattan-projek}} {{Normdata}} [[Kategorie:Manhattan-projek]] [[Kategorie:Uraan]] ogjcw89o1as7ztet6a8tsgkexbmh4r0 2894094 2894092 2026-04-15T11:31:40Z Aliwal2012 39067 2894094 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Stagg Field reactor.jpg|duimnael|Die eerste kernreaktor is in 1942 in die westelike stellasies van die Stagg Field van die Universiteit van Chicago opgerig]] '''Chicago Pile-1 (CP-1)''' was die eerste [[kernreaktor]] ter wêreld. Op 2 Desember 1942 is die eerste mensgemaakte, selfonderhoudende kern[[kettingreaksie]] in CP-1 begin tydens 'n eksperiment onder leiding van [[Enrico Fermi]]. Die geheime ontwikkeling van die reaktor was die eerste groot tegniese prestasie vir die [[Manhattan-projek]], die Geallieerde poging om [[kernwapen]]s te skep tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]]. Dit is ontwikkel deur die Metallurgiese Laboratorium aan die Universiteit van Chicago en is onder die westelike stellasies van die oorspronklike Stagg Field gebou. Alhoewel die burgerlike en militêre leiers van die projek getwyfel het oor die moontlikheid van 'n rampspoedige reaksie, vertrou hulle Fermi se veiligheidsberekeninge{{sfn|Compton|1956|pp=137–138}}{{sfn|Hewlett|Anderson|1962|pp=107–109}} en besluit hulle die eksperiment kan in 'n digbevolkte gebied uitgevoer word. Fermi het die reaktor beskryf as 'n "ru stapel swart bakstene en houtbalke."{{sfn|Fermi|1982|p=24}} Die reaktor is in November 1942 saamgestel deur 'n span wat Fermi, [[Leó Szilárd]] (wat voorheen 'n idee geformuleer het van kettingreaksie sonder fisie), [[Leona Woods]], Herbert L. Anderson, Walter Zinn, Martin D. Whitaker en George Weil ingesluit het. Die reaktor het natuurlike [[uraan]] gebruik. Dit het 'n baie groot hoeveelheid materiaal benodig om krities te word, tesame met [[grafiet]] wat as neutronmoderator gebruik is. Die reaktor het 45 000 ultra-suiwer grafietblokke met 'n massa van 360 kort ton (330 ton) bevat en was aangedryf deur 5,4 kort ton (4,9 ton) uraanmetaal en 45 kort ton (41 ton) uraanoksied. In teenstelling met die meeste daaropvolgende kernreaktors, het dit geen bestralingsbeskermings- of verkoelingstelsel gehad nie, want dit het gewerk teen 'n lae krag - ongeveer een-en-'n-half [[watt]]. Die strewe na 'n reaktor is veroorsaak deur die kommer dat [[Nazi-Duitsland]] 'n wesenlike wetenskaplike voorsprong gehad het. Die sukses van die ''Chicago Pile-1'' het die eerste tasbare bewys gelewer van die uitvoerbaarheid van die militêre gebruik van kernenergie deur die [[Geallieerdes]], en die realiteit van die gevaar dat Nazi-Duitsland daarin kon slaag om [[Duitse kernwapenprogram|kernwapens]] te vervaardig. Voorheen was die beramings van kritieke massas 'n ru berekening, wat gelei het tot onsekerhede oor die grootte van 'n hipotetiese bom. Die suksesvolle gebruik van grafiet as moderator het die weg gebaan vir vooruitgang in die Geallieerde poging, terwyl die Duitse program deels verswak het as gevolg van die oortuiging dat skaars en duur [[swaarwater]] hiervoor gebruik moes word. In 1943 is CP-1 na Red Gate Woods verskuif en geherkonfigureer om '''Chicago Pile-2 (CP-2)''' te word.<ref name="cp1anl"> {{cite web |date=21 Mei 2013 |work=Argonne's Nuclear Science and Technology Legacy |title=Early Exploration: CP-1 (Chicago Pile 1 Reactor) |url=http://www.ne.anl.gov/About/reactors/early-reactors.shtml |publisher=Argonne National Laboratory |access-date=26 Julie 2013 }}</ref><ref name="cp1anl2"> {{cite web |date=10 July 2012 |url=http://www.ne.anl.gov/About/legacy/probo.shtml |work=Argonne's Nuclear Science and Technology Legacy |title=Promethean Boldness |publisher=Argonne National Laboratory |access-date=26 Julie 2013 }}</ref> Daar is dit tot 1954 vir navorsing bedryf, toe dit afgebreek en begrawe is. Die staanplekke by Stagg Field is in Augustus 1957 gesloop; die terrein is nou 'n Nasionale Historiese Landmerk en 'n [[Chicago]]-landmerk. == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronne == * {{cite book |last1=Allardice |first1=Corbin |last2=Trapnell |first2=Edward R. |date=Desember 1982 |pp=1–21 |contribution=The First Pile |title=The First Reactor |location=Oak Ridge, Tennessee |publisher=United States Atomic Energy Commission, Division of Technical Information |oclc=22115 |url=https://www.osti.gov/accomplishments/documents/fullText/ACC0044.pdf |access-date=27 May 2017}} * {{cite book |last=Amaldi |first=Ugo |contribution=Nuclear Physics from the Nineteen Thirties to the Present Day |pages=[https://archive.org/details/enricofermihiswo0000unse/page/151 151–176] |editor-last=Bernardini |editor-first=C. |editor2-first=Luisa |editor2-last=Bonolis |year=2001 |title=Enrico Fermi: His Work and Legacy |location=Bologna |publisher=Società Italiana di Fisica: Springer |isbn=978-88-7438-015-2 |oclc=56686431 |url=https://archive.org/details/enricofermihiswo0000unse/page/151 }} * {{cite book |last=Anderson |first=Herbert L. |contribution=Assisting Fermi |pp=66–104 |editor-first=Jane |editor-last=Wilson |title=All In Our Time: The Reminiscences of Twelve Nuclear Pioneers |location=Chicago |year=1975 |publisher=Bulletin of the Atomic Scientists |oclc=1982052}} * {{cite book |last=Bonolis |first=Luisa |contribution=Enrico Fermi's Scientific Work |pages=[https://archive.org/details/enricofermihiswo0000unse/page/314 314–394] |editor-last=Bernardini |editor-first=C. |editor2-first=Luisa |editor2-last=Bonolis |year=2001 |title=Enrico Fermi: His Work and Legacy |location=Bologna |publisher=Società Italiana di Fisica: Springer |isbn=978-88-7438-015-2 |oclc=56686431 |url=https://archive.org/details/enricofermihiswo0000unse/page/314 }} * {{cite book |last=Compton |first=Arthur |year=1956 |title=Atomic Quest |location=New York |publisher=Oxford University Press |oclc=173307 |url=https://archive.org/details/atomicquestperso0000comp |url-access=registration}} * {{cite book|last1=Currie|first1=L. M. |last2=Hamister|first2=V. C.|last3=MacPherson|first3=H. G.|title=The Production and Properties of Graphite for Reactors|date=1955|publisher=National Carbon Company|oclc=349979}} * {{cite journal |last=Embrey |first=Lee Anna |year=1970 |title=George Braxton Pegram 1876–1958 |journal=Biographical Memoirs of the National Academy of Sciences |volume=41 |pp=357–407 |url=http://www.nasonline.org/publications/biographical-memoirs/memoir-pdfs/pegram-george.pdf |access-date=23 November 2015}} * {{cite book |last=Fermi |first= Enrico |date=Desember 1982 |pp=22–26 |contribution=Fermi's Own Story |title=The First Reactor |location=Oak Ridge, Tennessee |publisher=United States Atomic Energy Commission, Division of Technical Information |oclc=22115 |url=https://www.osti.gov/accomplishments/documents/fullText/ACC0044.pdf |access-date=27 May 2017}} * {{cite book |last=Groves |first=Leslie |title=Now It Can Be Told: The Story of the Manhattan Project |location=New York |publisher=Harper |year=1962 |isbn=978-0-306-70738-4 |oclc=537684 |url=https://archive.org/details/nowitcanbetolds00grov |url-access=registration}} * {{cite book |last1=Hewlett| first1=Richard G.| last2=Anderson| first2=Oscar E.| title=The New World, 1939–1946 |location=University Park| publisher=Pennsylvania State University Press| year=1962| isbn=978-0-520-07186-5| oclc=637004643 | url=https://www.governmentattic.org/5docs/TheNewWorld1939-1946.pdf| access-date=26 March 2013}} * {{cite book |last=Hogerton |first=Hohn F. |title=Nuclear Reactors |year=1970 |publisher=U.S. Atomic Energy Commission |location=Oak Ridge, Tennessee |series=The understanding the atomic series |oclc=108834 |url=http://www.osti.gov/includes/opennet/includes/Understanding%20the%20Atom/Nuclear%20Reactors.pdf |access-date=6 October 2019}} * {{cite book |last1=Holl |first1=Jack M. |title=Argonne National Laboratory, 1946–96 |first2=Richard G. |last2=Hewlett |first3=Ruth R. |last3=Harris |publisher=University of Illinois Press |year=1997 |isbn=978-0-252-02341-5}} * {{cite book |last=Jones |first=Vincent |title=Manhattan: The Army and the Atomic Bomb |publisher=United States Army Center of Military History |location=Washington, D.C. |year=1985 |oclc=10913875}} * {{cite book |last1=Lanouette| first1=William| last2=Silard| first2=Bela| title=Genius in the Shadows: A Biography of Leo Szilard: The Man Behind The Bomb| publisher=Skyhorse Publishing| location=New York| year=1992| isbn=978-1-62636-023-5| oclc=25508555}} * {{cite book |last=Libby |first=Leona Marshall |year=1979 |title=The Uranium People |location=New York |publisher=Crane, Russak |isbn=978-0-8448-1300-4 |oclc=4665032 |url=https://archive.org/details/uraniumpeople0000libb |url-access=registration}} * {{cite book |url=http://www.osti.gov/includes/opennet/includes/MED_scans/Book%20IV%20-%20%20Pile%20Project%20X-10%20-%20Volume%202%20-%20Research%20-%20Part%20I%20.pdf|author=Manhattan District |title=Manhattan District History, Book IV – Pile Project X-10, Volume 2 – Research, Part 1 – Metallurgical Laboratory |publisher=Manhattan District |year=1947 |location=Washington, D.C.}} * {{cite book |last=Nichols |first=Kenneth D. |title=The Road to Trinity: A Personal Account of How America's Nuclear Policies Were Made |year=1987| publisher=William Morrow and Company |location=New York |isbn=978-0-688-06910-0 |oclc=15223648 |url=https://archive.org/details/roadtotrinity0000nich |url-access=registration}} * {{cite book|last=Nightingale|first=R.E. |editor-first=R.E.|editor-last=Nightingale |title=Nuclear Graphite|publisher= Academic Press|year= 1962 |chapter= Graphite in the Nuclear Industry |oclc=747492 |isbn=978-1-4832-5848-5 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=qMg3BQAAQBAJ&pg=PA4}} * {{cite book |last=Rhodes |first=Richard |title=The Making of the Atomic Bomb |year=1986 |publisher=Simon & Schuster |location=London |isbn=978-0-671-44133-3 }} * {{cite book |last=Salvetti |first=Carlo |contribution=The Birth of Nuclear Energy: Fermi's Pile |pages=[https://archive.org/details/enricofermihiswo0000unse/page/177 177–203] |editor-last=Bernardini |editor-first=C. |editor2-first=Luisa |editor2-last=Bonolis |year=2001 |title=Enrico Fermi: His Work and Legacy |location=Bologna |publisher=Società Italiana di Fisica: Springer |isbn=978-88-7438-015-2 |oclc=56686431 |url=https://archive.org/details/enricofermihiswo0000unse/page/177 }} * {{cite book |last=Segrè |first=Emilio |title=Enrico Fermi, Physicist |year=1970 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |isbn=978-0-226-74473-5 |oclc=118467 |url=https://archive.org/details/enricofermiphysi0000segr_q1u1 |url-access=registration}} * {{cite book |last=Wattenberg|first=Albert |contribution=Present at Creation |pp=105–123 |editor-first=Jane |editor-last=Wilson |title=All In Our Time: The Reminiscences of Twelve Nuclear Pioneers |location=Chicago |year=1975 |publisher=Bulletin of the Atomic Scientists |oclc=1982052}} * {{cite book |last=Weinberg|first=Alvin|title=The First Nuclear Era: The Life and Times of a Technological Fixer |location=New York |publisher=AIP Press |year=1994 |isbn=978-1-56396-358-2}} * {{cite book |last=Zug |first=J. |year=2003 |title=Squash: A History of the Game |location=New York |publisher=Scribner |isbn=978-0-7432-2990-6 |oclc=52079735 |url=https://archive.org/details/squashhistoryofg0000zugj |url-access=registration}} {{Manhattan-projek}} {{Normdata}} [[Kategorie:Manhattan-projek]] [[Kategorie:Uraan]] 2rxrs6ojjwmk03qi8ngqa1mnxprfnld 0 370825 2893881 2814246 2026-04-14T15:49:12Z Jcb 223 2893881 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Schoolstrijd.jpg|duimnael|Spotprent oor die houding van die klerikalisme ten aansien van openbare onderwys (''école laïque'')]] Onder '''klerikalisme''' word gewoonlik verstaan die bemoeienis van die ([[Rooms-Katoliek]]e) kerklike owerhede met wêreldse sake. ==Verhouding tussen Kerk en staat== Gedurende die [[ancien régime]] was kerklike en sekulêre mag nou verweef met mekaar. Onder invloed van die idees van die [[Verligting]] is die skeiding van kerk en staat aan die einde van die [[18de eeu]] in die meeste Wes-Europese lande en die Verenigde State geïmplementeer. Hierdie skeiding kon egter nooit, of sou nooit, ten volle toegepas word nie, en die kerklike owerhede het boonop op verskeie maniere probeer om hul invloed te herwin. Dit kon daartoe lei dat die voorskrifte van die kerklike owerhede opgedwing word aan gelowiges. So kon bepaalde boeke byvoorbeeld verbied word, of bepaal word dat gelowiges nie met iemand van 'n ander geloof mag trou nie of slegs 'n lid van Katolieke organisasie mag wees, of dat hul moet stem vir 'n politieke party met 'n Katolieke grondslag. Kerkowerhede het ook probeer om die onderwys te beïnvloed. Dit het neerslag gevind in die skoolstryd, wat byvoorbeeld in [[Nederland]] en [[België]] afgespeel het. Daarbenewens het kerkowerhede probeer om staatswetgewing in ooreenstemming met kerkleerstellings te bring. In sekere lande soos [[Portugal]] en [[Spanje]] en in 'n mindere mate [[Republiek van Ierland|Ierland]], het klerikalisme gedy. Teenoor hierdie ontwikkelinge, wat op sy eie manier in elke land plaasgevind het, het sekulêre teenbewegings ontstaan, soos die sekularisasie wat in Frankryk plaasgevind het. Die omgekeerde is ook nie ongewoon nie. In die [[Verenigde Koninkryk van Nederland]] (1815-1830) was koning [[Willem I van Nederland|Willem I]] nadruklik betrokke by godsdienstige aangeleenthede, sowel dié van [[Protestant]]e as dié van Katolieke. In die [[Anglikaanse Kerk]] is die Britse koning of koningin byvoorbeeld formeel die hoof van die denominasie. == Verhouding tussen kerk en gelowiges == 'n Ander betekenis van die woord "klerikalisme" is die eienskap waarvolgens geestelikes hulself onttrek van wêreldse sake en hul terugtrek in hul eie wêreld met hul eie waarhede, sonder om te besef wat in die werklike wêreld aangaan. In hierdie opsig is die woorde van die prefek van die Vatikaanse-gemeente vir geestelikes, Beniamino Stella <ref>[http://www.katholieknieuwsblad.nl/nieuws/5247-hoge-curieprelaat-klerikalisme-is-]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Katholiek Nieuwsblad 13-2-2014</ref> van belang: "Klerikalisme is vir beide priesters en die gewone gelowige skadelik". == Verwysings == {{Verwysings}} {{Saadjie}} {{vertaalvanaf | taalafk = nl | il = Klerikalisme }} {{Normdata}} [[Kategorie:Religie]] fx25bp537wc0xypcms1uhy61gydhozx 0 372777 2893822 2821105 2026-04-14T12:56:09Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893822 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Maatskappy |naam = Atos |kenteken = [[Lêer:Atos Origin 2011 logo.svg|220px]] |tipe = Aandelemaatskappy |stigting = 1997 |ligging_stad = [[Bezons]] |ligging_land = [[Frankryk]] |ligging = |liggings = |sleutelpersone = Elie Girard (hoof uitvoerende beampte) |gebied_bedien = Wêreldwyd |industrie = |produkte = Raad, Stelselintegrasie, Uitkontraktering, Groot data, Kuber sekuriteit, Wolk |dienste = |inkomste = €11,58 miljard |bedryfsinkomste = |netto_inkomste = |getal_werknemers = 110&nbsp;000 |ouer = |afdelings = |dogtermaatskappye = |slagspreuk = |tuisblad = [https://www.atos.net ''atos.net''] |ontbind = |voetnotas = |intl = }} '''Atos''' is 'n [[Frankryk|Franse]] digitale dienste-onderneming (ESN), gestig in 1997. Dit is een van die 10 grootste ESN's wêreldwyd,<ref>{{fr}}[http://www.boursier.com/actualites/economie/atos-integre-le-top-10-mondial-des-ssii-9481.html Atos intègre le TOP 10 mondial des SSII !] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210512190415/https://www.boursier.com/actualites/economie/atos-integre-le-top-10-mondial-des-ssii-9481.html |date=12 Mei 2021 }}</ref> met 'n jaarlikse omset van byna 11 miljard euro in 2019 en ongeveer 110.000 werknemers versprei oor 73 lande<ref>{{fr}}[https://www.boursorama.com/bourse/actualites/les-resultats-annuels-2017-d-atos-7c29a27e5fe11b970c7fe8d5e45e5042 Les résultats annuels 2017 d'Atos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210514072301/https://www.boursorama.com/bourse/actualites/les-resultats-annuels-2017-d-atos-7c29a27e5fe11b970c7fe8d5e45e5042 |date=14 Mei 2021 }}</ref>. Die groep, wat sedert die verkryging van Bull, Europese leier is in wolk, kuberveiligheid en superrekenaars, is op die [[CAC 40]] genoteer<ref>{{fr}}[http://www.lefigaro.fr/societes/2014/08/11/20005-20140811ARTFIG00311-atos-s-empare-de-bull-et-devient-un-leader-du-cloud.php Atos s'empare de Bull et devient un leader du cloud]</ref>. Sedert 2001 is Atos die wêreldwye IT-vennoot van die [[Olimpiese Spele|Olimpiese en Paralimpiese Spele]]. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} {{Saadjie}} {{normdata}} [[Kategorie:Franse maatskappye]] r6glz37qb1qethzeeiiehx0fwnhcoak 0 372780 2893934 2394565 2026-04-14T19:53:35Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893934 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Maatskappy |naam = Capgemini |kenteken = [[Lêer:Capgemini 201x logo.svg|220px]] |tipe = Aandelemaatskappy |stigting = 1967 |ligging_stad = [[Parys]] |ligging_land = [[Frankryk]] |ligging = |liggings = |sleutelpersone = Paul Hermelin (hoof uitvoerende beampte) |gebied_bedien = Wêreldwyd |industrie = |produkte = Strategie- en transformasie-advies, toepassingsdienste, tegnologie- en ingenieursdienste, ander uitkontrakteringsdienste |dienste = |inkomste = €15,848 miljard |bedryfsinkomste = |netto_inkomste = |getal_werknemers = 211&nbsp;300 |ouer = |afdelings = |dogtermaatskappye = |slagspreuk = |tuisblad = [https://www.capgemini.com/ ''capgemini.com''] |ontbind = |voetnotas = |intl = }} '''Capgemini''' is 'n [[Frankryk|Franse]] maatskappy vir digitale dienste wat deur Serge Kampf in 1967 in [[Grenoble]] gestig is, onder die naam Sogeti.<ref>{{fr}}[https://www.lemonde.fr/disparitions/article/2016/03/15/mort-de-serge-kampf-fondateur-de-capgemini-et-mecene-du-rugby-francais_4883499_3382.html Mort de Serge Kampf, fondateur de Capgemini et mécène du rugby français]</ref> Dit is die konsultasie-onderneming wat die beste verdienste behaal in die land, en is onder die top tien in die bedryf wêreldwyd. Die maatskappy is in [[Parys]] genoteer op die [[CAC 40]] op die Paryse Effektebeurs<ref>{{fr}}[https://www.boursorama.com/cours/1rPCAP/ CAPGEMINI]</ref>. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} {{Saadjie}} {{normdata}} [[Kategorie:Franse maatskappye]] gkbnglyf1bdbvtdk9j661b6vi7lbgcz 0 372821 2894007 2394102 2026-04-15T05:50:58Z Oesjaar 7467 Verbeter 2894007 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Maatskappy |naam = Bouygues |kenteken = [[Lêer:Bouygues logo.svg|220px]] |tipe = Aandelemaatskappy |stigting = 1952 |ligging_stad = [[Parys]] |ligging_land = [[Frankryk]] |ligging = |liggings = |sleutelpersone = Martin Bouygues (hoof uitvoerende beampte) |gebied_bedien = Wêreldwyd |industrie = |produkte = Konstruksie, energie, vaste eiendom, paaie, media en telekommunikasie |dienste = |inkomste = €34,964 miljard |bedryfsinkomste = |netto_inkomste = |getal_werknemers = 130&nbsp;500 |ouer = |afdelings = |dogtermaatskappye = |slagspreuk = |tuisblad = [https://www.bouygues.com ''bouygues.com''] |ontbind = |voetnotas = |intl = }} '''Bouygues''' is 'n gediversifiseerde [[Frankryk|Franse]] nywerheidsgroep wat in 1952 gestig is deur Francis Bouygues en onder leiding van sy seun Martin Bouygues.<ref>{{fr}}[https://www.ozap.com/actu/martin-bouygues-prepare-sa-succession-a-la-tete-du-groupe-bouygues-tf1/601860 Martin Bouygues prépare sa succession à la tête du groupe Bouygues (TF1)]</ref> Die groep is saamgestel uit drie aktiwiteite: konstruksie met Bouygues Construction, Bouygues Immobilier en Colas, telekommunikasie met Bouygues Telecom en media deur die [[TF1|TF1-groep]]<ref>{{fr}}[https://www.lemonde.fr/economie/article/2021/02/01/bouygues-retenu-pour-la-renovation-de-la-gare-du-nord-a-paris_6068306_3234.html Bouygues retenu pour la rénovation de la gare du Nord à Paris]</ref>. In 2020 het die verkope van Bouygues 34.694 miljoen euro beloop. Aan die einde van 2020 is die groep in 81 lande op vyf vastelande gestig en het meer as 129 018 mense in diens gehad, waaronder 62 901 in die buiteland. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} {{Saadjie}} {{normdata}} [[Kategorie:Franse maatskappye]] 39pwy3aq1kpt2rn894inz7kz0f8jmnf 0 372893 2893931 2394609 2026-04-14T19:52:13Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893931 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Maatskappy |naam = BNP Paribas |kenteken = [[Lêer:Logo BNP Paribas 2016.svg|220px]] |tipe = Aandelemaatskappy |stigting = 1822 |ligging_stad = [[Parys]] |ligging_land = [[Frankryk]] |ligging = |liggings = |sleutelpersone = Jean Lemierre (hoof uitvoerende beampte) |gebied_bedien = Wêreldwyd |industrie = |produkte = Bank |dienste = |inkomste = €44,597 miljard |bedryfsinkomste = |netto_inkomste = |getal_werknemers = 198&nbsp;816 |ouer = |afdelings = |dogtermaatskappye = |slagspreuk = |tuisblad = [https://group.bnpparibas/ ''group.bnpparibas''] |ontbind = |voetnotas = |intl = }} '''BNP Paribas''' is 'n [[Frankryk|Franse]] internasionale bankgroep. Dit is die wêreld se agtste grootste bank wat totale bates betref en is tans in 77 lande bedrywig. Dit is geskep deur die samesmelting van die ''Banque Nationale de Paris'' (BNP) en Paribas in 2000, maar die maatskappy se identiteit dateer uit sy eerste stigting in 1848 as 'n nasionale bank. Dit is een van die drie groot internasionale Franse banke met [[Société Générale]] en [[Crédit Agricole]].<ref>[https://brandfinance.com/images/upload/brand_finance_france_100_2020_preview_1.pdf Brand Finance]</ref> Die groep is genoteer op die eerste mark van Euronext Paris en deel van die Euro Stoxx 50-aandelemarkindeks, terwyl die maatskappy ook in die Franse [[CAC 40]]-indeks opgeneem word. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} {{Saadjie}} {{normdata}} [[Kategorie:Franse maatskappye]] t969qo6moeqrhcg979rm70if0tdhndg 0 372994 2893845 2417067 2026-04-14T13:23:53Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893845 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} '''Battos''' ([[Latyn]]: ''Battus''), ook bekend as '''Battius van [[Sparta]]''',<ref>[http://www.thelatinlibrary.com/solinus5.html Solinus, Polyhistor, §27.44]</ref> '''Battus Aristotle''' (Βάττος Ἀριστοτέλης) en '''Aristaeus''' (Ἀρισταῖος), seun van [[Polymnestos]], was die stigter van die Griekse kolonie Cyrenaica en sy hoofstad [[Cirene (stad)|Cirene]] (ca. [[631 v.C.]]). Battos was die eerste koning van Cirene en ook die eerste Griekse koning in Afrika. Sy geskiedenis word in boek 4 van die historieë van [[Herodotus]] beskryf. Die [[skoenlapper]] ''Battus philenor'' is vernoem na hom. Koloniste uit [[Santorini|Thera]] onder leiding van Battos het die kolonie in [[Libië]] gestig, en Battos was die eerste koning van die Battiese-dinastie. Hy het veertig jaar geregeer, maar omdat die getal groot simboliese waarde in die oudheid gehad het, moet dit met 'n knippie sout geneem word. Oorblyfsels van sy graf kan by die [[agora]] van Cirene gevind word. Volgens oorlewering het die koning gestotter, wat waarskynlik'n foutiewe interpretasie van sy naam was, na aanleiding van die [[Grieks]]e woord ''battarizein'', wat ''stamel'' beteken. In werklikheid is hierdie naam afgelei van die plaaslike benaming vir ''koning''. == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Geskiedenis van Griekeland]] gi5w8nko88w5cs0z1apqn7na80vxkl2 0 373078 2893970 2727088 2026-04-14T21:32:56Z Jcb 223 2893970 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Fotothek df tg 0000952 Kriegskunst ^ Pferd ^ Lanzierer ^ Lanze.jpg|duimnael|regs|150px|Krygskuns te perd met toepassing van die ''couched lance''-tegniek]] [[Lêer:Normans Bayeux.jpg|duimnael|regs|Detail van 'n tapyt uit die 2de helfte van die 11de eeu, Bayeux]] 'n '''Lans''' ([[Latyn]]: "Lancia") is 'n tipe stoot- of steekwapen. Dit bestaan uit 'n lang skag wat tipies van staal, maar in sommige gevalle ook van [[bamboes]], gemaak word. Aan die einde is 'n plat metaallem vasgemaak. Dit het 'n totale lengte van 3,5 tot 4,5 meter. Dit het ontwikkel uit die spies, vir gebruik deur [[kavallerie]]. Anders as die spies, word die lans nooit gegooi nie. Dit is 'n wapen wat hoofsaaklik geassosieer word met [[ridder]]s, wat die lans as oorlogswapen en vir toernooie gebruik het. Die lanse wat in toernooie gebruik is het verskil van die wat vir [[oorlog]] bestem was. Dit was gewoonlik stomp en uitgehol sodat dit afgebreek het en nie jou opponent tydens 'n toernooi deurboor het nie. Die lanse wat tydens oorlogvoering gebruik is was skerp (om die teenstander te steek) en goed gebalanseer vir eenhandige gebruik. == Geskiedkundige gebruik == In die [[Middeleeue]] was die [[swaard]] en lans die belangrikste wapens vir die gewapende [[ridder]]. Indien dit nodig was kon hy ook 'n dolk gebruik. Om homself te beskerm het die ridder beskermde uitrusting gedra. Dit het egter nie volledige beskerming gebied nie, wat daartoe gelei het dat hy steeds meer liggaamsdele met ysterplate moes bedek. Uiteindelik is die harnas ontwikkel. Dit het daartoe gelei dat die gebruik van die lans na [[1000]] ook verander het. Die houtskag met die ysterpunt van ongeveer 15 cm het oorgebly, maar ridders het die lans op ander maniere begin hanteer. Tot op daardie stadium is die lans bohands opgehef vir steekdoeleindes of onder die regterarm gehou om dit te balanseer. Navorsing toon dat swaarder lanse vanaf die laaste kwart van die [[elfde eeu]] onder die oksel vasgeklem is en met die regterhand agter 'n steekring vasgehou is. Die ring is aangebring om tydens 'n konfrontasie weerstand te bied. Die lans is skuins oor die [[perd]] se nek na links gehou. Deur 'n hoë spoed met sy perd te bereik kon die ridder 'n dodelike steek lewer. Dit word die "couched lance"-tegniek genoem. Maurice Keen noem 'n ridder wat hierdie tegniek gebruik tereg 'n "menslike projektiel". Die ridder moes spesiaal opgelei word vir hierdie tegniek. Terselfdertyd moes hy sy skild met sy linkerhand vashou, die leisels beheer en in die saal bly. Die saal is spesiaal vir hierdie tegniek aangepas.<ref>Keen, M. (1984) ''Chivalry'', p. 24 (New Haven). ''Chivalry'' ontvang in 1984 die Wolfson History Prize</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Commonscat|Lances}} {{vertaalvanaf | taalafk = nl | il = Lans_(wapen) }} {{Normdata}} [[Kategorie:Wapens]] [[Kategorie:Middeleeue]] 03ga73e9iqat8pn0v0hifnp98i8sips 0 373247 2893968 2666926 2026-04-14T21:31:58Z Jcb 223 2893968 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Statue-Augustus.jpg|regs|duimnael|[[Augustus Octavianus|Keiser Augustus]] in 'n triomferende houding, waarskynlik tydens die [[Slag van Actium]] ]] 'n '''Kuras''' of '''bors- en rugharnas''', is saam met die helm een van die oudste militêre uitrustings en is onder meer deur kurassiere gedra. Die rede hiervoor is eenvoudig: in teenstelling tot verwondings aan arms en bene, wat in die [[Klassieke Oudheid]] net soos in die moderne tyd meestal maklik genees het, was verwondings waar die liggaamsholte deurboor is gewoonlik dodelik. Teenswoordig is die tipe verwondings nog steeds baie ernstig, veral vanweë die kans op [[infeksie]]s. Die woord "kuras" is vernoem na die oorspronklike materiaal waarvan dit gemaak is ([[leer (stof)|leer]]) en is afkomstig van die [[Latyn]]se "coriacea" en [[Franse]] "cuirace". Die gebruik van die term "kuras" verwys gewoonlik na beide die borsplaat (-harnas) en rugkant. Terwyl 'n borsharnas slegs die voorkant beskerm, en 'n rugharnas slegs die rug, beskerm 'n kuras beide die voor- en agterkant.<ref>Charlotte R. Long, ''The Twelve Gods of Greece and Rome'' (Brill, 1987), p. 184; Elfriede R. Knauer, "''Knemides'' in the East. Some Observations on the Impact of Greek Body Armor on 'Barbarian' Tribes," in ''Nomodeiktes: Greek Studies in Honor of Martin Ostwald'' (University of Michigan Press, 1993), pp. 238–239.</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=dCNioYQ1HfsC&q=japanese+cuirass&pg=PA75|title=Sacred Texts and Buried Treasures: Issues in the Historical Archaeology of Ancient Japan|first=William Wayne|last=Farris|date=3 June 1998|publisher=University of Hawaii Press|via=Google Books|page=75|isbn=9780824820305}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Kh-to448NTEC&q=japanese+cuirass&pg=PA173|title=Oriental Armor: By H. Russell Robinson|first=H. Russell|last=Robinson|date=3 June 2017|publisher=Courier Corporation|via=Google Books|page=173|isbn=9780486164472}}</ref> <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zPyswmGDBFkC&q=meiji+sword+ban&pg=PA43|title=The Connoisseur's Book of Japanese Swords|first=Kōkan|last=Nagayama|date=3 June 1997|publisher=Kodansha International|via=Google Books|page=43|isbn=9784770020710}}</ref> <ref>[https://books.google.com/books?id=IQ3FAZG94ZsC&pg=PA58&dq=last+use+of+samurai+armour&hl=en&ei=TD4oTtOtIsjr0gHGhPzbCg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=9&ved=0CE8Q6AEwCA#v=onepage&q=last%20use%20of%20samurai%20armour&f=true ''Samurai: The Weapons and Spirit of the Japanese Warrior'', Clive Sinclaire, Globe Pequot, 2004, page 58] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140626235811/http://books.google.com/books?id=IQ3FAZG94ZsC&pg=PA58&dq=last+use+of+samurai+armour&hl=en&ei=TD4oTtOtIsjr0gHGhPzbCg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=9&ved=0CE8Q6AEwCA#v=onepage&q=last%20use%20of%20samurai%20armour&f=true |date=26 Junie 2014 }}.</ref> == Die klassieke borsharnas == Die eerste beelde van harnasse is afkomstig uit die [[Antieke Egipte|Egiptiese]]- en Griekse kulture. Sedertdien het die harnas voortdurend ontwikkel. Die klassieke harnas, wat gemaak is van stewige [[leer (stof)|leer]], of gesmee is uit een of twee metaalplate, was egter nie baie prakties nie omdat dit bewegingsvryheid drasties beperk het. Boonop was dit duur om 'n harnas te maak, sodat net die bevelvoerders en die wat dit kon bekostig een gedra het. == Galery == <gallery> Lêer:Greek hoplite.png|'n Griekse [[hopliet]] Lêer:Akhilleus_Patroklos_Antikensammlung_Berlin_F2278.jpg|[[Patroklos]] verbind [[Achilles]], beide dra 'n skubbepantser Lêer:Coraza griega arcaica (M.A.N. Madrid) 01.jpg|'n Antieke Griekse bronskuras uit 620 tot 580 v.C. Lêer:Indian steel cuirass 17th to 18th century.JPG|'n Staalkuras, 17de tot 18de eeu Beeld:Cuirasse-1854-p1030165.jpg|'n Helm en kuras uit 1854 wat deur Franse kurassiers gedra is Lêer:German helmet and frontal armoured plate for trench warfare 1916.jpg|'n Duitse helm en frontaal gepantserde plate vir loopgraafoorlogvoering, 1916 Lêer:Iyozane dou 2.JPG|'n Japannese kuras ''(dō)'' uit die 1600's, gemaak van ''hon iyozane'' ('n tipe skubbepantser) Lêer:Géricault - Portrait de carabinier - Louvre.jpg|'n Borsharnas gedra deur 'n Carabinier-à-Cheval Lêer:Bodyarmor.jpg|'n Koëelvaste onderbaadjie, die moderne variant van 'n ou idee </gallery> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Commonscat|Cuirasses}} {{vertaalvanaf | taalafk = nl | il = Kuras }} {{Normdata}} [[Kategorie:Geskiedenis van Griekeland]] 7g5lamtbpf0yf88iglu57inx72ts3d6 0 388463 2893850 2499946 2026-04-14T13:29:59Z Oesjaar 7467 /* Spesies */ Verbeter 2893850 wikitext text/x-wiki {{Outomatiese taksoboks | image = Boscia foetida.jpg | image_caption = ''[[Boscia foetida]]'' | taxon = Boscia | authority = [[Jean-Baptiste Lamarck|Lam.]] |subdivision_ranks = Spesies |subdivision = [[#Spesies|Sien teks]] | synonyms = * ''Podoria'' <small>[[Christiaan Hendrik Persoon|Pers.]]</small> }} '''''Boscia''''' is 'n [[genus]] in die [[Capparaceae]] [[Familie (biologie)|familie]]. == Spesies == Daar is 30 spesies in die genus: {{Div col|colwidth=21em}} * ''[[Boscia albitrunca]]'' <small>([[William John Burchell|Burch.]]) Gilg & Ben.</small> * ''[[Boscia arabica]]'' <small>Pestalozii</small> * ''[[Boscia cauliflora]]'' <small>Wild</small> * ''[[Boscia coriacea]]'' <small>Pax</small> * ''[[Boscia fadeniorum]]'' <small>Fici</small> * ''[[Boscia foetida]]'' <small>Schinz</small> * ''[[Boscia gossweileri]] <small>Exell</small> * ''[[Boscia integrifolia]] <small>J.St.-Hil.</small> * ''[[Boscia kalachariensis]] <small>Pestal.</small> * ''[[Boscia keniensis]] <small>Beentje</small> * ''[[Boscia longifolia]]'' <small>Hadj-Moust.</small> * ''[[Boscia madagascariensis]]'' <small>(DC.) Hadj-Moust.</small> * ''[[Boscia matabelensis]]'' <small>Pestal.</small> * ''[[Boscia mazzocchii]]'' <small>(Chiov.) Fici & Kers</small> * ''[[Boscia microphylla]]'' <small>Oliv.</small> * ''[[Boscia minimifolia]]'' <small>Chiov.</small> * ''[[Boscia mossambicensis]]'' <small>Klotzsch</small> * ''[[Boscia oleoides]]'' <small>(Burch. ex DC.) Toelken</small> * ''[[Boscia pestalozziana]]'' <small>Glig</small> * ''[[Boscia plantefolii]]'' <small>Hadj-Moust.</small> * ''[[Boscia polyantha]]'' <small>Gilg</small> * ''[[Boscia praecox]]'' <small>Hauman</small> * ''[[Boscia pruinosa]]'' <small>Chiov.</small> * ''[[Boscia puberula]]'' <small>Pax</small> * ''[[Boscia rotundifolia]]'' <small>Pax</small> * ''[[Boscia salicifolia]]'' <small>Oliv.</small> * ''[[Boscia senegalensis]]'' <small>(Pers.) Lam. ex Poir.</small> * ''[[Boscia tomentosa]]'' <small>Toelken</small> * ''[[Boscia urens]]'' <small>Welw. ex Oliv.</small> * ''[[Boscia weltwitschii]]'' <small>Gilg</small> {{Div col end}} [[Lêer:Boscia angustifolia MHNT.BOT.2009.13.3.jpg|duimnael|links|''Boscia angustifolia'' - [[MHNT]]]] == Bronne == * Missouri Botanical Garden TROPICOS Nomenclatural Database, (referenced 30 Desember 2007) [https://web.archive.org/web/20170606033359/http://mobot.mobot.org/W3T/Search/vast.html] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Boscia| ]] 0lhptbl3oj8a5ptqyf4rrkzcevbhxyl 0 389962 2894075 2494843 2026-04-15T10:55:44Z Sobaka 328 /* Vorige Volksraadverteenwoordigers */ skakel 2894075 wikitext text/x-wiki '''Johannesburg-Wes,''' aan die westekant van Johannesburg se [[Fordsburg (kiesafdeling)|Fordsburg]], was 'n kiesafdeling vir die heel eerste algemene verkiesing in Suid-Afrika ná Uniewording in 1910 en elke daaropvolgende verkiesing tot 1994. == Vorige Volksraadverteenwoordigers == * [[Ben Schoeman]] * [[Pik Botha]] * [[Dawie de Villiers]] (1970–1981) * [[Roelf Meyer]] {{Saadjie}} [[Kategorie:Volksraadskiesafdelings]] 6ldaz3fjtv2d2mtqf2k49zoax0yqsi4 0 390480 2893829 2716454 2026-04-14T13:03:42Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893829 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | name = Mopaniewitgat | status = | status_system = iucn3.1 | status_ref = | image = | image_caption= | taxon = Boscia matabelensis | binomial_authority = Pestal., (1898) | synonyms =* ''Boscia hexamitocarpa'' <small>Gilg-Ben.</small> }} Die '''Mopaniewitgat''' (''Boscia matabelensis'') is 'n [[struik]] of klein boom wat tot die ''[[Capparaceae]]'' [[Familie (biologie)|familie]] hoort en [[inheems]] in [[Botswana]], [[Mosambiek]], [[Zambië]] en [[Zimbabwe]] is. Die boom se FSA-nommer is 125.5.<ref>https://www.treetags.co.za/national-list-of-indigenous-trees/</ref> == Sien ook == * [[Alfabetiese lys van Suid-Afrikaanse bome]] == Verwysings == {{verwysings}} == Bron == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:146116-1 Plants of the World Online] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Boscia|matabelensis]] [[Kategorie:Flora van Botswana]] [[Kategorie:Flora van Mosambiek]] [[Kategorie:Flora van Zambië]] [[Kategorie:Flora van Zimbabwe]] 80ca2qi6dtai3j99tpaly4fml0dk1q7 0 390490 2893832 2716467 2026-04-14T13:04:17Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893832 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | name = Harige witgat | status = | status_system = iucn3.1 | status_ref = | image = | image_caption= | taxon = Boscia tomentosa | binomial_authority = Toelken, (1969) | synonyms = }} Die '''harige witgat''' (''Boscia tomentosa'') is 'n [[struik]] of klein [[boom]] wat tot die ''[[Capparaceae]]'' [[Familie (biologie)|familie]] hoort en [[Endemie (ekologie)|endemies]] in [[Namibië]] is waar dit in die noordweste voorkom. Die boom se FSA-nommer is 127.1.<ref>https://www.treetags.co.za/national-list-of-indigenous-trees/</ref> == Sien ook == * [[Alfabetiese lys van Suid-Afrikaanse bome]] == Verwysings == {{verwysings}} == Bron == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:146152-1 Plants of the World Online] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Boscia|tomentosa]] [[Kategorie:Flora van Namibië]] [[Kategorie:Endemiese plante van Namibië]] ikjo37wd0q1akkmv1wbej2dqzh1b5gz 0 390503 2893831 2716465 2026-04-14T13:03:58Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893831 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | name = Wilgerblaarwitgat | status = | status_system = iucn3.1 | status_ref = | image = | image_caption= | taxon = Boscia salicifolia | binomial_authority = Oliv., (1868) | synonyms = * ''Boscia powellii'' <small>Sprague & M.L.Green</small> * ''Boscia stylosa'' <small>Gilg & Gilg-Ben.</small> }} Die '''wilgerblaarwitgat''' (''Boscia salicifolia'') is 'n [[struik]] of klein [[boom]] wat tot die ''[[Capparaceae]]'' [[Familie (biologie)|familie]] hoort en [[inheems]] in [[Benin]], [[Botswana]], [[Burkina Faso]], [[Demokratiese Republiek die Kongo]], [[Eritrea]], [[Ethiopië]], [[Gambië]], [[Ghana]], [[Ivoorkus]], [[Kameroen]], [[Kenia]], [[Malawi]], [[Mali]], [[Mauritanië]], [[Mosambiek]], [[Namibië]], [[Niger]], [[Nigerië]], [[Senegal]], [[Sentraal-Afrikaanse Republiek]], [[Soedan]], [[Tanzanië]], [[Tsjad]], [[Uganda]], [[Zambië]] en [[Zimbabwe]] is. Die boom se FSA-nommer is 128.1.<ref>https://www.treetags.co.za/national-list-of-indigenous-trees/</ref> == Sien ook == * [[Alfabetiese lys van Suid-Afrikaanse bome]] == Verwysings == {{verwysings}} == Bron == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:146140-1 Plants of the World Online] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Boscia|salicifolia]] [[Kategorie:Flora van Benin]] [[Kategorie:Flora van Botswana]] [[Kategorie:Flora van Burkina Faso]] [[Kategorie:Flora van die Demokratiese Republiek die Kongo]] [[Kategorie:Flora van Eritrea]] [[Kategorie:Flora van Ethiopië]] [[Kategorie:Flora van Gambië]] [[Kategorie:Flora van Ghana]] [[Kategorie:Flora van Ivoorkus]] [[Kategorie:Flora van Kameroen]] [[Kategorie:Flora van Kenia]] [[Kategorie:Flora van Malawi]] [[Kategorie:Flora van Mali]] [[Kategorie:Flora van Mauritanië]] [[Kategorie:Flora van Mosambiek]] [[Kategorie:Flora van Namibië]] [[Kategorie:Flora van Niger]] [[Kategorie:Flora van Nigerië]] [[Kategorie:Flora van Senegal]] [[Kategorie:Flora van die Sentraal-Afrikaanse Republiek]] [[Kategorie:Flora van Soedan]] [[Kategorie:Flora van Tanzanië]] [[Kategorie:Flora van Tsjad]] [[Kategorie:Flora van Uganda]] [[Kategorie:Flora van Zambië]] [[Kategorie:Flora van Zimbabwe]] rlnd3skwbuojsbskxc0buxzwnpaow0q 0 390625 2893846 2554085 2026-04-14T13:24:34Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893846 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | name = Pondospookbos | status = CR | status_system = iucn3.1 | status_ref = | image = Brunia trigyna 1DS-II 9846.jpg | image_caption= | genus = Brunia (plant) | species = trigyna | binomial_authority = (Schltr.) Class.-Bockh. & [[Edward George Hudson Oliver|E.G.H.Oliv.]], (2011) | synonyms = * ''Berardia trigyna'' <small>Schltr.</small> * ''Raspalia trigyna'' <small>(Schltr.) Dümmer</small></small> }} Die '''Pondospookbos''' (''Brunia trigyna'') is 'n [[struik]] of klein boompie wat tot die ''[[Bruniaceae]]'' [[Familie (biologie)|familie]] hoort. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] in [[KwaZulu-Natal]] en die [[Oos-Kaap]]. Die spesie het 'n [[voorkomsgebied]] van 100 km². Hierdie plant se getalle het begin daal sedert die 1900's omrede sy [[habitat]] vernietig is en teen 1960 was sy getalle krities laag. Daar is onlangs een subpopulasie ontdek, tans is daar slegs drie subpopulasies en die totale aantal plante is slegs 12. Dit kom slegs by die [[Umtamvuna-natuurreservaat]] en by Mkambati voor. In Engels staan die plant as die ''Pondoland Ghost-bush'' bekend. Die boom se FSA-nommer is 141.1.<ref>https://www.treetags.co.za/national-list-of-indigenous-trees/</ref> == Sien ook == * [[Alfabetiese lys van Suid-Afrikaanse bome]] == Verwysings == {{verwysings}} == Bronnelys == * [http://redlist.sanbi.org/species.php?species=772-35 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77114367-1 Plants of the World Online] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Brunia]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Endemiese plante van Suid-Afrika]] 6js0dv202gvsph0n7gslso1242o50fc 0 392090 2893862 2564059 2026-04-14T13:53:14Z JMK 649 koord by sameloop met Grootspruit 2893862 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Rivier |rivier_naam = Brandwaterrivier |ander_naam = Grootspruit |beeld = |beeld_byskrif = |kaart = |kaart_byskrif = |oorsprong = |monding = |stroomgebied_lande = [[Vrystaat]], [[Suid-Afrika]] |lengte = |hoogte = |monding_hoogte = 1 575 m |afloop = <!-- *** Familie *** --> |hoofrivier = [[Caledonrivier]] |sytak_links = |sytak_regs = |duimdrukkerkaart = Vrystaat |duimdrukkeretiketposisie = bokant |duimdrukkerkaartgrootte = |duimdrukkerkaartbyskrif = |breedtegraad = 28 |breedtegraad_m = 35 |breedtegraad_s = 32 |breedtegraad_NS = S |lengtegraad = 28 |lengtegraad_m = 08 |lengtegraad_s = 10 |lengtegraad_OW = O }} Die '''Brandwaterrivier''' of '''Grootspruit''' is 'n [[rivier]] wat op die hange van [[Snymanshoekberg]] (2&nbsp;450 m) in die [[Rooiberge]] van die [[Oos-Vrystaat]] ontspring. Die bolope vloei weswaarts, en draai dan rigting suidwaarts tot in die Grootspruit om 'n regtersytak van die [[Caledonrivier]] te vorm. Die rivier vloei grootliks deur 'n sirkelvormige bekken bekend as die [[Brandwaterkom]], geleë tussen die [[Witteberge]] aan die weste- en Rooiberge aan die oostekant. == Oorsprong == * {{koördinate|28.48423|S|28.30808|O|aansig=inlyn}} == Samevloei met Grootspruit == * {{koördinate|28.536625|S|28.14627|O|aansig=inlyn}} == Eksterne skakel == * [http://www.geonames.org/1015829/brandwaterrivier.html Kaart van die Brandwaterrivier se monding by Geonames.org (cc-by)] {{Vrystaat saadjie}} [[Kategorie:Riviere in Vrystaat]] hzrgnwv8v3cxs87hpydppkgdgj7hogw 2893874 2893862 2026-04-14T15:45:07Z JMK 649 +kaart, byskrif 2893874 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Rivier |rivier_naam = Brandwaterrivier |ander_naam = Grootspruit |beeld = Map of the Brandwater Basin, South Africa - A Handbook of the Boer War, 1910.jpg |beeld_byskrif = Die rivier tussen die [[Witteberge]] en [[Rooiberge]] |kaart = |kaart_byskrif = |oorsprong = |monding = |stroomgebied_lande = [[Vrystaat]], [[Suid-Afrika]] |lengte = |hoogte = |monding_hoogte = 1 575 m |afloop = <!-- *** Familie *** --> |hoofrivier = [[Caledonrivier]] |sytak_links = |sytak_regs = |duimdrukkerkaart = Vrystaat |duimdrukkeretiketposisie = bokant |duimdrukkerkaartgrootte = |duimdrukkerkaartbyskrif = |breedtegraad = 28 |breedtegraad_m = 35 |breedtegraad_s = 32 |breedtegraad_NS = S |lengtegraad = 28 |lengtegraad_m = 08 |lengtegraad_s = 10 |lengtegraad_OW = O }} Die '''Brandwaterrivier''' of '''Grootspruit''' is 'n [[rivier]] wat op die hange van [[Snymanshoekberg]] (2&nbsp;450 m) in die [[Rooiberge]] van die [[Oos-Vrystaat]] ontspring. Die bolope vloei weswaarts, en draai dan rigting suidwaarts tot in die Grootspruit om 'n regtersytak van die [[Caledonrivier]] te vorm. Die rivier vloei grootliks deur 'n sirkelvormige bekken bekend as die [[Brandwaterkom]], geleë tussen die [[Witteberge]] aan die weste- en Rooiberge aan die oostekant. == Oorsprong == * {{koördinate|28.48423|S|28.30808|O|aansig=inlyn}} == Samevloei met Grootspruit == * {{koördinate|28.536625|S|28.14627|O|aansig=inlyn}} == Eksterne skakel == * [http://www.geonames.org/1015829/brandwaterrivier.html Kaart van die Brandwaterrivier se monding by Geonames.org (cc-by)] {{Vrystaat saadjie}} [[Kategorie:Riviere in Vrystaat]] bifgcf1eb80by3w2his3mq1h28lt8hh 2893888 2893874 2026-04-14T17:12:05Z JMK 649 2893888 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Rivier |rivier_naam = Brandwaterrivier |ander_naam = Grootspruit |beeld = Map of the Brandwater Basin, South Africa - A Handbook of the Boer War, 1910.jpg |beeld_byskrif = Die rivier vloei tussen die [[Witteberge|Witte]]- en [[Rooiberge]]. |kaart = |kaart_byskrif = |oorsprong = |monding = |stroomgebied_lande = [[Vrystaat]], [[Suid-Afrika]] |lengte = |hoogte = |monding_hoogte = 1 575 m |afloop = <!-- *** Familie *** --> |hoofrivier = [[Caledonrivier]] |sytak_links = |sytak_regs = |duimdrukkerkaart = Vrystaat |duimdrukkeretiketposisie = bokant |duimdrukkerkaartgrootte = |duimdrukkerkaartbyskrif = |breedtegraad = 28 |breedtegraad_m = 35 |breedtegraad_s = 32 |breedtegraad_NS = S |lengtegraad = 28 |lengtegraad_m = 08 |lengtegraad_s = 10 |lengtegraad_OW = O }} Die '''Brandwaterrivier''' of '''Grootspruit''' is 'n [[rivier]] wat op die hange van [[Snymanshoekberg]] (2&nbsp;450 m) in die [[Rooiberge]] van die [[Oos-Vrystaat]] ontspring. Die bolope vloei weswaarts, en draai dan rigting suidwaarts tot in die Grootspruit om 'n regtersytak van die [[Caledonrivier]] te vorm. Die rivier vloei grootliks deur 'n sirkelvormige bekken bekend as die [[Brandwaterkom]], geleë tussen die [[Witteberge]] aan die weste- en Rooiberge aan die oostekant. == Oorsprong == * {{koördinate|28.48423|S|28.30808|O|aansig=inlyn}} == Samevloei met Grootspruit == * {{koördinate|28.536625|S|28.14627|O|aansig=inlyn}} == Eksterne skakel == * [http://www.geonames.org/1015829/brandwaterrivier.html Kaart van die Brandwaterrivier se monding by Geonames.org (cc-by)] {{Vrystaat saadjie}} [[Kategorie:Riviere in Vrystaat]] 9b1eh1mhxtcormxhgz2llj6myx76jtb 0 398135 2893896 2877918 2026-04-14T17:28:56Z Ziv 115288 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:Duplicate|Duplicate]]: [[File:Paul Cézanne, Still Life With Teapot.jpg]] → [[File:Amgueddfa Cymru - Bywyd Llonydd â Thebot - Still life with teapot - 2368.jpeg]] Exact or scaled-down duplicate: [[c::File:Amgueddfa Cymru - Bywyd Llonydd â Thebot - Still life with teapot - 2368.jpeg]] 2893896 wikitext text/x-wiki {{TITELAANSIG|''Stillewe met teepot''}} [[Lêer:Amgueddfa Cymru - Bywyd Llonydd â Thebot - Still life with teapot - 2368.jpeg|duimnael|Paul Cézanne, Stillewe met teepot]] '''''Stillewe met teepot''''' (Frans: '''''Nature morte avec pot de thé''''') is 'n stillewe-olieskildery deur die [[Frankryk|Franse]] kunstenaar [[Paul Cézanne]], wat tussen 1902 en 1906 dateer. Die onderwerp van die skildery is 'n tafel wat los gedrapeer is met 'n patroondoek waarop vrugte, breekware en 'n mes lê. Die skildery is in 1952 deur die Nasionale Museum Wallis bekom en word by die Nasionale Museum Cardiff uitgestal. == Agtergrond == Cézanne het vanaf 1870 op die skilder van stillewewerke begin konsentreer, moontlik geïnspireer deur Jean-Baptiste-Siméon Chardin se versameling stillewekomposisies wat in 1869 deur die [[Louvre]] bekom is. Cézanne is beïnvloed deur Chardin, sowel as deur die Spaanse en Nederlandse kunstenaars van die genre.<ref name="Sumner50">Sumner (2005), p.50</ref> Vrugte was die sentrale motief in baie van Cézanne se stillewewerk, en in sy vroeëre skilderye het hy die vrugte dikwels apart van mekaar geplaas, soos gesien in sy 1879-werk ''Vessels, Fruit and Cloth''. In die 1880's het hy die struktuur van sy komposisies en sy benadering tot die onderwerp verander en meer uitgebreide kontrapunte tussen vorm, kleur en teksture begin ontwikkel.<ref name="Sumner50">Sumner (2005), p.50</ref> == Beskrywing == ''Stillewe met teepot'' is teen die einde van Cézanne se lewe geskilder, vermoedelik tussen 1902 en 1906. Dit is by sy ateljee in [[Aix-en-Provence]] geverf en die tafel waarop die voorwerpe gerangskik is, steeds in takt by die ateljee.<ref name="museumwales">{{Cite web|url=http://www.museumwales.ac.uk/en/art/online/?action=show_item&item=341|title=Still Life with Teapot|publisher=museumwales.ac.uk|access-date=13 October 2012}}</ref> ’n Doek word oor die tafel gedrapeer, in uitgebreide maar versigtig gerangskikte voue. Op die doek is 'n suikerbak en 'n bord waarop vier vrugte geplaas is. Op 'n onbedekte gedeelte van die tafel, regs van die skildery, rus 'n teepot, 'n mes en nog twee vrugte.<ref name="Sumner50">Sumner (2005), p.50</ref> Die sterk kleure van die houers, die vrugte en die lap is teen 'n uitgewaste groengrys agtergrond. In haar 2005-boek ''Colour and Light'' beskryf Ann Sumner die vrugte as perskes, alhoewel kunskritikus David Sylvester in 1962 gesê het: "...ons weet nie regtig of hulle is nie, en watter van hulle appels, lemoene, of appelkose is nie, en ons gee nie om nie. Wat ons weet terwyl ons na dit kyk, is dat ons fisies in ons liggame die gevoel om die vorm van 'n sfeer te hê ken, 'n vorm wat perfek kompak is. . . ."<ref name="museumwales" /> Cézanne het sy posisies verander terwyl hy sy latere stillewewerke geskilder het ten einde op elke voorwerp individueel te kan konsentreer.<ref name="Sumner50">Sumner (2005), p.50</ref> Dit het daartoe aanleiding gegee dat die perspektief van sy werk effens verskuif het. Dit kan gesien word in ''Stillewe met teepot'' waarin die bord blyk te buig en die tafelpote nie ooreenstem met die hoek van die tafelblad nie.<ref name="Sumner50" /> == Herkoms == Teen 1920 het die ''Stillewe met teepot'' in besit gekom van die kunsfirma, Bernheim-Jeune in Parys. Dit is in 1920 deur die Walliese filantroop Gwendoline Davies gekoop vir die bedrag van £2 000, en word deur die Nasionale Museum van Wallis beskryf as een van haar beste aanwinste.<ref>{{Cite web|url=http://www.museumwales.ac.uk/en/rhagor/industry-to-impressionism/|title=From Industry to Impressionism – what two sisters did for Wales|date=1 January 2009|publisher=museumwales.ac.uk|access-date=13 October 2012}}</ref> Toe Davies in 1952 dood is, het sy haar versameling kunswerke aan die Nasionale Museum van Wallis bemaak, onder andere ''Stillewe met teepot''. In 1961 is die werk uitgeleen na 'n uitstalling in Frankryk. Terwyl dit op uitstalling was, is dit gesteel, en die versekeringsmaatskappy het 'n waarde van £60 000 vir sy verlies uitbetaal. Die museum het aanvanklik die geld in 'n Cardiff Corporation-verbandfonds geplaas, maar was verplig om die koste terug te gee toe die skildery deur die polisie teruggevind is en na Cardiff terugbesorg is.<ref>Stephens, Meic, ed. (1979). ''The Arts in Wales 1950–1975''. Cardiff: Welsh Arts Council. p. 98. {{ISBN|0-905171-43-8}}.</ref> Vanaf 2019 is dit te sien by die National Museum Cardiff in galery 16.<ref name="museumwales">{{Cite web|url=http://www.museumwales.ac.uk/en/art/online/?action=show_item&item=341|title=Still Life with Teapot|publisher=museumwales.ac.uk|access-date=13 October 2012}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronne == * Sumner, Ann (2005). Colour and Light: Fifty Impressionist and Post-Impressionist Works at the National Museum of Wales. Cardiff: National Museum of Wales. {{ISBN|0-7200-0551-5}}. {{Normdata}} [[Kategorie:Stillewes]] [[Kategorie:Skilderye]] [[Kategorie:Paul Cézanne]] [[Kategorie:Olieverf]] [[Kategorie:1900's]] [[Kategorie:Kuns]] [[Kategorie:Kuns volgens eeu]] lf82dv9e6pufr3hhcj86yt9wygkfdbh 0 398253 2893883 2618319 2026-04-14T15:57:38Z JMK 649 koord, ander hoofprent 2893883 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Map of the Brandwater Basin, South Africa - A Handbook of the Boer War, 1910.jpg|duimnael|regs|Die Brandwaterkom lê weerskante van die [[Brandwaterrivier]], tussen die [[Witteberge|Witte]]- en [[Rooiberge]].]] Die '''Brandwaterkom''' is die laer [[opvanggebied]] van die [[Brandwaterrivier]], 'n [[Sytak|regtersytak]] van die Grootspruit, noord van [[Fouriesburg]] in die oos-Vrystaat, Suid-Afrika.<ref name="clarensnews" /><ref name="chrisash" /><ref name="samilitaryhistory" /> Dit word in die weste begrens deur die [[Witteberge]], en aan die ooste deur die [[Rooiberge]]. Dit is noordwes van (en nie te verwar met) die Slaapkransbekken op die grens van [[Lesotho]]. Dorpe in die Brandwaterkom is [[Fouriesburg]], gestig in 1892,<ref>{{cite web |title=Dictionary of Southern African Place Names (Public Domain) |url=https://archive.org/details/DictionaryOfSouthernAfricanPlaceNames |publisher=Human Science Research Council |page=166}}</ref> en [[Clarens, Vrystaat|Clarens]], gestig in 1912.<ref>{{cite web |title=Dictionary of Southern African Place Names (Public Domain) |url=https://archive.org/details/DictionaryOfSouthernAfricanPlaceNames |publisher=Human Science Research Council |pages=116–117}}</ref> == Bergpasse == Die hooftoegangs- en uitgangpunte van die Brandwaterkom suid van [[Bethlehem, Vrystaat|Bethlehem]] is kloksgewys vanaf die noorde: Retief se Nek,<ref>{{cite web |url=https://mountainpassessouthafrica.co.za/find-a-pass/free-state/item/872-retiefs-nek-r26.html |title=Retiefs Nek (R26). The Free State |last=Roberts |first=Trygve |date=2020 |website=mountainpassessouthafrica.co.za |publisher=Mountain Passes Of South Africa |access-date=23 Maart 2023 |quote=}}</ref> Naauwpoort se Nek (Noupoortsnek),<ref>{{cite web |url=https://mountainpassessouthafrica.co.za/find-a-pass/free-state/item/298-noupoortsnek.html |title=Noupoortsnek (R712). The Free State |last=Roberts |first=Trygve |date=2020 |website=mountainpassessouthafrica.co.za |publisher=Mountain Passes Of South Africa |access-date=23 Maart 2023 |quote=}}</ref> Golden Gate oos van Clarens, Kommando Nek noordoos van [[Ficksburg]],<ref>{{cite web |url=https://www.mountainpassessouthafrica.co.za/find-a-pass/free-state/item/952-kommandonek-r26.html |title=Kommandonek (R26). The Free State |last=Roberts |first=Trygve |date=2020 |website=mountainpassessouthafrica.co.za |publisher=Mountain Passes Of South Africa |access-date=23 Maart 2023 |quote=}}</ref> en Slabbert's Nek suidoos van [[Senekal]]. Klein passe is Witnek,<ref>{{cite web |url=https://mountainpassessouthafrica.co.za/find-a-pass/free-state/item/1478-witnek-s162.html |title=Witnek (S162). The Free State |last=Roberts |first=Trygve |date=2020 |website=mountainpassessouthafrica.co.za |publisher=Mountain Passes Of South Africa |access-date=23 Maart 2023 |quote=}}</ref> Nelspoort, en Bamboeshoek. == 1900 Boereoorgawe deur Prinsloo in die Brandwaterkom == [[Lêer:Position of troops round the Brandwater Basin before the surrender of Prinsloo, South Africa, 1900.jpg|duimnael|Die Brandwaterkom in Oranje-Vrystaat, Suid-Afrika, 1900. Die posisie van die blokkerende Britse troepe voor die oorgawe van Prinsloo word aangetoon.]] [[Lêer:Tweede en derde dryfjagte op De Wet, 1900 & 1901, a.png|duimnael|regs|Kaart van die historiese Oranje-Vrystaat (oranje), met die middelpunt van die Brandwaterkom ten noordooste van Basoetoland ([[Lesotho]], grys).]] Die Brandwaterkom was die toneel van 'n massiewe oorgawe van Boeremagte onder bevel van generaal [[Marthinus Prinsloo]] in die [[Tweede Vryheidsoorlog]] op 30 Julie 1900. Nadat Britse troepe beide die Boerestaatshoofstede [[Bloemfontein]] (13 Maart 1900) en [[Pretoria]] ingeneem het. (5 Junie 1900) het Prinsloo en sy manne die bergpasse van die [[Drakensberge]] by die Brandwaterkom bewaak.<ref>Kinsey 1999</ref> Generaals [[Christiaan de Wet]], Paul Roux en Jonathan Crowther sou elk met hul troepe noordwaarts en ooswaarts uit die Brandwaterkom terugtrek.<ref name="Bossenbroek bl. 284-285">Bossenbroek 2018, bl. 284-285.</ref> De Wet het die begeleier van president [[Marthinus Theunis Steyn]] se ontsnaping, terwyl die res van die Boere-magte nie daarin geslaag het om die pas Slabbert's Nek op 15 Julie 1900 te verdedig nie en Retief's Nek na 'n geveg op 23–24 Julie 1900 prysgegee het. Die Britte het Prinsloo omsingel deur ook die passe van Witnek, Kommandonek, Noupoortsnek (Nauwpoortsnek) en uiteindelik die Golden Gate-pas na die ooste aan die [[Klein-Caledonrivier (Vrystaat)|Klein Caledonrivier]] te versper, sodat Prinsloo gedwing gevoel het om op 30 Julie 1900 saam met sy leër aan generaal Archibald Hunter oor te gee. Boere-generaal Piet Fourie<ref>Bossenbroek 2018, bl. 285.</ref> of generaal [[J.H. Olivier|Jan Hendrik Olivier]]<ref>Pakenham 1992, bl. 444.</ref> het betyds met 1500 man en verskeie bevelvoerders in die ooste oor die Golden Gate-pas weggekom. Sowat 4 300 van sy vegters, insluitend Prinsloo, Roux en Crowther, is naby Fouriesburg krygsgevange geneem, die meeste van hulle by [[Surrender Hill]]. Dit was die grootste aantal Boere wat tot dusver in die oorlog gevange geneem is, selfs meer as die 4000 by die oorgawe van generaal [[Piet Cronjé]] by [[Slag van Paardeberg|Paardeberg]] op 27 Februarie 1900. Terwyl die meeste van die gevangenes van Prinsloo se leër na [[Ceylon]] gestuur is, is Prinsloo self aangehou in [[Simonstad]].<ref name="Bossenbroek bl. 284-285" /><ref name="Afrikanergeskiedenis">{{cite web |url=https://www.afrikanergeskiedenis.co.za/presidente/biografiese-profiele/marthinus-prinsloo-1838-1903/ |title=Presidente (1845–1902) Biografiese profiele Marthinus Prinsloo (1838-1903) |last= |first= |date=3 Mei 2022 |website=afrikanergeskiedenis.co.za |publisher=Afrikanergeskiedenis |language=Afrikaans |access-date=23 Maart 2023 |quote= |archive-date=10 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221110195502/https://www.afrikanergeskiedenis.co.za/presidente/biografiese-profiele/marthinus-prinsloo-1838-1903/ |url-status=dead }}. Die teks oorvleuel met die Wikipedia-artikel [[w:af:Geskiedenis van die Boererepublieke]].</ref><ref>Pakenham 1992, bl. 440-445.</ref> Prinsloo se oorgawe in 1900 is deur sommige van sy landgenote as 'n verraadlike daad beskou. Christiaan de Wet het dit 'n “aaklige moord op regering, land en volk” genoem.<ref name="Afrikanergeskiedenis" /><ref>Pakenham 1992, bl. 445.</ref> ==Galery== <gallery> Prinsloo's Commando retreating to the Brandwater Basin. Artist's impression, 1901.jpg|Prinsloo se Kommando in die berge wat terugtrek na die Brandwaterkom na die verlore geveg by Retief se Nek op 23–24 Julie 1900. Resa del bacino del Brandewater.jpg|Die massiewe oorgawe van Prinsloo se Boeremagte in Brandwaterkom, beginnend op 30 Julie 1900. Tekening omstreeks 1902. Sandkol by Surrender Hill, R711, Slaapkrans, oos-Vrystaat.jpg|Sandkol, warm sanderige heuwel naby Surrender Hill, op die R711-pad, Slaapkrans, Oranje-Vrystaat. Foto 2015. Surrender Hill 01, monument.jpg|Surrender Hill monument, langs die Clarens-Fouriesburg pad. Foto 2011. </gallery> == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="clarensnews">https://clarensnews.co.za/clarens-history/</ref> <ref name="chrisash">http://www.chrisash.co.za/2018/07/30/on-this-day-in-1900-boer-surrender-at-the-brandwater-basin/</ref> <ref name="samilitaryhistory">http://samilitaryhistory.org/vol113hk.html</ref> }} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Brandwater Basin}} {{koördinate|28|31|00|S|28|08|30|E|region:ZA_type:landmark|aansig=titel}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geografie van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Geskiedenis van Suid-Afrika]] ft7rvzy9sfthmekpu2a56x482ua4xo8 2893889 2893883 2026-04-14T17:24:09Z JMK 649 skakels 2893889 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Map of the Brandwater Basin, South Africa - A Handbook of the Boer War, 1910.jpg|duimnael|regs|Die Brandwaterkom lê weerskante van die [[Brandwaterrivier]], tussen die [[Witteberge|Witte]]- en [[Rooiberge]].]] Die '''Brandwaterkom''' is die laer [[opvanggebied]] van die [[Brandwaterrivier]], 'n [[Sytak|regtersytak]] van die Grootspruit, noord van [[Fouriesburg]] in die oos-Vrystaat, Suid-Afrika.<ref name="clarensnews" /><ref name="chrisash" /><ref name="samilitaryhistory" /> Dit word in die weste begrens deur die [[Witteberge]], en aan die ooste deur die [[Rooiberge]]. Dit is noordwes van (en nie te verwar met) die Slaapkransbekken op die grens van [[Lesotho]]. Dorpe in die Brandwaterkom is [[Fouriesburg]], gestig in 1892,<ref>{{cite web |title=Dictionary of Southern African Place Names (Public Domain) |url=https://archive.org/details/DictionaryOfSouthernAfricanPlaceNames |publisher=Human Science Research Council |page=166}}</ref> en [[Clarens, Vrystaat|Clarens]], gestig in 1912.<ref>{{cite web |title=Dictionary of Southern African Place Names (Public Domain) |url=https://archive.org/details/DictionaryOfSouthernAfricanPlaceNames |publisher=Human Science Research Council |pages=116–117}}</ref> == Bergpasse == Die hooftoegangs- en uitgangpunte van die Brandwaterkom suid van [[Bethlehem, Vrystaat|Bethlehem]] is kloksgewys vanaf die noorde: [[Retiefsnek|Retief se Nek]],<ref>{{cite web |url=https://mountainpassessouthafrica.co.za/find-a-pass/free-state/item/872-retiefs-nek-r26.html |title=Retiefs Nek (R26). The Free State |last=Roberts |first=Trygve |date=2020 |website=mountainpassessouthafrica.co.za |publisher=Mountain Passes Of South Africa |access-date=23 Maart 2023 |quote=}}</ref> Naauwpoort se Nek ([[Noupoortsnek]]),<ref>{{cite web |url=https://mountainpassessouthafrica.co.za/find-a-pass/free-state/item/298-noupoortsnek.html |title=Noupoortsnek (R712). The Free State |last=Roberts |first=Trygve |date=2020 |website=mountainpassessouthafrica.co.za |publisher=Mountain Passes Of South Africa |access-date=23 Maart 2023 |quote=}}</ref> Golden Gate oos van Clarens, [[Kommandonek]] noordoos van [[Ficksburg]],<ref>{{cite web |url=https://www.mountainpassessouthafrica.co.za/find-a-pass/free-state/item/952-kommandonek-r26.html |title=Kommandonek (R26). The Free State |last=Roberts |first=Trygve |date=2020 |website=mountainpassessouthafrica.co.za |publisher=Mountain Passes Of South Africa |access-date=23 Maart 2023 |quote=}}</ref> en Slabbertsnek suidoos van [[Senekal]]. Klein passe is Witnek,<ref>{{cite web |url=https://mountainpassessouthafrica.co.za/find-a-pass/free-state/item/1478-witnek-s162.html |title=Witnek (S162). The Free State |last=Roberts |first=Trygve |date=2020 |website=mountainpassessouthafrica.co.za |publisher=Mountain Passes Of South Africa |access-date=23 Maart 2023 |quote=}}</ref> [[Nelspoort]], en Bamboeshoek. == 1900 Boereoorgawe deur Prinsloo in die Brandwaterkom == [[Lêer:Position of troops round the Brandwater Basin before the surrender of Prinsloo, South Africa, 1900.jpg|duimnael|Die Brandwaterkom in Oranje-Vrystaat, Suid-Afrika, 1900. Die posisie van die blokkerende Britse troepe voor die oorgawe van Prinsloo word aangetoon.]] [[Lêer:Tweede en derde dryfjagte op De Wet, 1900 & 1901, a.png|duimnael|regs|Kaart van die historiese Oranje-Vrystaat (oranje), met die middelpunt van die Brandwaterkom ten noordooste van Basoetoland ([[Lesotho]], grys).]] Die Brandwaterkom was die toneel van 'n massiewe oorgawe van Boeremagte onder bevel van generaal [[Marthinus Prinsloo]] in die [[Tweede Vryheidsoorlog]] op 30 Julie 1900. Nadat Britse troepe beide die Boerestaatshoofstede [[Bloemfontein]] (13 Maart 1900) en [[Pretoria]] ingeneem het. (5 Junie 1900) het Prinsloo en sy manne die bergpasse van die [[Drakensberge]] by die Brandwaterkom bewaak.<ref>Kinsey 1999</ref> Generaals [[Christiaan de Wet]], Paul Roux en Jonathan Crowther sou elk met hul troepe noordwaarts en ooswaarts uit die Brandwaterkom terugtrek.<ref name="Bossenbroek bl. 284-285">Bossenbroek 2018, bl. 284-285.</ref> De Wet het die begeleier van president [[Marthinus Theunis Steyn]] se ontsnaping, terwyl die res van die Boere-magte nie daarin geslaag het om die pas Slabbertsnek op 15 Julie 1900 te verdedig nie en Retief se Nek na 'n geveg op 23–24 Julie 1900 prysgegee het. Die Britte het Prinsloo omsingel deur ook die passe van Witnek, Kommandonek, Noupoortsnek (Nauwpoortsnek) en uiteindelik die Golden Gate-pas na die ooste aan die [[Klein-Caledonrivier (Vrystaat)|Klein Caledonrivier]] te versper, sodat Prinsloo gedwing gevoel het om op 30 Julie 1900 saam met sy leër aan generaal Archibald Hunter oor te gee. Boere-generaal Piet Fourie<ref>Bossenbroek 2018, bl. 285.</ref> of generaal [[J.H. Olivier|Jan Hendrik Olivier]]<ref>Pakenham 1992, bl. 444.</ref> het betyds met 1500 man en verskeie bevelvoerders in die ooste oor die Golden Gate-pas weggekom. Sowat 4 300 van sy vegters, insluitend Prinsloo, Roux en Crowther, is naby Fouriesburg krygsgevange geneem, die meeste van hulle by [[Surrender Hill]]. Dit was die grootste aantal Boere wat tot dusver in die oorlog gevange geneem is, selfs meer as die 4000 by die oorgawe van generaal [[Piet Cronjé]] by [[Slag van Paardeberg|Paardeberg]] op 27 Februarie 1900. Terwyl die meeste van die gevangenes van Prinsloo se leër na [[Ceylon]] gestuur is, is Prinsloo self aangehou in [[Simonstad]].<ref name="Bossenbroek bl. 284-285" /><ref name="Afrikanergeskiedenis">{{cite web |url=https://www.afrikanergeskiedenis.co.za/presidente/biografiese-profiele/marthinus-prinsloo-1838-1903/ |title=Presidente (1845–1902) Biografiese profiele Marthinus Prinsloo (1838-1903) |last= |first= |date=3 Mei 2022 |website=afrikanergeskiedenis.co.za |publisher=Afrikanergeskiedenis |language=Afrikaans |access-date=23 Maart 2023 |quote= |archive-date=10 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221110195502/https://www.afrikanergeskiedenis.co.za/presidente/biografiese-profiele/marthinus-prinsloo-1838-1903/ |url-status=dead }}. Die teks oorvleuel met die Wikipedia-artikel [[w:af:Geskiedenis van die Boererepublieke]].</ref><ref>Pakenham 1992, bl. 440-445.</ref> Prinsloo se oorgawe in 1900 is deur sommige van sy landgenote as 'n verraadlike daad beskou. Christiaan de Wet het dit 'n “aaklige moord op regering, land en volk” genoem.<ref name="Afrikanergeskiedenis" /><ref>Pakenham 1992, bl. 445.</ref> ==Galery== <gallery> Prinsloo's Commando retreating to the Brandwater Basin. Artist's impression, 1901.jpg|Prinsloo se Kommando in die berge wat terugtrek na die Brandwaterkom na die verlore geveg by Retief se Nek op 23–24 Julie 1900. Resa del bacino del Brandewater.jpg|Die massiewe oorgawe van Prinsloo se Boeremagte in Brandwaterkom, beginnend op 30 Julie 1900. Tekening omstreeks 1902. Sandkol by Surrender Hill, R711, Slaapkrans, oos-Vrystaat.jpg|Sandkol, warm sanderige heuwel naby Surrender Hill, op die R711-pad, Slaapkrans, Oranje-Vrystaat. Foto 2015. Surrender Hill 01, monument.jpg|Surrender Hill-monument, langs die Clarens-Fouriesburg pad. Foto 2011. </gallery> == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="clarensnews">https://clarensnews.co.za/clarens-history/</ref> <ref name="chrisash">http://www.chrisash.co.za/2018/07/30/on-this-day-in-1900-boer-surrender-at-the-brandwater-basin/</ref> <ref name="samilitaryhistory">http://samilitaryhistory.org/vol113hk.html</ref> }} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Brandwater Basin}} {{koördinate|28|31|00|S|28|08|30|O|region:ZA_type:landmark|aansig=titel}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geografie van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Geskiedenis van Suid-Afrika]] 9vn00pyip2o6ylrj2bsvfjnzvmk0ii8 2893954 2893889 2026-04-14T20:45:48Z JMK 649 /* Bergpasse */ onderskei 2893954 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Map of the Brandwater Basin, South Africa - A Handbook of the Boer War, 1910.jpg|duimnael|regs|Die Brandwaterkom lê weerskante van die [[Brandwaterrivier]], tussen die [[Witteberge|Witte]]- en [[Rooiberge]].]] Die '''Brandwaterkom''' is die laer [[opvanggebied]] van die [[Brandwaterrivier]], 'n [[Sytak|regtersytak]] van die Grootspruit, noord van [[Fouriesburg]] in die oos-Vrystaat, Suid-Afrika.<ref name="clarensnews" /><ref name="chrisash" /><ref name="samilitaryhistory" /> Dit word in die weste begrens deur die [[Witteberge]], en aan die ooste deur die [[Rooiberge]]. Dit is noordwes van (en nie te verwar met) die Slaapkransbekken op die grens van [[Lesotho]]. Dorpe in die Brandwaterkom is [[Fouriesburg]], gestig in 1892,<ref>{{cite web |title=Dictionary of Southern African Place Names (Public Domain) |url=https://archive.org/details/DictionaryOfSouthernAfricanPlaceNames |publisher=Human Science Research Council |page=166}}</ref> en [[Clarens, Vrystaat|Clarens]], gestig in 1912.<ref>{{cite web |title=Dictionary of Southern African Place Names (Public Domain) |url=https://archive.org/details/DictionaryOfSouthernAfricanPlaceNames |publisher=Human Science Research Council |pages=116–117}}</ref> == Bergpasse == Die hooftoegangs- en uitgangpunte van die Brandwaterkom suid van [[Bethlehem, Vrystaat|Bethlehem]] is kloksgewys vanaf die noorde: [[Retiefsnek|Retief se Nek]],<ref>{{cite web |url=https://mountainpassessouthafrica.co.za/find-a-pass/free-state/item/872-retiefs-nek-r26.html |title=Retiefs Nek (R26). The Free State |last=Roberts |first=Trygve |date=2020 |website=mountainpassessouthafrica.co.za |publisher=Mountain Passes Of South Africa |access-date=23 Maart 2023 |quote=}}</ref> Naauwpoort se Nek ([[Noupoortsnek]]),<ref>{{cite web |url=https://mountainpassessouthafrica.co.za/find-a-pass/free-state/item/298-noupoortsnek.html |title=Noupoortsnek (R712). The Free State |last=Roberts |first=Trygve |date=2020 |website=mountainpassessouthafrica.co.za |publisher=Mountain Passes Of South Africa |access-date=23 Maart 2023 |quote=}}</ref> Golden Gate oos van Clarens, [[Kommandonek, Vrystaat|Kommandonek]] noordoos van [[Ficksburg]],<ref>{{cite web |url=https://www.mountainpassessouthafrica.co.za/find-a-pass/free-state/item/952-kommandonek-r26.html |title=Kommandonek (R26). The Free State |last=Roberts |first=Trygve |date=2020 |website=mountainpassessouthafrica.co.za |publisher=Mountain Passes Of South Africa |access-date=23 Maart 2023 |quote=}}</ref> en Slabbertsnek suidoos van [[Senekal]]. Klein passe is Witnek,<ref>{{cite web |url=https://mountainpassessouthafrica.co.za/find-a-pass/free-state/item/1478-witnek-s162.html |title=Witnek (S162). The Free State |last=Roberts |first=Trygve |date=2020 |website=mountainpassessouthafrica.co.za |publisher=Mountain Passes Of South Africa |access-date=23 Maart 2023 |quote=}}</ref> [[Nelspoort, Vrystaat|Nelspoort]], en Bamboeshoek. == 1900 Boereoorgawe deur Prinsloo in die Brandwaterkom == [[Lêer:Position of troops round the Brandwater Basin before the surrender of Prinsloo, South Africa, 1900.jpg|duimnael|Die Brandwaterkom in Oranje-Vrystaat, Suid-Afrika, 1900. Die posisie van die blokkerende Britse troepe voor die oorgawe van Prinsloo word aangetoon.]] [[Lêer:Tweede en derde dryfjagte op De Wet, 1900 & 1901, a.png|duimnael|regs|Kaart van die historiese Oranje-Vrystaat (oranje), met die middelpunt van die Brandwaterkom ten noordooste van Basoetoland ([[Lesotho]], grys).]] Die Brandwaterkom was die toneel van 'n massiewe oorgawe van Boeremagte onder bevel van generaal [[Marthinus Prinsloo]] in die [[Tweede Vryheidsoorlog]] op 30 Julie 1900. Nadat Britse troepe beide die Boerestaatshoofstede [[Bloemfontein]] (13 Maart 1900) en [[Pretoria]] ingeneem het. (5 Junie 1900) het Prinsloo en sy manne die bergpasse van die [[Drakensberge]] by die Brandwaterkom bewaak.<ref>Kinsey 1999</ref> Generaals [[Christiaan de Wet]], Paul Roux en Jonathan Crowther sou elk met hul troepe noordwaarts en ooswaarts uit die Brandwaterkom terugtrek.<ref name="Bossenbroek bl. 284-285">Bossenbroek 2018, bl. 284-285.</ref> De Wet het die begeleier van president [[Marthinus Theunis Steyn]] se ontsnaping, terwyl die res van die Boere-magte nie daarin geslaag het om die pas Slabbertsnek op 15 Julie 1900 te verdedig nie en Retief se Nek na 'n geveg op 23–24 Julie 1900 prysgegee het. Die Britte het Prinsloo omsingel deur ook die passe van Witnek, Kommandonek, Noupoortsnek (Nauwpoortsnek) en uiteindelik die Golden Gate-pas na die ooste aan die [[Klein-Caledonrivier (Vrystaat)|Klein Caledonrivier]] te versper, sodat Prinsloo gedwing gevoel het om op 30 Julie 1900 saam met sy leër aan generaal Archibald Hunter oor te gee. Boere-generaal Piet Fourie<ref>Bossenbroek 2018, bl. 285.</ref> of generaal [[J.H. Olivier|Jan Hendrik Olivier]]<ref>Pakenham 1992, bl. 444.</ref> het betyds met 1500 man en verskeie bevelvoerders in die ooste oor die Golden Gate-pas weggekom. Sowat 4 300 van sy vegters, insluitend Prinsloo, Roux en Crowther, is naby Fouriesburg krygsgevange geneem, die meeste van hulle by [[Surrender Hill]]. Dit was die grootste aantal Boere wat tot dusver in die oorlog gevange geneem is, selfs meer as die 4000 by die oorgawe van generaal [[Piet Cronjé]] by [[Slag van Paardeberg|Paardeberg]] op 27 Februarie 1900. Terwyl die meeste van die gevangenes van Prinsloo se leër na [[Ceylon]] gestuur is, is Prinsloo self aangehou in [[Simonstad]].<ref name="Bossenbroek bl. 284-285" /><ref name="Afrikanergeskiedenis">{{cite web |url=https://www.afrikanergeskiedenis.co.za/presidente/biografiese-profiele/marthinus-prinsloo-1838-1903/ |title=Presidente (1845–1902) Biografiese profiele Marthinus Prinsloo (1838-1903) |last= |first= |date=3 Mei 2022 |website=afrikanergeskiedenis.co.za |publisher=Afrikanergeskiedenis |language=Afrikaans |access-date=23 Maart 2023 |quote= |archive-date=10 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221110195502/https://www.afrikanergeskiedenis.co.za/presidente/biografiese-profiele/marthinus-prinsloo-1838-1903/ |url-status=dead }}. Die teks oorvleuel met die Wikipedia-artikel [[w:af:Geskiedenis van die Boererepublieke]].</ref><ref>Pakenham 1992, bl. 440-445.</ref> Prinsloo se oorgawe in 1900 is deur sommige van sy landgenote as 'n verraadlike daad beskou. Christiaan de Wet het dit 'n “aaklige moord op regering, land en volk” genoem.<ref name="Afrikanergeskiedenis" /><ref>Pakenham 1992, bl. 445.</ref> ==Galery== <gallery> Prinsloo's Commando retreating to the Brandwater Basin. Artist's impression, 1901.jpg|Prinsloo se Kommando in die berge wat terugtrek na die Brandwaterkom na die verlore geveg by Retief se Nek op 23–24 Julie 1900. Resa del bacino del Brandewater.jpg|Die massiewe oorgawe van Prinsloo se Boeremagte in Brandwaterkom, beginnend op 30 Julie 1900. Tekening omstreeks 1902. Sandkol by Surrender Hill, R711, Slaapkrans, oos-Vrystaat.jpg|Sandkol, warm sanderige heuwel naby Surrender Hill, op die R711-pad, Slaapkrans, Oranje-Vrystaat. Foto 2015. Surrender Hill 01, monument.jpg|Surrender Hill-monument, langs die Clarens-Fouriesburg pad. Foto 2011. </gallery> == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="clarensnews">https://clarensnews.co.za/clarens-history/</ref> <ref name="chrisash">http://www.chrisash.co.za/2018/07/30/on-this-day-in-1900-boer-surrender-at-the-brandwater-basin/</ref> <ref name="samilitaryhistory">http://samilitaryhistory.org/vol113hk.html</ref> }} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Brandwater Basin}} {{koördinate|28|31|00|S|28|08|30|O|region:ZA_type:landmark|aansig=titel}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geografie van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Geskiedenis van Suid-Afrika]] 542n3h2fw7cmapmzppn0217l0mz8eka 2893956 2893954 2026-04-14T20:49:12Z JMK 649 2893956 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Map of the Brandwater Basin, South Africa - A Handbook of the Boer War, 1910.jpg|duimnael|regs|Die Brandwaterkom lê weerskante van die [[Brandwaterrivier]], tussen die [[Witteberge|Witte]]- en [[Rooiberge]].]] Die '''Brandwaterkom''' is die laer [[opvanggebied]] van die [[Brandwaterrivier]], 'n [[Sytak|regtersytak]] van die Grootspruit, noord van [[Fouriesburg]] in die oos-Vrystaat, Suid-Afrika.<ref name="clarensnews" /><ref name="chrisash" /><ref name="samilitaryhistory" /> Dit word in die weste begrens deur die [[Witteberge]], en aan die ooste deur die [[Rooiberge]]. Dit is noordwes van (en nie te verwar met) die Slaapkransbekken op die grens van [[Lesotho]]. Dorpe in die Brandwaterkom is [[Fouriesburg]], gestig in 1892,<ref>{{cite web |title=Dictionary of Southern African Place Names (Public Domain) |url=https://archive.org/details/DictionaryOfSouthernAfricanPlaceNames |publisher=Human Science Research Council |page=166}}</ref> en [[Clarens, Vrystaat|Clarens]], gestig in 1912.<ref>{{cite web |title=Dictionary of Southern African Place Names (Public Domain) |url=https://archive.org/details/DictionaryOfSouthernAfricanPlaceNames |publisher=Human Science Research Council |pages=116–117}}</ref> == Bergpasse == Die hooftoegangs- en uitgangpunte van die Brandwaterkom suid van [[Bethlehem, Vrystaat|Bethlehem]] is kloksgewys vanaf die noorde: [[Retiefsnek|Retief se Nek]],<ref>{{cite web |url=https://mountainpassessouthafrica.co.za/find-a-pass/free-state/item/872-retiefs-nek-r26.html |title=Retiefs Nek (R26). The Free State |last=Roberts |first=Trygve |date=2020 |website=mountainpassessouthafrica.co.za |publisher=Mountain Passes Of South Africa |access-date=23 Maart 2023 |quote=}}</ref> Naauwpoort se Nek ([[Noupoortsnek]]),<ref>{{cite web |url=https://mountainpassessouthafrica.co.za/find-a-pass/free-state/item/298-noupoortsnek.html |title=Noupoortsnek (R712). The Free State |last=Roberts |first=Trygve |date=2020 |website=mountainpassessouthafrica.co.za |publisher=Mountain Passes Of South Africa |access-date=23 Maart 2023 |quote=}}</ref> Golden Gate oos van Clarens, [[Kommandonek, Vrystaat|Kommandonek]] noordoos van [[Ficksburg]],<ref>{{cite web |url=https://www.mountainpassessouthafrica.co.za/find-a-pass/free-state/item/952-kommandonek-r26.html |title=Kommandonek (R26). The Free State |last=Roberts |first=Trygve |date=2020 |website=mountainpassessouthafrica.co.za |publisher=Mountain Passes Of South Africa |access-date=23 Maart 2023 |quote=}}</ref> en Slabbertsnek suidoos van [[Senekal]]. Klein passe is Witnek,<ref>{{cite web |url=https://mountainpassessouthafrica.co.za/find-a-pass/free-state/item/1478-witnek-s162.html |title=Witnek (S162). The Free State |last=Roberts |first=Trygve |date=2020 |website=mountainpassessouthafrica.co.za |publisher=Mountain Passes Of South Africa |access-date=23 Maart 2023 |quote=}}</ref> [[Nelspoort, Vrystaat|Nelspoort]], en Bamboeshoek. == 1900 Boereoorgawe deur Prinsloo in die Brandwaterkom == [[Lêer:Position of troops round the Brandwater Basin before the surrender of Prinsloo, South Africa, 1900.jpg|duimnael|Die Brandwaterkom in Oranje-Vrystaat, Suid-Afrika, 1900. Die posisie van die blokkerende Britse troepe voor die oorgawe van Prinsloo word aangetoon.]] [[Lêer:Tweede en derde dryfjagte op De Wet, 1900 & 1901, a.png|duimnael|regs|Kaart van die historiese Oranje-Vrystaat (oranje), met die middelpunt van die Brandwaterkom ten noordooste van Basoetoland ([[Lesotho]], grys).]] Die Brandwaterkom was die toneel van 'n massiewe oorgawe van Boeremagte onder bevel van generaal [[Marthinus Prinsloo]] in die [[Tweede Vryheidsoorlog]] op 30 Julie 1900. Nadat Britse troepe beide die Boerestaatshoofstede [[Bloemfontein]] (13 Maart 1900) en [[Pretoria]] ingeneem het. (5 Junie 1900) het Prinsloo en sy manne die bergpasse van die [[Drakensberge]] by die Brandwaterkom bewaak.<ref>Kinsey 1999</ref> Generaals [[Christiaan de Wet]], Paul Roux en Jonathan Crowther sou elk met hul troepe noordwaarts en ooswaarts uit die Brandwaterkom terugtrek.<ref name="Bossenbroek bl. 284-285">Bossenbroek 2018, bl. 284-285.</ref> De Wet het die begeleier van president [[Marthinus Theunis Steyn]] se ontsnaping, terwyl die res van die Boere-magte nie daarin geslaag het om die pas Slabbertsnek op 15 Julie 1900 te verdedig nie en Retief se Nek na 'n geveg op 23–24 Julie 1900 prysgegee het. Die Britte het Prinsloo omsingel deur ook die passe van Witnek, Kommandonek, Noupoortsnek (Naauwpoortsnek) en uiteindelik die Golden Gate-pas na die ooste aan die [[Klein-Caledonrivier (Vrystaat)|Klein Caledonrivier]] te versper, sodat Prinsloo gedwonge gevoel het om op 30 Julie 1900 saam met sy leër aan generaal Archibald Hunter oor te gee. Boere-generaal Piet Fourie<ref>Bossenbroek 2018, bl. 285.</ref> of generaal [[J.H. Olivier|Jan Hendrik Olivier]]<ref>Pakenham 1992, bl. 444.</ref> het betyds met 1500 man en verskeie bevelvoerders in die ooste oor die Golden Gate-pas weggekom. Sowat 4&nbsp;300 van sy vegters, insluitend Prinsloo, Roux en Crowther, is naby Fouriesburg krygsgevange geneem, die meeste van hulle by [[Surrender Hill]]. Dit was die grootste aantal Boere wat tot dusver in die oorlog gevange geneem is, selfs meer as die 4000 by die oorgawe van generaal [[Piet Cronjé]] by [[Slag van Paardeberg|Paardeberg]] op 27 Februarie 1900. Terwyl die meeste van die gevangenes van Prinsloo se leër na [[Ceylon]] gestuur is, is Prinsloo self aangehou in [[Simonstad]].<ref name="Bossenbroek bl. 284-285" /><ref name="Afrikanergeskiedenis">{{cite web |url=https://www.afrikanergeskiedenis.co.za/presidente/biografiese-profiele/marthinus-prinsloo-1838-1903/ |title=Presidente (1845–1902) Biografiese profiele Marthinus Prinsloo (1838-1903) |last= |first= |date=3 Mei 2022 |website=afrikanergeskiedenis.co.za |publisher=Afrikanergeskiedenis |language=Afrikaans |access-date=23 Maart 2023 |quote= |archive-date=10 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221110195502/https://www.afrikanergeskiedenis.co.za/presidente/biografiese-profiele/marthinus-prinsloo-1838-1903/ |url-status=dead }}. Die teks oorvleuel met die Wikipedia-artikel [[w:af:Geskiedenis van die Boererepublieke]].</ref><ref>Pakenham 1992, bl. 440-445.</ref> Prinsloo se oorgawe in 1900 is deur sommige van sy landgenote as 'n verraadlike daad beskou. Christiaan de Wet het dit 'n “aaklige moord op regering, land en volk” genoem.<ref name="Afrikanergeskiedenis" /><ref>Pakenham 1992, bl. 445.</ref> ==Galery== <gallery> Prinsloo's Commando retreating to the Brandwater Basin. Artist's impression, 1901.jpg|Prinsloo se Kommando in die berge wat terugtrek na die Brandwaterkom na die verlore geveg by Retief se Nek op 23–24 Julie 1900. Resa del bacino del Brandewater.jpg|Die massiewe oorgawe van Prinsloo se Boeremagte in Brandwaterkom, beginnend op 30 Julie 1900. Tekening omstreeks 1902. Sandkol by Surrender Hill, R711, Slaapkrans, oos-Vrystaat.jpg|Sandkol, warm sanderige heuwel naby Surrender Hill, op die R711-pad, Slaapkrans, Oranje-Vrystaat. Foto 2015. Surrender Hill 01, monument.jpg|Surrender Hill-monument, langs die Clarens-Fouriesburg pad. Foto 2011. </gallery> == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="clarensnews">https://clarensnews.co.za/clarens-history/</ref> <ref name="chrisash">http://www.chrisash.co.za/2018/07/30/on-this-day-in-1900-boer-surrender-at-the-brandwater-basin/</ref> <ref name="samilitaryhistory">http://samilitaryhistory.org/vol113hk.html</ref> }} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Brandwater Basin}} {{koördinate|28|31|00|S|28|08|30|O|region:ZA_type:landmark|aansig=titel}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geografie van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Geskiedenis van Suid-Afrika]] jp5s1ebznhqsjtpiajil1363x2fqktn 0 399144 2894008 2780808 2026-04-15T05:51:42Z Oesjaar 7467 Verbeter 2894008 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} [[Lêer:0-2016-05-14_bibioteca_braidense-sala-maria-teresa.jpg|duimnael| Die Maria Teresa-saal van die Braidense-biblioteek]] Die {{Lang|it|'''Biblioteca Nazionale Braidense'''}} of '''Braidense Nasionale Biblioteek''', gewoonlik bekend as die '''Biblioteca di Brera''', is 'n openbare biblioteek in [[Milaan]], in Noord-Italië. Dit is een van die grootste biblioteke in Italië. Dit het aanvanklik groot historiese en wetenskaplike versamelings bevat, voordat dit belas is met die [[Pligleweringsbiblioteek|wettige deposito]] van alle publikasies uit Milaan. Sedert 1880 het dit die status van 'n nasionale biblioteek gehad en is dit vandag een van die 47 Italiaanse staatsbiblioteke.<ref name="BNB" /> == Geskiedenis == Die biblioteek is in 1770 deur Maria Theresa van Oostenryk tot stand gebring toe sy besluit het om die versameling wat sy by Carlo Pertusati verkry het, aan die publiek beskikbaar te stel. Die biblioteek is in 1786 geopen in die Brera Palazzo del Collegio wat deur die staat oorgeneem is na die ontbinding van die [[Jesuïet|Genootskap van Jesus]] in 1773.<ref>The Suppression of the Jesuits (1750-1773): https://www.newadvent.org/cathen/14096a.htm</ref> Benewens die Pertusati-versameling, bevat die biblioteek ook die besittings van die Collegio Braidense en van die Jesuïetehuise van San Fedele en San Girolamo.<ref>The History of the Library: http://www.braidense.it/index/chisiamo_en.php</ref> Daarna het die biblioteek baat gevind by skenkings vanuit verskeie private versamelings en ook by die biblioteke van ander godsdienstige ordes wat ontbind is, asook duplikate van die Imperial Library in Wene. Vanaf 1788 is die versameling verbeter deur publikasies by te voeg wat ontvang is onder [[Pligleweringsbiblioteek|wettige deposito-]] regulasies wat werke gedek het wat in die staat Milaan gepubliseer is. As gevolg hiervan het die Braidense biblioteek die streeksregdeposito-argief vir [[Lombardye]] geword.<ref>"Beni librari - Circolare sul deposito legale", 31 December 2008, ''LombardiaCultura''. {{In taal|it}}</ref> In 1880 het die Braidense biblioteek die status van nasionale biblioteek in Italië gekry. == Die perseel == [[Lêer:Milan_-_Pinacothèque_de_Brera_-_Cour_intérieure.jpg|duimnael| Milaan se Palazzo di Brera wat die Braidense-biblioteek huisves]] Die biblioteek is geleë in die Palazzo di Brera, 'n indrukwekkende gebou wat in die 17de eeu deur die Jesuïete gebou is. Benewens die biblioteek, is dit ook die tuiste van die Brera Kunsgalery, die Brera Astronomiese Sterrewag, die Brera Botaniese Tuine, die 'Lombard Institute of Science and Letters' en die 'Brera Academy of Fine Arts'. Sedert 2003 huisves dit ook die Archivio Storico Ricordi, die historiese rekords van die Ricordi klassieke musiek uitgewery. Die biblioteek se fasiliteite bestaan onder meer uit die Maria Teresa-saal met boekrakke wat ontwerp is deur die argitek Giuseppe Piermarini, die Leeskamer wat oorspronklik deur die Jesuïete gebruik is, die Navorsingsleeskamer met sowat 35 000 boeke, die Sala Manzoniana met manuskripte, korrespondensie en uitgawes van die Italiaanse romantiese skrywer Alessandro Manzoni en die Kataloguskamer, wat voorheen die kleremakerskamer in die Palazzo di Brera was.<ref name="BNB" /> == Die versamelings == Sedert die ontstaan was die Braidense biblioteek ontwerp as 'n algemene biblioteek. Die versamelings het bestaan uit verligte koorwerke, historiese, literêre, teologiese en regspublikasies asook uitgebreide algemene naslaanwerke. Aanvanklik het die Staatsgemeente vir Lombardye die kern van die biblioteek gevorm uit die versamelings van graaf Carlo Pertusati wat in 1765 verkry is, wat in 1770 deur Maria Theresa, prinses van Oostenryk, as 'n openbare biblioteek saamgestel is. In 1773, het die ontbinding van die [[Jesuïet|Jesuïete]], dit vir die biblioteek moontlik gemaak om die versamelings van die Palazzo van die Collegio Gesuitico di Brera, wat gebou is in die gebied van die 13de eeuse klooster van die Umiliati, te bekom. Die erf is gekies om die biblioteek in 1786 te huisves. Die biblioteek het ook die Jesuïete-versamelings van die Collegio Braidense, en van San Fedele en San Girolamo hierby aangesluit. In 1778 is die versameling van die Berner geneesheer Albrecht von Haller, ryk aan botaniese, mediese en wetenskaplike tekste, verkry. In die volgende jare, ook die versamelings van kolonel Baschiera, en 'n gedeelte van die biblioteek van graaf Firmian, waarvan hy sommige van Giuseppe Beltramelli verkry het. In 1788 het 'n wet vereis dat alle werke (boeke en pamflette) wat in Lombardye gepubliseer is, 'n kopie na die biblioteek moes stuur. In 1793 is dit verder uitgebrei na regsbevele en dokumente. Die versamelings van die Collegio dei Giureconsulti is tydens die Franse besetting bygevoeg, en die Scaccerni-versameling is deur Francesco Melzi geskenk. In 1795 het die nalatenskap van kardinaal Angelo Maria Durini sowat 3 000 werke bevat, insluitend waardevolle 16de eeuse Griekse en Latynse uitgawes.<ref>''La Biblioteca nazionale Braidense'', "Biblioteche Oggi", Milano, Ed. Bibliografica, n. 8, October 2008, p. 16. {{In taal|it}}</ref> Gedurende die 19de eeu het die biblioteek versamelings verkry van Hermes Visconti, die Numismatiese Kabinet, die Bodoniese, die Mortara, die Lattes (werke van die Joodse kultuur), Viesseux miscellanea en van Cesare Correnti. In 1889 is die teaterversameling van Lauro Corniani Algarotti deur De Capitani D'Arzago geskenk. Daardie jaar het dit die biblioteek van Carlo Morbio (1811-1881), insluitend 156 kodekse van die bibliotekaris Ackerman van Leipzig op 'n veiling gekoop. In 1885 is die manuskripte en biblioteek van Alessandro Manzoni in 1885 geskenk. In die 20ste eeu het die biblioteek die Novati-biblioteek, die liturgiese biblioteek van die Hertogdom Parma, die skaakversameling, die Castiglioni-versameling en die fotografiese versameling van Emilio Sommariva bekom.<ref>[http://www.braidense.it/index/chisiamo_en.php Braidense Library website], history.</ref> Die Braidense biblioteek het nog altyd die dubbele rol vervul van beide die bewaring van historiese en literêre werke asook die handhawing van sy versameling van alle boeke wat in Milaan gepubliseer is. Die biblioteek huisves meer as 1.5 miljoen boeke en antieke volumes.<ref>Discover the Library Biblioteca Nazionale Braidense: https://bibliotecabraidense.org/en/about-us/discover-the-library/</ref> == Sien ook == * Neoklassieke argitektuur in Milaan * Nasionale Sentrale Biblioteek (Florence) * Biblioteca Nazionale Centrale di Roma * Biblioteca Nazionale Vittorio Emanuele III * Turyn Nasionale Universiteitsbiblioteek * Biblioteca Nazionale Marciana == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="BNB">[http://www.braidense.it/index/index_bnb_en.php "Biblioteca Nazionale Braidense"], ''www.braidense.it''. Besoek op 5 September 2012.</ref> }} == Bronnelys == * Aurelio Aghemo, ''La Biblioteca nazionale Braidense'', "Biblioteche Oggi", Milan, Ed. Bibliografie, n. 8, Oktober 2008, pp.15–20. {{Normdata}} [[Kategorie:Biblioteke]] [[Kategorie:Biblioteekkunde]] [[Kategorie:Italië]] [[Kategorie:Milaan]] [[Kategorie:1700's]] [[Kategorie:Boeke]] 8s2zgqem6f453it008m8hwhan23hzlb 0 404190 2893929 2831762 2026-04-14T19:51:12Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893929 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Biotite K(Mg,Fe2+)3((OH,F)2(Al,Fe3+)Si3O10) locality - Dolní Bory, Czech Republic (50605913838).jpg|duimnael|Biotiet]] '''Biotiet''' is 'n groep van trioktaëdriese [[fillosilikaat|fillosilikate]]. Dit word ook swart [[mika]] genoem. Dit is rotsvormend en kom in verskeie stollingsgesteentes en metamorfe gesteentes voor. Biotiet vorm 'n reeks [[mengkristal]]le tussen de eindlede anniet-flogopiet en siderofilliet-eastoniet.<ref name="geo">{{cite web|url=https://geologyistheway.com/minerals/biotite/|publisher=Geology is the way|title=Biotite}}</ref> Sy presiese samestelling kan wissel. :'n Eenvoudige formule kan as {{chem|K|(|Mg,Fe|)|3|Al|Si|3|O|10|(|OH|)|2}} weergegee word.<ref name=mindat>{{cite web|url=https://www.mindat.org/min-677.html|publisher=Mindat 677|title=Biotite}}</ref> :'n Vollediger weergawe is {{chem|K|2|(|Mg,|Fe|2+|)|6..4|(|Fe|3+|,Al,Ti|)|0..2|[|Si|6..5|Al|2..3|O|20|]}}{{chem|(|OH,F|)|4}}<ref name="geo"/> ==Kristalstruktuur== Biotiet het 'n monokliniese kristalstruktuur. (Ruimtegroep C2/m #12; eenheidsel: a=538,6 pm; b=932,4 pm; c= 1026,8 pm; β=100,63°).<ref name=mindat/> Soos alle fillosilikate het dit 'n gelaagde struktuur. Dit bestaan uit T-O-T-'toebroodjies'. 'n Laag oktaëders O lê tussen twee lae tetraëders T. Die T-lae bestaan uit {{chem|(|Si,Al|)|4}}-tetraëders wat onderling in sesydige ringe verbind is wat oneindig in 2 dimensies strek. Die O-laag is 'n triöktaëdriese ''[[brusiet]]''-laag. Elke anioon ({{chem|O|2-}} of {{chem|O|H|-}}) word deur drie oktaëdriese (Mg,Fe)-katione omring. Tussen twee 'toebroodjies' lê 'n laag kaliumione. <ref name="geo"/> ==Verwysings== {{Verwysings}} [[Kategorie:Geologie]] [[Kategorie:Kristalstruktuur met ruimtegroep 12]] [[Kategorie:Silikaatminerale]] 60tnc42zgbhyhlmxjeia6nn91zsu9n5 0 407993 2893830 2893794 2026-04-14T13:03:57Z Aliwal2012 39067 2893830 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} [[Lêer:Nachbildung 55PB Steiff Museum Giengen.jpg|duimnael|upright=0.8|Replika van 'n oorspronklike Steiffteddiebeer van 1903, in die Steiffmuseum Giengen, Duitsland]] 'n '''Opgestopte speelding''' is 'n speelding van 'n sagte materiaal wat met 'n sponsagtige materiaal opgestop is. Hulle is onder verskeie name bekend, soos '''sagte speelgoed''' of '''opgestopte diere'''. Die oorsprong van opgestopte speelgoed is die Steiffmaatskappy van Duitsland in die laat 19de eeu, en hulle het gewild geword ná die ontwerp van die teddiebeer in 1903 in die [[Verenigde State]]. Terselfdertyd het die Duitse speelgoedontwerper Richard Steiff 'n soortgelyke beer ontwerp. In 1903 was Peter Rabbit die eerste gepatenteerde opgestopte speelding wat van 'n fiktiewe karakter gemaak is. In 1921 was Christopher Robin se opgestopte speelding wat sy pa, A.A. Milne, vir hom gegee het die inspirasie vir die ontwerp van Winnie-the-Pooh. In die 1970’s het die wȇreld se oudste speelgoedwinkel, Hamleys, wat in [[Londen]] gebaseer is, die regte tot Paddington Bear- opgestopte speelgoed verkry. In die 1990’s het Ty Warner die Beanie Babies ontwerp: 'n reeks opgestopte diere met 'n plastiekpels. Hulle het bekend geraak as versamelaarsitems. Opgestopte speelgoed is in verskeie vorme gemaak, maar die meeste lyk soos regte [[dier]]e, soms met oordrewe dele of eienskappe, legendariese dierasies of spotprentkarakters. Hulle kan kommersieel of tuisgemaak word van verskeie materiale; die algemeenste opsie is 'n sagte tekstiel vir die buitemateriaal en sintetiese vesel vir die opstopping. Hierdie speelgoed word gereeld vir kinders ontwerp, maar opgestopte speelgoed is gewilde onder verskeie ouderdomme. Hulle word beïnvloed deur giere in die moderne kultuur en soms laat versamelaars die waarde van die speelgoed styg. == Beskrywing == [[Lêer:2018 06 TropicalIslands IMG 2211.jpg|300px|duimnael|Opgestopte speelgoeddiere te koop]] Opgestopte speelgoed is onderskeibaar van ander speelgoed hoofsaaklik deur hul sagtheid, sponsagtigheid en ooreenkoms met diere of fiktiewe karakters. Die algemeenste vorm vir opgestopte speelgoed is diere, veral bere (in dié geval teddiebere), soogdiertroeteldiere soos [[kat]]te en [[hond]]e, asook hoogs herkenbare diere soos [[sebra]]s, [[tier]]e, [[panda]]s, [[akkedis]]se en [[olifant]]e. Baie fiktiewe diere soos karakters van flieks, TV-programme, boeke of ander vorms van [[vermaak]] kom gereeld voor as opgestopte speelgoed, asook regte en fiktiewe mense as die idividu of karakter beroemd genoeg is. Opgestopte speelgoed kom in 'n verskeidenheid groottes voor wat wissel van duimgrootte tot 'n huis. Hoewel die grootste en algemeens vervaardigde speelgoed opgestopte diere is, is dit nie baie groter as 'n mens nie. Die meeste opgestopte diere is ontwerp om die gepaste grootte vir kinders te wees sodat hulle dit kan [[Drukkie|druk]] wanneer hulle troos nodig het. Hulle kom voor in 'n wye verskeidenheid kulture, lapoppervlakke, pelsteksture en menslike versierings. Opgestopte speelgoed word algemeen in winkels wȇreldwyd verkoop. Verkopers is gereeld volop by toeristeattraksies, lughawens, karnavalle, kermisse en openbare plekke waar kinders teenwoordig is. == Geskiedenis == Die eerste opgestopte [[vilt]]olifant is oorspronklik as 'n speldekussing verkoop en is in 1880 deur die Duitse Steiffmaatskappy ontwerp. Steiff het nuut ontwikkelde tegnologie gebruik vir die vervaardiging van sy opgestopte speelgoed. In 1892 het die Ithaca Kitty een van die eerste opgestopte dierspeelgoed geword wat in massas vervaardig is. Dit is in Amerika as “The Tabby Cat” verkoop. Die speelgoednywerheid het in die vroeë 20ste eeu aansienlik uitgebrei. In 1903 het Richard Steiff 'n sagte opgestopte beer in Duitsland vervaardig wat van vroeë tradisionele lappoppe verskil het omdat dit van sagte, pelsagtige materiaal gemaak is. Terselfdertyd het Morris Michtom die eerste teddiebeer in Amerika ontwerp nadat hy geïnspireer is deur 'n skets van president [[Theodore Roosevelt|'"Teddy" Roosevelt]] met 'n bababeer. In 1903 was die karakter Peter Rabbit van die Engelse skrywer Beatrix Potter die eerste fiktiewe karakter waarvan 'n gepatenteerde opgestopte speelding gemaak is. Die gewildheid van opgestopte speelgoed het toegeneem, en verskeie vervaardigers het in Duitsland, Brittanje en Amerika ontstaan. Baie mense het hul eie opgestopte speelgoed tuisgemaak. Kousape is byvoorbeeld van ou kouse gemaak gedurende die [[Groot Depressie]].<ref name="Boschma">{{cite news|url=http://media.www.spectatornews.com/media/storage/paper218/news/2007/11/05/Showcase/History.Of.The.Sock.Monkey-3076934.shtml|title=History of the sock monkey: Stuffed animal created during the Great Depression|last=Boschma|first=Janie|date=2007-11-05|work=The Spectator|access-date=2009-07-01|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20091218185740/http://media.www.spectatornews.com/media/storage/paper218/news/2007/11/05/Showcase/History.Of.The.Sock.Monkey-3076934.shtml|archive-date=2009-12-18}}</ref> In 1921 het A.A. Milne 'n opgestopte speelding by [[Harrods]] in Londen vir sy seun, Christopher Robin, gekoop. Dit sou later die skrywer se inspirasie word vir Winnie-the-Pooh. Opgestopte speelgoed van Paddington Bear, 'n karakter van Michael Bond, is in 1972 eerste deur die familie van Jeremy Clarkson vervaardig, maar die familie het uiteindelik die regte aan die wêreld se oudste speelgoedwinkel, Hanleys in Londen, verkoop. Meer onlangse reekse van opgestopte diere is in 2001 ontwerp, van 'n verskeidenheid herkenbare karakters en 'n oorkoepelende styl. Moderne ''plushies'' uit [[Japan]] is bekend vir hul Kawaii-styl. Sanrio se Hello Kitty word algemeen beskou word as die begin daarvan (ten minste wȇreldwyd). Daar is gewilde karakters uit die gewilde media, soos [[Pikachu]] en Eevee van [[Pokémon]], en karakters van die skryfbehoeftemaatskappy San-X. Daar is ook 'n neiging om Japannese ''plushies'' te maak wat soos ryskoekies lyk. == Vervaardiging== [[Lêer:Comercio de peluches en Lima, Perú, 2015-07-28, DD 47.JPG|duimnael|300px|'n Teddiebeerwinkel in [[Lima]], [[Peru]].]] Opgestopte speelgoed word van 'n verskeidenheid materiale gemaak. Die vroegste speelgoed is gemaak van vilt, fluweel of sybokhaar. Dit is gevul met strooi, perdehare of saagsels.<ref>{{Cite book|last=Jaffé|first=Deborah|title=The History of Toys: From Spinning Tops to Robots|publisher=Sutton Publishing|year=2006|isbn=0-7509-3850-1|pages=155}}</ref> Ná die [[Tweede Wêreldoorlog]] het vervaardigers begin om sintetiese materiale te gebruik. In 1954 is die eerste teddiebeer vervaardig van maklik wasbare materiaal.<ref name=":2">{{Cite web|last=Laliberte|first=Marissa|date=2019|title=11 Adorable Facts You Never Knew About Teddy Bears|url=https://www.rd.com/list/teddy-bear-facts/|access-date=2020-10-05|website=Reader's Digest|language=en}}</ref> Moderne, opgestopte speelgoed se buitekant word gewoonlik van materiaal soos gewone lap gemaak. Algemene stopmateriale sluit in [[sintetiese vesels]], [[katoen]], strooi, saagsels, plastiekkorrels en [[boontjie]]s. Sommige moderne speelgoed inkorporeer tegnologie om speelgoed te laat beweeg en interaksies met die gebruiker te hê.<ref name=":1">{{Cite book|last=Byrne|first=Christopher|title=A Profile of the United States Toy Industry : Serious Fun|publisher=Business Expert Press|year=2013|pages=14, 62–63}}</ref> Vervaardigers verkoop twee hoofsoorte opgestopte speelgoed: gelisensieerde speelgoed van karakters wat gelisensieerde eiendom is, of basiese speelgoed wat die vorm van gewone diere of ander niegelisensieerde voorwerpe aanneem.<ref name=":1" /> Opgestopte speelgoed kan ook tuisgemaak word deur verskeie soorte materiale of gare te gebruik. ''Amigurumi'' is byvoorbeeld 'n tradisionele Japannese gebreide of gehekelde opgestopte speelding. Dit word gewoonlik gemaak met 'n oorgroot kop en klein ledemate om “kawaii” (oulik) te lyk.<ref name=" Temple">{{cite book|url=https://archive.org/details/hookedforlifeadv0000temp|url-access=registration|quote=Amigurumi.|title=Hooked for Life: Adventures of a Crochet Zealot|pages=[https://archive.org/details/hookedforlifeadv0000temp/page/40 40]–41|author=Mary Beth Temple|publisher=Andrews McMeel|year=2009|access-date=2010-03-20|isbn=978-0-7407-7812-4}}</ref><ref name="Belton">{{cite book |author=Mary Belton |url=https://books.google.com/books?id=F-DcK0QY3ZwC&pg=PA41 |title=Craft, Volume 1: Transforming Traditional Crafts |publisher=O'Reilly Media |year=2006 |isbn=978-0-596-52928-4 |pages=41–42 |access-date=2010-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171228065306/https://books.google.com/books?id=F-DcK0QY3ZwC&pg=PA42&dq=Amigurumi&cd=12#v=onepage&q=Amigurumi |archive-date=2017-12-28 |url-status=live}}</ref> == Kulturele impak, bemarking en versamelaars == Opgestopte speelgoed is van die gewildste speelgoed, veral vir kinders. Hulle word gebruik vir onder andere verbeeldingryke spel, troosvoorwerpe, uitstallings of versameling. Dit word gegee as geskenke aan beide kinders en volwassenes vir geleenthede soos 'n gradeplegtigheid, siekte, meegevoel, [[Valentynsdag]], [[Kersfees]] of [[Verjaarsdag|verjaarsdae]]. In 2018 is die wêreldwye mark vir opgestopte speelgoed geraam op $7,98 miljard. Daar word verwag dat die groei in teikenverbruikers die verkope sal opstoot.<ref>{{cite web | title=Stuffed Animal & Plush Toys Market Size, Share - Industry Report, 2025 | website=Grand View Research, Inc. | url=https://www.grandviewresearch.com/industry-analysis/stuffed-animal-plush-toys-market | access-date=11 October 2020}}</ref> === Giere === [[Lêer:Mom's Beanies (9120344523).jpg|duimnael|200px|Beanie Babies wat deur 'n versamelaar tentoongestel word.]] Baie opgestopte speelgoed het giere geword wat die speelgoedbedryf in die algemeen 'n hupstoot gegee het. Teddiebere was 'n vroeë gier wat vinnig tot 'n kulturele verskynsel gegroei het. Byna 100 jaar later, in die 1990’s, het Ty Warner die Beanie Babies geskep – 'n reeks diere gevul met plastiekkorrels. Die speelgoed het 'n gier geword deur uitmuntende bemarkingstrategieë, wat die aanvraag verhoog en versameling aangemoedig het.<ref>{{cite magazine|last1=Wickman|first1=Kase|date=2017-08-30|title=The Life and Death of the Princess Diana Beanie Baby Market|language=en|magazine=Vanity Fair|publisher=Condé Nast|url=https://www.vanityfair.com/style/2017/08/princess-diana-beanie-babies-20th-anniversary|access-date=June 5, 2019}}</ref><ref>{{Cite web|last=Getlen|first=Larry|date=2015-02-22|title=How the Beanie Baby craze was concocted — then crashed|url=https://nypost.com/2015/02/22/how-the-beanie-baby-craze-was-concocted-then-crashed/|access-date=2020-10-07|website=New York Post|language=en}}</ref> Kussingtroeteldiere word gemaak deur 'n kussing in 'n opgestopte dier te vou. Dit was nog 'n suksesvolle handelsmerk wat in 2003 bekendgestel is. Tussen 2010 en 2016 is meer as 30 miljoen hiervan verkoop.<ref>{{Cite web|last=Glazer|first=Joyce A.|date=2017-01-31|title=Celebrating Women: Jennifer Telfer|url=https://www.sandiegomagazine.com/people/celebrating-women-jennifer-telfer/article_1ad79902-dc29-5f14-ac05-9ffe9456c117.html|access-date=2020-10-07|website=San Diego Magazine|language=en}}</ref> 'n Meer onlangse gier is om speelgoed en tegnologie te kombineer. Ticle me Elmo is 'n laggende, bewegende speelding wat op die televisiekarakter Elmo van Sesame Street geskoei is. Die speeding is in 1996 uitgereik en was gou in aanvraag. Sommige mense het dit vir honderde dollars gekoop en herverkoop.<ref name="People">[http://www.people.com/people/archive/article/0,,20143226,00.html "Just Tickled"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140602092827/http://www.people.com/people/archive/article/0,,20143226,00.html |date=2014-06-02 }}. ''People'', 13 Januarie 1997.</ref> Hierdie tendens het soortgelyke giere geïnspireer. Voorbeelde hiervan is die pratende robot Furby, wat in 1998 uitgereik is,<ref>{{cite news |url=http://www.cnn.com/US/9810/05/furby/index.html |date=1998-10-05 |publisher=[[CNN]] |title=New toy an interactive fur ball |access-date=2007-07-13 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070616120237/http://www.cnn.com/US/9810/05/furby/index.html |archive-date=2007-06-16 }}</ref> en Zhu Zhu Pets, 'n reeks sagte robothamsters wat in 2009 op die mark gekom het.<ref name="abc">{{cite news |last1=Mabrey |first1=Vicki |last2=Janik |first2=Kinga |date=2009-11-20 |title=Zhu Zhu Pets: Hamsters to Save Christmas? |publisher=ABC News |url=http://www.abcnews.go.com/Nightline/HolidayShopping/zhu-zhu-pets-holiday-seasons-toy/story?id=9137390 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20091122122234/http://abcnews.go.com/Nightline/HolidayShopping/zhu-zhu-pets-holiday-seasons-toy/story?id=9137390 |archive-date=November 22, 2009}}</ref><ref name="ap2009">{{cite news|last=Anderson|first=Mae|date=2009-11-27|title=Robotic hamsters are holidays' unlikely new craze|work=Denver Post|url=http://www.denverpost.com/ci_13875660|url-status=live|access-date=May 18, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110629133510/http://www.denverpost.com/ci_13875660|archive-date=June 29, 2011}}</ref> Die internet het ook 'n geleentheid geskep vir nuwe giere met opgestopte speelgoed. In 2005 het Ganz sy Webkinz- opgestopte speelgoed bekendgestel. Elke Webkinz is met sy eie geheime kode vervaardig. Die kode het toegang verskaf tot Webkinz se webtuiste en die virtuele weergawe van die speelding, waarmee speletjies aanlyn gespeel kon word.<ref name="Pardo">{{cite web|last=Pardo|first=Steve|url=http://www.detnews.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20070411/BIZ04/704110410|publisher=The Detroit News|access-date=2007-04-23|date=2007-04-11|title=Kids hooked on Webkinz world}}{{Dooie skakel|date=Maart 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Barakat">{{cite web |last=Barakat |first=Matthew |date=2007-07-13 |title=Review: Webkinz pleases parents and children |url=http://www.nbcnews.com/id/19732158 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714224023/http://www.nbcnews.com/id/19732158/ |archive-date=Jul 14, 2014 |access-date=2007-08-20 |publisher=NBC News}}</ref> Webkinz se sukses het die deur geopen vir ander opgestopte speelgoed met kodes wat digitale inhoud ontsluit. Voorbeelde sluit in Disney’s Club Penguin en Build-a-Bearville van Build-a-Bear Workshop. In 2013 het Disney sy eerste versameling Disney Tsum Tsum- opgestopte speelgoed bekendgestel. Die speelgoed is gebaseer op karakters van verskillende Disneyeiendomme. Tsum Tsum, wat geïnspireer is deur die gewilde [[toep|app]] met dieselfde naam, is eers in Japan uitgereik. Dit het daarna uitgbrei na die Verenigde State.<ref>{{Cite web|last=Walujono|first=Amanda|date=2015-02-26|title=How Disney's Tsum Tsum Craze is Taking America By Storm|url=https://charactermedia.com/how-disneys-tsum-tsum-craze-is-taking-america-by-storm/|access-date=2020-10-07|website=Character Media|language=en}}</ref> Meer onlangs, in 2021, het die Squishmallows hul verskyning gemaak as 'n gewilde internetgier en versamelaarsitem.<ref>{{Cite news |last=Lorenz |first=Taylor |date=2021-03-16 |title=Squishmallows Are Taking Over |language=en |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2021/03/16/style/squishmallows.html |url-access=limited |access-date=2021-12-30 |issn=0362-4331}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn|Stuffed animals}} {{vertaaluit| taalafk = en | il = Stuffed toy}} {{Normdata}} [[Kategorie:Speelgoed]] d65f476v3wadhek9s7ffqxvul3agp63 0 412381 2893843 2825965 2026-04-14T13:22:55Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893843 wikitext text/x-wiki {{Chemiekas2 |struktuur=Peroxid barnatý.JPG |struktuur2=BaO2structure.jpg |IUPACNaam= Bariumperoksied |teks= |CASNo=1304-29-6<ref name="PC">{{cite web|publisher=PubChem NIH|title=Barium Peroxide (compound)|url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/Barium-peroxide}}</ref> |formule= {{chem|Ba|O|2}} |Voorkoms= gryswit vastestof<ref name="PC"/> |Reuk=reukloos<ref name="PC"/> |MolereMassa=169,33 [g/mol]<ref name="PC"/> |Digtheid= 4,96&nbsp;g/cm{{Sup|3}}<ref name="PC"/> |Smeltpunt = 450 °C <ref name="PC"/> |Kookpunt = 800 °C (ontbind)<ref name="PC"/> |Oplosbaarheid = onoplosbaar in water (910 mg/L @20 °C<ref name="PC"/> |Ksp= |LD50= 50 [mg/kg] (muis; oraal) <ref name="PC"/> |Flitspunt= nie-brandbaar<ref name="PC"/> |Brekingsindeks= |Ruimtegroep= F4/mmm (I4/mmm) <ref name="Kalnajs">{{cite journal|journal=Acta Cryst.|authors=S.C. Abrahams; J. Kalnajs|volume=7|year=1954|pages=838|title=The crystal structure of barium peroxide}}</ref><ref name="aflow">{{cite web|url=https://www.aflowlib.org/prototype-encyclopedia/ABC3_oP20_62_c_c_cd.html|publisher=Aflow|title=Aragonite|access-date=24 Februarie 2024|archive-date=21 Februarie 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240221063701/https://www.aflowlib.org/prototype-encyclopedia/ABC3_oP20_62_c_c_cd.html|url-status=dead}}</ref> |Ruimtegroepnommer=139 |Strukturbericht=C11{{subb|a}} |Selparms=a=538,4(1,0)pm; c=684,2(5)pm<ref name="Kalnajs"/> }} '''Bariumperoksied''' is 'n verbinding van [[barium]] met [[suurstof]] in sy -1 [[oksidasietoestand]]. Die formule is {{ch2|BaO2}} ==Kristalstruktuur== Bariumperoksied kristalliseer in 'n tetragonale struktuur. Die suurstofatome vorm pare wat as [{{ch2|O2}}]{{sup|2-}}-ione beskou kan word. Hulle lê ewewydig aan die c-as. Die O-O-afstand is 149(4) pm, wat vergelykbaar is met hierdie afstand in waterstofperoskied (149(2) pm). Die bariumioon word omring deur ses peroksiedione. Twee polêres is eind-aan, vier aan die ewenaar sywaarts. Dit gee die bariumioon tien buuratome. <ref name="Kalnajs"/> Dit is die C11{{sub|a}}-struktuur van die [[strukturbericht-klassifikasie]]. ==Chemiese eienskappe== Die oktahidraat van bariumperoksied ({{ch2|BaO2*8H2O}}) kan verkry word deur 'n oplossing van 3% [[waterstofperoksied]] aan 'n oplossing van [[bariumhidroksied]] by te voeg.<ref name="Kalnajs"/> :<math> Ba^{2+}(aq) + 2OH^-(aq) + H_2O_2(aq) +4H_2O \rightarrow BaO_2.8H_2O \downarrow </math> Die neerslag kan eers oor silikagel teen 60 °C gedroog word en dan teen 100 °C oor {{ch2|P2O5}}. Kalsinasie onder 'n suurstofatmosfeer teen 550-600 °C lewer 'n goed gekristalliseerde poeier. ==Gebruike== Dit is die mees algemene anorganiese peroksied.<ref name="isaltis">{{cite web|url=https://www.isaltis.com/en/our-products/barium/barium-peroxide/|publisher=Isaltis|title=Barium peroxide|access-date=24 Februarie 2024|archive-date=24 Februarie 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240224003055/https://www.isaltis.com/en/our-products/barium/barium-peroxide/|url-status=dead}}</ref> Dit word gebruik: *as vuurtegniese onderlaagmengsels in fakkels en vuurwerke,<ref name="scent"/> as oksideermiddel wat 'n groen kleur gee by ontsteking. <ref name="isaltis"/> *as 'n oksideermiddel in ammunisie<ref name="scent"/> (spoorsnyer)<ref name="isaltis"/> *as 'n bleikmiddel vir dierlike stowwe, plantvesels en strooi<ref name="isaltis"/> *om glas te ontkleur en tekstiele te kleur.<ref name="scent"/> *om suurstof en waterstofperoksied te vervaardig<ref name="scent">{{cite web|url=https://www.thegoodscentscompany.com/data/rw1221341.html|publisher=the good scents company|title=barium peroxide}}</ref> *as oksideermiddel in organiese sintese<ref name="scent"/> *kruiskoppelingsversneller vir spesiale harse.<ref name="isaltis"/> *gekombineer met [[aluminium]] in die sweisbedryf <ref name="scent"/> ==Verwysings== {{Verwysings}} [[Kategorie:Anorganiese verbindings]] [[Kategorie:Verbindings van barium|peroksied]] k0hab9d03x8qk6599ugw6vpwm6ualja 0 412729 2893841 2780134 2026-04-14T13:21:56Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893841 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Chemiekas2 |Formule={{ch2|BaBr2}} |struktuur= |struktuur2=Barium-bromide-xtal-packing-3x3x3-3D-sf.png |CASNo=10361-37-2<ref name="PC">{{cite web|url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/Barium-bromide-_BaBr2|publisher=PbChem NIH|title=barium bromide}}</ref> |MolereMassa= 297,13 [g/mol] <ref name="PC"/> |Digtheid= 4,78 [g/cm{{sup|3}}]<ref name="Vedantu"/> |Reuk= |Oplosbaarheid=oplosbaar |Kookpunt=1835 °C<ref name="Vedantu"/> |Smeltpunt=857 °C<ref name="Vedantu"/> |Voorkoms= wit kristalle<ref name="Vedantu">{{cite web|url=https://www.vedantu.com/chemistry/barium-bromide|publisher=Vedantu|title=barium bromide}}</ref> |Ksp= |Strukturbericht=C23 |Ruimtegroep=Pnma |Ruimtegroepnommer=62 |Selparms=a=827,6(8)pm; b=495,6(4)pm; c=991,9(8)pm.<ref name="Eliz">{{cite journal|title=THE CRYSTAL STRUCTURES OF BARIUM CHLORIDE, BARIUM BROMIDE, AND BARIUM IODIDE |authors=Elizabeth B. Brackett, Thomas E. Brackett, Ronald L. Sass|journal=J. Phys. Chem.|volume=67|issue=10 |pages=2132–2135|year=1963|doi=10.1021/j100804a038}}</ref> |LD50= }} '''Bariumbromied''' is 'n [[sout (chemiese stof)|sout]] van [[barium]] en [[waterstofbromied]] met die formule {{ch2|BaBr2}}. Dit is 'n [[higroskopie]]se stof wat aan die lug blootgestel vervloei deurdat dit water aantrek. <ref name="Vedantu"/><ref name="Eliz"/> ==Kristalstruktuur== Bariumbromied kistalliseer in die ortorombiese [[cotunniet]] ({{ch2|PbCl2}})-struktuur,<ref name="Eliz"/> wat die kode C23 van die [[strukturbericht-klassifikasie]] dra. ==Chemiese eienskappe== Die verbinding kan verkry word deur reaktie van [[bariumkarbonaat]] met [[waterstofbromied]]: :<math>BaCO_3 + 2HBr \rightarrow BaBr_2 + H_2O + CO_2 </math> Uit oplossing word die dihidraat {{ch2|BaBr2*2H2O}} gevorm wat teen 75 °C smelt. Verhit teen 120 °C kan die watervrye sout verkry word.<ref name="Vedantu"/> Bariumbromied het saam met [[bariumchloried]] 'n rol gespeel in [[Marie Curie]] se ontdekking en suiwering van [[radium]]soute. <ref>{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1911/marie-curie/lecture/|publisher=Nobel|title=Marie Curie Nobel lecture}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} [[Kategorie:Verbindings van barium]] [[Kategorie:Anorganiese verbindings]] ore8zbfzw1wasjnqlaexybt86oa5018 0 414905 2894010 2811429 2026-04-15T05:52:57Z Oesjaar 7467 Verbeter 2894010 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Musikale kunstenaar |Name=Brian Johnson |image=Jaguar's 'Perfect Ten' - Most important and iconic Jaguar cars (-2022464677).jpg |caption=Johnson in 2014 |birth_date={{Birth date and age|df=yes|1947|10|5}} |birth_place=[[Dunston, Tyne and Wear|Dunston]], [[County Durham]],<!--Do not change to Tyne & Wear – Dunston was in Co Durham at the time Johnson was born --> England |death_date= |Genre={{hlist|[[Hard rock]]|[[rock and roll]]|[[blues rock]]|[[glam rock]]}} |Occupation={{hlist|Singer|songwriter}} |Years_active=1962–present |website={{URL|brianjohnsonracing.com}} }} '''Brian Johnson''' (gebore 5 Oktober 1947) is 'n Engelse sanger en liedjieskrywer. In 1980, na die dood van Bon Scott, het hy die derde hoofsanger van die Australiese rockgroep [[AC/DC]] geword. Johnson was een van die stigterslede van die rockgroep Geordie wat in 1971 in [[Newcastle upon Tyne]] gestig is. Na 'n paar treffer-enkelsnitte, insluitend VK Top 10 "All Why of You" (1973), het die groep in 1978 uitmekaar gegaan. Na die dood van Bon Scott op 19 Februarie 1980, is Johnson gevra om 'n oudisie vir AC/DC af te lê. AC/DC kitaarspelers en stigters, Angus en Malcolm Young, het aanvanklik na Brian uitgereik en onthou toe Bon met hom beïndruk was nadat hulle hom saam met Geordie sien optree het. Sy eerste album saam met AC/DC, ''Back in Black'', het volgens die meeste skattings die tweede topverkoper-album van alle tye geword. ''[[The Guardian]]'' het Johnson se oorgang op nommer 36 geplaas op hul lys van 50 sleutelgebeurtenisse in rockmusiekgeskiedenis.<ref>{{cite news|last1=Hann|first1=Michael|title=AC/DC recruits Brian Johnson|url=https://www.theguardian.com/music/2011/jun/12/ac-dc-brian-johnson|agency=The Guardian|date=12 June 2011|access-date=17 December 2017}}</ref> Hy en die res van die groep is in 2003 in die [[Rock and Roll Hall of Fame]] opgeneem. In Maart 2016 het hy tydelik van die groep af weggetree tydens die Rock or Bust World Tour weens gehoorprobleme. In September 2020 het AC/DC amptelik bevestig dat Johnson saam met mede-groepmaats Phil Rudd en Cliff Williams in Augustus 2018 weer by die groep aangesluit het om die groep se 2020-album, ''Power Up,'' op te neem. Johnson is bekend vir sy kenmerkende sangstem en sterk Geordie- aksent. In Julie 2014 is 'n eregraad van doktor in musiek deur die Northumbria Universiteit in die stad Newcastle aan hom toegeken as erkenning vir sy beduidende bydrae tot die musiekbedryf.<ref>{{cite news|title=Brian Johnson speaks of his pride at hometown honour pride|url=http://www.thejournal.co.uk/news/news-opinion/brian-johnson-speaks-pride-hometown-7411569|publisher=The Journal|date=12 December 2016|access-date=12 December 2016|archive-date=13 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200613165917/http://www.thejournal.co.uk/news/news-opinion/brian-johnson-speaks-pride-hometown-7411569|url-status=dead}}</ref> == Vroeë lewe == Johnson is op 5 Oktober 1947 in Dunston, [[Durham (graafskap)|County Durham]] gebore.<ref>{{cite book |url=https://www.google.co.uk/books/edition/The_Lives_of_Brian/hQ4mEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Brian+Johnson+DUNSTON&printsec=frontcover |title=The Lives of Brian |last=Johnson |first=Bryan |publisher=Penguin Books Limited |isbn=978-1405-9456-08 |date= |access-date=22 April 2024}}</ref> Hy is die oudste van vier sibbe. Sy Engelse pa, Alan, was 'n steenkoolmynwerker en sersant-majoor in die [[Britse Leër|Britse leër]] se Durham Light Infantry,<ref>{{Cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/men/the-filter/10771266/Brian-Johnson-cars-give-me-the-same-thrill-as-music.html|title=Video: Brian Johnson: 'cars give me the same thrill as music'|publisher=Telegraph|archive-url=https://web.archive.org/web/20140417152952/http://www.telegraph.co.uk/men/the-filter/10771266/Brian-Johnson-cars-give-me-the-same-thrill-as-music.html|archive-date=17 April 2014|access-date=13 February 2016}}</ref> hy het in 1996 gesterf. Sy Italiaanse ma, Esther ( ''née'' De Lucia), was van Rocca di Papa . <ref>{{Cite web|url=https://video.corriere.it/cantante-acdc-mia-madre-era-castelli-forza-io-sono-voi/9557edc6-945b-11ea-9026-0ed4807e0a45|title=Il cantante degli AC/DC: "Mia madre era dei Castelli. Forza, io sono con voi"|website=Corriere.it}}</ref> Toe hy jonk was, het Johnson in verskeie vertonings saam met die Scouts opgetree, hy het verskyn in 'n toneelstuk wat op televisie uitgesaai is, en hy het by 'n plaaslike kerkkoor aangesluit. <ref name="acdc.cc">{{Cite web|url=http://www.ac-dc.cc/10th_anniversary/10th_anniversary_06.html|title=Johnson biodata|website=Bedlam in Belgium|archive-url=https://web.archive.org/web/20061215103924/http://www.ac-dc.cc/10th_anniversary/10th_anniversary_06.html|archive-date=15 December 2006|access-date=21 December 2006}}</ref> Hy het vir twee jaar in die Territoriale Weermag by die 17de Valskermbataljon in Duitsland gedien. <ref>{{Cite web|url=https://podcasts.apple.com/gb/podcast/189-ac-dcs-brian-johnson/id1457552694?i=1000492056632|title=We Have Ways of Making You Talk: 189. AC/DC's Brian Johnson on Apple Podcasts|website=Podcasts.apple.com|access-date=1 January 2021}}</ref> == Beroep == === Vroeë loopbaan === Johnson se eerste musiekgroep was die "Gobi Desert Canoe Club." <ref>''Rockers and Rollers: An Automotive Autobiography'', p. 7.</ref> Hy was ook in 'n groep genaamd "Fresh." <ref>''Rockers and Rollers: An Automotive Autobiography'' pg. 107</ref> Vanaf 1970 het Johnson saam met die kabaret-/klubgroep, die Jasper Hart Band, gespeel, <ref>{{Cite web|url=http://www.jasperhartband.co.uk/index.html|title=A History of The Jasper Hart Band|access-date=1 August 2009|archive-date= 6 November 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101106115530/http://www.jasperhartband.co.uk/index.html|url-status=dead}}</ref> en het liedjies van die musiekblyspel ''Hair'' sowel as sagte-rock/popliedjies van daardie tyd opgevoer. Hy en ander lede van die musiekgroep het Geordie gevorm. Sy eerste en enigste solo-enkelsnit, "I Can't Forget You Now", het hy as lid van Geordie in Januarie 1976 op die Red Bus-etiket vrygestel. In 1982 is 'n samestelling met tien van Geordie se 1973–1976-liedjies uitgereik as Brian Johnson se solo-album ''Strange Man'' op die MCA- etiket. Die Amerikaanse 1989-CD "''Keep On Rocking''," met heropgeneemde weergawes van die groep se twaalf bekende liedjies, is vrygestel onder die naam van Brian Johnson en Geordie, sowel as die Australiese 1991-versamelings-CD ''Rockin' With The Boys 1972–1976'' . === AC/DC === [[Lêer:Brian_Johnson_-_Manchester_Apollo_-_1982.jpg|duimnael| Johnson het in 1982 saam met AC/DC by die Manchester Apollo opgetree]] Ná Bon Scott se dood het die oorblywende lede van die groep kortliks oorweeg om te ontbind, voordat hulle tot die gevolgtrekking gekom het dat Scott sou wou hê AC/DC moes voortgaan. Verskeie kandidate is vir sy opvolger oorweeg, insluitend die voormalige Back Street Crawler- sanger, Terry Slesser, en Slade se Noddy Holder, wat die posisie van die hand gewys het, daarna is Johnson gekies. <ref>''[[Classic Rock (magazine)|Classic Rock]]'' magazine, June 2009, p.41</ref> AC/DC kitaarspeler en medestigter, Angus Young, het later onthou: "Ek onthou die eerste keer wat ek ooit gehoor het Brian (Johnson) se naam was van Bon af".<ref name="hell_aint"/> Bon het genoem dat hy eenkeer in Engeland was om saam met 'n groep te toer en hy het genoem dat Brian in 'n groep, genaamd Geordie, was en Bon het gesê 'Brian Johnson, hy was 'n wonderlike rock en roll sanger in die styl van Little Richard. ' En dit was Bon se groot rolmodel, Little Richard. Ek dink toe hy Brian daardie tyd gesien het, was dit vir Bon 'Wel, hy is 'n ou wat weet waaroor rock en roll gaan. ' Hy het dit vir ons in Australië genoem. Ek neem aan toe ons besluit het om voort te gaan, was Brian die eerste naam waarmee ek en Malcolm vorendag gekom het, so ons het gesê ons moet kyk of ons hom kan kry. "<ref name="hell_aint"/> Die groep het dadelik ingestem dat Johnson se opvoeringstyl by AC/DC se musiek pas. In Maart 1980 het Johnson 'n telefoonoproep ontvang waarin hy na Londen genooi is om 'n oudisie af te lê as die nuwe sanger vir AC/DC. As 'n groot AC/DC-aanhanger was hy bly om die uitnodiging op te volg. Malcolm onthou dat Johnson met hul ontmoeting: "trane in sy oë gehad het. Hy was so hartseer oor Bon soos wat ons ons was. In elk geval, ons het gesê: Wil jy dit [die sangersposisie] probeer? En hy het gesê: 'Ek doen " Whole Lotta Rosie " saam met Geordie, en net daar het hy losgelaat. Ons sê vir mekaar, hierdie man is besig om die mosterd te sny. Enigiets anders wat jy ken? " Nutbush City Limits?" Doodreg, ons kan dit opvoer, en hy het dit ook fantasties gesing. Dit het 'n glimlag op ons gesigte gesit – vir die eerste keer sedert Bon [se dood]. So ons het toe net saam met hom begin werk.<ref name="hell_aint">{{cite book|first=Mick |last=Wall |title=AC/DC: Hell Aint a Bad Place to Be |publisher=Orion Publishing group |location=London |year=2012 |isbn=978-1-4091-1535-9}}</ref> Binne dae was Johnson in die musiekgroep, die nuus is op 1 April amptelik gemaak. 'n Week daarna is hy 'n vliegtuigkaartjie na die [[Bahamas]] gestuur, hul bestuurspan se idee, deels vir belastingdoeleindes en deels omdat daar geen vakante ateljees in die VK was nie.{{Sfn|Engleheart|Durieux|2008}} In die Bahamas het hy by die Youngs, baskitaarspeler Cliff Williams, tromspeler Phil Rudd, en ''Highway to Hell'' -vervaardiger, [[Robert John Lange|Mutt Lange,]] aangesluit. in Compass Point Studios.<ref name="hell_aint"/> Die resultaat was die album ''Back in Black'', wat in Julie daardie jaar uitgereik is. Dit was 'n wêreldwye sukses en het die tweede topverkoper-album van alle tye geword. In 1986 het Johnson teruggekeer na Tyneside en verskyn in die musiekvideo vir " You Shook Me All Night Long ", en die video het talle kere op MTV verskyn. <ref>[http://www.allmusic.com/song/you-shook-me-all-night-long-t1933119 You Shook Me All Night Long], ''[[Allmusic]]''</ref> [[Lêer:ACDC_-_Hells_Bells.JPG|duimnael| Johnson hang aan 'n klok terwyl hy die liedjie " Hells Bells " optree.]] Die 1988-album ''Blow Up Your Video'' was die laaste AC/DC-album met lirieke van Johnson. Sedert ''The Razors Edge'' in 1990, het kitaarspelers Angus en Malcolm Young al AC/DC se materiaal geskryf. Toe 'n aanhanger tydens 'n radio-onderhoud gevra het hoekom hy opgehou het om lirieke by te dra, het hy gelag: "Ek het nie meer woorde gehad nie" en verder verduidelik dat hy tydens opname nie altyd die druk geniet het om met 'n volle album se lirieke vorendag te kom nie en was verlig toe die Young-broers tydens ''The Razors Edge'' dié funksie vervul het. Die groep het sedertdien voortgegaan met dié tradisie vir elke opvolgende album. [[Lêer:Brian_Johnson_with_ACDC_Tacoma_WA_Feb_2_2016.jpg|duimnael| Johnson tree op met AC/DC in [[Tacoma, Washington]], 2 Februarie 2016]] Johnson, 'n simbool van die werkersklas in die noorde van Engeland, dra gewoonlik 'n koerantpet op die verhoog en gereeld daarvan af. <ref>[[Anthony Bozza]] (2009). ''Why AC/DC Matters''. p.54. HarperCollins, Retrieved 30 November 2011</ref> <ref>Katie Wales (2006). ''Northern English: a cultural and social history''. p.26. Cambridge University Press, 2006</ref> Johnson het ook soms [[Bofbalpet|bofbalpette]] gedra. Sy broer het voorgestel dat die sanger die pet op die verhoog dra om te verhoed dat sweet van sy dik, krullerige hare in sy oë rol terwyl hy sing. "Hy het gesê: 'Sit dit aan, ten minste sal jy kan sien wat jy verdomp doen!' So ek het dit aangetrek en na drie liedjies in die tweede stel, het ek na hom gekyk, my duime opgesit – 'Dit is briljant!' Hy het nooit daardie hoed teruggekry nie.” <ref>{{Cite web|url=http://www.motortrend.com/features/consumer/112_0810_acdc_singer_brian_johnson_celeb_drive/black_ice_us_soldiers.html|title=AC/DC Lead Singer Brian Johnson – Black Ice and U.S. Soldiers – Celebrity Drive – Motor Trend|website=[[Motor Trend]]|access-date=10 April 2010}}</ref> In April 2016, tydens die Rock or Bust World Tour, het AC/DC aangekondig dat Johnson die groep sou verlaat, as gevolg van sy gehoorkwessies. Soos die groep dit verduidelik het, het Johnson moontlik totale gehoorverlies in die gesig gestaar indien hy voortgaan met optredes. Johnson het gesê dat sy gehoorprobleme nie gekom het van 36 jaar se optredes saam met AC/DC nie, maar van die feit dat hy vergeet het om oorpluisies in te sit tydens 'n resies wat hom met 'n gebarsde linkeroortrom gelaat het. [[Guns N' Roses|Guns N' Roses-]] sanger Axl Rose is gewerf om die oorblywende tien vertonings in Noord-Amerika en twaalf vertonings in Europa te voltooi. <ref>{{Cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/news/ac-dc-confirm-axl-rose-is-new-lead-singer-joining-band-on-tour-20160416|title=AC/DC Confirm Axl Rose Is New Lead Singer, Joining Band on Tour|last=Kreps|first=Daniel|date=16 April 2016|website=RollingStone.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20160417151941/http://www.rollingstone.com/music/news/ac-dc-confirm-axl-rose-is-new-lead-singer-joining-band-on-tour-20160416|archive-date=17 April 2016|access-date=17 April 2016}}</ref> Johnson se laaste vertoning saam met AC/DC was op 28 Februarie 2016, by die Sprint-sentrum in Kansas City. <ref>{{Cite web|url=http://ultimateclassicrock.com/brian-johnson-last-acdc-show/|title=Revisiting Brian Johnson's Last AC/DC Show|date=19 April 2016|website=Ultimate Classic Rock|access-date=25 April 2016}}</ref> Hy het in 'n onderhoud gesê dat hy "'n redelike goeie lopie gehad het" in AC/DC en het geïmpliseer dat hy dalk nie sou terugkeer nie. <ref>{{Cite web|url=http://www.blabbermouth.net/news/sidelined-acdc-singer-brian-johnson-ive-had-a-pretty-good-run-with-one-of-the-best-bands-in-the-world/|title=Sidelined AC/DC Singer BRIAN JOHNSON: 'I've Had A Pretty Good Run' With 'One Of The Best Bands In The World'|date=20 May 2016|publisher=[[Blabbermouth]]}}</ref> Nadat hy [[AC/DC]] vertrek het, het hy 'n nuwe liedjie saam met die komediant [[Jim Breuer]] genaamd "Mr. Rock 'n' Roll" opgeneem. Johnson het op 31 Augustus 2017 'n kamee-verskyning saam met die rockgroep [[Muse (musiekgroep)|Muse]] gemaak en 'n weergawe van "Back in Black" saam met die groep uitgevoer.<ref>{{Cite magazine|url=https://www.rollingstone.com/music/news/acdcs-brian-johnson-returns-to-stage-in-surprise-muse-cameo-w499884|title=AC/DC's Brian Johnson Returns to Stage in Surprise Muse Cameo|magazine=Rolling Stone|access-date=31 August 2017|archive-date=16 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180216083747/https://www.rollingstone.com/music/news/acdcs-brian-johnson-returns-to-stage-in-surprise-muse-cameo-w499884|url-status=dead}}</ref> In Augustus 2018 het gerugte die rondte begin doen dat Johnson en die tromspeler Phil Rudd weer by AC/DC aangesluit het. <ref>{{Cite web|url=https://www.kerrang.com/the-news/brian-johnson-and-phil-rudd-look-like-they're-back-in-studio-with-ac-dc/|title=Brian Johnson And Phil Rudd Look Like They're Back In Studio With AC/DC|website=[[Kerrang!]]|language=en-US|access-date=14 August 2018}}</ref> Volgens lede van die groep Terrorizer het Johnson in Januarie 2019 aan hulle bevestig dat hy terug was in AC/DC nadat hy "moeg geword het om dit te ontken" en dat hy aan 'n nuwe album werk. <ref>{{Cite web|url=https://www.nme.com/news/music/brian-johnson-reportedly-confirms-new-ac-dc-album-2440513/|title=Brian Johnson confirms he's back in AC/DC and he's working on a new album - NME|date=30 January 2019|website=NME!|language=en-US|access-date=30 January 2019}}</ref> Op 30 September 2020 het AC/DC 'n foto op sosiale media geplaas wat die verwagte optreders bevat, insluitend Johnson as sanger, sowel as 'n foto waarin hy, Angus, Cliff Williams, Phil Rudd en Stevie Young herenig is. <ref>{{Cite web|url=https://www.nme.com/news/music/ac-dc-confirm-comeback-and-return-of-brian-johnson-phil-rudd-cliff-williams-2765684|title=AC/DC confirm comeback and return of Brian Johnson, Phil Rudd and Cliff Williams|last=Moore|date=30 September 2020|publisher=NME|access-date=30 September 2020}}</ref> In November 2020 het AC/DC 'n nuwe album - Power Up - vrygestel met Johnson as die sanger. <ref name="P. U. Album">{{Cite web|url=https://www.sound-knowledge.co.uk/collections/rock-pop-indie/products/ac-dc-power-up?variant=39539656818874|title=AC/DC - POWER UP|website=Sound Knowledge|access-date=13 April 2024}}</ref> === ''Helen of Troy-''musiekblyspel === Sedert April 2003, het Johnson, wat sê: "Ek is mal oor musiekteater, veral die klassieke goed, soos Rodgers en Hammerstein ", <ref>{{Cite web|url=http://www.playbill.com/news/article/93449.html|title=Bruce Vilanch Added to Cast of Helen of Troy Musical Reading|website=[[Playbill]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20080907195110/http://www.playbill.com/news/article/93449.html|archive-date=7 September 2008}}</ref> gewerk aan 'n musikale weergawe van ''Helen of Troy'' saam met Sarasota Ballet- choreograaf, Robert de Warren . Die musiekblyspel is 'n ''Les Misérables'' -styl musiekblyspel met opwindende volksliedere, sagte ballades en minimale dialoog. Hy het die projek saam met die skrywers Ian La Frenais, Dick Clement en [[Brendan Healy (komediant)|Brendan Healy]] <ref name="gb">{{Cite web|url=http://www.gigglebeats.co.uk/2012/10/interview-brendan-healy/|title=Interview:Brendan Healy|last=Stephenson|first=John-Paul|date=13 October 2012|website=Giggle Beats|access-date=14 October 2012}}</ref> bedink nadat hy Andrew Lloyd Webber se musiekblyspel ''[[Cats]]'' gesien het en oorweldig was oor wat hy gesien het. [[Malcolm McDowell]], wat sy opname-debuut gemaak het deur een van die liedjies vir die klankbaan in Brian se ateljee te sing, het ingestem om [[Zeus]] te speel. [[The Cranberries|Die Cranberries-]] sanger Dolores O'Riordan en Bruce Vilanch sou ook deelneem. <ref>''Classic Rock'' magazine, October 2003</ref> In 2004 het Johnson na Griekeland gereis om 'n episode van die televisiereeks ''Goddess Odyssey'' te verfilm, waarin hy die [[Helena van Troje|Helen van Troje-]] mite nagevors het. Dit is in Julie 2005 op DVD vrygestel en bevat musiek van die teaterproduksie. <ref>{{Cite web|url=http://www.crabsodyinblue.com/acdchelenoftroy.htm|title=Helen of Troy – Brian Johnson Ballet|website=Crabsody in Blue|archive-url=https://web.archive.org/web/20030201003243/http://www.crabsodyinblue.com/acdchelenoftroy.htm|archive-date=1 February 2003|access-date=24 March 2010}}</ref> Phil Carson, voormalige uitvoerende hoof van Atlantic Records, het die projek ondersteun, maar dit is nooit opgevoer nie. <ref>{{Cite web|url=http://www.popmatters.com/feature/184155-the-youngs-the-brothers-who-built-ac-dc-riff-raff/|title=The Youngs: The Brothers Who Built AC/DC: Riff Raff|publisher=[[PopMatters]]|access-date=13 February 2016}}</ref> === Ander aktiwiteite === Johnson, 'n motor- en wedren-entoesias, geniet dit tans om sy antiekerenmotors (vintage race cars) te jaag: 'n Royale RP-4 en 'n Pilbeam MP84, wat hy in antieke- en historiese wedrenne dwarsdeur die Verenigde State jaag. In 1997 het Johnson saam met die band Jackyl hul liedjie "Locked and Loaded" opgeneem, en in 2002 het hy lirieke op die snit "Kill the Sunshine" vanaf hul album ''Relentless'' geskryf. In die videospeletjie ''Call of Duty: Finest Hour'' het hy as die stemakteur vir sersant Bob Starkey opgetree. Hy het sy optrede op sy pa gegrond. <ref>{{Cite web|url=https://blabbermouth.net/news/ac-dcs-brian-johnson-reflects-on-voicing-character-in-2004-video-game-call-of-duty-finest-hour-it-was-fun|title=AC/DC 's BRIAN JOHNSON Reflects On Voicing Character In 2004 Video Game 'Call Of Duty: Finest Hour': 'It Was Fun'|date=2 December 2022}}</ref> Hy het 'n kamee-verskyning gemaak in die 2005-rolprent ''Goal!'' <ref name="goal" /> waar hy as 'n Newcastle United- aanhanger in 'n kroeg in Kalifornië verskyn en 'n Newcastle-wedstryd kyk. <ref name="goal">{{Cite web|url=https://www.glasgowtimes.co.uk/sport/national/18363719.sporting-film-day---goal|title=Sporting film of the day – Goal!|last=Press Association|date=7 April 2020|website=glasgowtimes.co.uk|publisher=Evening Glasgow Times}}</ref> In 2006 het hy deelgeneem aan die realiteitstelevisiereeks vir motorrenne ''The Race'', wat op Sky One in die VK uitgesaai is. In 2007 het Johnson en AC/DC-baskitaarspeler Cliff Williams aan die Classic Rock Cares-toer deelgeneem om fondse in te samel vir die John Entwistle- stigting, wat deur Entwistle se jarelange vriend en tromspeler Steve Luongo bestuur word. <ref>{{Cite web|url=http://www.crabsodyinblue.com/acdcclassicrockcares.htm|title=Classic Rock Cares|website=Crabsody in Blue|archive-url=https://web.archive.org/web/20070703055458/http://www.crabsodyinblue.com/acdcclassicrockcares.htm|archive-date=3 July 2007|access-date=24 March 2010}}</ref> Hulle het AC/DC-liedjies opgevoer, asook liedjies geskryf deur Johnson vir die film ''Totally Baked'' . Op 26 Julie 2009 het Johnson as die "Star in a Reasonably Priced Car" op die [[BBC]] se ''Top Gear'' verskyn. Sy tyd van 1:45.9 het hom gelykop gemaak met ''Britain's Got Talent-'' beoordelaar Simon Cowell en ''Grand Designs-'' aanbieder Kevin McCloud vir die tweede vinnigste tyd in die [[Chevrolet Optra|Chevrolet Lacetti]], net 0.1 sekondes agter die voorloper, Jay Kay. Johnson het daarna in die première van ''Top Gear-'' reeks 20 verskyn en was die eerste ster wat 'n tyd in hul nuwe Vauxhall Astra- toetsvoertuig aangeteken het, wat 'n tyd van 1:45.1 aangeteken het. In April 2015 het Johnson gesê dit was 'n fout vir die BBC om [[Jeremy Clarkson]] af te dank nadat die ''Top Gear-'' aanbieder 'n kollega met die vuis geslaan het: "Ek ken Jeremy en ek ken die ouens [Richard Hammond en James May] en dit is [die vuishou] net heeltemal uit karakter uit.” <ref>{{Cite news|archiveurl=https://ghostarchive.org/archive/20220112/https://www.telegraph.co.uk/culture/tvandradio/11539723/Brian-Johnson-I-think-they-made-a-mistake-about-Jeremy-Clarkson.html|archivedate=12 January 2022}}</ref> Sy outobiografie, ''Rockers and Rollers,'' is in 2000 gepubliseer. <ref>{{Cite web|url=http://www.acdc.com/us/news/rockers-and-rollers-brian-johnson|title=Rockers And Rollers By Brian Johnson! &#124; News &#124; The Official AC/DC Site|date=28 February 2000|publisher=Acdc.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20140416182650/http://www.acdc.com/us/news/rockers-and-rollers-brian-johnson|archive-date=16 April 2014|access-date=2 January 2012}}</ref> Hy het op 29 en 30 Januarie 2012 in die 2012 Rolex 24 by Daytona gejaag. Hy het 12de in die Daytona Prototipe- klas geëindig, <ref>{{Cite web|url=http://racing-reference.info/race/2012_Rolex_24_at_Daytona/GA|title=2012 Rolex 24 at Daytona results from Racing Reference|date=29 January 2012|website=Racing-reference.info|access-date=3 February 2012}}</ref> deur vir "50+ Predator/Alegra Racing" te ry, en die #50 RileyTech / [[BMW]] <ref>{{Cite web|url=https://sportscarchampionship.imsa.com/sites/default/files/2012_rolex_rolex24atdaytona_officialresults_1.pdf|title=Rolex Sports Car Series : Official Race Results|website=Sportscarchampionship.imsa.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20170917075700/https://sportscarchampionship.imsa.com/sites/default/files/2012_rolex_rolex24atdaytona_officialresults_1.pdf|archive-date=17 September 2017|access-date=13 January 2018}}</ref> Daytona Prototipe met Elliott Forbes-Robinson, Byron DeFoor, Jim Pace en Carlos de Quesada gedeel. Hy het aan die 2012 Silverstone Classic Celebrity Challenge-ren deelgeneem. In 2013 het Johnson as gassanger verskyn op twee liedjies op [[Sting]] se album ''The Last Ship,'' wat kunstenaars afkomstig uit die noordooste van Engeland, bevat. <ref>{{Cite news|location=New York|accessdate=6 June 2013}}</ref> In Mei 2014 het Quest ''Cars That Rock saam met Brian Johnson'' uitgesaai, 'n dokumentêre reeks wat deur Johnson aangebied word, waar hy sy gunsteling ikoniese motorkarre verken. Die eerste episode kyk na die geskiedenis van die Mini, met Johnson wat 'n groot verskeidenheid van die motors bestuur, insluitend die motor van die 1969 Britse film, ''The Italian Job,'' en die wêreld se vinnigste Mini. Dit word afgesluit met Johnson wat 'n Mini Cooper by [[Brands Hatch-renbaan|Brands Hatch]] jaag, en eindig met hom wat sê hy het die motor gekoop wat hy gejaag het. Vanaf 2016 kan die program nou op die Velocity- kanaal gesien word. In April 2017 het Sky Arts die eerste episode van ''Brian Johnson: A Life on the Road'' uitgesaai. Reeks 1 het uit ses episodes bestaan, met Johnson wat tydgenote in die musiekbedryf ontmoet het om oor hul musikale opvoeding en loopbane te praat. [[Roger Daltrey]] ( [[The Who]] ), Lars Ulrich ( [[Metallica]] ), Nick Mason ( [[Pink Floyd]] ), Sting ( The Police ), Joe Elliott ( [[Def Leppard]] ) en Robert Plant ( [[Led Zeppelin]] ). <ref>{{Cite web|url=https://www.sky.com/watch/title/series/ac2f31b1-53b4-4b77-b011-22b2f63744e0|title=Brian Johnson's A Life On The Road|website=Sky.com|access-date=13 January 2018}}</ref> Op 3 September 2022 het Johnson die verhoog by die Taylor Hawkins Tribute-konsert betree en "Back in Black" en "Let There Be Rock" saam met Metallica-tromspeler, Lars Ulrich, en die Foo Fighters opgevoer. Johnson se memoires, getitel ''The Lives of Brian'', is deur HarperCollins gepubliseer en op 25 Oktober 2022 vrygestel. == Persoonlike lewe == Johnson het sy eerste vrou, Carol, in 1968 getrou, en hulle het saam twee dogters gehad. Hulle het geskei toe ''The Razors Edge-''album besig was om geskryf te word. Hy is nou getroud aan Brenda,<ref>{{Cite web|url=http://www.tampabay.com/blogs/soundcheck/ron-white-talks-marriage-sobriety-friendship-with-acdcs-brian-johnson-and/2204235|title=Ron White talks marriage, sobriety, friendship with AC/DC's Brian Johnson|last=Jay Cridlin|date=3 November 2014|website=[[Tampabay.com]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304063428/http://www.tampabay.com/blogs/soundcheck/ron-white-talks-marriage-sobriety-friendship-with-acdcs-brian-johnson-and/2204235|archive-date=4 March 2016|access-date=13 February 2016}}</ref> en hulle woon in Sarasota, Florida, US.<ref name="SPIN">{{Cite web|url=https://www.spin.com/2011/05/home-acdcs-brian-johnson|title=At Home with AC/DC's Brian Johnson|last=SPIN Staff|date=23 May 2011|website=[[Spin (magazine)|SPIN]]|access-date=24 September 2019}}</ref> Hy is 'n ywerige ondersteuner van Newcastle United FC en is in die vroeë 1980's gevra om in die klub te belê nadat hy deur die klublegende Jackie Milburn genooi is om die direksie te ontmoet. <ref>[http://www.tribalfootball.com/articles/forget-ashley-acdc-frontman-brian-johnson-almost-bought-newcastle-3680601 "Forget Ashley! AC/DC frontman Brian Johnson almost bought Newcastle!"]. Tribal football. Retrieved 13 September 2015</ref> In September 2009 is Johnson met Barrett-sindroom gediagnoseer, <ref name="lkl.">{{Cite web|url=http://www.contactmusic.com/news.nsf/story/acdcs-johnson-opens-up-about-cancer-scare_1130432|title=AC/DC's Johnson Opens Up About Cancer Scare|date=1 February 2010}}</ref> wat veroorsaak het dat AC/DC verskeie vertonings op hul 2010-toer, ter ondersteuning van ''Black Ice,'' gekanselleer het. Dokters kon egter keer dat die siekte in kanker ontwikkel. <ref name="lkl." /> Volgens die ''Sunday Times'' Rich List van Britse miljoenêrs in musiek was Johnson in 2011 £50 miljoen werd. Op 9 Julie 2014 is 'n eregraad van doktor in musiek deur die Northumbria Universiteit aan Johnson toegeken as erkenning vir sy beduidende bydrae tot die musiekbedryf. <ref>{{Cite web|url=https://www.northumbria.ac.uk/about-us/news-events/news/2014/07/acdc-rock-singer-becomes-doctor-of-music/|title=AC/DC rock singer becomes Doctor of Music|date=9 July 2014|publisher=Northumbria.ac.uk|access-date=25 July 2014}}</ref> In Oktober 2014 het hy 'n ondersteuner geword van die Yorkshire Dementia Charity gebaseer in die dorpie Topcliffe . == Diskografie == <big>'''Met Geordie'''</big> {| class="wikitable" |'''Titel''' | '''Vrystellingsdatum''' | '''Etiket''' |- |''[[:en:Hope_You_Like_It|Hope You Like It]]'' | 1973 | rowspan="4" | [[EMI]] |- |''[[:en:Don't_Be_Fooled_by_the_Name|Don't Be Fooled by the Name]]'' | 1974 |- |''[[:en:Save_the_World_(Geordie_album)|Save the World]]'' | 1976 |- |''[[:en:No_Good_Woman|No Good Woman]]'' | 1978 |} <big>'''Met AC/DC'''</big> {| class="wikitable" |Titel |'''Vrystellingsdatum''' |'''Etiket''' |'''V.S.A. Album Verkope''' |'''Wêreldwye verkope''' |- |''Back in Black'' |July 1980 | rowspan="6" |Atlantic |25,000,000 |50,000,000 |- |''For Those About to Rock'' |November 1981 |4,000,000 |7,000,000 |- |''Flick of the Switch'' |September 1983 |1,000,000 |4,000,000 |- |''Fly on the Wall'' |June 1985 |1,000,000 |4,200,000 |- |''Who Made Who'' |May 1986 |5,000,000 |10,000,000 |- |''Blow Up Your Video'' |January 1988 |2,000,000 |4,000,000 |- |''The Razors Edge'' |September 1990 | rowspan="2" |Atco |5,000,000 |12,000,000 |- |''Live'' |October 1992 |5,000,000 |8,000,000 |- |''Ballbreaker'' |September 1995 | rowspan="2" |[[Elektra Records|Elektra]] |2,000,000 |6,000,000 |- |''Stiff Upper Lip'' |February 2000 |1,000,000 |4,000,000 |- |''Black Ice'' |October 2008 | rowspan="3" |Columbia |2,500,000<ref>{{Cite web|url=http://www.londonnet.co.uk/music/news/ac-dc-black-ice|title=AC/DC add stadium dates to the Black Ice World Tour|publisher=LondonNet|access-date=16 January 2009}}</ref> |8,000,000 |- |''Rock or Bust'' |November 2014 |500,000<ref>{{Cite magazine|accessdate=10 January 2015}}</ref> |2,800,000 |- |''Power Up'' |November 2020 |{{TBA}} |1,400,000 |} <big>'''Solo'''</big> {| class="wikitable" |'''Titel''' | '''Vrystellingsdatum''' |- | ''National Lampoon's Totally Baked: A Potumentary'' soundtrack | April 2007 |} == Motorsport loopbaan == === 24 uur van Daytona-uitslae === {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%;" !Jaar ! Span ! Medebestuurders ! Voertuig ! Klas ! Rondtes ! ! <nowiki></br></nowiki> |- ! 2012 | align="left" |{{Vlagikoon|USA}}</img> 50+ Predator <ref>{{Cite web|url=https://www.racing-reference.info/race/2012_Rolex_24_at_Daytona/GA|title=01/29/2012 race: Rolex 24 at Daytona (GA) - Racing-Reference.info|website=www.racing-reference.info|access-date=19 March 2021}}</ref> | align="left" |{{Vlagikoon|USA}}</img> Byron DeFoor<br /><br /><br /><br />{{Vlagikoon|USA}}</img> [[Elliott Forbes-Robinson]]<br /><br /><br /><br />{{Vlagikoon|USA}}</img>[[Jim Pace (renjaer)|Jim Pace]]<br /><br /><br /><br />{{Vlagikoon|USA}}</img>Carlos de Quesada | align="left" | Riley Mk. XI | DP | 672 | 32ste | 12de |} == Publikasies == * ''Rockers and Rollers: An Automotive Autobiography''. Simon & Schuster Australia. 2009. {{ISBN|9780731814381}}. * ''The Lives of Brian: A Memoir''. Dey Street Books. 2022. {{ISBN|9780063046382}}[[:en:ISBN_(identifier)|ISBN]]&nbsp;[[:en:Special:BookSources/9780063046382|9780063046382]]. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Johnson, Brian}} [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Geboortes in 1947]] [[Kategorie:Vertaalde bladsye wat nagegaan moet word]] j3a76hhpq101lbrlm5u88hscbn7r1es 0 415204 2893953 2884007 2026-04-14T20:44:16Z HermanvanAswegen988 200973 /* Bywoning */ verbeter 2893953 wikitext text/x-wiki [[Lêer:WBC_2023_Trophy.jpg|duimnael|regs|Die 2023 WBC trofee]] Die '''World Baseball Classic''' ('''WBC'''), ook bekend as '''''the Classic''''',<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=W5iURB5jtEg Baseball Zen: The Classic! See the World Baseball Classic through a Baseball Zen lens]</ref> is 'n internasionale [[bofbal]]toernooi wat gereël word deur die [[Wêreld-bofbal-sagtebalkonfederasie]] (WBSK), die sport se internasionale beheerliggaam, in vennootskap met [[Major League Baseball]] (MLB). Die wenspan ontvang die World Baseball Classic-kampioenskapstrofee.<ref>{{Cite web |title=Japan 2023 World Baseball Classic Championship Trophy Pano Framed LE #1 |url=http://auctions.mlb.com/ |access-date=18 April 2023 |website=auctions.mlb.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Suvanto |first=Lyndon |title=World Baseball Classic Trophy unveiled, how does it compare to past designs? |url=https://www.sportskeeda.com/baseball/news-world-baseball-classic-trophy-unveiled-compare-past-designs |access-date=18 April 2023 |website=www.sportskeeda.com |language=en-us}}</ref> Dit is een van die twee belangrikste senior bofbal toernooie wat gereël word deur die WBSK, saam met die WBSK Premier12, maar die enigste wat die titel van wêreldkampioen toeken.<ref name="International Baseball Federation">{{cite web |title=IBAF introduces new Format of International Tournaments |url=http://www.ibaf.org/en/infopage-detail.aspx?id=72ac735a-33d5-45b6-a99d-23e44243f427 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150725113405/http://www.ibaf.org/en/infopage-detail.aspx?id=72ac735a-33d5-45b6-a99d-23e44243f427 |archive-date=25 Julie 2015 |access-date=4 Oktober 2014 |work=IBAF.org |publisher=International Baseball Federation}}</ref><ref name="wbsc.org">{{Cite web |title=Japan win World Baseball Classic to add to Premier12 and Olympic titles |url=http://www.wbsc.org/en/news/japan-win-world-baseball-classic-confirm-their-domination |access-date=19 April 2023 |website=World Baseball Softball Confederation }}</ref> Die toernooi, wat in 2005 deur [[Major League Baseball|MLB]] en sy spelersvereniging voorgestel is, is die eerste keer in 2006 gehou as 'n uitnodigingskompetisie. Dit was voorheen, saam met Olimpiese bofbal (tot 2008) en die Bofbal Wêreldbeker (tot 2011), een van drie toernooie wat deur die Internasionale Bofbalfederasie (die voorganger van die [[Wêreld-bofbal-sagtebalkonfederasie|WBSK]]) goedgekeur is.<ref name="ibaf world ranking notes">{{cite web |date=13 Januarie 2009 |title=IBAF World Ranking Notes |url=http://ibaf.org/fileadmin/user_upload/Files_-_world_rankings/4221-IBAF_World_Rankings_Notes.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190509034100/http://ibaf.org/fileadmin/user_upload/Files_-_world_rankings/4221-IBAF_World_Rankings_Notes.pdf |archive-date=9 Mei 2019 |access-date=23 Junie 2009 |publisher=International Baseball Federation}}</ref> Die Bofbal Wêreldbeker is gestaak na die 2011-weergawe, toe die WBSK 'n MLB-voorstel aanvaar het om die WBC die amptelik-goedgekeurde wêreldkampioenskap te maak, op voorwaarde dat die ''Classic'' direkte kwalifikasie moet hê en internasionale reëls teen onwettige stimulante moet volg.<ref>{{cite web |title=Premier12 2019 Official Program – Page 6 |url=https://wbsc-bucket.s3-eu-west-1.amazonaws.com/event+media+book/201909_WBSC_premier12_magazine_WEB.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20191127012323/https://wbsc-bucket.s3-eu-west-1.amazonaws.com/event+media+book/201909_WBSC_premier12_magazine_WEB.pdf |archive-date=27 November 2019 |access-date=26 November 2019 |work=WBSC }}</ref> Na 'n gaping van drie jaar tussen die eerste twee weergawes van die toernooi, is planne beraam om die ''World Baseball Classic'' elke vier jaar na die 2009-toernooi te herhaal. Die derde weergawe van die ''Classic'' is in 2013 gehou, en die vierde in 2017. Die ''World Baseball Classic'' is vyf keer gehou vanaf 2006 tot 2023, met [[Japan]], die [[Dominikaanse Republiek]] en die [[Verenigde State]] wat die kampioenskap gewen het. Japan is met ingang van die 2023-toernooi die enigste span wat die toernooi drie keer kon wen. Die toernooi is die eerste van sy soort met nasionale spanne wat professionele spelers van die topvlak-grootligas regoor die wêreld insluit, soos [[Major League Baseball|MLB]] en Japan se ''Nippon Professionele Bofbal'' (NPB). Benewens die verskaffing van 'n formaat vir die beste bofbalspelers ter wêreld om teen mekaar mee te ding terwyl hulle hul tuislande verteenwoordig, is die ''World Baseball Classic'' geskep om die spel regoor die wêreld te bevorder. Na die 2023 ''World Baseball Classic'' het die toernooi een van die wêreld se mees gekykte bofbaltoernooie geword.<ref>{{cite web |date=21 Maart 2023 |title=USA-Japan WBC Title Game Could Be the Most-Watched Baseball Game in History |url=https://www.nbcboston.com/news/sports/usa-japan-wbc-title-game-could-be-the-most-watched-baseball-game-in-history/3002635/ |access-date= |website=nbcboston.com |publisher=}}</ref> == Deelname == [[Lêer:1951 cuba baseball team.jpg|duimnael|200px|regs|Die Kubaanse nasionale span tydens die 1951 Amateur Wêreldreeks.]] [[Lêer:Bud Selig on October 31, 2010.jpg|duimnael|links|150px|MLB Kommissaris Bud Selig was een van die dryfkragte agter die stigting van die toernooi]] [[Lêer:WBC Championship Trophy.JPG|duimnael|regs|160px|Die 2006 World Baseball Classic trofee; die trofee is in die Japannese bofbal-heldesaal]] [[Lêer:DR_vs_PR._World_Baseball_Classic.jpg|duimnael|250px|Die 2013 World Baseball Classic-kampioenskap tussen die Dominikaanse Republiek en Puero Rica se nasionale bofbalspanne op 20 Maart 2013]] [[Lêer:Play_Ball_Ballpark_(48262401092).jpg|duimnael|225px|regs|Die trofee wat tussen 2013 en 2017 aan die kampioenspan oorhandig is]] [[Lêer:WBC 2023 Gold Medal.jpg|duimnael|130px|World Baseball Classic-kampioenskap goue medalje, 21 November 2023]] [[Lêer:WBSC_flag.svg|290px|thumb|regs|Vlag van die [[Wêreld-bofbal-sagtebalkonfederasie]]]] Die eerste twee weergawes van die ''Classic'' het dieselfde 16 spanne gehad, wat op uitnodiging gekies is. 'n Kwalifiserende rondte is bygevoeg in die oploop tot die 2013-toernooi, wat die jaar voor die toernooi plaasgevind het. Brasilië en Spanje was die eerste nuwe lande wat via kwalifikasie plekke in die toernooi bespreek het, en tot dusver het die byvoeging van kwalifisering sewe nasies wat nie deel van die oorspronklike 16 was nie toegelaat om aan die toernooi deel te neem. Kwalifikasie vir die 2013 en 2017 toernooie het behels dat die top 12 eindspanne van die vorige toernooi outomaties kwalifiseer vir die volgende toernooi, terwyl die vier laagste spanne (die spanne wat in die laaste plek in hul eersterondte groepe geëindig het) gerelegeer is na die kwalifiserende rondte. Kwalifisering het bestaan uit vier vier-span gewysigde dubbele-uitskakeling-toernooie, met die wenners wat die laaste vier plekke in die hooftoernooi verdien het. Met die 2023-toernooi wat na 20 spanne uitgebrei is, het die kwalifiserende formaat ook verander. Al 16 deelnemers van die 2017-toernooi het outomaties gekwalifiseer. Die ge-herstruktureerde kwalifiserende rondte het bestaan uit twee ses-span dubbele-uitskakelingstoernooie, waaruit die wenners en naaswenners deurgedring het om in die 2023 WBC te speel. === Toernooi (2026) === {| class="wikitable sortable" style="text-align: center" |- !Span !WBSK Rang<br /> !Lid van <br />WBSK sedert !Lidmaatskap !IOK <br /> lid !Nota |- | align=left| Japan | - |1949 |Volle lid |Ja | |- | align=left| VSA | - |1978 |Volle lid |Ja | |- | align=left| Meksiko | - |1987 |Volle lid |Ja | |- | align=left| [[Kuba]] | - |1938 |Volle lid |Ja | |- | align=left| [[Venezuela]] | - |1952 |Volle lid |Ja | |- | align=left| [[Puerto Rico]] | - |1970 |Volle lid |Ja | |- | align=left| [[Australië]] | - |1913 |Volle lid |Ja | |- | align=left| [[Italië]] | - |1969 |Volle lid |Ja | |- |- | align=left| [[Dominikaanse Republiek]] | - |1966 |Volle lid |Ja |- | align=left| [[Nederland]] | - |1969 |Volle lid |Ja | |- | align=left| Kanada | - |1964 |Volle lid |Ja | |- | align=left| [[Suid-Korea]] (neem deel onder die vaandel ''Korea'') | - |1946 |Volle lid |Ja | |- | align=left| [[Israel]] | - |1995 |Volle lid |Ja | |- | align=left| [[Panama]] | - |1944 |Volle lid |Ja | |- | align=left| Groot-Brittanje | - |1960 |Volle lid |Ja | |- | align=left| [[Tsjeggiese Republiek|Tsjeggië]] | - |1992 |Volle lid |Ja | |- | align=left| [[Colombië]] | - | - | - | - | |- | align=left| [[Brasilië]] | - | - | - | - | |- | align=left| [[Nicaragua]] | - | - | - | - | |- |align=left| [[Taiwan]] (neem deel onder die vaandel ''Sjinese Taipei'') | - | - | - | - |} == Bywoning == World Baseball Classic bywoningsgetalle: {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="text-align: center;" |- !scope="col"| Jaar !scope="col"| Totale bywoning !scope="col"| # wedstryde !scope="col"| Gemiddelde bywoning |- !scope="row" | 2006 | 737,112 || 39 || 18,900 |- !scope="row" | 2009 | 801,408 || 39 || 20,549 |- !scope="row" | 2013 | 781,438 || 39 || 20,037 |- !scope="row" | 2017 | 973,699 || 40 || 24,342 |- !scope="row" | 2023 | 1,165,857 || 47 || 24,805 |- !scope="row" | 2026 | 1,355,266 || 47 || 28,835 |- |} World Baseball Classic kwalifiserende rondtes bywoning: {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="text-align: center;" |- !scope="col"| Jaar !scope="col"| Totale bywoningsgetalle !scope="col"| # Wedstryde !scope="col"| Gemiddelde bywoning |- !scope="row" | 2013 | 103,774 || 24 || 4,324 |- !scope="row" | 2017 | 111,795 || 24 || 4,658 |- !scope="row" | 2023 | 26,080 || 18 || 1,449 |- !scope="row" | 2026 | - || - || - |- |} == Venues == Terwyl vergelykbare toernooie tradisioneel een gasheerland het, het elke WBC verskeie gashere wat oor verskillende dele van die wêreld versprei is gebruik. Tot dusver het sewe verskillende lande ten minste een WBC-groep aangebied, met elke uitgawe van die toernooi wat wedstryde in Asië, Latyns-Amerika en die Verenigde State bevat. Die kampioenskapsronde is egter nog altyd by Major League Baseball-stadions in die Verenigde State gehou. {{location map+|Earth | float = center | width = 900 | caption = {{nowrap|{{Legend|Blue|Qualifier}} {{Legend|Red|WBC venue}} '''Bold:''' Championship venue}} | places= {{Location map~|Earth|position=right|lat=35.705658|long=139.751914|label=<small>[[Tokio]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=right|lat=25.00|long=121.26 |mark = Blue pog.svg |marksize=6 |label=<small>{{nowrap|[[Nieu-Taipei]]}}</small>}} {{Location map~|Earth|position=bottom|lat=24.08|long=120.40|label=<small>[[Taichung]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=right|lat=40.26|long=-74.00 |mark = Blue pog.svg |marksize=6 |label=<small>[[New York]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=right|lat=26.55|long=-80.6 |mark = Blue pog.svg |marksize=6 |label=<small>Jupiter, Florida</small>}} {{Location map~|Earth|position=right|lat=32.39|long=-115.28 |mark= Blue pog.svg |marksize=6 |label=<small>[[Mexicali]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=top|lat=33.29|long=-111.35|label=<small>[[Phoenix, Arizona|Phoenix]]</small> }} {{Location map~|Earth|position=top|lat=28.32|long=-81.22 |label=<small>[[Orlando, Florida|Orlando]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=bottom|lat=25.78|long=-80.21|label=<small>'''[[Miami]]'''</small>}} {{Location map~|Earth|position=left|lat=37.46|long=-122.24|label=<small>'''[[San Francisco]]'''</small>}} {{Location map~|Earth|position=bottom|lat=32.42|long=-117.09|label=<small>'''[[San Diego]]'''</small>}} {{Location map~|Earth|position=left|lat=34.03|long=-118.15|label=<small>'''[[Los Angeles]]'''</small>}} {{Location map~|Earth|position=bottom|lat=29.45|long=-95.22|label=<small>[[Houston]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=right|lat=18.24|long=-66.3|label=<small>[[San Juan]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=left|lat=8.59|long=-79.31 |mark = Blue pog.svg |marksize=6 |label=<small>[[Panamastad]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=top|lat=49.1|long=12.5 |mark = Blue pog.svg |marksize=6 |label=<small>[[Regensburg]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=top|lat=-33.52|long=151.12 |mark = Blue pog.svg |marksize=6 |label=<small>[[Sydney]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=left|lat=43.44|long=-79.22|label=<small>[[Toronto]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=bottom|lat=19.26|long=-99.13|label=<small>[[Meksikostad]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=left|lat=33.35|long=130.24|label=<small>[[Fukuoka]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=left|lat=37.33|long=126.59|label=<small>[[Seoul]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=left|lat=20.43|long=-103.24|label=<small>[[Zapopan]]</small>}} }} {| class="wikitable plainrowheaders" ! scope="col"| Rondte ! scope="col"| 2006 ! scope="col"| 2009 ! scope="col"| 2013 ! scope="col"| 2017 ! scope="col"| 2023 ! scope="col"| 2026 ! scope="col"| 2030 |- !scope="row"| Kwalifikasie ! ! |Duitsland, [[Regensburg]]<br />Panama, [[Panamastad]]<br />Taiwan, [[Nieu-Taipei]]<br />Verenigde State, Florida, Jupiter || Australië, [[Sydney]]<br />Panama, [[Panamastad]]<br />Meksiko, [[Mexicali]]<br />VSA, [[New York]] || Duitsland, [[Regensburg]]<br />Panama, [[Panamastad]] || |- !scope="row"| Groeprondte | Japan, [[Tokio]]<br>Puerto Rico [[San Juan]]<br>VSA, [[Orlando, Florida|Orlando]]<br>VSA, [[Phoenix, Arizona|Phoenix]]<br />VSA, Arizona, Scottsdale || Kanada, [[Toronto]]<br>Japan, [[Tokio]]<br>Meksiko, [[Meksikostad]]<br>Puerto Rico, [[San Juan]] || Japan, [[Fukuoka]]<br>Puerto Rico, [[San Juan]]<br>Taiwan, [[Taichung]]<br>VSA, [[Phoenix, Arizona|Phoenix]]<br />VSA, Arizona, Scottsdale || Japan, [[Tokio]]<br>Meksiko, [[Zapopan]]<br>Suid-Korea, [[Seoul]]<br>VSA, [[Miami]] || Japan, [[Tokio]]<br>Taiwan, [[Taichung]]<br>VSA, [[Miami]]<br />VSA, [[Phoenix, Arizona|Phoenix]] || Japan, [[Tokio]]<br>Puerto Rico, [[San Juan]]<br>VSA, [[Miami]]<br>VSA, [[Houston]] |- !scope="row"| Uitspeelrondte | Puerto Rico, [[San Juan]]<br>VSA, [[Anaheim]]|| VSA, [[San Diego]]<br />VSA, [[Miami]]|| Japan, [[Tokio]]<br>VSA, [[Miami]]|| Japan, [[Tokio]]<br>VSA, [[San Diego]] || Japan, [[Tokio]]<br>VSA, [[Miami]] ||VSA, [[Miami]] |- !scope="row"| Kampioenskap | VSA, [[San Diego]]|| VSA, [[Los Angeles]]|| VSA, [[San Francisco]]|| VSA, [[Los Angeles]]|| VSA, [[Miami]]|| VSA, [[Miami]] |} == Resultate == ;Sleutels * F/''N'': resultaat/wedstryd gewen na bykomende kolfbeurt(e) of genadereël, waar ''N'' die totale aantal kolfbeurte in die wedstryd voorstel * Om vasgestel te word {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="font-size:93%; text-align:center; width:;" |- ! scope="col" rowspan=2 style= "width:;" | Weergawe ! scope="col" rowspan=2 style= "width:;" | Jaar ! scope="col" rowspan=2 style= "width:100px;" |Gasheerland ! scope="col" colspan=3 | Wedstryd vir eerste plek ! scope="col" colspan=2 | Semi-finaliste ! scope="col" rowspan=2 style= "width:;" | Aantal spanne |- ! width= 150px| Kampioen ! width= 70px|Telling ! width= 150px| Naaswenner ! width= 150px | Derde plek ! width= 150px | Vierde plek |- |1 !scope="row"|2006 |align=left|Verenigde State <br/>Japan <br /> Puerto Rico |'''Japan''' |'''10–6'''<br /><small>Petco Park, [[San Diego]] </small> |Kuba |Suid-Korea |Dominikaanse Republiek |16 |- |2 !scope="row"|2009 |align=left|Verenigde State <br/>Kanada<br />Japan<br />Meksiko<br />Puerto Rico |'''Japan''' |'''5–3'''<br /><small>'''(Ekstra kolfbeurt)'''</small><br><small>Dodger-stadion, [[Los Angeles]] </small> |Suid-Korea |Verenigde State |Venezuela |16 |- |3 !scope="row"|2013 |align=left|Verenigde State <br/>Japan<br />Puerto Rico<br />Taiwan |'''Dominikaanse Republiek''' |'''3–0'''<br><small>Oracle Park, [[San Francisco]] </small> |Puerto Rico |Japan |Nederland |16 |- |4 !scope="row"|2017 |align=left|Verenigde State <br/>Japan<br />Meksiko<br />Suid-Korea |'''VSA''' |'''8–0'''<br><small>Dodger-stadion, [[Los Angeles]] </small> |Puerto Rico |Japan |Nederland |16 |- |5 !scope="row"|2023 |align="left"|Verenigde State <br/>Japan<br />Taiwan |'''Japan''' |'''3–2'''<br /><small>LoanDepot Park, [[Miami]]</small> |VSA |Meksiko |Kuba |20 |- |''6'' !scope="row"|''2026'' |align="left"|Verenigde State <br/>Japan<br />Puerto Rico |colspan="5"|''Toekomstige gebeurtenis'' |20 |- |''7'' !scope="row"|''2030'' |colspan="7"|''Toekomstige gebeurtenis'' |} === Prestasie van lande === {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%;" !scope="col"|Span !scope="col"|2006<br>(16) !scope="col"|2009<br>(16) !scope="col"|2013<br>(16) !scope="col"|2017<br>(16) !scope="col"|2023<br>(20) !scope="col"|Totaal |- align=center | align=left| Australië | R1<br>13de || R1<br>12de || bgcolor=#ffcccc|R1<br>16de || R1<br>9de || Kwarteindrondte<br>7de || '''5''' |- align=center | align=left| Brasilië | × || × || bgcolor=#ffcccc|R1<br>14de || • || • || '''1''' |- align=center | align=left| Kanada | R1<br>9de || bgcolor=#ffcccc|R1<br>13de || R1<br>12de || R1<br>15de || R1<br>12de || '''5''' |- align=center | align=left| Sjina | R1<br>15de || R1<br>11de || R1<br>13de || R1<br>16de || bgcolor=#ffcccc|R1<br>20ste || '''5''' |- align=center | align=left| Taiwan | R1<br>12de || bgcolor=#ffcccc|R1<br>14de || R2<br>8ste || R1<br>14de || bgcolor=#ffcccc|R1<br>17de || '''5''' |- align=center | align=left| Colombië | × || × || • || R1<br>11de || bgcolor=#ffcccc|R1<br>18de || '''2''' |- align=center | align=left| Kuba | bgcolor=silver| 2de || R2<br>6de || R2<br>5de || R2<br>7de || bgcolor=#9acdff| 4de || '''5''' |- align=center | align=left| Tsjeggiese Republiek | × || × || • || • || R1<br>14de || '''1''' |- align=center | align=left| Dominikaanse Republiek | bgcolor=#9acdff| 4de || R1<br>9de || bgcolor=gold| 1ste || R2<br>5de || R1<br>10de || '''5''' |- align=center | align=left| Groot-Brittanje | × || × || • || • || R1<br>15de || '''1''' |- align=center | align=left| Israel | × || × || • || R2<br>6de || R1<br>16de || '''2''' |- align=center | align=left| Italië | R1<br>10de || R1<br>10de || R2<br>7de || R1<br>12de || Kwarteindrondte<br>8ste || '''5''' |- align=center | align=left| Japan | bgcolor=gold| 1ste || bgcolor=gold| 1ste || bgcolor=#cc9966| 3de || bgcolor=#cc9966| 3de || bgcolor=gold| 1ste || '''5''' |- align=center | align=left| Meksiko | R2<br>6de || R2<br>8ste || bgcolor=#ffcccc|R1<br>11de || R1<br>13de || bgcolor=#cc9966| 3de || '''5''' |- align=center | align=left| Nederland | R1<br>11de || R2<br>7de || bgcolor=#9acdff| 4de || bgcolor=#9acdff| 4de || R1<br>11de || '''5''' |- align=center | align=left| Nicaragua | × || × || • || • || bgcolor=#ffcccc|R1<br>19de || '''1''' |- align=center | align=left| Panama | R1<br>14de || bgcolor=#ffcccc|R1<br>15de || • || • || R1<br>13de || '''3''' |- align=center | align=left| Puerto Rico | R2<br>5de || R2<br>5de || bgcolor=silver| 2de || bgcolor=silver| 2de || Kwarteindrondte<br>6de || '''5''' |- align=center | align=left| [[Suid-Afrikaanse nasionale bofbalspan|Suid-Afrika]] | R1<br>16de || bgcolor=#ffcccc|R1<br>16de || • || • || • || '''2''' |- align=center | align=left| Suid-Korea | bgcolor=#cc9966| 3de || bgcolor=silver| 2de || R1<br>9de || R1<br>10de || R1<br>9de || '''5''' |- align=center | align=left| Spanje | × || × || bgcolor=#ffcccc|R1<br>15de || • || • || '''1''' |- align=center | align=left| Verenigde State | R2<br>8ste || bgcolor=#9acdff| 4de || R2<br>6de || bgcolor=gold| 1ste || bgcolor=silver| 2de || '''5''' |- align=center | align=left| Venezuela | R2<br>7de || bgcolor=#cc9966| 3de || R1<br>10de || R2<br>8ste || Kwarteindrondte<br>5de || '''5''' |- style="background:#cccccc;" align=center !scope="col"|Aantal spanne !scope="col"|2006<br>(16) !scope="col"|2009<br>(16) !scope="col"|2013<br>(16) !scope="col"|2017<br>(16) !scope="col"|2023<br>(20) !scope="col"|Totaal |} === Spanne se debuut === {| class="wikitable plainrowheaders" style="font-size: 90%" |- ! scope="col" | Jaar ! scope="col" | Debutante ! scope="col" | Totaal ! scope="col" | kumulatiewe totaal |- | align=left|2006 | Australië, Kanada, Sjina, Taiwan, Kuba, Dominikaanse Republiek, Italië, Japan, Meksiko, Nederland, Panama, Puerto Rico, Suid-Korea, Suid-Afrika, Verenigde State, Venezuela | 16 | 16 |- | align=left|2009 | Geen | 0 | 16 |- | align=left|2013 | Brasilië, Spanje | 2 | 18 |- | align=left|2017 | Colombië, Israel | 2 | 20 |- | align=left|2023 | Groot-Brittanje, Tsjeggiese Republiek, Nicaragua | 3 | 23 |- | align=left|''2026'' | Geen | 0 | 23 |} === Oorsig === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align: center" |- !scope="col" |Span !scope="col" width=50px | Aantal verskynings !scope="col" width=50px | Debuut !scope="col" width=50px | Mees <br> onlangse verskyning !scope="col"|Beste resultaat |- | align=left| Australië | 5 || 2006 || 2023 |data-sort-value="6"| Kwarteindrondte (2023) |- | align=left| Kanada | 5 || 2006 || 2023 |data-sort-value="6"| Groeprondte |- | align=left| Sjina | 5 || 2006 || 2023 |data-sort-value="6"| Groeprondte |- | align=left| Taiwan | 5 || 2006 || 2023 |data-sort-value="5.3"| Kwarteindrondte (2013) |- | align=left| Kuba | 5 || 2006 || 2023 |data-sort-value="2.2" bgcolor="silver"|Naaswenner (2006) |- | align=left| Dominikaanse Republiek | 5 || 2006 || 2023 |data-sort-value="1.2" bgcolor="gold"|Kampioene (2013) |- | align=left| Italië | 5 || 2006 || 2023 |data-sort-value="5.2"| Kwarteindrondte (2013, 2023) |- | align=left| Japan | 5 || 2006 || 2023 |data-sort-value="1" bgcolor="gold"|Kampioene (2006, 2009, 2023) |- | align=left| Meksiko | 5 || 2006 || 2023 |data-sort-value="5.1" bgcolor="#cc9966"|Derde plek (2023) |- | align=left| Nederland | 5 || 2006 || 2023 |data-sort-value="4" bgcolor="#9acdff"|Vierde plek (2013, 2017) |- | align=left| Puerto Rico | 5 || 2006 || 2023 |data-sort-value="2.1" bgcolor=silver|Naaswenner (2013, 2017) |- | align=left| Suid-Korea | 5 || 2006 || 2023 |data-sort-value="2.3" bgcolor=silver|Naaswenner (2009) |- | align=left| Verenigde State | 5 || 2006 || 2023 |data-sort-value="1.3" bgcolor=gold|Kampioene (2017) |- | align=left| Venezuela | 5 || 2006 || 2023 |data-sort-value="3" bgcolor=#cc9966|Derde plek (2009) |- | align=left| Panama | 3 || 2006 || 2023 |data-sort-value="6"| Groepfase |- | align=left| Suid-Afrika | 2 || 2006 || 2009 |data-sort-value="6"| Groepfase |- | align=left| Colombië | 2 || 2017 || 2023 |data-sort-value="6"| Groepfase |- | align=left| Israel | 2 || 2017 || 2023 |data-sort-value="5.4"| Kwarteindrondte (2017) |- | align=left| Brasilië | 1 || 2013 || 2013 |data-sort-value="6"| Groepfase |- | align=left| Spanje | 1 || 2013 || 2013 |data-sort-value="6"| Groepfase |- | align=left| Groot-Brittanje | 1 || 2023 || 2023 |data-sort-value="7"| Groepfase |- | align=left| Tsjeggiese Republiek | 1 || 2023 || 2023 |data-sort-value="7"| Groepfase |- | align=left| Nicaragua | 1 || 2023 || 2023 |data-sort-value="7"| Groepfase |} == Verwysings == {{Verwysings|3}} [[Kategorie:Bofbal]] 4hyfpw02kl2667yj0b6qnpabk8tvfjf 2893955 2893953 2026-04-14T20:46:28Z HermanvanAswegen988 200973 /* Bywoning */ verbeter 2893955 wikitext text/x-wiki [[Lêer:WBC_2023_Trophy.jpg|duimnael|regs|Die 2023 WBC trofee]] Die '''World Baseball Classic''' ('''WBC'''), ook bekend as '''''the Classic''''',<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=W5iURB5jtEg Baseball Zen: The Classic! See the World Baseball Classic through a Baseball Zen lens]</ref> is 'n internasionale [[bofbal]]toernooi wat gereël word deur die [[Wêreld-bofbal-sagtebalkonfederasie]] (WBSK), die sport se internasionale beheerliggaam, in vennootskap met [[Major League Baseball]] (MLB). Die wenspan ontvang die World Baseball Classic-kampioenskapstrofee.<ref>{{Cite web |title=Japan 2023 World Baseball Classic Championship Trophy Pano Framed LE #1 |url=http://auctions.mlb.com/ |access-date=18 April 2023 |website=auctions.mlb.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Suvanto |first=Lyndon |title=World Baseball Classic Trophy unveiled, how does it compare to past designs? |url=https://www.sportskeeda.com/baseball/news-world-baseball-classic-trophy-unveiled-compare-past-designs |access-date=18 April 2023 |website=www.sportskeeda.com |language=en-us}}</ref> Dit is een van die twee belangrikste senior bofbal toernooie wat gereël word deur die WBSK, saam met die WBSK Premier12, maar die enigste wat die titel van wêreldkampioen toeken.<ref name="International Baseball Federation">{{cite web |title=IBAF introduces new Format of International Tournaments |url=http://www.ibaf.org/en/infopage-detail.aspx?id=72ac735a-33d5-45b6-a99d-23e44243f427 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150725113405/http://www.ibaf.org/en/infopage-detail.aspx?id=72ac735a-33d5-45b6-a99d-23e44243f427 |archive-date=25 Julie 2015 |access-date=4 Oktober 2014 |work=IBAF.org |publisher=International Baseball Federation}}</ref><ref name="wbsc.org">{{Cite web |title=Japan win World Baseball Classic to add to Premier12 and Olympic titles |url=http://www.wbsc.org/en/news/japan-win-world-baseball-classic-confirm-their-domination |access-date=19 April 2023 |website=World Baseball Softball Confederation }}</ref> Die toernooi, wat in 2005 deur [[Major League Baseball|MLB]] en sy spelersvereniging voorgestel is, is die eerste keer in 2006 gehou as 'n uitnodigingskompetisie. Dit was voorheen, saam met Olimpiese bofbal (tot 2008) en die Bofbal Wêreldbeker (tot 2011), een van drie toernooie wat deur die Internasionale Bofbalfederasie (die voorganger van die [[Wêreld-bofbal-sagtebalkonfederasie|WBSK]]) goedgekeur is.<ref name="ibaf world ranking notes">{{cite web |date=13 Januarie 2009 |title=IBAF World Ranking Notes |url=http://ibaf.org/fileadmin/user_upload/Files_-_world_rankings/4221-IBAF_World_Rankings_Notes.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190509034100/http://ibaf.org/fileadmin/user_upload/Files_-_world_rankings/4221-IBAF_World_Rankings_Notes.pdf |archive-date=9 Mei 2019 |access-date=23 Junie 2009 |publisher=International Baseball Federation}}</ref> Die Bofbal Wêreldbeker is gestaak na die 2011-weergawe, toe die WBSK 'n MLB-voorstel aanvaar het om die WBC die amptelik-goedgekeurde wêreldkampioenskap te maak, op voorwaarde dat die ''Classic'' direkte kwalifikasie moet hê en internasionale reëls teen onwettige stimulante moet volg.<ref>{{cite web |title=Premier12 2019 Official Program – Page 6 |url=https://wbsc-bucket.s3-eu-west-1.amazonaws.com/event+media+book/201909_WBSC_premier12_magazine_WEB.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20191127012323/https://wbsc-bucket.s3-eu-west-1.amazonaws.com/event+media+book/201909_WBSC_premier12_magazine_WEB.pdf |archive-date=27 November 2019 |access-date=26 November 2019 |work=WBSC }}</ref> Na 'n gaping van drie jaar tussen die eerste twee weergawes van die toernooi, is planne beraam om die ''World Baseball Classic'' elke vier jaar na die 2009-toernooi te herhaal. Die derde weergawe van die ''Classic'' is in 2013 gehou, en die vierde in 2017. Die ''World Baseball Classic'' is vyf keer gehou vanaf 2006 tot 2023, met [[Japan]], die [[Dominikaanse Republiek]] en die [[Verenigde State]] wat die kampioenskap gewen het. Japan is met ingang van die 2023-toernooi die enigste span wat die toernooi drie keer kon wen. Die toernooi is die eerste van sy soort met nasionale spanne wat professionele spelers van die topvlak-grootligas regoor die wêreld insluit, soos [[Major League Baseball|MLB]] en Japan se ''Nippon Professionele Bofbal'' (NPB). Benewens die verskaffing van 'n formaat vir die beste bofbalspelers ter wêreld om teen mekaar mee te ding terwyl hulle hul tuislande verteenwoordig, is die ''World Baseball Classic'' geskep om die spel regoor die wêreld te bevorder. Na die 2023 ''World Baseball Classic'' het die toernooi een van die wêreld se mees gekykte bofbaltoernooie geword.<ref>{{cite web |date=21 Maart 2023 |title=USA-Japan WBC Title Game Could Be the Most-Watched Baseball Game in History |url=https://www.nbcboston.com/news/sports/usa-japan-wbc-title-game-could-be-the-most-watched-baseball-game-in-history/3002635/ |access-date= |website=nbcboston.com |publisher=}}</ref> == Deelname == [[Lêer:1951 cuba baseball team.jpg|duimnael|200px|regs|Die Kubaanse nasionale span tydens die 1951 Amateur Wêreldreeks.]] [[Lêer:Bud Selig on October 31, 2010.jpg|duimnael|links|150px|MLB Kommissaris Bud Selig was een van die dryfkragte agter die stigting van die toernooi]] [[Lêer:WBC Championship Trophy.JPG|duimnael|regs|160px|Die 2006 World Baseball Classic trofee; die trofee is in die Japannese bofbal-heldesaal]] [[Lêer:DR_vs_PR._World_Baseball_Classic.jpg|duimnael|250px|Die 2013 World Baseball Classic-kampioenskap tussen die Dominikaanse Republiek en Puero Rica se nasionale bofbalspanne op 20 Maart 2013]] [[Lêer:Play_Ball_Ballpark_(48262401092).jpg|duimnael|225px|regs|Die trofee wat tussen 2013 en 2017 aan die kampioenspan oorhandig is]] [[Lêer:WBC 2023 Gold Medal.jpg|duimnael|130px|World Baseball Classic-kampioenskap goue medalje, 21 November 2023]] [[Lêer:WBSC_flag.svg|290px|thumb|regs|Vlag van die [[Wêreld-bofbal-sagtebalkonfederasie]]]] Die eerste twee weergawes van die ''Classic'' het dieselfde 16 spanne gehad, wat op uitnodiging gekies is. 'n Kwalifiserende rondte is bygevoeg in die oploop tot die 2013-toernooi, wat die jaar voor die toernooi plaasgevind het. Brasilië en Spanje was die eerste nuwe lande wat via kwalifikasie plekke in die toernooi bespreek het, en tot dusver het die byvoeging van kwalifisering sewe nasies wat nie deel van die oorspronklike 16 was nie toegelaat om aan die toernooi deel te neem. Kwalifikasie vir die 2013 en 2017 toernooie het behels dat die top 12 eindspanne van die vorige toernooi outomaties kwalifiseer vir die volgende toernooi, terwyl die vier laagste spanne (die spanne wat in die laaste plek in hul eersterondte groepe geëindig het) gerelegeer is na die kwalifiserende rondte. Kwalifisering het bestaan uit vier vier-span gewysigde dubbele-uitskakeling-toernooie, met die wenners wat die laaste vier plekke in die hooftoernooi verdien het. Met die 2023-toernooi wat na 20 spanne uitgebrei is, het die kwalifiserende formaat ook verander. Al 16 deelnemers van die 2017-toernooi het outomaties gekwalifiseer. Die ge-herstruktureerde kwalifiserende rondte het bestaan uit twee ses-span dubbele-uitskakelingstoernooie, waaruit die wenners en naaswenners deurgedring het om in die 2023 WBC te speel. === Toernooi (2026) === {| class="wikitable sortable" style="text-align: center" |- !Span !WBSK Rang<br /> !Lid van <br />WBSK sedert !Lidmaatskap !IOK <br /> lid !Nota |- | align=left| Japan | - |1949 |Volle lid |Ja | |- | align=left| VSA | - |1978 |Volle lid |Ja | |- | align=left| Meksiko | - |1987 |Volle lid |Ja | |- | align=left| [[Kuba]] | - |1938 |Volle lid |Ja | |- | align=left| [[Venezuela]] | - |1952 |Volle lid |Ja | |- | align=left| [[Puerto Rico]] | - |1970 |Volle lid |Ja | |- | align=left| [[Australië]] | - |1913 |Volle lid |Ja | |- | align=left| [[Italië]] | - |1969 |Volle lid |Ja | |- |- | align=left| [[Dominikaanse Republiek]] | - |1966 |Volle lid |Ja |- | align=left| [[Nederland]] | - |1969 |Volle lid |Ja | |- | align=left| Kanada | - |1964 |Volle lid |Ja | |- | align=left| [[Suid-Korea]] (neem deel onder die vaandel ''Korea'') | - |1946 |Volle lid |Ja | |- | align=left| [[Israel]] | - |1995 |Volle lid |Ja | |- | align=left| [[Panama]] | - |1944 |Volle lid |Ja | |- | align=left| Groot-Brittanje | - |1960 |Volle lid |Ja | |- | align=left| [[Tsjeggiese Republiek|Tsjeggië]] | - |1992 |Volle lid |Ja | |- | align=left| [[Colombië]] | - | - | - | - | |- | align=left| [[Brasilië]] | - | - | - | - | |- | align=left| [[Nicaragua]] | - | - | - | - | |- |align=left| [[Taiwan]] (neem deel onder die vaandel ''Sjinese Taipei'') | - | - | - | - |} == Bywoning == World Baseball Classic bywoningsgetalle: {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="text-align: center;" |- !scope="col"| Jaar !scope="col"| Totale bywoning !scope="col"| # wedstryde !scope="col"| Gemiddelde bywoning |- !scope="row" | 2006 | 737,112 || 39 || 18,900 |- !scope="row" | 2009 | 801,408 || 39 || 20,549 |- !scope="row" | 2013 | 781,438 || 39 || 20,037 |- !scope="row" | 2017 | 973,699 || 40 || 24,342 |- !scope="row" | 2023 | 1,165,857 || 47 || 24,805 |- !scope="row" | 2026 | 1,355,266 || 47 || 28,835 |- |} World Baseball Classic kwalifiserende rondtes bywoning: {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="text-align: center;" |- !scope="col"| Jaar !scope="col"| Totale bywoningsgetalle !scope="col"| # Wedstryde !scope="col"| Gemiddelde bywoning |- !scope="row" | 2013 | 103,774 || 24 || 4,324 |- !scope="row" | 2017 | 111,795 || 24 || 4,658 |- !scope="row" | 2023 | 26,080 || 18 || 1,449 |- !scope="row" | 2026 | 157,799 || 14 || 11,271 |- |} == Venues == Terwyl vergelykbare toernooie tradisioneel een gasheerland het, het elke WBC verskeie gashere wat oor verskillende dele van die wêreld versprei is gebruik. Tot dusver het sewe verskillende lande ten minste een WBC-groep aangebied, met elke uitgawe van die toernooi wat wedstryde in Asië, Latyns-Amerika en die Verenigde State bevat. Die kampioenskapsronde is egter nog altyd by Major League Baseball-stadions in die Verenigde State gehou. {{location map+|Earth | float = center | width = 900 | caption = {{nowrap|{{Legend|Blue|Qualifier}} {{Legend|Red|WBC venue}} '''Bold:''' Championship venue}} | places= {{Location map~|Earth|position=right|lat=35.705658|long=139.751914|label=<small>[[Tokio]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=right|lat=25.00|long=121.26 |mark = Blue pog.svg |marksize=6 |label=<small>{{nowrap|[[Nieu-Taipei]]}}</small>}} {{Location map~|Earth|position=bottom|lat=24.08|long=120.40|label=<small>[[Taichung]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=right|lat=40.26|long=-74.00 |mark = Blue pog.svg |marksize=6 |label=<small>[[New York]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=right|lat=26.55|long=-80.6 |mark = Blue pog.svg |marksize=6 |label=<small>Jupiter, Florida</small>}} {{Location map~|Earth|position=right|lat=32.39|long=-115.28 |mark= Blue pog.svg |marksize=6 |label=<small>[[Mexicali]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=top|lat=33.29|long=-111.35|label=<small>[[Phoenix, Arizona|Phoenix]]</small> }} {{Location map~|Earth|position=top|lat=28.32|long=-81.22 |label=<small>[[Orlando, Florida|Orlando]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=bottom|lat=25.78|long=-80.21|label=<small>'''[[Miami]]'''</small>}} {{Location map~|Earth|position=left|lat=37.46|long=-122.24|label=<small>'''[[San Francisco]]'''</small>}} {{Location map~|Earth|position=bottom|lat=32.42|long=-117.09|label=<small>'''[[San Diego]]'''</small>}} {{Location map~|Earth|position=left|lat=34.03|long=-118.15|label=<small>'''[[Los Angeles]]'''</small>}} {{Location map~|Earth|position=bottom|lat=29.45|long=-95.22|label=<small>[[Houston]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=right|lat=18.24|long=-66.3|label=<small>[[San Juan]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=left|lat=8.59|long=-79.31 |mark = Blue pog.svg |marksize=6 |label=<small>[[Panamastad]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=top|lat=49.1|long=12.5 |mark = Blue pog.svg |marksize=6 |label=<small>[[Regensburg]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=top|lat=-33.52|long=151.12 |mark = Blue pog.svg |marksize=6 |label=<small>[[Sydney]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=left|lat=43.44|long=-79.22|label=<small>[[Toronto]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=bottom|lat=19.26|long=-99.13|label=<small>[[Meksikostad]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=left|lat=33.35|long=130.24|label=<small>[[Fukuoka]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=left|lat=37.33|long=126.59|label=<small>[[Seoul]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=left|lat=20.43|long=-103.24|label=<small>[[Zapopan]]</small>}} }} {| class="wikitable plainrowheaders" ! scope="col"| Rondte ! scope="col"| 2006 ! scope="col"| 2009 ! scope="col"| 2013 ! scope="col"| 2017 ! scope="col"| 2023 ! scope="col"| 2026 ! scope="col"| 2030 |- !scope="row"| Kwalifikasie ! ! |Duitsland, [[Regensburg]]<br />Panama, [[Panamastad]]<br />Taiwan, [[Nieu-Taipei]]<br />Verenigde State, Florida, Jupiter || Australië, [[Sydney]]<br />Panama, [[Panamastad]]<br />Meksiko, [[Mexicali]]<br />VSA, [[New York]] || Duitsland, [[Regensburg]]<br />Panama, [[Panamastad]] || |- !scope="row"| Groeprondte | Japan, [[Tokio]]<br>Puerto Rico [[San Juan]]<br>VSA, [[Orlando, Florida|Orlando]]<br>VSA, [[Phoenix, Arizona|Phoenix]]<br />VSA, Arizona, Scottsdale || Kanada, [[Toronto]]<br>Japan, [[Tokio]]<br>Meksiko, [[Meksikostad]]<br>Puerto Rico, [[San Juan]] || Japan, [[Fukuoka]]<br>Puerto Rico, [[San Juan]]<br>Taiwan, [[Taichung]]<br>VSA, [[Phoenix, Arizona|Phoenix]]<br />VSA, Arizona, Scottsdale || Japan, [[Tokio]]<br>Meksiko, [[Zapopan]]<br>Suid-Korea, [[Seoul]]<br>VSA, [[Miami]] || Japan, [[Tokio]]<br>Taiwan, [[Taichung]]<br>VSA, [[Miami]]<br />VSA, [[Phoenix, Arizona|Phoenix]] || Japan, [[Tokio]]<br>Puerto Rico, [[San Juan]]<br>VSA, [[Miami]]<br>VSA, [[Houston]] |- !scope="row"| Uitspeelrondte | Puerto Rico, [[San Juan]]<br>VSA, [[Anaheim]]|| VSA, [[San Diego]]<br />VSA, [[Miami]]|| Japan, [[Tokio]]<br>VSA, [[Miami]]|| Japan, [[Tokio]]<br>VSA, [[San Diego]] || Japan, [[Tokio]]<br>VSA, [[Miami]] ||VSA, [[Miami]] |- !scope="row"| Kampioenskap | VSA, [[San Diego]]|| VSA, [[Los Angeles]]|| VSA, [[San Francisco]]|| VSA, [[Los Angeles]]|| VSA, [[Miami]]|| VSA, [[Miami]] |} == Resultate == ;Sleutels * F/''N'': resultaat/wedstryd gewen na bykomende kolfbeurt(e) of genadereël, waar ''N'' die totale aantal kolfbeurte in die wedstryd voorstel * Om vasgestel te word {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="font-size:93%; text-align:center; width:;" |- ! scope="col" rowspan=2 style= "width:;" | Weergawe ! scope="col" rowspan=2 style= "width:;" | Jaar ! scope="col" rowspan=2 style= "width:100px;" |Gasheerland ! scope="col" colspan=3 | Wedstryd vir eerste plek ! scope="col" colspan=2 | Semi-finaliste ! scope="col" rowspan=2 style= "width:;" | Aantal spanne |- ! width= 150px| Kampioen ! width= 70px|Telling ! width= 150px| Naaswenner ! width= 150px | Derde plek ! width= 150px | Vierde plek |- |1 !scope="row"|2006 |align=left|Verenigde State <br/>Japan <br /> Puerto Rico |'''Japan''' |'''10–6'''<br /><small>Petco Park, [[San Diego]] </small> |Kuba |Suid-Korea |Dominikaanse Republiek |16 |- |2 !scope="row"|2009 |align=left|Verenigde State <br/>Kanada<br />Japan<br />Meksiko<br />Puerto Rico |'''Japan''' |'''5–3'''<br /><small>'''(Ekstra kolfbeurt)'''</small><br><small>Dodger-stadion, [[Los Angeles]] </small> |Suid-Korea |Verenigde State |Venezuela |16 |- |3 !scope="row"|2013 |align=left|Verenigde State <br/>Japan<br />Puerto Rico<br />Taiwan |'''Dominikaanse Republiek''' |'''3–0'''<br><small>Oracle Park, [[San Francisco]] </small> |Puerto Rico |Japan |Nederland |16 |- |4 !scope="row"|2017 |align=left|Verenigde State <br/>Japan<br />Meksiko<br />Suid-Korea |'''VSA''' |'''8–0'''<br><small>Dodger-stadion, [[Los Angeles]] </small> |Puerto Rico |Japan |Nederland |16 |- |5 !scope="row"|2023 |align="left"|Verenigde State <br/>Japan<br />Taiwan |'''Japan''' |'''3–2'''<br /><small>LoanDepot Park, [[Miami]]</small> |VSA |Meksiko |Kuba |20 |- |''6'' !scope="row"|''2026'' |align="left"|Verenigde State <br/>Japan<br />Puerto Rico |colspan="5"|''Toekomstige gebeurtenis'' |20 |- |''7'' !scope="row"|''2030'' |colspan="7"|''Toekomstige gebeurtenis'' |} === Prestasie van lande === {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%;" !scope="col"|Span !scope="col"|2006<br>(16) !scope="col"|2009<br>(16) !scope="col"|2013<br>(16) !scope="col"|2017<br>(16) !scope="col"|2023<br>(20) !scope="col"|Totaal |- align=center | align=left| Australië | R1<br>13de || R1<br>12de || bgcolor=#ffcccc|R1<br>16de || R1<br>9de || Kwarteindrondte<br>7de || '''5''' |- align=center | align=left| Brasilië | × || × || bgcolor=#ffcccc|R1<br>14de || • || • || '''1''' |- align=center | align=left| Kanada | R1<br>9de || bgcolor=#ffcccc|R1<br>13de || R1<br>12de || R1<br>15de || R1<br>12de || '''5''' |- align=center | align=left| Sjina | R1<br>15de || R1<br>11de || R1<br>13de || R1<br>16de || bgcolor=#ffcccc|R1<br>20ste || '''5''' |- align=center | align=left| Taiwan | R1<br>12de || bgcolor=#ffcccc|R1<br>14de || R2<br>8ste || R1<br>14de || bgcolor=#ffcccc|R1<br>17de || '''5''' |- align=center | align=left| Colombië | × || × || • || R1<br>11de || bgcolor=#ffcccc|R1<br>18de || '''2''' |- align=center | align=left| Kuba | bgcolor=silver| 2de || R2<br>6de || R2<br>5de || R2<br>7de || bgcolor=#9acdff| 4de || '''5''' |- align=center | align=left| Tsjeggiese Republiek | × || × || • || • || R1<br>14de || '''1''' |- align=center | align=left| Dominikaanse Republiek | bgcolor=#9acdff| 4de || R1<br>9de || bgcolor=gold| 1ste || R2<br>5de || R1<br>10de || '''5''' |- align=center | align=left| Groot-Brittanje | × || × || • || • || R1<br>15de || '''1''' |- align=center | align=left| Israel | × || × || • || R2<br>6de || R1<br>16de || '''2''' |- align=center | align=left| Italië | R1<br>10de || R1<br>10de || R2<br>7de || R1<br>12de || Kwarteindrondte<br>8ste || '''5''' |- align=center | align=left| Japan | bgcolor=gold| 1ste || bgcolor=gold| 1ste || bgcolor=#cc9966| 3de || bgcolor=#cc9966| 3de || bgcolor=gold| 1ste || '''5''' |- align=center | align=left| Meksiko | R2<br>6de || R2<br>8ste || bgcolor=#ffcccc|R1<br>11de || R1<br>13de || bgcolor=#cc9966| 3de || '''5''' |- align=center | align=left| Nederland | R1<br>11de || R2<br>7de || bgcolor=#9acdff| 4de || bgcolor=#9acdff| 4de || R1<br>11de || '''5''' |- align=center | align=left| Nicaragua | × || × || • || • || bgcolor=#ffcccc|R1<br>19de || '''1''' |- align=center | align=left| Panama | R1<br>14de || bgcolor=#ffcccc|R1<br>15de || • || • || R1<br>13de || '''3''' |- align=center | align=left| Puerto Rico | R2<br>5de || R2<br>5de || bgcolor=silver| 2de || bgcolor=silver| 2de || Kwarteindrondte<br>6de || '''5''' |- align=center | align=left| [[Suid-Afrikaanse nasionale bofbalspan|Suid-Afrika]] | R1<br>16de || bgcolor=#ffcccc|R1<br>16de || • || • || • || '''2''' |- align=center | align=left| Suid-Korea | bgcolor=#cc9966| 3de || bgcolor=silver| 2de || R1<br>9de || R1<br>10de || R1<br>9de || '''5''' |- align=center | align=left| Spanje | × || × || bgcolor=#ffcccc|R1<br>15de || • || • || '''1''' |- align=center | align=left| Verenigde State | R2<br>8ste || bgcolor=#9acdff| 4de || R2<br>6de || bgcolor=gold| 1ste || bgcolor=silver| 2de || '''5''' |- align=center | align=left| Venezuela | R2<br>7de || bgcolor=#cc9966| 3de || R1<br>10de || R2<br>8ste || Kwarteindrondte<br>5de || '''5''' |- style="background:#cccccc;" align=center !scope="col"|Aantal spanne !scope="col"|2006<br>(16) !scope="col"|2009<br>(16) !scope="col"|2013<br>(16) !scope="col"|2017<br>(16) !scope="col"|2023<br>(20) !scope="col"|Totaal |} === Spanne se debuut === {| class="wikitable plainrowheaders" style="font-size: 90%" |- ! scope="col" | Jaar ! scope="col" | Debutante ! scope="col" | Totaal ! scope="col" | kumulatiewe totaal |- | align=left|2006 | Australië, Kanada, Sjina, Taiwan, Kuba, Dominikaanse Republiek, Italië, Japan, Meksiko, Nederland, Panama, Puerto Rico, Suid-Korea, Suid-Afrika, Verenigde State, Venezuela | 16 | 16 |- | align=left|2009 | Geen | 0 | 16 |- | align=left|2013 | Brasilië, Spanje | 2 | 18 |- | align=left|2017 | Colombië, Israel | 2 | 20 |- | align=left|2023 | Groot-Brittanje, Tsjeggiese Republiek, Nicaragua | 3 | 23 |- | align=left|''2026'' | Geen | 0 | 23 |} === Oorsig === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align: center" |- !scope="col" |Span !scope="col" width=50px | Aantal verskynings !scope="col" width=50px | Debuut !scope="col" width=50px | Mees <br> onlangse verskyning !scope="col"|Beste resultaat |- | align=left| Australië | 5 || 2006 || 2023 |data-sort-value="6"| Kwarteindrondte (2023) |- | align=left| Kanada | 5 || 2006 || 2023 |data-sort-value="6"| Groeprondte |- | align=left| Sjina | 5 || 2006 || 2023 |data-sort-value="6"| Groeprondte |- | align=left| Taiwan | 5 || 2006 || 2023 |data-sort-value="5.3"| Kwarteindrondte (2013) |- | align=left| Kuba | 5 || 2006 || 2023 |data-sort-value="2.2" bgcolor="silver"|Naaswenner (2006) |- | align=left| Dominikaanse Republiek | 5 || 2006 || 2023 |data-sort-value="1.2" bgcolor="gold"|Kampioene (2013) |- | align=left| Italië | 5 || 2006 || 2023 |data-sort-value="5.2"| Kwarteindrondte (2013, 2023) |- | align=left| Japan | 5 || 2006 || 2023 |data-sort-value="1" bgcolor="gold"|Kampioene (2006, 2009, 2023) |- | align=left| Meksiko | 5 || 2006 || 2023 |data-sort-value="5.1" bgcolor="#cc9966"|Derde plek (2023) |- | align=left| Nederland | 5 || 2006 || 2023 |data-sort-value="4" bgcolor="#9acdff"|Vierde plek (2013, 2017) |- | align=left| Puerto Rico | 5 || 2006 || 2023 |data-sort-value="2.1" bgcolor=silver|Naaswenner (2013, 2017) |- | align=left| Suid-Korea | 5 || 2006 || 2023 |data-sort-value="2.3" bgcolor=silver|Naaswenner (2009) |- | align=left| Verenigde State | 5 || 2006 || 2023 |data-sort-value="1.3" bgcolor=gold|Kampioene (2017) |- | align=left| Venezuela | 5 || 2006 || 2023 |data-sort-value="3" bgcolor=#cc9966|Derde plek (2009) |- | align=left| Panama | 3 || 2006 || 2023 |data-sort-value="6"| Groepfase |- | align=left| Suid-Afrika | 2 || 2006 || 2009 |data-sort-value="6"| Groepfase |- | align=left| Colombië | 2 || 2017 || 2023 |data-sort-value="6"| Groepfase |- | align=left| Israel | 2 || 2017 || 2023 |data-sort-value="5.4"| Kwarteindrondte (2017) |- | align=left| Brasilië | 1 || 2013 || 2013 |data-sort-value="6"| Groepfase |- | align=left| Spanje | 1 || 2013 || 2013 |data-sort-value="6"| Groepfase |- | align=left| Groot-Brittanje | 1 || 2023 || 2023 |data-sort-value="7"| Groepfase |- | align=left| Tsjeggiese Republiek | 1 || 2023 || 2023 |data-sort-value="7"| Groepfase |- | align=left| Nicaragua | 1 || 2023 || 2023 |data-sort-value="7"| Groepfase |} == Verwysings == {{Verwysings|3}} [[Kategorie:Bofbal]] 56n4d82tqq9el44w95jh8m20pnh04yd 2893957 2893955 2026-04-14T20:53:32Z HermanvanAswegen988 200973 /* Venues */ Verbeter 2893957 wikitext text/x-wiki [[Lêer:WBC_2023_Trophy.jpg|duimnael|regs|Die 2023 WBC trofee]] Die '''World Baseball Classic''' ('''WBC'''), ook bekend as '''''the Classic''''',<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=W5iURB5jtEg Baseball Zen: The Classic! See the World Baseball Classic through a Baseball Zen lens]</ref> is 'n internasionale [[bofbal]]toernooi wat gereël word deur die [[Wêreld-bofbal-sagtebalkonfederasie]] (WBSK), die sport se internasionale beheerliggaam, in vennootskap met [[Major League Baseball]] (MLB). Die wenspan ontvang die World Baseball Classic-kampioenskapstrofee.<ref>{{Cite web |title=Japan 2023 World Baseball Classic Championship Trophy Pano Framed LE #1 |url=http://auctions.mlb.com/ |access-date=18 April 2023 |website=auctions.mlb.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Suvanto |first=Lyndon |title=World Baseball Classic Trophy unveiled, how does it compare to past designs? |url=https://www.sportskeeda.com/baseball/news-world-baseball-classic-trophy-unveiled-compare-past-designs |access-date=18 April 2023 |website=www.sportskeeda.com |language=en-us}}</ref> Dit is een van die twee belangrikste senior bofbal toernooie wat gereël word deur die WBSK, saam met die WBSK Premier12, maar die enigste wat die titel van wêreldkampioen toeken.<ref name="International Baseball Federation">{{cite web |title=IBAF introduces new Format of International Tournaments |url=http://www.ibaf.org/en/infopage-detail.aspx?id=72ac735a-33d5-45b6-a99d-23e44243f427 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150725113405/http://www.ibaf.org/en/infopage-detail.aspx?id=72ac735a-33d5-45b6-a99d-23e44243f427 |archive-date=25 Julie 2015 |access-date=4 Oktober 2014 |work=IBAF.org |publisher=International Baseball Federation}}</ref><ref name="wbsc.org">{{Cite web |title=Japan win World Baseball Classic to add to Premier12 and Olympic titles |url=http://www.wbsc.org/en/news/japan-win-world-baseball-classic-confirm-their-domination |access-date=19 April 2023 |website=World Baseball Softball Confederation }}</ref> Die toernooi, wat in 2005 deur [[Major League Baseball|MLB]] en sy spelersvereniging voorgestel is, is die eerste keer in 2006 gehou as 'n uitnodigingskompetisie. Dit was voorheen, saam met Olimpiese bofbal (tot 2008) en die Bofbal Wêreldbeker (tot 2011), een van drie toernooie wat deur die Internasionale Bofbalfederasie (die voorganger van die [[Wêreld-bofbal-sagtebalkonfederasie|WBSK]]) goedgekeur is.<ref name="ibaf world ranking notes">{{cite web |date=13 Januarie 2009 |title=IBAF World Ranking Notes |url=http://ibaf.org/fileadmin/user_upload/Files_-_world_rankings/4221-IBAF_World_Rankings_Notes.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190509034100/http://ibaf.org/fileadmin/user_upload/Files_-_world_rankings/4221-IBAF_World_Rankings_Notes.pdf |archive-date=9 Mei 2019 |access-date=23 Junie 2009 |publisher=International Baseball Federation}}</ref> Die Bofbal Wêreldbeker is gestaak na die 2011-weergawe, toe die WBSK 'n MLB-voorstel aanvaar het om die WBC die amptelik-goedgekeurde wêreldkampioenskap te maak, op voorwaarde dat die ''Classic'' direkte kwalifikasie moet hê en internasionale reëls teen onwettige stimulante moet volg.<ref>{{cite web |title=Premier12 2019 Official Program – Page 6 |url=https://wbsc-bucket.s3-eu-west-1.amazonaws.com/event+media+book/201909_WBSC_premier12_magazine_WEB.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20191127012323/https://wbsc-bucket.s3-eu-west-1.amazonaws.com/event+media+book/201909_WBSC_premier12_magazine_WEB.pdf |archive-date=27 November 2019 |access-date=26 November 2019 |work=WBSC }}</ref> Na 'n gaping van drie jaar tussen die eerste twee weergawes van die toernooi, is planne beraam om die ''World Baseball Classic'' elke vier jaar na die 2009-toernooi te herhaal. Die derde weergawe van die ''Classic'' is in 2013 gehou, en die vierde in 2017. Die ''World Baseball Classic'' is vyf keer gehou vanaf 2006 tot 2023, met [[Japan]], die [[Dominikaanse Republiek]] en die [[Verenigde State]] wat die kampioenskap gewen het. Japan is met ingang van die 2023-toernooi die enigste span wat die toernooi drie keer kon wen. Die toernooi is die eerste van sy soort met nasionale spanne wat professionele spelers van die topvlak-grootligas regoor die wêreld insluit, soos [[Major League Baseball|MLB]] en Japan se ''Nippon Professionele Bofbal'' (NPB). Benewens die verskaffing van 'n formaat vir die beste bofbalspelers ter wêreld om teen mekaar mee te ding terwyl hulle hul tuislande verteenwoordig, is die ''World Baseball Classic'' geskep om die spel regoor die wêreld te bevorder. Na die 2023 ''World Baseball Classic'' het die toernooi een van die wêreld se mees gekykte bofbaltoernooie geword.<ref>{{cite web |date=21 Maart 2023 |title=USA-Japan WBC Title Game Could Be the Most-Watched Baseball Game in History |url=https://www.nbcboston.com/news/sports/usa-japan-wbc-title-game-could-be-the-most-watched-baseball-game-in-history/3002635/ |access-date= |website=nbcboston.com |publisher=}}</ref> == Deelname == [[Lêer:1951 cuba baseball team.jpg|duimnael|200px|regs|Die Kubaanse nasionale span tydens die 1951 Amateur Wêreldreeks.]] [[Lêer:Bud Selig on October 31, 2010.jpg|duimnael|links|150px|MLB Kommissaris Bud Selig was een van die dryfkragte agter die stigting van die toernooi]] [[Lêer:WBC Championship Trophy.JPG|duimnael|regs|160px|Die 2006 World Baseball Classic trofee; die trofee is in die Japannese bofbal-heldesaal]] [[Lêer:DR_vs_PR._World_Baseball_Classic.jpg|duimnael|250px|Die 2013 World Baseball Classic-kampioenskap tussen die Dominikaanse Republiek en Puero Rica se nasionale bofbalspanne op 20 Maart 2013]] [[Lêer:Play_Ball_Ballpark_(48262401092).jpg|duimnael|225px|regs|Die trofee wat tussen 2013 en 2017 aan die kampioenspan oorhandig is]] [[Lêer:WBC 2023 Gold Medal.jpg|duimnael|130px|World Baseball Classic-kampioenskap goue medalje, 21 November 2023]] [[Lêer:WBSC_flag.svg|290px|thumb|regs|Vlag van die [[Wêreld-bofbal-sagtebalkonfederasie]]]] Die eerste twee weergawes van die ''Classic'' het dieselfde 16 spanne gehad, wat op uitnodiging gekies is. 'n Kwalifiserende rondte is bygevoeg in die oploop tot die 2013-toernooi, wat die jaar voor die toernooi plaasgevind het. Brasilië en Spanje was die eerste nuwe lande wat via kwalifikasie plekke in die toernooi bespreek het, en tot dusver het die byvoeging van kwalifisering sewe nasies wat nie deel van die oorspronklike 16 was nie toegelaat om aan die toernooi deel te neem. Kwalifikasie vir die 2013 en 2017 toernooie het behels dat die top 12 eindspanne van die vorige toernooi outomaties kwalifiseer vir die volgende toernooi, terwyl die vier laagste spanne (die spanne wat in die laaste plek in hul eersterondte groepe geëindig het) gerelegeer is na die kwalifiserende rondte. Kwalifisering het bestaan uit vier vier-span gewysigde dubbele-uitskakeling-toernooie, met die wenners wat die laaste vier plekke in die hooftoernooi verdien het. Met die 2023-toernooi wat na 20 spanne uitgebrei is, het die kwalifiserende formaat ook verander. Al 16 deelnemers van die 2017-toernooi het outomaties gekwalifiseer. Die ge-herstruktureerde kwalifiserende rondte het bestaan uit twee ses-span dubbele-uitskakelingstoernooie, waaruit die wenners en naaswenners deurgedring het om in die 2023 WBC te speel. === Toernooi (2026) === {| class="wikitable sortable" style="text-align: center" |- !Span !WBSK Rang<br /> !Lid van <br />WBSK sedert !Lidmaatskap !IOK <br /> lid !Nota |- | align=left| Japan | - |1949 |Volle lid |Ja | |- | align=left| VSA | - |1978 |Volle lid |Ja | |- | align=left| Meksiko | - |1987 |Volle lid |Ja | |- | align=left| [[Kuba]] | - |1938 |Volle lid |Ja | |- | align=left| [[Venezuela]] | - |1952 |Volle lid |Ja | |- | align=left| [[Puerto Rico]] | - |1970 |Volle lid |Ja | |- | align=left| [[Australië]] | - |1913 |Volle lid |Ja | |- | align=left| [[Italië]] | - |1969 |Volle lid |Ja | |- |- | align=left| [[Dominikaanse Republiek]] | - |1966 |Volle lid |Ja |- | align=left| [[Nederland]] | - |1969 |Volle lid |Ja | |- | align=left| Kanada | - |1964 |Volle lid |Ja | |- | align=left| [[Suid-Korea]] (neem deel onder die vaandel ''Korea'') | - |1946 |Volle lid |Ja | |- | align=left| [[Israel]] | - |1995 |Volle lid |Ja | |- | align=left| [[Panama]] | - |1944 |Volle lid |Ja | |- | align=left| Groot-Brittanje | - |1960 |Volle lid |Ja | |- | align=left| [[Tsjeggiese Republiek|Tsjeggië]] | - |1992 |Volle lid |Ja | |- | align=left| [[Colombië]] | - | - | - | - | |- | align=left| [[Brasilië]] | - | - | - | - | |- | align=left| [[Nicaragua]] | - | - | - | - | |- |align=left| [[Taiwan]] (neem deel onder die vaandel ''Sjinese Taipei'') | - | - | - | - |} == Bywoning == World Baseball Classic bywoningsgetalle: {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="text-align: center;" |- !scope="col"| Jaar !scope="col"| Totale bywoning !scope="col"| # wedstryde !scope="col"| Gemiddelde bywoning |- !scope="row" | 2006 | 737,112 || 39 || 18,900 |- !scope="row" | 2009 | 801,408 || 39 || 20,549 |- !scope="row" | 2013 | 781,438 || 39 || 20,037 |- !scope="row" | 2017 | 973,699 || 40 || 24,342 |- !scope="row" | 2023 | 1,165,857 || 47 || 24,805 |- !scope="row" | 2026 | 1,355,266 || 47 || 28,835 |- |} World Baseball Classic kwalifiserende rondtes bywoning: {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="text-align: center;" |- !scope="col"| Jaar !scope="col"| Totale bywoningsgetalle !scope="col"| # Wedstryde !scope="col"| Gemiddelde bywoning |- !scope="row" | 2013 | 103,774 || 24 || 4,324 |- !scope="row" | 2017 | 111,795 || 24 || 4,658 |- !scope="row" | 2023 | 26,080 || 18 || 1,449 |- !scope="row" | 2026 | 157,799 || 14 || 11,271 |- |} == Venues == Terwyl vergelykbare toernooie tradisioneel een gasheerland het, het elke WBC verskeie gashere wat oor verskillende dele van die wêreld versprei is gebruik. Tot dusver het sewe verskillende lande ten minste een WBC-groep aangebied, met elke uitgawe van die toernooi wat wedstryde in Asië, Latyns-Amerika en die Verenigde State bevat. Die kampioenskapsronde is egter nog altyd by Major League Baseball-stadions in die Verenigde State gehou. {{location map+|Earth | float = center | width = 900 | caption = {{nowrap|{{Legend|Blue|Qualifier}} {{Legend|Red|WBC venue}} '''Bold:''' Championship venue}} | places= {{Location map~|Earth|position=right|lat=35.705658|long=139.751914|label=<small>[[Tokio]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=right|lat=25.00|long=121.26 |mark = Blue pog.svg |marksize=6 |label=<small>{{nowrap|[[Nieu-Taipei]]}}</small>}} {{Location map~|Earth|position=bottom|lat=24.08|long=120.40|label=<small>[[Taichung]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=right|lat=40.26|long=-74.00 |mark = Blue pog.svg |marksize=6 |label=<small>[[New York]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=right|lat=26.55|long=-80.6 |mark = Blue pog.svg |marksize=6 |label=<small>Jupiter, Florida</small>}} {{Location map~|Earth|position=right|lat=32.39|long=-115.28 |mark= Blue pog.svg |marksize=6 |label=<small>[[Mexicali]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=top|lat=33.29|long=-111.35|label=<small>[[Phoenix, Arizona|Phoenix]]</small> }} {{Location map~|Earth|position=top|lat=28.32|long=-81.22 |label=<small>[[Orlando, Florida|Orlando]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=bottom|lat=25.78|long=-80.21|label=<small>'''[[Miami]]'''</small>}} {{Location map~|Earth|position=left|lat=37.46|long=-122.24|label=<small>'''[[San Francisco]]'''</small>}} {{Location map~|Earth|position=bottom|lat=32.42|long=-117.09|label=<small>'''[[San Diego]]'''</small>}} {{Location map~|Earth|position=left|lat=34.03|long=-118.15|label=<small>'''[[Los Angeles]]'''</small>}} {{Location map~|Earth|position=bottom|lat=29.45|long=-95.22|label=<small>[[Houston]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=right|lat=18.24|long=-66.3|label=<small>[[San Juan]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=left|lat=8.59|long=-79.31 |mark = Blue pog.svg |marksize=6 |label=<small>[[Panamastad]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=top|lat=49.1|long=12.5 |mark = Blue pog.svg |marksize=6 |label=<small>[[Regensburg]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=top|lat=-33.52|long=151.12 |mark = Blue pog.svg |marksize=6 |label=<small>[[Sydney]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=left|lat=43.44|long=-79.22|label=<small>[[Toronto]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=bottom|lat=19.26|long=-99.13|label=<small>[[Meksikostad]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=left|lat=33.35|long=130.24|label=<small>[[Fukuoka]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=left|lat=37.33|long=126.59|label=<small>[[Seoul]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=left|lat=20.43|long=-103.24|label=<small>[[Zapopan]]</small>}} }} {| class="wikitable plainrowheaders" ! scope="col"| Rondte ! scope="col"| 2006 ! scope="col"| 2009 ! scope="col"| 2013 ! scope="col"| 2017 ! scope="col"| 2023 ! scope="col"| 2026 ! scope="col"| 2030 |- !scope="row"| Kwalifikasie ! ! |Duitsland, [[Regensburg]]<br />Panama, [[Panamastad]]<br />Taiwan, [[Nieu-Taipei]]<br />Verenigde State, Florida, Jupiter || Australië, [[Sydney]]<br />Panama, [[Panamastad]]<br />Meksiko, [[Mexicali]]<br />VSA, [[New York]] || Duitsland, [[Regensburg]]<br />Panama, [[Panamastad]] || Taiwan, [[Taipei]]; VSA, [[Tucson]] |- !scope="row"| Groeprondte | Japan, [[Tokio]]<br>Puerto Rico [[San Juan]]<br>VSA, [[Orlando, Florida|Orlando]]<br>VSA, [[Phoenix, Arizona|Phoenix]]<br />VSA, Arizona, Scottsdale || Kanada, [[Toronto]]<br>Japan, [[Tokio]]<br>Meksiko, [[Meksikostad]]<br>Puerto Rico, [[San Juan]] || Japan, [[Fukuoka]]<br>Puerto Rico, [[San Juan]]<br>Taiwan, [[Taichung]]<br>VSA, [[Phoenix, Arizona|Phoenix]]<br />VSA, Arizona, Scottsdale || Japan, [[Tokio]]<br>Meksiko, [[Zapopan]]<br>Suid-Korea, [[Seoul]]<br>VSA, [[Miami]] || Japan, [[Tokio]]<br>Taiwan, [[Taichung]]<br>VSA, [[Miami]]<br />VSA, [[Phoenix, Arizona|Phoenix]] || Japan, [[Tokio]]<br>Puerto Rico, [[San Juan]]<br>VSA, [[Miami]]<br>VSA, [[Houston]] |- !scope="row"| Uitspeelrondte | Puerto Rico, [[San Juan]]<br>VSA, [[Anaheim]]|| VSA, [[San Diego]]<br />VSA, [[Miami]]|| Japan, [[Tokio]]<br>VSA, [[Miami]]|| Japan, [[Tokio]]<br>VSA, [[San Diego]] || Japan, [[Tokio]]<br>VSA, [[Miami]] ||VSA, [[Miami]]; VSA [[Houston]] |- !scope="row"| Kampioenskap | VSA, [[San Diego]]|| VSA, [[Los Angeles]]|| VSA, [[San Francisco]]|| VSA, [[Los Angeles]]|| VSA, [[Miami]]|| VSA, [[Miami]] |} == Resultate == ;Sleutels * F/''N'': resultaat/wedstryd gewen na bykomende kolfbeurt(e) of genadereël, waar ''N'' die totale aantal kolfbeurte in die wedstryd voorstel * Om vasgestel te word {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="font-size:93%; text-align:center; width:;" |- ! scope="col" rowspan=2 style= "width:;" | Weergawe ! scope="col" rowspan=2 style= "width:;" | Jaar ! scope="col" rowspan=2 style= "width:100px;" |Gasheerland ! scope="col" colspan=3 | Wedstryd vir eerste plek ! scope="col" colspan=2 | Semi-finaliste ! scope="col" rowspan=2 style= "width:;" | Aantal spanne |- ! width= 150px| Kampioen ! width= 70px|Telling ! width= 150px| Naaswenner ! width= 150px | Derde plek ! width= 150px | Vierde plek |- |1 !scope="row"|2006 |align=left|Verenigde State <br/>Japan <br /> Puerto Rico |'''Japan''' |'''10–6'''<br /><small>Petco Park, [[San Diego]] </small> |Kuba |Suid-Korea |Dominikaanse Republiek |16 |- |2 !scope="row"|2009 |align=left|Verenigde State <br/>Kanada<br />Japan<br />Meksiko<br />Puerto Rico |'''Japan''' |'''5–3'''<br /><small>'''(Ekstra kolfbeurt)'''</small><br><small>Dodger-stadion, [[Los Angeles]] </small> |Suid-Korea |Verenigde State |Venezuela |16 |- |3 !scope="row"|2013 |align=left|Verenigde State <br/>Japan<br />Puerto Rico<br />Taiwan |'''Dominikaanse Republiek''' |'''3–0'''<br><small>Oracle Park, [[San Francisco]] </small> |Puerto Rico |Japan |Nederland |16 |- |4 !scope="row"|2017 |align=left|Verenigde State <br/>Japan<br />Meksiko<br />Suid-Korea |'''VSA''' |'''8–0'''<br><small>Dodger-stadion, [[Los Angeles]] </small> |Puerto Rico |Japan |Nederland |16 |- |5 !scope="row"|2023 |align="left"|Verenigde State <br/>Japan<br />Taiwan |'''Japan''' |'''3–2'''<br /><small>LoanDepot Park, [[Miami]]</small> |VSA |Meksiko |Kuba |20 |- |''6'' !scope="row"|''2026'' |align="left"|Verenigde State <br/>Japan<br />Puerto Rico |colspan="5"|''Toekomstige gebeurtenis'' |20 |- |''7'' !scope="row"|''2030'' |colspan="7"|''Toekomstige gebeurtenis'' |} === Prestasie van lande === {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%;" !scope="col"|Span !scope="col"|2006<br>(16) !scope="col"|2009<br>(16) !scope="col"|2013<br>(16) !scope="col"|2017<br>(16) !scope="col"|2023<br>(20) !scope="col"|Totaal |- align=center | align=left| Australië | R1<br>13de || R1<br>12de || bgcolor=#ffcccc|R1<br>16de || R1<br>9de || Kwarteindrondte<br>7de || '''5''' |- align=center | align=left| Brasilië | × || × || bgcolor=#ffcccc|R1<br>14de || • || • || '''1''' |- align=center | align=left| Kanada | R1<br>9de || bgcolor=#ffcccc|R1<br>13de || R1<br>12de || R1<br>15de || R1<br>12de || '''5''' |- align=center | align=left| Sjina | R1<br>15de || R1<br>11de || R1<br>13de || R1<br>16de || bgcolor=#ffcccc|R1<br>20ste || '''5''' |- align=center | align=left| Taiwan | R1<br>12de || bgcolor=#ffcccc|R1<br>14de || R2<br>8ste || R1<br>14de || bgcolor=#ffcccc|R1<br>17de || '''5''' |- align=center | align=left| Colombië | × || × || • || R1<br>11de || bgcolor=#ffcccc|R1<br>18de || '''2''' |- align=center | align=left| Kuba | bgcolor=silver| 2de || R2<br>6de || R2<br>5de || R2<br>7de || bgcolor=#9acdff| 4de || '''5''' |- align=center | align=left| Tsjeggiese Republiek | × || × || • || • || R1<br>14de || '''1''' |- align=center | align=left| Dominikaanse Republiek | bgcolor=#9acdff| 4de || R1<br>9de || bgcolor=gold| 1ste || R2<br>5de || R1<br>10de || '''5''' |- align=center | align=left| Groot-Brittanje | × || × || • || • || R1<br>15de || '''1''' |- align=center | align=left| Israel | × || × || • || R2<br>6de || R1<br>16de || '''2''' |- align=center | align=left| Italië | R1<br>10de || R1<br>10de || R2<br>7de || R1<br>12de || Kwarteindrondte<br>8ste || '''5''' |- align=center | align=left| Japan | bgcolor=gold| 1ste || bgcolor=gold| 1ste || bgcolor=#cc9966| 3de || bgcolor=#cc9966| 3de || bgcolor=gold| 1ste || '''5''' |- align=center | align=left| Meksiko | R2<br>6de || R2<br>8ste || bgcolor=#ffcccc|R1<br>11de || R1<br>13de || bgcolor=#cc9966| 3de || '''5''' |- align=center | align=left| Nederland | R1<br>11de || R2<br>7de || bgcolor=#9acdff| 4de || bgcolor=#9acdff| 4de || R1<br>11de || '''5''' |- align=center | align=left| Nicaragua | × || × || • || • || bgcolor=#ffcccc|R1<br>19de || '''1''' |- align=center | align=left| Panama | R1<br>14de || bgcolor=#ffcccc|R1<br>15de || • || • || R1<br>13de || '''3''' |- align=center | align=left| Puerto Rico | R2<br>5de || R2<br>5de || bgcolor=silver| 2de || bgcolor=silver| 2de || Kwarteindrondte<br>6de || '''5''' |- align=center | align=left| [[Suid-Afrikaanse nasionale bofbalspan|Suid-Afrika]] | R1<br>16de || bgcolor=#ffcccc|R1<br>16de || • || • || • || '''2''' |- align=center | align=left| Suid-Korea | bgcolor=#cc9966| 3de || bgcolor=silver| 2de || R1<br>9de || R1<br>10de || R1<br>9de || '''5''' |- align=center | align=left| Spanje | × || × || bgcolor=#ffcccc|R1<br>15de || • || • || '''1''' |- align=center | align=left| Verenigde State | R2<br>8ste || bgcolor=#9acdff| 4de || R2<br>6de || bgcolor=gold| 1ste || bgcolor=silver| 2de || '''5''' |- align=center | align=left| Venezuela | R2<br>7de || bgcolor=#cc9966| 3de || R1<br>10de || R2<br>8ste || Kwarteindrondte<br>5de || '''5''' |- style="background:#cccccc;" align=center !scope="col"|Aantal spanne !scope="col"|2006<br>(16) !scope="col"|2009<br>(16) !scope="col"|2013<br>(16) !scope="col"|2017<br>(16) !scope="col"|2023<br>(20) !scope="col"|Totaal |} === Spanne se debuut === {| class="wikitable plainrowheaders" style="font-size: 90%" |- ! scope="col" | Jaar ! scope="col" | Debutante ! scope="col" | Totaal ! scope="col" | kumulatiewe totaal |- | align=left|2006 | Australië, Kanada, Sjina, Taiwan, Kuba, Dominikaanse Republiek, Italië, Japan, Meksiko, Nederland, Panama, Puerto Rico, Suid-Korea, Suid-Afrika, Verenigde State, Venezuela | 16 | 16 |- | align=left|2009 | Geen | 0 | 16 |- | align=left|2013 | Brasilië, Spanje | 2 | 18 |- | align=left|2017 | Colombië, Israel | 2 | 20 |- | align=left|2023 | Groot-Brittanje, Tsjeggiese Republiek, Nicaragua | 3 | 23 |- | align=left|''2026'' | Geen | 0 | 23 |} === Oorsig === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align: center" |- !scope="col" |Span !scope="col" width=50px | Aantal verskynings !scope="col" width=50px | Debuut !scope="col" width=50px | Mees <br> onlangse verskyning !scope="col"|Beste resultaat |- | align=left| Australië | 5 || 2006 || 2023 |data-sort-value="6"| Kwarteindrondte (2023) |- | align=left| Kanada | 5 || 2006 || 2023 |data-sort-value="6"| Groeprondte |- | align=left| Sjina | 5 || 2006 || 2023 |data-sort-value="6"| Groeprondte |- | align=left| Taiwan | 5 || 2006 || 2023 |data-sort-value="5.3"| Kwarteindrondte (2013) |- | align=left| Kuba | 5 || 2006 || 2023 |data-sort-value="2.2" bgcolor="silver"|Naaswenner (2006) |- | align=left| Dominikaanse Republiek | 5 || 2006 || 2023 |data-sort-value="1.2" bgcolor="gold"|Kampioene (2013) |- | align=left| Italië | 5 || 2006 || 2023 |data-sort-value="5.2"| Kwarteindrondte (2013, 2023) |- | align=left| Japan | 5 || 2006 || 2023 |data-sort-value="1" bgcolor="gold"|Kampioene (2006, 2009, 2023) |- | align=left| Meksiko | 5 || 2006 || 2023 |data-sort-value="5.1" bgcolor="#cc9966"|Derde plek (2023) |- | align=left| Nederland | 5 || 2006 || 2023 |data-sort-value="4" bgcolor="#9acdff"|Vierde plek (2013, 2017) |- | align=left| Puerto Rico | 5 || 2006 || 2023 |data-sort-value="2.1" bgcolor=silver|Naaswenner (2013, 2017) |- | align=left| Suid-Korea | 5 || 2006 || 2023 |data-sort-value="2.3" bgcolor=silver|Naaswenner (2009) |- | align=left| Verenigde State | 5 || 2006 || 2023 |data-sort-value="1.3" bgcolor=gold|Kampioene (2017) |- | align=left| Venezuela | 5 || 2006 || 2023 |data-sort-value="3" bgcolor=#cc9966|Derde plek (2009) |- | align=left| Panama | 3 || 2006 || 2023 |data-sort-value="6"| Groepfase |- | align=left| Suid-Afrika | 2 || 2006 || 2009 |data-sort-value="6"| Groepfase |- | align=left| Colombië | 2 || 2017 || 2023 |data-sort-value="6"| Groepfase |- | align=left| Israel | 2 || 2017 || 2023 |data-sort-value="5.4"| Kwarteindrondte (2017) |- | align=left| Brasilië | 1 || 2013 || 2013 |data-sort-value="6"| Groepfase |- | align=left| Spanje | 1 || 2013 || 2013 |data-sort-value="6"| Groepfase |- | align=left| Groot-Brittanje | 1 || 2023 || 2023 |data-sort-value="7"| Groepfase |- | align=left| Tsjeggiese Republiek | 1 || 2023 || 2023 |data-sort-value="7"| Groepfase |- | align=left| Nicaragua | 1 || 2023 || 2023 |data-sort-value="7"| Groepfase |} == Verwysings == {{Verwysings|3}} [[Kategorie:Bofbal]] qnxqlk4bpi0c3d4m432ehh6haefjh4i 2893971 2893957 2026-04-14T22:23:59Z HermanvanAswegen988 200973 /* Resultate */ 2893971 wikitext text/x-wiki [[Lêer:WBC_2023_Trophy.jpg|duimnael|regs|Die 2023 WBC trofee]] Die '''World Baseball Classic''' ('''WBC'''), ook bekend as '''''the Classic''''',<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=W5iURB5jtEg Baseball Zen: The Classic! See the World Baseball Classic through a Baseball Zen lens]</ref> is 'n internasionale [[bofbal]]toernooi wat gereël word deur die [[Wêreld-bofbal-sagtebalkonfederasie]] (WBSK), die sport se internasionale beheerliggaam, in vennootskap met [[Major League Baseball]] (MLB). Die wenspan ontvang die World Baseball Classic-kampioenskapstrofee.<ref>{{Cite web |title=Japan 2023 World Baseball Classic Championship Trophy Pano Framed LE #1 |url=http://auctions.mlb.com/ |access-date=18 April 2023 |website=auctions.mlb.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Suvanto |first=Lyndon |title=World Baseball Classic Trophy unveiled, how does it compare to past designs? |url=https://www.sportskeeda.com/baseball/news-world-baseball-classic-trophy-unveiled-compare-past-designs |access-date=18 April 2023 |website=www.sportskeeda.com |language=en-us}}</ref> Dit is een van die twee belangrikste senior bofbal toernooie wat gereël word deur die WBSK, saam met die WBSK Premier12, maar die enigste wat die titel van wêreldkampioen toeken.<ref name="International Baseball Federation">{{cite web |title=IBAF introduces new Format of International Tournaments |url=http://www.ibaf.org/en/infopage-detail.aspx?id=72ac735a-33d5-45b6-a99d-23e44243f427 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150725113405/http://www.ibaf.org/en/infopage-detail.aspx?id=72ac735a-33d5-45b6-a99d-23e44243f427 |archive-date=25 Julie 2015 |access-date=4 Oktober 2014 |work=IBAF.org |publisher=International Baseball Federation}}</ref><ref name="wbsc.org">{{Cite web |title=Japan win World Baseball Classic to add to Premier12 and Olympic titles |url=http://www.wbsc.org/en/news/japan-win-world-baseball-classic-confirm-their-domination |access-date=19 April 2023 |website=World Baseball Softball Confederation }}</ref> Die toernooi, wat in 2005 deur [[Major League Baseball|MLB]] en sy spelersvereniging voorgestel is, is die eerste keer in 2006 gehou as 'n uitnodigingskompetisie. Dit was voorheen, saam met Olimpiese bofbal (tot 2008) en die Bofbal Wêreldbeker (tot 2011), een van drie toernooie wat deur die Internasionale Bofbalfederasie (die voorganger van die [[Wêreld-bofbal-sagtebalkonfederasie|WBSK]]) goedgekeur is.<ref name="ibaf world ranking notes">{{cite web |date=13 Januarie 2009 |title=IBAF World Ranking Notes |url=http://ibaf.org/fileadmin/user_upload/Files_-_world_rankings/4221-IBAF_World_Rankings_Notes.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190509034100/http://ibaf.org/fileadmin/user_upload/Files_-_world_rankings/4221-IBAF_World_Rankings_Notes.pdf |archive-date=9 Mei 2019 |access-date=23 Junie 2009 |publisher=International Baseball Federation}}</ref> Die Bofbal Wêreldbeker is gestaak na die 2011-weergawe, toe die WBSK 'n MLB-voorstel aanvaar het om die WBC die amptelik-goedgekeurde wêreldkampioenskap te maak, op voorwaarde dat die ''Classic'' direkte kwalifikasie moet hê en internasionale reëls teen onwettige stimulante moet volg.<ref>{{cite web |title=Premier12 2019 Official Program – Page 6 |url=https://wbsc-bucket.s3-eu-west-1.amazonaws.com/event+media+book/201909_WBSC_premier12_magazine_WEB.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20191127012323/https://wbsc-bucket.s3-eu-west-1.amazonaws.com/event+media+book/201909_WBSC_premier12_magazine_WEB.pdf |archive-date=27 November 2019 |access-date=26 November 2019 |work=WBSC }}</ref> Na 'n gaping van drie jaar tussen die eerste twee weergawes van die toernooi, is planne beraam om die ''World Baseball Classic'' elke vier jaar na die 2009-toernooi te herhaal. Die derde weergawe van die ''Classic'' is in 2013 gehou, en die vierde in 2017. Die ''World Baseball Classic'' is vyf keer gehou vanaf 2006 tot 2023, met [[Japan]], die [[Dominikaanse Republiek]] en die [[Verenigde State]] wat die kampioenskap gewen het. Japan is met ingang van die 2023-toernooi die enigste span wat die toernooi drie keer kon wen. Die toernooi is die eerste van sy soort met nasionale spanne wat professionele spelers van die topvlak-grootligas regoor die wêreld insluit, soos [[Major League Baseball|MLB]] en Japan se ''Nippon Professionele Bofbal'' (NPB). Benewens die verskaffing van 'n formaat vir die beste bofbalspelers ter wêreld om teen mekaar mee te ding terwyl hulle hul tuislande verteenwoordig, is die ''World Baseball Classic'' geskep om die spel regoor die wêreld te bevorder. Na die 2023 ''World Baseball Classic'' het die toernooi een van die wêreld se mees gekykte bofbaltoernooie geword.<ref>{{cite web |date=21 Maart 2023 |title=USA-Japan WBC Title Game Could Be the Most-Watched Baseball Game in History |url=https://www.nbcboston.com/news/sports/usa-japan-wbc-title-game-could-be-the-most-watched-baseball-game-in-history/3002635/ |access-date= |website=nbcboston.com |publisher=}}</ref> == Deelname == [[Lêer:1951 cuba baseball team.jpg|duimnael|200px|regs|Die Kubaanse nasionale span tydens die 1951 Amateur Wêreldreeks.]] [[Lêer:Bud Selig on October 31, 2010.jpg|duimnael|links|150px|MLB Kommissaris Bud Selig was een van die dryfkragte agter die stigting van die toernooi]] [[Lêer:WBC Championship Trophy.JPG|duimnael|regs|160px|Die 2006 World Baseball Classic trofee; die trofee is in die Japannese bofbal-heldesaal]] [[Lêer:DR_vs_PR._World_Baseball_Classic.jpg|duimnael|250px|Die 2013 World Baseball Classic-kampioenskap tussen die Dominikaanse Republiek en Puero Rica se nasionale bofbalspanne op 20 Maart 2013]] [[Lêer:Play_Ball_Ballpark_(48262401092).jpg|duimnael|225px|regs|Die trofee wat tussen 2013 en 2017 aan die kampioenspan oorhandig is]] [[Lêer:WBC 2023 Gold Medal.jpg|duimnael|130px|World Baseball Classic-kampioenskap goue medalje, 21 November 2023]] [[Lêer:WBSC_flag.svg|290px|thumb|regs|Vlag van die [[Wêreld-bofbal-sagtebalkonfederasie]]]] Die eerste twee weergawes van die ''Classic'' het dieselfde 16 spanne gehad, wat op uitnodiging gekies is. 'n Kwalifiserende rondte is bygevoeg in die oploop tot die 2013-toernooi, wat die jaar voor die toernooi plaasgevind het. Brasilië en Spanje was die eerste nuwe lande wat via kwalifikasie plekke in die toernooi bespreek het, en tot dusver het die byvoeging van kwalifisering sewe nasies wat nie deel van die oorspronklike 16 was nie toegelaat om aan die toernooi deel te neem. Kwalifikasie vir die 2013 en 2017 toernooie het behels dat die top 12 eindspanne van die vorige toernooi outomaties kwalifiseer vir die volgende toernooi, terwyl die vier laagste spanne (die spanne wat in die laaste plek in hul eersterondte groepe geëindig het) gerelegeer is na die kwalifiserende rondte. Kwalifisering het bestaan uit vier vier-span gewysigde dubbele-uitskakeling-toernooie, met die wenners wat die laaste vier plekke in die hooftoernooi verdien het. Met die 2023-toernooi wat na 20 spanne uitgebrei is, het die kwalifiserende formaat ook verander. Al 16 deelnemers van die 2017-toernooi het outomaties gekwalifiseer. Die ge-herstruktureerde kwalifiserende rondte het bestaan uit twee ses-span dubbele-uitskakelingstoernooie, waaruit die wenners en naaswenners deurgedring het om in die 2023 WBC te speel. === Toernooi (2026) === {| class="wikitable sortable" style="text-align: center" |- !Span !WBSK Rang<br /> !Lid van <br />WBSK sedert !Lidmaatskap !IOK <br /> lid !Nota |- | align=left| Japan | - |1949 |Volle lid |Ja | |- | align=left| VSA | - |1978 |Volle lid |Ja | |- | align=left| Meksiko | - |1987 |Volle lid |Ja | |- | align=left| [[Kuba]] | - |1938 |Volle lid |Ja | |- | align=left| [[Venezuela]] | - |1952 |Volle lid |Ja | |- | align=left| [[Puerto Rico]] | - |1970 |Volle lid |Ja | |- | align=left| [[Australië]] | - |1913 |Volle lid |Ja | |- | align=left| [[Italië]] | - |1969 |Volle lid |Ja | |- |- | align=left| [[Dominikaanse Republiek]] | - |1966 |Volle lid |Ja |- | align=left| [[Nederland]] | - |1969 |Volle lid |Ja | |- | align=left| Kanada | - |1964 |Volle lid |Ja | |- | align=left| [[Suid-Korea]] (neem deel onder die vaandel ''Korea'') | - |1946 |Volle lid |Ja | |- | align=left| [[Israel]] | - |1995 |Volle lid |Ja | |- | align=left| [[Panama]] | - |1944 |Volle lid |Ja | |- | align=left| Groot-Brittanje | - |1960 |Volle lid |Ja | |- | align=left| [[Tsjeggiese Republiek|Tsjeggië]] | - |1992 |Volle lid |Ja | |- | align=left| [[Colombië]] | - | - | - | - | |- | align=left| [[Brasilië]] | - | - | - | - | |- | align=left| [[Nicaragua]] | - | - | - | - | |- |align=left| [[Taiwan]] (neem deel onder die vaandel ''Sjinese Taipei'') | - | - | - | - |} == Bywoning == World Baseball Classic bywoningsgetalle: {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="text-align: center;" |- !scope="col"| Jaar !scope="col"| Totale bywoning !scope="col"| # wedstryde !scope="col"| Gemiddelde bywoning |- !scope="row" | 2006 | 737,112 || 39 || 18,900 |- !scope="row" | 2009 | 801,408 || 39 || 20,549 |- !scope="row" | 2013 | 781,438 || 39 || 20,037 |- !scope="row" | 2017 | 973,699 || 40 || 24,342 |- !scope="row" | 2023 | 1,165,857 || 47 || 24,805 |- !scope="row" | 2026 | 1,355,266 || 47 || 28,835 |- |} World Baseball Classic kwalifiserende rondtes bywoning: {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="text-align: center;" |- !scope="col"| Jaar !scope="col"| Totale bywoningsgetalle !scope="col"| # Wedstryde !scope="col"| Gemiddelde bywoning |- !scope="row" | 2013 | 103,774 || 24 || 4,324 |- !scope="row" | 2017 | 111,795 || 24 || 4,658 |- !scope="row" | 2023 | 26,080 || 18 || 1,449 |- !scope="row" | 2026 | 157,799 || 14 || 11,271 |- |} == Venues == Terwyl vergelykbare toernooie tradisioneel een gasheerland het, het elke WBC verskeie gashere wat oor verskillende dele van die wêreld versprei is gebruik. Tot dusver het sewe verskillende lande ten minste een WBC-groep aangebied, met elke uitgawe van die toernooi wat wedstryde in Asië, Latyns-Amerika en die Verenigde State bevat. Die kampioenskapsronde is egter nog altyd by Major League Baseball-stadions in die Verenigde State gehou. {{location map+|Earth | float = center | width = 900 | caption = {{nowrap|{{Legend|Blue|Qualifier}} {{Legend|Red|WBC venue}} '''Bold:''' Championship venue}} | places= {{Location map~|Earth|position=right|lat=35.705658|long=139.751914|label=<small>[[Tokio]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=right|lat=25.00|long=121.26 |mark = Blue pog.svg |marksize=6 |label=<small>{{nowrap|[[Nieu-Taipei]]}}</small>}} {{Location map~|Earth|position=bottom|lat=24.08|long=120.40|label=<small>[[Taichung]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=right|lat=40.26|long=-74.00 |mark = Blue pog.svg |marksize=6 |label=<small>[[New York]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=right|lat=26.55|long=-80.6 |mark = Blue pog.svg |marksize=6 |label=<small>Jupiter, Florida</small>}} {{Location map~|Earth|position=right|lat=32.39|long=-115.28 |mark= Blue pog.svg |marksize=6 |label=<small>[[Mexicali]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=top|lat=33.29|long=-111.35|label=<small>[[Phoenix, Arizona|Phoenix]]</small> }} {{Location map~|Earth|position=top|lat=28.32|long=-81.22 |label=<small>[[Orlando, Florida|Orlando]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=bottom|lat=25.78|long=-80.21|label=<small>'''[[Miami]]'''</small>}} {{Location map~|Earth|position=left|lat=37.46|long=-122.24|label=<small>'''[[San Francisco]]'''</small>}} {{Location map~|Earth|position=bottom|lat=32.42|long=-117.09|label=<small>'''[[San Diego]]'''</small>}} {{Location map~|Earth|position=left|lat=34.03|long=-118.15|label=<small>'''[[Los Angeles]]'''</small>}} {{Location map~|Earth|position=bottom|lat=29.45|long=-95.22|label=<small>[[Houston]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=right|lat=18.24|long=-66.3|label=<small>[[San Juan]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=left|lat=8.59|long=-79.31 |mark = Blue pog.svg |marksize=6 |label=<small>[[Panamastad]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=top|lat=49.1|long=12.5 |mark = Blue pog.svg |marksize=6 |label=<small>[[Regensburg]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=top|lat=-33.52|long=151.12 |mark = Blue pog.svg |marksize=6 |label=<small>[[Sydney]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=left|lat=43.44|long=-79.22|label=<small>[[Toronto]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=bottom|lat=19.26|long=-99.13|label=<small>[[Meksikostad]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=left|lat=33.35|long=130.24|label=<small>[[Fukuoka]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=left|lat=37.33|long=126.59|label=<small>[[Seoul]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=left|lat=20.43|long=-103.24|label=<small>[[Zapopan]]</small>}} }} {| class="wikitable plainrowheaders" ! scope="col"| Rondte ! scope="col"| 2006 ! scope="col"| 2009 ! scope="col"| 2013 ! scope="col"| 2017 ! scope="col"| 2023 ! scope="col"| 2026 ! scope="col"| 2030 |- !scope="row"| Kwalifikasie ! ! |Duitsland, [[Regensburg]]<br />Panama, [[Panamastad]]<br />Taiwan, [[Nieu-Taipei]]<br />Verenigde State, Florida, Jupiter || Australië, [[Sydney]]<br />Panama, [[Panamastad]]<br />Meksiko, [[Mexicali]]<br />VSA, [[New York]] || Duitsland, [[Regensburg]]<br />Panama, [[Panamastad]] || Taiwan, [[Taipei]]; VSA, [[Tucson]] |- !scope="row"| Groeprondte | Japan, [[Tokio]]<br>Puerto Rico [[San Juan]]<br>VSA, [[Orlando, Florida|Orlando]]<br>VSA, [[Phoenix, Arizona|Phoenix]]<br />VSA, Arizona, Scottsdale || Kanada, [[Toronto]]<br>Japan, [[Tokio]]<br>Meksiko, [[Meksikostad]]<br>Puerto Rico, [[San Juan]] || Japan, [[Fukuoka]]<br>Puerto Rico, [[San Juan]]<br>Taiwan, [[Taichung]]<br>VSA, [[Phoenix, Arizona|Phoenix]]<br />VSA, Arizona, Scottsdale || Japan, [[Tokio]]<br>Meksiko, [[Zapopan]]<br>Suid-Korea, [[Seoul]]<br>VSA, [[Miami]] || Japan, [[Tokio]]<br>Taiwan, [[Taichung]]<br>VSA, [[Miami]]<br />VSA, [[Phoenix, Arizona|Phoenix]] || Japan, [[Tokio]]<br>Puerto Rico, [[San Juan]]<br>VSA, [[Miami]]<br>VSA, [[Houston]] |- !scope="row"| Uitspeelrondte | Puerto Rico, [[San Juan]]<br>VSA, [[Anaheim]]|| VSA, [[San Diego]]<br />VSA, [[Miami]]|| Japan, [[Tokio]]<br>VSA, [[Miami]]|| Japan, [[Tokio]]<br>VSA, [[San Diego]] || Japan, [[Tokio]]<br>VSA, [[Miami]] ||VSA, [[Miami]]; VSA [[Houston]] |- !scope="row"| Kampioenskap | VSA, [[San Diego]]|| VSA, [[Los Angeles]]|| VSA, [[San Francisco]]|| VSA, [[Los Angeles]]|| VSA, [[Miami]]|| VSA, [[Miami]] |} == Resultate == ;Sleutels * F/''N'': resultaat/wedstryd gewen na bykomende kolfbeurt(e) of genadereël, waar ''N'' die totale aantal kolfbeurte in die wedstryd voorstel * Om vasgestel te word {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="font-size:93%; text-align:center; width:;" |- ! scope="col" rowspan=2 style= "width:;" | Weergawe ! scope="col" rowspan=2 style= "width:;" | Jaar ! scope="col" rowspan=2 style= "width:100px;" |Gasheerland ! scope="col" colspan=3 | Wedstryd vir eerste plek ! scope="col" colspan=2 | Semi-finaliste ! scope="col" rowspan=2 style= "width:;" | Aantal spanne |- ! width= 150px| Kampioen ! width= 70px|Telling ! width= 150px| Naaswenner ! width= 150px | Derde plek ! width= 150px | Vierde plek |- |1 !scope="row"|2006 |align=left|Verenigde State <br/>Japan <br /> Puerto Rico |'''Japan''' |'''10–6'''<br /><small>Petco Park, [[San Diego]] </small> |Kuba |Suid-Korea |Dominikaanse Republiek |16 |- |2 !scope="row"|2009 |align=left|Verenigde State <br/>Kanada<br />Japan<br />Meksiko<br />Puerto Rico |'''Japan''' |'''5–3'''<br /><small>'''(Ekstra kolfbeurt)'''</small><br><small>Dodger-stadion, [[Los Angeles]] </small> |Suid-Korea |Verenigde State |Venezuela |16 |- |3 !scope="row"|2013 |align=left|Verenigde State <br/>Japan<br />Puerto Rico<br />Taiwan |'''Dominikaanse Republiek''' |'''3–0'''<br><small>Oracle Park, [[San Francisco]] </small> |Puerto Rico |Japan |Nederland |16 |- |4 !scope="row"|2017 |align=left|Verenigde State <br/>Japan<br />Meksiko<br />Suid-Korea |'''VSA''' |'''8–0'''<br><small>Dodger-stadion, [[Los Angeles]] </small> |Puerto Rico |Japan |Nederland |16 |- |5 !scope="row"|2023 |align="left"|Verenigde State <br/>Japan<br />Taiwan |'''Japan''' |'''3–2'''<br /><small>LoanDepot Park, [[Miami]]</small> |VSA |Meksiko |Kuba |20 |- |''6'' !scope="row"|''2026'' |align="left"|Verenigde State <br/>Japan<br />Puerto Rico |'''Venezuela''' |'''3–2'''<br /><small>LoanDepot Park, [[Miami]]</small> |Verenigde State |Dominikaanse Republiek |Italië |20 |- |''7'' !scope="row"|''2030'' |colspan="7"|''Toekomstige gebeurtenis'' |} === Algehele spanrekords === Opgedateer na die 2026 World Baseball Classic. Spanne in '''vetdruk''' het deel uitgemaak van die 2026-toernooi. {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align: center" |- !Span !width=20|Aantal deelnames !width=20|Gespeel !width=20|Gewen !width=20|Verloor !width=20|Wenpersentasie |- | align=left| '''Japan''' | 6 || 43 || 34 || 9 || .791 |- | align=left| '''Dominikaanse Republiek''' | 6 || 34 || 25 || 9 ||.735 |- | align=left| '''Puerto Rico''' | 6 || 39 || 26 || 13 || .667 |- | align=left| '''Verenigde State''' | 6 || 42 || 26 || 16 || .619 |- | align=left| '''Korea''' | 6 || 31 || 19 || 12 || .613 |- | align=left| '''Venezuela''' | 6 || 36 || 22 || 14 || .611 |- | align=left| '''Kuba''' | 6 || 36 || 20 || 16 || .556 |- | align=left| '''Israel''' | 3 || 14 || 7 || 7 || .500 |- | align=left| '''Meksiko''' | 6 || 28 || 13 || 15 || .464 |- | align=left| '''Italië''' | 6 || 26 || 12 || 14 || .462 |- | align=left| '''Nederland''' | 6 || 32 || 14 || 18 || .438 |- | align=left| '''Kanada''' | 6 || 20 || 8 || 12 || .400 |- | align=left| '''Australië''' | 6 || 21 || 7 || 14 || .333 |- | align=left| '''Taiwan (Sjinees-Taipei)''' | 6 || 21 || 7 || 14 || .333 |- | align=left| '''Colombië''' | 3 || 11 || 3 || 8 || .273 |- | align=left| '''Groot-Brittanje''' | 2 || 8 || 2 || 6 || .250 |- | align=left| '''Panama''' | 4 || 13 || 3 || 10 || .231 |- | align=left| Sjina | 5 || 16 || 2 || 14 || .125 |- | align=left| '''Tsjeggië''' | 2 || 8 || 1 || 7 || .125 |- | align=left| Spanje | 1 || 3 || 0 || 3 || .000 |- | align=left| Suid-Afrika | 2 || 5 || 0 || 5 || .000 |- | align=left| '''Brasilië''' | 2 || 7 || 0 || 7 || .000 |- | align=left| '''Nicaragua''' | 2 || 8 || 0 || 8 || .000 |} === Prestasie van lande === {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%;" !scope="col"|Span !scope="col"|2006<br>(16) !scope="col"|2009<br>(16) !scope="col"|2013<br>(16) !scope="col"|2017<br>(16) !scope="col"|2023<br>(20) !scope="col"|2026<br>(20) !scope="col"|Totaal |- align=center | align=left| Argentinië | × || × || × || × || • || × || '''0''' |- align=center | align=left| Australië | R1<br>13de || R1<br>12de || bgcolor=#ffcccc|R1<br>16de || R1<br>9de || Kwarteindrondte<br>7de || R1<br>9de || '''6''' |- align=center | align=left| Brasilië | × || × || bgcolor=#ffcccc|R1<br>14de || • || • || R1<br>20ste || '''2''' |- align=center | align=left| Kanada | R1<br>9de || bgcolor=#ffcccc|R1<br>13de || R1<br>12de || R1<br>15de || R1<br>12de || Kwarteindrondte<br>6de || '''6''' |- align=center | align=left| Sjina | R1<br>15de || R1<br>11de || R1<br>13de || R1<br>16de || bgcolor=#ffcccc|R1<br>20ste || • || '''5''' |- align=center | align=left| Taiwan (Sjinees-Taipei) | R1<br>12de || bgcolor=#ffcccc|R1<br>14de || R2<br>8ste || R1<br>14de || bgcolor=#ffcccc|R1<br>17de || R1<br>13de || '''6''' |- align=center | align=left| Colombië | × || × || • || R1<br>11de || bgcolor=#ffcccc|R1<br>18de || R1<br>14de || '''3''' |- align=center | align=left| Kuba | bgcolor=silver| 2de || R2<br>6de || R2<br>5de || R2<br>7de || bgcolor=#9acdff|4de || R1<br>10de || '''6''' |- align=center | align=left| Tsjeggiese Republiek | × || × || • || • || R1<br>14de || bgcolor=#ffcccc|R1<br>19de || '''2''' |- align=center | align=left| Dominikaanse Republiek | bgcolor=#9acdff| 4de || R1<br>9de || bgcolor=gold| 1ste || R2<br>5de || R1<br>10de || bgcolor=#cc9966| 3de || '''6''' |- align=center | align=left| Frankryk | × || × || • || • || • || × || '''0''' |- align=center | align=left| Duitsland | × || × || • || • || • || • || '''0''' |- align=center | align=left| Groot-Brittanje | × || × || • || • || R1<br>15de || R1<br>15de || '''2''' |- align=center | align=left| Israel | × || × || • || R2<br>6de || R1<br>16de || R1<br>12de || '''3''' |- align=center | align=left| Italië | R1<br>10de || R1<br>10de || R2<br>7de || R1<br>12de || Kwarteindrondte<br>8ste || bgcolor=#9acdff| 4de || '''6''' |- align=center | align=left| Japan | bgcolor=gold| 1ste || bgcolor=gold| 1ste || bgcolor=#cc9966| 3de || bgcolor=#cc9966| 3de || bgcolor=gold| 1ste || Kwarteindrondte<br>5de || '''6''' |- align=center | align=left| Meksiko | R2<br>6de || R2<br>8ste || bgcolor=#ffcccc|R1<br>11de || R1<br>13de || bgcolor=#cc9966| 3de || R1<br>11de || '''6''' |- align=center | align=left| Nederland | R1<br>11de || R2<br>7de || bgcolor=#9acdff| 4de || bgcolor=#9acdff| 4de || R1<br>11de || R1<br>16de || '''6''' |- align=center | align=left| Nieu-Seeland | × || × || • || • || • || × || '''0''' |- align=center | align=left| Nicaragua | × || × || • || • || bgcolor=#ffcccc|R1<br>19de || bgcolor=#ffcccc|R1<br>18de || '''2''' |- align=center | align=left| Pakistan | × || × || × || • || • || × || '''0''' |- align=center | align=left| Panama | R1<br>14de || bgcolor=#ffcccc|R1<br>15de || • || • || R1<br>13de || bgcolor=#ffcccc|R1<br>17de || '''4''' |- align=center | align=left| Filippyne | × || × || • || • || × || × || '''0''' |- align=center | align=left| Puerto Rico | R2<br>5de || R2<br>5de || bgcolor=silver| 2de || bgcolor=silver| 2de || Kwarteindrondte<br>6de || Kwarteindrondte<br>7de || '''6''' |- align=center | align=left| [[Suid-Afrikaanse nasionale bofbalspan|Suid-Afrika]] | R1<br>16de || bgcolor=#ffcccc|R1<br>16de || • || • || • || • || '''2''' |- align=center | align=left| Suid-Korea (Korea) | bgcolor=#cc9966| 3de || bgcolor=silver| 2de || R1<br>9de || R1<br>10de || R1<br>9de || Kwarteindrondte<br>8ste || '''6''' |- align=center | align=left| Spanje | × || × || bgcolor=#ffcccc|R1<br>15de || • || • || • || '''1''' |- align=center | align=left| Thailand | × || × || • || × || × || × || '''0''' |- align=center | align=left| Verenigde State | R2<br>8ste || bgcolor=#9acdff|4de || R2<br>6de || bgcolor=gold|1ste || bgcolor=silver|2de || bgcolor=silver|2de || '''6''' |- align=center | align=left| Venezuela | R2<br>7de || bgcolor=#cc9966|3de || R1<br>10de || R2<br>8ste || Kwarteindrondte<br>5de || bgcolor=gold| 1ste || '''6''' |- style="background:#cccccc;" align=center !scope="col"|Aantal spanne !scope="col"|2006<br>(16) !scope="col"|2009<br>(16) !scope="col"|2013<br>(16) !scope="col"|2017<br>(16) !scope="col"|2023<br>(20) !scope="col"|2026<br>(20) !scope="col"|Totaal |} === Spanne se debuut === {| class="wikitable plainrowheaders" style="font-size: 90%" |- ! scope="col" | Jaar ! scope="col" | Debutante ! scope="col" | Totaal ! scope="col" | kumulatiewe totaal |- | align=left|2006 | Australië, Kanada, Sjina, Taiwan, Kuba, Dominikaanse Republiek, Italië, Japan, Meksiko, Nederland, Panama, Puerto Rico, Suid-Korea, Suid-Afrika, Verenigde State, Venezuela | 16 | 16 |- | align=left|2009 | Geen | 0 | 16 |- | align=left|2013 | Brasilië, Spanje | 2 | 18 |- | align=left|2017 | Colombië, Israel | 2 | 20 |- | align=left|2023 | Groot-Brittanje, Tsjeggiese Republiek, Nicaragua | 3 | 23 |- | align=left|''2026'' | Geen | 0 | 23 |} === Oorsig === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align: center" |- !scope="col" |Span !scope="col" width=50px | Aantal verskynings !scope="col" width=50px | Debuut !scope="col" width=50px | Mees <br> onlangse verskyning !scope="col"|Beste resultaat |- | align=left| Australië | 5 || 2006 || 2026 |data-sort-value="6"| Kwarteindrondte (2023) |- | align=left| Kanada | 5 || 2006 || 2026 |data-sort-value="6"| Kwarteindrondte (2026) |- | align=left| Sjina | 5 || 2006 || 2023 |data-sort-value="6"| Groeprondte |- | align=left| Taiwan | 5 || 2006 || 2026 |data-sort-value="5.3"| Kwarteindrondte (2013) |- | align=left| Kuba | 5 || 2006 || 2026 |data-sort-value="2.2" bgcolor="silver"|Naaswenner (2006) |- | align=left| Dominikaanse Republiek | 5 || 2006 || 2026 |data-sort-value="1.2" bgcolor="gold"|Kampioene (2013) |- | align=left| Italië | 5 || 2006 || 2026 |data-sort-value="4" bgcolor="#9acdff"| Vierde plek, semi-finaliste (2026) |- | align=left| Japan | 5 || 2006 || 2026 |data-sort-value="1" bgcolor="gold"|Kampioene (2006, 2009, 2023) |- | align=left| Meksiko | 5 || 2006 || 2026 |data-sort-value="5.1" bgcolor="#cc9966"|Derde plek (2023) |- | align=left| Nederland | 5 || 2006 || 2026 |data-sort-value="4" bgcolor="#9acdff"|Vierde plek, semi-finaliste (2013, 2017) |- | align=left| Puerto Rico | 5 || 2006 || 2026 |data-sort-value="2.1" bgcolor=silver|Naaswenner (2013, 2017) |- | align=left| Suid-Korea | 5 || 2006 || 2026 |data-sort-value="2.3" bgcolor=silver|Naaswenner (2009) |- | align=left| Verenigde State | 5 || 2006 || 2026 |data-sort-value="1.3" bgcolor=gold|Kampioene (2017) |- | align=left| Venezuela | 5 || 2006 || 2026 |data-sort-value="1.3" bgcolor=gold|Kampioene (2026) |- | align=left| Panama | 3 || 2006 || 2026 |data-sort-value="6"| Groepfase |- | align=left| Suid-Afrika | 2 || 2006 || 2009 |data-sort-value="6"| Groepfase |- | align=left| Colombië | 2 || 2017 || 2026 |data-sort-value="6"| Groepfase |- | align=left| Israel | 2 || 2017 || 2026 |data-sort-value="5.4"| Kwarteindrondte (2017) |- | align=left| Brasilië | 1 || 2013 || 2026 |data-sort-value="6"| Groepfase |- | align=left| Spanje | 1 || 2013 || 2013 |data-sort-value="6"| Groepfase |- | align=left| Groot-Brittanje | 1 || 2023 || 2026 |data-sort-value="7"| Groepfase |- | align=left| Tsjeggiese Republiek | 1 || 2023 || 2026 |data-sort-value="7"| Groepfase |- | align=left| Nicaragua | 1 || 2023 || 2026 |data-sort-value="7"| Groepfase |} == Verwysings == {{Verwysings|3}} [[Kategorie:Bofbal]] 8r0ozmuhaxayc7qkb7irss4vwuwrzay 2893972 2893971 2026-04-14T22:25:20Z HermanvanAswegen988 200973 /* Venues */ 2893972 wikitext text/x-wiki [[Lêer:WBC_2023_Trophy.jpg|duimnael|regs|Die 2023 WBC trofee]] Die '''World Baseball Classic''' ('''WBC'''), ook bekend as '''''the Classic''''',<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=W5iURB5jtEg Baseball Zen: The Classic! See the World Baseball Classic through a Baseball Zen lens]</ref> is 'n internasionale [[bofbal]]toernooi wat gereël word deur die [[Wêreld-bofbal-sagtebalkonfederasie]] (WBSK), die sport se internasionale beheerliggaam, in vennootskap met [[Major League Baseball]] (MLB). Die wenspan ontvang die World Baseball Classic-kampioenskapstrofee.<ref>{{Cite web |title=Japan 2023 World Baseball Classic Championship Trophy Pano Framed LE #1 |url=http://auctions.mlb.com/ |access-date=18 April 2023 |website=auctions.mlb.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Suvanto |first=Lyndon |title=World Baseball Classic Trophy unveiled, how does it compare to past designs? |url=https://www.sportskeeda.com/baseball/news-world-baseball-classic-trophy-unveiled-compare-past-designs |access-date=18 April 2023 |website=www.sportskeeda.com |language=en-us}}</ref> Dit is een van die twee belangrikste senior bofbal toernooie wat gereël word deur die WBSK, saam met die WBSK Premier12, maar die enigste wat die titel van wêreldkampioen toeken.<ref name="International Baseball Federation">{{cite web |title=IBAF introduces new Format of International Tournaments |url=http://www.ibaf.org/en/infopage-detail.aspx?id=72ac735a-33d5-45b6-a99d-23e44243f427 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150725113405/http://www.ibaf.org/en/infopage-detail.aspx?id=72ac735a-33d5-45b6-a99d-23e44243f427 |archive-date=25 Julie 2015 |access-date=4 Oktober 2014 |work=IBAF.org |publisher=International Baseball Federation}}</ref><ref name="wbsc.org">{{Cite web |title=Japan win World Baseball Classic to add to Premier12 and Olympic titles |url=http://www.wbsc.org/en/news/japan-win-world-baseball-classic-confirm-their-domination |access-date=19 April 2023 |website=World Baseball Softball Confederation }}</ref> Die toernooi, wat in 2005 deur [[Major League Baseball|MLB]] en sy spelersvereniging voorgestel is, is die eerste keer in 2006 gehou as 'n uitnodigingskompetisie. Dit was voorheen, saam met Olimpiese bofbal (tot 2008) en die Bofbal Wêreldbeker (tot 2011), een van drie toernooie wat deur die Internasionale Bofbalfederasie (die voorganger van die [[Wêreld-bofbal-sagtebalkonfederasie|WBSK]]) goedgekeur is.<ref name="ibaf world ranking notes">{{cite web |date=13 Januarie 2009 |title=IBAF World Ranking Notes |url=http://ibaf.org/fileadmin/user_upload/Files_-_world_rankings/4221-IBAF_World_Rankings_Notes.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190509034100/http://ibaf.org/fileadmin/user_upload/Files_-_world_rankings/4221-IBAF_World_Rankings_Notes.pdf |archive-date=9 Mei 2019 |access-date=23 Junie 2009 |publisher=International Baseball Federation}}</ref> Die Bofbal Wêreldbeker is gestaak na die 2011-weergawe, toe die WBSK 'n MLB-voorstel aanvaar het om die WBC die amptelik-goedgekeurde wêreldkampioenskap te maak, op voorwaarde dat die ''Classic'' direkte kwalifikasie moet hê en internasionale reëls teen onwettige stimulante moet volg.<ref>{{cite web |title=Premier12 2019 Official Program – Page 6 |url=https://wbsc-bucket.s3-eu-west-1.amazonaws.com/event+media+book/201909_WBSC_premier12_magazine_WEB.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20191127012323/https://wbsc-bucket.s3-eu-west-1.amazonaws.com/event+media+book/201909_WBSC_premier12_magazine_WEB.pdf |archive-date=27 November 2019 |access-date=26 November 2019 |work=WBSC }}</ref> Na 'n gaping van drie jaar tussen die eerste twee weergawes van die toernooi, is planne beraam om die ''World Baseball Classic'' elke vier jaar na die 2009-toernooi te herhaal. Die derde weergawe van die ''Classic'' is in 2013 gehou, en die vierde in 2017. Die ''World Baseball Classic'' is vyf keer gehou vanaf 2006 tot 2023, met [[Japan]], die [[Dominikaanse Republiek]] en die [[Verenigde State]] wat die kampioenskap gewen het. Japan is met ingang van die 2023-toernooi die enigste span wat die toernooi drie keer kon wen. Die toernooi is die eerste van sy soort met nasionale spanne wat professionele spelers van die topvlak-grootligas regoor die wêreld insluit, soos [[Major League Baseball|MLB]] en Japan se ''Nippon Professionele Bofbal'' (NPB). Benewens die verskaffing van 'n formaat vir die beste bofbalspelers ter wêreld om teen mekaar mee te ding terwyl hulle hul tuislande verteenwoordig, is die ''World Baseball Classic'' geskep om die spel regoor die wêreld te bevorder. Na die 2023 ''World Baseball Classic'' het die toernooi een van die wêreld se mees gekykte bofbaltoernooie geword.<ref>{{cite web |date=21 Maart 2023 |title=USA-Japan WBC Title Game Could Be the Most-Watched Baseball Game in History |url=https://www.nbcboston.com/news/sports/usa-japan-wbc-title-game-could-be-the-most-watched-baseball-game-in-history/3002635/ |access-date= |website=nbcboston.com |publisher=}}</ref> == Deelname == [[Lêer:1951 cuba baseball team.jpg|duimnael|200px|regs|Die Kubaanse nasionale span tydens die 1951 Amateur Wêreldreeks.]] [[Lêer:Bud Selig on October 31, 2010.jpg|duimnael|links|150px|MLB Kommissaris Bud Selig was een van die dryfkragte agter die stigting van die toernooi]] [[Lêer:WBC Championship Trophy.JPG|duimnael|regs|160px|Die 2006 World Baseball Classic trofee; die trofee is in die Japannese bofbal-heldesaal]] [[Lêer:DR_vs_PR._World_Baseball_Classic.jpg|duimnael|250px|Die 2013 World Baseball Classic-kampioenskap tussen die Dominikaanse Republiek en Puero Rica se nasionale bofbalspanne op 20 Maart 2013]] [[Lêer:Play_Ball_Ballpark_(48262401092).jpg|duimnael|225px|regs|Die trofee wat tussen 2013 en 2017 aan die kampioenspan oorhandig is]] [[Lêer:WBC 2023 Gold Medal.jpg|duimnael|130px|World Baseball Classic-kampioenskap goue medalje, 21 November 2023]] [[Lêer:WBSC_flag.svg|290px|thumb|regs|Vlag van die [[Wêreld-bofbal-sagtebalkonfederasie]]]] Die eerste twee weergawes van die ''Classic'' het dieselfde 16 spanne gehad, wat op uitnodiging gekies is. 'n Kwalifiserende rondte is bygevoeg in die oploop tot die 2013-toernooi, wat die jaar voor die toernooi plaasgevind het. Brasilië en Spanje was die eerste nuwe lande wat via kwalifikasie plekke in die toernooi bespreek het, en tot dusver het die byvoeging van kwalifisering sewe nasies wat nie deel van die oorspronklike 16 was nie toegelaat om aan die toernooi deel te neem. Kwalifikasie vir die 2013 en 2017 toernooie het behels dat die top 12 eindspanne van die vorige toernooi outomaties kwalifiseer vir die volgende toernooi, terwyl die vier laagste spanne (die spanne wat in die laaste plek in hul eersterondte groepe geëindig het) gerelegeer is na die kwalifiserende rondte. Kwalifisering het bestaan uit vier vier-span gewysigde dubbele-uitskakeling-toernooie, met die wenners wat die laaste vier plekke in die hooftoernooi verdien het. Met die 2023-toernooi wat na 20 spanne uitgebrei is, het die kwalifiserende formaat ook verander. Al 16 deelnemers van die 2017-toernooi het outomaties gekwalifiseer. Die ge-herstruktureerde kwalifiserende rondte het bestaan uit twee ses-span dubbele-uitskakelingstoernooie, waaruit die wenners en naaswenners deurgedring het om in die 2023 WBC te speel. === Toernooi (2026) === {| class="wikitable sortable" style="text-align: center" |- !Span !WBSK Rang<br /> !Lid van <br />WBSK sedert !Lidmaatskap !IOK <br /> lid !Nota |- | align=left| Japan | - |1949 |Volle lid |Ja | |- | align=left| VSA | - |1978 |Volle lid |Ja | |- | align=left| Meksiko | - |1987 |Volle lid |Ja | |- | align=left| [[Kuba]] | - |1938 |Volle lid |Ja | |- | align=left| [[Venezuela]] | - |1952 |Volle lid |Ja | |- | align=left| [[Puerto Rico]] | - |1970 |Volle lid |Ja | |- | align=left| [[Australië]] | - |1913 |Volle lid |Ja | |- | align=left| [[Italië]] | - |1969 |Volle lid |Ja | |- |- | align=left| [[Dominikaanse Republiek]] | - |1966 |Volle lid |Ja |- | align=left| [[Nederland]] | - |1969 |Volle lid |Ja | |- | align=left| Kanada | - |1964 |Volle lid |Ja | |- | align=left| [[Suid-Korea]] (neem deel onder die vaandel ''Korea'') | - |1946 |Volle lid |Ja | |- | align=left| [[Israel]] | - |1995 |Volle lid |Ja | |- | align=left| [[Panama]] | - |1944 |Volle lid |Ja | |- | align=left| Groot-Brittanje | - |1960 |Volle lid |Ja | |- | align=left| [[Tsjeggiese Republiek|Tsjeggië]] | - |1992 |Volle lid |Ja | |- | align=left| [[Colombië]] | - | - | - | - | |- | align=left| [[Brasilië]] | - | - | - | - | |- | align=left| [[Nicaragua]] | - | - | - | - | |- |align=left| [[Taiwan]] (neem deel onder die vaandel ''Sjinese Taipei'') | - | - | - | - |} == Bywoning == World Baseball Classic bywoningsgetalle: {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="text-align: center;" |- !scope="col"| Jaar !scope="col"| Totale bywoning !scope="col"| # wedstryde !scope="col"| Gemiddelde bywoning |- !scope="row" | 2006 | 737,112 || 39 || 18,900 |- !scope="row" | 2009 | 801,408 || 39 || 20,549 |- !scope="row" | 2013 | 781,438 || 39 || 20,037 |- !scope="row" | 2017 | 973,699 || 40 || 24,342 |- !scope="row" | 2023 | 1,165,857 || 47 || 24,805 |- !scope="row" | 2026 | 1,355,266 || 47 || 28,835 |- |} World Baseball Classic kwalifiserende rondtes bywoning: {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="text-align: center;" |- !scope="col"| Jaar !scope="col"| Totale bywoningsgetalle !scope="col"| # Wedstryde !scope="col"| Gemiddelde bywoning |- !scope="row" | 2013 | 103,774 || 24 || 4,324 |- !scope="row" | 2017 | 111,795 || 24 || 4,658 |- !scope="row" | 2023 | 26,080 || 18 || 1,449 |- !scope="row" | 2026 | 157,799 || 14 || 11,271 |- |} == Venues == Terwyl vergelykbare toernooie tradisioneel een gasheerland het, het elke WBC verskeie gashere wat oor verskillende dele van die wêreld versprei is gebruik. Tot dusver het sewe verskillende lande ten minste een WBC-groep aangebied, met elke uitgawe van die toernooi wat wedstryde in Asië, Latyns-Amerika en die Verenigde State bevat. Die kampioenskapsronde is egter nog altyd by Major League Baseball-stadions in die Verenigde State gehou. {{location map+|Earth | float = center | width = 900 | caption = {{nowrap|{{Legend|Blue|Qualifier}} {{Legend|Red|WBC venue}} '''Bold:''' Championship venue}} | places= {{Location map~|Earth|position=right|lat=35.705658|long=139.751914|label=<small>[[Tokio]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=right|lat=25.00|long=121.26 |mark = Blue pog.svg |marksize=6 |label=<small>{{nowrap|[[Nieu-Taipei]]}}</small>}} {{Location map~|Earth|position=bottom|lat=24.08|long=120.40|label=<small>[[Taichung]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=right|lat=40.26|long=-74.00 |mark = Blue pog.svg |marksize=6 |label=<small>[[New York]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=right|lat=26.55|long=-80.6 |mark = Blue pog.svg |marksize=6 |label=<small>Jupiter, Florida</small>}} {{Location map~|Earth|position=right|lat=32.39|long=-115.28 |mark= Blue pog.svg |marksize=6 |label=<small>[[Mexicali]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=top|lat=33.29|long=-111.35|label=<small>[[Phoenix, Arizona|Phoenix]]</small> }} {{Location map~|Earth|position=top|lat=28.32|long=-81.22 |label=<small>[[Orlando, Florida|Orlando]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=bottom|lat=25.78|long=-80.21|label=<small>'''[[Miami]]'''</small>}} {{Location map~|Earth|position=left|lat=37.46|long=-122.24|label=<small>'''[[San Francisco]]'''</small>}} {{Location map~|Earth|position=bottom|lat=32.42|long=-117.09|label=<small>'''[[San Diego]]'''</small>}} {{Location map~|Earth|position=left|lat=34.03|long=-118.15|label=<small>'''[[Los Angeles]]'''</small>}} {{Location map~|Earth|position=bottom|lat=29.45|long=-95.22|label=<small>[[Houston]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=right|lat=18.24|long=-66.3|label=<small>[[San Juan]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=left|lat=8.59|long=-79.31 |mark = Blue pog.svg |marksize=6 |label=<small>[[Panamastad]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=top|lat=49.1|long=12.5 |mark = Blue pog.svg |marksize=6 |label=<small>[[Regensburg]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=top|lat=-33.52|long=151.12 |mark = Blue pog.svg |marksize=6 |label=<small>[[Sydney]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=left|lat=43.44|long=-79.22|label=<small>[[Toronto]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=bottom|lat=19.26|long=-99.13|label=<small>[[Meksikostad]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=left|lat=33.35|long=130.24|label=<small>[[Fukuoka]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=left|lat=37.33|long=126.59|label=<small>[[Seoul]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=left|lat=20.43|long=-103.24|label=<small>[[Zapopan]]</small>}} }} {| class="wikitable plainrowheaders" ! scope="col"| Rondte ! scope="col"| 2006 ! scope="col"| 2009 ! scope="col"| 2013 ! scope="col"| 2017 ! scope="col"| 2023 ! scope="col"| 2026 ! scope="col"| 2030 |- !scope="row"| Kwalifikasie ! ! |Duitsland, [[Regensburg]]<br />Panama, [[Panamastad]]<br />Taiwan, [[Nieu-Taipei]]<br />Verenigde State, Florida, Jupiter || Australië, [[Sydney]]<br />Panama, [[Panamastad]]<br />Meksiko, [[Mexicali]]<br />VSA, [[New York]] || Duitsland, [[Regensburg]]<br />Panama, [[Panamastad]] || Taiwan, [[Taipei]]; VSA, [[Tucson]] |- !scope="row"| Groeprondtes | Japan, [[Tokio]]<br>Puerto Rico [[San Juan]]<br>VSA, [[Orlando, Florida|Orlando]]<br>VSA, [[Phoenix, Arizona|Phoenix]]<br />VSA, Arizona, Scottsdale || Kanada, [[Toronto]]<br>Japan, [[Tokio]]<br>Meksiko, [[Meksikostad]]<br>Puerto Rico, [[San Juan]] || Japan, [[Fukuoka]]<br>Puerto Rico, [[San Juan]]<br>Taiwan, [[Taichung]]<br>VSA, [[Phoenix, Arizona|Phoenix]]<br />VSA, Arizona, Scottsdale || Japan, [[Tokio]]<br>Meksiko, [[Zapopan]]<br>Suid-Korea, [[Seoul]]<br>VSA, [[Miami]] || Japan, [[Tokio]]<br>Taiwan, [[Taichung]]<br>VSA, [[Miami]]<br />VSA, [[Phoenix, Arizona|Phoenix]] || Japan, [[Tokio]]<br>Puerto Rico, [[San Juan]]<br>VSA, [[Miami]]<br>VSA, [[Houston]] |- !scope="row"| Uitspeelrondtes | Puerto Rico, [[San Juan]]<br>VSA, [[Anaheim]]|| VSA, [[San Diego]]<br />VSA, [[Miami]]|| Japan, [[Tokio]]<br>VSA, [[Miami]]|| Japan, [[Tokio]]<br>VSA, [[San Diego]] || Japan, [[Tokio]]<br>VSA, [[Miami]] ||VSA, [[Miami]]; VSA [[Houston]] |- !scope="row"| Kampioenskap | VSA, [[San Diego]]|| VSA, [[Los Angeles]]|| VSA, [[San Francisco]]|| VSA, [[Los Angeles]]|| VSA, [[Miami]]|| VSA, [[Miami]] |} == Resultate == ;Sleutels * F/''N'': resultaat/wedstryd gewen na bykomende kolfbeurt(e) of genadereël, waar ''N'' die totale aantal kolfbeurte in die wedstryd voorstel * Om vasgestel te word {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="font-size:93%; text-align:center; width:;" |- ! scope="col" rowspan=2 style= "width:;" | Weergawe ! scope="col" rowspan=2 style= "width:;" | Jaar ! scope="col" rowspan=2 style= "width:100px;" |Gasheerland ! scope="col" colspan=3 | Wedstryd vir eerste plek ! scope="col" colspan=2 | Semi-finaliste ! scope="col" rowspan=2 style= "width:;" | Aantal spanne |- ! width= 150px| Kampioen ! width= 70px|Telling ! width= 150px| Naaswenner ! width= 150px | Derde plek ! width= 150px | Vierde plek |- |1 !scope="row"|2006 |align=left|Verenigde State <br/>Japan <br /> Puerto Rico |'''Japan''' |'''10–6'''<br /><small>Petco Park, [[San Diego]] </small> |Kuba |Suid-Korea |Dominikaanse Republiek |16 |- |2 !scope="row"|2009 |align=left|Verenigde State <br/>Kanada<br />Japan<br />Meksiko<br />Puerto Rico |'''Japan''' |'''5–3'''<br /><small>'''(Ekstra kolfbeurt)'''</small><br><small>Dodger-stadion, [[Los Angeles]] </small> |Suid-Korea |Verenigde State |Venezuela |16 |- |3 !scope="row"|2013 |align=left|Verenigde State <br/>Japan<br />Puerto Rico<br />Taiwan |'''Dominikaanse Republiek''' |'''3–0'''<br><small>Oracle Park, [[San Francisco]] </small> |Puerto Rico |Japan |Nederland |16 |- |4 !scope="row"|2017 |align=left|Verenigde State <br/>Japan<br />Meksiko<br />Suid-Korea |'''VSA''' |'''8–0'''<br><small>Dodger-stadion, [[Los Angeles]] </small> |Puerto Rico |Japan |Nederland |16 |- |5 !scope="row"|2023 |align="left"|Verenigde State <br/>Japan<br />Taiwan |'''Japan''' |'''3–2'''<br /><small>LoanDepot Park, [[Miami]]</small> |VSA |Meksiko |Kuba |20 |- |''6'' !scope="row"|''2026'' |align="left"|Verenigde State <br/>Japan<br />Puerto Rico |'''Venezuela''' |'''3–2'''<br /><small>LoanDepot Park, [[Miami]]</small> |Verenigde State |Dominikaanse Republiek |Italië |20 |- |''7'' !scope="row"|''2030'' |colspan="7"|''Toekomstige gebeurtenis'' |} === Algehele spanrekords === Opgedateer na die 2026 World Baseball Classic. Spanne in '''vetdruk''' het deel uitgemaak van die 2026-toernooi. {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align: center" |- !Span !width=20|Aantal deelnames !width=20|Gespeel !width=20|Gewen !width=20|Verloor !width=20|Wenpersentasie |- | align=left| '''Japan''' | 6 || 43 || 34 || 9 || .791 |- | align=left| '''Dominikaanse Republiek''' | 6 || 34 || 25 || 9 ||.735 |- | align=left| '''Puerto Rico''' | 6 || 39 || 26 || 13 || .667 |- | align=left| '''Verenigde State''' | 6 || 42 || 26 || 16 || .619 |- | align=left| '''Korea''' | 6 || 31 || 19 || 12 || .613 |- | align=left| '''Venezuela''' | 6 || 36 || 22 || 14 || .611 |- | align=left| '''Kuba''' | 6 || 36 || 20 || 16 || .556 |- | align=left| '''Israel''' | 3 || 14 || 7 || 7 || .500 |- | align=left| '''Meksiko''' | 6 || 28 || 13 || 15 || .464 |- | align=left| '''Italië''' | 6 || 26 || 12 || 14 || .462 |- | align=left| '''Nederland''' | 6 || 32 || 14 || 18 || .438 |- | align=left| '''Kanada''' | 6 || 20 || 8 || 12 || .400 |- | align=left| '''Australië''' | 6 || 21 || 7 || 14 || .333 |- | align=left| '''Taiwan (Sjinees-Taipei)''' | 6 || 21 || 7 || 14 || .333 |- | align=left| '''Colombië''' | 3 || 11 || 3 || 8 || .273 |- | align=left| '''Groot-Brittanje''' | 2 || 8 || 2 || 6 || .250 |- | align=left| '''Panama''' | 4 || 13 || 3 || 10 || .231 |- | align=left| Sjina | 5 || 16 || 2 || 14 || .125 |- | align=left| '''Tsjeggië''' | 2 || 8 || 1 || 7 || .125 |- | align=left| Spanje | 1 || 3 || 0 || 3 || .000 |- | align=left| Suid-Afrika | 2 || 5 || 0 || 5 || .000 |- | align=left| '''Brasilië''' | 2 || 7 || 0 || 7 || .000 |- | align=left| '''Nicaragua''' | 2 || 8 || 0 || 8 || .000 |} === Prestasie van lande === {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%;" !scope="col"|Span !scope="col"|2006<br>(16) !scope="col"|2009<br>(16) !scope="col"|2013<br>(16) !scope="col"|2017<br>(16) !scope="col"|2023<br>(20) !scope="col"|2026<br>(20) !scope="col"|Totaal |- align=center | align=left| Argentinië | × || × || × || × || • || × || '''0''' |- align=center | align=left| Australië | R1<br>13de || R1<br>12de || bgcolor=#ffcccc|R1<br>16de || R1<br>9de || Kwarteindrondte<br>7de || R1<br>9de || '''6''' |- align=center | align=left| Brasilië | × || × || bgcolor=#ffcccc|R1<br>14de || • || • || R1<br>20ste || '''2''' |- align=center | align=left| Kanada | R1<br>9de || bgcolor=#ffcccc|R1<br>13de || R1<br>12de || R1<br>15de || R1<br>12de || Kwarteindrondte<br>6de || '''6''' |- align=center | align=left| Sjina | R1<br>15de || R1<br>11de || R1<br>13de || R1<br>16de || bgcolor=#ffcccc|R1<br>20ste || • || '''5''' |- align=center | align=left| Taiwan (Sjinees-Taipei) | R1<br>12de || bgcolor=#ffcccc|R1<br>14de || R2<br>8ste || R1<br>14de || bgcolor=#ffcccc|R1<br>17de || R1<br>13de || '''6''' |- align=center | align=left| Colombië | × || × || • || R1<br>11de || bgcolor=#ffcccc|R1<br>18de || R1<br>14de || '''3''' |- align=center | align=left| Kuba | bgcolor=silver| 2de || R2<br>6de || R2<br>5de || R2<br>7de || bgcolor=#9acdff|4de || R1<br>10de || '''6''' |- align=center | align=left| Tsjeggiese Republiek | × || × || • || • || R1<br>14de || bgcolor=#ffcccc|R1<br>19de || '''2''' |- align=center | align=left| Dominikaanse Republiek | bgcolor=#9acdff| 4de || R1<br>9de || bgcolor=gold| 1ste || R2<br>5de || R1<br>10de || bgcolor=#cc9966| 3de || '''6''' |- align=center | align=left| Frankryk | × || × || • || • || • || × || '''0''' |- align=center | align=left| Duitsland | × || × || • || • || • || • || '''0''' |- align=center | align=left| Groot-Brittanje | × || × || • || • || R1<br>15de || R1<br>15de || '''2''' |- align=center | align=left| Israel | × || × || • || R2<br>6de || R1<br>16de || R1<br>12de || '''3''' |- align=center | align=left| Italië | R1<br>10de || R1<br>10de || R2<br>7de || R1<br>12de || Kwarteindrondte<br>8ste || bgcolor=#9acdff| 4de || '''6''' |- align=center | align=left| Japan | bgcolor=gold| 1ste || bgcolor=gold| 1ste || bgcolor=#cc9966| 3de || bgcolor=#cc9966| 3de || bgcolor=gold| 1ste || Kwarteindrondte<br>5de || '''6''' |- align=center | align=left| Meksiko | R2<br>6de || R2<br>8ste || bgcolor=#ffcccc|R1<br>11de || R1<br>13de || bgcolor=#cc9966| 3de || R1<br>11de || '''6''' |- align=center | align=left| Nederland | R1<br>11de || R2<br>7de || bgcolor=#9acdff| 4de || bgcolor=#9acdff| 4de || R1<br>11de || R1<br>16de || '''6''' |- align=center | align=left| Nieu-Seeland | × || × || • || • || • || × || '''0''' |- align=center | align=left| Nicaragua | × || × || • || • || bgcolor=#ffcccc|R1<br>19de || bgcolor=#ffcccc|R1<br>18de || '''2''' |- align=center | align=left| Pakistan | × || × || × || • || • || × || '''0''' |- align=center | align=left| Panama | R1<br>14de || bgcolor=#ffcccc|R1<br>15de || • || • || R1<br>13de || bgcolor=#ffcccc|R1<br>17de || '''4''' |- align=center | align=left| Filippyne | × || × || • || • || × || × || '''0''' |- align=center | align=left| Puerto Rico | R2<br>5de || R2<br>5de || bgcolor=silver| 2de || bgcolor=silver| 2de || Kwarteindrondte<br>6de || Kwarteindrondte<br>7de || '''6''' |- align=center | align=left| [[Suid-Afrikaanse nasionale bofbalspan|Suid-Afrika]] | R1<br>16de || bgcolor=#ffcccc|R1<br>16de || • || • || • || • || '''2''' |- align=center | align=left| Suid-Korea (Korea) | bgcolor=#cc9966| 3de || bgcolor=silver| 2de || R1<br>9de || R1<br>10de || R1<br>9de || Kwarteindrondte<br>8ste || '''6''' |- align=center | align=left| Spanje | × || × || bgcolor=#ffcccc|R1<br>15de || • || • || • || '''1''' |- align=center | align=left| Thailand | × || × || • || × || × || × || '''0''' |- align=center | align=left| Verenigde State | R2<br>8ste || bgcolor=#9acdff|4de || R2<br>6de || bgcolor=gold|1ste || bgcolor=silver|2de || bgcolor=silver|2de || '''6''' |- align=center | align=left| Venezuela | R2<br>7de || bgcolor=#cc9966|3de || R1<br>10de || R2<br>8ste || Kwarteindrondte<br>5de || bgcolor=gold| 1ste || '''6''' |- style="background:#cccccc;" align=center !scope="col"|Aantal spanne !scope="col"|2006<br>(16) !scope="col"|2009<br>(16) !scope="col"|2013<br>(16) !scope="col"|2017<br>(16) !scope="col"|2023<br>(20) !scope="col"|2026<br>(20) !scope="col"|Totaal |} === Spanne se debuut === {| class="wikitable plainrowheaders" style="font-size: 90%" |- ! scope="col" | Jaar ! scope="col" | Debutante ! scope="col" | Totaal ! scope="col" | kumulatiewe totaal |- | align=left|2006 | Australië, Kanada, Sjina, Taiwan, Kuba, Dominikaanse Republiek, Italië, Japan, Meksiko, Nederland, Panama, Puerto Rico, Suid-Korea, Suid-Afrika, Verenigde State, Venezuela | 16 | 16 |- | align=left|2009 | Geen | 0 | 16 |- | align=left|2013 | Brasilië, Spanje | 2 | 18 |- | align=left|2017 | Colombië, Israel | 2 | 20 |- | align=left|2023 | Groot-Brittanje, Tsjeggiese Republiek, Nicaragua | 3 | 23 |- | align=left|''2026'' | Geen | 0 | 23 |} === Oorsig === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align: center" |- !scope="col" |Span !scope="col" width=50px | Aantal verskynings !scope="col" width=50px | Debuut !scope="col" width=50px | Mees <br> onlangse verskyning !scope="col"|Beste resultaat |- | align=left| Australië | 5 || 2006 || 2026 |data-sort-value="6"| Kwarteindrondte (2023) |- | align=left| Kanada | 5 || 2006 || 2026 |data-sort-value="6"| Kwarteindrondte (2026) |- | align=left| Sjina | 5 || 2006 || 2023 |data-sort-value="6"| Groeprondte |- | align=left| Taiwan | 5 || 2006 || 2026 |data-sort-value="5.3"| Kwarteindrondte (2013) |- | align=left| Kuba | 5 || 2006 || 2026 |data-sort-value="2.2" bgcolor="silver"|Naaswenner (2006) |- | align=left| Dominikaanse Republiek | 5 || 2006 || 2026 |data-sort-value="1.2" bgcolor="gold"|Kampioene (2013) |- | align=left| Italië | 5 || 2006 || 2026 |data-sort-value="4" bgcolor="#9acdff"| Vierde plek, semi-finaliste (2026) |- | align=left| Japan | 5 || 2006 || 2026 |data-sort-value="1" bgcolor="gold"|Kampioene (2006, 2009, 2023) |- | align=left| Meksiko | 5 || 2006 || 2026 |data-sort-value="5.1" bgcolor="#cc9966"|Derde plek (2023) |- | align=left| Nederland | 5 || 2006 || 2026 |data-sort-value="4" bgcolor="#9acdff"|Vierde plek, semi-finaliste (2013, 2017) |- | align=left| Puerto Rico | 5 || 2006 || 2026 |data-sort-value="2.1" bgcolor=silver|Naaswenner (2013, 2017) |- | align=left| Suid-Korea | 5 || 2006 || 2026 |data-sort-value="2.3" bgcolor=silver|Naaswenner (2009) |- | align=left| Verenigde State | 5 || 2006 || 2026 |data-sort-value="1.3" bgcolor=gold|Kampioene (2017) |- | align=left| Venezuela | 5 || 2006 || 2026 |data-sort-value="1.3" bgcolor=gold|Kampioene (2026) |- | align=left| Panama | 3 || 2006 || 2026 |data-sort-value="6"| Groepfase |- | align=left| Suid-Afrika | 2 || 2006 || 2009 |data-sort-value="6"| Groepfase |- | align=left| Colombië | 2 || 2017 || 2026 |data-sort-value="6"| Groepfase |- | align=left| Israel | 2 || 2017 || 2026 |data-sort-value="5.4"| Kwarteindrondte (2017) |- | align=left| Brasilië | 1 || 2013 || 2026 |data-sort-value="6"| Groepfase |- | align=left| Spanje | 1 || 2013 || 2013 |data-sort-value="6"| Groepfase |- | align=left| Groot-Brittanje | 1 || 2023 || 2026 |data-sort-value="7"| Groepfase |- | align=left| Tsjeggiese Republiek | 1 || 2023 || 2026 |data-sort-value="7"| Groepfase |- | align=left| Nicaragua | 1 || 2023 || 2026 |data-sort-value="7"| Groepfase |} == Verwysings == {{Verwysings|3}} [[Kategorie:Bofbal]] 8hj4dyw2d073fugp69pt2k25kjeu4eo 2893973 2893972 2026-04-14T22:36:10Z HermanvanAswegen988 200973 Verbeter. 2893973 wikitext text/x-wiki [[Lêer:WBC_2023_Trophy.jpg|duimnael|regs|Die 2023 WBC-trofee]] Die '''World Baseball Classic''' ('''WBC'''), ook bekend as '''''the Classic''''',<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=W5iURB5jtEg Baseball Zen: The Classic! See the World Baseball Classic through a Baseball Zen lens]</ref> is 'n internasionale [[bofbal]]toernooi wat gereël word deur die [[Wêreld-bofbal-sagtebalkonfederasie]] (WBSK), die sport se internasionale beheerliggaam, in vennootskap met [[Major League Baseball]] (MLB). Die wenspan ontvang die World Baseball Classic-kampioenskapstrofee.<ref>{{Cite web |title=Japan 2023 World Baseball Classic Championship Trophy Pano Framed LE #1 |url=http://auctions.mlb.com/ |access-date=18 April 2023 |website=auctions.mlb.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Suvanto |first=Lyndon |title=World Baseball Classic Trophy unveiled, how does it compare to past designs? |url=https://www.sportskeeda.com/baseball/news-world-baseball-classic-trophy-unveiled-compare-past-designs |access-date=18 April 2023 |website=www.sportskeeda.com |language=en-us}}</ref> Dit is een van die twee belangrikste senior bofbal toernooie wat gereël word deur die WBSK, saam met die WBSK Premier12, maar die enigste wat die titel van wêreldkampioen toeken.<ref name="International Baseball Federation">{{cite web |title=IBAF introduces new Format of International Tournaments |url=http://www.ibaf.org/en/infopage-detail.aspx?id=72ac735a-33d5-45b6-a99d-23e44243f427 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150725113405/http://www.ibaf.org/en/infopage-detail.aspx?id=72ac735a-33d5-45b6-a99d-23e44243f427 |archive-date=25 Julie 2015 |access-date=4 Oktober 2014 |work=IBAF.org |publisher=International Baseball Federation}}</ref><ref name="wbsc.org">{{Cite web |title=Japan win World Baseball Classic to add to Premier12 and Olympic titles |url=http://www.wbsc.org/en/news/japan-win-world-baseball-classic-confirm-their-domination |access-date=19 April 2023 |website=World Baseball Softball Confederation }}</ref> Die toernooi, wat in 2005 deur [[Major League Baseball|MLB]] en sy spelersvereniging voorgestel is, is die eerste keer in 2006 gehou as 'n uitnodigingskompetisie. Dit was voorheen, saam met Olimpiese bofbal (tot 2008) en die Bofbal Wêreldbeker (tot 2011), een van drie toernooie wat deur die Internasionale Bofbalfederasie (die voorganger van die [[Wêreld-bofbal-sagtebalkonfederasie|WBSK]]) goedgekeur is.<ref name="ibaf world ranking notes">{{cite web |date=13 Januarie 2009 |title=IBAF World Ranking Notes |url=http://ibaf.org/fileadmin/user_upload/Files_-_world_rankings/4221-IBAF_World_Rankings_Notes.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190509034100/http://ibaf.org/fileadmin/user_upload/Files_-_world_rankings/4221-IBAF_World_Rankings_Notes.pdf |archive-date=9 Mei 2019 |access-date=23 Junie 2009 |publisher=International Baseball Federation}}</ref> Die Bofbal Wêreldbeker is gestaak na die 2011-weergawe, toe die WBSK 'n MLB-voorstel aanvaar het om die WBC die amptelik-goedgekeurde wêreldkampioenskap te maak, op voorwaarde dat die ''Classic'' direkte kwalifikasie moet hê en internasionale reëls teen onwettige stimulante moet volg.<ref>{{cite web |title=Premier12 2019 Official Program – Page 6 |url=https://wbsc-bucket.s3-eu-west-1.amazonaws.com/event+media+book/201909_WBSC_premier12_magazine_WEB.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20191127012323/https://wbsc-bucket.s3-eu-west-1.amazonaws.com/event+media+book/201909_WBSC_premier12_magazine_WEB.pdf |archive-date=27 November 2019 |access-date=26 November 2019 |work=WBSC }}</ref> Na 'n gaping van drie jaar tussen die eerste twee weergawes van die toernooi, is planne beraam om die ''World Baseball Classic'' elke vier jaar na die 2009-toernooi te herhaal. Die derde weergawe van die ''Classic'' is in 2013 gehou, en die vierde in 2017. Die ''World Baseball Classic'' is vyf keer gehou vanaf 2006 tot 2023, met [[Japan]], die [[Dominikaanse Republiek]] en die [[Verenigde State]] wat die kampioenskap gewen het. Japan is met ingang van die 2023-toernooi die enigste span wat die toernooi drie keer kon wen. Die toernooi is die eerste van sy soort met nasionale spanne wat professionele spelers van die topvlak-grootligas regoor die wêreld insluit, soos [[Major League Baseball|MLB]] en Japan se ''Nippon Professionele Bofbal'' (NPB). Benewens die verskaffing van 'n formaat vir die beste bofbalspelers ter wêreld om teen mekaar mee te ding terwyl hulle hul tuislande verteenwoordig, is die ''World Baseball Classic'' geskep om die spel regoor die wêreld te bevorder. Na die 2023 ''World Baseball Classic'' het die toernooi een van die wêreld se mees gekykte bofbaltoernooie geword.<ref>{{cite web |date=21 Maart 2023 |title=USA-Japan WBC Title Game Could Be the Most-Watched Baseball Game in History |url=https://www.nbcboston.com/news/sports/usa-japan-wbc-title-game-could-be-the-most-watched-baseball-game-in-history/3002635/ |access-date= |website=nbcboston.com |publisher=}}</ref> == Deelname == [[Lêer:1951 cuba baseball team.jpg|duimnael|200px|regs|Die Kubaanse nasionale span tydens die 1951 Amateur-wêreldreeks.]] [[Lêer:Bud Selig on October 31, 2010.jpg|duimnael|links|150px|MLB-kommissaris Bud Selig was een van die dryfvere agter die stigting van die toernooi]] [[Lêer:WBC Championship Trophy.JPG|duimnael|regs|160px|Die 2006 World Baseball Classic trofee; die trofee is in die Japannese bofbal-eregalery]] [[Lêer:DR_vs_PR._World_Baseball_Classic.jpg|duimnael|250px|Die 2013 World Baseball Classic-kampioenskap tussen die Dominikaanse Republiek en Puero Rica se nasionale bofbalspanne op 20 Maart 2013]] [[Lêer:Play_Ball_Ballpark_(48262401092).jpg|duimnael|225px|regs|Die trofee wat tussen 2013 en 2017 aan die kampioenspan oorhandig is]] [[Lêer:WBC 2023 Gold Medal.jpg|duimnael|130px|World Baseball Classic-kampioenskap goue medalje, 21 November 2023]] Die eerste twee weergawes van die ''Classic'' het dieselfde 16 spanne gehad, wat op uitnodiging gekies is. 'n Kwalifiserende rondte is bygevoeg in die oploop tot die 2013-toernooi, wat die jaar voor die toernooi plaasgevind het. Brasilië en Spanje was die eerste nuwe lande wat via kwalifikasie plekke in die toernooi bespreek het, en tot dusver het die byvoeging van kwalifisering sewe nasies wat nie deel van die oorspronklike 16 was nie toegelaat om aan die toernooi deel te neem. Kwalifikasie vir die 2013 en 2017 toernooie het behels dat die top 12 eindspanne van die vorige toernooi outomaties kwalifiseer vir die volgende toernooi, terwyl die vier laagste spanne (die spanne wat in die laaste plek in hul eersterondte groepe geëindig het) gerelegeer is na die kwalifiserende rondte. Kwalifisering het bestaan uit vier vier-span gewysigde dubbele-uitskakeling-toernooie, met die wenners wat die laaste vier plekke in die hooftoernooi verdien het. Met die 2023-toernooi wat na 20 spanne uitgebrei is, het die kwalifiserende formaat ook verander. Al 16 deelnemers van die 2017-toernooi het outomaties gekwalifiseer. Die ge-herstruktureerde kwalifiserende rondte het bestaan uit twee ses-span dubbele-uitskakelingstoernooie, waaruit die wenners en naaswenners deurgedring het om in die 2023 WBC te speel. == Bywoning == World Baseball Classic bywoningsgetalle: {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="text-align: center;" |- !scope="col"| Jaar !scope="col"| Totale bywoning !scope="col"| # wedstryde !scope="col"| Gemiddelde bywoning |- !scope="row" | 2006 | 737,112 || 39 || 18,900 |- !scope="row" | 2009 | 801,408 || 39 || 20,549 |- !scope="row" | 2013 | 781,438 || 39 || 20,037 |- !scope="row" | 2017 | 973,699 || 40 || 24,342 |- !scope="row" | 2023 | 1,165,857 || 47 || 24,805 |- !scope="row" | 2026 | 1,355,266 || 47 || 28,835 |- |} World Baseball Classic kwalifiserende rondtes bywoning: {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="text-align: center;" |- !scope="col"| Jaar !scope="col"| Totale bywoningsgetalle !scope="col"| # Wedstryde !scope="col"| Gemiddelde bywoning |- !scope="row" | 2013 | 103,774 || 24 || 4,324 |- !scope="row" | 2017 | 111,795 || 24 || 4,658 |- !scope="row" | 2023 | 26,080 || 18 || 1,449 |- !scope="row" | 2026 | 157,799 || 14 || 11,271 |- |} == Venues == Terwyl vergelykbare toernooie tradisioneel een gasheerland het, het elke WBC verskeie gashere wat oor verskillende dele van die wêreld versprei is gebruik. Tot dusver het sewe verskillende lande ten minste een WBC-groep aangebied, met elke uitgawe van die toernooi wat wedstryde in Asië, Latyns-Amerika en die Verenigde State bevat. Die kampioenskapsronde is egter nog altyd by Major League Baseball-stadions in die Verenigde State gehou. {{location map+|Earth | float = center | width = 900 | caption = {{nowrap|{{Legend|Blue|Qualifier}} {{Legend|Red|WBC venue}} '''Bold:''' Championship venue}} | places= {{Location map~|Earth|position=right|lat=35.705658|long=139.751914|label=<small>[[Tokio]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=right|lat=25.00|long=121.26 |mark = Blue pog.svg |marksize=6 |label=<small>{{nowrap|[[Nieu-Taipei]]}}</small>}} {{Location map~|Earth|position=bottom|lat=24.08|long=120.40|label=<small>[[Taichung]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=right|lat=40.26|long=-74.00 |mark = Blue pog.svg |marksize=6 |label=<small>[[New York]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=right|lat=26.55|long=-80.6 |mark = Blue pog.svg |marksize=6 |label=<small>Jupiter, Florida</small>}} {{Location map~|Earth|position=right|lat=32.39|long=-115.28 |mark= Blue pog.svg |marksize=6 |label=<small>[[Mexicali]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=top|lat=33.29|long=-111.35|label=<small>[[Phoenix, Arizona|Phoenix]]</small> }} {{Location map~|Earth|position=top|lat=28.32|long=-81.22 |label=<small>[[Orlando, Florida|Orlando]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=bottom|lat=25.78|long=-80.21|label=<small>'''[[Miami]]'''</small>}} {{Location map~|Earth|position=left|lat=37.46|long=-122.24|label=<small>'''[[San Francisco]]'''</small>}} {{Location map~|Earth|position=bottom|lat=32.42|long=-117.09|label=<small>'''[[San Diego]]'''</small>}} {{Location map~|Earth|position=left|lat=34.03|long=-118.15|label=<small>'''[[Los Angeles]]'''</small>}} {{Location map~|Earth|position=bottom|lat=29.45|long=-95.22|label=<small>[[Houston]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=right|lat=18.24|long=-66.3|label=<small>[[San Juan]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=left|lat=8.59|long=-79.31 |mark = Blue pog.svg |marksize=6 |label=<small>[[Panamastad]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=top|lat=49.1|long=12.5 |mark = Blue pog.svg |marksize=6 |label=<small>[[Regensburg]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=top|lat=-33.52|long=151.12 |mark = Blue pog.svg |marksize=6 |label=<small>[[Sydney]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=left|lat=43.44|long=-79.22|label=<small>[[Toronto]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=bottom|lat=19.26|long=-99.13|label=<small>[[Meksikostad]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=left|lat=33.35|long=130.24|label=<small>[[Fukuoka]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=left|lat=37.33|long=126.59|label=<small>[[Seoul]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=left|lat=20.43|long=-103.24|label=<small>[[Zapopan]]</small>}} }} {| class="wikitable plainrowheaders" ! scope="col"| Rondte ! scope="col"| 2006 ! scope="col"| 2009 ! scope="col"| 2013 ! scope="col"| 2017 ! scope="col"| 2023 ! scope="col"| 2026 ! scope="col"| 2030 |- !scope="row"| Kwalifikasie ! ! |Duitsland, [[Regensburg]]<br />Panama, [[Panamastad]]<br />Taiwan, [[Nieu-Taipei]]<br />Verenigde State, Florida, Jupiter || Australië, [[Sydney]]<br />Panama, [[Panamastad]]<br />Meksiko, [[Mexicali]]<br />VSA, [[New York]] || Duitsland, [[Regensburg]]<br />Panama, [[Panamastad]] || Taiwan, [[Taipei]]; VSA, [[Tucson]] |- !scope="row"| Groeprondtes | Japan, [[Tokio]]<br>Puerto Rico [[San Juan]]<br>VSA, [[Orlando, Florida|Orlando]]<br>VSA, [[Phoenix, Arizona|Phoenix]]<br />VSA, Arizona, Scottsdale || Kanada, [[Toronto]]<br>Japan, [[Tokio]]<br>Meksiko, [[Meksikostad]]<br>Puerto Rico, [[San Juan]] || Japan, [[Fukuoka]]<br>Puerto Rico, [[San Juan]]<br>Taiwan, [[Taichung]]<br>VSA, [[Phoenix, Arizona|Phoenix]]<br />VSA, Arizona, Scottsdale || Japan, [[Tokio]]<br>Meksiko, [[Zapopan]]<br>Suid-Korea, [[Seoul]]<br>VSA, [[Miami]] || Japan, [[Tokio]]<br>Taiwan, [[Taichung]]<br>VSA, [[Miami]]<br />VSA, [[Phoenix, Arizona|Phoenix]] || Japan, [[Tokio]]<br>Puerto Rico, [[San Juan]]<br>VSA, [[Miami]]<br>VSA, [[Houston]] |- !scope="row"| Uitspeelrondtes | Puerto Rico, [[San Juan]]<br>VSA, [[Anaheim]]|| VSA, [[San Diego]]<br />VSA, [[Miami]]|| Japan, [[Tokio]]<br>VSA, [[Miami]]|| Japan, [[Tokio]]<br>VSA, [[San Diego]] || Japan, [[Tokio]]<br>VSA, [[Miami]] ||VSA, [[Miami]]; VSA [[Houston]] |- !scope="row"| Kampioenskap | VSA, [[San Diego]]|| VSA, [[Los Angeles]]|| VSA, [[San Francisco]]|| VSA, [[Los Angeles]]|| VSA, [[Miami]]|| VSA, [[Miami]] |} == Resultate == ;Sleutels * F/''N'': resultaat/wedstryd gewen na bykomende kolfbeurt(e) of genadereël, waar ''N'' die totale aantal kolfbeurte in die wedstryd voorstel * Om vasgestel te word {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="font-size:93%; text-align:center; width:;" |- ! scope="col" rowspan=2 style= "width:;" | Weergawe ! scope="col" rowspan=2 style= "width:;" | Jaar ! scope="col" rowspan=2 style= "width:100px;" |Gasheerland ! scope="col" colspan=3 | Wedstryd vir eerste plek ! scope="col" colspan=2 | Semi-finaliste ! scope="col" rowspan=2 style= "width:;" | Aantal spanne |- ! width= 150px| Kampioen ! width= 70px|Telling ! width= 150px| Naaswenner ! width= 150px | Derde plek ! width= 150px | Vierde plek |- |1 !scope="row"|2006 |align=left|Verenigde State <br/>Japan <br /> Puerto Rico |'''Japan''' |'''10–6'''<br /><small>Petco Park, [[San Diego]] </small> |Kuba |Suid-Korea |Dominikaanse Republiek |16 |- |2 !scope="row"|2009 |align=left|Verenigde State <br/>Kanada<br />Japan<br />Meksiko<br />Puerto Rico |'''Japan''' |'''5–3'''<br /><small>'''(Ekstra kolfbeurt)'''</small><br><small>Dodger-stadion, [[Los Angeles]] </small> |Suid-Korea |Verenigde State |Venezuela |16 |- |3 !scope="row"|2013 |align=left|Verenigde State <br/>Japan<br />Puerto Rico<br />Taiwan |'''Dominikaanse Republiek''' |'''3–0'''<br><small>Oracle Park, [[San Francisco]] </small> |Puerto Rico |Japan |Nederland |16 |- |4 !scope="row"|2017 |align=left|Verenigde State <br/>Japan<br />Meksiko<br />Suid-Korea |'''VSA''' |'''8–0'''<br><small>Dodger-stadion, [[Los Angeles]] </small> |Puerto Rico |Japan |Nederland |16 |- |5 !scope="row"|2023 |align="left"|Verenigde State <br/>Japan<br />Taiwan |'''Japan''' |'''3–2'''<br /><small>LoanDepot Park, [[Miami]]</small> |VSA |Meksiko |Kuba |20 |- |''6'' !scope="row"|''2026'' |align="left"|Verenigde State <br/>Japan<br />Puerto Rico |'''Venezuela''' |'''3–2'''<br /><small>LoanDepot Park, [[Miami]]</small> |Verenigde State |Dominikaanse Republiek |Italië |20 |- |''7'' !scope="row"|''2030'' |colspan="7"|''Toekomstige gebeurtenis'' |} === Algehele spanrekords === Opgedateer na die 2026 World Baseball Classic. Spanne in '''vetdruk''' het deel uitgemaak van die 2026-toernooi. {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align: center" |- !Span !width=20|Aantal deelnames !width=20|Gespeel !width=20|Gewen !width=20|Verloor !width=20|Wenpersentasie |- | align=left| '''Japan''' | 6 || 43 || 34 || 9 || .791 |- | align=left| '''Dominikaanse Republiek''' | 6 || 34 || 25 || 9 ||.735 |- | align=left| '''Puerto Rico''' | 6 || 39 || 26 || 13 || .667 |- | align=left| '''Verenigde State''' | 6 || 42 || 26 || 16 || .619 |- | align=left| '''Korea''' | 6 || 31 || 19 || 12 || .613 |- | align=left| '''Venezuela''' | 6 || 36 || 22 || 14 || .611 |- | align=left| '''Kuba''' | 6 || 36 || 20 || 16 || .556 |- | align=left| '''Israel''' | 3 || 14 || 7 || 7 || .500 |- | align=left| '''Meksiko''' | 6 || 28 || 13 || 15 || .464 |- | align=left| '''Italië''' | 6 || 26 || 12 || 14 || .462 |- | align=left| '''Nederland''' | 6 || 32 || 14 || 18 || .438 |- | align=left| '''Kanada''' | 6 || 20 || 8 || 12 || .400 |- | align=left| '''Australië''' | 6 || 21 || 7 || 14 || .333 |- | align=left| '''Taiwan (Sjinees-Taipei)''' | 6 || 21 || 7 || 14 || .333 |- | align=left| '''Colombië''' | 3 || 11 || 3 || 8 || .273 |- | align=left| '''Groot-Brittanje''' | 2 || 8 || 2 || 6 || .250 |- | align=left| '''Panama''' | 4 || 13 || 3 || 10 || .231 |- | align=left| Sjina | 5 || 16 || 2 || 14 || .125 |- | align=left| '''Tsjeggië''' | 2 || 8 || 1 || 7 || .125 |- | align=left| Spanje | 1 || 3 || 0 || 3 || .000 |- | align=left| Suid-Afrika | 2 || 5 || 0 || 5 || .000 |- | align=left| '''Brasilië''' | 2 || 7 || 0 || 7 || .000 |- | align=left| '''Nicaragua''' | 2 || 8 || 0 || 8 || .000 |} === Prestasie van lande === {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%;" !scope="col"|Span !scope="col"|2006<br>(16) !scope="col"|2009<br>(16) !scope="col"|2013<br>(16) !scope="col"|2017<br>(16) !scope="col"|2023<br>(20) !scope="col"|2026<br>(20) !scope="col"|Totaal |- align=center | align=left| Argentinië | × || × || × || × || • || × || '''0''' |- align=center | align=left| Australië | R1<br>13de || R1<br>12de || bgcolor=#ffcccc|R1<br>16de || R1<br>9de || Kwarteindrondte<br>7de || R1<br>9de || '''6''' |- align=center | align=left| Brasilië | × || × || bgcolor=#ffcccc|R1<br>14de || • || • || R1<br>20ste || '''2''' |- align=center | align=left| Kanada | R1<br>9de || bgcolor=#ffcccc|R1<br>13de || R1<br>12de || R1<br>15de || R1<br>12de || Kwarteindrondte<br>6de || '''6''' |- align=center | align=left| Sjina | R1<br>15de || R1<br>11de || R1<br>13de || R1<br>16de || bgcolor=#ffcccc|R1<br>20ste || • || '''5''' |- align=center | align=left| Taiwan (Sjinees-Taipei) | R1<br>12de || bgcolor=#ffcccc|R1<br>14de || R2<br>8ste || R1<br>14de || bgcolor=#ffcccc|R1<br>17de || R1<br>13de || '''6''' |- align=center | align=left| Colombië | × || × || • || R1<br>11de || bgcolor=#ffcccc|R1<br>18de || R1<br>14de || '''3''' |- align=center | align=left| Kuba | bgcolor=silver| 2de || R2<br>6de || R2<br>5de || R2<br>7de || bgcolor=#9acdff|4de || R1<br>10de || '''6''' |- align=center | align=left| Tsjeggiese Republiek | × || × || • || • || R1<br>14de || bgcolor=#ffcccc|R1<br>19de || '''2''' |- align=center | align=left| Dominikaanse Republiek | bgcolor=#9acdff| 4de || R1<br>9de || bgcolor=gold| 1ste || R2<br>5de || R1<br>10de || bgcolor=#cc9966| 3de || '''6''' |- align=center | align=left| Frankryk | × || × || • || • || • || × || '''0''' |- align=center | align=left| Duitsland | × || × || • || • || • || • || '''0''' |- align=center | align=left| Groot-Brittanje | × || × || • || • || R1<br>15de || R1<br>15de || '''2''' |- align=center | align=left| Israel | × || × || • || R2<br>6de || R1<br>16de || R1<br>12de || '''3''' |- align=center | align=left| Italië | R1<br>10de || R1<br>10de || R2<br>7de || R1<br>12de || Kwarteindrondte<br>8ste || bgcolor=#9acdff| 4de || '''6''' |- align=center | align=left| Japan | bgcolor=gold| 1ste || bgcolor=gold| 1ste || bgcolor=#cc9966| 3de || bgcolor=#cc9966| 3de || bgcolor=gold| 1ste || Kwarteindrondte<br>5de || '''6''' |- align=center | align=left| Meksiko | R2<br>6de || R2<br>8ste || bgcolor=#ffcccc|R1<br>11de || R1<br>13de || bgcolor=#cc9966| 3de || R1<br>11de || '''6''' |- align=center | align=left| Nederland | R1<br>11de || R2<br>7de || bgcolor=#9acdff| 4de || bgcolor=#9acdff| 4de || R1<br>11de || R1<br>16de || '''6''' |- align=center | align=left| Nieu-Seeland | × || × || • || • || • || × || '''0''' |- align=center | align=left| Nicaragua | × || × || • || • || bgcolor=#ffcccc|R1<br>19de || bgcolor=#ffcccc|R1<br>18de || '''2''' |- align=center | align=left| Pakistan | × || × || × || • || • || × || '''0''' |- align=center | align=left| Panama | R1<br>14de || bgcolor=#ffcccc|R1<br>15de || • || • || R1<br>13de || bgcolor=#ffcccc|R1<br>17de || '''4''' |- align=center | align=left| Filippyne | × || × || • || • || × || × || '''0''' |- align=center | align=left| Puerto Rico | R2<br>5de || R2<br>5de || bgcolor=silver| 2de || bgcolor=silver| 2de || Kwarteindrondte<br>6de || Kwarteindrondte<br>7de || '''6''' |- align=center | align=left| [[Suid-Afrikaanse nasionale bofbalspan|Suid-Afrika]] | R1<br>16de || bgcolor=#ffcccc|R1<br>16de || • || • || • || • || '''2''' |- align=center | align=left| Suid-Korea (Korea) | bgcolor=#cc9966| 3de || bgcolor=silver| 2de || R1<br>9de || R1<br>10de || R1<br>9de || Kwarteindrondte<br>8ste || '''6''' |- align=center | align=left| Spanje | × || × || bgcolor=#ffcccc|R1<br>15de || • || • || • || '''1''' |- align=center | align=left| Thailand | × || × || • || × || × || × || '''0''' |- align=center | align=left| Verenigde State | R2<br>8ste || bgcolor=#9acdff|4de || R2<br>6de || bgcolor=gold|1ste || bgcolor=silver|2de || bgcolor=silver|2de || '''6''' |- align=center | align=left| Venezuela | R2<br>7de || bgcolor=#cc9966|3de || R1<br>10de || R2<br>8ste || Kwarteindrondte<br>5de || bgcolor=gold| 1ste || '''6''' |- style="background:#cccccc;" align=center !scope="col"|Aantal spanne !scope="col"|2006<br>(16) !scope="col"|2009<br>(16) !scope="col"|2013<br>(16) !scope="col"|2017<br>(16) !scope="col"|2023<br>(20) !scope="col"|2026<br>(20) !scope="col"|Totaal |} === Spanne se debuut === {| class="wikitable plainrowheaders" style="font-size: 90%" |- ! scope="col" | Jaar ! scope="col" | Debutante ! scope="col" | Totaal ! scope="col" | kumulatiewe totaal |- | align=left|2006 | Australië, Kanada, Sjina, Taiwan, Kuba, Dominikaanse Republiek, Italië, Japan, Meksiko, Nederland, Panama, Puerto Rico, Suid-Korea, Suid-Afrika, Verenigde State, Venezuela | 16 | 16 |- | align=left|2009 | Geen | 0 | 16 |- | align=left|2013 | Brasilië, Spanje | 2 | 18 |- | align=left|2017 | Colombië, Israel | 2 | 20 |- | align=left|2023 | Groot-Brittanje, Tsjeggiese Republiek, Nicaragua | 3 | 23 |- | align=left|''2026'' | Geen | 0 | 23 |} === Oorsig === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align: center" |- !scope="col" |Span !scope="col" width=50px | Aantal verskynings !scope="col" width=50px | Debuut !scope="col" width=50px | Mees <br> onlangse verskyning !scope="col"|Beste resultaat |- | align=left| Australië | 5 || 2006 || 2026 |data-sort-value="6"| Kwarteindrondte (2023) |- | align=left| Kanada | 5 || 2006 || 2026 |data-sort-value="6"| Kwarteindrondte (2026) |- | align=left| Sjina | 5 || 2006 || 2023 |data-sort-value="6"| Groeprondte |- | align=left| Taiwan | 5 || 2006 || 2026 |data-sort-value="5.3"| Kwarteindrondte (2013) |- | align=left| Kuba | 5 || 2006 || 2026 |data-sort-value="2.2" bgcolor="silver"|Naaswenner (2006) |- | align=left| Dominikaanse Republiek | 5 || 2006 || 2026 |data-sort-value="1.2" bgcolor="gold"|Kampioene (2013) |- | align=left| Italië | 5 || 2006 || 2026 |data-sort-value="4" bgcolor="#9acdff"| Vierde plek, semi-finaliste (2026) |- | align=left| Japan | 5 || 2006 || 2026 |data-sort-value="1" bgcolor="gold"|Kampioene (2006, 2009, 2023) |- | align=left| Meksiko | 5 || 2006 || 2026 |data-sort-value="5.1" bgcolor="#cc9966"|Derde plek (2023) |- | align=left| Nederland | 5 || 2006 || 2026 |data-sort-value="4" bgcolor="#9acdff"|Vierde plek, semi-finaliste (2013, 2017) |- | align=left| Puerto Rico | 5 || 2006 || 2026 |data-sort-value="2.1" bgcolor=silver|Naaswenner (2013, 2017) |- | align=left| Suid-Korea | 5 || 2006 || 2026 |data-sort-value="2.3" bgcolor=silver|Naaswenner (2009) |- | align=left| Verenigde State | 5 || 2006 || 2026 |data-sort-value="1.3" bgcolor=gold|Kampioene (2017) |- | align=left| Venezuela | 5 || 2006 || 2026 |data-sort-value="1.3" bgcolor=gold|Kampioene (2026) |- | align=left| Panama | 3 || 2006 || 2026 |data-sort-value="6"| Groepfase |- | align=left| Suid-Afrika | 2 || 2006 || 2009 |data-sort-value="6"| Groepfase |- | align=left| Colombië | 2 || 2017 || 2026 |data-sort-value="6"| Groepfase |- | align=left| Israel | 2 || 2017 || 2026 |data-sort-value="5.4"| Kwarteindrondte (2017) |- | align=left| Brasilië | 1 || 2013 || 2026 |data-sort-value="6"| Groepfase |- | align=left| Spanje | 1 || 2013 || 2013 |data-sort-value="6"| Groepfase |- | align=left| Groot-Brittanje | 1 || 2023 || 2026 |data-sort-value="7"| Groepfase |- | align=left| Tsjeggiese Republiek | 1 || 2023 || 2026 |data-sort-value="7"| Groepfase |- | align=left| Nicaragua | 1 || 2023 || 2026 |data-sort-value="7"| Groepfase |} == Verwysings == {{Verwysings|3}} [[Kategorie:Bofbal]] akfqx6bytr858nzyaxxd1e6pibwrhwi 2893986 2893973 2026-04-14T23:16:29Z HermanvanAswegen988 200973 /* Venues */ Verbeter 2893986 wikitext text/x-wiki [[Lêer:WBC_2023_Trophy.jpg|duimnael|regs|Die 2023 WBC-trofee]] Die '''World Baseball Classic''' ('''WBC'''), ook bekend as '''''the Classic''''',<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=W5iURB5jtEg Baseball Zen: The Classic! See the World Baseball Classic through a Baseball Zen lens]</ref> is 'n internasionale [[bofbal]]toernooi wat gereël word deur die [[Wêreld-bofbal-sagtebalkonfederasie]] (WBSK), die sport se internasionale beheerliggaam, in vennootskap met [[Major League Baseball]] (MLB). Die wenspan ontvang die World Baseball Classic-kampioenskapstrofee.<ref>{{Cite web |title=Japan 2023 World Baseball Classic Championship Trophy Pano Framed LE #1 |url=http://auctions.mlb.com/ |access-date=18 April 2023 |website=auctions.mlb.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Suvanto |first=Lyndon |title=World Baseball Classic Trophy unveiled, how does it compare to past designs? |url=https://www.sportskeeda.com/baseball/news-world-baseball-classic-trophy-unveiled-compare-past-designs |access-date=18 April 2023 |website=www.sportskeeda.com |language=en-us}}</ref> Dit is een van die twee belangrikste senior bofbal toernooie wat gereël word deur die WBSK, saam met die WBSK Premier12, maar die enigste wat die titel van wêreldkampioen toeken.<ref name="International Baseball Federation">{{cite web |title=IBAF introduces new Format of International Tournaments |url=http://www.ibaf.org/en/infopage-detail.aspx?id=72ac735a-33d5-45b6-a99d-23e44243f427 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150725113405/http://www.ibaf.org/en/infopage-detail.aspx?id=72ac735a-33d5-45b6-a99d-23e44243f427 |archive-date=25 Julie 2015 |access-date=4 Oktober 2014 |work=IBAF.org |publisher=International Baseball Federation}}</ref><ref name="wbsc.org">{{Cite web |title=Japan win World Baseball Classic to add to Premier12 and Olympic titles |url=http://www.wbsc.org/en/news/japan-win-world-baseball-classic-confirm-their-domination |access-date=19 April 2023 |website=World Baseball Softball Confederation }}</ref> Die toernooi, wat in 2005 deur [[Major League Baseball|MLB]] en sy spelersvereniging voorgestel is, is die eerste keer in 2006 gehou as 'n uitnodigingskompetisie. Dit was voorheen, saam met Olimpiese bofbal (tot 2008) en die Bofbal Wêreldbeker (tot 2011), een van drie toernooie wat deur die Internasionale Bofbalfederasie (die voorganger van die [[Wêreld-bofbal-sagtebalkonfederasie|WBSK]]) goedgekeur is.<ref name="ibaf world ranking notes">{{cite web |date=13 Januarie 2009 |title=IBAF World Ranking Notes |url=http://ibaf.org/fileadmin/user_upload/Files_-_world_rankings/4221-IBAF_World_Rankings_Notes.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190509034100/http://ibaf.org/fileadmin/user_upload/Files_-_world_rankings/4221-IBAF_World_Rankings_Notes.pdf |archive-date=9 Mei 2019 |access-date=23 Junie 2009 |publisher=International Baseball Federation}}</ref> Die Bofbal Wêreldbeker is gestaak na die 2011-weergawe, toe die WBSK 'n MLB-voorstel aanvaar het om die WBC die amptelik-goedgekeurde wêreldkampioenskap te maak, op voorwaarde dat die ''Classic'' direkte kwalifikasie moet hê en internasionale reëls teen onwettige stimulante moet volg.<ref>{{cite web |title=Premier12 2019 Official Program – Page 6 |url=https://wbsc-bucket.s3-eu-west-1.amazonaws.com/event+media+book/201909_WBSC_premier12_magazine_WEB.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20191127012323/https://wbsc-bucket.s3-eu-west-1.amazonaws.com/event+media+book/201909_WBSC_premier12_magazine_WEB.pdf |archive-date=27 November 2019 |access-date=26 November 2019 |work=WBSC }}</ref> Na 'n gaping van drie jaar tussen die eerste twee weergawes van die toernooi, is planne beraam om die ''World Baseball Classic'' elke vier jaar na die 2009-toernooi te herhaal. Die derde weergawe van die ''Classic'' is in 2013 gehou, en die vierde in 2017. Die ''World Baseball Classic'' is vyf keer gehou vanaf 2006 tot 2023, met [[Japan]], die [[Dominikaanse Republiek]] en die [[Verenigde State]] wat die kampioenskap gewen het. Japan is met ingang van die 2023-toernooi die enigste span wat die toernooi drie keer kon wen. Die toernooi is die eerste van sy soort met nasionale spanne wat professionele spelers van die topvlak-grootligas regoor die wêreld insluit, soos [[Major League Baseball|MLB]] en Japan se ''Nippon Professionele Bofbal'' (NPB). Benewens die verskaffing van 'n formaat vir die beste bofbalspelers ter wêreld om teen mekaar mee te ding terwyl hulle hul tuislande verteenwoordig, is die ''World Baseball Classic'' geskep om die spel regoor die wêreld te bevorder. Na die 2023 ''World Baseball Classic'' het die toernooi een van die wêreld se mees gekykte bofbaltoernooie geword.<ref>{{cite web |date=21 Maart 2023 |title=USA-Japan WBC Title Game Could Be the Most-Watched Baseball Game in History |url=https://www.nbcboston.com/news/sports/usa-japan-wbc-title-game-could-be-the-most-watched-baseball-game-in-history/3002635/ |access-date= |website=nbcboston.com |publisher=}}</ref> == Deelname == [[Lêer:1951 cuba baseball team.jpg|duimnael|200px|regs|Die Kubaanse nasionale span tydens die 1951 Amateur-wêreldreeks.]] [[Lêer:Bud Selig on October 31, 2010.jpg|duimnael|links|150px|MLB-kommissaris Bud Selig was een van die dryfvere agter die stigting van die toernooi]] [[Lêer:WBC Championship Trophy.JPG|duimnael|regs|160px|Die 2006 World Baseball Classic trofee; die trofee is in die Japannese bofbal-eregalery]] [[Lêer:DR_vs_PR._World_Baseball_Classic.jpg|duimnael|250px|Die 2013 World Baseball Classic-kampioenskap tussen die Dominikaanse Republiek en Puero Rica se nasionale bofbalspanne op 20 Maart 2013]] [[Lêer:Play_Ball_Ballpark_(48262401092).jpg|duimnael|225px|regs|Die trofee wat tussen 2013 en 2017 aan die kampioenspan oorhandig is]] [[Lêer:WBC 2023 Gold Medal.jpg|duimnael|130px|World Baseball Classic-kampioenskap goue medalje, 21 November 2023]] Die eerste twee weergawes van die ''Classic'' het dieselfde 16 spanne gehad, wat op uitnodiging gekies is. 'n Kwalifiserende rondte is bygevoeg in die oploop tot die 2013-toernooi, wat die jaar voor die toernooi plaasgevind het. Brasilië en Spanje was die eerste nuwe lande wat via kwalifikasie plekke in die toernooi bespreek het, en tot dusver het die byvoeging van kwalifisering sewe nasies wat nie deel van die oorspronklike 16 was nie toegelaat om aan die toernooi deel te neem. Kwalifikasie vir die 2013 en 2017 toernooie het behels dat die top 12 eindspanne van die vorige toernooi outomaties kwalifiseer vir die volgende toernooi, terwyl die vier laagste spanne (die spanne wat in die laaste plek in hul eersterondte groepe geëindig het) gerelegeer is na die kwalifiserende rondte. Kwalifisering het bestaan uit vier vier-span gewysigde dubbele-uitskakeling-toernooie, met die wenners wat die laaste vier plekke in die hooftoernooi verdien het. Met die 2023-toernooi wat na 20 spanne uitgebrei is, het die kwalifiserende formaat ook verander. Al 16 deelnemers van die 2017-toernooi het outomaties gekwalifiseer. Die ge-herstruktureerde kwalifiserende rondte het bestaan uit twee ses-span dubbele-uitskakelingstoernooie, waaruit die wenners en naaswenners deurgedring het om in die 2023 WBC te speel. == Bywoning == World Baseball Classic bywoningsgetalle: {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="text-align: center;" |- !scope="col"| Jaar !scope="col"| Totale bywoning !scope="col"| # wedstryde !scope="col"| Gemiddelde bywoning |- !scope="row" | 2006 | 737,112 || 39 || 18,900 |- !scope="row" | 2009 | 801,408 || 39 || 20,549 |- !scope="row" | 2013 | 781,438 || 39 || 20,037 |- !scope="row" | 2017 | 973,699 || 40 || 24,342 |- !scope="row" | 2023 | 1,165,857 || 47 || 24,805 |- !scope="row" | 2026 | 1,355,266 || 47 || 28,835 |- |} World Baseball Classic kwalifiserende rondtes bywoning: {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="text-align: center;" |- !scope="col"| Jaar !scope="col"| Totale bywoningsgetalle !scope="col"| # Wedstryde !scope="col"| Gemiddelde bywoning |- !scope="row" | 2013 | 103,774 || 24 || 4,324 |- !scope="row" | 2017 | 111,795 || 24 || 4,658 |- !scope="row" | 2023 | 26,080 || 18 || 1,449 |- !scope="row" | 2026 | 157,799 || 14 || 11,271 |- |} == Venues == Terwyl vergelykbare toernooie tradisioneel een gasheerland het, het elke WBC verskeie gashere wat oor verskillende dele van die wêreld versprei is gebruik. Tot dusver het sewe verskillende lande ten minste een WBC-groep aangebied, met elke uitgawe van die toernooi wat wedstryde in Asië, Latyns-Amerika en die Verenigde State bevat. Die kampioenskapsronde is egter nog altyd by Major League Baseball-stadions in die Verenigde State gehou. {{location map+|Earth | float = center | width = 900 | caption = {{nowrap|{{Legend|Blue|Venues vir kwalifikasie-wedstryde}} {{Legend|Red|World Baseball Classic-venues}} '''Vetdruk:''' Venues vir die eindstryde}} | places= {{Location map~|Earth|position=right|lat=35.705658|long=139.751914|label=<small>[[Tokio]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=right|lat=25.00|long=121.26 |mark = Blue pog.svg |marksize=6 |label=<small>{{nowrap|[[Nieu-Taipei]]}}</small>}} {{Location map~|Earth|position=bottom|lat=24.08|long=120.40|label=<small>[[Taichung]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=right|lat=40.26|long=-74.00 |mark = Blue pog.svg |marksize=6 |label=<small>[[New York]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=right|lat=26.55|long=-80.6 |mark = Blue pog.svg |marksize=6 |label=<small>Jupiter, Florida</small>}} {{Location map~|Earth|position=right|lat=32.39|long=-115.28 |mark= Blue pog.svg |marksize=6 |label=<small>[[Mexicali]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=top|lat=33.29|long=-111.35|label=<small>[[Phoenix, Arizona|Phoenix]]</small> }} {{Location map~|Earth|position=top|lat=28.32|long=-81.22 |label=<small>[[Orlando, Florida|Orlando]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=bottom|lat=25.78|long=-80.21|label=<small>'''[[Miami]]'''</small>}} {{Location map~|Earth|position=left|lat=37.46|long=-122.24|label=<small>'''[[San Francisco]]'''</small>}} {{Location map~|Earth|position=bottom|lat=32.42|long=-117.09|label=<small>'''[[San Diego]]'''</small>}} {{Location map~|Earth|position=left|lat=34.03|long=-118.15|label=<small>'''[[Los Angeles]]'''</small>}} {{Location map~|Earth|position=bottom|lat=29.45|long=-95.22|label=<small>[[Houston]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=right|lat=18.24|long=-66.3|label=<small>[[San Juan]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=left|lat=8.59|long=-79.31 |mark = Blue pog.svg |marksize=6 |label=<small>[[Panamastad]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=top|lat=49.1|long=12.5 |mark = Blue pog.svg |marksize=6 |label=<small>[[Regensburg]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=top|lat=-33.52|long=151.12 |mark = Blue pog.svg |marksize=6 |label=<small>[[Sydney]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=left|lat=43.44|long=-79.22|label=<small>[[Toronto]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=bottom|lat=19.26|long=-99.13|label=<small>[[Meksikostad]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=left|lat=33.35|long=130.24|label=<small>[[Fukuoka]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=left|lat=37.33|long=126.59|label=<small>[[Seoul]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=left|lat=20.43|long=-103.24|label=<small>[[Zapopan]]</small>}} }} {| class="wikitable plainrowheaders" ! scope="col"| Rondte ! scope="col"| 2006 ! scope="col"| 2009 ! scope="col"| 2013 ! scope="col"| 2017 ! scope="col"| 2023 ! scope="col"| 2026 ! scope="col"| 2030 |- !scope="row"| Kwalifikasie ! ! |Duitsland, [[Regensburg]]<br />Panama, [[Panamastad]]<br />Taiwan, [[Nieu-Taipei]]<br />Verenigde State, Florida, Jupiter || Australië, [[Sydney]]<br />Panama, [[Panamastad]]<br />Meksiko, [[Mexicali]]<br />VSA, [[New York]] || Duitsland, [[Regensburg]]<br />Panama, [[Panamastad]] || Taiwan, [[Taipei]]; VSA, [[Tucson]] |- !scope="row"| Groeprondtes | Japan, [[Tokio]]<br>Puerto Rico [[San Juan]]<br>VSA, [[Orlando, Florida|Orlando]]<br>VSA, [[Phoenix, Arizona|Phoenix]]<br />VSA, Arizona, Scottsdale || Kanada, [[Toronto]]<br>Japan, [[Tokio]]<br>Meksiko, [[Meksikostad]]<br>Puerto Rico, [[San Juan]] || Japan, [[Fukuoka]]<br>Puerto Rico, [[San Juan]]<br>Taiwan, [[Taichung]]<br>VSA, [[Phoenix, Arizona|Phoenix]]<br />VSA, Arizona, Scottsdale || Japan, [[Tokio]]<br>Meksiko, [[Zapopan]]<br>Suid-Korea, [[Seoul]]<br>VSA, [[Miami]] || Japan, [[Tokio]]<br>Taiwan, [[Taichung]]<br>VSA, [[Miami]]<br />VSA, [[Phoenix, Arizona|Phoenix]] || Japan, [[Tokio]]<br>Puerto Rico, [[San Juan]]<br>VSA, [[Miami]]<br>VSA, [[Houston]] |- !scope="row"| Uitspeelrondtes | Puerto Rico, [[San Juan]]<br>VSA, [[Anaheim]]|| VSA, [[San Diego]]<br />VSA, [[Miami]]|| Japan, [[Tokio]]<br>VSA, [[Miami]]|| Japan, [[Tokio]]<br>VSA, [[San Diego]] || Japan, [[Tokio]]<br>VSA, [[Miami]] ||VSA, [[Miami]]; VSA [[Houston]] |- !scope="row"| Kampioenskap | VSA, [[San Diego]]|| VSA, [[Los Angeles]]|| VSA, [[San Francisco]]|| VSA, [[Los Angeles]]|| VSA, [[Miami]]|| VSA, [[Miami]] |} == Resultate == ;Sleutels * F/''N'': resultaat/wedstryd gewen na bykomende kolfbeurt(e) of genadereël, waar ''N'' die totale aantal kolfbeurte in die wedstryd voorstel * Om vasgestel te word {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="font-size:93%; text-align:center; width:;" |- ! scope="col" rowspan=2 style= "width:;" | Weergawe ! scope="col" rowspan=2 style= "width:;" | Jaar ! scope="col" rowspan=2 style= "width:100px;" |Gasheerland ! scope="col" colspan=3 | Wedstryd vir eerste plek ! scope="col" colspan=2 | Semi-finaliste ! scope="col" rowspan=2 style= "width:;" | Aantal spanne |- ! width= 150px| Kampioen ! width= 70px|Telling ! width= 150px| Naaswenner ! width= 150px | Derde plek ! width= 150px | Vierde plek |- |1 !scope="row"|2006 |align=left|Verenigde State <br/>Japan <br /> Puerto Rico |'''Japan''' |'''10–6'''<br /><small>Petco Park, [[San Diego]] </small> |Kuba |Suid-Korea |Dominikaanse Republiek |16 |- |2 !scope="row"|2009 |align=left|Verenigde State <br/>Kanada<br />Japan<br />Meksiko<br />Puerto Rico |'''Japan''' |'''5–3'''<br /><small>'''(Ekstra kolfbeurt)'''</small><br><small>Dodger-stadion, [[Los Angeles]] </small> |Suid-Korea |Verenigde State |Venezuela |16 |- |3 !scope="row"|2013 |align=left|Verenigde State <br/>Japan<br />Puerto Rico<br />Taiwan |'''Dominikaanse Republiek''' |'''3–0'''<br><small>Oracle Park, [[San Francisco]] </small> |Puerto Rico |Japan |Nederland |16 |- |4 !scope="row"|2017 |align=left|Verenigde State <br/>Japan<br />Meksiko<br />Suid-Korea |'''VSA''' |'''8–0'''<br><small>Dodger-stadion, [[Los Angeles]] </small> |Puerto Rico |Japan |Nederland |16 |- |5 !scope="row"|2023 |align="left"|Verenigde State <br/>Japan<br />Taiwan |'''Japan''' |'''3–2'''<br /><small>LoanDepot Park, [[Miami]]</small> |VSA |Meksiko |Kuba |20 |- |''6'' !scope="row"|''2026'' |align="left"|Verenigde State <br/>Japan<br />Puerto Rico |'''Venezuela''' |'''3–2'''<br /><small>LoanDepot Park, [[Miami]]</small> |Verenigde State |Dominikaanse Republiek |Italië |20 |- |''7'' !scope="row"|''2030'' |colspan="7"|''Toekomstige gebeurtenis'' |} === Algehele spanrekords === Opgedateer na die 2026 World Baseball Classic. Spanne in '''vetdruk''' het deel uitgemaak van die 2026-toernooi. {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align: center" |- !Span !width=20|Aantal deelnames !width=20|Gespeel !width=20|Gewen !width=20|Verloor !width=20|Wenpersentasie |- | align=left| '''Japan''' | 6 || 43 || 34 || 9 || .791 |- | align=left| '''Dominikaanse Republiek''' | 6 || 34 || 25 || 9 ||.735 |- | align=left| '''Puerto Rico''' | 6 || 39 || 26 || 13 || .667 |- | align=left| '''Verenigde State''' | 6 || 42 || 26 || 16 || .619 |- | align=left| '''Korea''' | 6 || 31 || 19 || 12 || .613 |- | align=left| '''Venezuela''' | 6 || 36 || 22 || 14 || .611 |- | align=left| '''Kuba''' | 6 || 36 || 20 || 16 || .556 |- | align=left| '''Israel''' | 3 || 14 || 7 || 7 || .500 |- | align=left| '''Meksiko''' | 6 || 28 || 13 || 15 || .464 |- | align=left| '''Italië''' | 6 || 26 || 12 || 14 || .462 |- | align=left| '''Nederland''' | 6 || 32 || 14 || 18 || .438 |- | align=left| '''Kanada''' | 6 || 20 || 8 || 12 || .400 |- | align=left| '''Australië''' | 6 || 21 || 7 || 14 || .333 |- | align=left| '''Taiwan (Sjinees-Taipei)''' | 6 || 21 || 7 || 14 || .333 |- | align=left| '''Colombië''' | 3 || 11 || 3 || 8 || .273 |- | align=left| '''Groot-Brittanje''' | 2 || 8 || 2 || 6 || .250 |- | align=left| '''Panama''' | 4 || 13 || 3 || 10 || .231 |- | align=left| Sjina | 5 || 16 || 2 || 14 || .125 |- | align=left| '''Tsjeggië''' | 2 || 8 || 1 || 7 || .125 |- | align=left| Spanje | 1 || 3 || 0 || 3 || .000 |- | align=left| Suid-Afrika | 2 || 5 || 0 || 5 || .000 |- | align=left| '''Brasilië''' | 2 || 7 || 0 || 7 || .000 |- | align=left| '''Nicaragua''' | 2 || 8 || 0 || 8 || .000 |} === Prestasie van lande === {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%;" !scope="col"|Span !scope="col"|2006<br>(16) !scope="col"|2009<br>(16) !scope="col"|2013<br>(16) !scope="col"|2017<br>(16) !scope="col"|2023<br>(20) !scope="col"|2026<br>(20) !scope="col"|Totaal |- align=center | align=left| Argentinië | × || × || × || × || • || × || '''0''' |- align=center | align=left| Australië | R1<br>13de || R1<br>12de || bgcolor=#ffcccc|R1<br>16de || R1<br>9de || Kwarteindrondte<br>7de || R1<br>9de || '''6''' |- align=center | align=left| Brasilië | × || × || bgcolor=#ffcccc|R1<br>14de || • || • || R1<br>20ste || '''2''' |- align=center | align=left| Kanada | R1<br>9de || bgcolor=#ffcccc|R1<br>13de || R1<br>12de || R1<br>15de || R1<br>12de || Kwarteindrondte<br>6de || '''6''' |- align=center | align=left| Sjina | R1<br>15de || R1<br>11de || R1<br>13de || R1<br>16de || bgcolor=#ffcccc|R1<br>20ste || • || '''5''' |- align=center | align=left| Taiwan (Sjinees-Taipei) | R1<br>12de || bgcolor=#ffcccc|R1<br>14de || R2<br>8ste || R1<br>14de || bgcolor=#ffcccc|R1<br>17de || R1<br>13de || '''6''' |- align=center | align=left| Colombië | × || × || • || R1<br>11de || bgcolor=#ffcccc|R1<br>18de || R1<br>14de || '''3''' |- align=center | align=left| Kuba | bgcolor=silver| 2de || R2<br>6de || R2<br>5de || R2<br>7de || bgcolor=#9acdff|4de || R1<br>10de || '''6''' |- align=center | align=left| Tsjeggiese Republiek | × || × || • || • || R1<br>14de || bgcolor=#ffcccc|R1<br>19de || '''2''' |- align=center | align=left| Dominikaanse Republiek | bgcolor=#9acdff| 4de || R1<br>9de || bgcolor=gold| 1ste || R2<br>5de || R1<br>10de || bgcolor=#cc9966| 3de || '''6''' |- align=center | align=left| Frankryk | × || × || • || • || • || × || '''0''' |- align=center | align=left| Duitsland | × || × || • || • || • || • || '''0''' |- align=center | align=left| Groot-Brittanje | × || × || • || • || R1<br>15de || R1<br>15de || '''2''' |- align=center | align=left| Israel | × || × || • || R2<br>6de || R1<br>16de || R1<br>12de || '''3''' |- align=center | align=left| Italië | R1<br>10de || R1<br>10de || R2<br>7de || R1<br>12de || Kwarteindrondte<br>8ste || bgcolor=#9acdff| 4de || '''6''' |- align=center | align=left| Japan | bgcolor=gold| 1ste || bgcolor=gold| 1ste || bgcolor=#cc9966| 3de || bgcolor=#cc9966| 3de || bgcolor=gold| 1ste || Kwarteindrondte<br>5de || '''6''' |- align=center | align=left| Meksiko | R2<br>6de || R2<br>8ste || bgcolor=#ffcccc|R1<br>11de || R1<br>13de || bgcolor=#cc9966| 3de || R1<br>11de || '''6''' |- align=center | align=left| Nederland | R1<br>11de || R2<br>7de || bgcolor=#9acdff| 4de || bgcolor=#9acdff| 4de || R1<br>11de || R1<br>16de || '''6''' |- align=center | align=left| Nieu-Seeland | × || × || • || • || • || × || '''0''' |- align=center | align=left| Nicaragua | × || × || • || • || bgcolor=#ffcccc|R1<br>19de || bgcolor=#ffcccc|R1<br>18de || '''2''' |- align=center | align=left| Pakistan | × || × || × || • || • || × || '''0''' |- align=center | align=left| Panama | R1<br>14de || bgcolor=#ffcccc|R1<br>15de || • || • || R1<br>13de || bgcolor=#ffcccc|R1<br>17de || '''4''' |- align=center | align=left| Filippyne | × || × || • || • || × || × || '''0''' |- align=center | align=left| Puerto Rico | R2<br>5de || R2<br>5de || bgcolor=silver| 2de || bgcolor=silver| 2de || Kwarteindrondte<br>6de || Kwarteindrondte<br>7de || '''6''' |- align=center | align=left| [[Suid-Afrikaanse nasionale bofbalspan|Suid-Afrika]] | R1<br>16de || bgcolor=#ffcccc|R1<br>16de || • || • || • || • || '''2''' |- align=center | align=left| Suid-Korea (Korea) | bgcolor=#cc9966| 3de || bgcolor=silver| 2de || R1<br>9de || R1<br>10de || R1<br>9de || Kwarteindrondte<br>8ste || '''6''' |- align=center | align=left| Spanje | × || × || bgcolor=#ffcccc|R1<br>15de || • || • || • || '''1''' |- align=center | align=left| Thailand | × || × || • || × || × || × || '''0''' |- align=center | align=left| Verenigde State | R2<br>8ste || bgcolor=#9acdff|4de || R2<br>6de || bgcolor=gold|1ste || bgcolor=silver|2de || bgcolor=silver|2de || '''6''' |- align=center | align=left| Venezuela | R2<br>7de || bgcolor=#cc9966|3de || R1<br>10de || R2<br>8ste || Kwarteindrondte<br>5de || bgcolor=gold| 1ste || '''6''' |- style="background:#cccccc;" align=center !scope="col"|Aantal spanne !scope="col"|2006<br>(16) !scope="col"|2009<br>(16) !scope="col"|2013<br>(16) !scope="col"|2017<br>(16) !scope="col"|2023<br>(20) !scope="col"|2026<br>(20) !scope="col"|Totaal |} === Spanne se debuut === {| class="wikitable plainrowheaders" style="font-size: 90%" |- ! scope="col" | Jaar ! scope="col" | Debutante ! scope="col" | Totaal ! scope="col" | kumulatiewe totaal |- | align=left|2006 | Australië, Kanada, Sjina, Taiwan, Kuba, Dominikaanse Republiek, Italië, Japan, Meksiko, Nederland, Panama, Puerto Rico, Suid-Korea, Suid-Afrika, Verenigde State, Venezuela | 16 | 16 |- | align=left|2009 | Geen | 0 | 16 |- | align=left|2013 | Brasilië, Spanje | 2 | 18 |- | align=left|2017 | Colombië, Israel | 2 | 20 |- | align=left|2023 | Groot-Brittanje, Tsjeggiese Republiek, Nicaragua | 3 | 23 |- | align=left|''2026'' | Geen | 0 | 23 |} === Oorsig === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align: center" |- !scope="col" |Span !scope="col" width=50px | Aantal verskynings !scope="col" width=50px | Debuut !scope="col" width=50px | Mees <br> onlangse verskyning !scope="col"|Beste resultaat |- | align=left| Australië | 5 || 2006 || 2026 |data-sort-value="6"| Kwarteindrondte (2023) |- | align=left| Kanada | 5 || 2006 || 2026 |data-sort-value="6"| Kwarteindrondte (2026) |- | align=left| Sjina | 5 || 2006 || 2023 |data-sort-value="6"| Groeprondte |- | align=left| Taiwan | 5 || 2006 || 2026 |data-sort-value="5.3"| Kwarteindrondte (2013) |- | align=left| Kuba | 5 || 2006 || 2026 |data-sort-value="2.2" bgcolor="silver"|Naaswenner (2006) |- | align=left| Dominikaanse Republiek | 5 || 2006 || 2026 |data-sort-value="1.2" bgcolor="gold"|Kampioene (2013) |- | align=left| Italië | 5 || 2006 || 2026 |data-sort-value="4" bgcolor="#9acdff"| Vierde plek, semi-finaliste (2026) |- | align=left| Japan | 5 || 2006 || 2026 |data-sort-value="1" bgcolor="gold"|Kampioene (2006, 2009, 2023) |- | align=left| Meksiko | 5 || 2006 || 2026 |data-sort-value="5.1" bgcolor="#cc9966"|Derde plek (2023) |- | align=left| Nederland | 5 || 2006 || 2026 |data-sort-value="4" bgcolor="#9acdff"|Vierde plek, semi-finaliste (2013, 2017) |- | align=left| Puerto Rico | 5 || 2006 || 2026 |data-sort-value="2.1" bgcolor=silver|Naaswenner (2013, 2017) |- | align=left| Suid-Korea | 5 || 2006 || 2026 |data-sort-value="2.3" bgcolor=silver|Naaswenner (2009) |- | align=left| Verenigde State | 5 || 2006 || 2026 |data-sort-value="1.3" bgcolor=gold|Kampioene (2017) |- | align=left| Venezuela | 5 || 2006 || 2026 |data-sort-value="1.3" bgcolor=gold|Kampioene (2026) |- | align=left| Panama | 3 || 2006 || 2026 |data-sort-value="6"| Groepfase |- | align=left| Suid-Afrika | 2 || 2006 || 2009 |data-sort-value="6"| Groepfase |- | align=left| Colombië | 2 || 2017 || 2026 |data-sort-value="6"| Groepfase |- | align=left| Israel | 2 || 2017 || 2026 |data-sort-value="5.4"| Kwarteindrondte (2017) |- | align=left| Brasilië | 1 || 2013 || 2026 |data-sort-value="6"| Groepfase |- | align=left| Spanje | 1 || 2013 || 2013 |data-sort-value="6"| Groepfase |- | align=left| Groot-Brittanje | 1 || 2023 || 2026 |data-sort-value="7"| Groepfase |- | align=left| Tsjeggiese Republiek | 1 || 2023 || 2026 |data-sort-value="7"| Groepfase |- | align=left| Nicaragua | 1 || 2023 || 2026 |data-sort-value="7"| Groepfase |} == Verwysings == {{Verwysings|3}} [[Kategorie:Bofbal]] jfflubywf9czg95h1axfm5v0k03evnt 2893987 2893986 2026-04-14T23:18:12Z HermanvanAswegen988 200973 /* Venues */ Die woord "venue" is 'n paar jaar terug al deur die taalkommissie amptelik aanvaar as Afrikaanse woord. 2893987 wikitext text/x-wiki [[Lêer:WBC_2023_Trophy.jpg|duimnael|regs|Die 2023 WBC-trofee]] Die '''World Baseball Classic''' ('''WBC'''), ook bekend as '''''the Classic''''',<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=W5iURB5jtEg Baseball Zen: The Classic! See the World Baseball Classic through a Baseball Zen lens]</ref> is 'n internasionale [[bofbal]]toernooi wat gereël word deur die [[Wêreld-bofbal-sagtebalkonfederasie]] (WBSK), die sport se internasionale beheerliggaam, in vennootskap met [[Major League Baseball]] (MLB). Die wenspan ontvang die World Baseball Classic-kampioenskapstrofee.<ref>{{Cite web |title=Japan 2023 World Baseball Classic Championship Trophy Pano Framed LE #1 |url=http://auctions.mlb.com/ |access-date=18 April 2023 |website=auctions.mlb.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Suvanto |first=Lyndon |title=World Baseball Classic Trophy unveiled, how does it compare to past designs? |url=https://www.sportskeeda.com/baseball/news-world-baseball-classic-trophy-unveiled-compare-past-designs |access-date=18 April 2023 |website=www.sportskeeda.com |language=en-us}}</ref> Dit is een van die twee belangrikste senior bofbal toernooie wat gereël word deur die WBSK, saam met die WBSK Premier12, maar die enigste wat die titel van wêreldkampioen toeken.<ref name="International Baseball Federation">{{cite web |title=IBAF introduces new Format of International Tournaments |url=http://www.ibaf.org/en/infopage-detail.aspx?id=72ac735a-33d5-45b6-a99d-23e44243f427 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150725113405/http://www.ibaf.org/en/infopage-detail.aspx?id=72ac735a-33d5-45b6-a99d-23e44243f427 |archive-date=25 Julie 2015 |access-date=4 Oktober 2014 |work=IBAF.org |publisher=International Baseball Federation}}</ref><ref name="wbsc.org">{{Cite web |title=Japan win World Baseball Classic to add to Premier12 and Olympic titles |url=http://www.wbsc.org/en/news/japan-win-world-baseball-classic-confirm-their-domination |access-date=19 April 2023 |website=World Baseball Softball Confederation }}</ref> Die toernooi, wat in 2005 deur [[Major League Baseball|MLB]] en sy spelersvereniging voorgestel is, is die eerste keer in 2006 gehou as 'n uitnodigingskompetisie. Dit was voorheen, saam met Olimpiese bofbal (tot 2008) en die Bofbal Wêreldbeker (tot 2011), een van drie toernooie wat deur die Internasionale Bofbalfederasie (die voorganger van die [[Wêreld-bofbal-sagtebalkonfederasie|WBSK]]) goedgekeur is.<ref name="ibaf world ranking notes">{{cite web |date=13 Januarie 2009 |title=IBAF World Ranking Notes |url=http://ibaf.org/fileadmin/user_upload/Files_-_world_rankings/4221-IBAF_World_Rankings_Notes.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190509034100/http://ibaf.org/fileadmin/user_upload/Files_-_world_rankings/4221-IBAF_World_Rankings_Notes.pdf |archive-date=9 Mei 2019 |access-date=23 Junie 2009 |publisher=International Baseball Federation}}</ref> Die Bofbal Wêreldbeker is gestaak na die 2011-weergawe, toe die WBSK 'n MLB-voorstel aanvaar het om die WBC die amptelik-goedgekeurde wêreldkampioenskap te maak, op voorwaarde dat die ''Classic'' direkte kwalifikasie moet hê en internasionale reëls teen onwettige stimulante moet volg.<ref>{{cite web |title=Premier12 2019 Official Program – Page 6 |url=https://wbsc-bucket.s3-eu-west-1.amazonaws.com/event+media+book/201909_WBSC_premier12_magazine_WEB.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20191127012323/https://wbsc-bucket.s3-eu-west-1.amazonaws.com/event+media+book/201909_WBSC_premier12_magazine_WEB.pdf |archive-date=27 November 2019 |access-date=26 November 2019 |work=WBSC }}</ref> Na 'n gaping van drie jaar tussen die eerste twee weergawes van die toernooi, is planne beraam om die ''World Baseball Classic'' elke vier jaar na die 2009-toernooi te herhaal. Die derde weergawe van die ''Classic'' is in 2013 gehou, en die vierde in 2017. Die ''World Baseball Classic'' is vyf keer gehou vanaf 2006 tot 2023, met [[Japan]], die [[Dominikaanse Republiek]] en die [[Verenigde State]] wat die kampioenskap gewen het. Japan is met ingang van die 2023-toernooi die enigste span wat die toernooi drie keer kon wen. Die toernooi is die eerste van sy soort met nasionale spanne wat professionele spelers van die topvlak-grootligas regoor die wêreld insluit, soos [[Major League Baseball|MLB]] en Japan se ''Nippon Professionele Bofbal'' (NPB). Benewens die verskaffing van 'n formaat vir die beste bofbalspelers ter wêreld om teen mekaar mee te ding terwyl hulle hul tuislande verteenwoordig, is die ''World Baseball Classic'' geskep om die spel regoor die wêreld te bevorder. Na die 2023 ''World Baseball Classic'' het die toernooi een van die wêreld se mees gekykte bofbaltoernooie geword.<ref>{{cite web |date=21 Maart 2023 |title=USA-Japan WBC Title Game Could Be the Most-Watched Baseball Game in History |url=https://www.nbcboston.com/news/sports/usa-japan-wbc-title-game-could-be-the-most-watched-baseball-game-in-history/3002635/ |access-date= |website=nbcboston.com |publisher=}}</ref> == Deelname == [[Lêer:1951 cuba baseball team.jpg|duimnael|200px|regs|Die Kubaanse nasionale span tydens die 1951 Amateur-wêreldreeks.]] [[Lêer:Bud Selig on October 31, 2010.jpg|duimnael|links|150px|MLB-kommissaris Bud Selig was een van die dryfvere agter die stigting van die toernooi]] [[Lêer:WBC Championship Trophy.JPG|duimnael|regs|160px|Die 2006 World Baseball Classic trofee; die trofee is in die Japannese bofbal-eregalery]] [[Lêer:DR_vs_PR._World_Baseball_Classic.jpg|duimnael|250px|Die 2013 World Baseball Classic-kampioenskap tussen die Dominikaanse Republiek en Puero Rica se nasionale bofbalspanne op 20 Maart 2013]] [[Lêer:Play_Ball_Ballpark_(48262401092).jpg|duimnael|225px|regs|Die trofee wat tussen 2013 en 2017 aan die kampioenspan oorhandig is]] [[Lêer:WBC 2023 Gold Medal.jpg|duimnael|130px|World Baseball Classic-kampioenskap goue medalje, 21 November 2023]] Die eerste twee weergawes van die ''Classic'' het dieselfde 16 spanne gehad, wat op uitnodiging gekies is. 'n Kwalifiserende rondte is bygevoeg in die oploop tot die 2013-toernooi, wat die jaar voor die toernooi plaasgevind het. Brasilië en Spanje was die eerste nuwe lande wat via kwalifikasie plekke in die toernooi bespreek het, en tot dusver het die byvoeging van kwalifisering sewe nasies wat nie deel van die oorspronklike 16 was nie toegelaat om aan die toernooi deel te neem. Kwalifikasie vir die 2013 en 2017 toernooie het behels dat die top 12 eindspanne van die vorige toernooi outomaties kwalifiseer vir die volgende toernooi, terwyl die vier laagste spanne (die spanne wat in die laaste plek in hul eersterondte groepe geëindig het) gerelegeer is na die kwalifiserende rondte. Kwalifisering het bestaan uit vier vier-span gewysigde dubbele-uitskakeling-toernooie, met die wenners wat die laaste vier plekke in die hooftoernooi verdien het. Met die 2023-toernooi wat na 20 spanne uitgebrei is, het die kwalifiserende formaat ook verander. Al 16 deelnemers van die 2017-toernooi het outomaties gekwalifiseer. Die ge-herstruktureerde kwalifiserende rondte het bestaan uit twee ses-span dubbele-uitskakelingstoernooie, waaruit die wenners en naaswenners deurgedring het om in die 2023 WBC te speel. == Bywoning == World Baseball Classic bywoningsgetalle: {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="text-align: center;" |- !scope="col"| Jaar !scope="col"| Totale bywoning !scope="col"| # wedstryde !scope="col"| Gemiddelde bywoning |- !scope="row" | 2006 | 737,112 || 39 || 18,900 |- !scope="row" | 2009 | 801,408 || 39 || 20,549 |- !scope="row" | 2013 | 781,438 || 39 || 20,037 |- !scope="row" | 2017 | 973,699 || 40 || 24,342 |- !scope="row" | 2023 | 1,165,857 || 47 || 24,805 |- !scope="row" | 2026 | 1,355,266 || 47 || 28,835 |- |} World Baseball Classic kwalifiserende rondtes bywoning: {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="text-align: center;" |- !scope="col"| Jaar !scope="col"| Totale bywoningsgetalle !scope="col"| # Wedstryde !scope="col"| Gemiddelde bywoning |- !scope="row" | 2013 | 103,774 || 24 || 4,324 |- !scope="row" | 2017 | 111,795 || 24 || 4,658 |- !scope="row" | 2023 | 26,080 || 18 || 1,449 |- !scope="row" | 2026 | 157,799 || 14 || 11,271 |- |} == Venues == Terwyl vergelykbare toernooie tradisioneel een gasheerland het, het elke WBC verskeie gashere wat oor verskillende dele van die wêreld versprei is gebruik. Tot dusver het sewe verskillende lande ten minste een WBC-groep aangebied, met elke uitgawe van die toernooi wat wedstryde in Asië, Latyns-Amerika en die Verenigde State bevat. Die kampioenskapsronde is egter nog altyd by Major League Baseball-stadions in die Verenigde State gehou. {{location map+|Earth | float = center | width = 900 | caption = {{nowrap|{{Legend|Blue|Venues vir kwalifikasie-wedstryde}} {{Legend|Red|World Baseball Classic-venues}} '''Vetdruk:''' Venues waar die eindstryd gehou is}} | places= {{Location map~|Earth|position=right|lat=35.705658|long=139.751914|label=<small>[[Tokio]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=right|lat=25.00|long=121.26 |mark = Blue pog.svg |marksize=6 |label=<small>{{nowrap|[[Nieu-Taipei]]}}</small>}} {{Location map~|Earth|position=bottom|lat=24.08|long=120.40|label=<small>[[Taichung]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=right|lat=40.26|long=-74.00 |mark = Blue pog.svg |marksize=6 |label=<small>[[New York]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=right|lat=26.55|long=-80.6 |mark = Blue pog.svg |marksize=6 |label=<small>Jupiter, Florida</small>}} {{Location map~|Earth|position=right|lat=32.39|long=-115.28 |mark= Blue pog.svg |marksize=6 |label=<small>[[Mexicali]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=top|lat=33.29|long=-111.35|label=<small>[[Phoenix, Arizona|Phoenix]]</small> }} {{Location map~|Earth|position=top|lat=28.32|long=-81.22 |label=<small>[[Orlando, Florida|Orlando]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=bottom|lat=25.78|long=-80.21|label=<small>'''[[Miami]]'''</small>}} {{Location map~|Earth|position=left|lat=37.46|long=-122.24|label=<small>'''[[San Francisco]]'''</small>}} {{Location map~|Earth|position=bottom|lat=32.42|long=-117.09|label=<small>'''[[San Diego]]'''</small>}} {{Location map~|Earth|position=left|lat=34.03|long=-118.15|label=<small>'''[[Los Angeles]]'''</small>}} {{Location map~|Earth|position=bottom|lat=29.45|long=-95.22|label=<small>[[Houston]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=right|lat=18.24|long=-66.3|label=<small>[[San Juan]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=left|lat=8.59|long=-79.31 |mark = Blue pog.svg |marksize=6 |label=<small>[[Panamastad]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=top|lat=49.1|long=12.5 |mark = Blue pog.svg |marksize=6 |label=<small>[[Regensburg]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=top|lat=-33.52|long=151.12 |mark = Blue pog.svg |marksize=6 |label=<small>[[Sydney]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=left|lat=43.44|long=-79.22|label=<small>[[Toronto]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=bottom|lat=19.26|long=-99.13|label=<small>[[Meksikostad]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=left|lat=33.35|long=130.24|label=<small>[[Fukuoka]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=left|lat=37.33|long=126.59|label=<small>[[Seoul]]</small>}} {{Location map~|Earth|position=left|lat=20.43|long=-103.24|label=<small>[[Zapopan]]</small>}} }} {| class="wikitable plainrowheaders" ! scope="col"| Rondte ! scope="col"| 2006 ! scope="col"| 2009 ! scope="col"| 2013 ! scope="col"| 2017 ! scope="col"| 2023 ! scope="col"| 2026 ! scope="col"| 2030 |- !scope="row"| Kwalifikasie ! ! |Duitsland, [[Regensburg]]<br />Panama, [[Panamastad]]<br />Taiwan, [[Nieu-Taipei]]<br />Verenigde State, Florida, Jupiter || Australië, [[Sydney]]<br />Panama, [[Panamastad]]<br />Meksiko, [[Mexicali]]<br />VSA, [[New York]] || Duitsland, [[Regensburg]]<br />Panama, [[Panamastad]] || Taiwan, [[Taipei]]; VSA, [[Tucson]] |- !scope="row"| Groeprondtes | Japan, [[Tokio]]<br>Puerto Rico [[San Juan]]<br>VSA, [[Orlando, Florida|Orlando]]<br>VSA, [[Phoenix, Arizona|Phoenix]]<br />VSA, Arizona, Scottsdale || Kanada, [[Toronto]]<br>Japan, [[Tokio]]<br>Meksiko, [[Meksikostad]]<br>Puerto Rico, [[San Juan]] || Japan, [[Fukuoka]]<br>Puerto Rico, [[San Juan]]<br>Taiwan, [[Taichung]]<br>VSA, [[Phoenix, Arizona|Phoenix]]<br />VSA, Arizona, Scottsdale || Japan, [[Tokio]]<br>Meksiko, [[Zapopan]]<br>Suid-Korea, [[Seoul]]<br>VSA, [[Miami]] || Japan, [[Tokio]]<br>Taiwan, [[Taichung]]<br>VSA, [[Miami]]<br />VSA, [[Phoenix, Arizona|Phoenix]] || Japan, [[Tokio]]<br>Puerto Rico, [[San Juan]]<br>VSA, [[Miami]]<br>VSA, [[Houston]] |- !scope="row"| Uitspeelrondtes | Puerto Rico, [[San Juan]]<br>VSA, [[Anaheim]]|| VSA, [[San Diego]]<br />VSA, [[Miami]]|| Japan, [[Tokio]]<br>VSA, [[Miami]]|| Japan, [[Tokio]]<br>VSA, [[San Diego]] || Japan, [[Tokio]]<br>VSA, [[Miami]] ||VSA, [[Miami]]; VSA [[Houston]] |- !scope="row"| Kampioenskap | VSA, [[San Diego]]|| VSA, [[Los Angeles]]|| VSA, [[San Francisco]]|| VSA, [[Los Angeles]]|| VSA, [[Miami]]|| VSA, [[Miami]] |} == Resultate == ;Sleutels * F/''N'': resultaat/wedstryd gewen na bykomende kolfbeurt(e) of genadereël, waar ''N'' die totale aantal kolfbeurte in die wedstryd voorstel * Om vasgestel te word {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="font-size:93%; text-align:center; width:;" |- ! scope="col" rowspan=2 style= "width:;" | Weergawe ! scope="col" rowspan=2 style= "width:;" | Jaar ! scope="col" rowspan=2 style= "width:100px;" |Gasheerland ! scope="col" colspan=3 | Wedstryd vir eerste plek ! scope="col" colspan=2 | Semi-finaliste ! scope="col" rowspan=2 style= "width:;" | Aantal spanne |- ! width= 150px| Kampioen ! width= 70px|Telling ! width= 150px| Naaswenner ! width= 150px | Derde plek ! width= 150px | Vierde plek |- |1 !scope="row"|2006 |align=left|Verenigde State <br/>Japan <br /> Puerto Rico |'''Japan''' |'''10–6'''<br /><small>Petco Park, [[San Diego]] </small> |Kuba |Suid-Korea |Dominikaanse Republiek |16 |- |2 !scope="row"|2009 |align=left|Verenigde State <br/>Kanada<br />Japan<br />Meksiko<br />Puerto Rico |'''Japan''' |'''5–3'''<br /><small>'''(Ekstra kolfbeurt)'''</small><br><small>Dodger-stadion, [[Los Angeles]] </small> |Suid-Korea |Verenigde State |Venezuela |16 |- |3 !scope="row"|2013 |align=left|Verenigde State <br/>Japan<br />Puerto Rico<br />Taiwan |'''Dominikaanse Republiek''' |'''3–0'''<br><small>Oracle Park, [[San Francisco]] </small> |Puerto Rico |Japan |Nederland |16 |- |4 !scope="row"|2017 |align=left|Verenigde State <br/>Japan<br />Meksiko<br />Suid-Korea |'''VSA''' |'''8–0'''<br><small>Dodger-stadion, [[Los Angeles]] </small> |Puerto Rico |Japan |Nederland |16 |- |5 !scope="row"|2023 |align="left"|Verenigde State <br/>Japan<br />Taiwan |'''Japan''' |'''3–2'''<br /><small>LoanDepot Park, [[Miami]]</small> |VSA |Meksiko |Kuba |20 |- |''6'' !scope="row"|''2026'' |align="left"|Verenigde State <br/>Japan<br />Puerto Rico |'''Venezuela''' |'''3–2'''<br /><small>LoanDepot Park, [[Miami]]</small> |Verenigde State |Dominikaanse Republiek |Italië |20 |- |''7'' !scope="row"|''2030'' |colspan="7"|''Toekomstige gebeurtenis'' |} === Algehele spanrekords === Opgedateer na die 2026 World Baseball Classic. Spanne in '''vetdruk''' het deel uitgemaak van die 2026-toernooi. {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align: center" |- !Span !width=20|Aantal deelnames !width=20|Gespeel !width=20|Gewen !width=20|Verloor !width=20|Wenpersentasie |- | align=left| '''Japan''' | 6 || 43 || 34 || 9 || .791 |- | align=left| '''Dominikaanse Republiek''' | 6 || 34 || 25 || 9 ||.735 |- | align=left| '''Puerto Rico''' | 6 || 39 || 26 || 13 || .667 |- | align=left| '''Verenigde State''' | 6 || 42 || 26 || 16 || .619 |- | align=left| '''Korea''' | 6 || 31 || 19 || 12 || .613 |- | align=left| '''Venezuela''' | 6 || 36 || 22 || 14 || .611 |- | align=left| '''Kuba''' | 6 || 36 || 20 || 16 || .556 |- | align=left| '''Israel''' | 3 || 14 || 7 || 7 || .500 |- | align=left| '''Meksiko''' | 6 || 28 || 13 || 15 || .464 |- | align=left| '''Italië''' | 6 || 26 || 12 || 14 || .462 |- | align=left| '''Nederland''' | 6 || 32 || 14 || 18 || .438 |- | align=left| '''Kanada''' | 6 || 20 || 8 || 12 || .400 |- | align=left| '''Australië''' | 6 || 21 || 7 || 14 || .333 |- | align=left| '''Taiwan (Sjinees-Taipei)''' | 6 || 21 || 7 || 14 || .333 |- | align=left| '''Colombië''' | 3 || 11 || 3 || 8 || .273 |- | align=left| '''Groot-Brittanje''' | 2 || 8 || 2 || 6 || .250 |- | align=left| '''Panama''' | 4 || 13 || 3 || 10 || .231 |- | align=left| Sjina | 5 || 16 || 2 || 14 || .125 |- | align=left| '''Tsjeggië''' | 2 || 8 || 1 || 7 || .125 |- | align=left| Spanje | 1 || 3 || 0 || 3 || .000 |- | align=left| Suid-Afrika | 2 || 5 || 0 || 5 || .000 |- | align=left| '''Brasilië''' | 2 || 7 || 0 || 7 || .000 |- | align=left| '''Nicaragua''' | 2 || 8 || 0 || 8 || .000 |} === Prestasie van lande === {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%;" !scope="col"|Span !scope="col"|2006<br>(16) !scope="col"|2009<br>(16) !scope="col"|2013<br>(16) !scope="col"|2017<br>(16) !scope="col"|2023<br>(20) !scope="col"|2026<br>(20) !scope="col"|Totaal |- align=center | align=left| Argentinië | × || × || × || × || • || × || '''0''' |- align=center | align=left| Australië | R1<br>13de || R1<br>12de || bgcolor=#ffcccc|R1<br>16de || R1<br>9de || Kwarteindrondte<br>7de || R1<br>9de || '''6''' |- align=center | align=left| Brasilië | × || × || bgcolor=#ffcccc|R1<br>14de || • || • || R1<br>20ste || '''2''' |- align=center | align=left| Kanada | R1<br>9de || bgcolor=#ffcccc|R1<br>13de || R1<br>12de || R1<br>15de || R1<br>12de || Kwarteindrondte<br>6de || '''6''' |- align=center | align=left| Sjina | R1<br>15de || R1<br>11de || R1<br>13de || R1<br>16de || bgcolor=#ffcccc|R1<br>20ste || • || '''5''' |- align=center | align=left| Taiwan (Sjinees-Taipei) | R1<br>12de || bgcolor=#ffcccc|R1<br>14de || R2<br>8ste || R1<br>14de || bgcolor=#ffcccc|R1<br>17de || R1<br>13de || '''6''' |- align=center | align=left| Colombië | × || × || • || R1<br>11de || bgcolor=#ffcccc|R1<br>18de || R1<br>14de || '''3''' |- align=center | align=left| Kuba | bgcolor=silver| 2de || R2<br>6de || R2<br>5de || R2<br>7de || bgcolor=#9acdff|4de || R1<br>10de || '''6''' |- align=center | align=left| Tsjeggiese Republiek | × || × || • || • || R1<br>14de || bgcolor=#ffcccc|R1<br>19de || '''2''' |- align=center | align=left| Dominikaanse Republiek | bgcolor=#9acdff| 4de || R1<br>9de || bgcolor=gold| 1ste || R2<br>5de || R1<br>10de || bgcolor=#cc9966| 3de || '''6''' |- align=center | align=left| Frankryk | × || × || • || • || • || × || '''0''' |- align=center | align=left| Duitsland | × || × || • || • || • || • || '''0''' |- align=center | align=left| Groot-Brittanje | × || × || • || • || R1<br>15de || R1<br>15de || '''2''' |- align=center | align=left| Israel | × || × || • || R2<br>6de || R1<br>16de || R1<br>12de || '''3''' |- align=center | align=left| Italië | R1<br>10de || R1<br>10de || R2<br>7de || R1<br>12de || Kwarteindrondte<br>8ste || bgcolor=#9acdff| 4de || '''6''' |- align=center | align=left| Japan | bgcolor=gold| 1ste || bgcolor=gold| 1ste || bgcolor=#cc9966| 3de || bgcolor=#cc9966| 3de || bgcolor=gold| 1ste || Kwarteindrondte<br>5de || '''6''' |- align=center | align=left| Meksiko | R2<br>6de || R2<br>8ste || bgcolor=#ffcccc|R1<br>11de || R1<br>13de || bgcolor=#cc9966| 3de || R1<br>11de || '''6''' |- align=center | align=left| Nederland | R1<br>11de || R2<br>7de || bgcolor=#9acdff| 4de || bgcolor=#9acdff| 4de || R1<br>11de || R1<br>16de || '''6''' |- align=center | align=left| Nieu-Seeland | × || × || • || • || • || × || '''0''' |- align=center | align=left| Nicaragua | × || × || • || • || bgcolor=#ffcccc|R1<br>19de || bgcolor=#ffcccc|R1<br>18de || '''2''' |- align=center | align=left| Pakistan | × || × || × || • || • || × || '''0''' |- align=center | align=left| Panama | R1<br>14de || bgcolor=#ffcccc|R1<br>15de || • || • || R1<br>13de || bgcolor=#ffcccc|R1<br>17de || '''4''' |- align=center | align=left| Filippyne | × || × || • || • || × || × || '''0''' |- align=center | align=left| Puerto Rico | R2<br>5de || R2<br>5de || bgcolor=silver| 2de || bgcolor=silver| 2de || Kwarteindrondte<br>6de || Kwarteindrondte<br>7de || '''6''' |- align=center | align=left| [[Suid-Afrikaanse nasionale bofbalspan|Suid-Afrika]] | R1<br>16de || bgcolor=#ffcccc|R1<br>16de || • || • || • || • || '''2''' |- align=center | align=left| Suid-Korea (Korea) | bgcolor=#cc9966| 3de || bgcolor=silver| 2de || R1<br>9de || R1<br>10de || R1<br>9de || Kwarteindrondte<br>8ste || '''6''' |- align=center | align=left| Spanje | × || × || bgcolor=#ffcccc|R1<br>15de || • || • || • || '''1''' |- align=center | align=left| Thailand | × || × || • || × || × || × || '''0''' |- align=center | align=left| Verenigde State | R2<br>8ste || bgcolor=#9acdff|4de || R2<br>6de || bgcolor=gold|1ste || bgcolor=silver|2de || bgcolor=silver|2de || '''6''' |- align=center | align=left| Venezuela | R2<br>7de || bgcolor=#cc9966|3de || R1<br>10de || R2<br>8ste || Kwarteindrondte<br>5de || bgcolor=gold| 1ste || '''6''' |- style="background:#cccccc;" align=center !scope="col"|Aantal spanne !scope="col"|2006<br>(16) !scope="col"|2009<br>(16) !scope="col"|2013<br>(16) !scope="col"|2017<br>(16) !scope="col"|2023<br>(20) !scope="col"|2026<br>(20) !scope="col"|Totaal |} === Spanne se debuut === {| class="wikitable plainrowheaders" style="font-size: 90%" |- ! scope="col" | Jaar ! scope="col" | Debutante ! scope="col" | Totaal ! scope="col" | kumulatiewe totaal |- | align=left|2006 | Australië, Kanada, Sjina, Taiwan, Kuba, Dominikaanse Republiek, Italië, Japan, Meksiko, Nederland, Panama, Puerto Rico, Suid-Korea, Suid-Afrika, Verenigde State, Venezuela | 16 | 16 |- | align=left|2009 | Geen | 0 | 16 |- | align=left|2013 | Brasilië, Spanje | 2 | 18 |- | align=left|2017 | Colombië, Israel | 2 | 20 |- | align=left|2023 | Groot-Brittanje, Tsjeggiese Republiek, Nicaragua | 3 | 23 |- | align=left|''2026'' | Geen | 0 | 23 |} === Oorsig === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align: center" |- !scope="col" |Span !scope="col" width=50px | Aantal verskynings !scope="col" width=50px | Debuut !scope="col" width=50px | Mees <br> onlangse verskyning !scope="col"|Beste resultaat |- | align=left| Australië | 5 || 2006 || 2026 |data-sort-value="6"| Kwarteindrondte (2023) |- | align=left| Kanada | 5 || 2006 || 2026 |data-sort-value="6"| Kwarteindrondte (2026) |- | align=left| Sjina | 5 || 2006 || 2023 |data-sort-value="6"| Groeprondte |- | align=left| Taiwan | 5 || 2006 || 2026 |data-sort-value="5.3"| Kwarteindrondte (2013) |- | align=left| Kuba | 5 || 2006 || 2026 |data-sort-value="2.2" bgcolor="silver"|Naaswenner (2006) |- | align=left| Dominikaanse Republiek | 5 || 2006 || 2026 |data-sort-value="1.2" bgcolor="gold"|Kampioene (2013) |- | align=left| Italië | 5 || 2006 || 2026 |data-sort-value="4" bgcolor="#9acdff"| Vierde plek, semi-finaliste (2026) |- | align=left| Japan | 5 || 2006 || 2026 |data-sort-value="1" bgcolor="gold"|Kampioene (2006, 2009, 2023) |- | align=left| Meksiko | 5 || 2006 || 2026 |data-sort-value="5.1" bgcolor="#cc9966"|Derde plek (2023) |- | align=left| Nederland | 5 || 2006 || 2026 |data-sort-value="4" bgcolor="#9acdff"|Vierde plek, semi-finaliste (2013, 2017) |- | align=left| Puerto Rico | 5 || 2006 || 2026 |data-sort-value="2.1" bgcolor=silver|Naaswenner (2013, 2017) |- | align=left| Suid-Korea | 5 || 2006 || 2026 |data-sort-value="2.3" bgcolor=silver|Naaswenner (2009) |- | align=left| Verenigde State | 5 || 2006 || 2026 |data-sort-value="1.3" bgcolor=gold|Kampioene (2017) |- | align=left| Venezuela | 5 || 2006 || 2026 |data-sort-value="1.3" bgcolor=gold|Kampioene (2026) |- | align=left| Panama | 3 || 2006 || 2026 |data-sort-value="6"| Groepfase |- | align=left| Suid-Afrika | 2 || 2006 || 2009 |data-sort-value="6"| Groepfase |- | align=left| Colombië | 2 || 2017 || 2026 |data-sort-value="6"| Groepfase |- | align=left| Israel | 2 || 2017 || 2026 |data-sort-value="5.4"| Kwarteindrondte (2017) |- | align=left| Brasilië | 1 || 2013 || 2026 |data-sort-value="6"| Groepfase |- | align=left| Spanje | 1 || 2013 || 2013 |data-sort-value="6"| Groepfase |- | align=left| Groot-Brittanje | 1 || 2023 || 2026 |data-sort-value="7"| Groepfase |- | align=left| Tsjeggiese Republiek | 1 || 2023 || 2026 |data-sort-value="7"| Groepfase |- | align=left| Nicaragua | 1 || 2023 || 2026 |data-sort-value="7"| Groepfase |} == Verwysings == {{Verwysings|3}} [[Kategorie:Bofbal]] fr8pwksyiiykks5i21emv9ixcc8j4fc 0 416035 2893837 2676052 2026-04-14T13:13:19Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893837 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Klee-Irwin.gif|duimnael|Twee historiese artikelweergawes van die Klee Irwin-biografie op die Engelse Wikipedia, gepubliseer onder die CC BY-SA 3.0-lisensie, wat die risiko's illustreer wat inherent is aan Wikipedia se fundamentele onstabiliteit en die potensiaal vir vooroordeel.]] Die '''betroubaarheid van Wikipedia''' en sy gebruikergegenereerde redigeermodel, veral sy Engelstalige uitgawe, is bevraagteken en getoets. [[Wikipedia]] word geskryf en geredigeer deur vrywillige redakteurs, wat aanlyn inhoud genereer met die redaksionele toesig van ander vrywillige redakteurs via gemeenskapsgegenereerde beleide en riglyne. Die betroubaarheid van die projek is statisties getoets deur vergelykende oorsig, ontleding van die historiese patrone, en sterk- en swakpunte inherent aan die redigeringsproses daarvan.<ref>{{Cite news |title= Snared in the Web of a Wikipedia Liar |first= Katharine Q. |last= Seelye |date= 5 Desember 2005 |work= [[The New York Times]] |url= https://www.nytimes.com/2005/12/04/weekinreview/04seelye.html |access-date= 23 Februarie 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20140907013706/http://www.nytimes.com/2005/12/04/weekinreview/04seelye.html |archive-date= 7 September 2014 |url-status= live }}</ref> Die aanlynensiklopedie is gekritiseer vir sy feitelike onbetroubaarheid, hoofsaaklik met betrekking tot die inhoud, aanbieding en redaksionele prosesse. Studies en opnames wat probeer om die betroubaarheid van Wikipedia te peil, het gemengde resultate. Wikipedia se betroubaarheid is gereeld in die 2000's gekritiseer, maar het verbeter; en word in die algemeen in die laat 2010's en vroeë 2020's geprys.<ref name="Wiki20">{{cite news|date=9 Januarie 2021|title=Wikipedia is 20, and its reputation has never been higher|newspaper=[[The Economist]]|url=https://www.economist.com/international/2021/01/09/wikipedia-is-20-and-its-reputation-has-never-been-higher|access-date=25 Februarie 2021|archive-date=8 Januarie 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210108205244/https://www.economist.com/international/2021/01/09/wikipedia-is-20-and-its-reputation-has-never-been-higher|url-status=live}}</ref><ref name="Last best">{{cite news|last1=Cooke|first1=Richard|date=17 Februarie 2020|title=Wikipedia Is the Last Best Place on the Internet|language=en-us|magazine=Wired|url=https://www.wired.com/story/wikipedia-online-encyclopedia-best-place-internet/|access-date=13 Oktober 2020|archive-date=19 Januarie 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110150242/https://www.wired.com/story/wikipedia-online-encyclopedia-best-place-internet/|url-status=live}}</ref><ref name="Econ21">{{Cite news|date=9 Januarie 2021|title=Happy Birthday, Wikipedia|newspaper=[[The Economist]]|url=https://www.economist.com/leaders/2021/01/09/happy-birthday-wikipedia|access-date=16 Februarie 2022|archive-date=6 Januarie 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210108171842/https://www.economist.com/leaders/2021/01/09/happy-birthday-wikipedia|url-status=live}}</ref> [[Lêer:Coati (Nasua nasua) at Parque Nacional da Serra dos Órgãos, Teresópolis, Brazil.jpg|links|duimnael|'n Suid-Amerikaanse coati. In Julie 2008 het 'n 17-jarige student 'n opgemaakte bynaam by die Wikipedia-artikel coati as 'n private grap gevoeg en hulle "Brasiliaanse aardvarke" genoem. Die vals inligting het vir ses jaar geduur en is deur honderde webwerwe, verskeie koerante en selfs 'n paar boeke wat deur universiteitsperse gepubliseer is, gepropageer.<ref name="NewYorker_May19_2014">{{cite magazine|title=How a raccoon became an aardvark|url=http://www.newyorker.com/tech/elements/how-a-raccoon-became-an-aardvark|first=Eric|last=Randall|date=19 Mei 2014|magazine=The New Yorker|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161229170809/http://www.newyorker.com/tech/elements/how-a-raccoon-became-an-aardvark|archive-date=29 Desember 2016|access-date=24 November 2016}}</ref><ref name="RegisterKolbe">{{cite web|url=https://www.theregister.co.uk/2017/01/16/wikipedia_16_birthday_fails/|title=Happy birthday: Jimbo Wales' sweet 16 Wikipedia fails. From aardvark to Bicholim, the encylopedia of things that never were|last=Kolbe|first=Andreas|date=16 Januarie 2017|work=The Register|archive-url=https://web.archive.org/web/20170708162916/http://www.theregister.co.uk/2017/01/16/wikipedia_16_birthday_fails/|archive-date=8 Julie 2017|access-date=4 Junie 2017|url-status=live}}</ref>]] Sekere assesserings van die betroubaarheid daarvan het ondersoek hoe vinnig [[vandalisme]] (inhoud wat deur redakteurs beskou word as vals of misleidende inligting) uit die weg geruim word. Twee jaar nadat die projek begin is, in 2004, het 'n IBM-studie bevind dat "vandalisme gewoonlik uiters vinnig herstel word; so vinnig dat die meeste gebruikers nooit die gevolge daarvan sal sien nie".<ref>Fernanda B. Viégas, Martin Wattenberg, Kushal Dave: [http://alumni.media.mit.edu/~fviegas/papers/history_flow.pdf Studying Cooperation and Conflict between Authors with history flow Visualizations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060125025047/http://alumni.media.mit.edu/~fviegas/papers/history_flow.pdf|date=25 Januarie 2006}}. Proceedings of the SIGCHI conference on Human factors in computing systems, 575–582, Vienna 2004, {{ISBN|1-58113-702-8}}</ref><ref name="History flow: results">{{cite web|title=History flow: results |first1=Fernanda B. |last1=Viégas |first2=Martin |last2=Wattenberg |first3=Kushal |last3=Dave |publisher=IBM Collaborative User Experience Research Group |year=2003 |website=research.ibm.com |url=http://www.research.ibm.com/visual/projects/history_flow/results.htm |access-date=7 Julie 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061102094447/http://www.research.ibm.com/visual/projects/history_flow/results.htm |archive-date=3 November 2006 }}</ref> Die insluiting van vals of vervaardigde inhoud het soms jare lank op Wikipedia geduur as gevolg van die vrywillige redakteurskap daarvan.<ref name="TimesFrenchWPHoax">{{cite news | url=http://www.thetimes.co.uk/tto/news/world/europe/article2547291.ece | title=Ségolène Royal and Wikipedia duped by tale of anti-slavery activist | work=The Times | date=9 Junie 2010 | access-date=17 Junie 2011 | location=London | first=Adam | last=Sage | archive-url=https://web.archive.org/web/20140728232255/http://www.thetimes.co.uk/tto/news/world/europe/article2547291.ece | archive-date=28 Julie 2014 | url-status=live | df=mdy-all }}</ref><ref name=SeigenthalerUSAToday>{{cite news|url=https://www.usatoday.com/news/opinion/editorials/2005-11-29-wikipedia-edit_x.htm|work=USA Today|date=November 29, 2005|title=A false Wikipedia "biography"|first=John|last=Seigenthaler|access-date=September 10, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20120106225139/http://www.usatoday.com/news/opinion/editorials/2005-11-29-wikipedia-edit_x.htm|archive-date=January 6, 2012|url-status=live}}</ref> Die redigeringsmodel daarvan fasiliteer veelvuldige sistemiese vooroordele, naamlik: seleksie-vooroordeel, insluiting-vooroordeel, deelname-vooroordeel en groepdenk-vooroordeel. Die meerderheid van die ensiklopedie word deur manlike redakteurs geskryf, wat lei tot 'n geslagsvooroordeel in dekking, en die samestelling van die redigeergemeenskap het kommer uitgelok oor onder meer rasse-vooroordeel, spin-vooroordeel, korporatiewe vooroordeel en nasionale vooroordeel.<ref>{{Cite news|last=Torres|first=Nicole|date=2 Junie 2016|title=Why Do So Few Women Edit Wikipedia?|work=Harvard Business Review|url=https://hbr.org/2016/06/why-do-so-few-women-edit-wikipedia|access-date=26 Junie 2020|issn=0017-8012|archive-date=17 Junie 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200617014645/https://hbr.org/2016/06/why-do-so-few-women-edit-wikipedia|url-status=live}}</ref><ref name="Fast Company">{{cite web|last1=Cassano|first1=Jay|title=Black History Matters, So Why Is Wikipedia Missing So Much Of It?|url=http://www.fastcoexist.com/3041572/black-history-matters-so-why-is-wikipedia-missing-so-much-of-it|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150510040813/http://www.fastcoexist.com/3041572/black-history-matters-so-why-is-wikipedia-missing-so-much-of-it|archive-date=10 Mei 2015|access-date=13 April 2015|website=Fast Company|date=29 Januarie 2015}}</ref><ref>{{Cite magazine|last=Cooke|first=Richard|date=2 Januarie 2020|title=Wikipedia Is the Last Best Place on the Internet|language=en-us|magazine=Wired|url=https://www.wired.com/story/wikipedia-online-encyclopedia-best-place-internet/|access-date=2 Januarie 2020|issn=1059-1028|archive-date=10 Januarie 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110150242/https://www.wired.com/story/wikipedia-online-encyclopedia-best-place-internet/|url-status=live}}</ref>’n [[Ideologie]]se vooroordeel op Wikipedia is ook op beide bewustelike en onderbewustelike vlakke geïdentifiseer. 'n Reeks studies van Harvard Business School in 2012 en 2014 het gevind dat Wikipedia "aansienlik meer bevooroordeeld" is as [[Encyclopædia Britannica]], maar het die bevinding meer toegeskryf aan die lengte van die aanlyn ensiklopedie in teenstelling met bevooroordelde redigering.<ref>{{Cite news|last=Frick|first=Walter|date=3 Desember 2014|title=Wikipedia Is More Biased Than Britannica, but Don't Blame the Crowd|work=Harvard Business Review|url=https://hbr.org/2014/12/wikipedia-is-more-biased-than-britannica-but-dont-blame-the-crowd|access-date=20 Junie 2020|issn=0017-8012|archive-date=26 Junie 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200626165654/https://hbr.org/2014/12/wikipedia-is-more-biased-than-britannica-but-dont-blame-the-crowd|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Greenstein|first1=Shane|last2=Zhu|first2=Feng|date=1 Januarie 2012|title=Is Wikipedia Biased?|url=https://www.hbs.edu/faculty/Pages/item.aspx?num=45147|journal=American Economic Review|language=en-us|publisher=Harvard Business School|volume=103|access-date=26 Junie 2020|archive-date=30 Desember 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191230092624/https://www.hbs.edu/faculty/Pages/item.aspx?num=45147|url-status=live}}</ref> Gevalle van nie-neutrale of konflik-van-belange redigering en die gebruik van Wikipedia vir "wraak redigering" het die aandag getrek op vals, bevooroordeelde of lasterlike inhoud in artikels, veral biografieë van lewende mense.<ref>{{cite web | url=http://www.salon.com/2013/05/17/revenge_ego_and_the_corruption_of_wikipedia/ | title=Revenge, ego and the corruption of Wikipedia | work=Salon | date=17 Mei 2013 | access-date=4 Junie 2016 | author=Leonard, Andrew | archive-url=https://web.archive.org/web/20160531215546/http://www.salon.com/2013/05/17/revenge_ego_and_the_corruption_of_wikipedia/ | archive-date=31 Mei 2016 | url-status=live }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.theatlantic.com/business/archive/2015/08/wikipedia-editors-for-pay/393926/ | title=The Covert World of People Trying to Edit Wikipedia—for Pay | work=The Atlantic | date=11 Augustus 2015 | access-date=4 Junie 2016 | author=Pinsker, Joe | archive-url=https://web.archive.org/web/20160601002855/http://www.theatlantic.com/business/archive/2015/08/wikipedia-editors-for-pay/393926/ | archive-date=1 Junie 2016 | url-status=live }}</ref> Dit is bekend dat artikels oor minder tegniese onderwerpe, soos die sosiale wetenskappe, geesteswetenskappe en kultuur, handel oor waninligtingsiklusse, kognitiewe vooroordele, dekkingsverskille en redakteursgeskille. Die aanlyn ensiklopedie waarborg nie die geldigheid van sy inligting nie. Dit word beskou as 'n waardevolle "beginpunt" vir navorsers wanneer hulle inhoud verbygaan om die gelyste verwysings, aanhalings en bronne te ondersoek. Akademici stel voor dat betroubare bronne hersien word wanneer die kwaliteit van artikels geassesseer word.<ref name="Petiška 016555151988860">{{Cite journal|last1=Petiška|first1=Eduard|last2=Moldan|first2=Bedřich|date=9 Desember 2019|title=Indicator of quality for environmental articles on Wikipedia at the higher education level|journal=Journal of Information Science|volume=47|issue=2|language=en-US|pages=269–280|doi=10.1177/0165551519888607|s2cid=214401940|issn=0165-5515}}</ref><ref>{{Cite web|last=Harrison|first=Stephen|date=19 Maart 2020|title=The Coronavirus Is Stress-Testing Wikipedia's Systems—and Editors|url=https://slate.com/technology/2020/03/coronavirus-wikipedia-policies.html|access-date=10 Julie 2020|website=Slate Magazine|language=en|archive-date=18 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200418195356/https://slate.com/technology/2020/03/coronavirus-wikipedia-policies.html|url-status=live}}</ref> Die dekking van mediese en wetenskaplike artikels soos [[patologie]],<ref name="Wood">{{cite journal|last=Wood|first=A|author2=Struthers, K|year=2010|title=Pathology education, Wikipedia and the Net generation|journal=Medical Teacher|volume=32|issue=7|pages=618–620|doi=10.3109/0142159X.2010.497719|pmid=20653388|quote= Ons het Wikipedia geïdentifiseer as 'n insiggewende en akkurate bron vir Patologie-onderrig en glo dat Wikipedia potensieel 'n belangrike leerinstrument vir die 'Net Generasie' is.|doi-access=free}}</ref> [[toksikologie]],<ref name=Tox09>S. Robert Lichter, Ph.D,,: [https://web.archive.org/web/20130824041907/http://stats.org/stories/2009/are_chemicals_killing_us.html Are chemicals killing us?] Statistical Assessment Service, 21 Mei 2009</ref>[[onkologie]],<ref name="Leithner">{{cite journal|last=Leithner|first=A|author2=Maurer-Ertl, W|author3=Glehr, M|author4=Friesenbichler, J|author5=Leithner, K|author6=Windhager, R|date=Jul–Aug 2010|title=Wikipedia and osteosarcoma: a trustworthy patients' information?|journal=Journal of the American Medical Informatics Association|volume=17|issue=4|pages=373–4|doi=10.1136/jamia.2010.004507|pmc=2995655|pmid=20595302}}</ref> [[Farmaseutiese middel|farmaseuties]]<ref name=Drug08>{{cite journal |author1=Clauson KA |author2=Polen HH |author3=Kamel Boulos, MN |author4=Dzenowagis JH |title=Scope, completeness, and accuracy of drug information in Wikipedia |journal=Annals of Pharmacotherapy |volume=42 |issue=12 |year=2008 |pmid=19017825 |doi=10.1345/aph.1L474 |url=http://www.theannals.com/cgi/reprint/aph.1L474v1.pdf |pages=1814–21 |s2cid=2072846 |access-date=25 September 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325104236/http://www.theannals.com/cgi/reprint/aph.1L474v1.pdf |archive-date=25 Maart 2009 }} *{{cite news |author=Anne Harding |date=25 November 2008 |title=Wikipedia often omits important drug information: study |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/internetNews/idUSTRE4AN7BO20081125 |access-date=1 Julie 2017 |archive-date=5 Oktober 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005123637/https://www.reuters.com/article/internetNews/idUSTRE4AN7BO20081125 |url-status=live }}</ref> en [[psigiatrie]]<ref name="Reavley">{{Cite journal|last1=Reavley|first1=N. J.|last2=MacKinnon|first2=A. J.|last3=Morgan|first3=A. J.|last4=Alvarez-Jimenez|first4=M.|last5=Hetrick|first5=S. E.|last6=Killackey|first6=E.|last7=Nelson|first7=B.|last8=Purcell|first8=R.|last9=Yap|first9=M. B. H.|last10=Jorm|first10=A. F.|year=2011|title=Quality of information sources about mental disorders: A comparison of Wikipedia with centrally controlled web and printed sources|journal=Psychological Medicine|volume=42|issue=8|pages=1753–1762|doi=10.1017/S003329171100287X|pmid=22166182|hdl-access=free|hdl=11343/59260|s2cid=13329595}}</ref> is vergelyk met professionele en eweknie-geëvalueerde bronne in 'n 2005 ''Nature''-studie.<ref name="GilesJ2005Internet">{{Cite journal|last1=Giles|first1=J.|year=2005|title=Internet encyclopaedias go head to head: Jimmy Wales' Wikipedia comes close to Britannica in terms of the accuracy of its science entries|journal=Nature|volume=438|issue=7070|pages=900–1|bibcode=2005Natur.438..900G|doi=10.1038/438900a|pmid=16355180|doi-access=free}} Die studie (wat nie op sigself eweknie-geëvalueer is nie) is in baie nuusartikels soos hierdie aangehaal: {{cite news|date=15 Desember 2005|title=Wikipedia survives research test|work=[[BBC News]]|publisher=[[British Broadcasting Corporation|BBC]]|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/4530930.stm|url-status=live|access-date=18 Julie 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20120807165903/http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/4530930.stm|archive-date=7 Augustus 2012}}</ref> 'n Jaar later het Encyclopædia Britannica die Nature-studie betwis, wie se skrywers op hul beurt met 'n verdere weerlegging geantwoord het.<ref>{{cite web|author=Nature |url=http://www.nature.com/nature/britannica/index.html |title=Nature's responses to Encyclopaedia Britannica |publisher=Nature.com |date=30 Maart 2006 |access-date=19 Maart 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20061105172011/http://www.nature.com/nature/britannica/index.html|archive-date=5 November 2006|url-status=dead}}</ref><ref>[http://corporate.britannica.com/britannica_nature_response.pdf Fatally Flawed: Refuting the recent study on encyclopedic accuracy by the journal ''Nature'']. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160709053629/http://corporate.britannica.com/britannica_nature_response.pdf |date=9 Julie 2016 }} ''Encyclopædia Britannica'', Maart 2006</ref> Kommer oor leesbaarheid en die oorgebruik van tegniese taal is geopper in studies gepubliseer deur die American Society of Clinical Oncology (2011),<ref>{{cite journal | last1 = Rajagopalan | first1 = M. S. | last2 = Khanna | first2 = V. K. | last3 = Leiter | first3 = Y. | last4 = Stott | first4 = M. | last5 = Showalter | first5 = T. N. | last6 = Dicker | first6 = A. P. | last7 = Lawrence | first7 = Y. R. | doi = 10.1200/JOP.2010.000209 | title = Patient-Oriented Cancer Information on the Internet: A Comparison of Wikipedia and a Professionally Maintained Database | journal = Journal of Oncology Practice | volume = 7 | issue = 5 | pages = 319–323 | year = 2011 | pmid = 22211130 | pmc =3170066 }}</ref> Psychological Medicine (2012),<ref name="Reavley" /> en ''European Journal of Gastroenterology and Hepatology'' (2014);<ref>{{cite journal | last1 = Azer | first1 = S. A. | title = Evaluation of gastroenterology and hepatology articles on Wikipedia | doi = 10.1097/MEG.0000000000000003 | journal = European Journal of Gastroenterology & Hepatology | volume = 26 | issue = 2 | pages = 155–63 | year = 2014 | pmid = 24276492 | s2cid = 7760287}}</ref> Die eenvoudige Engelse Wikipedia dien egter as 'n vereenvoudigde weergawe van artikels om komplekse artikels meer toeganklik te maak vir die leek oor 'n gegewe onderwerp in Basiese Engels. Wikipedia se gewildheid, massaleserstal en vrye toeganklikheid het daartoe gelei dat die ensiklopedie 'n aansienlike tweedehandse kognitiewe gesag regoor die wêreld het.<ref>{{cite news|last=Barnett|first=David|date=17 Februarie 2018|title=Can we trust Wikipedia? 1.4 billion people can't be wrong|url=http://www.independent.co.uk/news/long_reads/wikipedia-explained-what-is-it-trustworthy-how-work-wikimedia-2030-a8213446.html|access-date=15 Julie 2021|work=The Independent|archive-date=11 Februarie 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190211185638/https://www.independent.co.uk/news/long_reads/wikipedia-explained-what-is-it-trustworthy-how-work-wikimedia-2030-a8213446.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite magazine|last=Mak|first=Aaron|date=28 Mei 2019|title=Inside the Brutal, Petty War Over Donald Trump's Wikipedia Page|url=https://slate.com/technology/2019/05/donald-trump-wikipedia-page.html|access-date=15 Julie 2020|magazine=Slate|archive-date=15 Junie 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210615214408/https://slate.com/technology/2019/05/donald-trump-wikipedia-page.html|url-status=live}}</ref><ref> Die betroubaarheid daarvan het wydverspreide mediadekking ontvang en verskyn dikwels in populêre kultuur.</ref> == Verwysings == {{Verwysings|3}} {{Normdata}} [[Kategorie:Wikimediaprojekte]] [[Kategorie:Wikipedia]] bw0edwg26adq9fj3is0t8xw4ded6dim 2893869 2893837 2026-04-14T15:21:56Z Aliwal2012 39067 2893869 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Klee-Irwin.gif|duimnael|Twee historiese artikelweergawes van die Klee Irwin-biografie op die Engelse Wikipedia, gepubliseer onder die CC BY-SA 3.0-lisensie, wat die risiko's illustreer wat inherent is aan Wikipedia se fundamentele onstabiliteit en die potensiaal vir vooroordeel.]] Die '''betroubaarheid van Wikipedia''' en sy gebruikergegenereerde redigeermodel, veral sy Engelstalige uitgawe, is bevraagteken en getoets. [[Wikipedia]] word geskryf en geredigeer deur vrywillige redakteurs, wat aanlyn inhoud genereer met die redaksionele toesig van ander vrywillige redakteurs via gemeenskapsgegenereerde beleide en riglyne. Die betroubaarheid van die projek is statisties getoets deur vergelykende oorsig, ontleding van die historiese patrone, en sterk- en swakpunte inherent aan die redigeringsproses daarvan.<ref>{{Cite news |title= Snared in the Web of a Wikipedia Liar |first= Katharine Q. |last= Seelye |date= 5 Desember 2005 |work= [[The New York Times]] |url= https://www.nytimes.com/2005/12/04/weekinreview/04seelye.html |access-date= 23 Februarie 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20140907013706/http://www.nytimes.com/2005/12/04/weekinreview/04seelye.html |archive-date= 7 September 2014 |url-status= live }}</ref> Die aanlynensiklopedie is gekritiseer vir sy feitelike onbetroubaarheid, hoofsaaklik met betrekking tot die inhoud, aanbieding en redaksionele prosesse. Studies en opnames wat probeer om die betroubaarheid van Wikipedia te peil, het gemengde resultate. Wikipedia se betroubaarheid is gereeld in die 2000's gekritiseer, maar het verbeter; en word in die algemeen in die laat 2010's en vroeë 2020's geprys.<ref name="Wiki20">{{cite news|date=9 Januarie 2021|title=Wikipedia is 20, and its reputation has never been higher|newspaper=[[The Economist]]|url=https://www.economist.com/international/2021/01/09/wikipedia-is-20-and-its-reputation-has-never-been-higher|access-date=25 Februarie 2021|archive-date=8 Januarie 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210108205244/https://www.economist.com/international/2021/01/09/wikipedia-is-20-and-its-reputation-has-never-been-higher|url-status=live}}</ref><ref name="Last best">{{cite news|last1=Cooke|first1=Richard|date=17 Februarie 2020|title=Wikipedia Is the Last Best Place on the Internet|language=en-us|magazine=Wired|url=https://www.wired.com/story/wikipedia-online-encyclopedia-best-place-internet/|access-date=13 Oktober 2020|archive-date=19 Januarie 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110150242/https://www.wired.com/story/wikipedia-online-encyclopedia-best-place-internet/|url-status=live}}</ref><ref name="Econ21">{{Cite news|date=9 Januarie 2021|title=Happy Birthday, Wikipedia|newspaper=[[The Economist]]|url=https://www.economist.com/leaders/2021/01/09/happy-birthday-wikipedia|access-date=16 Februarie 2022|archive-date=6 Januarie 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210108171842/https://www.economist.com/leaders/2021/01/09/happy-birthday-wikipedia|url-status=live}}</ref> [[Lêer:Coati (Nasua nasua) at Parque Nacional da Serra dos Órgãos, Teresópolis, Brazil.jpg|links|duimnael|'n Suid-Amerikaanse coati. In Julie 2008 het 'n 17-jarige student 'n opgemaakte bynaam by die Wikipedia-artikel coati as 'n private grap gevoeg en hulle "Brasiliaanse aardvarke" genoem. Die vals inligting het vir ses jaar geduur en is deur honderde webwerwe, verskeie koerante en selfs 'n paar boeke wat deur universiteitsperse gepubliseer is, gepropageer.<ref name="NewYorker_May19_2014">{{cite magazine|title=How a raccoon became an aardvark|url=http://www.newyorker.com/tech/elements/how-a-raccoon-became-an-aardvark|first=Eric|last=Randall|date=19 Mei 2014|magazine=The New Yorker|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161229170809/http://www.newyorker.com/tech/elements/how-a-raccoon-became-an-aardvark|archive-date=29 Desember 2016|access-date=24 November 2016}}</ref><ref name="RegisterKolbe">{{cite web|url=https://www.theregister.co.uk/2017/01/16/wikipedia_16_birthday_fails/|title=Happy birthday: Jimbo Wales' sweet 16 Wikipedia fails. From aardvark to Bicholim, the encylopedia of things that never were|last=Kolbe|first=Andreas|date=16 Januarie 2017|work=The Register|archive-url=https://web.archive.org/web/20170708162916/http://www.theregister.co.uk/2017/01/16/wikipedia_16_birthday_fails/|archive-date=8 Julie 2017|access-date=4 Junie 2017|url-status=live}}</ref>]] Sekere assesserings van die betroubaarheid daarvan het ondersoek hoe vinnig [[vandalisme]] (inhoud wat deur redakteurs beskou word as vals of misleidende inligting) uit die weg geruim word. Twee jaar nadat die projek begin is, in 2004, het 'n IBM-studie bevind dat "vandalisme gewoonlik uiters vinnig herstel word; so vinnig dat die meeste gebruikers nooit die gevolge daarvan sal sien nie".<ref>Fernanda B. Viégas, Martin Wattenberg, Kushal Dave: [http://alumni.media.mit.edu/~fviegas/papers/history_flow.pdf Studying Cooperation and Conflict between Authors with history flow Visualizations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060125025047/http://alumni.media.mit.edu/~fviegas/papers/history_flow.pdf|date=25 Januarie 2006}}. Proceedings of the SIGCHI conference on Human factors in computing systems, 575–582, Vienna 2004, {{ISBN|1-58113-702-8}}</ref><ref name="History flow: results">{{cite web|title=History flow: results |first1=Fernanda B. |last1=Viégas |first2=Martin |last2=Wattenberg |first3=Kushal |last3=Dave |publisher=IBM Collaborative User Experience Research Group |year=2003 |website=research.ibm.com |url=http://www.research.ibm.com/visual/projects/history_flow/results.htm |access-date=7 Julie 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061102094447/http://www.research.ibm.com/visual/projects/history_flow/results.htm |archive-date=3 November 2006 }}</ref> Die insluiting van vals of vervaardigde inhoud het soms jare lank op Wikipedia geduur as gevolg van die vrywillige redakteurskap daarvan.<ref name="TimesFrenchWPHoax">{{cite news | url=http://www.thetimes.co.uk/tto/news/world/europe/article2547291.ece | title=Ségolène Royal and Wikipedia duped by tale of anti-slavery activist | work=The Times | date=9 Junie 2010 | access-date=17 Junie 2011 | location=London | first=Adam | last=Sage | archive-url=https://web.archive.org/web/20140728232255/http://www.thetimes.co.uk/tto/news/world/europe/article2547291.ece | archive-date=28 Julie 2014 | url-status=live | df=mdy-all }}</ref><ref name=SeigenthalerUSAToday>{{cite news|url=https://www.usatoday.com/news/opinion/editorials/2005-11-29-wikipedia-edit_x.htm|work=USA Today|date=November 29, 2005|title=A false Wikipedia "biography"|first=John|last=Seigenthaler|access-date=September 10, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20120106225139/http://www.usatoday.com/news/opinion/editorials/2005-11-29-wikipedia-edit_x.htm|archive-date=January 6, 2012|url-status=live}}</ref> Die redigeringsmodel daarvan fasiliteer veelvuldige sistemiese vooroordele, naamlik: seleksie-vooroordeel, insluiting-vooroordeel, deelname-vooroordeel en groepdenk-vooroordeel. Die meerderheid van die ensiklopedie word deur manlike redakteurs geskryf, wat lei tot 'n geslagsvooroordeel in dekking, en die samestelling van die redigeergemeenskap het kommer uitgelok oor onder meer rasse-vooroordeel, spin-vooroordeel, korporatiewe vooroordeel en nasionale vooroordeel.<ref>{{Cite news|last=Torres|first=Nicole|date=2 Junie 2016|title=Why Do So Few Women Edit Wikipedia?|work=Harvard Business Review|url=https://hbr.org/2016/06/why-do-so-few-women-edit-wikipedia|access-date=26 Junie 2020|issn=0017-8012|archive-date=17 Junie 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200617014645/https://hbr.org/2016/06/why-do-so-few-women-edit-wikipedia|url-status=live}}</ref><ref name="Fast Company">{{cite web|last1=Cassano|first1=Jay|title=Black History Matters, So Why Is Wikipedia Missing So Much Of It?|url=http://www.fastcoexist.com/3041572/black-history-matters-so-why-is-wikipedia-missing-so-much-of-it|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150510040813/http://www.fastcoexist.com/3041572/black-history-matters-so-why-is-wikipedia-missing-so-much-of-it|archive-date=10 Mei 2015|access-date=13 April 2015|website=Fast Company|date=29 Januarie 2015}}</ref><ref>{{Cite magazine|last=Cooke|first=Richard|date=2 Januarie 2020|title=Wikipedia Is the Last Best Place on the Internet|language=en-us|magazine=Wired|url=https://www.wired.com/story/wikipedia-online-encyclopedia-best-place-internet/|access-date=2 Januarie 2020|issn=1059-1028|archive-date=10 Januarie 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110150242/https://www.wired.com/story/wikipedia-online-encyclopedia-best-place-internet/|url-status=live}}</ref>’n [[Ideologie]]se vooroordeel op Wikipedia is ook op beide bewustelike en onderbewustelike vlakke geïdentifiseer. 'n Reeks studies van Harvard Business School in 2012 en 2014 het gevind dat Wikipedia "aansienlik meer bevooroordeeld" is as [[Encyclopædia Britannica]], maar het die bevinding meer toegeskryf aan die lengte van die aanlyn ensiklopedie in teenstelling met bevooroordelde redigering.<ref>{{Cite news|last=Frick|first=Walter|date=3 Desember 2014|title=Wikipedia Is More Biased Than Britannica, but Don't Blame the Crowd|work=Harvard Business Review|url=https://hbr.org/2014/12/wikipedia-is-more-biased-than-britannica-but-dont-blame-the-crowd|access-date=20 Junie 2020|issn=0017-8012|archive-date=26 Junie 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200626165654/https://hbr.org/2014/12/wikipedia-is-more-biased-than-britannica-but-dont-blame-the-crowd|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Greenstein|first1=Shane|last2=Zhu|first2=Feng|date=1 Januarie 2012|title=Is Wikipedia Biased?|url=https://www.hbs.edu/faculty/Pages/item.aspx?num=45147|journal=American Economic Review|language=en-us|publisher=Harvard Business School|volume=103|access-date=26 Junie 2020|archive-date=30 Desember 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191230092624/https://www.hbs.edu/faculty/Pages/item.aspx?num=45147|url-status=live}}</ref> Gevalle van nie-neutrale of konflik-van-belange redigering en die gebruik van Wikipedia vir "wraakredigering" het die aandag getrek op vals, bevooroordeelde of lasterlike inhoud in artikels, veral biografieë van lewende mense.<ref>{{cite web | url=http://www.salon.com/2013/05/17/revenge_ego_and_the_corruption_of_wikipedia/ | title=Revenge, ego and the corruption of Wikipedia | work=Salon | date=17 Mei 2013 | access-date=4 Junie 2016 | author=Leonard, Andrew | archive-url=https://web.archive.org/web/20160531215546/http://www.salon.com/2013/05/17/revenge_ego_and_the_corruption_of_wikipedia/ | archive-date=31 Mei 2016 | url-status=live }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.theatlantic.com/business/archive/2015/08/wikipedia-editors-for-pay/393926/ | title=The Covert World of People Trying to Edit Wikipedia—for Pay | work=The Atlantic | date=11 Augustus 2015 | access-date=4 Junie 2016 | author=Pinsker, Joe | archive-url=https://web.archive.org/web/20160601002855/http://www.theatlantic.com/business/archive/2015/08/wikipedia-editors-for-pay/393926/ | archive-date=1 Junie 2016 | url-status=live }}</ref> Dit is bekend dat artikels oor minder tegniese onderwerpe, soos die sosiale wetenskappe, geesteswetenskappe en kultuur, handel oor waninligtingsiklusse, kognitiewe vooroordele, dekkingsverskille en redakteursgeskille. Die aanlyn ensiklopedie waarborg nie die geldigheid van sy inligting nie. Dit word beskou as 'n waardevolle "beginpunt" vir navorsers wanneer hulle inhoud verbygaan om die gelyste verwysings, aanhalings en bronne te ondersoek. Akademici stel voor dat betroubare bronne hersien word wanneer die kwaliteit van artikels geassesseer word.<ref name="Petiška 016555151988860">{{Cite journal|last1=Petiška|first1=Eduard|last2=Moldan|first2=Bedřich|date=9 Desember 2019|title=Indicator of quality for environmental articles on Wikipedia at the higher education level|journal=Journal of Information Science|volume=47|issue=2|language=en-US|pages=269–280|doi=10.1177/0165551519888607|s2cid=214401940|issn=0165-5515}}</ref><ref>{{Cite web|last=Harrison|first=Stephen|date=19 Maart 2020|title=The Coronavirus Is Stress-Testing Wikipedia's Systems—and Editors|url=https://slate.com/technology/2020/03/coronavirus-wikipedia-policies.html|access-date=10 Julie 2020|website=Slate Magazine|language=en|archive-date=18 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200418195356/https://slate.com/technology/2020/03/coronavirus-wikipedia-policies.html|url-status=live}}</ref> Die dekking van mediese en wetenskaplike artikels soos [[patologie]],<ref name="Wood">{{cite journal|last=Wood|first=A|author2=Struthers, K|year=2010|title=Pathology education, Wikipedia and the Net generation|journal=Medical Teacher|volume=32|issue=7|pages=618–620|doi=10.3109/0142159X.2010.497719|pmid=20653388|quote= Ons het Wikipedia geïdentifiseer as 'n insiggewende en akkurate bron vir Patologie-onderrig en glo dat Wikipedia potensieel 'n belangrike leerinstrument vir die 'Net Generasie' is.|doi-access=free}}</ref> [[toksikologie]],<ref name=Tox09>S. Robert Lichter, Ph.D,,: [https://web.archive.org/web/20130824041907/http://stats.org/stories/2009/are_chemicals_killing_us.html Are chemicals killing us?] Statistical Assessment Service, 21 Mei 2009</ref> [[onkologie]],<ref name="Leithner">{{cite journal|last=Leithner|first=A|author2=Maurer-Ertl, W|author3=Glehr, M|author4=Friesenbichler, J|author5=Leithner, K|author6=Windhager, R|date=Jul–Aug 2010|title=Wikipedia and osteosarcoma: a trustworthy patients' information?|journal=Journal of the American Medical Informatics Association|volume=17|issue=4|pages=373–4|doi=10.1136/jamia.2010.004507|pmc=2995655|pmid=20595302}}</ref> [[Farmaseutiese middel|farmaseuties]]<ref name=Drug08>{{cite journal |author1=Clauson KA |author2=Polen HH |author3=Kamel Boulos, MN |author4=Dzenowagis JH |title=Scope, completeness, and accuracy of drug information in Wikipedia |journal=Annals of Pharmacotherapy |volume=42 |issue=12 |year=2008 |pmid=19017825 |doi=10.1345/aph.1L474 |url=http://www.theannals.com/cgi/reprint/aph.1L474v1.pdf |pages=1814–21 |s2cid=2072846 |access-date=25 September 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325104236/http://www.theannals.com/cgi/reprint/aph.1L474v1.pdf |archive-date=25 Maart 2009 }} *{{cite news |author=Anne Harding |date=25 November 2008 |title=Wikipedia often omits important drug information: study |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/internetNews/idUSTRE4AN7BO20081125 |access-date=1 Julie 2017 |archive-date=5 Oktober 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005123637/https://www.reuters.com/article/internetNews/idUSTRE4AN7BO20081125 |url-status=live }}</ref> en [[psigiatrie]]<ref name="Reavley">{{Cite journal|last1=Reavley|first1=N. J.|last2=MacKinnon|first2=A. J.|last3=Morgan|first3=A. J.|last4=Alvarez-Jimenez|first4=M.|last5=Hetrick|first5=S. E.|last6=Killackey|first6=E.|last7=Nelson|first7=B.|last8=Purcell|first8=R.|last9=Yap|first9=M. B. H.|last10=Jorm|first10=A. F.|year=2011|title=Quality of information sources about mental disorders: A comparison of Wikipedia with centrally controlled web and printed sources|journal=Psychological Medicine|volume=42|issue=8|pages=1753–1762|doi=10.1017/S003329171100287X|pmid=22166182|hdl-access=free|hdl=11343/59260|s2cid=13329595}}</ref> is vergelyk met professionele en eweknie-geëvalueerde bronne in 'n 2005 ''Nature''-studie.<ref name="GilesJ2005Internet">{{Cite journal|last1=Giles|first1=J.|year=2005|title=Internet encyclopaedias go head to head: Jimmy Wales' Wikipedia comes close to Britannica in terms of the accuracy of its science entries|journal=Nature|volume=438|issue=7070|pages=900–1|bibcode=2005Natur.438..900G|doi=10.1038/438900a|pmid=16355180|doi-access=free}} Die studie (wat nie op sigself eweknie-geëvalueer is nie) is in baie nuusartikels soos hierdie aangehaal: {{cite news|date=15 Desember 2005|title=Wikipedia survives research test|work=[[BBC News]]|publisher=[[British Broadcasting Corporation|BBC]]|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/4530930.stm|url-status=live|access-date=18 Julie 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20120807165903/http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/4530930.stm|archive-date=7 Augustus 2012}}</ref> 'n Jaar later het Encyclopædia Britannica die Nature-studie betwis, wie se skrywers op hul beurt met 'n verdere weerlegging geantwoord het.<ref>{{cite web|author=Nature |url=http://www.nature.com/nature/britannica/index.html |title=Nature's responses to Encyclopaedia Britannica |publisher=Nature.com |date=30 Maart 2006 |access-date=19 Maart 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20061105172011/http://www.nature.com/nature/britannica/index.html|archive-date=5 November 2006|url-status=dead}}</ref><ref>[http://corporate.britannica.com/britannica_nature_response.pdf Fatally Flawed: Refuting the recent study on encyclopedic accuracy by the journal ''Nature'']. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160709053629/http://corporate.britannica.com/britannica_nature_response.pdf |date=9 Julie 2016 }} ''Encyclopædia Britannica'', Maart 2006</ref> Kommer oor leesbaarheid en die oorgebruik van tegniese taal is geopper in studies gepubliseer deur die American Society of Clinical Oncology (2011),<ref>{{cite journal | last1 = Rajagopalan | first1 = M. S. | last2 = Khanna | first2 = V. K. | last3 = Leiter | first3 = Y. | last4 = Stott | first4 = M. | last5 = Showalter | first5 = T. N. | last6 = Dicker | first6 = A. P. | last7 = Lawrence | first7 = Y. R. | doi = 10.1200/JOP.2010.000209 | title = Patient-Oriented Cancer Information on the Internet: A Comparison of Wikipedia and a Professionally Maintained Database | journal = Journal of Oncology Practice | volume = 7 | issue = 5 | pages = 319–323 | year = 2011 | pmid = 22211130 | pmc =3170066 }}</ref> Psychological Medicine (2012),<ref name="Reavley" /> en ''European Journal of Gastroenterology and Hepatology'' (2014);<ref>{{cite journal | last1 = Azer | first1 = S. A. | title = Evaluation of gastroenterology and hepatology articles on Wikipedia | doi = 10.1097/MEG.0000000000000003 | journal = European Journal of Gastroenterology & Hepatology | volume = 26 | issue = 2 | pages = 155–63 | year = 2014 | pmid = 24276492 | s2cid = 7760287}}</ref> Die eenvoudige Engelse Wikipedia dien egter as 'n vereenvoudigde weergawe van artikels om komplekse artikels meer toeganklik te maak vir die leek oor 'n gegewe onderwerp in Basiese Engels. Wikipedia se gewildheid, massaleserstal en vrye toeganklikheid het daartoe gelei dat die ensiklopedie 'n aansienlike tweedehandse kognitiewe gesag regoor die wêreld het.<ref>{{cite news|last=Barnett|first=David|date=17 Februarie 2018|title=Can we trust Wikipedia? 1.4 billion people can't be wrong|url=http://www.independent.co.uk/news/long_reads/wikipedia-explained-what-is-it-trustworthy-how-work-wikimedia-2030-a8213446.html|access-date=15 Julie 2021|work=The Independent|archive-date=11 Februarie 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190211185638/https://www.independent.co.uk/news/long_reads/wikipedia-explained-what-is-it-trustworthy-how-work-wikimedia-2030-a8213446.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite magazine|last=Mak|first=Aaron|date=28 Mei 2019|title=Inside the Brutal, Petty War Over Donald Trump's Wikipedia Page|url=https://slate.com/technology/2019/05/donald-trump-wikipedia-page.html|access-date=15 Julie 2020|magazine=Slate|archive-date=15 Junie 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210615214408/https://slate.com/technology/2019/05/donald-trump-wikipedia-page.html|url-status=live}}</ref><ref> Die betroubaarheid daarvan het wydverspreide mediadekking ontvang en verskyn dikwels in populêre kultuur.</ref> == Verwysings == {{Verwysings|3}} {{Normdata}} [[Kategorie:Wikimediaprojekte]] [[Kategorie:Wikipedia]] djkari7tot38j08tx7j1orccvr2299g 2893884 2893869 2026-04-14T16:06:17Z Aliwal2012 39067 blou skakel na "farmasie" 2893884 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Klee-Irwin.gif|duimnael|Twee historiese artikelweergawes van die Klee Irwin-biografie op die Engelse Wikipedia, gepubliseer onder die CC BY-SA 3.0-lisensie, wat die risiko's illustreer wat inherent is aan Wikipedia se fundamentele onstabiliteit en die potensiaal vir vooroordeel.]] Die '''betroubaarheid van Wikipedia''' en sy gebruikergegenereerde redigeermodel, veral sy Engelstalige uitgawe, is bevraagteken en getoets. [[Wikipedia]] word geskryf en geredigeer deur vrywillige redakteurs, wat aanlyn inhoud genereer met die redaksionele toesig van ander vrywillige redakteurs via gemeenskapsgegenereerde beleide en riglyne. Die betroubaarheid van die projek is statisties getoets deur vergelykende oorsig, ontleding van die historiese patrone, en sterk- en swakpunte inherent aan die redigeringsproses daarvan.<ref>{{Cite news |title= Snared in the Web of a Wikipedia Liar |first= Katharine Q. |last= Seelye |date= 5 Desember 2005 |work= [[The New York Times]] |url= https://www.nytimes.com/2005/12/04/weekinreview/04seelye.html |access-date= 23 Februarie 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20140907013706/http://www.nytimes.com/2005/12/04/weekinreview/04seelye.html |archive-date= 7 September 2014 |url-status= live }}</ref> Die aanlynensiklopedie is gekritiseer vir sy feitelike onbetroubaarheid, hoofsaaklik met betrekking tot die inhoud, aanbieding en redaksionele prosesse. Studies en opnames wat probeer om die betroubaarheid van Wikipedia te peil, het gemengde resultate. Wikipedia se betroubaarheid is gereeld in die 2000's gekritiseer, maar het verbeter; en word in die algemeen in die laat 2010's en vroeë 2020's geprys.<ref name="Wiki20">{{cite news|date=9 Januarie 2021|title=Wikipedia is 20, and its reputation has never been higher|newspaper=[[The Economist]]|url=https://www.economist.com/international/2021/01/09/wikipedia-is-20-and-its-reputation-has-never-been-higher|access-date=25 Februarie 2021|archive-date=8 Januarie 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210108205244/https://www.economist.com/international/2021/01/09/wikipedia-is-20-and-its-reputation-has-never-been-higher|url-status=live}}</ref><ref name="Last best">{{cite news|last1=Cooke|first1=Richard|date=17 Februarie 2020|title=Wikipedia Is the Last Best Place on the Internet|language=en-us|magazine=Wired|url=https://www.wired.com/story/wikipedia-online-encyclopedia-best-place-internet/|access-date=13 Oktober 2020|archive-date=19 Januarie 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110150242/https://www.wired.com/story/wikipedia-online-encyclopedia-best-place-internet/|url-status=live}}</ref><ref name="Econ21">{{Cite news|date=9 Januarie 2021|title=Happy Birthday, Wikipedia|newspaper=[[The Economist]]|url=https://www.economist.com/leaders/2021/01/09/happy-birthday-wikipedia|access-date=16 Februarie 2022|archive-date=6 Januarie 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210108171842/https://www.economist.com/leaders/2021/01/09/happy-birthday-wikipedia|url-status=live}}</ref> [[Lêer:Coati (Nasua nasua) at Parque Nacional da Serra dos Órgãos, Teresópolis, Brazil.jpg|links|duimnael|'n Suid-Amerikaanse coati. In Julie 2008 het 'n 17-jarige student 'n opgemaakte bynaam by die Wikipedia-artikel coati as 'n private grap gevoeg en hulle "Brasiliaanse aardvarke" genoem. Die vals inligting het vir ses jaar geduur en is deur honderde webwerwe, verskeie koerante en selfs 'n paar boeke wat deur universiteitsperse gepubliseer is, gepropageer.<ref name="NewYorker_May19_2014">{{cite magazine|title=How a raccoon became an aardvark|url=http://www.newyorker.com/tech/elements/how-a-raccoon-became-an-aardvark|first=Eric|last=Randall|date=19 Mei 2014|magazine=The New Yorker|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161229170809/http://www.newyorker.com/tech/elements/how-a-raccoon-became-an-aardvark|archive-date=29 Desember 2016|access-date=24 November 2016}}</ref><ref name="RegisterKolbe">{{cite web|url=https://www.theregister.co.uk/2017/01/16/wikipedia_16_birthday_fails/|title=Happy birthday: Jimbo Wales' sweet 16 Wikipedia fails. From aardvark to Bicholim, the encylopedia of things that never were|last=Kolbe|first=Andreas|date=16 Januarie 2017|work=The Register|archive-url=https://web.archive.org/web/20170708162916/http://www.theregister.co.uk/2017/01/16/wikipedia_16_birthday_fails/|archive-date=8 Julie 2017|access-date=4 Junie 2017|url-status=live}}</ref>]] Sekere assesserings van die betroubaarheid daarvan het ondersoek hoe vinnig [[vandalisme]] (inhoud wat deur redakteurs beskou word as vals of misleidende inligting) uit die weg geruim word. Twee jaar nadat die projek begin is, in 2004, het 'n IBM-studie bevind dat "vandalisme gewoonlik uiters vinnig herstel word; so vinnig dat die meeste gebruikers nooit die gevolge daarvan sal sien nie".<ref>Fernanda B. Viégas, Martin Wattenberg, Kushal Dave: [http://alumni.media.mit.edu/~fviegas/papers/history_flow.pdf Studying Cooperation and Conflict between Authors with history flow Visualizations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060125025047/http://alumni.media.mit.edu/~fviegas/papers/history_flow.pdf|date=25 Januarie 2006}}. Proceedings of the SIGCHI conference on Human factors in computing systems, 575–582, Vienna 2004, {{ISBN|1-58113-702-8}}</ref><ref name="History flow: results">{{cite web|title=History flow: results |first1=Fernanda B. |last1=Viégas |first2=Martin |last2=Wattenberg |first3=Kushal |last3=Dave |publisher=IBM Collaborative User Experience Research Group |year=2003 |website=research.ibm.com |url=http://www.research.ibm.com/visual/projects/history_flow/results.htm |access-date=7 Julie 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061102094447/http://www.research.ibm.com/visual/projects/history_flow/results.htm |archive-date=3 November 2006 }}</ref> Die insluiting van vals of vervaardigde inhoud het soms jare lank op Wikipedia geduur as gevolg van die vrywillige redakteurskap daarvan.<ref name="TimesFrenchWPHoax">{{cite news | url=http://www.thetimes.co.uk/tto/news/world/europe/article2547291.ece | title=Ségolène Royal and Wikipedia duped by tale of anti-slavery activist | work=The Times | date=9 Junie 2010 | access-date=17 Junie 2011 | location=London | first=Adam | last=Sage | archive-url=https://web.archive.org/web/20140728232255/http://www.thetimes.co.uk/tto/news/world/europe/article2547291.ece | archive-date=28 Julie 2014 | url-status=live | df=mdy-all }}</ref><ref name=SeigenthalerUSAToday>{{cite news|url=https://www.usatoday.com/news/opinion/editorials/2005-11-29-wikipedia-edit_x.htm|work=USA Today|date=November 29, 2005|title=A false Wikipedia "biography"|first=John|last=Seigenthaler|access-date=September 10, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20120106225139/http://www.usatoday.com/news/opinion/editorials/2005-11-29-wikipedia-edit_x.htm|archive-date=January 6, 2012|url-status=live}}</ref> Die redigeringsmodel daarvan fasiliteer veelvuldige sistemiese vooroordele, naamlik: seleksie-vooroordeel, insluiting-vooroordeel, deelname-vooroordeel en groepdenk-vooroordeel. Die meerderheid van die ensiklopedie word deur manlike redakteurs geskryf, wat lei tot 'n geslagsvooroordeel in dekking, en die samestelling van die redigeergemeenskap het kommer uitgelok oor onder meer rasse-vooroordeel, spin-vooroordeel, korporatiewe vooroordeel en nasionale vooroordeel.<ref>{{Cite news|last=Torres|first=Nicole|date=2 Junie 2016|title=Why Do So Few Women Edit Wikipedia?|work=Harvard Business Review|url=https://hbr.org/2016/06/why-do-so-few-women-edit-wikipedia|access-date=26 Junie 2020|issn=0017-8012|archive-date=17 Junie 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200617014645/https://hbr.org/2016/06/why-do-so-few-women-edit-wikipedia|url-status=live}}</ref><ref name="Fast Company">{{cite web|last1=Cassano|first1=Jay|title=Black History Matters, So Why Is Wikipedia Missing So Much Of It?|url=http://www.fastcoexist.com/3041572/black-history-matters-so-why-is-wikipedia-missing-so-much-of-it|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150510040813/http://www.fastcoexist.com/3041572/black-history-matters-so-why-is-wikipedia-missing-so-much-of-it|archive-date=10 Mei 2015|access-date=13 April 2015|website=Fast Company|date=29 Januarie 2015}}</ref><ref>{{Cite magazine|last=Cooke|first=Richard|date=2 Januarie 2020|title=Wikipedia Is the Last Best Place on the Internet|language=en-us|magazine=Wired|url=https://www.wired.com/story/wikipedia-online-encyclopedia-best-place-internet/|access-date=2 Januarie 2020|issn=1059-1028|archive-date=10 Januarie 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110150242/https://www.wired.com/story/wikipedia-online-encyclopedia-best-place-internet/|url-status=live}}</ref> ’n [[Ideologie]]se vooroordeel op Wikipedia is ook op beide bewustelike en onderbewustelike vlakke geïdentifiseer. 'n Reeks studies van Harvard Business School in 2012 en 2014 het gevind dat Wikipedia "aansienlik meer bevooroordeeld" is as [[Encyclopædia Britannica]], maar het die bevinding meer toegeskryf aan die lengte van die aanlyn-ensiklopedie in teenstelling met bevooroordeelde redigering.<ref>{{Cite news|last=Frick|first=Walter|date=3 Desember 2014|title=Wikipedia Is More Biased Than Britannica, but Don't Blame the Crowd|work=Harvard Business Review|url=https://hbr.org/2014/12/wikipedia-is-more-biased-than-britannica-but-dont-blame-the-crowd|access-date=20 Junie 2020|issn=0017-8012|archive-date=26 Junie 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200626165654/https://hbr.org/2014/12/wikipedia-is-more-biased-than-britannica-but-dont-blame-the-crowd|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Greenstein|first1=Shane|last2=Zhu|first2=Feng|date=1 Januarie 2012|title=Is Wikipedia Biased?|url=https://www.hbs.edu/faculty/Pages/item.aspx?num=45147|journal=American Economic Review|language=en-us|publisher=Harvard Business School|volume=103|access-date=26 Junie 2020|archive-date=30 Desember 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191230092624/https://www.hbs.edu/faculty/Pages/item.aspx?num=45147|url-status=live}}</ref> Gevalle van nie-neutrale of konflik-van-belange redigering en die gebruik van Wikipedia vir "wraakredigering" het die aandag getrek op vals, bevooroordeelde of lasterlike inhoud in artikels, veral biografieë van lewende mense.<ref>{{cite web | url=http://www.salon.com/2013/05/17/revenge_ego_and_the_corruption_of_wikipedia/ | title=Revenge, ego and the corruption of Wikipedia | work=Salon | date=17 Mei 2013 | access-date=4 Junie 2016 | author=Leonard, Andrew | archive-url=https://web.archive.org/web/20160531215546/http://www.salon.com/2013/05/17/revenge_ego_and_the_corruption_of_wikipedia/ | archive-date=31 Mei 2016 | url-status=live }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.theatlantic.com/business/archive/2015/08/wikipedia-editors-for-pay/393926/ | title=The Covert World of People Trying to Edit Wikipedia—for Pay | work=The Atlantic | date=11 Augustus 2015 | access-date=4 Junie 2016 | author=Pinsker, Joe | archive-url=https://web.archive.org/web/20160601002855/http://www.theatlantic.com/business/archive/2015/08/wikipedia-editors-for-pay/393926/ | archive-date=1 Junie 2016 | url-status=live }}</ref> Dit is bekend dat artikels oor minder tegniese onderwerpe, soos die sosiale wetenskappe, geesteswetenskappe en kultuur, handel oor waninligtingsiklusse, kognitiewe vooroordele, dekkingsverskille en redakteursgeskille. Die aanlyn-ensiklopedie waarborg nie die geldigheid van sy inligting nie. Dit word beskou as 'n waardevolle "beginpunt" vir navorsers wanneer hulle inhoud deurgaan om die gelyste verwysings, aanhalings en bronne te ondersoek. Akademici stel voor dat betroubare bronne hersien word wanneer die kwaliteit van artikels geassesseer word.<ref name="Petiška 016555151988860">{{Cite journal|last1=Petiška|first1=Eduard|last2=Moldan|first2=Bedřich|date=9 Desember 2019|title=Indicator of quality for environmental articles on Wikipedia at the higher education level|journal=Journal of Information Science|volume=47|issue=2|language=en-US|pages=269–280|doi=10.1177/0165551519888607|s2cid=214401940|issn=0165-5515}}</ref><ref>{{Cite web|last=Harrison|first=Stephen|date=19 Maart 2020|title=The Coronavirus Is Stress-Testing Wikipedia's Systems—and Editors|url=https://slate.com/technology/2020/03/coronavirus-wikipedia-policies.html|access-date=10 Julie 2020|website=Slate Magazine|language=en|archive-date=18 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200418195356/https://slate.com/technology/2020/03/coronavirus-wikipedia-policies.html|url-status=live}}</ref> Die dekking van mediese en wetenskaplike artikels soos [[patologie]],<ref name="Wood">{{cite journal|last=Wood|first=A|author2=Struthers, K|year=2010|title=Pathology education, Wikipedia and the Net generation|journal=Medical Teacher|volume=32|issue=7|pages=618–620|doi=10.3109/0142159X.2010.497719|pmid=20653388|quote= Ons het Wikipedia geïdentifiseer as 'n insiggewende en akkurate bron vir Patologie-onderrig en glo dat Wikipedia potensieel 'n belangrike leerinstrument vir die 'Net Generasie' is.|doi-access=free}}</ref> [[toksikologie]],<ref name=Tox09>S. Robert Lichter, Ph.D,,: [https://web.archive.org/web/20130824041907/http://stats.org/stories/2009/are_chemicals_killing_us.html Are chemicals killing us?] Statistical Assessment Service, 21 Mei 2009</ref> [[onkologie]],<ref name="Leithner">{{cite journal|last=Leithner|first=A|author2=Maurer-Ertl, W|author3=Glehr, M|author4=Friesenbichler, J|author5=Leithner, K|author6=Windhager, R|date=Jul–Aug 2010|title=Wikipedia and osteosarcoma: a trustworthy patients' information?|journal=Journal of the American Medical Informatics Association|volume=17|issue=4|pages=373–4|doi=10.1136/jamia.2010.004507|pmc=2995655|pmid=20595302}}</ref> [[farmasie]]<ref name=Drug08>{{cite journal |author1=Clauson KA |author2=Polen HH |author3=Kamel Boulos, MN |author4=Dzenowagis JH |title=Scope, completeness, and accuracy of drug information in Wikipedia |journal=Annals of Pharmacotherapy |volume=42 |issue=12 |year=2008 |pmid=19017825 |doi=10.1345/aph.1L474 |url=http://www.theannals.com/cgi/reprint/aph.1L474v1.pdf |pages=1814–21 |s2cid=2072846 |access-date=25 September 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325104236/http://www.theannals.com/cgi/reprint/aph.1L474v1.pdf |archive-date=25 Maart 2009 }} *{{cite news |author=Anne Harding |date=25 November 2008 |title=Wikipedia often omits important drug information: study |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/internetNews/idUSTRE4AN7BO20081125 |access-date=1 Julie 2017 |archive-date=5 Oktober 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005123637/https://www.reuters.com/article/internetNews/idUSTRE4AN7BO20081125 |url-status=live }}</ref> en [[psigiatrie]]<ref name="Reavley">{{Cite journal|last1=Reavley|first1=N. J.|last2=MacKinnon|first2=A. J.|last3=Morgan|first3=A. J.|last4=Alvarez-Jimenez|first4=M.|last5=Hetrick|first5=S. E.|last6=Killackey|first6=E.|last7=Nelson|first7=B.|last8=Purcell|first8=R.|last9=Yap|first9=M. B. H.|last10=Jorm|first10=A. F.|year=2011|title=Quality of information sources about mental disorders: A comparison of Wikipedia with centrally controlled web and printed sources|journal=Psychological Medicine|volume=42|issue=8|pages=1753–1762|doi=10.1017/S003329171100287X|pmid=22166182|hdl-access=free|hdl=11343/59260|s2cid=13329595}}</ref> is vergelyk met professionele en eweknie-geëvalueerde bronne in 'n 2005 ''Nature''-studie.<ref name="GilesJ2005Internet">{{Cite journal|last1=Giles|first1=J.|year=2005|title=Internet encyclopaedias go head to head: Jimmy Wales' Wikipedia comes close to Britannica in terms of the accuracy of its science entries|journal=Nature|volume=438|issue=7070|pages=900–1|bibcode=2005Natur.438..900G|doi=10.1038/438900a|pmid=16355180|doi-access=free}} Die studie (wat nie op sigself eweknie-geëvalueer is nie) is in baie nuusartikels soos hierdie aangehaal: {{cite news|date=15 Desember 2005|title=Wikipedia survives research test|work=[[BBC News]]|publisher=[[British Broadcasting Corporation|BBC]]|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/4530930.stm|url-status=live|access-date=18 Julie 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20120807165903/http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/4530930.stm|archive-date=7 Augustus 2012}}</ref> 'n Jaar later het Encyclopædia Britannica die Nature-studie betwis, wie se skrywers op hul beurt met 'n verdere weerlegging geantwoord het.<ref>{{cite web|author=Nature |url=http://www.nature.com/nature/britannica/index.html |title=Nature's responses to Encyclopaedia Britannica |publisher=Nature.com |date=30 Maart 2006 |access-date=19 Maart 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20061105172011/http://www.nature.com/nature/britannica/index.html|archive-date=5 November 2006|url-status=dead}}</ref><ref>[http://corporate.britannica.com/britannica_nature_response.pdf Fatally Flawed: Refuting the recent study on encyclopedic accuracy by the journal ''Nature'']. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160709053629/http://corporate.britannica.com/britannica_nature_response.pdf |date=9 Julie 2016 }} ''Encyclopædia Britannica'', Maart 2006</ref> Kommer oor leesbaarheid en die oorgebruik van tegniese taal is geopper in studies gepubliseer deur die American Society of Clinical Oncology (2011),<ref>{{cite journal | last1 = Rajagopalan | first1 = M. S. | last2 = Khanna | first2 = V. K. | last3 = Leiter | first3 = Y. | last4 = Stott | first4 = M. | last5 = Showalter | first5 = T. N. | last6 = Dicker | first6 = A. P. | last7 = Lawrence | first7 = Y. R. | doi = 10.1200/JOP.2010.000209 | title = Patient-Oriented Cancer Information on the Internet: A Comparison of Wikipedia and a Professionally Maintained Database | journal = Journal of Oncology Practice | volume = 7 | issue = 5 | pages = 319–323 | year = 2011 | pmid = 22211130 | pmc =3170066 }}</ref> Psychological Medicine (2012),<ref name="Reavley" /> en ''European Journal of Gastroenterology and Hepatology'' (2014);<ref>{{cite journal | last1 = Azer | first1 = S. A. | title = Evaluation of gastroenterology and hepatology articles on Wikipedia | doi = 10.1097/MEG.0000000000000003 | journal = European Journal of Gastroenterology & Hepatology | volume = 26 | issue = 2 | pages = 155–63 | year = 2014 | pmid = 24276492 | s2cid = 7760287}}</ref> Die eenvoudige Engelse Wikipedia dien egter as 'n vereenvoudigde weergawe van artikels om komplekse artikels meer toeganklik te maak vir die leek oor 'n gegewe onderwerp in Basiese Engels. Wikipedia se gewildheid, massaleserstal en vrye toeganklikheid het daartoe gelei dat die ensiklopedie 'n aansienlike tweedehandse kognitiewe gesag regoor die wêreld het.<ref>{{cite news|last=Barnett|first=David|date=17 Februarie 2018|title=Can we trust Wikipedia? 1.4 billion people can't be wrong|url=http://www.independent.co.uk/news/long_reads/wikipedia-explained-what-is-it-trustworthy-how-work-wikimedia-2030-a8213446.html|access-date=15 Julie 2021|work=The Independent|archive-date=11 Februarie 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190211185638/https://www.independent.co.uk/news/long_reads/wikipedia-explained-what-is-it-trustworthy-how-work-wikimedia-2030-a8213446.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite magazine|last=Mak|first=Aaron|date=28 Mei 2019|title=Inside the Brutal, Petty War Over Donald Trump's Wikipedia Page|url=https://slate.com/technology/2019/05/donald-trump-wikipedia-page.html|access-date=15 Julie 2020|magazine=Slate|archive-date=15 Junie 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210615214408/https://slate.com/technology/2019/05/donald-trump-wikipedia-page.html|url-status=live}}</ref><ref> Die betroubaarheid daarvan het wydverspreide mediadekking ontvang en verskyn dikwels in populêre kultuur.</ref> == Verwysings == {{Verwysings|3}} {{Normdata}} [[Kategorie:Wikimediaprojekte]] [[Kategorie:Wikipedia]] ayirp6i8kp9os2bnte912s7rvmj9fca 0 421846 2893993 2829508 2026-04-15T03:59:45Z Mega w54e3tg3 323718 206258 2893993 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | name = Soutwater-krokodil | fossil_range = [[Plioseen]]–[[Holoseen|Onlangse]], {{fossil_range|5.3|0|ref=<ref name="Rio2021">{{cite journal |last1=Rio |first1=Jonathan P. |last2=Mannion |first2=Philip D. |date=6 September 2021 |title=Phylogenetic analysis of a new morphological dataset elucidates the evolutionary history of Crocodylia and resolves the long-standing gharial problem |journal=[[PeerJ]] |volume=9 |pages=e12094 |doi=10.7717/peerj.12094 |pmid=34567843 |pmc=8428266 |doi-access=free}}</ref>}} | image = Jenni Blaze 420.jpg | image_caption = {{small|Mannetjie}} | image2 = Female croc.jpg | image2_caption = {{small|Wyfie}} | status = LC | status_system =IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |title=''Crocodylus porosus'' |name-list-style=amp |author=Webb, G.J.W. |author2=Manolis, C. |author3=Brien, M.L. |author4=Balaguera-Reina, S.A. |author5=Isberg, S. |date=2021 |page=e.T5668A3047556 |doi=10.2305/IUCN.UK.2021-2.RLTS.T5668A3047556.en |access-date=20 November 2021}}</ref> | genus = Crocodylus | species = porosus | authority = [[Johann Gottlob Schneider|Schneider]], 1801 | range_map = Crocodylus porosus range.PNG | range_map_caption = Verspreiding van die soutwater-krokodil in swart }} Die '''soutwater-krokodil''' (''Crocodylus porosus'') is 'n krokodil wat [[inheems]] is aan soutwaterhabitats, brak vleilande en varswaterriviere vanaf [[Indië]] se ooskus oor Suidoos-Asië en die Sundaic-streek tot in Noord-Australië en [[Mikronesië]]. Dit is sedert 1996 as die minste kommer op die [[IUBN-rooilys]] gelys. Dit is tot in die 1970's vir sy vel gejag en word deur onwettige doodmaak en habitatverlies bedreig. Dit word as gevaarlik vir mense beskou.<ref name=Webb_al2010>{{cite book |last1=Webb |first1=G. J. W. |last2=Manolis |first2=C. |last3=Brien |first3=M. L. |year=2010 |chapter=Saltwater Crocodile ''Crocodylus porosus'' |pages=99–113 |chapter-url=http://www.iucncsg.org/365_docs/attachments/protarea/18%20--8088e67a.pdf |editor1-last=Manolis |editor1-first=S. C. |editor2-last=Stevenson |editor2-first=C. |title=Crocodiles: Status Survey and Conservation Action Plan |edition=3rd |publisher=IUCN Crocodile Specialist Group |location=Darwin}}</ref> Die soutwater-krokodil is die grootste lewende reptiel.<ref>{{cite journal |title=Satellite tracking reveals long distance coastal travel and homing by translocated Estuarine Crocodiles, ''Crocodylus porosus'' |journal=PLOS ONE |year=2007 |volume=2 |pmid=17895990 |pmc=1978533 |doi=10.1371/journal.pone.0000949 |doi-access=free |last1=Read |first1=M. A. |last2=Grigg |first2=G. C. |last3=Irwin |first3=S. R. |last4=Shanahan |first4=D. |last5=Franklin |first5=C. E. |issue=9 |pages=e949 |bibcode=2007PLoSO...2..949R}}</ref> Mannetjies kan tot 'n gewig van 1 000–1 500 kg (2 200–3 300 lb) en 'n lengte van 6 m (20 voet) groei, wat selde 6,3 m (21 voet) oorskry.<ref name="Acid">{{cite journal |title=Estimation of total length from head length of Saltwater Crocodiles (''Crocodylus porosus'') in the Northern Territory, Australia |year=2013 |journal=Journal of Herpetology |volume=47 |issue=1 |pages=34–40 |doi=10.1670/11-094 |author1=Fukuda, Y. |name-list-style=amp |author2=Saalfeld, W. K. |author3=Lindner, G. |author4=Nichols, T. |s2cid=83912762 |url=https://www.researchgate.net/publication/274775364}}</ref><ref>{{cite book |author1=Rice, S. |title=Encyclopedia of Biodiversity |edition=Revised |date=2020 |publisher=Infobase Publishing |location=New York |isbn=9781438195926 |pages=230 |url=https://books.google.com/books?id=YtyPEAAAQBAJ&dq=saltwater+crocodile+1500+kg&pg=PA230}}</ref> Wyfies is baie kleiner en oorskry selde 3 m (9,8 voet).<ref name=Whitaker_2008>{{cite journal |last1=Whitaker |first1=R. |last2=Whitaker |first2=N. |year=2008 |title=Who's got the biggest? |journal=Crocodile Specialist Group Newsletter |volume=27 |issue=4 |pages=26–30 |url=https://www.iucncsg.org/365_docs/attachments/protarea/907d4ded022a4ddefe525f89ee64b150.pdf}}</ref><ref name="Britton et al. 2012">{{cite journal |last1=Britton |first1=A. R. C. |last2=Whitaker |first2=R. |last3=Whitaker |first3=N. |title=Here be a Dragon: Exceptional size in Saltwater Crocodile (''Crocodylus porosus'') from the Philippines |journal=Herpetological Review |date=2012 |volume=43 |issue=4 |pages=541–546 |url=https://www.researchgate.net/publication/265511442}}</ref> Dit word ook die '''riviermond krokodil''', '''Indo-Stille Oseaan krokodil''', '''mariene krokodil''', '''see krokodil''', en, '''informeel''', die sout genoem.<ref>{{cite journal |author=Allen, G. R. |year=1974 |title=The marine crocodile, ''Crocodylus porosus'', from Ponape, Eastern Caroline Islands, with notes on food habits of crocodiles from the Palau Archipelago |journal=Copeia |volume=1974 |issue=2 |page=553 |doi=10.2307/1442558 |jstor=1442558}}</ref> 'n Groot en opportunistiese hiperkarnivore top-roofdier, hulle lê die meeste van hul prooi in 'n hinderlaag en verdrink of sluk dit dan heel in. Hulle sal byna enige dier prooi wat hul gebied binnekom, insluitend ander roofdiere soos haaie, variëteite varswater- en soutwatervisse insluitend pelagiese spesies, ongewerwelde diere soos skaaldiere, verskeie amfibieë, ander reptiele, voëls en soogdiere.<ref name="Callaway, J. M. 1997">{{cite book |last1=Hua |first1=S. |last2=Buffetaut |first2=E. |year=1997 |chapter=Part V: Crocodylia |pages=357–374 |title=Ancient marine reptiles |location=Cambridge |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-155210-7 |doi=10.1016/B978-0-12-155210-7.X5000-5 |editor1-last=Callaway |editor1-first=J. M. |editor2-last=Nicholls |editor2-first=E. L. |chapter-url=https://reader.elsevier.com/reader/sd/pii/B9780121552107500193?token=49212F9BD94583575A4553B27CDA591A7B9C97B6698550E9A3E43766F27F48E72A8DF49B165E55D9E81AC46194045F04}}</ref><ref name="Blaber, S. J. 2008">{{cite book |last1=Blaber |first1=S. J. M. |year=2008 |title=Tropical estuarine fishes: ecology, exploration and conservation |location=Oxford |publisher=Blackwell Science |pages=185–201 |chapter=Mangroves and Estuarine Dependence |chapter-url=https://books.google.com/books?id=V53GoUTN_wYC&pg=PA196 |isbn=9780470694985}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Reptiele]] 8icttullc8vlrxhrbn5kz7h8ldqgzul 2893996 2893993 2026-04-15T04:00:33Z Mtarch11 126359 Wysiging deur [[Special:Contributions/Mega w54e3tg3 323718|Mega w54e3tg3 323718]] teruggerol na laaste weergawe deur [[User:Oesjaar|Oesjaar]] 2829508 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | name = Soutwater-krokodil | fossil_range = [[Plioseen]]–[[Holoseen|Onlangse]], {{fossil_range|5.3|0|ref=<ref name="Rio2021">{{cite journal |last1=Rio |first1=Jonathan P. |last2=Mannion |first2=Philip D. |date=6 September 2021 |title=Phylogenetic analysis of a new morphological dataset elucidates the evolutionary history of Crocodylia and resolves the long-standing gharial problem |journal=[[PeerJ]] |volume=9 |pages=e12094 |doi=10.7717/peerj.12094 |pmid=34567843 |pmc=8428266 |doi-access=free}}</ref>}} | image = SaltwaterCrocodile('Maximo').jpg | image_caption = {{small|Mannetjie}} | image2 = Female croc.jpg | image2_caption = {{small|Wyfie}} | status = LC | status_system =IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite iucn |title=''Crocodylus porosus'' |name-list-style=amp |author=Webb, G.J.W. |author2=Manolis, C. |author3=Brien, M.L. |author4=Balaguera-Reina, S.A. |author5=Isberg, S. |date=2021 |page=e.T5668A3047556 |doi=10.2305/IUCN.UK.2021-2.RLTS.T5668A3047556.en |access-date=20 November 2021}}</ref> | genus = Crocodylus | species = porosus | authority = [[Johann Gottlob Schneider|Schneider]], 1801 | range_map = Crocodylus porosus range.PNG | range_map_caption = Verspreiding van die soutwater-krokodil in swart }} Die '''soutwater-krokodil''' (''Crocodylus porosus'') is 'n krokodil wat [[inheems]] is aan soutwaterhabitats, brak vleilande en varswaterriviere vanaf [[Indië]] se ooskus oor Suidoos-Asië en die Sundaic-streek tot in Noord-Australië en [[Mikronesië]]. Dit is sedert 1996 as die minste kommer op die [[IUBN-rooilys]] gelys. Dit is tot in die 1970's vir sy vel gejag en word deur onwettige doodmaak en habitatverlies bedreig. Dit word as gevaarlik vir mense beskou.<ref name=Webb_al2010>{{cite book |last1=Webb |first1=G. J. W. |last2=Manolis |first2=C. |last3=Brien |first3=M. L. |year=2010 |chapter=Saltwater Crocodile ''Crocodylus porosus'' |pages=99–113 |chapter-url=http://www.iucncsg.org/365_docs/attachments/protarea/18%20--8088e67a.pdf |editor1-last=Manolis |editor1-first=S. C. |editor2-last=Stevenson |editor2-first=C. |title=Crocodiles: Status Survey and Conservation Action Plan |edition=3rd |publisher=IUCN Crocodile Specialist Group |location=Darwin}}</ref> Die soutwater-krokodil is die grootste lewende reptiel.<ref>{{cite journal |title=Satellite tracking reveals long distance coastal travel and homing by translocated Estuarine Crocodiles, ''Crocodylus porosus'' |journal=PLOS ONE |year=2007 |volume=2 |pmid=17895990 |pmc=1978533 |doi=10.1371/journal.pone.0000949 |doi-access=free |last1=Read |first1=M. A. |last2=Grigg |first2=G. C. |last3=Irwin |first3=S. R. |last4=Shanahan |first4=D. |last5=Franklin |first5=C. E. |issue=9 |pages=e949 |bibcode=2007PLoSO...2..949R}}</ref> Mannetjies kan tot 'n gewig van 1 000–1 500 kg (2 200–3 300 lb) en 'n lengte van 6 m (20 voet) groei, wat selde 6,3 m (21 voet) oorskry.<ref name="Acid">{{cite journal |title=Estimation of total length from head length of Saltwater Crocodiles (''Crocodylus porosus'') in the Northern Territory, Australia |year=2013 |journal=Journal of Herpetology |volume=47 |issue=1 |pages=34–40 |doi=10.1670/11-094 |author1=Fukuda, Y. |name-list-style=amp |author2=Saalfeld, W. K. |author3=Lindner, G. |author4=Nichols, T. |s2cid=83912762 |url=https://www.researchgate.net/publication/274775364}}</ref><ref>{{cite book |author1=Rice, S. |title=Encyclopedia of Biodiversity |edition=Revised |date=2020 |publisher=Infobase Publishing |location=New York |isbn=9781438195926 |pages=230 |url=https://books.google.com/books?id=YtyPEAAAQBAJ&dq=saltwater+crocodile+1500+kg&pg=PA230}}</ref> Wyfies is baie kleiner en oorskry selde 3 m (9,8 voet).<ref name=Whitaker_2008>{{cite journal |last1=Whitaker |first1=R. |last2=Whitaker |first2=N. |year=2008 |title=Who's got the biggest? |journal=Crocodile Specialist Group Newsletter |volume=27 |issue=4 |pages=26–30 |url=https://www.iucncsg.org/365_docs/attachments/protarea/907d4ded022a4ddefe525f89ee64b150.pdf}}</ref><ref name="Britton et al. 2012">{{cite journal |last1=Britton |first1=A. R. C. |last2=Whitaker |first2=R. |last3=Whitaker |first3=N. |title=Here be a Dragon: Exceptional size in Saltwater Crocodile (''Crocodylus porosus'') from the Philippines |journal=Herpetological Review |date=2012 |volume=43 |issue=4 |pages=541–546 |url=https://www.researchgate.net/publication/265511442}}</ref> Dit word ook die '''riviermond krokodil''', '''Indo-Stille Oseaan krokodil''', '''mariene krokodil''', '''see krokodil''', en, '''informeel''', die sout genoem.<ref>{{cite journal |author=Allen, G. R. |year=1974 |title=The marine crocodile, ''Crocodylus porosus'', from Ponape, Eastern Caroline Islands, with notes on food habits of crocodiles from the Palau Archipelago |journal=Copeia |volume=1974 |issue=2 |page=553 |doi=10.2307/1442558 |jstor=1442558}}</ref> 'n Groot en opportunistiese hiperkarnivore top-roofdier, hulle lê die meeste van hul prooi in 'n hinderlaag en verdrink of sluk dit dan heel in. Hulle sal byna enige dier prooi wat hul gebied binnekom, insluitend ander roofdiere soos haaie, variëteite varswater- en soutwatervisse insluitend pelagiese spesies, ongewerwelde diere soos skaaldiere, verskeie amfibieë, ander reptiele, voëls en soogdiere.<ref name="Callaway, J. M. 1997">{{cite book |last1=Hua |first1=S. |last2=Buffetaut |first2=E. |year=1997 |chapter=Part V: Crocodylia |pages=357–374 |title=Ancient marine reptiles |location=Cambridge |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-155210-7 |doi=10.1016/B978-0-12-155210-7.X5000-5 |editor1-last=Callaway |editor1-first=J. M. |editor2-last=Nicholls |editor2-first=E. L. |chapter-url=https://reader.elsevier.com/reader/sd/pii/B9780121552107500193?token=49212F9BD94583575A4553B27CDA591A7B9C97B6698550E9A3E43766F27F48E72A8DF49B165E55D9E81AC46194045F04}}</ref><ref name="Blaber, S. J. 2008">{{cite book |last1=Blaber |first1=S. J. M. |year=2008 |title=Tropical estuarine fishes: ecology, exploration and conservation |location=Oxford |publisher=Blackwell Science |pages=185–201 |chapter=Mangroves and Estuarine Dependence |chapter-url=https://books.google.com/books?id=V53GoUTN_wYC&pg=PA196 |isbn=9780470694985}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Reptiele]] mecd0l5pwus9xpl5mc8w4w57afsdb3g 0 423112 2893828 2891557 2026-04-14T13:02:32Z Oesjaar 7467 /* Die Boedapest Memoranda */ Verbeter 2893828 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Presidents after signing the Trilateral Statement, Moscow, 1994.png|duimnael|Amerikaanse president [[Bill Clinton]], Russiese president [[Boris Jeltsin]] en Oekraïnse president [[Leonid Krawtsjoek]] nadat hulle die Trilaterale Verklaring in Moskou op 14 Januarie 1994 onderteken het.]] Die '''Boedapest Memorandum oor Veiligheidsversekerings''' bestaan uit drie wesenlik identiese politieke ooreenkomste wat op die [[Organisasie vir Veiligheid en Samewerking in Europa]] (OVSE)-konferensie in [[Boedapest]], [[Hongarye]], op 5 Desember 1994 onderteken is, om sekuriteitsversekering te verskaf deur sy ondertekenaars met betrekking tot die toetreding van [[Belarus]], [[Kasakhstan]] en [[Oekraïne]] tot die Verdrag oor die Nie-Verspreiding van kernwapens (NPT). Die drie memorandums is oorspronklik deur drie kernmoondhede onderteken: [[Rusland]], die [[Verenigde State]] en die [[Verenigde Koninkryk]].<ref name=UKR>Paull, John (2023). [http://www.academia.edu/98199478/War_in_Ukraine_From_Treaty_to_Treachery War in Ukraine: Treaty to Treachery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230310022214/https://www.academia.edu/98199478/War_in_Ukraine_From_Treaty_to_Treachery |date=10 Maart 2023 }}, in Proceedings of Russia-Ukraine War: Consequences for the World, 3rd International Scientific and Practical Internet Conference, March 2-3, 2023. WayScience, Dnipro, Ukraine (bl. 18-20)</ref> [[China]] en [[Frankryk]] het ietwat swakker individuele versekering in aparte dokumente gegee.<ref name=vasylenko-20091215>{{cite news|last=Vasylenko|first=Volodymyr|date=15 Desember 2009|url=http://www.day.kiev.ua/en/article/close/assurances-without-guarantees-shelved-document|title=On assurances without guarantees in a 'shelved document'|newspaper=The Day|access-date=7 Maart 2022|archive-date=21 Augustus 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210821102247/https://day.kyiv.ua/en/article/close/assurances-without-guarantees-shelved-document|url-status=live}}</ref> Die memorandums, wat in Patria Hall by die Budapest Convention Centre onderteken is met onder andere die Amerikaanse ambassadeur Donald M. Blinken in die bywoning,<ref name="bubba">{{cite news |title=1994 Public Papers 2146 - Remarks at the Denuclearization Agreements Signing Ceremony in Budapest |url=https://www.govinfo.gov/app/details/PPP-1994-book2/PPP-1994-book2-doc-pg2146 |publisher=Public Papers of the Presidents of the United States: William J. Clinton (1994, Book II) |date=5 Desember 1994 |access-date=19 Augustus 2022 |archive-date=19 Augustus 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220819203204/https://www.govinfo.gov/app/details/PPP-1994-book2/PPP-1994-book2-doc-pg2146 |url-status=live }}</ref> het Rusland, die Verenigde State en die Verenigde Koninkryk verbied om militêre mag of ekonomiese dwang teen Oekraïne, Wit-Rusland en Kasakstan te dreig of te gebruik, "behalwe in selfverdediging of andersins in ooreenstemming met die Handves van die [[Verenigde Nasies]]." As gevolg van ander ooreenkomste en die memorandum het Wit-Rusland, Kazakstan en die Oekraïne tussen 1993 en 1996 hul [[kernwapen|kernwapens]] prysgegee.<ref name=harahan-2014>{{cite web |pages=101–134,186 |last=Harahan |first=Joseph P. |date=2014 |url=https://www.dtra.mil/Portals/61/Documents/History/With%20Courage%20and%20Persistence%20CTR.pdf?ver=2016-05-09-102902-893 |url-status=dead |title=With Courage and Persistence: Eliminating and Securing Weapons of Mass Destruction with the Nunn-Lugar Cooperative Threat Reduction Programs |work=DTRA History Series |publisher=Defense Threat Reduction Agency |asin=B01LYEJ56H |archive-url=https://web.archive.org/web/20220228153820/https://www.dtra.mil/Portals/61/Documents/History/With%20Courage%20and%20Persistence%20CTR.pdf?ver=2016-05-09-102902-893 |archive-date=28 Februarie 2022 |access-date=7 Maart 2022}}</ref><ref name="bmemo">{{cite news |title=Memorandum on security assurances in connection with Ukraine's accession to the Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons |url=https://treaties.un.org/Pages/showDetails.aspx?objid=0800000280401fbb |publisher=treaties.un.org |date=5 Desember 1994 |access-date=27 Maart 2022 |archive-date=2 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220402225036/https://www.bbc.com/news/av/world-europe-60968546 |url-status=live }}</ref> ==Inhoud== Volgens die drie memorandums,<ref>{{cite web |url=http://www.cfr.org/nonproliferation-arms-control-and-disarmament/budapest-memorandums-security-assurances-1994/p32484 |title=Budapest Memorandums on Security Assurances, 1994 - Council on Foreign Relations |publisher=Cfr.org |date=5 December 1994 |access-date=7 Maart 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170312052208/http://www.cfr.org/nonproliferation-arms-control-and-disarmament/budapest-memorandums-security-assurances-1994/p32484 |archive-date=12 Maart 2017 |url-status=dead}}</ref> het Rusland, die VSA en die VK hul erkenning bevestig dat Wit-Rusland, Kazakstan en Oekraïne partye word by die Verdrag oor die Nie-verspreiding van kernwapens en effektief alle Sowjet-kernwapens uit hul grond verwyder, en dat hulle ingestem het tot die volgende: #Respekteer die ondertekenaar se [[onafhanklikheid]] en [[soewereiniteit]] in die bestaande grense (in ooreenstemming met die beginsels van die OVSE Finale Wet).<ref>{{cite web|title=Joint Declaration of the Leaders of Ukraine, Russia, the United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland, and the United States of America, as well as a Memorandum on Security Assurances in Connection with Ukraine's Accession to the Non-Proliferation Treaty, signed in Budapest on 5 December 1994|url=https://undocs.org/CD/1285|website=undocs.org|publisher=United Nations|access-date=19 Maart 2017|id=CD/1285|language=en|date=21 Desember 1994|archive-date=19 Maart 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170319200001/http://undocs.org/CD/1285|url-status=live}}</ref> #Weerhou van die dreigement of gebruik van [[geweld]] teen die territoriale integriteit of politieke onafhanklikheid van die ondertekenaars van die memorandum, en onderneem dat geen van hul wapens ooit teen hierdie lande gebruik sal word nie, behalwe in gevalle van selfverdediging of andersins in ooreenstemming met die Handves van die Verenigde Nasies. #Weerhou van ekonomiese dwang wat ontwerp is om die uitoefening deur die Oekraïne, die Republiek van Wit-Rusland en Kasakstan aan hul eie belang ondergeskik te stel van die regte wat inherent is aan sy soewereiniteit en dus om voordele van enige aard te verseker. #Soek onmiddellike aksie van die [[Veiligheidsraad]] om bystand aan die ondertekenaar te verleen as hulle "'n slagoffer van 'n daad van aggressie of 'n voorwerp van 'n dreigement van aggressie moet word waarin kernwapens gebruik word". #Om nie kernwapens te gebruik teen enige nie-kernwapenstaat wat party is tot die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens nie, behalwe in die geval van 'n aanval op hulself, hul gebiede of afhanklike gebiede, hul gewapende magte of hul bondgenote , deur so 'n staat in assosiasie of alliansie met 'n kernwapen staat.<ref name="bmemo" />{{Rp|169-171}}<ref name="Budapest Memorandum: Kazakhstan">[Memorandum of Security Assurances in connection with Accession of the Republic of Kazakhstan to the Treaty on Non-Proliferation of Nuclear Weapons in Russian]</ref><ref name="Budapest Memorandum: Belarus">[https://treaties.un.org/Pages/showDetails.aspx?objid=0800000280338ba9 Memorandum of Security Assurances in connection with Accession of the Republic of Belarus to the Treaty on Non-Proliferation of Nuclear Weapons] by [Treaties and international agreements registered or filed and recorded with the Secretariat of the United Nations],[Nations Unies New York], page 18-21</ref> #Raadpleeg met mekaar as daar vrae oor daardie verpligtinge ontstaan.<ref name="A/49/765">{{cite web|url=http://dag.un.org/bitstream/handle/11176/44537/A_49_765%3bS_1994_1399-EN.pdf?sequence=21&isAllowed=y|title=Letter dated 94/12/07 from the Permanent Representative of the Russian Federation, Ukraine, the United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland and the United States of America to the United Nations addressed to the Secretary-General|hdl=11176/44537|publisher=[[United Nations]]|id=A/49/765; S/1994/1399|date=19 Desember 1994|access-date=27 Februarie 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171019081043/http://dag.un.org/bitstream/handle/11176/44537/A_49_765%3bS_1994_1399-EN.pdf?sequence=21&isAllowed=y|archive-date=19 Oktober 2017|url-status=dead}}</ref><ref name=acw-20140429>{{cite news |url=http://lewis.armscontrolwonk.com/archive/7316/ukraine-and-the-1994-budapest-memorandum |title=Why Ukraine wasn't a nuclear power in the early 1990s and the West has no legal obligation to come to its aid now |author=Philipp Bleek |publisher=Arms Control Wonk |date=29 April 2014 |access-date=16 Augustus 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140819085816/http://lewis.armscontrolwonk.com/archive/7316/ukraine-and-the-1994-budapest-memorandum |archive-date=19 Augustus 2014 |url-status=dead}}</ref> ==Geskiedenis== Deels as 'n manier om internasionale erkenning te verkry, het die Oekraïense regering vroegtydig verpligtinge gemaak dat die Oekraïne 'n nie-kernwapenstaat sou wees. Die Verklaring van Staatsoewereiniteit van die Oekraïne op 16 Julie 1990 het Oekraïne daartoe verbind om "nie kernwapens te aanvaar, vervaardig of te bekom nie," alhoewel sommige Oekraïense politici dit teengestaan het wat Rusland as 'n bedreiging beskou het.<ref>{{Cite web |last=Kimball |first=Daryl G. |date=Desember 2020 |title=Ukraine, Nuclear Weapons, and Security Assurances at a Glance |publisher=Arms Control Association |url=https://www.armscontrol.org/factsheets/ukraine-nuclear-weapons-and-security-assurances-glance }}</ref> Toe die Oekraïne in Desember 1991 'n onafhanklike staat geword het, het president Krawtsjoek ooreenkomste in Minsk en Almaty onderteken wat operasionele beheer oor die kernkragte op sy grondgebied gee aan die nuwe [[Gemenebes van Onafhanklike State]] gebaseer in [[Moskou]].<ref name=harahan-2014/><ref name=hansard-19930622>{{cite news |url=https://publications.parliament.uk/pa/cm199293/cmhansrd/1993-06-22/Orals-1.html#Orals-1_sbhd1 |title=Nuclear Weapons |last=Hanley |first=Jeremy |publisher=UK Parliament |work=Hansard |date=22 Junie 1993 |id=Column 154 |access-date=9 September 2018 |quote=''Die Minister van Staat vir die Gewapende Magte (Mnr. Jeremy Hanley):'' ... Sommige wapens word ook deur Oekraïne, Kazakstan en Wit-Rusland besit, maar dit word deur die Gemenebes van Onafhanklike State beheer. |archive-date=9 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180909150613/https://publications.parliament.uk/pa/cm199293/cmhansrd/1993-06-22/Orals-1.html#Orals-1_sbhd1 |url-status=live }}</ref><ref name=acw-20220224>{{cite AV media |url=https://www.armscontrolwonk.com/archive/1215097/deterrence-in-ukraine/ |title=Deterrence in Ukraine |last1=Lewis |first1=Jeffrey |last2=Stein |first2=Aaron |newspaper=Arms Control Wonk |date=24 Februarie 2022 |access-date=28 Februarie 2022 |time=3m13s-, 11m37s- |quote=''Jeffrey Lewis:'' Oekraïne het nie kernwapens gehad ná die ineenstorting van die [[Sowjetunie]] nie. Hulle was nie die derde grootste kernkrag nie. Hulle het nie daardie wapens prysgegee nie omdat hulle dit nie besit het nie. ... Die Vuurpylmagte het teruggestoot en kon in plaas daarvan om die Oekraïense eed af te lê reël om 'n eed af te lê aan die Gemenebesvan Onafhanklike State. |archive-date=28 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220228042733/https://www.armscontrolwonk.com/archive/1215097/deterrence-in-ukraine/ |url-status=live }}</ref> Totdat die Oekraïne die Sowjet-kernwapens wat op sy grond gestasioneer was oorgedra het, het dit die wêreld se derde grootste kernwapenvoorraad gehad.<ref name="flashpoint">{{cite web|last=Kuzio|first=Taras|author-link=Taras Kuzio|url=http://www.taraskuzio.net/media13_files/30.pdf|title=The Crimea: Europe's Next Flashpoint|date=November 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140309221523/http://www.taraskuzio.net/media13_files/30.pdf|archive-date=9 March 2014}}</ref><ref name="cfr">{{cite web|url=http://www.cfr.org/arms-control-disarmament-and-nonproliferation/budapest-memorandums-security-assurances-1994/p32484|title=Budapest Memorandums on Security Assurances, 1994|work=Council on Foreign Relations|date=5 Desember 1994|access-date=2 Maart 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140317182201/http://www.cfr.org/arms-control-disarmament-and-nonproliferation/budapest-memorandums-security-assurances-1994/p32484|archive-date=17 Maart 2014|url-status=dead}}</ref> Wit-Rusland het net mobiele missiellanseerders gehad, en Kasakstan het gekies om vinnig sy kernplofkoppe en missiele aan Rusland prys te gee. Oekraïne het 'n tydperk van interne debat oor hul benadering deurgemaak.<ref name=harahan-2014/><ref name=pifer-201105>{{cite web |pages=5,7,10-13,21-24 |url=https://www.brookings.edu/wp-content/uploads/2016/06/05_trilateral_process_pifer.pdf |title=The Trilateral Process: The United States, Ukraine, Russia and Nuclear Weapons |last=Pifer |first=Steven |publisher=Brookings Institution |id=Arms Control Series Paper 6 |date=Mei 2011 |access-date=1 Maart 2022 |archive-date=24 Februarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224224702/https://www.brookings.edu/wp-content/uploads/2016/06/05_trilateral_process_pifer.pdf |url-status=live }}</ref> ===Aanloop=== Op 23 Mei 1992 het Rusland, die VSA, Belarus, Kasakstan en die Oekraïne die Lissabon-protokol tot die START I-verdrag onderteken, voor die bekragtiging van die verdrag later. Die protokol het Belarus, Kasakstan en die Oekraïne daartoe verbind om so gou as moontlik by die NPT aan te sluit as nie-kernwapenstate. Daar is egter nie ooreengekom oor die bepalings vir die oordrag van die kernplofkoppe nie, en sommige [[Oekraïens]]<nowiki/>e amptenare en parlementariërs het die moontlikheid begin bespreek om van die moderne Oekraïens geboude RT-23 (SS-24) missiele en Sowjetgeboude plofkoppe te behou.<ref name=pifer-201105/><ref name=aca-202012>{{cite web |url=https://www.armscontrol.org/node/3289 |title=The Lisbon Protocol At a Glance |last=Reif |first=Kingston |publisher=Arms Control Association |date=Desember 2020 |access-date=1 Maart 2022 |archive-date=6 Desember 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171206143852/https://www.armscontrol.org/node/3289 |url-status=live }}</ref> In 1993 is twee regimente UR-100N (SS-19) missiele in die Oekraïne na die berging teruggetrek omdat plofkopkomponente verby hul operasionele lewe was, en die Oekraïne se politieke leierskap het besef dat die Oekraïne nie 'n geloofwaardige kern militêre mag kon word nie, aangesien hulle nie kon onderhou nie die plofkoppe en verseker langtermyn kernveiligheid. Later in 1993 het die Oekraïense en Russiese regerings 'n reeks bilaterale ooreenkomste onderteken wat Oekraïense aansprake op die kernwapens en die Swartsee-vloot prysgegee het, in ruil vir $2,5 miljard se gas- en olieskuldkansellasie en toekomstige voorraad brandstof vir sy kernkragreaktors . Oekraïne het ingestem om die START I- en NPT-verdrae stiptelik te bekragtig. Dit het erge openbare kritiek veroorsaak wat gelei het tot die bedanking van die Oekraïense minister van verdediging, Morozov.<ref name=harahan-2014/> Op 18 November 1993 het die Rada 'n mosie goedgekeur wat ingestem het tot START I, maar die Lissabon-protokol verloën, wat daarop dui dat Oekraïne slegs 36% van missiellanseerders en 42% van die plofkoppe op sy grondgebied sal ontmantel, en finansiële vergoeding geëis het vir die taktiese kernwapens wat verwyder is. in 1992. Dit het Amerikaanse diplomatieke konsternasie veroorsaak, en die volgende dag Oekraïense president Krawtsjoek het gesê "ons moet ontslae raak van [hierdie kernwapens]. Dit is my standpunt waarvan ek nie en sal nie afwyk nie." Hy het toe 'n nuwe voorstel na die Rada gebring.<ref name=pifer-201105/><ref name=aca-202012/> [[Lêer:President Clinton's News Conference with President Yeltsin (1994).webm|duimnael|Jeltsin en Clinton nuuskonferensie, 14 Januarie 1994.]] Op 15 Desember 1993 het die Amerikaanse visepresident Al Gore Moskou vir 'n vergadering besoek. Na kantbesprekings het 'n Amerikaanse en Russiese afvaardiging, insluitend die Amerikaanse adjunkminister van verdediging, William J. Perry, na die Oekraïne gevlieg om in te stem tot die buitelyne van 'n trilaterale ooreenkoms, insluitend Amerikaanse hulp met die aftakeling van die kernstelsels in die Oekraïne en vergoeding vir die uraan in die kernkplofkoppe. Deelnemers is op 3–4 Januarie na [[Washington DC]] genooi om die ooreenkoms te finaliseer. 'n Trilaterale Verklaring met 'n gedetailleerde aanhangsel is ooreengekom, gebaseer op die voorheen ooreengekome bepalings, maar met gedetailleerde finansiële reëlings en 'n vaste verbintenis tot 'n vroeë begin met die oordrag van ten minste 200 plofkoppe na Rusland en die produksie in Rusland van kernreaktorbrandstof vir Oekraïne . Plofkoppe sou binne 10 maande van alle RT-23's (SS-24) verwyder word. Die Oekraïne wou egter nie hê dat 'n verbintenis om alle plofkoppe teen 1 Junie 1996 oor te dra om binnelandse politieke redes openbaar gemaak te word nie, en Rusland wou nie hê dat die finansiële vergoeding vir uraan bekend gemaak word nie omdat hulle bekommerd was dat Wit-Rusland en Kasakstan dit ook sou eis. Daar is besluit om dié twee sake uit die gepubliseerde ooreenkoms uit te sluit, maar dit in private briewe tussen die lande se presidente te dek. President Clinton het 'n hoflikheidsstop by [[Kijif]] gemaak op pad na Moskou vir die ondertekening van die Trilaterale Verklaring, net om te ontdek dat Oekraïne tweede gedagtes gehad het oor ondertekening. Clinton het aan Krawtsjoek gesê om nie te onderteken nie, sal groot skade aan die verhouding tussen die VSA en die Oekraïne sou veroorsaak. Na 'n paar klein herformulering, is die Trilaterale Verklaring onderteken deur die drie presidente in Moskou voor die media op 14 Januarie 1994.<ref name=pifer-201105/><ref name=hus-1996>{{cite journal |url=https://www.jstor.org/stable/41036699 |title=Trilateral Statement by the Presidents of the United States, Russia, Ukraine |journal=Harvard Ukrainian Studies |volume=20 |year=1996 |pages=313–316 |jstor=41036699 |access-date=1 Maart 2022 |archive-date=1 Maart 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220301141209/https://www.jstor.org/stable/41036699 |url-status=live }}</ref> ===Die Boedapest Memoranda=== [[Lêer:Budapest Congress Centre by József Finta (1984). - Hungary.JPG|duimnael|Op 5 Desember 1994 het die leiers van die sewe nasies by die Boedapest-kongressentrum vergader, wat hier op 'n foto gedateer Oktober 2015 getoon word, om die drie dokumente te onderteken.]] Die "Boedapest-memorandum" is eintlik drie dokumente wat individueel op 5 Desember 1994 onderteken is deur die drie leiers van die voormalige Sowjet-state, tesame met die borglande: Verenigde State, Verenigde Koninkryk en Rusland. So die UNTERM-portaal merk vir een op: "Om dit te onderskei van die ander twee Budapest Memorandums van dieselfde datum, kan hierdie een verwys word as die ''Boedapest Memorandum oor Kazakstan''.<ref name="unterm">{{cite news |title=Memorandum on Security Assurances in Connection with the Republic of Kazakhstan's Accession to the Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons |url=https://untermportal.un.org/unterm/display/record/unhq/memorandum_on_security_assurances_in_connection_with_the_republic_of_kazakhstan/e3f3c6f0-504b-4935-b059-d91b1e462ae8 |publisher=UNTERM portal |date= |access-date=19 Augustus 2022 |archive-date=19 Augustus 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220819204128/https://untermportal.un.org/unterm/display/record/unhq/memorandum_on_security_assurances_in_connection_with_the_republic_of_kazakhstan/e3f3c6f0-504b-4935-b059-d91b1e462ae8 |url-status=live }}</ref> ===Opvolg=== Nadat hieroor ooreengekom is, het die VSA sy Nunn-Lugar Cooperative Threat Reduction-program gebruik om finansiële bystand van meer as $300 miljoen (gelykstaande aan $617 miljoen in 2023) en tegniese bystand te verskaf om die kernwapens en afleweringstelsels af te takel, wat tot 2008 geneem het om ten volle voltooi.<ref name=harahan-2014/> Die VSA het ook ander ekonomiese hulp aan Oekraïne verdubbel tot $310 miljoen (gelykstaande aan $637 miljoen in 2023) vir 1994.<ref name=lat-19940111>{{cite news |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1994-01-11-mn-10675-story.html |title=Ukraine Agrees to Give Up Its Nuclear Arsenal, Clinton Says: Summit: President hails the accord as a breakthrough, but it faces parliamentary opposition. NATO endorses the U.S. 'Partnership for Peace' plan to broaden alliance. |last=Nelson |first=Jack |newspaper=Los Angeles Times |date=11 Januarie 1994 |access-date=1 Maart 2022 |archive-date=1 Maart 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220301141214/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1994-01-11-mn-10675-story.html |url-status=live }}</ref> In 2009 het Rusland en die Verenigde State 'n gesamentlike verklaring vrygestel dat die memorandum se sekuriteitsversekering steeds na die verstryking van die START-verdrag gerespekteer sal word.<ref>{{Cite web|url=https://www.armscontrol.org/factsheets/Ukraine-Nuclear-Weapons|title=Ukraine, Nuclear Weapons, and Security Assurances at a Glance|publisher=Arms Control Association|website=ArmsControl.org|access-date=2019-03-14|archive-date=3 Maart 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220303084946/https://www.armscontrol.org/factsheets/Ukraine-Nuclear-Weapons|url-status=live}}</ref> ===2013 Belarus sanksies=== In 2013 het die regering van Belarus gekla dat Amerikaanse sanksies teen die land in stryd was met Artikel 3 van die Memorandum. Die Amerikaanse regering het geantwoord dat sy sanksies daarop gemik was om menseregteskendings en ander onwettige aktiwiteite van die regering van Belarus te bekamp en nie teen die bevolking van Belarus nie.<ref name=usembassy-20130412/> ===2014 [[Russiese anneksasie van die Krim]]=== In Februarie 2014 het Russiese magte verskeie lughawens en ander strategiese terreine regdeur die [[Krim]] beset of geblokkeer.<ref>{{cite web|url=http://www.diplomaticourier.com/news/topics/politics/2187-political-legitimacy-and-international-law-in-crimea-pushing-the-u-s-and-russia-apart|title=Political Legitimacy and International Law in Crimea: Pushing the U.S. and Russia Apart|publisher=Diplomatic Courier|date=8 Mei 2014|access-date=9 Mei 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140512063148/http://diplomaticourier.com/news/topics/politics/2187-political-legitimacy-and-international-law-in-crimea-pushing-the-u-s-and-russia-apart|archive-date=12 Mei 2014|url-status=dead}}</ref> Die troepe was verbonde aan die Russiese [[Swartseevloot]] wat in die Krim gestasioneer was,<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/ukraine-calls-russian-troops-invasion/2014/02/28/e066bfc8-a0be-11e3-878c-65222df220eb_story.html|title=Reports of Russian military activity in Crimea prompts stern warning from Obama|newspaper=The Washington Post|first1=William|last1=Booth|first2=Karen|last2=DeYoung|date=28 Februarie 2014|access-date=1 Maart 2014|archive-date=1 Maart 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140301135522/http://www.washingtonpost.com/world/ukraine-calls-russian-troops-invasion/2014/02/28/e066bfc8-a0be-11e3-878c-65222df220eb_story.html|url-status=live}}</ref> wat Rusland in stryd met die Boedapest-memorandum geplaas het. Die Russiese ministerie van buitelandse sake het aanvanklik die beweging van eenhede verbonde aan die Swartseevloot in die Krim ontken, wat daartoe gelei het dat die troepe as "klein groen mannetjies" bestempel is,<ref>{{Cite news |last=Schreck |first=Carl |date=2019-02-26 |title=From 'Not Us' To 'Why Hide It?': How Russia Denied Its Crimea Invasion, Then Admitted It |url=https://www.rferl.org/a/from-not-us-to-why-hide-it-how-russia-denied-its-crimea-invasion-then-admitted-it/29791806.html |access-date=2024-02-22 |work=Radio Free Europe/Radio Liberty |language=en}}</ref> maar nadat hulle volle militêre beheer oor die Krim geneem het, het Rusland uiteindelik hul betrokkenheid erken maar het beweer dat hulle binne die bestek van die verskillende ooreenkomste tussen die twee lande optree. Rusland het gereageer deur ’n sogenaamde “onwettige referendum” te hou oor of die Krim daarby moet aansluit, waar die opsie om deel van die Oekraïne te bly en dieselfde regte en wette van 2014 te behou, soos voorheen, nie teenwoordig was nie. Voor die referendum het Russiese weermag al die opposisie-TV en media geblokkeer, asook die saamtrekke vir ondersteuning van Oekraïne onderedruk. Daar is gevalle waar inwoners van die Krim gedwing is om met vuurwapens om te stem. Gevolglik het die Krim-parlement 'n referendum oor die Krim se toekoms aangekondig in ooreenstemming met die wet "Op die outonome Republiek van die Krim". Op 16 Maart is die referendum gehou, op 17 Maart het die Krim onafhanklikheid verklaar en op 21 Maart is dit by die Russiese Federasie ingelyf. Oekraïne het kragtig teen die optrede geprotesteer as 'n skending van Artikel 1 van die Boedapest-memorandum. Na die anneksasie van die Krim deur Rusland in 2014, het [[Kanada]],<ref name="CTV">{{cite news |first1=Corinne Ton |last1=That |first2=Christina |last2=Commisso |date=22 Maart 2014 |title=In Kyiv, Harper calls for 'complete reversal' of Crimea annexation |url=http://www.ctvnews.ca/politics/in-kyiv-harper-calls-for-complete-reversal-of-crimea-annexation-1.1740986 |publisher=CTV News |access-date=26 Maart 2014 |archive-date=16 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180916022722/https://www.ctvnews.ca/politics/in-kyiv-harper-calls-for-complete-reversal-of-crimea-annexation-1.1740986 |url-status=live }}</ref> Frankryk, [[Duitsland]], Italië, [[Japan]], die VK,<ref>{{cite news |first1=Chris |last1=Stevenson |first2=Oscar |last2=Williams |date=1 Maart 2014 |title=Ukraine crisis: David Cameron joins Angela Merkel in expressing anxiety and warns that 'the world is watching' |url=https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/ukraine-crisis-david-cameron-joins-angela-merkel-in-expressing-anxiety-and-warns-that-the-world-is-watching-9162830.html |work=The Independent |access-date=25 Augustus 2017 |archive-date=25 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925172816/http://www.independent.co.uk/news/uk/politics/ukraine-crisis-david-cameron-joins-angela-merkel-in-expressing-anxiety-and-warns-that-the-world-is-watching-9162830.html |url-status=live }}</ref> en die VSA<ref name="whitehouse">{{cite press release |title=Readout of President Obama's Call with President Putin |date=1 March 2014 |url=https://obamawhitehouse.archives.gov/the-press-office/2014/03/01/readout-president-obama-s-call-president-putin |via=National Archives |work=[[whitehouse.gov]] |access-date=26 Maart 2014 |archive-date=11 Februarie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211144919/https://obamawhitehouse.archives.gov/the-press-office/2014/03/01/readout-president-obama-s-call-president-putin |url-status=live }}</ref><ref name="washingtonpost">{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/opinions/condemnation-isnt-enough-for-russian-actions-in-crimea/2014/02/28/7b93b7c0-a09d-11e3-9ba6-800d1192d08b_story.html |title=Condemnation isn't enough for Russian actions in Crimea |newspaper=The Washington Post |date=28 Februarie 2014 |access-date=25 Augustus 2017 |archive-date=27 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181127110400/https://www.washingtonpost.com/opinions/condemnation-isnt-enough-for-russian-actions-in-crimea/2014/02/28/7b93b7c0-a09d-11e3-9ba6-800d1192d08b_story.html |url-status=live }}</ref> verklaar dat Russiese betrokkenheid 'n skending van sy Budapest-memorandum verpligtinge teenoor Oekraïne en in stryd met die Oekraïense soewereiniteit en territoriale integriteit. Op 1 Maart is die Toespraak van die Verchovna Rada van Oekraïne aan die Borgstate in ooreenstemming met die Boedapest-memorandum van 1994 oor Veiligheidsversekering in verband met Oekraïne se toetreding tot die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens gepubliseer.<ref name="addvr">{{cite news |title=Address of the Verkhovna Rada of Ukraine to the Guarantor States in accordance with the Budapest Memorandum of 1994 on Security Assurances in connection with Ukraine's accession to the Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons |url=https://uk.mfa.gov.ua/en/press-centr/3732-adress |publisher=Ministry of Foreign Affairs of Ukraine |date=1 Maart 2014 |access-date=19 Augustus 2022 |archive-date=30 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220930132229/https://uk.mfa.gov.ua/en/press-centr/3732-adress |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=http://en.interfax.com.ua/news/general/193360.html|title=Ukrainian parliament appeals to Budapest Memorandum signatories|publisher=Interfax Ukraine|date=28 Februarie 2014|access-date=1 Maart 2014|archive-date=4 Maart 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140304202441/http://en.interfax.com.ua/news/general/193360.html|url-status=live}}</ref> Op 4 Maart het die Russiese president [[Wladimir Poetin]] op 'n vraag oor die skending van die Boedapest-memorandum geantwoord en die huidige Oekraïense situasie as 'n revolusie beskryf: "'n nuwe staat ontstaan, maar met hierdie staat en met betrekking tot hierdie staat, het ons nie enige verpligte dokumente onderteken nie."<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=ZwspcvY5kvg|archive-url=https://web.archive.org/web/20161127223000/https://www.youtube.com/watch?v=ZwspcvY5kvg|archive-date=27 November 2016|url-status=bot: unknown|title=Putin at a press conference, 4 Maart 2014 (in Russian)|publisher=YouTube|date=4 Maart 2014|access-date=15 Desember 2016}}</ref> Rusland het verklaar dat dit nooit onder verpligting was om "enige deel van die Oekraïne se burgerlike bevolking te dwing om teen sy wil in die Oekraïne te bly nie." Rusland het voorgestel dat die VSA die Boedapest-memorandum oortree en het die [[Euromaidan]] beskryf as 'n [[staatsgreep]] wat deur die VSA veroorsaak is.<ref>{{cite news|url=http://www.bbc.com/russian/rolling_news/2014/05/140520_rn_medvedev_ukraine.shtml|script-title=ru:Медведев: Россия не гарантирует целостность Украины|trans-title=Medvedev: Russia does not guarantee the integrity of Ukraine|language=ru|publisher=bbc.com|date=20 May 2014|access-date=27 Februarie 2017|archive-date=8 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170408103425/http://www.bbc.com/russian/rolling_news/2014/05/140520_rn_medvedev_ukraine.shtml|url-status=live}}</ref> [[Lêer:U.S. Secretary of State John Kerry speaks with British Foreign Secretary William Hague and Ukrainian Foreign Minister Andrii Deshchytsia.jpg|duimnael|Die Amerikaanse minister van buitelandse sake, John Kerry, praat met die Britse minister van buitelandse sake, [[William Hague]], en die Oekraïense minister van buitelandse sake, Andrii Deshchytsia, nadat hy die Boedapest Memorandum Ministerial oor die Oekraïne-krisis in Parys, Frankryk, op 5 Maart 2014 aangebied het.   ]] Op 24 Maart het die Kanadese premier [[Stephen Harper]] die [[G7]]-vennote gelei in 'n ''ad hoc''-vergadering tydens die 2014 Kernveiligheidsberaad vir 'n gedeeltelike skorsing van Russiese lidmaatskap van die [[G8]] weens Rusland se verbreking van die Boedapest-memorandum. Hy het gesê dat die Oekraïne sy kernwapens prysgegee het "op grond van 'n uitdruklike Russiese versekering van sy territoriale integriteit. Deur daardie versekering te verbreek, het president Poetin 'n rasionaal verskaf vir diegene elders wat min meer nodig gehad het as dit wat reeds verskaf is deur trots of grief om hulself tot die tande te bewapen." Harper het ook steun vir Oekraïne aangedui deur te sê hy sal saam met die nuwe Oekraïense regering werk aan 'n vryhandelsooreenkoms.<ref>{{cite news|first1=Steven|last1=Chase|first2=Mark|last2=MacKinnon|url=https://www.theglobeandmail.com/news/politics/harper-leads-charge-to-expel-russia-from-g8-ramp-up-sanctions/article17631725/|title=Harper leads charge to expel Russia from G8, ramp up sanctions|newspaper=The Globe and Mail|date=24 Maart 2014|access-date=27 Februarie 2017|archive-date=3 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170403130103/http://www.theglobeandmail.com/news/politics/harper-leads-charge-to-expel-russia-from-g8-ramp-up-sanctions/article17631725//|url-status=live}}</ref> In Februarie 2016 het [[Sergei Lawrof]] beweer: "Rusland het nooit Boedapest-memorandum geskend nie. Dit het net een verpligting bevat, om nie Oekraïne met kernwapens aan te val nie."<ref>{{cite web | url=https://twitter.com/RussianEmbassy/status/692321689254830080 | title=Lavrov: Russia never violated Budapest memorandum | publisher=Russian Embassy in United Kingdom | date=2016-01-27 | access-date=2016-01-27 | archive-date=18 September 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220918022550/https://twitter.com/RussianEmbassy/status/692321689254830080 | url-status=live }}</ref> Die Kanadese joernalis Michael Colborne het egter daarop gewys dat "daar eintlik ses verpligtinge in die Boedapest is. Memorandum, en die eerste daarvan is 'om die onafhanklikheid en soewereiniteit en die bestaande grense van Oekraïne te respekteer'. Colborne het ook daarop gewys dat 'n uitsending van Lawrov se eis op die Twitter-rekening van Rusland se ambassade in die Verenigde Koninkryk eintlik "'n skakel verskaf het na die teks van die Boedapest--memorandum self met al ses verpligtinge, insluitend die wat Rusland duidelik oortree het - net daar vir almal om te sien." Steven Pifer, 'n Amerikaanse diplomaat wat betrokke was by die opstel van die Boedapest Memorandum, het later kommentaar gelewer oor "die leuens van Russiese diplomasie en sy minagting vir internasionale mening wanneer die minister van buitelandse sake iets sê wat verkeerd bewys kan word met minder as 30 sekondes van Google-feite- kyk?"<ref>{{cite news |url=https://nationalpost.com/opinion/michael-colborne-russias-bald-faced-lies |title=Russia's bald-faced lies |first=Michael |last=Colborne |work=National Post |date=4 Februarie 2016}}</ref> Op 20 April 2016 het die Oekraïne die Ministerie van Herintegrasie van Tydelik Besette Gebiede<ref name=NMC20416>{{cite news |language=uk |url=http://www.pravda.com.ua/news/2016/04/20/7106169/ |title=У Гройсмана створили нове міністерство |trans-title=Groisman created a new ministry |work=[[Ukrayinska Pravda]] |date=20 April 2016 |access-date=26 Januarie 2017 |archive-date=28 Maart 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328142100/https://www.pravda.com.ua/news/2016/04/20/7106169/ |url-status=live }}</ref> gestig om die besette dele van die Donetsk-, Luhansk- en Krim-streke te bestuur, wat deur Russiese militêre ingryping van 2014 geraak word. ===Kertsj-straat voorval=== Op 25 November 2018 het die Russiese Federale Veiligheidsdiens (RFD) kuswag op drie Oekraïense vlootvaartuie geskiet en oorgeneem nadat hulle probeer het om van die [[Swartsee]] na die [[See van Azof]] deur die Kertsj-straat te vervoer op pad na die hawe van [[Marioepol]].<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-46338671|title=Tension escalates after Russia seizes Ukraine naval ships|date=26 November 2018|work=BBC News|access-date=26 November 2018|archive-date=26 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181126095932/https://www.bbc.com/news/world-europe-46338671|url-status=live}}</ref><ref name="Osborn-Polityuk">{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-ukraine-crisis-russia/russia-blocks-ukrainian-navy-from-entering-sea-of-azov-idUSKCN1NU0DL|title=Russia seizes Ukrainian ships near annexed Crimea after firing on them|first1=Andrew|last1=Osborn|first2=Pavel|last2=Polityuk|work=[[Reuters]]|date=25 November 2018|access-date=26 November 2018|archive-date=26 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181126005901/https://www.reuters.com/article/us-ukraine-crisis-russia/russia-blocks-ukrainian-navy-from-entering-sea-of-azov-idUSKCN1NU0DL|url-status=live}}</ref> Op 27 November 2018 het die Ministerie van Buitelandse Sake van die Oekraïne 'n beroep op die ondertekende state van die Boedapest-memorandum gedoen om dringende konsultasies te hou om volle nakoming van die memorandum se verpligtinge en die onmiddellike staking van Russiese aggressie teen Oekraïne te verseker.<ref>{{cite news |url=http://uprom.info/news/vpk/ukrayina-sklikaye-zustrich-yadernih-derzhav/ |title=Україна скликає зустріч ядерних держав |trans-title=Ukraine convenes a meeting of nuclear states |date=2018-12-05 |website=uprom.info |access-date=2018-12-05 |archive-date=5 Desember 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181205194842/http://uprom.info/news/vpk/ukrayina-sklikaye-zustrich-yadernih-derzhav/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.eurointegration.com.ua/news/2018/12/5/7090281/ |title=Україна скликає зустріч ядерних держав за механізмом Будапештського меморандуму |trans-title=Ukraine convenes a meeting of nuclear states under the mechanism of the Budapest Memorandum |author=<!--Not stated--> |date=2018-12-05 |website=www.eurointegration.com.ua |publisher=Ukrayinska Pravda |access-date=5 Desember 2018 |archive-date=6 Desember 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181206145314/https://www.eurointegration.com.ua/news/2018/12/5/7090281/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://mfa.gov.ua/ua/press-center/comments/9591-zajava-mzs-ukrajini-u-zvjazku-zi-sklikannyam-konsulytacij-vidpovidno-do-budapeshtsykogo-memorandumu |title=Заява МЗС України у зв'язку зі скликанням консультацій відповідно до Будапештського меморандуму |trans-title=Statement of the Ministry of Foreign Affairs of Ukraine in connection with the convening of consultations in accordance with the Budapest Memorandum |author=<!--Not stated--> |date=2018-12-05 |website=mfa.gov.ua |publisher=Ministry of Foreign Affairs of Ukraine |access-date=5 Desember 2018 |archive-date=6 Desember 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181206102411/https://mfa.gov.ua/ua/press-center/comments/9591-zajava-mzs-ukrajini-u-zvjazku-zi-sklikannyam-konsulytacij-vidpovidno-do-budapeshtsykogo-memorandumu |url-status=live }}</ref> ===2022 Russiese inval in die Oekraïne=== ''Sien hoofartikel:'' [[Russiese inval in Oekraïne sedert 2022]] In 2008 en 2011 het Poetin die mening uitgespreek dat nóg die oordrag van die Krim na die Oekraïne nóg die Boedapest-memorandum wat deur Jeltsin onderteken is, vir Rusland bindend was. In 2014 het Poetin beweer dat die Maidan-beweging en regeringsverandering Oekraïne radikaal verander het in 'n nuwe entiteit waarteen Rusland geen verbintenis het nie, wat die 2014-inval in [[Donbas]] moontlik gemaak het.<ref>{{Cite news |last=Borger |first=Julian |date=2023-05-05 |title=We knew in 2011 Putin would attack Ukraine, says Bill Clinton |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2023/may/05/we-knew-putin-would-attack-ukraine-back-in-2011-says-bill-clinton |access-date=2023-05-06 |issn=0261-3077 |archive-date=6 Mei 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230506064523/https://www.theguardian.com/world/2023/may/05/we-knew-putin-would-attack-ukraine-back-in-2011-says-bill-clinton |url-status=live }}</ref> Oekraïnse president [[Wolodimir Zelenski]] het in die openbaar kommentaar gelewer op die Boedapest-memorandum deur aan te voer dat dit geen ware waarborg van veiligheid bied as gevolg van Rusland se dwingende mag nie. Op 19 Februarie 2022, by die Munich-veiligheidskonferensie, het Zelenski gesê: "Sedert 2014 het die Oekraïne drie keer probeer om konsultasies met die borgstate van die Boedapest-memorandum [d.w.s. Verenigde State en Verenigde Koninkryk] te belê. Drie keer sonder sukses. Vandag sal Oekraïne doen dit vir die vierde keer ... As hulle nie weer gebeur nie of hul resultate waarborg nie veiligheid vir ons land, Oekraïne sal die volle reg om te glo dat die Boedapest-memorandum werk nie en al die pakketbesluite van 1994 word betwyfel."<ref>{{cite web|publisher=Kyiv Post|url=https://kyivindependent.com/national/zelenskys-full-speech-at-munich-security-conference/|title=Zelensky's full speech at Munich Security Conference|date=2022-02-19|access-date=2022-03-03|archive-date=3 Maart 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220303233050/https://kyivindependent.com/national/zelenskys-full-speech-at-munich-security-conference/|url-status=live}}</ref> Poetin het Zelenski se opmerkings gebruik as deel van sy bewerings dat die Oekraïne kernwapens kan ontwikkel. Kritici het Poetin se aansprake betwis.<ref name="Putin 2/23/22 NY Times Nuclear Weapons">{{cite news |last=Sanger |first=David |date=2022-02-23 |title=Putin Spins a Conspiracy Theory That Ukraine Is on a Path to Nuclear Weapons |url=https://www.nytimes.com/2022/02/23/us/politics/putin-ukraine-nuclear-weapons.html |url-status=live |work=The New York Times |location=New York |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224031358/https://www.nytimes.com/2022/02/23/us/politics/putin-ukraine-nuclear-weapons.html |archive-date=2022-02-24 |access-date=2022-02-23}}</ref> Die verdrag is sedertdien deur Rusland met sy 2022-inval in die Oekraïne geskend.<ref name="budapestmemorandum15804369">[https://www.ctvnews.ca/mobile/world/what-is-the-budapest-memorandum-and-how-does-it-impact-the-current-crisis-in-ukraine-1.5804369 What is the Budapest Memorandum and how does it impact the current crisis in Ukraine?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220830155635/https://www.ctvnews.ca/mobile/world/what-is-the-budapest-memorandum-and-how-does-it-impact-the-current-crisis-in-ukraine-1.5804369 |date=30 Augustus 2022 }}, CTV News (3 Maart 2022)</ref><ref name="UKR"/> In Maart 2022 het ''The Conversation'' aangevoer: "Rusland se inval in die Oekraïne vandag is 'n selfs ernstiger oortreding en begrawe effektief Rusland se versekering in die Boedapest-memorandum."<ref>{{cite web | url=https://theconversation.com/ukraine-war-what-is-the-budapest-memorandum-and-why-has-russias-invasion-torn-it-up-178184 | title=Ukraine war: What is the Budapest Memorandum and why has Russia's invasion torn it up? | date=2 Maart 2022 }}</ref> ==Ontleding== Kragtens die ooreenkoms het die Russiese Federasie sekuriteitsversekering aan Oekraïne verskaf in die vorm van die belofte om nie aan te val of te dreig om hulle aan te val nie. Die ander ondertekenaars (die Verenigde State, Verenigde Koninkryk en Frankryk) het nie-militêre steun aan Oekraïne belowe in ruil vir sy nakoming van die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens. Die memorandum het 'n stel versekerings saamgevoeg wat Oekraïne reeds van die Konferensie oor Veiligheid en Samewerking in Europa (KVSE) se Finale Wet, die Verenigde Nasies se Handves en die Kern Nie-Verspreidingsverdrag<ref name=vasylenko-20091215/> gehou het, maar die Oekraïense regering het dit waardevol gevind om hierdie versekering in 'n Oekraïne-spesifieke dokument te hê.<ref name="Ukraine-Crisis-France24">[http://www.france24.com/en/20140303-ukraine-us-uk-diplomacy-russia-budapest-memorandum/ "Are the US and the UK bound to intervene in Ukraine?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019080737/http://www.france24.com/en/20140303-ukraine-us-uk-diplomacy-russia-budapest-memorandum |date=19 Oktober 2017 }}, france24, 3 Maart 2014</ref><ref name=cnn-20140304>{{cite news |url=http://edition.cnn.com/2014/03/04/opinion/pifer-ukraine-budapest-memorandum/ |title=Ukraine crisis' impact on nuclear weapons |author=Steven Pifer |publisher=CNN |date=4 Maart 2014 |access-date=6 Maart 2014 |archive-date=8 Maart 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140308080119/http://edition.cnn.com/2014/03/04/opinion/pifer-ukraine-budapest-memorandum |url-status=live }}</ref> Die Boedapest-memorandum is op politieke vlak onderhandel, maar dit is nie heeltemal duidelik of die instrument geheel en al van wetlike bepalings ontbloot is nie. Dit verwys na versekerings, maar anders as waarborge, lê dit nie 'n wetlike verpligting van militêre bystand op sy partye nie.<ref name=vasylenko-20091215/><ref name=cnn-20140304/> Volgens Stephen MacFarlane, 'n professor in internasionale betrekkinge, "gee dit ondertekenaars regverdiging as hulle aksie neem, maar dit dwing niemand om in die Oekraïne op te tree nie."<ref name="Ukraine-Crisis-France24"/> In die VSA, nóg die [[George H.W. Bush|George H. W. Bush]]-administrasie nóg die Clinton-administrasie was bereid om 'n militêre verbintenis aan Oekraïne te gee, en hulle het nie geglo dat die Amerikaanse Senaat 'n internasionale verdrag sou bekragtig nie en daarom is die memorandum in meer beperkte terme aanvaar.<ref name=cnn-20140304/> Die memorandum het 'n vereiste van konsultasie tussen die partye "in die geval 'n situasie ontstaan wat 'n vraag laat ontstaan oor die ... verbintenisse" uiteengesit in die memorandum <ref>Budapest Memorandum, paragraph 6.</ref> Of die memorandum wetlike verpligtinge uiteensit al dan nie, die probleme wat Oekraïne sedert vroeg in 2014 ondervind het, kan twyfel laat ontstaan oor die geloofwaardigheid van toekomstige sekuriteitsversekerings wat aangebied word in ruil vir nie-verspreidingsverpligtinge.<ref>{{cite web|url=https://www.ejiltalk.org/the-budapest-memorandum-and-beyond-have-the-western-parties-breached-a-legal-obligation/|website=EJIL: Talk!|title=The Budapest Memorandum and Beyond: Have the Western Parties Breached a Legal Obligation?|date=18 Februarie 2015|access-date=17 April 2019|archive-date=17 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190417102608/https://www.ejiltalk.org/the-budapest-memorandum-and-beyond-have-the-western-parties-breached-a-legal-obligation/|url-status=live}}</ref> Ongeag, die Verenigde State hou in die openbaar vol dat "die Memorandum nie wetlik bindend is nie", en noem dit 'n "politieke verbintenis".<ref name=usembassy-20130412>{{cite press release |url=http://minsk.usembassy.gov/budapest_memorandum.html |title=Belarus: Budapest Memorandum |website=United States Embassy – Minsk |publisher=U.S. Department of State |date=12 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140419030507/http://minsk.usembassy.gov/budapest_memorandum.html |archive-date=19 April 2014}}</ref> Oekraïense [[internasionale reg]]<nowiki/>sgeleerdes soos Olexander Zadorozhny hou vol dat die Memorandum 'n internasionale verdrag is omdat dit voldoen aan die kriteria vir een, soos vasgestel deur die 1969 Weense Konvensie oor die Reg van Verdrae (VCLT) en "'n internasionale ooreenkoms is wat skriftelik tussen state gesluit is" vorm en deur internasionale reg beheers word".<ref>{{Cite journal|last=Zadorozhny|first=Olexander|date=2015|title=Russian Aggression against Ukraine, the annexation of the Crimean peninsula and the 1994 Budapest Memorandum|journal=European Political and Law Discourse}}</ref> China en Frankryk het sekuriteitsversekering vir die Oekraïne in aparte dokumente gegee. China se regeringsverklaring van 4 Desember 1994 het nie verpligte konsultasies gevra indien vrae ontstaan nie, maar slegs vir "billike konsultasies". Frankryk se verklaring van 5 Desember 1994 het geen melding gemaak van konsultasies nie.<ref name=vasylenko-20091215/> Vir 20 jaar, tot die 2014 Russiese militêre besetting van streke van Oekraïne,<ref name=Shymanska-20180301>{{cite news |url=https://trace.tennessee.edu/ijns/vol4/iss1/1/ |title=The 'Double Standard' of Nonproliferation: Regime Type and the U.S. Response to Nuclear Weapons Program |first=Alina |last=Shymanska |newspaper=International Journal of Nuclear Security |date=1 Maart 2018 |access-date=20 Augustus 2020 |archive-date=31 Augustus 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200831053631/https://trace.tennessee.edu/ijns/vol4/iss1/1/ |url-status=live }}</ref> was die Oekraïnse kernontwapening 'n voorbeeldige geval van kernwapen nie-verspreiding. Sedert die invalle van die Oekraïne deur Rusland is die wysheid daarvan dat die Oekraïne sy kernwapens prysgee, bevraagteken <ref name=UKR/> selfs deur voormalige president Bill Clinton, een van sy ondertekenaars.<ref name=rte-20230404>{{cite news |url=https://www.rte.ie/news/primetime/2023/0404/1374162-clinton-ukraine/ |title=Clinton regrets persuading Ukraine to give up nuclear weapons |last=O'Callaghan |first=Ciriam |newspaper=Raidió Teilifís Éireann |date=4 April 2023 |access-date=14 November 2024}}</ref> Voormalige Amerikaanse ambassadeur in die Oekraïne, Steven Pifer, het in 2024 geskryf dat die Oekraïne se keuse om die kernwapens wat in die vroeë 1990's op sy grondgebied was te hou, 'n onrealistiese opsie was, aangesien al die infrastruktuur wat nodig is om die operasionele lewe van die plofkoppe in stand te hou, geleë was in Rusland en dat die Oekraïne self 'n ekonomiese krisis in die gesig gestaar het wat hom verhinder het om sulke infrastruktuur in sy eie land te bou. Pifer het ook opgemerk dat die Oekraïense regering destyds tot die gevolgtrekking gekom het dat dit onbekostigbaar sou wees om dit te doen. Hy het bygevoeg dat Amerikaanse en Oekraïense amptenare in retrospek nie die Russies-Oekraïense Oorlog voorsien het nie en daarom was Oekraïne bereid om veiligheids-“versekerings” van die VSA en Brittanje te aanvaar, wat anders as “waarborge” nie die gebruik van militêre vereis krag indien die ooreenkoms oortree is. Pifer het ook geskryf dat dit volgens sy mening onwaarskynlik sou wees dat sulke waarborge deur die Amerikaanse Senaat bekragtig sou word.<ref>{{Cite web |last=Pifer |first=Steven |title=Budapest Memorandum Myths |date=3 Desember 2024 |url=https://cisac.fsi.stanford.edu/news/budapest-memorandum-myths |work=Freeman Spogli Institute for International Studies |publisher=Stanford-universiteit }}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Internasionale organisasies]] [[Kategorie:Veiligheid]] [[Kategorie:Boedapest]] [[Kategorie:Geskiedenis van Oekraïne]] gpziexoay0ym0htcglanoqhovvpu5q2 0 428357 2893849 2871917 2026-04-14T13:26:53Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893849 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Inligtingskas Musikale kunstenaar|Name=Kobi Nigreker|Img=Blastoyz performing in Tel Aviv- 2025.jpg|Img_capt=Blastoyz na nastopu v Tel Avivu - 2025|Img_size=|Background=non_vocal_instrumentalist|Alias=Blastoyz|Instrument=|Genre=[[trance]], Psytrance|Years_active=2003-sedanjost|Label=WELVRAVE|Associated_acts=[[Nu-NRG]], The Moon|URL=<!-- WD -->|Current_members=|website=https://blastoyz.com/}} '''Blastoyz''', die verhoognaam van Kobi Nigreker (gebore in 1990), is 'n Israeliese DJ en musiekvervaardiger wat internasionaal erken word vir sy bydrae tot die psytrance-genre. Hy word beskou as een van die leidende figure op die wêreldwye psytrance-toneel.<ref>{{Cite web|url=https://t-er.org/blastoyzandfriends|title=Blastoyz and Friends Vol 1: is Psytrance the Future of Trance?|date=|website=Trance-Energy Radio|language=inglês}}</ref> Kobi Nigreker het in Israel grootgeword en het reeds op 'n jong ouderdom 'n diep belangstelling in elektroniese musiek ontwikkel. As tiener het hy sy eie tuisateljee ingerig, waar hy begin het om onafhanklike musiekprojekte te skep en uit te reik. Ná sy diensplig in die Israeliese Weermag het hy besluit om hom voltyds op sy musiekloopbaan toe te spits. == Loopbaan == In 2013 het Blastoyz sy debuutateljee-album, <nowiki>''</nowiki>Something for Your Mind<nowiki>''</nowiki>, uitgereik, wat aandag getrek het binne die ondergrondse trance-gemeenskap. In die daaropvolgende jare het hy op verskeie internasionale feeste opgetree, insluitend die bekende Universo Paralello in Brasilië.<ref>{{Cite web|url=https://www.mako.co.il/blend-blend_special/Article-81c3f0137e4bd61027.htm|title=Entrevista com Blastoyz|date=|website=Mako|language=hebraico}}</ref> In 2016 het Blastoyz 'n meer uitgesproke psigedeliese klank begin ontwikkel, iets wat duidelik na vore kom in snitte soos <nowiki>''</nowiki>Parvati Valley<nowiki>''</nowiki>, wat die derde plek op Beatport se ranglys behaal het en meer as 'n miljoen streams gegenereer het. Sy kreatiewe koers is verder versterk deur samewerkings met kunstenaars soos WHITENO1SE, Ranji en Skazi, vrygestel as deel van die projek "Blastoyz + Vriende".<ref>{{Cite web|url=https://t-er.org/blastoyz-friends-vol-2-review/|title=Up close and personal with Blastoyz (Crítica musical do álbum "Blastoyz + Friends Vol.2" de Blastoyz, de 2016)|date=|website=Trance-Energy Radio|language=inglês}}</ref> In 2017 is hy ondervra deur die Asiatiese portaal EDMLI, waar hy sy reis en visie van psytrance gedeel het.<ref>{{Cite web|url=https://edmli.com/2017/03/07/edmli-interview-with-the-one-only-blastoyz/|title=EDMLI Interview With The One & Only Blastoyz|date=|website=EDMLI|language=inglês}}</ref> In 2020 en 2021 is Blastoyz ''deur DJ Mag'' as een van die top 100 DJ's in die wêreld gelys.<ref>{{Cite web|url=https://djmag.com/top100djs/2021/Blastoyz|title=Top 100 DJs 2021 - Blastoyz|website=DJ Mag|language=inglês}}{{Dooie skakel|date=Mei 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> In April 2023 is Blastoyz ondervra deur die webwerf "EDM Identity" waar hy gepraat het oor sy reis, musikale passies en globale groei.<ref>{{Cite web|url=https://edmidentity.com/2020/08/10/blastoyz-interview/|title=Blastoyz Talks Career Growth and Psytrance Power|date=|website=EDM Identity|language=inglês}}</ref> In Maart 2024 het hy deelgeneem aan 'n onderhoud met die "EDM House Network"-portaal, waar hy sy samewerking met Moby onthul het en kommentaar gelewer het op die groei van die Welvrave-etiket.<ref>{{Cite web|url=https://edmhousenetwork.com/blastoyz-talks-new-moby-collab-his-welvrave-label-more/|title=Blastoyz Talks New Moby Collab, His Welvrave Label & More|date=|website=EDM House Network|language=inglês}}</ref> [[2024|In 2024]] het hy by EDC [[Las Vegas]] opgetree, waar sy stel hoogs geprys is vir sy energie en oorspronklikheid.<ref>{{Cite web|url=https://edm.com/events/edc-las-vegas-lineup-2024-festival-updates|title=EDC Las Vegas 2024: Festival Lineup|website=EDM.com|language=inglês}}</ref> In Desember 2024 het Blastoyz saamgespan met Infected Mushroom-lede Erez Eisen en Amit Duvdevani en "Psytrance Mafia" "WELVRAVE" vrygestel. Psytrance Mafia, 'n projek wat twee liedjies vrygestel het - "Boomba" en "Breath underwater".<ref>{{Cite web|url=https://playbpm.com.br/colunas/play-bpm-indica/psy-trance-mafia/|title=Psy Trance Mafia: A fusão de Infected Mushroom e Blastoyz que promete redefinir o futuro do psytrance|website=Play BPM|language=Português}}</ref> In Januarie 2025 het When We Dip 'n onderhoud met Blastoyz gepubliseer, wat sy reis, artistieke ontwikkeling en die impak van sy optredes by groot feeste soos Tomorrowland, Universo Paralello en XXXperience beklemtoon.<ref>{{Cite web|url=https://whenwedip.com/2025/01/little-talk-with-blastoyz/|title=Little Talk with Blastoyz|date=|website=When We Dip|language=inglês}}</ref> In Januarie 2025 was hy te sien in 'n artikel op die webwerf "When We Dip", wat sy loopbaan en optredes by feeste soos Tomorrowland en XXXperience gedek het.<ref>{{Cite web|url=https://whenwedip.com/2025/01/little-talk-with-blastoyz/|title=Little Talk with Blastoyz|date=|website=When We Dip|language=inglês}}</ref> Hy het ook saamgewerk met kunstenaars soos Vini Vici, Reality Test en Skazi. == Internasionale erkenning == Blastoyz word internasionaal erken as een van die voorste name in die psytrance-toneel. Hy het opgetree by van die wêreld se grootste elektroniese musiekfeeste, insluitend Ultra Music Festival <ref>{{Cite web|url=https://edmidentity.com/2023/04/10/blastoyz-interview-ultra-miami/|title=Blastoyz Dives Into New Music and State of the Psytrance Scene|date=2023-04-10|website=EDM Identity|language=inglês}}</ref> (VSA), Tomorrowland ([[België]]), Boom Festival ([[Portugal]]), Universo Paralello, XXXperience en Tribe Festival (Brasilië).<ref>{{Cite web|url=https://psymag.com.br/blastoyz-do-goa-trance-ao-sucesso-global-no-psytrance/|title=Blastoyz: BLASTOYZ: DO GOA TRANCE AO SUCESSO GLOBAL NO PSYTRANCE|date=2024-02-11|website=Psymag|language=português}}{{Dooie skakel|date=Oktober 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> In 2021 en 2022 is hy ingesluit in DJ Mag se "Top 100 DJ's"-lys en het hy hoë posisies beklee onder trance-kunstenaars.<ref>{{Cite web|url=https://djmag.com/top100djs/2021/Blastoyz|title=Top 100 DJs 2021 - Blastoyz|website=DJ Mag|language=inglês}}{{Dooie skakel|date=Mei 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Musiekstyl == Blastoyz is bekend daarvoor dat hy elemente van progressiewe beswyming meng met psigedeliese ritmes en introspektiewe melodie. <ref>{{Cite web|url=https://soundirective.com/2020/10/27/blastoyz-interview/|title=Blastoyz Interview @ Trance Sphere|website=Sound Directive Magazine|language=inglês|access-date=24 April 2025|archive-date=15 Mei 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250515052841/https://soundirective.com/2020/10/27/blastoyz-interview/|url-status=dead}}</ref> == Diskografie == === Albums <ref>{{Cite web|url=https://blastoyz.com/|title=Blastoyz|website=blastoyz.com|language=en|access-date=2023-10-05}}</ref> === * ''Iets vir jou verstand'' (Geomagnetic.TV, 2012) * ''Ons is mal oor Rave'' (Nutek Records, 2015) * ''Stap eenkant toe'' (Nutek Records, 2015) * ''Parvati Valley'' (Nutek Records, 2016) * ''Step Aside (The Remixes)'' (Nutek Records, 2019) * ''Blastoyz, Reality Test - Kabalah'' (Nutek Records, 2019) * ''Hoë suurinhoud'' (WELVRAVE, 2022) * ''Blastoyz X Technical Hitch - Mother North'' (WELVRAVEs, 2021) === Samewerkings === * ''Blastoyz en Allen Watts - Wie is bang vir 138?!'' ''(Vol.3)'' (Armada Digital, 2019) * ''Blastoyz, Reality Test, Part Of The Dream III'' (Dreamstate Records, 2019) * ''Blastoyz, werklikheidstoets – ABCD (2023)'' * ''Blastoyz X [[:en:Sajanka|Sajanka]] Ft.'' ''[[:en:Liora_Itzhak|Liora Itzhak]] – Indian Spirit'' (2022) * ''[[:en:Skazi|Skazi]]'' & Blastoyz - Heart On The Tree (2020) * ''Blastoyz, Vini Vici, [[:en:Jean_Marie|Jean Marie]]'' - Gaia (2018) == Voetnotas == {{Verwysings}} [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Israelse musici]] [[Kategorie:Geboortes in 1990]] [[Kategorie:Vertaalde bladsye wat nagegaan moet word]] ehy5kofft3jjy72ojnz8k6v4oidjrx6 2893930 2893849 2026-04-14T19:51:45Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893930 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Inligtingskas Musikale kunstenaar|Name=Kobi Nigreker|Img=Blastoyz performing in Tel Aviv- 2025.jpg|Img_capt=Blastoyz na nastopu v Tel Avivu - 2025|Img_size=|Background=non_vocal_instrumentalist|Alias=Blastoyz|Instrument=|Genre=[[trance]], Psytrance|Years_active=2003-sedanjost|Label=WELVRAVE|Associated_acts=[[Nu-NRG]], The Moon|URL=<!-- WD -->|Current_members=|website=https://blastoyz.com/}} '''Blastoyz''', die verhoognaam van Kobi Nigreker (gebore in 1990), is 'n Israeliese DJ en musiekvervaardiger wat internasionaal erken word vir sy bydrae tot die psytrance-genre. Hy word beskou as een van die leidende figure op die wêreldwye psytrance-toneel.<ref>{{Cite web|url=https://t-er.org/blastoyzandfriends|title=Blastoyz and Friends Vol 1: is Psytrance the Future of Trance?|date=|website=Trance-Energy Radio|language=inglês}}</ref> Kobi Nigreker het in Israel grootgeword en het reeds op 'n jong ouderdom 'n diep belangstelling in elektroniese musiek ontwikkel. As tiener het hy sy eie tuisateljee ingerig, waar hy begin het om onafhanklike musiekprojekte te skep en uit te reik. Ná sy diensplig in die Israeliese Weermag het hy besluit om hom voltyds op sy musiekloopbaan toe te spits. == Loopbaan == In 2013 het Blastoyz sy debuutateljee-album, <nowiki>''</nowiki>Something for Your Mind<nowiki>''</nowiki>, uitgereik, wat aandag getrek het binne die ondergrondse trance-gemeenskap. In die daaropvolgende jare het hy op verskeie internasionale feeste opgetree, insluitend die bekende Universo Paralello in Brasilië.<ref>{{Cite web|url=https://www.mako.co.il/blend-blend_special/Article-81c3f0137e4bd61027.htm|title=Entrevista com Blastoyz|date=|website=Mako|language=hebraico}}</ref> In 2016 het Blastoyz 'n meer uitgesproke psigedeliese klank begin ontwikkel, iets wat duidelik na vore kom in snitte soos <nowiki>''</nowiki>Parvati Valley<nowiki>''</nowiki>, wat die derde plek op Beatport se ranglys behaal het en meer as 'n miljoen streams gegenereer het. Sy kreatiewe koers is verder versterk deur samewerkings met kunstenaars soos WHITENO1SE, Ranji en Skazi, vrygestel as deel van die projek "Blastoyz + Vriende".<ref>{{Cite web|url=https://t-er.org/blastoyz-friends-vol-2-review/|title=Up close and personal with Blastoyz (Crítica musical do álbum "Blastoyz + Friends Vol.2" de Blastoyz, de 2016)|date=|website=Trance-Energy Radio|language=inglês}}</ref> In 2017 is hy ondervra deur die Asiatiese portaal EDMLI, waar hy sy reis en visie van psytrance gedeel het.<ref>{{Cite web|url=https://edmli.com/2017/03/07/edmli-interview-with-the-one-only-blastoyz/|title=EDMLI Interview With The One & Only Blastoyz|date=|website=EDMLI|language=inglês}}</ref> In 2020 en 2021 is Blastoyz ''deur DJ Mag'' as een van die top 100 DJ's in die wêreld gelys.<ref>{{Cite web|url=https://djmag.com/top100djs/2021/Blastoyz|title=Top 100 DJs 2021 - Blastoyz|website=DJ Mag|language=inglês}}{{Dooie skakel|date=Mei 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> In April 2023 is Blastoyz ondervra deur die webwerf "EDM Identity" waar hy gepraat het oor sy reis, musikale passies en globale groei.<ref>{{Cite web|url=https://edmidentity.com/2020/08/10/blastoyz-interview/|title=Blastoyz Talks Career Growth and Psytrance Power|date=|website=EDM Identity|language=inglês}}</ref> In Maart 2024 het hy deelgeneem aan 'n onderhoud met die "EDM House Network"-portaal, waar hy sy samewerking met Moby onthul het en kommentaar gelewer het op die groei van die Welvrave-etiket.<ref>{{Cite web|url=https://edmhousenetwork.com/blastoyz-talks-new-moby-collab-his-welvrave-label-more/|title=Blastoyz Talks New Moby Collab, His Welvrave Label & More|date=|website=EDM House Network|language=inglês}}</ref> [[2024|In 2024]] het hy by EDC [[Las Vegas]] opgetree, waar sy stel hoogs geprys is vir sy energie en oorspronklikheid.<ref>{{Cite web|url=https://edm.com/events/edc-las-vegas-lineup-2024-festival-updates|title=EDC Las Vegas 2024: Festival Lineup|website=EDM.com|language=inglês}}</ref> In Desember 2024 het Blastoyz saamgespan met Infected Mushroom-lede Erez Eisen en Amit Duvdevani en "Psytrance Mafia" "WELVRAVE" vrygestel. Psytrance Mafia, 'n projek wat twee liedjies vrygestel het - "Boomba" en "Breath underwater".<ref>{{Cite web|url=https://playbpm.com.br/colunas/play-bpm-indica/psy-trance-mafia/|title=Psy Trance Mafia: A fusão de Infected Mushroom e Blastoyz que promete redefinir o futuro do psytrance|website=Play BPM|language=Português}}</ref> In Januarie 2025 het When We Dip 'n onderhoud met Blastoyz gepubliseer, wat sy reis, artistieke ontwikkeling en die impak van sy optredes by groot feeste soos Tomorrowland, Universo Paralello en XXXperience beklemtoon.<ref>{{Cite web|url=https://whenwedip.com/2025/01/little-talk-with-blastoyz/|title=Little Talk with Blastoyz|date=|website=When We Dip|language=inglês}}</ref> In Januarie 2025 was hy te sien in 'n artikel op die webwerf "When We Dip", wat sy loopbaan en optredes by feeste soos Tomorrowland en XXXperience gedek het.<ref>{{Cite web|url=https://whenwedip.com/2025/01/little-talk-with-blastoyz/|title=Little Talk with Blastoyz|date=|website=When We Dip|language=inglês}}</ref> Hy het ook saamgewerk met kunstenaars soos Vini Vici, Reality Test en Skazi. == Internasionale erkenning == Blastoyz word internasionaal erken as een van die voorste name in die psytrance-toneel. Hy het opgetree by van die wêreld se grootste elektroniese musiekfeeste, insluitend Ultra Music Festival <ref>{{Cite web|url=https://edmidentity.com/2023/04/10/blastoyz-interview-ultra-miami/|title=Blastoyz Dives Into New Music and State of the Psytrance Scene|date=2023-04-10|website=EDM Identity|language=inglês}}</ref> (VSA), Tomorrowland ([[België]]), Boom Festival ([[Portugal]]), Universo Paralello, XXXperience en Tribe Festival (Brasilië).<ref>{{Cite web|url=https://psymag.com.br/blastoyz-do-goa-trance-ao-sucesso-global-no-psytrance/|title=Blastoyz: BLASTOYZ: DO GOA TRANCE AO SUCESSO GLOBAL NO PSYTRANCE|date=2024-02-11|website=Psymag|language=português}}{{Dooie skakel|date=Oktober 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> In 2021 en 2022 is hy ingesluit in DJ Mag se "Top 100 DJ's"-lys en het hy hoë posisies beklee onder trance-kunstenaars.<ref>{{Cite web|url=https://djmag.com/top100djs/2021/Blastoyz|title=Top 100 DJs 2021 - Blastoyz|website=DJ Mag|language=inglês}}{{Dooie skakel|date=Mei 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Musiekstyl == Blastoyz is bekend daarvoor dat hy elemente van progressiewe beswyming meng met psigedeliese ritmes en introspektiewe melodie.<ref>{{Cite web|url=https://soundirective.com/2020/10/27/blastoyz-interview/|title=Blastoyz Interview @ Trance Sphere|website=Sound Directive Magazine|language=inglês|access-date=24 April 2025|archive-date=15 Mei 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250515052841/https://soundirective.com/2020/10/27/blastoyz-interview/|url-status=dead}}</ref> == Diskografie == === Albums <ref>{{Cite web|url=https://blastoyz.com/|title=Blastoyz|website=blastoyz.com|language=en|access-date=2023-10-05}}</ref> === * ''Iets vir jou verstand'' (Geomagnetic.TV, 2012) * ''Ons is mal oor Rave'' (Nutek Records, 2015) * ''Stap eenkant toe'' (Nutek Records, 2015) * ''Parvati Valley'' (Nutek Records, 2016) * ''Step Aside (The Remixes)'' (Nutek Records, 2019) * ''Blastoyz, Reality Test - Kabalah'' (Nutek Records, 2019) * ''Hoë suurinhoud'' (WELVRAVE, 2022) * ''Blastoyz X Technical Hitch - Mother North'' (WELVRAVEs, 2021) === Samewerkings === * ''Blastoyz en Allen Watts - Wie is bang vir 138?!'' ''(Vol.3)'' (Armada Digital, 2019) * ''Blastoyz, Reality Test, Part Of The Dream III'' (Dreamstate Records, 2019) * ''Blastoyz, werklikheidstoets – ABCD (2023)'' * ''Blastoyz X [[:en:Sajanka|Sajanka]] Ft.'' ''[[:en:Liora_Itzhak|Liora Itzhak]] – Indian Spirit'' (2022) * ''[[:en:Skazi|Skazi]]'' & Blastoyz - Heart On The Tree (2020) * ''Blastoyz, Vini Vici, [[:en:Jean_Marie|Jean Marie]]'' - Gaia (2018) == Voetnotas == {{Verwysings}} [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Israelse musici]] [[Kategorie:Geboortes in 1990]] [[Kategorie:Vertaalde bladsye wat nagegaan moet word]] shxngzcotz85hm4t3s30eswty7skeqx 0 429514 2893932 2891646 2026-04-14T19:52:50Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893932 wikitext text/x-wiki {{Versmelt|Afrikaanse musiek}} ==Agtergrond== Hierdie bronnelys het ten doel om die bestudering van Afrikaanse musiek te vergemaklik. Die bronne dek 'n wye spektrum van onderwerpe, wat 'n ryk beeld skets van die navorsing wat reeds oor hierdie veld gedoen is. Die bronnelys kan saam met oorsigte oor Afrikaanse musiek gelees word, byvoorbeeld Van der Merwe<ref>Van der Merwe, S. D. (2019) Plate en Politiek – Populêre Afrikaanse Musiek en die Samelewing, 1900‐2017. Bloemfontein: SunPress,</ref> en Roggeband<ref>Roggeband, I. (2009) 50 Stemme: Die grootste name in Afrikaanse musiek. Johannesburg: Jonathan Ball Publishers SA.</ref> sowel as spesialispublikasies soos Klopper<ref>Klopper, A. (2009) Die opkoms van Afrikaanse rock en die literêre status van lirieke, met spesifieke verwysing na Fokofpolisiekar. MA-Verhandeling: Universiteit van Stellenbosch.</ref> of Laubscher.<ref>Laubscher, L. (2005) Afrikaner identity and the music of Johannes Kerkorrel, South African Journal of Psychology, 35(2), pp. 308–330. doi: 10.1177/008124630503500209.</ref> ==Oorsig== Een van die prominente temas wat in die bibliografie uitstaan, is die verband tussen [[Afrikaanse musiek]] en [[identiteit]]. Verskeie bronne ondersoek hoe musiek 'n rol speel in die vorming en uitdrukking van Afrikaner-identiteit, veral in die konteks van die politieke en sosiale veranderinge in Suid-Afrika. Byvoorbeeld, werke deur Laubscher (2005) en Viljoen (2005) ondersoek die musiek van [[Johannes Kerkorrel]] en sy rol in die post-apartheid Afrikaner-identiteit. Hammond (2010) bespreek [[Karen Zoid]] en die vertolking van nasionalisme in die nuwe Suid-Afrika, terwyl Louw (2017) fokus op die "De la Rey" verskynsel en Afrikaner musiek en identiteitspolitiek. Die [[Voëlvry]]-beweging en sy impak op Afrikaanse musiek word ook deeglik gedek. Bronne soos Grundlingh (2004), Hopkins (2006) en Suriano en Lewis (2015) ondersoek die rol van Voëlvry-musiek in die anti-apartheid sosiale protes van die 1980's. Hierdie werke werp lig op hoe musiek gebruik is as 'n instrument van weerstand en sosiale kommentaar in 'n tydperk van politieke spanning. 'n Ander belangrike aspek wat in die bibliografie ondersoek word, is die opkoms van Afrikaanse rockmusiek. Verskeie bronne, insluitend dié deur Klopper (2008, 2009, 2011, 2017), en Senekal (2009, 2011, 2013), fokus op die ontwikkeling van Afrikaanse rock, punk, en metal musiek. Hulle ondersoek die literêre status van lirieke, die opkoms van groepe soos [[Fokofpolisiekar]], en die representasie van vervreemding in hierdie musiekgenres. Klopper se werk bied 'n besonderse diepgaande blik op die opkoms van Afrikaanse rock en die storie van [[Fokofpolisiekar]]. Senekal se navorsing ondersoek spesifiek die tema van vervreemding in hedendaagse Afrikaanse protesmusiek en ekstreme metal. Die bibliografie toon ook 'n belangstelling in die verhouding tussen Afrikaanse musiek en poësie. Bosman (2003) bespreek byvoorbeeld of Afrikaanse rock iets vir die Afrikaanse poësie te sê het. Hierdie fokus op liriek en die literêre aspekte van musiek is 'n terugkerende tema. Verder is daar 'n beduidende aantal bronne wat handel oor meer kontemporêre ontwikkelinge in Afrikaanse musiek. Marx en Milton (2011) ondersoek "zef"-kultuur en [[Die Antwoord]], terwyl Scott (2012) [[Die Antwoord]] en 'n gedelegetimiseerde Suid-Afrikaanse witheid bespreek. Hierdie werke dui op 'n belangstelling in die nuwe vorme van Afrikaanse musiek en die manier waarop dit die kulturele landskap beïnvloed. Carstens (2021) ondersoek MK as kulturele verskynsel, en die verspreiding van Afrikaanse alternatiewe musiek. Akademiese proefskrifte vorm 'n aansienlike deel van die bibliografie, wat 'n aanduiding is van die akademiese belangstelling in hierdie onderwerp. Meesterstesis en doktorale proefskrifte, soos dié van Booysen (2021), Hagen (1999), Lambrechts (2008), Loubser (2014), Mulder (2016), Nell (2014), Stofberg (2018), en Louw (2013) dra by tot die diepte en breedte van die navorsing. Hierdie studies bied gedetailleerde ontledings van spesifieke aspekte van Afrikaanse musiek, soos nostalgiese en patriargale simbole in musiekvideo's, kulturele identiteit, en die bydrae van spesifieke kunstenaars. Daar is ook bronne wat spesifieke kunstenaars uitlig. Van Niekerk (2008) fokus op die musikale identiteit van [[James Phillips]], terwyl Louw (2013) die werk van [[Nico Carstens]] as innoveerder van Suid-Afrikaanse populêre musiek ondersoek. Hierdie fokus op individuele kunstenaars help om die verskeidenheid van Afrikaanse musiek en die unieke bydraes van verskillende musikante te illustreer. Die bibliografie bevat ook meer algemene werke oor Afrikaanse musiek, soos Roggeband (2009) se ''50 Stemme'', wat 'n oorsig bied van die grootste name in Afrikaanse musiek. Van der Merwe (2019) se ''Plate en Politiek'' verskaf 'n breër perspektief oor populêre Afrikaanse musiek en die samelewing van 1900 tot 2017. In die algemeen bied hierdie bibliografie 'n hulpbron vir enigeen wat Afrikaanse musiek wil bestudeer. Dit demonstreer die rykdom en diversiteit van die veld, en die vele maniere waarop musiek gebruik is om identiteit uit te druk, sosiale kommentaar te lewer en kulturele veranderinge te weerspieël. Die verskeidenheid van bronne, van akademiese tesis tot algemene publikasies, bied 'n omvattende beeld van die navorsing wat reeds gedoen is en dui op die vele areas wat nog verder ondersoek kan word. Die fokus op beide historiese en kontemporêre musiek, asook die verskillende genres en kunstenaars, maak dit 'n hulpmiddel vir enigeen wat 'n dieper begrip van Afrikaanse musiek wil ontwikkel. ==Bronnelys== Alant, J. (2013) Afrikaners is nostalgierig: Afri-Frans as vertaling van identiteit, ''LitNet Akademies Geesteswetenskappe'', 10(2). Allen, L., Muller, C., Muller, S., Olwage, G., Pyper, B., Scherzinger, M. en Bain, G. (2008) ''Composing Apartheid: Music for and against apartheid''. Johannesburg: Wits University Press. Ballantine, C. (2004) Re-thinking ‘whiteness’? Identity, change and ‘white’ popular music in post-apartheid South Africa, ''Popular Music'', 23(2), pp. 105–131. doi: 10.1017/S0261143004000157. Banchs, E. (2022) ''Scream for Me, Africa!: Heavy Metal Identities in Post-Colonial Africa''. Bristol: Intellect Ltd. Booysen, G. (2021) ’n Multimodale ondersoek na nostalgiese en patriargale Afrikanersimbole in populere Afrikaanse musiekvideo’s. MA-verhandeling: Universiteit Stellenbosch. Bosman, M. (2003) Het Afrikaanse rock iets vir die Afrikaanse poësie te sing?, ''Stilet'', 15(1), pp. 101–121. Bosman, M. (2018) Die FAK-fenomeen: populêre Afrikaanse musiek en volksliedjies, ''Tydskrif vir letterkunde'', 41(2), pp. 21–46. doi: 10.4314/tvl.v41i2.29672. Carstens, M. (2021) MK as cultural phenomenon: a case study documenting the dispersion of Afrikaans alternative music during the period 2005–2013. MA-verhandeling: Universiteit van die Vrystaat. Grundlingh, A. en Huigen, S. (reds.) (2008) ''Van Volksmoeder tot Fokofpolisiekar: Kritiese opstelle oor Afrikaanse herinneringsplekke''. Sun Media. doi: 10.18820/9781920338008. Grundlingh, A. (2004) ‘Rocking the Boat’ in South Africa? Voëlvry Music and Afrikaans Anti-Apartheid Social Protest in the 1980s, ''The International journal of African historical studies'', 37(3), p. 483. doi: 10.2307/4129042. Hagen, L. (1999) Kulturele identiteit: die" Alternatiewe Afrikaanse Beweging" van die tagtigerjare. MA-verhandeling: Universiteit van Johannesburg. Hammond, N. (2010) The gendered sound of South Africa: Karen Zoid and the performance of nationalism in the new South Africa, ''Yearbook for Traditional Music'', 42, pp. 1–20. doi: 10.1017/S0740155800012637. Hoad, C. (2021) ''Heavy metal music, texts, and nationhood: (re)sounding whiteness''. Cham: Springer International Publishing. doi: 10.1007/978-3-030-67619-3. Holtzhausen, C. A. (2020) Sokkie dancing in Pretoria: popular afrikaans music, dance, and identity, African Music : ''Journal of the International Library of African Music'', 11(2), pp. 25–40. doi: 10.21504/amj.v11i2.2312. Hopkins, P. (2006) ''Voëlvry: The movement that rocked South Africa''. Cape Town: Zebra Press. Joseph, D. en Van Niekerk, C. (2007) Music Education and minority groups cultural and musical identities in the ‘newer’ South Africa: white Afrikaners and Indians, ''Intercultural Education'', 18(5), pp. 487–499. doi: 10.1080/14675980701685354. Jury, B. (1996) Boys to men: Afrikaans alternative popular music 1986–1990, ''African Languages and Cultures'', 9(2), pp. 99–109. doi: 10.1080/09544169608717804. Kahn, R. (2009) Oop Vir Interpretasie: An Examination of the South African Media’s Take-up and Representation of the Music of Fokofpolisiekar. Undergraduate thesis. Universiteit van die Witwatersrand. Kahn, R. (2011) ‘ Oop vir misinterpretasie ’: South African journalism’s take-up and representation of the music of Fokofpolisiekar, ''Ecquid Novi: African Journalism Studies'', 32(3), pp. 19–33. doi: 10.1080/02560054.2011.621295. Klopper, A. (2009) Die opkoms van Afrikaanse rock en die literêre status van lirieke, met spesifieke verwysing na Fokofpolisiekar. MA-verhandeling: Universiteit van Stellenbosch. Klopper, A. (2011) ''Biografie van ’n bende. Die storie van Fokofpolisiekar''. Pretoria: Protea Boekhuis. Klopper, A. E. (2017) Identiteitskonfigurasies in wit Afrikaanse rap-musiek met spesifieke verwysing na Die Antwoord, Jack Parow en Bittereinder. PhD-proefskrif: Universiteit van Stellenbosch. Kriel, M. (1998) Taal en identiteitskrisis, en die alternatiewe Afrikaanse musiekbeweging, ''South African Journal of Linguistics'', 16(1), pp. 16–26. doi: 10.1080/10118063.1998.9724128. Lambrechts, L. en Visagie, J. (2009) ‘De la Rey, De la Rey, sal jy die Boere kom lei?,’ ''LitNet Akademies Geesteswetenskappe'', 6(2), pp. 75–105. Lambrechts, L. (2008) Afrikaanse vryheidsliedjies as konfigurasie van identiteit-’n ideologie-kritiese perspektief. MA-verhandeling: Universiteit van die Vrystaat. Laubscher, L. (2005) Afrikaner identity and the music of Johannes Kerkorrel, ''South African Journal of Psychology'', 35(2), pp. 308–330. doi: 10.1177/008124630503500209. Loubser, L. (2014) Afrikaner identity in the born-free generation - Voortrekkers, Farmers and Fokofpolisiekar. MA-verhandeling: Universiteit van die Witwatersrand. Louw, P. E. (2017) Afrikaner Music and Identity Politics in Post-Apartheid South Africa: Bok van Blerk and the De la Rey Phenomenon, in Onyebadi, U. T. (red.) ''Music as a platform for political communication''. IGI Global (Advances in media, entertainment, and the arts), pp. 89–108. doi: 10.4018/978-1-5225-1986-7.ch005. Louw, S. H. R. (2013) Nico Carstens as innoveerder van Suid-Afrikaanse populêre musiek. MA-verhandeling: Universiteit van die Vrystaat. Marx, H. en Milton, V. C. (2011) Bastardised whiteness: ‘zef’-culture, Die Antwoord and the reconfiguration of contemporary Afrikaans identities, ''Social Identities'', 17(6), pp. 723–745. doi: 10.1080/13504630.2011.606671. Mulder, B. S. (2016) An exploration of how South African youth experience heavy metal music. MA-verhandeling: Universiteit van Noordwes. Nell, W. (2014) Afrikaanse liedtekste in konteks - die liedtekste van Bok van Blerk, Fokofpolisiekar, the Buckfever Underground en Karen Zoid. MA-verhandeling: UNISA. Robertson, M. (2004) ‘Imagining ourselves’: South African music as a vehicle for negotiating white South African identity, ''Journal of Musical Arts in Africa'', 1(1), pp. 128–137. doi: 10.2989/18121000409486693. Roggeband, I. (2009) ''50 Stemme: Die grootste name in Afrikaanse musiek''. Johannesburg: Jonathan Ball Publishers SA. Scott, C. (2012) Die Antwoord and a delegitimised South African whiteness: a potential counter-narrative?, ''Critical Arts'', 26(5), pp. 745–761. doi: 10.1080/02560046.2012.744729. Senekal, B. A. en Van den Berg, C. (2010) ’n Voorlopige verkenning van postapartheid Afrikaanse protesmusiek, ''LitNet Akademies Geesteswetenskappe'', 7(2), pp. 98–128. Senekal, B. A. (2009) ‘Die lied van die nuwe jong Suid-Afrika’: Die representasie van vervreemding in hedendaagse Afrikaanse protesmusiek, ''Tydskrif vir Nederlands en Afrikaans'', 16(2), pp. 53–67. Senekal, B. A. (2011) Vervreemding in die ekstreem: ’n Oorsig oor normloosheid en sosiale isolasie in Afrikaanse ekstreme metal, ''LitNet Akademies Geesteswetenskappe'', 8(1), pp. 76–101. Senekal, B. A. (2013) Fokofpolisiekar en die musiek van vervreemding, ''Tydskrif vir Nederlands en Afrikaans'', 20(1), pp. 87–101. Senekal, B. A. (2024) Oorgrensfunksionering in die (Suid-)Afrikaanse musiektoneel: Fokofpolisiekar binne die Spotify kunstenaarverwantskapnetwerk, ''Stilet'', 36(2), pp. 100–120. Stofberg, R. (2018) Anton Goosen se bydrae tot die Afrikaanse luisterliedjie. MA-verhandeling: Universiteit Stellenbosch. Suriano, M. en Lewis, C. (2015) Afrikaners is Plesierig! Voëlvry Music, Anti-apartheid Identities and Rockey Street Nightclubs in Yeoville (Johannesburg), 1980s–90s, ''African studies'', 74(3), pp. 404–428. doi: 10.1080/00020184.2015.1004850. Van Der Merwe, S. D. (2014) ‘Radio apartheid’: Investigating a history of compliance and resistance in popular Afrikaans music, 1956–1979, ''South African Historical Journal'', 66(2), pp. 349–370. doi: 10.1080/02582473.2014.891044. Van der Merwe, S. D. (2019) ''Plate en Politiek – Populêre Afrikaanse Musiek en die Samelewing, 1900‐2017''. Bloemfontein: SunPress. Van Niekerk, C. (2008) Fathoming the musical identity / identities of James Phillips aka Bernoldus Niemand, S.A. ''Tydskrif vir Kultuurgeskiedenis'', 22(1), pp. 1–28. Viljoen, M. (2005) Johannes Kerkorrel en postapartheid- Afrikaneridentiteit, ''Literator'', 26(3), pp. 65–82. doi: 10.4102/lit.v26i3.237. Viljoen, M. (2011) Die banale as (rap-) identiteit: Jack Parow se ‘Cooler as ekke,’ ''LitNet Akademies Geesteswetenskappe'', 8(2). Wepener, C. J. (2012) Wat maak ’n Kerkorrel Gereformeerd? ’n Verkenning van Afrikaanse gereformeerde musiek in die jare 1980 en 1990 in Suid-Afrika, ''Verbum et Ecclesia'', 33(1). doi: 10.4102/ve.v33i1.709. == Verwysings == {{verwysings}} 8rbqf3ot07sliqhk1ukh3728tregpsk 0 429542 2893820 2776285 2026-04-14T12:54:38Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893820 wikitext text/x-wiki [[André P. Brink]] se '''''Aspekte van die nuwe drama'''''<ref>Brink, André P. 1974. ''Aspekte van die nuwe drama''. Kaapstad: Human en Rousseau.</ref> is 'n omvattende ondersoek na die vernuwings en ontwikkelings in die drama, veral met die fokus op die 20ste eeu en die verskillende bewegings wat daartoe bygedra het. Die boek is oorspronklik geskryf as 'n metgesel tot sy studie ''Aspekte van die Nuwe Prosa'',<ref>Brink, André P. 1967. ''Aspekte van die nuwe prosa''. Kaapstad: Human en Rousseau.</ref> en sekere kontekstuele hoofstukke uit daardie werk is ook relevant vir hierdie ondersoek. Brink se doel is om die "Nuwe Drama" te verken en aan te pas by die nuwe vorme en ervarings wat dit bied. Hy fokus op spesifieke aspekte van die drama, soos syn-en-skyn, tyd, en relatiwiteit, eerder as 'n omvattende oorsig. In die eerste hoofstuk ondersoek Brink die verhouding tussen drama en teater. Hy gebruik die konsepte van "kunswerk" en "estetiese objek" van die Poolse kritikus [[Roman Ingarden]] om hierdie verhouding te verduidelik. Die drama is die geskrewe teks, die "kunswerk" met teater-in-potensie, terwyl die teater die praktiese uitvoering is, die "estetiese objek" wat deur die regisseur en spelers verwesenlik word. Die leser van 'n drama moet dit "sien" en evalueer soos dit op die verhoog gebring sou word, en hierdie verbeelde opvoering deur sy kreatief-kritiese vermoë deurleef. Die taal in 'n drama is dus 'n "teken" wat uitwys na 'n estetiese belewenis in 'n ander medium, naamlik die teater. Brink bespreek ook verskeie pogings om 'n formule vir die vernuwing in die drama en teater van die 20ste eeu te vind, soos [[Martin Esslin]] se ''Theatre of the Absurd'' en [[Robert Brustein]] se ''Theatre of Revolt''. Hy kritiseer Esslin se formule as te beperk en eksklusief, terwyl hy Brustein se benadering as waardevol maar moontlik te eksklusief beskou. Brink soek 'n formule wat los, wyd, en elasties genoeg is om al die uiteenlopende vernuwinge van die tyd in te sluit sonder om te knel of te dwing. Hy stel voor dat die Nuwe Drama onderskei kan word van wat daaraan voorafgegaan het deur 'n nuwe "kritiese instelling", 'n deurskouende, objektief ontledende benadering wat die wêreld wil bevraagteken eerder as net weergee of interpreteer. Die aanloop tot die Nuwe Drama word teruggevoer na [[Heinrich von Kleist]] en [[Georg Büchner]] in die 19de eeu. Kleist word beskou as 'n hoogtepunt van die [[Duitse Romantiek]], maar ook as 'n voorloper van moderne eksistensialisme en surrealisme. Büchner word gesien as die een wat die grondslae vir die Nuwe Drama onmiskenbaar gelê het, met sy ophef van die beperkinge van gewone tyd en ruimte, sy peiling van die mens deur sy maskers, en sy inboor in die irrasionele grondlae van die syn in. Brink bespreek ook [[Alfred Jarry]] en [[August Strindberg]] as belangrike figure in die ontwikkeling van die Nuwe Drama. Jarry se ''Koning Ubu'' word gesien as 'n groteske en makabere profesie wat uitwys na sowel [[Adolf Hitler]] as Artaud se Teater van Wreedheid, terwyl Strindberg se werk beskou word as 'n wegbreek van kunsmatigheid en 'n inkeer tot "gewone mense" in "gewone situasies". Die bydrae van die Naturalisme tot die ontwikkeling van die drama in die 20ste eeu word ook ondersoek. Brink wys daarop dat die Naturalisme 'n nuwe verkenning van die konkrete moontlikhede van die verhoog meegebring het, veral deur die werk van Georg II, Hertog van [[Sakse-Meiningen]], [[André Antoine]], en [[Konstantin Stanislawski]]. Hierdie figure het 'n presiese en aanvaarbare realisme in die teater ingebring, met historiese akkuraatheid in décor en kostumering, en 'n nuwe verband tussen die woord en al die ander dinge op die verhoog. Brink bespreek ook die werk van [[Edward Gordon Craig]] en [[Adolphe Appia]], wat die rol van die nie-verbale elemente in die teater uitgebrei het en lig as teatermedium vervolmaak het. Ten slotte word die werk van [[Henrik Ibsen]] en [[Anton Tsjechow]] as voorbeelde van die oorgang van die Naturalisme na die Nuwe Drama bespreek. Ibsen se werk word gekenmerk deur 'n worsteling met die Niet, 'n proses van ontmaskering, en die gebruik van oënskynlik gewone werklikheidsobjekte wat gelaai is met 'n méér as natuurlike betekenis. Tsjechow se werk word beskou as 'n dramatiese pointillisme waarin die gewone voortgang van die tyd opgehef word as gevolg van die fokus op momente. Sy dramas word gekenmerk deur 'n subtiele komedie, 'n donkerder en meer stoïsynse benadering wat 'n voorbereiding is vir die latere werk van Beckett en ander. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} iioix5ynyqdcjlocyf2myvmddgkhk3v 0 449752 2893902 2812320 2026-04-14T18:00:12Z SpesBona 2720 Bygewerk 2893902 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Vlag | Naam = Hongarye | Artikel = | Beeld = Flag of Hungary.svg | Beeldgrootte = 210px | Geen_grens = | Bynaam = {{hu}} ''Piros-fehér-zöld''<br />(“Rooi-wit-groen”) | Ander_byname = | Gebruik = 110000 | Simbool = | Verhouding = 1:2 | Goedgekeur_op = 1848 (oorspronklike ontwerp)<br />23 Mei 1957 (as staatsvlag)<ref>{{hu}} {{cite web |url=https://hu.wikisource.org/wiki/1957._évi_II._törvény |title=1957. évi II. törvény a Magyar Népköztársaság Alkotmányának módosításáról |publisher=[[Wikisource]] |accessdate=14 April 2026}}</ref><br />19 Junie 1990 (tweede keer)<ref>{{hu}} {{cite web |url=https://mkogy.jogtar.hu/jogszabaly?docid=99000040.TV |title=1990. évi XL. törvény a Magyar Köztársaság Alkotmányának módosításáról |publisher=Törvények és országgyűlési határozatok |accessdate=14 April 2026}}</ref><ref name="FOTW">{{en}} {{cite web |url=https://www.fotw.info/flags/hu.html |title=Hungary |publisher=Flags of the World |accessdate=14 April 2026}}</ref> | Ontwerp = ’n Ewe breë horisontale driekleur in rooi, wit en groen. | Ontwerper = | Beeld2 = Civil Ensign of Hungary.svg | Beeldgrootte2 = 210px | Geen_grens2 = | Bynaam2 = | Ander_byname2 = | Gebruik2 = 100100 | Simbool2 = | Verhouding2 = 2:3 | Goedgekeur_op2= 1848 (oorspronklike ontwerp)<br />18 Augustus 1957 (as burgerlike vaandel) | Ontwerp2 = ’n Ewe breë horisontale driekleur in rooi, wit en groen. | Ontwerper2 = | Beeld3 = Flag of Hungary with arms (state).svg | Beeldgrootte3 = 210px | Geen_grens3 = | Bynaam3 = Nieamptelike staatsvlag | Ander_byname3 = | Gebruik3 = 010000 | Simbool3 = | Verhouding3 = 1:2 | Goedgekeur_op3= 10 Oktober 1995<ref>{{hu}} {{cite web |url=https://mkogy.jogtar.hu/jogszabaly?docid=99500083.TV |title=1995. évi LXXXIII. törvény a Magyar Köztársaság nemzeti jelképeinek és a Magyar Köztársaságra utaló elnevezésnek a használatáról |publisher=Törvények és országgyűlési határozatok |accessdate=14 April 2026}}</ref> | Ontwerp3 = ’n Ewe breë horisontale driekleur in rooi, wit en groen met die staatswapen in die middel. | Ontwerper3 = | Beeld4 = War Flag of Hungary.svg | Beeldgrootte4 = 210px | Geen_grens4 = | Bynaam4 = | Ander_byname4 = | Gebruik4 = 001000 | Simbool4 = | Verhouding4 = 6:7 | Goedgekeur_op4= 15 Maart 1991<ref name="Haditechnika">{{hu}} {{cite journal |title=A Magyar Honvédség új felségjelzése és hadilobogói |journal=Haditechnika |date=1991 |volume=25 |issue=3 |page=3–4}}</ref> | Ontwerp4 = | Ontwerper4 = | Beeld5 = Naval Ensign of Hungary.svg | Beeldgrootte5 = 210px | Geen_grens5 = | Bynaam5 = | Ander_byname5 = | Gebruik5 = 000001 | Simbool5 = | Verhouding5 = 3:4 | Goedgekeur_op5= 1991<ref name="Haditechnika" /> | Ontwerp5 = | Ontwerper5 = }} Die '''nasionale vlag van [[Hongarye]]''' ([[Hongaars]]: ''Magyarország zászlaja''), ook die '''rooi-wit-groen''' (''Piros-fehér-zöld'') genoem, is op 23 Mei 1957 amptelik in gebruik geneem. Die vlag vertoon ’n ewe breë horisontale driekleur in rooi, wit en groen. Die vlag se vorm is afkomstig van nasionale republikeinse bewegings in die 18de en 19de eeue, terwyl die kleure uit die [[Middeleeue]] dateer.<ref>{{en}} {{cite web |institution=National Archives of Hungary |url=https://archives.hungaricana.hu/en/charters/view/20568/?pg=0 |id=DL 2205 |title=Charter issued by the Chapter of Eger |date=1323 |via=Hungaricana |accessdate=14 April 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |institution=National Archives of Hungary |url=https://archives.hungaricana.hu/en/charters/view/206318/?pg=2 |id=DL 100877 |title=Royal charter issued by Matthias Corvinus |date=1477 |via=Hungaricana |accessdate=14 April 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |institution=National Archives of Hungary |url=https://archives.hungaricana.hu/en/charters/view/222622/?pg=0 |id=DL 81971 |title=Charter issued by Judge royal Stephen VIII Báthory |date=1487 |via=Hungaricana |accessdate=14 April 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |institution=National Archives of Hungary |url=https://archives.hungaricana.hu/en/charters/view/248672/?pg=3 |id=DL 13582 |title=Royal charter issued by Vladislaus II |date=1501 |via=Hungaricana |accessdate=14 April 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |institution=National Archives of Hungary |url=https://archives.hungaricana.hu/en/charters/view/255412/?pg=0 |id=DL 70141 |title=Charter issued by Judge royal and Voivode of Transylvania Count Peter Szentgyörgyi |date=1504 |via=Hungaricana |accessdate=14 April 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |institution=National Archives of Hungary |url=https://archives.hungaricana.hu/en/charters/view/264432/?pg=0 |id=DL 101402 |title=Royal charter issued by Vladislaus II |date=1508 |via=Hungaricana |accessdate=14 April 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |institution=National Archives of Hungary |url=https://archives.hungaricana.hu/en/charters/view/279592/?pg=0 |id=DL 82435 |title=Charter issued by the Chapter of Pressburg |date=1515 |via=Hungaricana |accessdate=14 April 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |institution=National Archives of Hungary |url=https://archives.hungaricana.hu/en/charters/view/289487/?pg=1 |id=DL 82532 |title=Royal charter issued by Louis II |date=1519 |via=Hungaricana |accessdate=14 April 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |institution=National Archives of Hungary |url=https://archives.hungaricana.hu/en/charters/view/306882/?pg=0 |id=DL 24335 |title=Royal charter issued by Louis II |date=1525 |via=Hungaricana |accessdate=14 April 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |institution=National Archives of Hungary |url=https://archives.hungaricana.hu/en/charters/view/294575/?pg=0 |id=DL 58318 |title=Charter issued by the Chapter of Buda |date=1527 |via=Hungaricana |accessdate=14 April 2026}}</ref><ref>{{en}} {{Google books|GBRmAAAAcAAJ|“Of the Ceremonies observed in the Coronations of the Kings and Queens of Hungary”, The Present State of Hungary (1687). United Kingdom: (n.p.). |pg=PA135|text=the Streets through which the King is to go being Boarded and covered with White Green and Red Cloth}}</ref> Die huidige Hongaarse vlag is soortgelyk aan dié 1816-weergawe van die Britse republikeinse driekleur met slegs die skakerings wat verskil. Die kleure in dié vorm is ook reeds gebruik ten minste sedert die kroning van [[Leopold II, Heilige Romeinse Keiser|Leopold II]] in 1790, voor die eerste gebruik op die [[Cispadaanse Republiek]] se driekleur in 1797. Ná die verwydering van die wapen in 1957 was dit slegs een van drie vlae van ’n sosialistiese land in Europa sonder enige sosialistiese simboliek; die ander was dié van [[Vlag van Pole|Pole]] en [[Vlag van Tsjeggië|Tsjeggo-Slowakye]], waarvolgens dit ná die val van [[kommunisme]] in 1989 nie verander moes word nie. == Geskiedenis == [[Lêer:Képes krónika - A magyarok zászlói.jpg|duimnael|links|Vlae van Hongare in die ''Chronicon Pictum'': Turul, dubbelkruis en Árpád-bane]] Volgens Middeleeuse Hongaarse kronieke het vroeë Hongaarse krygers onder rooi vaandels versier met ’n swart Turul-voël, ’n mitologiese wese wat met Hongaarse oorspronglegendes verbind word, geveg. Dié vroeë militêre vaandels is later vervang met vlae waarop afbeeldings van Christelike [[heilige]]s geborduur was. Byvoorbeeld is berig dat koning [[Stefanus I van Hongarye|sint Stefanus van Hongarye]] “onder die vaandel van [[sint Joris]] en [[Martinus van Tours|sint Martinus]]” geveg het. Gedurende die later Middeleeuse tydperk is die vlag van die Hongaarse koninklike [[Huis van Árpád|Árpád-dinastie]], die Árpád-bane, die vlag met rooi en silwer bane, algemeen begin gebruik, soms aangevul deur die dinastiese kleure van die heersende koninklike huis.<ref name="Geskiedenis van die Hongaarse vlag">{{hu}} {{cite web |url=https://www.nemzetijelkepek.hu/#zaszlok |title=A nemzeti zászló történelme |publisher=Magyar Nemzeti és Történelmi Jelképek [Hongaarse Nasionale en Historiese Simbole] (NISZ Nasionale Inligtingskommunikasiedienste) |accessdate=14 April 2026}}</ref> Ná die 15de eeu is die samestelling van rooi, wit en groen gereeld begin gebruik, veral as gedraaide sydrade op amptelike dokumentseëls, en soms as dekoratiewe elemente op die rande van militêre baniere. Die kleurskema in die vandag gebruikte volgorde rooi-wit-groen is egter eers in 1806 formeel beskryf. Die amptelike goedkeuring van dié kleure het geskied met Wet XXI van 1848 wat vir die eerste keer die gebruik van die “rooi-wit-groen” driekleurvlag as ’n nasionale simbool van Hongarye bepaal het.<ref name="Geskiedenis van die Hongaarse vlag" /> === Oorsprong === [[Lêer:Magyar kokárda.png|duimnael|links|upright|Die Hongaarse kokarde soos gebruik tydens die [[Hongaarse Rewolusie van 1848]]]] Die huidige vlag van Hongarye het sy oorsprong in die nasionale vryheidsbeweging voor 1848 wat gelei het tot die [[Hongaarse Rewolusie van 1848]]. Dié rewolusie was nie net gekant teen die [[monargie]] nie, maar het ook die [[Keiserryk Oostenryk|Habsburgse Ryk]] verwerp en wou ’n onafhanklike republiek stig. Dienooreenkomstig toon die huidige Hongaarse vlag ’n driekleur wat gebaseer is op die [[vlag van Frankryk]] in weerspieëling van die [[Franse Rewolusie van 1848]] se idees; die kleure rooi, wit en groen is afgelei van die historiese Hongaarse wapen wat, met uitsondering van enkele klein veranderinge, in wese onveranderd gebly het sedert die middel-15de eeu en dit is saamgestel uit wapens wat die eerste keer in die laat 12de en vroeë 13de eeu verskyn het as wapens van die Árpád-dinastie, Hongarye se stigtersdinastie. Die bane is horisontaal gerangskik eerder as vertikaal om verwarring met die [[vlag van Italië]] te voorkom, ondanks die feit dat die vaandel in dié vorm die Italiaanse driekleur met minstens sewe jaar voorafgegaan het. Die [[Italianers]] het hul vertikale driekleur in 1797 vir die eerste keer as vlag van ’n Italiaanse staat gebruik. Volgens ander, maar onbevestigde data is die huidige vorm van die Hongaarse driekleur reeds tydens die kroning van [[Matthias (HRR)|Matthias]] en latere konings gebruik.{{feit}} Volksoorleweringe gedurende die romantiese tydperk het aan die kleure deugde toegeskryf: rooi vir krag, wit vir trou en groen vir hoop. Of alternatiewelik rooi vir die bloed wat vir die vaderland vergiet is, wit vir vryheid en groen vir die land, Hongarye se weivelde. Die nuwe grondwet wat op 1 Januarie 2012 in werking getree het, maak die eersgenoemde interpretasie amptelik (in die halfamptelike vertaling: krag (''erő''), trou (''hűség'') en hoop (''remény''). === Ontwikkeling === [[Lêer:II. Lipót koronázása 1790.ben és az ősi magyar nemzeti színek.jpg|duimnael|links|Hongaarse nasionale kleure teen die muur tydens die Hongaarse kroning van [[Leopold II, Heilige Romeinse Keiser|Leopold II]] in [[Bratislava|Pressburg]] (Pozsony, nou Bratislava) in 1790, 58 jaar voor die Hongaarse rewolusie van 1848]] [[Lêer:1956flag.jpg|duimnael|links|’n Vlag van die [[Hongaarse Rewolusie van 1956]] by die gedenkteken vir die slagoffers buite die Hongaarse Parlementsgebou in [[Boedapest]]]] Soos hierbo beskryf het die rooi-wit-groen-driekleur duidelik na vore gekom as ’n teken van nasionale soewereiniteit tydens die 1848–1849-rewolusie teen die Habsburgers. Hongaarse vrywilligers en emigrante het vir die sosiale beweging en oorloë tydens die Italiaanse vereniging onder die vaandel van [[Giuseppe Garibaldi]] geveg.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://mek.oszk.hu/03400/03407/html/387.html |title=The War in Italy and the Hungarian Émigrés |publisher=Hongaarse Elektroniese Biblioteek |accessdate=14 April 2026}}</ref> Nadat die rewolusie in Hongarye onderdruk is, is die driekleur deur die Oostenrykse keiser [[Frans Josef I van Oostenryk|Frans Josef I]] verbied. Ná die Oostenryks-Hongaarse kompromie van 1867 is die driekleur nie net gewettig nie, maar dit het die amptelike vlag van Hongarye geword. Op die vlag was die sogenoemde “kleiner wapen” (ook bekend as die Kossuth-wapen) van Hongarye met aartsengels as wapendraers as ’n kenteken op die vlag. Dit is gebruik tot die ontbinding van [[Oostenryk-Hongarye]] in 1918. Ná die ineenstorting van die Habsburgse Ryk ná die [[Eerste Wêreldoorlog]] was die jare van 1918 tot 1920 baie onstuimig en baie klein, maar moeilik naspoorbare veranderinge is aangebring. Die rooi-wit-groen-driekleur het dieselfde gebly, maar daar is klein veranderinge aan die wapen aangebring en die aartsengels is verwyder. ’n Kort tussenspel en uitsondering was die Hongaarse Sowjetrepubliek wat in 1919 gestig is wat vir vier en ’n halwe maand bestaan en ’n enkele rooi baan as sy vlag gebruik het. Dit blyk dat die driekleur van 1919 tot 1946 die kleiner wapen van Hongarye getoon het, maar die weergawe daarsonder is ook gebruik. Tussen 1946 en 1949 is Stefanus se kroon verwyder van die bokant van die wapen wat as die kenteken gedien het (Kossuth-wapen). Ná die [[Tweede Wêreldoorlog]] en die besetting van Hongarye deur die [[Sowjetunie|Sowjetse]] [[Rooi Leër]] het die Kommuniste in 1949 die mag oorgeneem en ’n nuwe wapen met ’n Kommunistiese [[rooi ster]] is in die middel van die vlag aangebring. Tydens die [[Hongaarse Rewolusie van 1956]] het rewolusionêres die hamer-en-graan-embleem uitgesny en die gevolglike driekleur met ’n gat in die middel as ’n teken van die rewolusie gebruik. Vir enkele maande het die nuwe regering die vlag verander om weer die kleiner wapen sonder die kroon te gebruik. In 1957, nadat die rewolusie deur die Sowjetse Rooi Leër onderdruk is, het die nuwe regering ’n “nuwe” wapen ontwerp wat egter nooit op die vlag gebruik is. Daarom is die amptelike vlag van Hongarye sedert 1957 ’n suiwer rooi-wit-groen driekleur. Ná die val van [[Kommunisme]] in 1989 was dit, soos die vlae van [[Vlag van Pole|Pole]] en [[Vlag van Tsjeggië|Tsjeggo-Slowakye]], nie nodig om die vlag te verander nie, aangesien dit geen Kommunistiese teken vertoon het nie. In die 2000’s was daar ’n aanbeveling van die Komitee oor Simbole dat die wapen deel sou wees van die staatsvlag, terwyl die nasionale vlag eenvoudig sou bly (soos dit steeds die geval is).<ref>{{en}} {{cite journal |last1=Halasz |first1=Ivan |last2=Schweitzer |first2=Gabor |title=National and State Symbols in the Hungarian Legal System (Excerpts) |journal=Legal Compass |date=16 Maart 2011 |page=3 |url=http://jog.tk.mta.hu/uploads/files/Jogi_Iranytu/Jogi_Iranytu_2011_Spec_Halasz_Schweitzer2.pdf}}</ref> Dit is nie in die wet geïmplementeer nie, maar in die geval van die meeste staatsgebruik word die wapen wettiglik op die vlag gebruik (sien hieronder). === Presiese beskrywing en wetgewing === Die Hongaarse grondwet bepaal nie uitdruklik die verhouding van die vlag nie;<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.kormany.hu/download/e/02/00000/The%20New%20Fundamental%20Law%20of%20Hungary.pdf |title=The Fundamental Law of Hungary |accessdate=29 Junie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140629205136/http://www.kormany.hu/download/e/02/00000/The%20New%20Fundamental%20Law%20of%20Hungary.pdf |archive-date=29 Junie 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{hu}} {{cite web |url=https://njt.hu/jogszabaly/2011-4301-02-00 |title=Magyarország Alaptörvénye |publisher=Nasionale Wetgewingdatabasis |date=25 April 2011 |accessdate=14 April 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://net.jogtar.hu/jr/gen/getdoc.cgi?docid=94900020.tv&dbnum=62 |title=The Constitution of the Hungarian Republic |accessdate=9 Februarie 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060209063827/http://net.jogtar.hu/jr/gen/getdoc.cgi?docid=94900020.tv&dbnum=62 |archive-date=9 Februarie 2006 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> maar ’n wet van 1957 bepaal dat seevarende handelskepe die rooi-wit-groen-driekleur in ’n verhouding van 2:3 moet toon.{{feit}} Volgens ’n regeringsdekreet van 2000 is die verhouding (wat nóg in die grondwet nóg in wetgewing van 1995<ref name="renamed_from_1995_on_20120731142247">{{hu}} {{cite web |url=http://www.complex.hu/kzldat/t9500083.htm/t9500083.htm |title=1995. évi LXXXIII. törvény |publisher=Complex |accessdate=27 Februarie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120227154243/http://www.complex.hu/kzldat/t9500083.htm/t9500083.htm |archive-date=27 Februarie 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> nóg 2000<ref>{{hu}} {{cite web |url=http://www.complex.hu/kzldat/t0000038.htm/t0000038.htm |title=2000. évi XXXVIII. törvény |publisher=Complex |accessdate=27 Februarie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120227154251/http://www.complex.hu/kzldat/t0000038.htm/t0000038.htm |archive-date=27 Februarie 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> bepaal word nie) van vlae wat op regeringsgeboue gebruik word 1:2. Opgesom sou dit beteken:<ref name="renamed_from_1995_on_20120731142247" /> * [[Lêer:FIAV 100000.svg|20px]] ’n Rooi-wit-groen-driekleur. Eintlik kan baie weergawes gebruik word al volgens 1995/LXXXIII §&nbsp;11 (3): “(3) In gevalle soos uiteengesit in paragrawe (1) en (2) kan die wapen en die vlag ook in hul historiese vorms gebruik word.”, soos (1) lui: 1995/LXXXIII §&nbsp;11 (1) “(1) Vir die doel om hul behoort aan die land te verklaar kan privaat persone die wapen en die vlag gebruik onderhewig aan die beperkings in hierdie wet.” * [[Lêer:FIAV 010000.svg|20px]] ’n Rooi-wit-groen-driekleur, verhouding 1:2 (deur dekreet van 2000). Volgens 1995/LXXXIII §&nbsp;11 (4) kan die amptelike wapen van Hongarye as ’n kenteken daarop aangebring word. * [[Lêer:FIAV 001000.svg|20px]] ’n Wit agtergrond met afwisselend groen en rooi '''flammulette''' (“vlamtonge”, driehoeke met ’n golwende rand) fraiing, wapen in die middel, omhels deur eiketakke links en olyftakke regs. Verhouding nie bepaal nie. (1995/LXXXIII §&nbsp;8 (1)) * [[Lêer:FIAV 000100.svg|20px]] 2:3 (verhouding volgens die 1957-wet) ’n Rooi-wit-groen-driekleur (daar is ’n handelsvloot)<ref>{{de}} {{cite web |url=https://flaggenlexikon.de/fungarn.htm |title=Flagge Ungarns |publisher=Flaggenlexikon |author=Volker Preuß |accessdate=14 April 2026}}</ref> * [[Lêer:FIAV 000010.svg|20px]] Onbekend of onbepaald; * [[Lêer:FIAV 000001.svg|20px]] ’n Wit agtergrond met ’n afwisselend groen en rooi '''triangle'''-fraiing, wapen teen 1/3 op die vlag aan die vlagpaalkant. Verhouding nie bepaal nie. (1995/LXXXIII §&nbsp;8 (2)) == Ontwerp == [[Lêer:Hungary flag.jpg|duimnael|Die Hongaarse vlag in Nagymaros langs die [[Donau]]]] Die Hongaarse vlag het die volgende tegniese ontwerp: <center>[[Lêer:Flag of Hungary (construction sheet).svg|350px|senter|Konstruksietekening]]</center> === Kleure === Die vlag van Hongarye se kleure word bepaal deur die Hongaarse Standaard MSZ&nbsp;1361:2009:<ref>{{hu}} {{cite web |url=http://www.mszt.hu/NFU/mszt_zaszlo_cik0821.pdf |title=Megújult a nemzeti zászlóra és lobogóra vonatkozó nemzeti szabvány |publisher=Hongaarse Standaarderaad |date=18 Junie 2020 |accessdate=20 Maart 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220320132741/http://www.mszt.hu/NFU/mszt_zaszlo_cik0821.pdf |archive-date=20 Maart 2022 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> {|class="wikitable" ! [[Lêer:Flag of Hungary.svg|40px]]<br />Kleurskema ! style="background:#ce2939;color:#fff"|Karmosynrooi ! style="background:#fff"|Wit ! style="background:#477050;color:#fff"|Donkergroen |- | Pantone | 18-1660 TCX Tomato | Nie beskikbaar nie | 18-6320 TCX Fairway |- | CIELAB | 44.0, 60.0, 32.0 | 100.0, 128.0, 128.0 | 37.5, 26.0, 144.0 |- | [[RGB-kleurmodel|RGB]] | 206, 41, 57<ref name="pantonered">{{en}} {{cite web |url=https://www.pantone.com/color-finder/18-1660-TCX |title=PANTONE 18-1660 TCX Tomato |accessdate=24 Julie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210724151605/https://www.pantone.com/color-finder/18-1660-TCX |archive-date=24 Julie 2021 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> | 255, 255, 255 | 71, 112, 80<ref name="pantonegreen">{{en}} {{cite web |url=https://www.pantone.com/color-finder/18-6320-TCX |title=PANTONE 18-6320 TCX Fairway |accessdate=18 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210918145809/https://www.pantone.com/color-finder/18-6320-TCX |archive-date=18 September 2021 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> |- | [[Heksadesimale stelsel|Heksadesimaal]] | #CE2939<ref name="pantonered" /> | #FFFFFF | #477050<ref name="pantonegreen" /> |} == Galery == <center><gallery align="center" widths="150"> Lêer:Flag of Hungary with arms.svg|Nieamptelike burgerlike vaandel van Hongarye Lêer:Flag of Hungary with arms (state).svg|Nieamptelike staatsvlag van Hongarye Lêer:Flag of Hungary vertical.svg|Staatsvlag van Hongarye (vertikale weergawe) Lêer:Flag of Hungary vertical with arms.svg|Nieamptelike staatsvlag van Hongarye (vertikale weergawe) </gallery></center> === Historiese vlae === <center><gallery align="center" widths="150"> Lêer:Magyar zászló a königsfeldeni kolostorból - 14. század első fele.jpg|Hongaarse vlag van die Königsfelden-klooster uit die eerste helfte van die 14de eeu, van die klooster van Agnes van Habsburg, weduwee van koning Andreas III van Hongarye, 1290 tot 1301 </gallery></center> <center><gallery align="center" widths="150"> Lêer:Flag of Hungary (895-1000).svg| {{FIAV|historical}} Vlag van die Prinsdom Hongarye, 895 tot 1000 Lêer:Flag of Hungary (late 12th century).svg| {{FIAV|historical}} Koninklike standaard onder die heerskappy van [[Béla III van Hongarye|Béla III]], 1172 tot 1196).<ref name=Horvath1995>{{hu}} {{cite book|last=Horváth|first=Zoltán|title=A zászlók kialakulása és fejlődése a kezdetektől napjainkig|year=1995|publisher=Zászlókutató Intézet|location=Boedapest|pages=13–14}}</ref><ref name=cskgy2011>{{hu}} {{cite book|last=Csákváriné Kottra|first=Györgyi|title=Magyar zászlók a honfoglalástól napjainkig|date=2011|publisher=Hadtörténeti Intézet és Múzeum|location=Boedapest|isbn=978-963-09-6494-4|pages=18–19}}</ref> Lêer:Flag of Hungary (13th century).svg| {{FIAV|historical}} Koninklike standaard van die Koninkryk Hongarye in die 13de eeu.<ref>{{hu}} {{cite web |url=http://nemzetijelkepek.hu/tortenelmi-galeria-3.shtml#galeriakep |title=Árpád-házi királyi zászló a 12. sz. végétől |publisher=Magyar Nemzeti és Történelmi Jelképek |accessdate=7 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407091817/http://nemzetijelkepek.hu/tortenelmi-galeria-3.shtml#galeriakep |archive-date=7 April 2022 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name="cskgy2011" /> Lêer:Flag of Hungary (11th c. - 1301).svg| {{FIAV|historical}} Standaard van die [[Huis van Árpád|Árpád-dinastie]] in die 13de eeu.<ref>{{hu}} {{cite web |url=http://nemzetijelkepek.hu/tortenelmi-galeria-4.shtml#galeriakep |title=Az Árpád-házi királyok családi zászlaja |publisher=Magyar Nemzeti és Történelmi Jelképek |accessdate=19 Mei 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220519161621/http://www.nemzetijelkepek.hu/tortenelmi-galeria-4.shtml#galeriakep |archive-date=19 Mei 2022 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{hu}} {{cite book|last=Csákváriné Kottra|first=Györgyi|title=Magyar zászlók a honfoglalástól napjainkig|date=2011|publisher=Hadtörténeti Intézet és Múzeum|location=Boedapest|isbn=978-963-09-6494-4|pages=19–21}}</ref> Lêer:Flag of Hungary (1301-1382).svg| {{FIAV|historical}} Koninklike standaard van die Koninkryk Hongarye onder die Huis van Anjou-Sisilië, 1301 tot 1382.<ref>{{hu}} {{cite web |url=http://nemzetijelkepek.hu/tortenelmi-galeria-5.shtml#galeriakep |title=Anjou-királyi zászló |publisher=Magyar Nemzeti és Történelmi Jelképek |accessdate=20 Maart 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320012013/http://nemzetijelkepek.hu/tortenelmi-galeria-5.shtml#galeriakep |archive-date=20 Maart 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.crwflags.com/fotw/flags/hu_king.html#anj |title=Anjou Kings Flag (1301–1382) |publisher=Flags of the World |accessdate=14 April 2026}}</ref><ref>{{hu}} {{cite book|last=Somogyi|first=Győző|title=Magyar hadizászlók|date=2011|publisher=Cser Kiadó|location=Boedapest|isbn=978-963-278-194-5|page=22}}</ref> Lêer:Flag of Sigismund of Hungary.svg| {{FIAV|historical}} Koninklike standaard van Hongarye onder Sigismund, 1387 tot 1437.<ref name="Horvath1995" /> Lêer:Flag of Vladislaus I of Hungary.svg| {{FIAV|historical}} Koninklike standaard van Hongarye onder Wladislaus I, 1440 tot 1444.<ref name="Horvath1995" /><ref>{{hu}} {{cite book|last=Somogyi|first=Győző|title=Magyar hadizászlók|date=2011|publisher=Cser Kiadó|location=Boedapest|isbn=978-963-278-194-5|page=25}}</ref> Lêer:Flag of Hungary (Battle of Baia 1467).svg| {{FIAV|historical}} Hongaarse oorlogvlag tydens veldslae volgens die ''Chronica Hungarorum'' (“Kroniek van die Hongare”) Lêer:Flag of Matthias I of Hungary.svg| {{FIAV|historical}} Koninklike standaard van Hongarye onder Matthias I, 1458 tot 1490.<ref name=somogyi>{{hu}} {{cite book|last=Somogyi|first=Győző|title=Magyar hadizászlók|date=2011|publisher=Cser Kiadó|location=Boedapest|isbn=978-963-278-194-5|pages=27–28}}</ref> Lêer:Flag of Matthias I of Hungary (variant).svg| {{FIAV|historical}} Koninklike standaard van Hongarye onder Matthias I, 1458 tot 1490.<ref>{{hu}} {{cite book|last=Horváth|first=Zoltán|title=A zászlók kialakulása és fejlődése a kezdetektől napjainkig|year=1995|publisher=Zászlókutató Intézet|location=Boedapest|page=14}}</ref><ref name="somogyi" /> Lêer:Flag of Vladislaus II of Hungary.svg| {{FIAV|historical}} Koninklike standaard van Hongarye onder Wladislaus II, 1490 tot 1516.<ref>{{hu}} {{cite book|last=Somogyi|first=Győző|title=Magyar hadizászlók|date=2011|publisher=Cser Kiadó|location=Boedapest|isbn=978-963-278-194-5|page=38}}</ref> Lêer:Flag of Louis II of Hungary.svg| {{FIAV|historical}} Koninklike standaard toegeskryf aan Lodewyk van Hongarye, 1516 tot 1526.<ref>{{hu}} {{cite book|last=Csákváriné Kottra|first=Györgyi|title=Magyar zászlók a honfoglalástól napjainkig|date=2011|publisher=Hadtörténeti Intézet és Múzeum|location=Boedapest|isbn=978-963-09-6494-4|page=33}}</ref> Lêer:Francis II Rákóczi's Iustam Causam banner.svg| {{FIAV|historical}} Vlag gebruik tydens Rákóczi se onafhanklikheidsoorlog, 1703 tot 1711.<ref>{{hu}} {{cite web |url=http://nemzetijelkepek.hu/tortenelmi-galeria-13.shtml#galeriakep |title=Rákóczi fejedelem zászlaja |publisher=Magyar Nemzeti és Történelmi Jelképek |accessdate=20 Maart 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320003353/http://nemzetijelkepek.hu/tortenelmi-galeria-13.shtml#galeriakep |archive-date=20 Maart 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Lêer:Flag of Hungary with great coat of arms (1849).svg| {{FIAV|historical}} Vlag van die Hongaarse Staat, 1849 Lêer:Flag of Hungary (1848).svg| {{FIAV|historical}} Vlag van die Koninkryk Hongarye, gebruik tydens die Hongaarse Rewolusie van 1848 Lêer:Flag of Hungary (1848-1849, 1867-1869).svg| {{FIAV|historical}} Vlag van die Koninkryk Hongarye, 1848 tot 1849 en 1867 tot 1869 Lêer:Flag of Hungary (1869-1874).svg| {{FIAV|historical}} Vlag van die Koninkryk Hongarye, 1869 tot 1874 met die kleiner wapen van Hongarye Lêer:Ensign of Austro-Hungarian civil fleet (1869-1918).svg| {{FIAV|historical}} Handelsvlag van [[Oostenryk-Hongarye]], 1869 tot 1918 Lêer:Flag of Hungary (1874-1896).svg| {{FIAV|historical}} Vlag van die Koninkryk Hongarye, 1874 tot 1896 Lêer:Flag of Hungary (1896-1915).svg| {{FIAV|historical}} Vlag van die Koninkryk Hongarye, 1896 tot 1915 Lêer:Flag of Hungary (1896-1915; angels).svg| {{FIAV|historical}} ’n Weergawe van die vlag van Hongarye as deel van Oostenryk-Hongarye, 1896 tot 1915 Lêer:Flag of Hungary (1915-1918, 1919-1946).svg| {{FIAV|historical}} Vlag van die Koninkryk Hongarye, 1915 tot 1918 Lêer:Flag of Hungary (1915-1918; angels).svg| {{FIAV|historical}} ’n Weergawe van die vlag van Hongarye, 1915 tot 1918 Lêer:Flag of Hungary (1918–1919).svg| {{FIAV|historical}} Vlag van die kortstondige Hongaarse Volksrepubliek onder Mihály Károlyi, 1918 tot 1919 Lêer:Flag of Hungary (1919).svg| {{FIAV|historical}} Vlag van die Hongaarse Sowjetrepubliek, 1919 Lêer:Flag of Hungary (1915-1918, 1919-1946).svg| {{FIAV|historical}} Vlag van die Republiek Hongarye met die kleiner wapen, 1919 tot 1946 Lêer:Flag of Hungary (1946-1949, 1956-1957).svg| {{FIAV|historical}} Vlag van Hongarye met die Kossuth-wapen, 1946 tot 1949 en van 1956 tot 1957 Lêer:Flag of Hungary (1949-1956).svg| {{FIAV|historical}} Vlag van die Hongaarse Volksrepubliek met die Rákosi-wapen, 1949 tot 1956 Lêer:Flag of Hungary (1956 revolution).svg| {{FIAV|historical}} Vlag met die uitgesnyde wapen was die simbool van die [[Hongaarse Rewolusie van 1956]] Lêer:Government Ensign of Hungary (1957-1990).svg| {{FIAV|historical}} Regeringsvaandel van Hongarye, 1957 tot 1990 Lêer:Flag of Hungary.svg| {{FIAV|normal}} Vlag van Hongarye, sedert 1957 </gallery></center> === Vlag van die staatshoof === <center><gallery align="center" widths="150"> Lêer:Standard of the Regent of Hungary (1920s-1939, afloat).svg| {{FIAV|historical}} Standaard van die regent, 1921 tot 1939 Lêer:Flag of the Supreme Warlord of the Royal Hungarian Defence Forces (1939-1945, on land).svg| {{FIAV|historical}} Standaard van die regent as opperste krygsheer van die Koninklike Hongaarse Weermag, 1939 tot 1944 Lêer:Standard of the President of Hungary (1948-1950, afloat).svg| {{FIAV|historical}} Presidentsvlag, 1948 tot 1950 Lêer:Standard of the President of Hungary (1990s-2012).svg| {{FIAV|historical}} Presidentsvlag, 1990 tot 2012 Lêer:Flag of the President of Hungary.svg| {{FIAV|normal}} Presidentsvlag, sedert 2012 </gallery></center> === Ander vlae === <center><gallery align="center" widths="150"> Lêer:Civil Ensign of Hungary.svg|{{FIAV|000100}} Handelsvlag Lêer:War Flag of Hungary.svg|{{FIAV|001000}} Oorlogsvlag Lêer:Naval Ensign of Hungary.svg|{{FIAV|000001}} Vlootvaandel </gallery></center> == Sien ook == {{Portaal|Vlae en wapens|En-wikipedia arms 8-full.svg}} * [[Himnusz]] == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Flags of Hungary|Vlae van Hongarye}} * {{en}} [https://www.fotw.info/flags/hu.html Hongarye] op ''Flags of the World''. * {{it}} [https://rbvex.it/ungheria.html Vlag of Hongarye] op www.rbvex.it] * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/flag-of-Hungary|title=Flag of Hungary|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=14 April 2026}} {{Europavlae}} {{Normdata}} {{en-vertaal|Flag of Hungary}} [[Kategorie:Hongarye]] [[Kategorie:Nasionale vlae|Hongarye]] mymnt3ow5jevvxor0w706e6maee4p7a 0 450125 2893871 2813053 2026-04-14T15:40:20Z Jcb 223 2893871 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas |naam = Kaleb |titel = Koning van Aksoem |kleur = |beeld = Kaleb.jpg |beeld_wydte = 220px |beeld_onderskrif = Muntstuk van Kaleb. |beeld2 = Igreja de Nossa Senhora do Rosário dos Pretos Salvador Imagem do Santo Elesbão 2019-0539.jpg |beeld2_wydte = 180px |beeld2_onderskrif = Sint Elesbaan |opskrif1 = Bewind |1 = 514-534 |opskrif2 = Voorganger |2 = [[Oesas]] |opskrif3 = Opvolger |3 = [[Gebre Meskel]] |opskrif4 = Kinders |4 = [[Israel van Aksoem|Israel]]<ref name="Budge-261">{{cite book|title=A History of Ethiopia: Nubia and Abyssinia (Volume 1) |first=E. A. Wallis |last=Budge |publisher=Methuen & Co. |location=Londen |year=1928 |page=261}}</ref><ref name="Sergew-159"/><br/>[[Gebre Meskel]]<ref name="Budge-261"/><ref name="Sergew-159"/><br/>Moontlik Gebre Krestos (Gebru)<ref name="Sergew-159">{{cite book|title=Ancient and Medieval Ethiopian History to 1270|first=Sergew Hable|last=Sellassie|year=1972|location=Addis Ababa|page=159}}</ref> |opskrif5 = Ook&nbsp;bekend&nbsp;as |5 = Sint Elesbaan ([[Oriëntale Ortodoksie|Oriëntaal-Ortodokse kerke]], [[Oosters-Ortodokse Kerk|Oosters-Ortodokse kerke]], [[Katolieke Kerk]]) |opskrif6 = Feesdae |6 = {{Plainlist| * 24 Oktober (Oosters-Ortodokse Kerk)<ref>''[http://www.holytrinityorthodox.com/calendar/los/October/24-04.htm Blessed Elezboi, Emperor of Ethiopia].'' HOLY TRINITY RUSSIAN ORTHODOX CHURCH (A parish of the Patriarchate of Moscow).</ref><ref>''[http://oca.org/FeastSaintsViewer.asp?FSID=103048 Blessed Elesbaan the King of Ethiopia].'' OCA - Feasts and Saints.</ref> * 28 Mei ([[Ethiopies-Ortodokse Tewahedo-kerk]])<ref>Synaxarium. ''[http://www.stmichaeleoc.org/Synaxarium/Ginbot_20.htm Ginbot 20 (May 28)].'' Ethiopian Orthodox Tewahedo Debre Meheret St. Michael Church. Retrieved: 2012-10-30.</ref><ref>''Synaxarium: The Book of the Saints of The Ethiopian Orthodox Tewahedo Church.'' Transl. of Sir E.A. Wallis Budge. Printed by the Ethiopian Orthodox Tewahedo Debre Meheret St. Michael Church, Garland, TX USA. p.&nbsp;764.</ref> * 27 Oktober (Katolieke Kerk)<ref>''[https://archive.org/details/romanmartyrology00cathuoft The Roman Martyrology].'' Vert. Aartsbiskop van Baltimore. Hersine weergawe, 1916. p.&nbsp;331.</ref> }} |opskrif7 = <big>ግዕዝ</big> |7 = <small>Dié bladsy bevat teks in [[Ge'ez]]. Sonder die regte ondersteuning kan jou [[webblaaier|blaaier]] op plekke vraagtekens of blokkies vertoon.</small> }} '''Kaleb''' ([[Ge'ez]]: ካሌብ), ook bekend as '''Elesbaan''' (Ge'ez: እለ አጽብሐ; [[Grieks]]: Ἐλεσβαᾶς), was 'n koning van die [[Koninkryk Aksoem]].  Prokopios noem hom "Hellestheaeus," 'n variasie van die Griekse weergawe van sy troonnaam, እለ አጽብሐ (Ge'ez, ʾƎllä ʾAṣbəḥa). Ander weergawes van sy naam is Hellestaios, Ellestaios, Elesjaa, Ellesboas, Elesbaan en Elesboam. In 'n inskripsie uit 191 word sy naam in Ge'ez geskryf as "Kaleb ʾElla ʾAṣbeḥa, seun van Tazena". Kaleb, 'n naam uit die [[Bybel]], was sy doopnaam. Op beide sy muntstukke en inskripsies deur hom in Aksoem, sowel as Ethiopiese bronne en koningslyste verwys hy na homself as die seun van Tazena.<ref>S. C. Munro-Hay, ''Aksum: An African Civilization of Late Antiquity'' (Edinburgh: University Press, 1991), p. 84.</ref> ==Bewind== Prokopios en ander historici van sy tyd beskryf Kaleb se aanval omstreeks 520 op die koning van Himjar, Joesoef As'ar Jath'ar, bekend as Dhu Nuwas, 'n [[Jood]]se bekeerling wat die [[Christen]]e van Nadjran vervolg het. Ná 'n lang geveg het Kaleb geseëvier, Joesoef vermoor en Soemjafa Asjwa, 'n plaaslike Christen, as onderkoning van Himjar aangestel. Vanweë sy beskerming van die Christene is Kaleb bekend as sint Elesbaan nadat die [[Katolieke Kerk]] hom in hulle'' Romeinse Martelaarsverering'' opgeneem het, al was hy 'n [[Miafisitisme|Miafisiet]].<ref>{{cite book| author1 = Alban Butler| author2 = Peter Doyle| title = Alban Butler| year = 1996| publisher = Liturgical Press| isbn = 978-0-8146-2386-2| page = 169| chapter = SS Aretas and the Martyrs of Najran, and St Elsebann (523) }}</ref><ref>{{cite book | title = The Saints go marching in : a one volume hagiography of Africans, or descendants of Africans, who have been canonized by the church, including three of the early popes | author = R. Fulton Holtzclaw | year = 1980 | publisher = Keeble Press | location = Shaker Heights, OH |oclc=6081480 | quote = St. Elesbaan was an Aksumite king of Ethiopia who recovered the royal power in Himyar (Yemen) after the massacre of the Martyrs of Najran. | page = 64 }}</ref> Aksoemitiese beheer oor Suid-Arabië het voortgeduur tot omstreeks 525, toe Abraha vir Asjwa onttroon en homself koning gemaak het. Volgens Prokopios het Kaleb verskeie pogings aangewend om sy oorsese gebiede terug te wen, maar sy opvolgers het later vrede met Abraha gesluit, en hy het heffings aan die Aksoemitiese koning betaal en sy gesag erken.<ref>Procopius, ''De Bellis'', i.20.8</ref> Stuart Munro-Hay skryf dié finale ingryping oor die [[Rooisee]] "was die swanesang van die Koninkryk Aksoem as 'n groot mag in die streek."<ref>Munro-Hay, ''Aksum'', p.&nbsp;88.</ref> Dit is ook duidelik dat sy bewind gekenmerk is deur 'n groot integrasie van die [[Agau-volk|Agau-stamme]] in sy koninkryk. Kosmas Indikopleustes het dit bevestig en geskryf van die "goewerneur van Agau" wat deur Kaleb vertrou is met die beskerming van die langafstandkaravaanroetes uit die suide. Volgens Taddesse Tamrat was die goewerneur van Agau in die gebied Lasta gesetel, wat later die sentrum van die [[Zagwe-dinastie]] was.<ref>Taddesse Tamrat, ''Church and State in Ethiopia'' (Oxford: Clarendon Press, 1972), p.50</ref> Volgens Ethiopiese tradisie het Kaleb eindelik geabdikeer, sy troon aan die Heilige Grafkerk in [[Jerusalem]] gegee en in 'n [[klooster]] afgetree.<ref>Munro-Hay, ''Aksum'', pp.&nbsp;88f.</ref> Benewens verskeie inskripsies met sy naam<ref>George Wynn Brereton Huntingford, ''The Historical Geography of Ethiopia'' (Londen: The British Academy, 1989), pp.&nbsp;63-65.</ref> bevat Aksoem ook twee ruïnes van grafte, blykbaar van hom en sy seun Gabra Maskal.<ref>Munro-Hay, ''Aksum'', p.&nbsp;91.</ref> Die mees onlangse opgrawings van die graf was in 1973 deur die Britse Instituut van Oos-Afrika.<ref>Die verslag is gepubliseer in Stuart Munro-Hay, ''Excavations at Aksum'' (Londen: British Institute in Eastern Africa, 1989), pp.&nbsp;42ff.</ref> ==Kinders en opvolging== Verskeie geskrifte noem dat Kaleb drie seuns gehad het: Gebre Meskel, Israel en Gebre Krestos, wat almal ná hom regeer het.<ref name="Sergew-159"/> [[Gebre Meskel]] (of Gabra Maskal) verskyn op 'n paar amptelike koningslyste as Kaleb se opvolger.<ref>{{cite book|last=Budge|first=E. A.|title=A History of Ethiopia: Nubia and Abyssinia (Volume I)|publisher=Methuen & Co.|year=1928a |location=London |pages=211–212 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.499166/mode/2up}}</ref><ref>{{cite book|title=História da Etiópia|first=Pedro|last=Páez|editor1=Isabel Boavida|editor2=Hervé Pennec|editor3=Manuel João Ramos|publisher=Assirio & Alvim|year=2008|language=Portuguese|url=https://shs.hal.science/halshs-00688376/document|pages=104–105, 107–108}}</ref> [[Israel van Aksoem|Israel]] se naam kom op muntstukke voor wat tydens sy bewind uitgegee is.<ref name="Sergew-159"/> Gebre Krestos se naam verskyn net op een koningslys onder die afgekorte naam Gebru.<ref name="Sergew-159"/> 'n Inskripsie in Ge'ez lui "man van Hadafen, seun van Ella Asbeha, Gebre Krestos".<ref name="Sergew-159"/> ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ==Skakels== * [https://habeshahistory.com/habesha-history/emperor-kaleb-the-first-crusade-500ad-550ad/ Emperor Kaleb & The First Crusade (~500AD-~535AD)] * [http://ocafs.oca.org/FeastSaintsViewer.asp?SID=4&ID=1&FSID=103048 Blessed Elesbaan the King of Ethiopia] Eastern Orthodox synaxarion * [http://www.ccel.org/ccel/wace/biodict.html?term=Elesbaan,+king,+hermit,+and+saint+of+Ethiopia Elesbaan, king, hermit, and saint of Ethiopia] inskrywing in die ''Dictionary of Christian Biography and Literature to the End of the Sixth Century A.D.'', deur Henry Wace *[http://www.catholic.org/saints/saint.php?saint_id=3077 Catholic Online: Saint Elesbaan] *[http://www.katolsk.no/biografier/historisk/elesbaan Katolsk.no: Elesbaan] {{vertaaluit| taalafk = en | il = Kaleb of Axum}} {{Normdata}} [[Kategorie:Konings van Aksoem]] fjpqunw0g5cjd7q79dw7dpfth1it1l5 0 450672 2893824 2816705 2026-04-14T12:57:29Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893824 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Axel Munthe | beeld = Axel Munthe00.jpg | beeldonderskrif = Axel Munthe, deur Feodora Gleichen | geboortedatum = 31 Oktober 1857 | geboorteplek = Oskarshamn, [[Swede]] | sterfdatum = 11 Februarie 1949 | sterfplek = [[Stockholm]], Swede | beroep = [[Dokter|Geneesheer]], [[psigiater]], [[skrywer]] | ander = | bekend = ''Die Dokter van San Michele'' (oorspronklik in 1929 gepubliseer as ''The Story of San Michele'' deur die uitgewershuis John Murray) | ouers = Martin Arnold Fredrick Munthe en Louisa Aurora Munte (née Ugarsky) | huweliksmaat = Ultima Hornberg (geskei, sonder kinders)<br />Hilda Pennington-Mellor (1876–1967) | kinders = Peter en Malcolm Pennington-Mellor Munthe (saam met Hilda Pennington-Mellor) | nasionaliteit = Sweeds | handtekening = | webwerf = }} '''Axel Martin Fredrik Munthe''' ([[31 Oktober]] [[1857]] – [[11 Februarie]] [[1949]]) was 'n Sweedsgebore geneesheer en psigiater, allerweë bekend as die [[skrywer]] van ''Die Dokter van San Michele'',<ref>Die werk is uit die Engels in [[Afrikaans]] vertaal deur Cas Vorster as ''Die Dokter van San Michele'', uitgegee deur Afrikaanse Pers-Boekhandel (APB).</ref> 'n outobiografiese relaas van sy lewe en werk. Munthe was verskeie tale magtig ([[Sweeds]], [[Engels]], [[Frans]], [[Italiaans]]) en kon hom ook heel verstaanbaar uitdruk in [[Duits]]. Hy het in Swede grootgeword en mediese skool hier bygewoon. Hierna het hy sy studies voortgesit in Parys en sy eerste praktyk in Frankryk op die been gebring. Hy was getroud met 'n welgestelde Engelse vrou en het die grootste deel van sy volwasse lewe in [[Italië]] deurgebring. Weens sy filantropiese gesindheid het hy dikwels die armes gratis behandel en sy lewe by verskeie geleenthede gewaag om mediese hulp te bied in tye van oorlog, ramp of pes. As 'n voorstander van dieregte het hy grond gekoop om 'n voëlreservaat naby sy huis in Italië te skep, gepleit vir 'n verbod op pynlike lokvalle, en self troeteldiere so uiteenlopend soos 'n [[uil]] en 'n [[bobbejaan]] aangehou, sowel as baie soorte honde. Sy skryfwerk is spitsvondig, amusant en lighartig; hoofsaaklik [[memoires]] wat uit sy werklike ervarings put, maar dit is dikwels gekleur met hartseer of droefgeestigheid, en maak dikwels gebruik van dramatiese vryheid. Hy het hoofsaaklik oor mense en hul eienaardighede geskryf, en die swakhede van beide die rykes en die armes uitgebeeld, maar ook diere. == Vroeë lewe == [[Lêer:Anacapri view.jpg|duimnael|Anacapri, 2004]] Axel Munthe is gebore in Oskarshamn, Swede, sy familie se tuiste.<ref name="MuntheMunthe1953">{{cite book|author1=Gustaf Lorentz Munthe|author2=Lorentz Munthe|author3=Gudrun von Uexküll|title=Buch von Axel Munthe. English|url=https://books.google.com/books?id=LTU3AAAAIAAJ|year=1953|publisher=John Murray|page=9}}</ref> Sy famile was oorspronklik van [[Vlaminge|Vlaamse afkoms]], en het hul in die 16de eeu in Swede gevestig. Munthe het in 1874 aan die [[Universiteit van Uppsala]] begin studeer. Terwyl hy in 1875 in Italië gereis het, het hy in 'n klein boot van Sorrento na die eiland [[Capri]] gevaar. Terwyl hy die Fenisiese-trappe na die die dorpie (''comune'') Anacapri geklim het, het hy afgekom op die huis van 'n kleinboer en die aangrensende ruïne van 'n kapel, opgedra aan [[Migael (aartsengel)|San Michele]]. Hy is onmiddellik betower deur die idee om die ruïne te herbou en dit sy tuiste te maak. Munthe het medies gestudeer in [[Uppsala]], [[Montpellier]] en Parys (waar hy 'n student van Jean-Martin Charcot was) en in 1880 op 23-jarige ouderdom as [[dokter|geneesheer]] gegradueer. Alhoewel sy tesis oor ginekologie en verloskunde gehandel het, is Munthe diep beïndruk deur professor Jean-Martin Charcot se baanbrekerswerk in [[neurologie]], nadat hy sy lesings by die Salpêtrière-hospitaal bygewoon het. Hy het later 'n uitval met Charcot gehad en die hospitaal verlaat en sy voormalige onderwyser se werk oor hipnotisme as bedrieglik en onwetenskaplik veroordeel.<ref>Die verhaal van Axel Munthe deur sy neef Dr.Gustaf Munthe en die Barones Gudrun Uexkűll. Gepubliseer deur John Murray, eerste uitgawe 1953</ref> '''Ouers en broers en susters''' Hy was die jongste van drie kinders, gebore aan die sieklike, outokratiese, vioolspelende, puriteinse, chemikus-vader, Martin Arnold Fredrick Munthe, (#-1877) en sy tweede vrou Louisa Aurora Ugarsky (# - 1878). Die oudste was Anna (geb. 1854), wat twee keer getroud is. Op 21 is sy met die skilder Reinhold Norstedt getroud, waartydens haar blomskilderye in die Nasionale Galerye en ander galerye tentoongestel is. Na Norstedt se dood in 1911 is sy met Frans Siberg, 'n veearts, getroud. Die tweede kind was Arnold, die toekomstige kunstenaar, skrywer, dramaturg en afgetrede Sweedse vlootkaptein (# - 1927) wat in die Franse Keiserlike Vloot gedien het. Hy het verskeie bekende toneelstukke vervaardig en geskryf, waaronder Magnus Stenbok en Magdalena Rudenskiold <ref>{{cite web|url=https://www.geni.com/people/Magdalena-Rudensch%C3%B6ld/6000000007673978404|title=Magdalena Charlotta Rudenschöld|website=geni_family_tree|accessdate=19 September 2018}}</ref> en die Mars oor die Belt. Arnold het ook verkeie vlootboeke geskryf, insluitende Karel XII en die Russiese Vloot en die Sweedse Vloothelde-reeks. == Parys en Italië == Nadat Munthe gegradueer het het hy 'n mediese praktyk op die been gebring in Parys, waar hy hoofsaaklik lede van die [[Skandinawië|Skandinawiese]] kunskolonie aldaar gedien het. Hy het bv. 'n Paryse woonstel verhuur aan die [[Finne|Finse]] [[skilder]] Albert Edelfelt en sy vrou.<ref>{{Cite book |last=Vainio-Kurtakko |first=Maria |url=https://www.sls.fi/publications/ett-gott-parti/ |title=Ett gott parti : Scener ur Ellan de la Chapelles och Albert Edelfelts liv |publisher=Svenska litteratursällskapet i Finland |year=2022 |isbn=978-951-583-557-4 |language=sv}}</ref> In 1884 reis hy na [[Napels]] om mediese bystand te bied tydens 'n [[cholera]] epidemie. In 1887 het hy na [[Capri]] verhuis en die Villa San Michele gekoop en met restourasiewerk begin. Hy het baie van die werk self verrig, maar ook gebruik gemaak van die dienste van die plaaslike inwoners, insluitende drie broers en hul vader. In 1890, toe sy fondse uitgeput is, het hy 'n praktyk begin in Rome wat buitelandse hoogwaardigheidsbekleërs sowel as die plaaslike bevolking bedien het. Vanaf hierdie tydstip het hy tyd spandeer tuusen Rome en [[Capri]]. == Koningin Victoria van Swede == [[Lêer:Axel-Munthe-with-pets.jpg|duimnael|regs|Axel Munthe saam met sy troeteldiere, gefotografeer deur Koningin Victoria van Swede]] In 1892 is Munthe aangestel as geneesheer van die Sweedse koninklike familie. In die besonder het hy as persoonlike geneesheer van die kroonprinses, Victoria van Baden, gedien, en dit voortgesit toe sy koningin-gemalin geword het, tot haar dood in 1930, hoewel dit nie beteken het dat hy voortdurend in diens was nie. Victoria het aan ernstige [[brongitis]] en moontlik ook [[tuberkulose]] gely. Munthe het aanbeveel dat sy haar winters op Capri deurbring. Hoewel sy aanvanklik huiwerig was, het sy in die herfs van 1910 na Capri gereis. Van hierdie tydstip af het sy, behalwe tydens die Eerste Wêreldoorlog en vir 'n paar jaar teen die einde van haar lewe, elke jaar 'n paar maande daar deurgebring. Terwyl sy daar gewoon het, het die koningin dikwels die Villa San Michele besoek om by Munthe aan te sluit vir oggendwandelinge rondom die eiland. Munthe en die koningin het ook aandkonserte by San Michele gereël, waartydens sy klavier gespeel het. Die koningin het Munthe se liefde vir diere gedeel, sy het self 'n troetelhond besit en sy pogings ondersteun om Mount Barbarossa te koop om dit as voëlreservaat te vestig. Miskien onvermydelik, gegewe die klein plaaslike bevolking en hul hegte vriendskap, is daar beweer dat Munthe die koningin se minnaar was, maar dit is nooit gestaaf nie. Die jong Prinses Maria, wat op versoek van Koning [[Gustaf V van Swede]] twee keer by haar skoonmoeder, die koningin, en Munthe op Capri gewoon het, het sy invloed skadelik en sy kragte hipnoties gevind. Jare later het sy beweer dat hy wou hê dat sy op 23-jarige ouderdom sy pasiënt moes wees, dat Munthe fisiese toenadering by haar gesoek het, en dat die afgryse wat sy toe teenoor die Sweedse koninklike familie gevoel het weens hul onbeperkte ondersteuning van Munthe, die hoofrede was waarom sy van hulle gevlug het en aansoek gedoen het vir 'n egskeiding van Prins Wilhelm.<ref>Lennart Bernadotte in ''Käre prins, godnatt!'' {{ISBN|91-0-041935-4}} pp. 155-158</ref> Munthe is daarvan beskuldig dat hy minder geïnteresseerd was in die gesondheid van sy pasiënte as in sy eie gemak en bekendheid, en dat koningin Victoria se reis na, en verblyf in Capri, (sy het maande lank in dié klimaat gewoon) skadelik was vir haar gesondheid.<ref>Sir Gustaf von Platen in ''Bakom den gyllene fasaden'' Bonniers {{ISBN|91-0-058048-1}} p 114</ref> Ander aanduidings van sy passievolle aard spruit uit 'n romantiese verhouding wat hy glo sou hê met die Engelse sosiale vlinder, Ottoline Morrell, wat 'n aanvang geneem het met hul eerste ontmoeting in Julie of Augustus 1898. Ottoline was op daardie tydstip 'n ongetroude 25-jarige lid van die Londense sosiale toneel. Haar intellektuele en spirituele belangstellings het haar aangetrokke laat voel tot ouer mans soos H. H. Asquith, veral indien hulle 'n reputasie gehad het vir ikonoklasme. Sy en Munthe was aangetrokke tot mekaar, en het daarin geslaag om baie tyd saam deur te bring in Capri.<ref>Sandra Jobson Darroch, ''Ottoline: The life of Lady Ottoline Morrell'' (1975), hoofstuk 2</ref> == Huwelike == Axel Munthe is op 24 November 1880 met Ultima Hornberg, 'n Sweed, getroud. Hy het haar ontmoet terwyl sy kuns in Parys gestudeer het. Hulle is in die laat 1880's geskei, en in 1892 is sy met 'n Sweedse vervaardiger genaamd Gustaf Richter getroud. In 1893 skenk sy geboorte aan 'n seun, maar sterf twee jaar later in 1895. In 1907 is Munthe met Hilda Pennington-Mellor (1876–1967) getroud. Hulle het twee seuns gehad, Peter en Malcolm. Daar bestaan 'n anekdote dat toe Munthe ''Die Dokter van San Michele'' met sy uitgewer John Murray in die tuin by Southside bespreek het, Murray hom vertel het dat sy voorouer en naamgenoot, John Murray (1778–1843), in dieselfde tuin saam met [[Lord Byron]] gesit het om die publikasie van Byron se werke te bespreek. Gedurende 1910–1911 het Munthe 'n somerhuis met 14 kamers in Swede laat bou as 'n geskenk aan sy vrou. Dit is oorspronklik ''Stengården'' (''Die Steentuin'') genoem, maar staan sedert haar dood bekend as ''Hildasholm''. Dit is tussen bome aan die oewer van die Siljanmeer in Dalarna geleë, en die argitek was Torben Grut, wat ook die Stockholmse Olympiastadion ontwerp het wat gedurende die Olimpiese Somerspele van 1912 gebruik is. Hilda het die huis met 'n Engelse tuin teen die agtergrond van die dramatiese rotsagtige omgewing aangelê, en dit met 17de, 18de en 19de-eeuse kuns en meubels uit Italië, Engeland en Frankryk gemeubileer. Die gesin het gewoonlik gedurende die somer in die huis gewoon, maar Munthe was meer dikwels by die Villa San Michele. == Eerste Wêreldoorlog == Gedurende die [[Eerste Wêreldoorlog]] het Munthe 'n Britse burger geword en in die ambulanskorps gedien. Sy oorlogservaringe was die basis vir sy boek, ''Red Cross, Iron Cross''. == Latere lewe == [[Lêer:Axel Munthe.jpg|duimnael|Munthe, vroeë 1930's]] Van 1919 tot 1920 het Munthe, ietwat onwillig, die Villa San Michele verhuur aan die buitensporige sosiale vlinder en muse Luisa Casati. Hierdie tydperk is deur die Skotse skrywer Compton Mackenzie in sy dagboeke beskryf.<ref>''Infinite variety: the life and legend of the Marchesa Casati'' deur Scot D. Ryersson, Michael Orlando Yaccarino. Drukpers van die Universiteit van Minnesota, 2004 – Biography & Autobiography – 233 bl.</ref> Munthe het 'n oogtoestand ontwikkel wat hom uiteindelik feitlik blind gemaak het en veroorsaak het dat hy nie die helder Italiaanse sonlig kon verdra nie. Op daardie stadium het hy vir 'n aantal jare na Swede teruggekeer en ''Die Dokter van San Michele'' geskryf (gepubliseer in 1929), wat goed ontvang is, in ten minste 45 tale vertaal is en na bewering een van die topverkoperboeke van die 20ste eeu is. 'n Operasie het sy sig herstel, en hy het nog 'n paar jaar in San Michele deurgebring voordat hy in 1942 na Swede teruggekeer het. Hy het die laaste jare van sy lewe as 'n amptelike gas van die Koning van Swede deurgebring. Tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] het Munthe se seun, Malcolm Pennington Mellor Munthe, agter Duitse linies in besette Skandinawië gewerk. Hy het later deelgeneem aan die Geallieerde inval by Anzio. Hy is ernstig gewond tydens die oorlog. Munthe is op 91-jarige ouderdom in die Stockholm-paleis oorlede. Sy liggaam is veras en die as is in die Noordsee gestrooi. 'n Gedenkplaat ter ere van Munthe is aangebring in die Protestantse Begraafplaas in Rome. == Mediese uitkyk == Munthe het probeer om voorskrifmedikasie vir sy sielkundige gevalle waar moontlik te vermy, en het dikwels hipnose, musiek en alternatiewe mediese benaderings aanbeveel. Hy was periferaal betrokke by [[Louis Pasteur]] se soeke na 'n entstof vir [[hondsdolheid]]. Hy het [[genadedood]] bepleit vir hopelose mediese situasies soos [[hondsdolheid]], waar die pasiënt veroordeel word tot die vooruitsig van intense pyn en geestelike angs. == Publikasies == ''Die Dokter van San Michele'' oorskadu Munthe se ander publikasies en sluit materiaal uit sommige vroeëre werke in. Sy vroeëre werk kan baie moeilik wees om te vind en behaal dikwels hoë pryse. Afgesien van sy doktorale tesis, het sy eerste publikasies bestaan uit verslae van sy reise wat in die koerant ''Stockholms Dagblad'' verskyn het en wat sy ervarings van noodlenigingswerk tydens die cholera-epidemie in Napels beskryf. Hierdie artikels is in 1887 gepubliseer en in Engels vertaal deur Maude Valerie White.<ref>{{cite book |last=Munthe |first=Axel |year=1887 |title=Letters From A Mourning City (Naples, Autumn, 1884) |location=Londen |publisher=John Murray |url=https://www.gutenberg.ca/ebooks/muntheawhitemv-mourningcity/muntheawhitemv-mourningcity-00-h-dir/muntheawhitemv-mourningcity-00-h.html }}</ref> Die tweede uitgawe van 1899 is deur Munthe self vertaal.<ref>Amazon Standard Identification Number (ASIN) B00087WVNO.</ref> ''Vagaries'' is die eerste keer in 1898 in Londen gepubliseer. Dit is hernoem na ''Memories and Vagaries'' in 'n tweede uitgawe wat in 1908 gedruk is. In 1930 was daar 'n derde uitgawe, met 'n bygevoegde voorwoord en 'n verskillende seleksie van verhale in 'n veranderde volgorde. Munthe se herinneringe aan sy tyd in die ambulanskorps, ''Red Cross, Iron Cross'', is anoniem gepubliseer – "deur 'n dokter in Frankryk" – in Londen in 1916, met alle opbrengste wat aan die Franse Rooi Kruis geskenk is. 'n Tweede uitgawe, met Munthe wat erken word as die skrywer daarvan, is omstreeks 1930 gepubliseer. === Publikasies in ander tale === *Små Skizzer, Stockholm, 1888 *Bref och Skizzer, Stockholm, 1909 *''Letters From A Mourning City'' is in 1885 in Sweeds gepubliseer en in Italiaans in 1910. * Dit wil voorkom asof ''Memories and Vagaries'' onder baie verskillende titels in ander tale verskyn het; een kan byvoorbeeld rofweg vertaal word as '''n Ou Boek oor die Mensdom en Diere''. == Nalatenskap == [[Lêer:Overlooking Capri harbour from the rotunda in Villa San Michele Anacapri 2013.jpg|duimnael|Die hawe van [[Capri]], uitsig vanaf die Villa San Michele]] Munthe is in 1949 op 91-jarige ouderdom in Stockholm oorlede. Verskeie van sy eiendomme is nou museums en kulturele sentrums. Hy het die Villa San Michele aan die Sweedse nasie nagelaat, en dit word deur 'n Sweedse stigting onderhou. Die kompleks funksioneer as 'n kulturele sentrum, waar konserte gehou word en dien as gasheer vir besoekende Sweedse skolastici en die plaaslike Sweedse konsulaat. Die stigting onderhou ook die Mount Barbarossa-voëlreservaat, wat meer as 55 000 vierkante meter beslaan. In 1980 is 'n stigting (Stiftelsen Hildasholm) gestig om na ''Hildasholm'', die Munthes se Sweedse huis, om te sien. Malcolm Munthe het die huis en die kuns en antiekware wat dit bevat, aan die stigting geskenk, wat dit as 'n museum bedryf. Dit is in 1988 as 'n historiese gebou aangewys en het tussen 1995 en 1999 uitgebreide restourasie ondergaan. Benewens toere, bied die museum kunsklasse en konserte aan. Malcolm Munthe het 'n groot deel van sy lewe na die Tweede Wêreldoorlog spandeer aan die opknapping van die familie se twee herehuise in Engeland. Sy kinders het die Pennington-Mellor-Munthe Charity Trust gestig wat beide Southside en Hellens Manor onderhou en as museums bedryf en ook kulturele geleenthede soos konserte, lesings en literêre geleenthede aanbied. Lede van die familie woon steeds soms daar. Daar was ten minste twee internasionale simposiums oor Munthe, die tweede is op 13 September 2003 by ''Hildasholm'' in Leksand, Swede, gehou. Sprekers het dr. Ian McDonald, Levente Erdeos (argitek en voormalige kurator van San Michele), die Sweedse skrywer Bengt Jangfeldt, dr. Peter Cottino (van Capri), Mårten Lindståhl, dr. Katriona Munthe-Lindgren en professor Alden Smith van die Departement Klassieke Studies aan Baylor-universiteit ingesluit. Munthe was die onderwerp van 'n 1962-biografiese rolprent, ''Axel Munthe, der Arzt von San Michele'', wat gebaseer is op sy memoires. == Pryse en toekennings == * [[Lêer:UK_Royal_Victorian_Order_honorary_member_ribbon.svg|50x50px]] {{flagicon|UK}} Erekommandeur van die [[Royal Victorian Order]] == Verwysings == {{Verwysings|colwidth=30em}} == Verdere leesstof == === In Engels === *''The Story of Axel Munthe'' deur G. Munthe en G. Uezkull (1953) *''The Story of Axel Munthe, Capri and San Michele'' deur A. Andrén (met andere, 1959) === In ander tale === *''Boken om Axel Munthes San Michele'', Levente A S Erdeos, 1999. {{ISBN|91-7203-342-8}} *''En osalig ande: Berättelsen om Axel Munthe'', Bengt Jangfeldt, 2003. In Sweeds. Engelse vertaling deur Harry Watson (''Axel Munthe: The Road to San Michele''), 2008. {{ISBN|978-1-84511-720-7}}. == Rolprente == *''Axel Munthe, der Arzt von San Michele'', geregisseur deur Rudolf Jugert, met O. W. Fischer (as Axel Munthe), 1962. == Eksterne skakels == {{Wikiquote}} {{Commons category}} *[http://www.hildasholm.org/ Hildasholm, Munthe se tuiste in Swede] *[http://www.villasanmichele.eu/ Villa San Michele, Munthe se tuiste op Capri] *[https://web.archive.org/web/20060510085334/http://www.capritourism.com/en/Monum/smichele.htm ''Capri Review Magazine'' artikel oor koningin Victoria en Munthe] *[https://web.archive.org/web/20190225030638/http://www.southsidehouse.com/ Southside House] *[https://archive.today/20130708054903/http://catnyp.nypl.org/record=b1007022 New York Openbare biblioteek se katalogusblad vir ''Letters From A Mourning City''] *[http://copac.ac.uk/ Uitgawes van "From a Mourning City"] *{{Gutenberg author | id=39701| name=Axel Munthe}} *{{Internet Archive author |sname=Axel Munthe}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Munthe, Axel}} [[Kategorie:Geboortes in 1857]] [[Kategorie:Sterftes in 1949]] [[Kategorie:Geneeskundiges]] [[Kategorie:Sweedse skrywers]] [[Kategorie:Psigiaters]] [[Kategorie:Britse skrywers]] [[Kategorie:Italiaanse skrywers]] [[Kategorie:Alumni van die Universiteit Uppsala]] p32ptc3br1z9vy9xoqwjztntwy86pjv 0 450937 2893998 2893237 2026-04-15T04:08:06Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 2893998 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Thomas Partey | image = [[Lêer:ATL-Madrid-Lokomotiv001-Thomas (cropped).jpg]] | caption = Partey met [[Atlético Madrid]] in 2019 | fullname = Thomas Teye Partey<ref>{{cite web |url=http://actas.rfef.es/actas/RFEF_CmpActa1?cod_primaria=1000144&CodActa=57319 |title=Acta del Partido celebrado el 18 de mayo de 2019, en Valencia |publisher=Royal Spanish Football Federation |access-date=17 June 2019 |language=es |archive-date= 4 Maart 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304121000/http://actas.rfef.es/actas/RFEF_CmpActa1?cod_primaria=1000144&CodActa=57319 |url-status=dead }}</ref> | birth_date = {{birth date and age|1993|6|13|df=y}}<ref>{{cite web |url=https://www.espn.co.uk/football/player/_/id/189972/thomas-partey |title=Thomas Partey: Overview |publisher=ESPN |access-date=23 May 2021 |archive-date=3 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210703171441/https://www.espn.co.uk/football/player/_/id/189972/thomas-partey |url-status=live }}</ref> | birth_place = [[Krobo Odumase]], [[Ghana]] | height = 1,85 m<ref>{{cite web |url=https://www.premierleague.com/players/4936/Thomas-Partey/overview |title=Thomas Partey: Overview |publisher=Premier League |access-date=23 May 2021 |archive-date=4 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210604151801/https://www.premierleague.com/players/4936/Thomas-Partey/overview |url-status=live }}</ref> | position = Verdedigende middelveldspeler | currentclub = | clubnumber = | youthyears1 = 2011–2012 | youthclubs1 = Odometah<ref name="auto">[http://sportsworldghana.com/feature-from-odumase-to-madrid-thomas-partey-has-arrived/ FEATURE: From Odumase to Madrid: Thomas Partey has arrived] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190310024019/http://sportsworldghana.com/feature-from-odumase-to-madrid-thomas-partey-has-arrived/ |date=10 March 2019 }}; [http://sportsworldghana.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210318034612/https://sportsworldghana.com/feature-from-odumase-to-madrid-thomas-partey-has-arrived/ |date=18 Maart 2021 }}, 17 November 2017</ref> | youthyears2 = 2012 | youthclubs2 = [[CD Leganés|Leganés]] | youthyears3 = 2012–2013 | youthclubs3 = [[Atlético Madrid]] | years1 = 2013–2020 | clubs1 = [[Atlético Madrid]] | caps1 = 132 | goals1 = 12 | years2 = 2013–2014 | clubs2 = → [[RCD Mallorca|Mallorca]] (leen) | caps2 = 37 | goals2 = 5 | years3 = 2014–2015 | clubs3 = → [[UD Almería|Almería]] (leen) | caps3 = 31 | goals3 = 4 | years4 = 2020–2025 | clubs4 = [[Arsenal F.C.|Arsenal]] | caps4 = 130 | goals4 = 9 | years5 = 2025– | clubs5 = [[Villarreal CF|Villarreal]] | caps5 = 19 | goals5 = 0 | nationalyears1 = 2016– | nationalteam1 = [[Ghanese nasionale sokkerspan|Ghana]] | nationalcaps1 = 58 | nationalgoals1 = 16 | club-update = 20 Maart 2026 | nationalteam-update = 30 Maart 2026 }} '''Thomas Teye Partey''' (gebore [[13 Junie]] [[1993]]) is ’n [[Ghana|Ghanese]] professionele [[sokkerspeler]] wat as ’n verdedigende middelveldspeler speel, mees onlangs vir die [[La Liga]]-klub [[Villarreal CF|Villarreal]] en die Ghanese nasionale span. Partey het sy professionele loopbaan in 2013 by die Spaanse klub [[Atlético Madrid]] begin. Hy is op uitleen na Mallorca en Almería gestuur, en het in 2015 na Atlético teruggekeer, met wie hy die [[UEFA Europa League]] en [[UEFA Superbeker]] in 2018 gewen het, asook in die 2016 [[UEFA Champions League]]-eindstryd gespeel het. In 2020 het hy by Arsenal aangesluit in ’n oordrag ter waarde van £45 miljoen (€50 miljoen), en het daarmee die duurste Ghanese sokkerspeler van alle tye geword. As ’n Ghanese internasionale speler het Partey sy land by drie [[Afrikanasiesbeker|Afrikanasiesbeke-toernooie]] (2017, 2019 en 2021) en die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|FIFA Wêreldbeker in 2022]] verteenwoordig. Hy is in 2018 in die [[CAF]]-span van die Jaar ingesluit en is aangewys as Ghana se Sokkerspeler van die Jaar in 2018 en 2019. == Klubloopbaan == === Atlético Madrid === Partey het sy loopbaan by die plaaslike klub Odometah begin voordat hy in 2012 by Atlético Madrid aangesluit het. Ná ’n kort leningstydperk by Leganés is hy na die reserwes bevorder en in Maart 2013 vir die eerste keer na die eerste span opgeroep.<ref>{{Cite web|url=https://as.com/futbol/2020/10/05/segunda/1601922886_849151.html|title=Leganés will enter five million for the departure of Thomas to Arsenal|date=5 October 2020|publisher=Diario AS|access-date=23 December 2021|archive-date=23 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211223214842/https://as.com/futbol/2020/10/05/segunda/1601922886_849151.html|url-status=live}}</ref> In die 2013/14-seisoen is hy aan Mallorca uitgeleen, waar hy sy professionele debuut gemaak en sy eerste doel aangeteken het. Die volgende jaar is hy aan Almería uitgeleen, waar hy sy La Liga-debuut gemaak het en sy eerste doele in die hoogste Spaanse afdeling aangeteken het. Hy het in 2015 na Atlético teruggekeer en op 28 November sy eerste span-debuut gemaak. Op 2 Januarie 2016 het hy sy eerste liga-doel vir die klub aangeteken. Partey het in die 2016 UEFA Champions League-eindstryd teen Real Madrid gespeel en in 2018 die UEFA Europa League en UEFA Super Cup saam met die klub gewen. Hy het meer as 100 La Liga-wedstryde vir Atlético gespeel en verskeie belangrike doele aangeteken. Ondanks sy vertrek aan die begin van die 2020/21-seisoen, het hy genoeg wedstryde gespeel om vir ’n ligamedalje gekwalifiseer te wees toe Atlético daardie seisoen die titel gewen het. === Arsenal === Op 5 Oktober 2020 het Partey by Arsenal aangesluit nadat die Engelse klub sy vrywaringsklousule van £45 miljoen geaktiveer het — wat hom die duurste Ghanese sokkerspeler in die geskiedenis gemaak het.<ref>{{cite web |url=https://www.arsenal.com/news/welcome-arsenal-thomas-partey |title=Welcome to Arsenal, Thomas Partey! |date=5 October 2020 |publisher=[[Arsenal FC|Arsenal Football Club]] |access-date=5 October 2020 |archive-date=26 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126123715/https://www.arsenal.com/news/welcome-arsenal-thomas-partey |url-status=live }}</ref> Hy het kort daarna sy debuut gemaak en op 22 Oktober 2021 sy eerste doel vir die klub aangeteken. Alhoewel hy deur verskeie beserings gekniehalter is, het hy hom as ’n sleutelfiguur onder afrigter Mikel Arteta gevestig en is in Februarie 2022 as Arsenal se Speler van die Maand aangewys. In die 2022/23-seisoen het hy drie doele in 33 wedstryde aangeteken, insluitend die Klubdoel van die Seisoen teen Tottenham Hotspur. Hy het die grootste deel van die 2023–24-seisoen met ’n dyspierbesering gemis, maar het in Augustus 2024 sterk teruggekeer met ’n doel in ’n 2–0 oorwinning teen Aston Villa. Daarna het hy weer doele aangeteken teen Nottingham Forest en Manchester City. Partey se kontrak het aan die einde van die 2024/25-seisoen verval, en geen ooreenkoms oor ’n nuwe kontrak is bereik nie. ===Villarreal=== Op 7 Augustus 2025 het die La Liga-klub Villarreal CF die ondertekening van Partey op ’n gratis oordrag aangekondig.<ref name=villarreal>{{cite news |title=Ex-Arsenal midfielder Partey joins Villarreal |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/articles/crm4k3r0m0no |access-date=6 September 2025 |publisher=BBC Sport |date=7 August 2025}}</ref> == Internasionale loopbaan == Thomas Partey is in Mei 2016 vir die eerste keer na die Ghanese nasionale span opgeroep en het op 5 Junie sy debuut gemaak in ’n oorwinning van 2–0 teen Mauritius.<ref>{{cite news|title=Atletico Madrid midfielder makes Ghana debut in Mauritius victory|url=http://pulse.com.gh/sports/thomas-teye-partey-atletico-madrid-midfielder-makes-ghana-debut-in-mauritius-victory-id5114891.html|access-date=3 January 2017|publisher=Pulse|date=5 June 2016|archive-date=3 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170103171500/http://pulse.com.gh/sports/thomas-teye-partey-atletico-madrid-midfielder-makes-ghana-debut-in-mauritius-victory-id5114891.html|url-status=live}}</ref> Op 5 September 2017 het hy ’n internasionale driekuns aangeteken in ’n 5–1 sege oor Kongo tydens die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2018|2018 Wêreldbeker]]-kwalifisering. Hy is ingesluit in Ghana se span vir die 2019 Afrikanasiesbeker, waar hy teen Guinee-Bissau gescore het en ook in die uitspeelronde teen Tunisië in die strafskopreeks aangeteken het. Partey is aangewys as Ghana se Sokkerspeler van die Jaar in 2018 en 2019, en is later as visekaptein aangewys vir beide die 2021 Afrika-bekertoernooi-kwalifiseerders en die 2022 Wêreldbeker-kwalifisering. In November 2022 is hy opgeneem in Ghana se 26-man groep vir die FIFA Wêreldbeker in Katar.<ref>{{Cite web |title=Ghana Squad WC22 |date=2 December 2022 |url=https://www.fourfourtwo.com/features/ghana-world-cup-2022-squad-otto-addo-names-his-latest-squad |access-date=24 March 2023 |archive-date=28 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128161302/https://www.fourfourtwo.com/features/ghana-world-cup-2022-squad-otto-addo-names-his-latest-squad |url-status=live }}</ref> == Persoonlike lewe == In Maart 2022 het Partey tot [[Islam]] bekeer, beïnvloed deur sy Marokkaanse vriendin, Sara Bella.<ref>{{cite web |last1=Silas |first1=Don |title=I converted to Islam because of my Moroccan girlfriend – Arsenal's Partey |url=https://dailypost.ng/2022/06/04/i-converted-to-islam-because-of-my-moroccan-girlfriend-arsenals-partey/ |website=Daily Post Nigeria |access-date=29 January 2023 |date=4 June 2022 |archive-date=29 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230129213027/https://dailypost.ng/2022/06/04/i-converted-to-islam-because-of-my-moroccan-girlfriend-arsenals-partey/ |url-status=live }}</ref> In Junie 2022 is hy deur die opperhoof Nene Sakite II tot ’n tradisionele hoof van die Manya Krobo-volk in Ghana se Oosstreek benoem, as erkenning vir sy rol in Ghana se kwalifisering vir die FIFA Wêreldbeker in 2022.<ref>{{cite news |last1=Abayomi |first1=Tosin |title=Thomas Partey bags chieftaincy title for helping Ghana beat Nigeria to World Cup ticket [Photos] |url=https://www.pulse.ng/sports/sports-gist/thomas-partey-bags-chieftaincy-title-for-helping-ghana-beat-nigeria-to-world-cup/g4clpke |access-date=12 July 2022 |work=Pulse.ng |date=5 June 2022 |archive-date=9 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220609043559/https://www.pulse.ng/sports/sports-gist/thomas-partey-bags-chieftaincy-title-for-helping-ghana-beat-nigeria-to-world-cup/g4clpke |url-status=live }}</ref> In Julie 2025 is Partey aangekla op vyf aanklagte van [[verkragting]] en een van seksuele aanranding, rakende beweerde voorvalle met drie vroue tussen 2021 en 2022. Hy moet op 5 Augustus 2025 in die Westminster-landdroshof verskyn.<ref name="dt-partey-charged">{{cite web |last1=Morgan |first1=Tom |last2=Evans |first2=Martin |title=Former Arsenal footballer Thomas Partey charged with multiple rapes |url=https://www.telegraph.co.uk/football/2025/07/04/thomas-partey-arsenal-footballer-charged-with-rape/ |website=[[The Daily Telegraph]] |access-date=4 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250704135238/https://www.telegraph.co.uk/football/2025/07/04/thomas-partey-arsenal-footballer-charged-with-rape/ |archive-date=4 July 2025 |language=en |date=4 July 2025 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Thomas Partey, former Arsenal footballer, charged with rape and sexual assault |url=https://www.theguardian.com/football/2025/jul/04/thomas-partey-former-arsenal-footballer-charged-with-rape-and-sexual-assault |website=[[The Guardian]] |access-date=4 July 2025 |language=en |date=4 July 2025}}</ref><ref>{{cite web |last1=Price |first1=Hannah |title=Footballer Thomas Partey charged with rape |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c39zr7y9ep3o |website=[[BBC News]] |access-date=4 July 2025 |language=en |date=4 July 2025}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Partey, Thomas}} [[Kategorie:Ghanese sokkerspelers]] [[Kategorie:Geboortes in 1993]] [[Kategorie:Lewende mense]] rvh5qciss5xjmdlqxdzq3njuitezceb 2893999 2893998 2026-04-15T04:09:08Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 2893999 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Thomas Partey | image = [[Lêer:ATL-Madrid-Lokomotiv001-Thomas (cropped).jpg]] | caption = Partey met [[Atlético Madrid]] in 2019 | fullname = Thomas Teye Partey<ref>{{cite web |url=http://actas.rfef.es/actas/RFEF_CmpActa1?cod_primaria=1000144&CodActa=57319 |title=Acta del Partido celebrado el 18 de mayo de 2019, en Valencia |publisher=Royal Spanish Football Federation |access-date=17 June 2019 |language=es |archive-date= 4 Maart 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304121000/http://actas.rfef.es/actas/RFEF_CmpActa1?cod_primaria=1000144&CodActa=57319 |url-status=dead }}</ref> | birth_date = {{birth date and age|1993|6|13|df=y}}<ref>{{cite web |url=https://www.espn.co.uk/football/player/_/id/189972/thomas-partey |title=Thomas Partey: Overview |publisher=ESPN |access-date=23 May 2021 |archive-date=3 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210703171441/https://www.espn.co.uk/football/player/_/id/189972/thomas-partey |url-status=live }}</ref> | birth_place = [[Krobo Odumase]], [[Ghana]] | height = 1,85 m<ref>{{cite web |url=https://www.premierleague.com/players/4936/Thomas-Partey/overview |title=Thomas Partey: Overview |publisher=Premier League |access-date=23 May 2021 |archive-date=4 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210604151801/https://www.premierleague.com/players/4936/Thomas-Partey/overview |url-status=live }}</ref> | position = Verdedigende middelveldspeler | currentclub = | clubnumber = | youthyears1 = 2011–2012 | youthclubs1 = Odometah<ref name="auto">[http://sportsworldghana.com/feature-from-odumase-to-madrid-thomas-partey-has-arrived/ FEATURE: From Odumase to Madrid: Thomas Partey has arrived] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190310024019/http://sportsworldghana.com/feature-from-odumase-to-madrid-thomas-partey-has-arrived/ |date=10 March 2019 }}; [http://sportsworldghana.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210318034612/https://sportsworldghana.com/feature-from-odumase-to-madrid-thomas-partey-has-arrived/ |date=18 Maart 2021 }}, 17 November 2017</ref> | youthyears2 = 2012 | youthclubs2 = [[CD Leganés|Leganés]] | youthyears3 = 2012–2013 | youthclubs3 = [[Atlético Madrid]] | years1 = 2013–2020 | clubs1 = [[Atlético Madrid]] | caps1 = 132 | goals1 = 12 | years2 = 2013–2014 | clubs2 = → [[RCD Mallorca|Mallorca]] (leen) | caps2 = 37 | goals2 = 5 | years3 = 2014–2015 | clubs3 = → [[UD Almería|Almería]] (leen) | caps3 = 31 | goals3 = 4 | years4 = 2020–2025 | clubs4 = [[Arsenal F.C.|Arsenal]] | caps4 = 130 | goals4 = 9 | years5 = 2025– | clubs5 = [[Villarreal CF|Villarreal]] | caps5 = 19 | goals5 = 0 | nationalyears1 = 2016– | nationalteam1 = [[Ghanese nasionale sokkerspan|Ghana]] | nationalcaps1 = 58 | nationalgoals1 = 16 | club-update = 20 Maart 2026 | nationalteam-update = 30 Maart 2026 }} '''Thomas Teye Partey''' (gebore [[13 Junie]] [[1993]]) is ’n [[Ghana|Ghanese]] professionele [[sokkerspeler]] wat as ’n verdedigende middelveldspeler speel, mees onlangs vir die [[La Liga]]-klub [[Villarreal CF|Villarreal]] en die Ghanese nasionale span. Partey het sy professionele loopbaan in 2013 by die Spaanse klub [[Atlético Madrid]] begin. Hy is op uitleen na Mallorca en Almería gestuur, en het in 2015 na Atlético teruggekeer, met wie hy die [[UEFA Europa League]] en [[UEFA Superbeker]] in 2018 gewen het, asook in die 2016 [[UEFA Champions League]]-eindstryd gespeel het. In 2020 het hy by Arsenal aangesluit in ’n oordrag ter waarde van £45 miljoen (€50 miljoen), en het daarmee die duurste Ghanese sokkerspeler van alle tye geword. As ’n Ghanese internasionale speler het Partey sy land by drie [[Afrikanasiesbeker|Afrikanasiesbeker-toernooie]] (2017, 2019 en 2021) en die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|FIFA Wêreldbeker in 2022]] verteenwoordig. Hy is in 2018 in die [[CAF]]-span van die Jaar ingesluit en is aangewys as Ghana se Sokkerspeler van die Jaar in 2018 en 2019. == Klubloopbaan == === Atlético Madrid === Partey het sy loopbaan by die plaaslike klub Odometah begin voordat hy in 2012 by Atlético Madrid aangesluit het. Ná ’n kort leningstydperk by Leganés is hy na die reserwes bevorder en in Maart 2013 vir die eerste keer na die eerste span opgeroep.<ref>{{Cite web|url=https://as.com/futbol/2020/10/05/segunda/1601922886_849151.html|title=Leganés will enter five million for the departure of Thomas to Arsenal|date=5 October 2020|publisher=Diario AS|access-date=23 December 2021|archive-date=23 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211223214842/https://as.com/futbol/2020/10/05/segunda/1601922886_849151.html|url-status=live}}</ref> In die 2013/14-seisoen is hy aan Mallorca uitgeleen, waar hy sy professionele debuut gemaak en sy eerste doel aangeteken het. Die volgende jaar is hy aan Almería uitgeleen, waar hy sy La Liga-debuut gemaak het en sy eerste doele in die hoogste Spaanse afdeling aangeteken het. Hy het in 2015 na Atlético teruggekeer en op 28 November sy eerste span-debuut gemaak. Op 2 Januarie 2016 het hy sy eerste liga-doel vir die klub aangeteken. Partey het in die 2016 UEFA Champions League-eindstryd teen Real Madrid gespeel en in 2018 die UEFA Europa League en UEFA Super Cup saam met die klub gewen. Hy het meer as 100 La Liga-wedstryde vir Atlético gespeel en verskeie belangrike doele aangeteken. Ondanks sy vertrek aan die begin van die 2020/21-seisoen, het hy genoeg wedstryde gespeel om vir ’n ligamedalje gekwalifiseer te wees toe Atlético daardie seisoen die titel gewen het. === Arsenal === Op 5 Oktober 2020 het Partey by Arsenal aangesluit nadat die Engelse klub sy vrywaringsklousule van £45 miljoen geaktiveer het — wat hom die duurste Ghanese sokkerspeler in die geskiedenis gemaak het.<ref>{{cite web |url=https://www.arsenal.com/news/welcome-arsenal-thomas-partey |title=Welcome to Arsenal, Thomas Partey! |date=5 October 2020 |publisher=[[Arsenal FC|Arsenal Football Club]] |access-date=5 October 2020 |archive-date=26 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126123715/https://www.arsenal.com/news/welcome-arsenal-thomas-partey |url-status=live }}</ref> Hy het kort daarna sy debuut gemaak en op 22 Oktober 2021 sy eerste doel vir die klub aangeteken. Alhoewel hy deur verskeie beserings gekniehalter is, het hy hom as ’n sleutelfiguur onder afrigter Mikel Arteta gevestig en is in Februarie 2022 as Arsenal se Speler van die Maand aangewys. In die 2022/23-seisoen het hy drie doele in 33 wedstryde aangeteken, insluitend die Klubdoel van die Seisoen teen Tottenham Hotspur. Hy het die grootste deel van die 2023–24-seisoen met ’n dyspierbesering gemis, maar het in Augustus 2024 sterk teruggekeer met ’n doel in ’n 2–0 oorwinning teen Aston Villa. Daarna het hy weer doele aangeteken teen Nottingham Forest en Manchester City. Partey se kontrak het aan die einde van die 2024/25-seisoen verval, en geen ooreenkoms oor ’n nuwe kontrak is bereik nie. ===Villarreal=== Op 7 Augustus 2025 het die La Liga-klub Villarreal CF die ondertekening van Partey op ’n gratis oordrag aangekondig.<ref name=villarreal>{{cite news |title=Ex-Arsenal midfielder Partey joins Villarreal |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/articles/crm4k3r0m0no |access-date=6 September 2025 |publisher=BBC Sport |date=7 August 2025}}</ref> == Internasionale loopbaan == Thomas Partey is in Mei 2016 vir die eerste keer na die Ghanese nasionale span opgeroep en het op 5 Junie sy debuut gemaak in ’n oorwinning van 2–0 teen Mauritius.<ref>{{cite news|title=Atletico Madrid midfielder makes Ghana debut in Mauritius victory|url=http://pulse.com.gh/sports/thomas-teye-partey-atletico-madrid-midfielder-makes-ghana-debut-in-mauritius-victory-id5114891.html|access-date=3 January 2017|publisher=Pulse|date=5 June 2016|archive-date=3 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170103171500/http://pulse.com.gh/sports/thomas-teye-partey-atletico-madrid-midfielder-makes-ghana-debut-in-mauritius-victory-id5114891.html|url-status=live}}</ref> Op 5 September 2017 het hy ’n internasionale driekuns aangeteken in ’n 5–1 sege oor Kongo tydens die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2018|2018 Wêreldbeker]]-kwalifisering. Hy is ingesluit in Ghana se span vir die 2019 Afrikanasiesbeker, waar hy teen Guinee-Bissau gescore het en ook in die uitspeelronde teen Tunisië in die strafskopreeks aangeteken het. Partey is aangewys as Ghana se Sokkerspeler van die Jaar in 2018 en 2019, en is later as visekaptein aangewys vir beide die 2021 Afrika-bekertoernooi-kwalifiseerders en die 2022 Wêreldbeker-kwalifisering. In November 2022 is hy opgeneem in Ghana se 26-man groep vir die FIFA Wêreldbeker in Katar.<ref>{{Cite web |title=Ghana Squad WC22 |date=2 December 2022 |url=https://www.fourfourtwo.com/features/ghana-world-cup-2022-squad-otto-addo-names-his-latest-squad |access-date=24 March 2023 |archive-date=28 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128161302/https://www.fourfourtwo.com/features/ghana-world-cup-2022-squad-otto-addo-names-his-latest-squad |url-status=live }}</ref> == Persoonlike lewe == In Maart 2022 het Partey tot [[Islam]] bekeer, beïnvloed deur sy Marokkaanse vriendin, Sara Bella.<ref>{{cite web |last1=Silas |first1=Don |title=I converted to Islam because of my Moroccan girlfriend – Arsenal's Partey |url=https://dailypost.ng/2022/06/04/i-converted-to-islam-because-of-my-moroccan-girlfriend-arsenals-partey/ |website=Daily Post Nigeria |access-date=29 January 2023 |date=4 June 2022 |archive-date=29 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230129213027/https://dailypost.ng/2022/06/04/i-converted-to-islam-because-of-my-moroccan-girlfriend-arsenals-partey/ |url-status=live }}</ref> In Junie 2022 is hy deur die opperhoof Nene Sakite II tot ’n tradisionele hoof van die Manya Krobo-volk in Ghana se Oosstreek benoem, as erkenning vir sy rol in Ghana se kwalifisering vir die FIFA Wêreldbeker in 2022.<ref>{{cite news |last1=Abayomi |first1=Tosin |title=Thomas Partey bags chieftaincy title for helping Ghana beat Nigeria to World Cup ticket [Photos] |url=https://www.pulse.ng/sports/sports-gist/thomas-partey-bags-chieftaincy-title-for-helping-ghana-beat-nigeria-to-world-cup/g4clpke |access-date=12 July 2022 |work=Pulse.ng |date=5 June 2022 |archive-date=9 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220609043559/https://www.pulse.ng/sports/sports-gist/thomas-partey-bags-chieftaincy-title-for-helping-ghana-beat-nigeria-to-world-cup/g4clpke |url-status=live }}</ref> In Julie 2025 is Partey aangekla op vyf aanklagte van [[verkragting]] en een van seksuele aanranding, rakende beweerde voorvalle met drie vroue tussen 2021 en 2022. Hy moet op 5 Augustus 2025 in die Westminster-landdroshof verskyn.<ref name="dt-partey-charged">{{cite web |last1=Morgan |first1=Tom |last2=Evans |first2=Martin |title=Former Arsenal footballer Thomas Partey charged with multiple rapes |url=https://www.telegraph.co.uk/football/2025/07/04/thomas-partey-arsenal-footballer-charged-with-rape/ |website=[[The Daily Telegraph]] |access-date=4 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250704135238/https://www.telegraph.co.uk/football/2025/07/04/thomas-partey-arsenal-footballer-charged-with-rape/ |archive-date=4 July 2025 |language=en |date=4 July 2025 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Thomas Partey, former Arsenal footballer, charged with rape and sexual assault |url=https://www.theguardian.com/football/2025/jul/04/thomas-partey-former-arsenal-footballer-charged-with-rape-and-sexual-assault |website=[[The Guardian]] |access-date=4 July 2025 |language=en |date=4 July 2025}}</ref><ref>{{cite web |last1=Price |first1=Hannah |title=Footballer Thomas Partey charged with rape |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c39zr7y9ep3o |website=[[BBC News]] |access-date=4 July 2025 |language=en |date=4 July 2025}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Partey, Thomas}} [[Kategorie:Ghanese sokkerspelers]] [[Kategorie:Geboortes in 1993]] [[Kategorie:Lewende mense]] etdl903e5iq5edy9p3ctxoyj4deawig 2894000 2893999 2026-04-15T04:14:19Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 /* Persoonlike lewe */ 2894000 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Thomas Partey | image = [[Lêer:ATL-Madrid-Lokomotiv001-Thomas (cropped).jpg]] | caption = Partey met [[Atlético Madrid]] in 2019 | fullname = Thomas Teye Partey<ref>{{cite web |url=http://actas.rfef.es/actas/RFEF_CmpActa1?cod_primaria=1000144&CodActa=57319 |title=Acta del Partido celebrado el 18 de mayo de 2019, en Valencia |publisher=Royal Spanish Football Federation |access-date=17 June 2019 |language=es |archive-date= 4 Maart 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304121000/http://actas.rfef.es/actas/RFEF_CmpActa1?cod_primaria=1000144&CodActa=57319 |url-status=dead }}</ref> | birth_date = {{birth date and age|1993|6|13|df=y}}<ref>{{cite web |url=https://www.espn.co.uk/football/player/_/id/189972/thomas-partey |title=Thomas Partey: Overview |publisher=ESPN |access-date=23 May 2021 |archive-date=3 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210703171441/https://www.espn.co.uk/football/player/_/id/189972/thomas-partey |url-status=live }}</ref> | birth_place = [[Krobo Odumase]], [[Ghana]] | height = 1,85 m<ref>{{cite web |url=https://www.premierleague.com/players/4936/Thomas-Partey/overview |title=Thomas Partey: Overview |publisher=Premier League |access-date=23 May 2021 |archive-date=4 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210604151801/https://www.premierleague.com/players/4936/Thomas-Partey/overview |url-status=live }}</ref> | position = Verdedigende middelveldspeler | currentclub = | clubnumber = | youthyears1 = 2011–2012 | youthclubs1 = Odometah<ref name="auto">[http://sportsworldghana.com/feature-from-odumase-to-madrid-thomas-partey-has-arrived/ FEATURE: From Odumase to Madrid: Thomas Partey has arrived] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190310024019/http://sportsworldghana.com/feature-from-odumase-to-madrid-thomas-partey-has-arrived/ |date=10 March 2019 }}; [http://sportsworldghana.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210318034612/https://sportsworldghana.com/feature-from-odumase-to-madrid-thomas-partey-has-arrived/ |date=18 Maart 2021 }}, 17 November 2017</ref> | youthyears2 = 2012 | youthclubs2 = [[CD Leganés|Leganés]] | youthyears3 = 2012–2013 | youthclubs3 = [[Atlético Madrid]] | years1 = 2013–2020 | clubs1 = [[Atlético Madrid]] | caps1 = 132 | goals1 = 12 | years2 = 2013–2014 | clubs2 = → [[RCD Mallorca|Mallorca]] (leen) | caps2 = 37 | goals2 = 5 | years3 = 2014–2015 | clubs3 = → [[UD Almería|Almería]] (leen) | caps3 = 31 | goals3 = 4 | years4 = 2020–2025 | clubs4 = [[Arsenal F.C.|Arsenal]] | caps4 = 130 | goals4 = 9 | years5 = 2025– | clubs5 = [[Villarreal CF|Villarreal]] | caps5 = 19 | goals5 = 0 | nationalyears1 = 2016– | nationalteam1 = [[Ghanese nasionale sokkerspan|Ghana]] | nationalcaps1 = 58 | nationalgoals1 = 16 | club-update = 20 Maart 2026 | nationalteam-update = 30 Maart 2026 }} '''Thomas Teye Partey''' (gebore [[13 Junie]] [[1993]]) is ’n [[Ghana|Ghanese]] professionele [[sokkerspeler]] wat as ’n verdedigende middelveldspeler speel, mees onlangs vir die [[La Liga]]-klub [[Villarreal CF|Villarreal]] en die Ghanese nasionale span. Partey het sy professionele loopbaan in 2013 by die Spaanse klub [[Atlético Madrid]] begin. Hy is op uitleen na Mallorca en Almería gestuur, en het in 2015 na Atlético teruggekeer, met wie hy die [[UEFA Europa League]] en [[UEFA Superbeker]] in 2018 gewen het, asook in die 2016 [[UEFA Champions League]]-eindstryd gespeel het. In 2020 het hy by Arsenal aangesluit in ’n oordrag ter waarde van £45 miljoen (€50 miljoen), en het daarmee die duurste Ghanese sokkerspeler van alle tye geword. As ’n Ghanese internasionale speler het Partey sy land by drie [[Afrikanasiesbeker|Afrikanasiesbeker-toernooie]] (2017, 2019 en 2021) en die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|FIFA Wêreldbeker in 2022]] verteenwoordig. Hy is in 2018 in die [[CAF]]-span van die Jaar ingesluit en is aangewys as Ghana se Sokkerspeler van die Jaar in 2018 en 2019. == Klubloopbaan == === Atlético Madrid === Partey het sy loopbaan by die plaaslike klub Odometah begin voordat hy in 2012 by Atlético Madrid aangesluit het. Ná ’n kort leningstydperk by Leganés is hy na die reserwes bevorder en in Maart 2013 vir die eerste keer na die eerste span opgeroep.<ref>{{Cite web|url=https://as.com/futbol/2020/10/05/segunda/1601922886_849151.html|title=Leganés will enter five million for the departure of Thomas to Arsenal|date=5 October 2020|publisher=Diario AS|access-date=23 December 2021|archive-date=23 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211223214842/https://as.com/futbol/2020/10/05/segunda/1601922886_849151.html|url-status=live}}</ref> In die 2013/14-seisoen is hy aan Mallorca uitgeleen, waar hy sy professionele debuut gemaak en sy eerste doel aangeteken het. Die volgende jaar is hy aan Almería uitgeleen, waar hy sy La Liga-debuut gemaak het en sy eerste doele in die hoogste Spaanse afdeling aangeteken het. Hy het in 2015 na Atlético teruggekeer en op 28 November sy eerste span-debuut gemaak. Op 2 Januarie 2016 het hy sy eerste liga-doel vir die klub aangeteken. Partey het in die 2016 UEFA Champions League-eindstryd teen Real Madrid gespeel en in 2018 die UEFA Europa League en UEFA Super Cup saam met die klub gewen. Hy het meer as 100 La Liga-wedstryde vir Atlético gespeel en verskeie belangrike doele aangeteken. Ondanks sy vertrek aan die begin van die 2020/21-seisoen, het hy genoeg wedstryde gespeel om vir ’n ligamedalje gekwalifiseer te wees toe Atlético daardie seisoen die titel gewen het. === Arsenal === Op 5 Oktober 2020 het Partey by Arsenal aangesluit nadat die Engelse klub sy vrywaringsklousule van £45 miljoen geaktiveer het — wat hom die duurste Ghanese sokkerspeler in die geskiedenis gemaak het.<ref>{{cite web |url=https://www.arsenal.com/news/welcome-arsenal-thomas-partey |title=Welcome to Arsenal, Thomas Partey! |date=5 October 2020 |publisher=[[Arsenal FC|Arsenal Football Club]] |access-date=5 October 2020 |archive-date=26 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126123715/https://www.arsenal.com/news/welcome-arsenal-thomas-partey |url-status=live }}</ref> Hy het kort daarna sy debuut gemaak en op 22 Oktober 2021 sy eerste doel vir die klub aangeteken. Alhoewel hy deur verskeie beserings gekniehalter is, het hy hom as ’n sleutelfiguur onder afrigter Mikel Arteta gevestig en is in Februarie 2022 as Arsenal se Speler van die Maand aangewys. In die 2022/23-seisoen het hy drie doele in 33 wedstryde aangeteken, insluitend die Klubdoel van die Seisoen teen Tottenham Hotspur. Hy het die grootste deel van die 2023–24-seisoen met ’n dyspierbesering gemis, maar het in Augustus 2024 sterk teruggekeer met ’n doel in ’n 2–0 oorwinning teen Aston Villa. Daarna het hy weer doele aangeteken teen Nottingham Forest en Manchester City. Partey se kontrak het aan die einde van die 2024/25-seisoen verval, en geen ooreenkoms oor ’n nuwe kontrak is bereik nie. ===Villarreal=== Op 7 Augustus 2025 het die La Liga-klub Villarreal CF die ondertekening van Partey op ’n gratis oordrag aangekondig.<ref name=villarreal>{{cite news |title=Ex-Arsenal midfielder Partey joins Villarreal |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/articles/crm4k3r0m0no |access-date=6 September 2025 |publisher=BBC Sport |date=7 August 2025}}</ref> == Internasionale loopbaan == Thomas Partey is in Mei 2016 vir die eerste keer na die Ghanese nasionale span opgeroep en het op 5 Junie sy debuut gemaak in ’n oorwinning van 2–0 teen Mauritius.<ref>{{cite news|title=Atletico Madrid midfielder makes Ghana debut in Mauritius victory|url=http://pulse.com.gh/sports/thomas-teye-partey-atletico-madrid-midfielder-makes-ghana-debut-in-mauritius-victory-id5114891.html|access-date=3 January 2017|publisher=Pulse|date=5 June 2016|archive-date=3 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170103171500/http://pulse.com.gh/sports/thomas-teye-partey-atletico-madrid-midfielder-makes-ghana-debut-in-mauritius-victory-id5114891.html|url-status=live}}</ref> Op 5 September 2017 het hy ’n internasionale driekuns aangeteken in ’n 5–1 sege oor Kongo tydens die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2018|2018 Wêreldbeker]]-kwalifisering. Hy is ingesluit in Ghana se span vir die 2019 Afrikanasiesbeker, waar hy teen Guinee-Bissau gescore het en ook in die uitspeelronde teen Tunisië in die strafskopreeks aangeteken het. Partey is aangewys as Ghana se Sokkerspeler van die Jaar in 2018 en 2019, en is later as visekaptein aangewys vir beide die 2021 Afrika-bekertoernooi-kwalifiseerders en die 2022 Wêreldbeker-kwalifisering. In November 2022 is hy opgeneem in Ghana se 26-man groep vir die FIFA Wêreldbeker in Katar.<ref>{{Cite web |title=Ghana Squad WC22 |date=2 December 2022 |url=https://www.fourfourtwo.com/features/ghana-world-cup-2022-squad-otto-addo-names-his-latest-squad |access-date=24 March 2023 |archive-date=28 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128161302/https://www.fourfourtwo.com/features/ghana-world-cup-2022-squad-otto-addo-names-his-latest-squad |url-status=live }}</ref> == Persoonlike lewe == In Maart 2022 het Partey tot [[Islam]] bekeer, beïnvloed deur sy Marokkaanse vriendin, Sara Bella.<ref>{{cite web |last1=Silas |first1=Don |title=I converted to Islam because of my Moroccan girlfriend – Arsenal's Partey |url=https://dailypost.ng/2022/06/04/i-converted-to-islam-because-of-my-moroccan-girlfriend-arsenals-partey/ |website=Daily Post Nigeria |access-date=29 January 2023 |date=4 June 2022 |archive-date=29 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230129213027/https://dailypost.ng/2022/06/04/i-converted-to-islam-because-of-my-moroccan-girlfriend-arsenals-partey/ |url-status=live }}</ref> In Junie 2022 is hy deur die opperhoof Nene Sakite II tot ’n tradisionele hoof van die Manya Krobo-volk in Ghana se Oosstreek benoem, as erkenning vir sy rol in Ghana se kwalifisering vir die FIFA Wêreldbeker in 2022.<ref>{{cite news |last1=Abayomi |first1=Tosin |title=Thomas Partey bags chieftaincy title for helping Ghana beat Nigeria to World Cup ticket [Photos] |url=https://www.pulse.ng/sports/sports-gist/thomas-partey-bags-chieftaincy-title-for-helping-ghana-beat-nigeria-to-world-cup/g4clpke |access-date=12 July 2022 |work=Pulse.ng |date=5 June 2022 |archive-date=9 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220609043559/https://www.pulse.ng/sports/sports-gist/thomas-partey-bags-chieftaincy-title-for-helping-ghana-beat-nigeria-to-world-cup/g4clpke |url-status=live }}</ref> In Julie 2025 is Partey aangekla op vyf aanklagte van [[verkragting]] en een van seksuele aanranding, rakende beweerde voorvalle met drie vroue tussen 2021 en 2022. Hy het op 17 September 2025 by die Southwark Crown Court verskyn, waar hy onskuldig gepleit het op aanklagte van verkragting.<ref name="NYTsept2">{{cite web |last1=Millar |first1=Colin |title=Thomas Partey pleads not guilty to charges of rape and sexual assault |url=https://www.nytimes.com/athletic/6634558/2025/09/17/thomas-partey-rape-case-plea/ |website=[[The New York Times]] |access-date=21 September 2025 |date=17 September 2025}}</ref><ref name="AJsept1">{{cite web |title=Footballer Partey pleads not guilty to rape, sexual assault charges in UK |url=https://www.aljazeera.com/sports/2025/9/17/thomas-partey-ex-arsenal-footballer-denies-rape-charges |website=[[Al Jazeera]] |access-date=21 September 2025 |language=en}}</ref><ref name="skynewssept1">{{cite news |title=Ex-Arsenal player Thomas Partey pleads not guilty to rape charges |url=https://news.sky.com/video/ex-arsenal-player-thomas-partey-pleads-not-guilty-to-rape-charges-13432702 |access-date=21 September 2025 |work=[[Sky News]] |date=17 September 2025 |language=en}}</ref> Hy was op borgtog vrygelaat onder dieselfde voorwaardes as voor sy verskyning. ’n Verhoordatum van 2 November 2026 is vasgestel vir die saak wat by die Southwark Crown Court aangehoor sal word.<ref name="NYTsept2" /> Op 12 Februarie 2026 is hy van nog twee aanklagte van verkragting aangekla wat verband hou met ’n nuwe klaer.<ref>{{cite news |title=Footballer Thomas Partey facing two additional rape charges |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cy4wnwwg738o |access-date=12 February 2026 |work=[[BBC News]] |date=12 February 2026 |language=en}}</ref> Op 13 April 2026 het hy onskuldig gepleit op die twee bykomende aanklagte by die Southwark Crown Court. Die regter het bepaal dat al sewe aanklagte saam aangehoor sal word, en die verhoordatum is na verwagting na Januarie 2027 uitgestel.<ref>{{cite news |title=Former Arsenal footballer Thomas Partey pleads not guilty to two further charges of rape |url=https://news.sky.com/story/former-arsenal-footballer-thomas-partey-pleads-not-guilty-to-two-further-charges-of-rape-13531351 |access-date=13 April 2026 |work=[[Sky News]] |date=13 April 2026 |language=en}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Partey, Thomas}} [[Kategorie:Ghanese sokkerspelers]] [[Kategorie:Geboortes in 1993]] [[Kategorie:Lewende mense]] 8iq9wqwoys7njdhumgbptamfkrgs224 2894002 2894000 2026-04-15T04:15:38Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 2894002 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Thomas Partey | image = [[Lêer:ATL-Madrid-Lokomotiv001-Thomas (cropped).jpg]] | caption = Partey met [[Atlético Madrid]] in 2019 | fullname = Thomas Teye Partey<ref>{{cite web |url=http://actas.rfef.es/actas/RFEF_CmpActa1?cod_primaria=1000144&CodActa=57319 |title=Acta del Partido celebrado el 18 de mayo de 2019, en Valencia |publisher=Royal Spanish Football Federation |access-date=17 June 2019 |language=es |archive-date= 4 Maart 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304121000/http://actas.rfef.es/actas/RFEF_CmpActa1?cod_primaria=1000144&CodActa=57319 |url-status=dead }}</ref> | birth_date = {{birth date and age|1993|6|13|df=y}}<ref>{{cite web |url=https://www.espn.co.uk/football/player/_/id/189972/thomas-partey |title=Thomas Partey: Overview |publisher=ESPN |access-date=23 May 2021 |archive-date=3 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210703171441/https://www.espn.co.uk/football/player/_/id/189972/thomas-partey |url-status=live }}</ref> | birth_place = [[Krobo Odumase]], [[Ghana]] | height = 1,85 m<ref>{{cite web |url=https://www.premierleague.com/players/4936/Thomas-Partey/overview |title=Thomas Partey: Overview |publisher=Premier League |access-date=23 May 2021 |archive-date=4 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210604151801/https://www.premierleague.com/players/4936/Thomas-Partey/overview |url-status=live }}</ref> | position = Verdedigende middelveldspeler | currentclub = | clubnumber = | youthyears1 = 2011–2012 | youthclubs1 = Odometah<ref name="auto">[http://sportsworldghana.com/feature-from-odumase-to-madrid-thomas-partey-has-arrived/ FEATURE: From Odumase to Madrid: Thomas Partey has arrived] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190310024019/http://sportsworldghana.com/feature-from-odumase-to-madrid-thomas-partey-has-arrived/ |date=10 March 2019 }}; [http://sportsworldghana.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210318034612/https://sportsworldghana.com/feature-from-odumase-to-madrid-thomas-partey-has-arrived/ |date=18 Maart 2021 }}, 17 November 2017</ref> | youthyears2 = 2012 | youthclubs2 = [[CD Leganés|Leganés]] | youthyears3 = 2012–2013 | youthclubs3 = [[Atlético Madrid]] | years1 = 2013–2020 | clubs1 = [[Atlético Madrid]] | caps1 = 132 | goals1 = 12 | years2 = 2013–2014 | clubs2 = → [[RCD Mallorca|Mallorca]] (leen) | caps2 = 37 | goals2 = 5 | years3 = 2014–2015 | clubs3 = → [[UD Almería|Almería]] (leen) | caps3 = 31 | goals3 = 4 | years4 = 2020–2025 | clubs4 = [[Arsenal F.C.|Arsenal]] | caps4 = 130 | goals4 = 9 | years5 = 2025– | clubs5 = [[Villarreal CF|Villarreal]] | caps5 = 19 | goals5 = 0 | nationalyears1 = 2016– | nationalteam1 = [[Ghanese nasionale sokkerspan|Ghana]] | nationalcaps1 = 58 | nationalgoals1 = 16 | club-update = 20 Maart 2026 | nationalteam-update = 30 Maart 2026 }} '''Thomas Teye Partey''' (gebore [[13 Junie]] [[1993]]) is ’n [[Ghana|Ghanese]] professionele [[sokkerspeler]] wat as ’n verdedigende middelveldspeler speel vir die [[La Liga]]-klub [[Villarreal CF|Villarreal]] en die Ghanese nasionale span. Partey het sy professionele loopbaan in 2013 by die Spaanse klub [[Atlético Madrid]] begin. Hy is op uitleen na Mallorca en Almería gestuur, en het in 2015 na Atlético teruggekeer, met wie hy die [[UEFA Europa League]] en [[UEFA Superbeker]] in 2018 gewen het, asook in die 2016 [[UEFA Champions League]]-eindstryd gespeel het. In 2020 het hy by Arsenal aangesluit in ’n oordrag ter waarde van £45 miljoen (€50 miljoen), en het daarmee die duurste Ghanese sokkerspeler van alle tye geword. As ’n Ghanese internasionale speler het Partey sy land by drie [[Afrikanasiesbeker|Afrikanasiesbeker-toernooie]] (2017, 2019 en 2021) en die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|FIFA Wêreldbeker in 2022]] verteenwoordig. Hy is in 2018 in die [[CAF]]-span van die Jaar ingesluit en is aangewys as Ghana se Sokkerspeler van die Jaar in 2018 en 2019. == Klubloopbaan == === Atlético Madrid === Partey het sy loopbaan by die plaaslike klub Odometah begin voordat hy in 2012 by Atlético Madrid aangesluit het. Ná ’n kort leningstydperk by Leganés is hy na die reserwes bevorder en in Maart 2013 vir die eerste keer na die eerste span opgeroep.<ref>{{Cite web|url=https://as.com/futbol/2020/10/05/segunda/1601922886_849151.html|title=Leganés will enter five million for the departure of Thomas to Arsenal|date=5 October 2020|publisher=Diario AS|access-date=23 December 2021|archive-date=23 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211223214842/https://as.com/futbol/2020/10/05/segunda/1601922886_849151.html|url-status=live}}</ref> In die 2013/14-seisoen is hy aan Mallorca uitgeleen, waar hy sy professionele debuut gemaak en sy eerste doel aangeteken het. Die volgende jaar is hy aan Almería uitgeleen, waar hy sy La Liga-debuut gemaak het en sy eerste doele in die hoogste Spaanse afdeling aangeteken het. Hy het in 2015 na Atlético teruggekeer en op 28 November sy eerste span-debuut gemaak. Op 2 Januarie 2016 het hy sy eerste liga-doel vir die klub aangeteken. Partey het in die 2016 UEFA Champions League-eindstryd teen Real Madrid gespeel en in 2018 die UEFA Europa League en UEFA Super Cup saam met die klub gewen. Hy het meer as 100 La Liga-wedstryde vir Atlético gespeel en verskeie belangrike doele aangeteken. Ondanks sy vertrek aan die begin van die 2020/21-seisoen, het hy genoeg wedstryde gespeel om vir ’n ligamedalje gekwalifiseer te wees toe Atlético daardie seisoen die titel gewen het. === Arsenal === Op 5 Oktober 2020 het Partey by Arsenal aangesluit nadat die Engelse klub sy vrywaringsklousule van £45 miljoen geaktiveer het — wat hom die duurste Ghanese sokkerspeler in die geskiedenis gemaak het.<ref>{{cite web |url=https://www.arsenal.com/news/welcome-arsenal-thomas-partey |title=Welcome to Arsenal, Thomas Partey! |date=5 October 2020 |publisher=[[Arsenal FC|Arsenal Football Club]] |access-date=5 October 2020 |archive-date=26 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126123715/https://www.arsenal.com/news/welcome-arsenal-thomas-partey |url-status=live }}</ref> Hy het kort daarna sy debuut gemaak en op 22 Oktober 2021 sy eerste doel vir die klub aangeteken. Alhoewel hy deur verskeie beserings gekniehalter is, het hy hom as ’n sleutelfiguur onder afrigter Mikel Arteta gevestig en is in Februarie 2022 as Arsenal se Speler van die Maand aangewys. In die 2022/23-seisoen het hy drie doele in 33 wedstryde aangeteken, insluitend die Klubdoel van die Seisoen teen Tottenham Hotspur. Hy het die grootste deel van die 2023–24-seisoen met ’n dyspierbesering gemis, maar het in Augustus 2024 sterk teruggekeer met ’n doel in ’n 2–0 oorwinning teen Aston Villa. Daarna het hy weer doele aangeteken teen Nottingham Forest en Manchester City. Partey se kontrak het aan die einde van die 2024/25-seisoen verval, en geen ooreenkoms oor ’n nuwe kontrak is bereik nie. ===Villarreal=== Op 7 Augustus 2025 het die La Liga-klub Villarreal CF die ondertekening van Partey op ’n gratis oordrag aangekondig.<ref name=villarreal>{{cite news |title=Ex-Arsenal midfielder Partey joins Villarreal |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/articles/crm4k3r0m0no |access-date=6 September 2025 |publisher=BBC Sport |date=7 August 2025}}</ref> == Internasionale loopbaan == Thomas Partey is in Mei 2016 vir die eerste keer na die Ghanese nasionale span opgeroep en het op 5 Junie sy debuut gemaak in ’n oorwinning van 2–0 teen Mauritius.<ref>{{cite news|title=Atletico Madrid midfielder makes Ghana debut in Mauritius victory|url=http://pulse.com.gh/sports/thomas-teye-partey-atletico-madrid-midfielder-makes-ghana-debut-in-mauritius-victory-id5114891.html|access-date=3 January 2017|publisher=Pulse|date=5 June 2016|archive-date=3 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170103171500/http://pulse.com.gh/sports/thomas-teye-partey-atletico-madrid-midfielder-makes-ghana-debut-in-mauritius-victory-id5114891.html|url-status=live}}</ref> Op 5 September 2017 het hy ’n internasionale driekuns aangeteken in ’n 5–1 sege oor Kongo tydens die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2018|2018 Wêreldbeker]]-kwalifisering. Hy is ingesluit in Ghana se span vir die 2019 Afrikanasiesbeker, waar hy teen Guinee-Bissau gescore het en ook in die uitspeelronde teen Tunisië in die strafskopreeks aangeteken het. Partey is aangewys as Ghana se Sokkerspeler van die Jaar in 2018 en 2019, en is later as visekaptein aangewys vir beide die 2021 Afrika-bekertoernooi-kwalifiseerders en die 2022 Wêreldbeker-kwalifisering. In November 2022 is hy opgeneem in Ghana se 26-man groep vir die FIFA Wêreldbeker in Katar.<ref>{{Cite web |title=Ghana Squad WC22 |date=2 December 2022 |url=https://www.fourfourtwo.com/features/ghana-world-cup-2022-squad-otto-addo-names-his-latest-squad |access-date=24 March 2023 |archive-date=28 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128161302/https://www.fourfourtwo.com/features/ghana-world-cup-2022-squad-otto-addo-names-his-latest-squad |url-status=live }}</ref> == Persoonlike lewe == In Maart 2022 het Partey tot [[Islam]] bekeer, beïnvloed deur sy Marokkaanse vriendin, Sara Bella.<ref>{{cite web |last1=Silas |first1=Don |title=I converted to Islam because of my Moroccan girlfriend – Arsenal's Partey |url=https://dailypost.ng/2022/06/04/i-converted-to-islam-because-of-my-moroccan-girlfriend-arsenals-partey/ |website=Daily Post Nigeria |access-date=29 January 2023 |date=4 June 2022 |archive-date=29 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230129213027/https://dailypost.ng/2022/06/04/i-converted-to-islam-because-of-my-moroccan-girlfriend-arsenals-partey/ |url-status=live }}</ref> In Junie 2022 is hy deur die opperhoof Nene Sakite II tot ’n tradisionele hoof van die Manya Krobo-volk in Ghana se Oosstreek benoem, as erkenning vir sy rol in Ghana se kwalifisering vir die FIFA Wêreldbeker in 2022.<ref>{{cite news |last1=Abayomi |first1=Tosin |title=Thomas Partey bags chieftaincy title for helping Ghana beat Nigeria to World Cup ticket [Photos] |url=https://www.pulse.ng/sports/sports-gist/thomas-partey-bags-chieftaincy-title-for-helping-ghana-beat-nigeria-to-world-cup/g4clpke |access-date=12 July 2022 |work=Pulse.ng |date=5 June 2022 |archive-date=9 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220609043559/https://www.pulse.ng/sports/sports-gist/thomas-partey-bags-chieftaincy-title-for-helping-ghana-beat-nigeria-to-world-cup/g4clpke |url-status=live }}</ref> In Julie 2025 is Partey aangekla op vyf aanklagte van [[verkragting]] en een van seksuele aanranding, rakende beweerde voorvalle met drie vroue tussen 2021 en 2022. Hy het op 17 September 2025 by die Southwark Crown Court verskyn, waar hy onskuldig gepleit het op aanklagte van verkragting.<ref name="NYTsept2">{{cite web |last1=Millar |first1=Colin |title=Thomas Partey pleads not guilty to charges of rape and sexual assault |url=https://www.nytimes.com/athletic/6634558/2025/09/17/thomas-partey-rape-case-plea/ |website=[[The New York Times]] |access-date=21 September 2025 |date=17 September 2025}}</ref><ref name="AJsept1">{{cite web |title=Footballer Partey pleads not guilty to rape, sexual assault charges in UK |url=https://www.aljazeera.com/sports/2025/9/17/thomas-partey-ex-arsenal-footballer-denies-rape-charges |website=[[Al Jazeera]] |access-date=21 September 2025 |language=en}}</ref><ref name="skynewssept1">{{cite news |title=Ex-Arsenal player Thomas Partey pleads not guilty to rape charges |url=https://news.sky.com/video/ex-arsenal-player-thomas-partey-pleads-not-guilty-to-rape-charges-13432702 |access-date=21 September 2025 |work=[[Sky News]] |date=17 September 2025 |language=en}}</ref> Hy was op borgtog vrygelaat onder dieselfde voorwaardes as voor sy verskyning. ’n Verhoordatum van 2 November 2026 is vasgestel vir die saak wat by die Southwark Crown Court aangehoor sal word.<ref name="NYTsept2" /> Op 12 Februarie 2026 is hy van nog twee aanklagte van verkragting aangekla wat verband hou met ’n nuwe klaer.<ref>{{cite news |title=Footballer Thomas Partey facing two additional rape charges |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cy4wnwwg738o |access-date=12 February 2026 |work=[[BBC News]] |date=12 February 2026 |language=en}}</ref> Op 13 April 2026 het hy onskuldig gepleit op die twee bykomende aanklagte by die Southwark Crown Court. Die regter het bepaal dat al sewe aanklagte saam aangehoor sal word, en die verhoordatum is na verwagting na Januarie 2027 uitgestel.<ref>{{cite news |title=Former Arsenal footballer Thomas Partey pleads not guilty to two further charges of rape |url=https://news.sky.com/story/former-arsenal-footballer-thomas-partey-pleads-not-guilty-to-two-further-charges-of-rape-13531351 |access-date=13 April 2026 |work=[[Sky News]] |date=13 April 2026 |language=en}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Partey, Thomas}} [[Kategorie:Ghanese sokkerspelers]] [[Kategorie:Geboortes in 1993]] [[Kategorie:Lewende mense]] fgwwfmgjpsk3huuyncp1y3h7dxe4jc4 0 451034 2894016 2819174 2026-04-15T06:00:21Z Oesjaar 7467 Verbeter 2894016 wikitext text/x-wiki [[Lêer:The_High_Rollers_Extravaganza_Co._-_Bend_Her_-_c.1900.jpg|duimnael|300px|Burleske op ''Ben-Hur'', omstreeks 1900]] [[Lêer:GypsyRoseLeeStageDoorCanteen.jpg|duimnael|upright=0.7|Gypsy Rose Lee, Amerikaanse burleske-ster]] 'n '''Burleske''' is 'n literêre-, drama- of musikale werk of -opvoering wat bedoel is om lagbuie op te wek deur die karikaturisering van die aard, bedoeling of gees van 'n onderwerp, of deur die bespotting of belaglikmaking daarvan. Die woord is ontleen aan [[Frans]] (''burlesque'') en is afkomstig van die [[Italiaans]]e ''burlesco'', wat op sy beurt afkomstig is van die Italiaanse woord ''burla'' – 'n grap of bespotting.<ref>In die toneelwêreld was 'n ''burla'' "'n komiese tussenspel (interlude) of praktiese grap wat by wyse van 'n improvisasie (onvoorbereid) bekendgestel is in 'n opvoering van die [[commedia dell'arte]] ... en wat lukraak of spontaan ontwikkel is in 'n klein onafhanklike 'wending' of loop van gebeure, met die karakters wat aan die einde daarvan terugkeer na die hooftema van die verhaal". Sien Hartnoll, Phyllis en Peter Found. [http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&entry=t79.e492 "Burla"], ''The Concise Oxford Companion to the Theatre'', [[Oxford University Press|Drukpers van die Universiteit van Oxford]], 1996. Oxford Reference Online, besoek op 16 Februarie 2011</ref><ref>[https://www.myheritage.com/research/record-90100-43624043/the-new-york-clipper-vol-62-september#fullscreen "Burlesque News – The Growth of Burlesque"], ''New York Clipper'', Vol. 62, No. 31, September 12, 1914, p. 18 (besoek op 28 Februarie 2017, via MyHeritage)</ref> Herkenbare voorbeelde uit die vroeë-tot-middel 19de eeu van die kunsvorm in die Duitssprekende wêreld is die werk van die dramaturg [[Johann Nestroy]]; sommige was parodieë op [[Richard Wagner|Wagner]] en Offenbach se [[opera]]s. Burleske oorvleuel dikwels met [[karikatuur]], [[parodie]] en travestie ('n valse, absurde, vertekende of verwronge voorstelling van iets) en, in die teatervorm daarvan, met skouspel of ekstravaganza, soos dit voorgestel is in die [[Victoriaanse tydperk]].<ref>Fowler, H. W., hersien deur Ernest Gowers (1965). ''Modern English Usage''. Oxford: Drukpers van die Universiteit van Oxford, bls. 68 en 96</ref> Die woord "burlesque" is reeds sedert die laat-17de eeu in gebruik in [[Engels]] in hierdie opsig. ([[letterkunde|letterkundig]] en [[teater]]gewys). Dit is terugwerkend toegepas op die werke van [[Geoffrey Chaucer|Chaucer]] en [[William Shakespeare|Shakespeare]] asook die Grieks-Romeinse klassieke [[meesterstuk|meesterwerke]].<ref name=Baldick>Baldick, Chris. [http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&entry=t56.e153 "Burlesque"], ''The Oxford Dictionary of Literary Terms'', Drukpers van die Universiteit van Oxford, 2008. Oxford Reference Online. Drukpers van die Universiteit van Oxford, besoek op 16 Februarie 2011</ref> Kontrasterende voorbeelde van literêre burleske is Alexander Pope se ''The Rape of the Lock'' en die digter Samuel Butler se ''Hudibras''. 'n Voorbeeld van musikale burleske is [[Richard Strauss]] se Burleske vir klavier en orkes uit 1890. Voorbeelde van Victoriaanse teater-burleske sluit in W. S. Gilbert se ''Robert the Devil'' en die vertonings van A. C. Torr en Meyer Lutz, soos ''Ruy Blas and the Blasé Roué''. 'n Latere gebruik van die term, veral in die Verenigde State, het betrekking op optredes in 'n verskeidenheidsprogram-formaat. Laasgenoemde was gewild van die 1860's tot die 1940's en het dikwels plaasgevind in kabarette en klubs, sowel as teaters, vermeng met onwelvoeglike komedie en vroulike ontkleedkuns. Sommige Hollywood-rolprente het gepoog om die gees van hierdie optredes te herskep van die 1930's tot die 1960's, of het burleske-styl tonele in rolprente ingesluit, soos onder andere ''Cabaret'' uit 1972 en ''All That Jazz'' uit 1979. Meer onlangse voorbeelde is ''Moulin Rouge!'' (2001) met [[Nicole Kidman]] en [[Ewan McGregor]] en ''The Great Gatsby'' (2013), met [[Leonardo DiCaprio]], [[Tobey Maguire]], [[Carey Mulligan]] en [[Joel Edgerton]]. Daar was sedert die 1990's opnuut belangstelling in hierdie kunsvorm (Nieu-burleske).<ref>{{cite web|last1=Sankar-Gorton|first1=Eliza|title=Burlesque Is Back and Here Is What You Need to Know About It|url=http://www.huffingtonpost.com/eliza-sankargorton/burlesque-is-back-and-here-is-what-you-need-to-know-about-it_b_7176112.html|work=The Huffington Post|date=30 April 2015|access-date=7 Mei 2015}}</ref><ref>{{cite web| last1=Petkovic| first1=John| title=Burlesque: Then and now, a timeline of performers from Lili St. Cyr to Dita VonTeese|url=http://www.cleveland.com/entertainment/index.ssf/2010/11/burlesque_then_and_now_a_timel.html|website=www.cleveland.com|publisher=The Plain Dealer|date=28 November 2010|access-date=7 Mei 2015}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|30em}} == Bronnnelys == *Abrams, M. H. (1999) ''A Glossary of Literary Terms''. Sewende uitgawe. Fort Worth, TX: Harcourt Brace College Publishers *Adams, William Davenport (1904) [https://books.google.com/books?id=tjwOAAAAIAAJ&dq=%22faust+up+to+date%22+stone+florence+lonnen&source=gbs_summary_s&cad=0 ''A dictionary of the drama''] Londen: Chatto & Windus *Allan, Kirsty L. 'A Guide to Classical Burlesque – Funny Ha Ha or Funny Peculiar?' *Allan, Kirsty L. and Charms, G. 'Diamonds From the Rough – The Darker Side of American Burlesque striptease' *Allen, Robert Clyde (1991). ''Horrible Prettiness: Burlesque and American Culture''. Chapel Hill: Drukpers van die Universiteit van [[Noord-Carolina]]. {{ISBN|0-8078-1960-3}} *Baldwin, Michelle. ''Burlesque and the New Bump-n-Grind'' *Briggeman, Jane (2009) ''Burlesque: A Living History''. BearManor Media, 2009. {{ISBN|978-1-59393-469-9}} *DiNardo, Kelly. "Gilded Lili: Lili St. Cyr and the Striptease Mystique"; Archive of articles, video, pictures and interviews about neo-burlesque. *Frye, Northrop. (1957) ''Anatomy of Criticism: Four Essays.'' Princeton: drukpers van Princeton-universiteit *Hedin, Thomas F. (2001) ''The Petite Commande of 1664: Burlesque in the gardens of Versailles'', ''The Art Bulletin'' *Hollingshead, John. (1903) ''Good Old Gaiety: An Historiette & Remembrance'' Londen: Gaity Theatre Co *Kennedy, Michael (2006), ''The Oxford Dictionary of Music'', Oxford: drukpers van die Universiteit van Oxford. {{ISBN|0-19-861459-4}} *Kenrick, John. [http://www.musicals101.com/burlesque.htm A History of The Musical Burlesque] *Sanders, Andrew (1994). ''The Short Oxford History of English Literature''. Oxford: drukpers van die Universiteit van Oxford. {{ISBN|0-19-811201-7}} *Stanton, Sarah en Banham, Martin (1996). ''Cambridge Paperback Guide to Theatre'', Cambridge: drukpers van die [[Universiteit van Cambridge]]. {{ISBN|978-0-521-44654-9}} *Warrack, John en West, Ewan (1992), ''The Oxford Dictionary of Opera'', Oxford: drukpers van die Universiteit van Oxford. {{ISBN|0-19-869164-5}} *Wilson, Frederic Woodbridge (1992), 'Burlesque' in ''The New Grove Dictionary of Opera'', red. Stanley Sadie (Londen) {{ISBN|0-333-73432-7}} *Zeidman, Irving: ''The American Burlesque Show''. Hawthorn Books, Inc 1967, {{OCLC|192808}}, {{OCLC|493184629}} == Verdere leesstof == * Karl Friedrich Flögel: ''Geschichte des Burlesken''. Leipzig 1794. * Hanns Heiss: ''Blüte und Niedergang der französischen burlesken Modedichtung des XVII. Jahrhunderts.'' Erlangen 1905. * Heinrich Schneegans: ''Geschichte der grotesken Satire.'' Straßburg 1894. Herdruk De Gruyter 2019. * Dieter Werner: ''Das Burleske. Versuch einer literaturwissenschaftlichen Begriffsbestimmung''. Diss., FU&nbsp;Berlyn, 1968. == Eksterne skakels == {{Commons category|Burlesque}} {{wiktionary|burlesque}} *[https://web.archive.org/web/20110720122428/http://beinecke.library.yale.edu/digitallibrary/ruckus.html Ruckus! American Entertainments at the Turn of the Twentieth Century] Uit die versameling van die [http://www.library.yale.edu/beinecke/ Beinecke skaars boeke en manuskripte-biblioteek by [[Yale-universiteit]] *[https://web.archive.org/web/20100516104854/http://www.life.com/image/first/in-gallery/23224/classic-burlesque-we-aim-to-tease Classic Burlesque: We Aim to Tease] – skyfievertoning deur Life-tydskrif *[http://www.musicals101.com/burlesque.htm Geskiedenis van Burleske] by Musicals101.com *[https://thefreaky.net/the-history-of-burlesque Die geskiedenis van Burleske] by TheFreaky.net {{Normdata}} [[Kategorie:Teater]] [[Kategorie:Kuns]] [[Kategorie:Vermaak]] [[Kategorie:Komedie]] q4bg48cg9jnb58kc3nf6mbouulhnc4f 0 452306 2893918 2859649 2026-04-14T19:32:45Z ~2026-20262-76 205679 2893918 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Vrouekrieketspan | naam = Suid-Afrika | beeld = Kenteken van die Suid-Afrikaanse nasionale krieketspan.svg | byskrif = Kenteken van die Suid-Afrikaanse nasionale vrouekrieketspan | bynaam = Proteas | konferensie = [[Krieket Suid-Afrika]] (KSA) | kaptein = [[Laura Wolvaardt]] | afrigter = {{vlagikoon|Suid-Afrika}} [[Mandla Mashimbyi]] | toetsstatusjaar = 1960 | ikr_status = Volle lid | ikr_aansluiting = 1909 | ikr_streek = [[Afrikakrieketvereniging|AKV]] (Afrika) | toetsrang = | beste_toetsrang = | edi-rang = 4de | beste_edi-rang = 5de (18 Maart 2021) | t20i-rang = 5de | beste_t20i-rang = 5de | eerste_toets = t {{Crv-EN}} op [[St. Georgespark, Port Elizabeth|St. Georgespark]], [[Gqeberha|Port Elizabeth]]; 2–5 Desember 1960 | mees_onlangse_toets = t {{Crv-NZ}} op [[Mangaung-ovaal]], [[Bloemfontein]]; 15–17 Desember 2024 | aantal_toetse = 16 | aantal_toetse_vanjaar = 0 | toetsrekord = 1/8 (6,25%)<br />(0 gelykop, 7 onbeslis) | toetsrekord_vanjaar = 0/0 (0 gelykop, 0 onbeslis) | vk_verskynings = 3/3 | vk_eerste = 2014–16 | vk_beste = 3de plek (in 2017–20) | eerste_edi = t {{Crv-IE}} op [[Stormont (krieketveld)|Stormont]], [[Belfast]]; 5 Augustus 1997 | mees_onlangse_edi = t {{Crv-IN}} op [[DY Patil-stadion]], [[Navi Mumbai]]; 2 November 2025 | aantal_edis = 267 | aantal_edis_vanjaar = 19 | edi-rekord = 138/113 (51,69%)<br />(5 gelykop, 11 onbeslis) | edi-rekord_vanjaar = 11/8<br />(0 gelykop, 0 onbeslis) | vwb_verskynings = 8/13 | vwb_eerste = [[Vrouekrieketwêreldbeker 1997|1997]] | vwb_beste = Naaswenner (in [[Vrouekrieketwêreldbeker 2025|2025]]) | vkt_verskynings = | vkt_eerste = | vkt_beste = | eerste_t20i = t {{Crv-NZ}} op [[County-krieketveld, Taunton|County-krieketveld]], [[Taunton]]; 10 Augustus 2007 | mees_onlangse_t20i = t {{Crv-WI}} op [[Three Ws-ovaal]], [[Bridgetown, Barbados|Bridgetown]]; 23 Junie 2025 | aantal_t20is = 173 | aantal_t20is_vanjaar = 3 | t20i-rekord = 75/91 (43,35%)<br />(0 gelykop, 7 onbeslis) | t20i-rekord_vanjaar = 1/2<br />(0 gelykop, 0 onbeslis) | vwt20-verskynings = 9/9 | eerste_vwt20 = [[T20I-vrouewêreldbeker 2009|2009]] | beste_vwt20 = Naaswenner (in [[T20I-vrouewêreldbeker 2023|2023]] en [[T20I-vrouewêreldbeker 2024|2024]]) | h_patroon_la = | h_patroon_b = _collar | h_patroon_ra = | h_patroon_broek = | h_linkerarm = FFFFF0 | h_liggaam = FFFFF0 | h_regterarm = FFFFF0 | h_broek = FFFFF0 | a_patroon_la = _rsa_ct25 | a_patroon_b = _rsa_ct25 | a_patroon_ra = _rsa_ct25 | a_patroon_broek = _goldsides | a_linkerarm = 005443 | a_liggaam = 005443 | a_regterarm = 005443 | a_broek = 005443 | t_patroon_la = _rsa_t20_25 | t_patroon_b = _rsa_t20_25 | t_patroon_ra = _rsa_t20_25 | t_patroon_broek = _goldsides | t_linkerarm = F2C200 | t_liggaam = F2C200 | t_regterarm = F2C200 | t_broek = 005443 }} Die '''Suid-Afrikaanse nasionale vrouekrieketspan''', met die bynaam ''Proteas'', is die nasionale vroue[[krieket]]span wat [[Suid-Afrika]] in [[toetskrieket|toets-]] en kitskrieket verteenwoordig. Dit word beheer en geadministreer deur [[Krieket Suid-Afrika]] (KSA) en is ’n volle lid van die [[Internasionale Krieketraad]] (IKR) met toets-, [[Internasionale eendagwedstryd|EDI]]- en [[Twintig20|T20I]]-status. Die Proteas is na die [[koningsprotea]], die nasionale blom van Suid-Afrika, genoem. Krieket is een van Suid-Afrika se nasionale sportsoorte en die Proteas behoort tot dié land se vernaamste nasionale spanne. In 1960 het Suid-Afrika in sy eerste toetswedstryd teen [[Engelse nasionale vrouekrieketspan|Engeland]] gespeel, maar nadat ’n onverbiddelike weerstand teen Suid-Afrika se [[apartheid]]sbeleid ontstaan het, is ’n internasionale verbanning uit internasionale krieket aangekondig, nadat ander internasionale beheerliggame Suid-Afrika ook uitgesluit het. Vervolgens het Suid-Afrika nie aan die eerste vier [[vrouekrieketwêreldbeker]]toernooie (in [[Vrouekrieketwêreldbeker 1973|1973]], [[Vrouekrieketwêreldbeker 1978|1978]], [[Vrouekrieketwêreldbeker 1982|1982]] en [[Vrouekrieketwêreldbeker 1988|1988]]) deelgeneem nie. Die uitsluiting uit internasionale krieket was tot in 1991 in werking en sedert hul hertoelating vertoon die span sterk, maar het tot dusver minder sukses tydens internasionale toernooie behaal. Al is Suid-Afrika telkens een van die gunstelingspanne om beide die [[vrouekrieketwêreldbeker]] en die [[T20I-vrouewêreldbeker]] te verower, het dié eer hulle nog nie te beurt geval nie. Hul beste prestasie tot dusver is die eindstryd, wat die Proteas tydens een vrouekrieketwêreldbekertoernooi gehaal het (in [[Vrouekrieketwêreldbeker 2025|2025]]) en twee T20I-vrouewêreldbekertoernooie (in [[T20I-vrouewêreldbeker 2023|2023]] en [[T20I-vrouewêreldbeker 2024|2024]]). Suid-Afrika is tans (Oktober 2025) vierde op die IKR-vroue-eendagranglys en vyfde op die Twintig20-vrouewêreldranglys.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/rankings/team-rankings/womens/odi |title=Women's ODI Team Rankings |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |date=3 November 2025 |accessdate=3 November 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/rankings/team-rankings/womens/t20i |title=Women's T20I Team Rankings |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |date=26 Oktober 2025 |accessdate=3 November 2025}}</ref> == Beheerliggaam == {{Hoofartikel|Krieket Suid-Afrika}} Van die 1880’s af is krieket in Suid-Afrika deur beheerliggame bestuur en van die 1890’s af was daar aparte beheerliggame vir elkeen van die [[Demografie van Suid-Afrika|Suid-Afrikaanse bevolkingsgroepe]].<ref name="UCB">{{en}} {{cite web |url=https://static.espncricinfo.com/db/NATIONAL/RSA/ABOUT_THE_UCB/ |title=The United Cricket Board of South Africa |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=3 November 2025}}</ref> Op 15 Junie 1909 het Suid-Afrika saam met [[Krieket Australië|Australië]] en [[Marylebone-krieketklub|Engeland]] die Imperiale Krieketkonferensie (IKK; nou [[Internasionale Krieketraad]], IKR) gestig.<ref name="IKK">{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/about/the-icc/history-of-icc/1909-1963 |title=1909–1963 – Imperial Cricket Conference |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |accessdate=3 November 2025}}</ref> Die Verenigde Krieketraad van Suid-Afrika het in Junie 1991 met die samesmelting van die in 1976 gestigte Suid-Afrikaanse Krieketunie en die Suid-Afrikaanse Krieketraad ontstaan, waardeur die etniese verdeling in Suid-Afrikaanse krieket beëindig is. Krieket Suid-Afrika (KSA) is in 2002 gestig en het tot in 2008 langs die in 1991 gestigte Verenigde Krieketraad van Suid-Afrika (VKR) bestaan. Van 2002 tot 2008 was die Verenigde Krieketraad van Suid-Afrika verantwoordelik vir amateurkrieket, terwyl Krieket Suid-Afrika toesig gehou het oor professionele krieket; in 2008 het die Verenigde Krieketraad van Suid-Afrika saamgesmelt met Krieket Suid-Afrika. Sedertdien is dit die beheerliggaam van krieket in Suid-Afrika en toesighouer van die Suid-Afrikaanse nasionale krieketspanne.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://cricket.co.za/about-csa/ |title=About CSA |publisher=[[Krieket Suid-Afrika]] |accessdate=3 November 2025}}</ref> Reeds in 1991 het Suid-Afrika weer ’n volle lid van die [[Internasionale Krieketraad]] (IKR) geword en Suid-Afrika mag dus toetskrieket speel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/about/members/associate/cricket-south-africa |title=Cricket South Africa |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |accessdate=3 November 2025}}</ref> Daarbenewens was die Suid-Afrikaanse beheerliggaam in 1997 ’n stigtingslid van die [[Afrikakrieketvereniging]].<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.africacricket.com/members.php |title=Members |publisher=[[Afrikakrieketvereniging]] |accessdate=3 November 2025}}</ref> Krieket Suid-Afrika bestuur al die Suid-Afrika-verteenwoordigende nasionale spanne, insluitende die mans, vroue en jeug. Hulle is ook verantwoordelik vir die bestuur en organisasie van toets-, EDI- en T20I-reekse teen ander spanne, en die reël van internasionale wedstryde tuis. Daarbenewens is KSA verantwoordelik vir inkomsteverkryging deur die verkoop van kaartjies, borgskappe en uitsaairegte, veral in verband met die Suid-Afrikaanse span. Kinders en jongmense word reeds op skool aan krieket bekend gestel en na gelang van hul belangstelling en talent begin hulle met hul afrigting. Net soos ander krieketlande beskik Suid-Afrika oor ’n o/19-nasionale span wat aan die [[o/19-vrouekrieketwêreldbeker]] deelneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/the-under-19-world-cup-232496 |title=The Under-19 World Cup |publisher=ESPNcricinfo |author=Martin Williamson |date=11 Januarie 2006 |accessdate=3 November 2025}}</ref> == Geskiedenis == === Oorsprong === Vrouekrieket in Suid-Afrika dateer terug na die laat 19de eeu. Destyds is die eerste klubs in [[Gqeberha|Port Elizabeth]] en [[Polokwane|Pietersburg]] gestig. Die meeste van hierdie klubs het egter slegs kortstondig bestaan. In die 1930’s is daar weer probeer om vrouekrieket in Suid-Afrika te vestig, maar dit het eers ná die [[Tweede Wêreldoorlog]] geslaag, nadat vrouekrieket vanuit sy vesting in die [[Kaapprovinsie]] na die ander provinsies versprei het.<ref>{{en}} {{cite book |author=Isabelle Duncan |title=Skirting the Boundary: A History of Women's Cricket |publisher=Biteback Publishing}}</ref> Die eerste internasionale wedstryd is tydens die 1960/61-seisoen beslis, toe [[Engelse nasionale vrouekrieketspan|Engeland]] Suid-Afrika besoek het. In Desember 1960 het die Suid-Afrikaners in hul eerste [[Toetskrieket|toetswedstryd]] in Port Elizabeth gespeel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/england-women-tour-of-south-africa-1960-61-61560/south-africa-women-vs-england-women-1st-test-67425/full-scorecard |title=1st Test, Port Elizabeth, Dec 2 – 5 1960, England Women tour of South Africa |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=9 Julie 2022}}</ref> Hulle het die reeks met 0–1 verloor. Ná die toer het Suid-Afrika se internasionale betrekkinge vanweë sy [[apartheid]]sbeleid versleg. As gevolg van die affêre rondom [[Basil D'Oliveira]] het internasionale spanne geweier om aan sporttoernooie in Suid-Afrika deel te neem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.wisden.com/cricket-features/dropping-dolly-d-oliveira-affair-nightwatchman-50-years-on-long-read |title=Dropping Dolly: The D’Oliveira affair 50 years on |publisher=Wisden |author=Rich Evans |date=27 Junie 2018 |accessdate=9 Julie 2022}}</ref> Gevolglik is die 1968-reeks teen Engeland afgelas en tydens die 1971/72-seisoen is die laaste reeks teen [[Nieu-Seelandse nasionale vrouekrieketspan|Nieu-Seeland]] beslis, wat die Suid-Afrikaners ook met 0–1 verloor het.<ref>{{en}} {{cite book |author=Bruce Murray, Richard Parry en Jonty Winch |title=Cricket and Society in South Africa, 1910–1971: From Union to Isolation |date=1 September 2018 |publisher=Springer}}</ref> === Terugkeer na internasionale vlak === [[Lêer:South africa women at taunton.jpg|duimnael|links|Die Suid-Afrikaanse nasionale vrouekrieketspan in 2009]] Terwyl in manskrieket rebelletoere na Suid-Afrika onderneem is om die isolasie te omseil, het vrouekrieket gesukkel. Ook nadat die skorsing in 1991 gelig is, het dit tot in 1997 geneem dat Suid-Afrika weer ’n internasionale wedstryd gespeel het, toe hulle na [[Ierland]] en [[Engeland]] vertrek het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://static.cricinfo.com/db/ARCHIVE/1997/OTHERS+ICC/RSA-WOMEN_IN_ENG/ARTICLES/WOMENS_ODI1_PREVIEW_15AUG1997.html |title=Women's Cricket: S Africans to test England hopefuls |publisher=ESPNcricinfo |author=Cathy Harris |date=15 Augustus 1997 |accessdate=9 Julie 2022}}</ref> Terwyl die span sy reeks teen Ierland met 3–0 gewen en sy [[Internasionale eendagwedstryd|EDI-buiging]] gemaak het, is hulle deur Engeland met 2–1 geklop. Daarna het die Suid-Afrikaners aan die [[Vrouekrieketwêreldbeker 1997]] deelgeneem, waar hulle in die kwarteindstryd teen [[Indiese nasionale vrouekrieketspan|Indië]] vasgeval het. Daarna is die span in sy EDI-reekse in [[Australiese nasionale vrouekrieketspan|Australië]], Nieu-Seeland en Engeland verslaan. Tydens die [[Vrouekrieketwêreldbeker 2000]] het hulle die halfeindrondte gehaal, maar hulle is deur Australië geklop. Tydens die 2001/02-seisoen het die span sy reeks teen Indië gewen, waarna hulle drie agtereenvolgende reekse teen Engeland verloor het. Die [[Vrouekrieketwêreldbeker 2005]] is in Suid-Afrika beslis, maar die gasvroue het slegs een oorwinning oor [[Wes-Indiese nasionale vrouekrieketspan|Wes-Indië]] aangeteken en is uitgeskakel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/south-africa-and-west-indies-to-contest-one-day-series-143779 |title=South Africa and West Indies to contest one-day series |publisher=ESPNcricinfo |date=3 April 2005 |accessdate=9 Julie 2022}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/south-africa-edge-thriller-against-west-indies-146429 |title=South Africa edge thriller against West Indies |publisher=ESPNcricinfo |author=Jenny Thompson |date=24 Maart 2005 |accessdate=9 Julie 2022}}</ref> Gedurende somer 2007 het die Proteas sy eerste toetsoorwinning oor [[Nederlandse nasionale vrouekrieketspan|Nederland]] aangeteken.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/south-africa-women-tour-of-netherlands-2007-298726/netherlands-women-vs-south-africa-women-only-test-298730/match-report |title=South Africa crush Netherlands |publisher=ESPNcricinfo |date=31 Julie 2007 |accessdate=9 Julie 2022}}</ref> Tydens die [[Vrouekrieketwêreldbeker 2009]] is die span sonder ’n oorwinning in die groepfase uitgeskakel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-women-s-world-cup-2008-09-351827/new-zealand-women-vs-south-africa-women-12th-match-group-a-357967/match-report |title=New Zealand batter South Africa by 199 runs |publisher=ESPNcricinfo |date=12 Maart 2009 |accessdate=9 Julie 2022}}</ref> Tydens die eerste drie [[T20I-vrouewêreldbeker]]toernooie (in [[T20I-vrouewêreldbeker 2009|2009]], [[T20I-vrouewêreldbeker 2010|2010]] en [[T20I-vrouewêreldbeker 2012|2012]]) is die Suid-Afrikaners telkens in die groepfase uitgeskakel, terwyl die span se prestasies onder die [[Kaptein (sport)|kaptein]] [[Mignon du Preez]] verbeter het. So het hulle tydens die [[T20I-vrouewêreldbeker 2014]] die halfeindrondte gehaal, waar hulle deur Engeland geklop is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/women-s-world-t20-2013-14-628373/england-women-vs-south-africa-women-2nd-semi-final-683013/match-report |title=Shrubsole, run-outs give England massive win |publisher=ESPNcricinfo |author=Karthik Krishnaswamy |date=4 April 2014 |accessdate=9 Julie 2022}}</ref> Onder [[Dane van Niekerk]] het die Proteas ook tydens die [[Vrouekrieketwêreldbeker 2017]] weer die halfeindrondte gehaal en weer teen Engeland vasgeval.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-wwc-2017-1085935/england-women-vs-south-africa-women-1st-semi-final-1085973/match-report |title=England hold nerve in thriller to make final |publisher=ESPNcricinfo |author=Shashank Kishore |date=18 Julie 2017 |accessdate=9 Julie 2022}}</ref> Tydens die [[T20I-vrouewêreldbeker 2020]] is hulle in die halfeindrondte deur Australië geklop.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/women-s-t20-world-cup-2019-20-1172990/australia-women-vs-south-africa-women-2nd-semi-final-1173069/match-report |title=Meg Lanning's 49* puts Australia in final against India |publisher=ESPNcricinfo |author=Daniel Brettig |date=5 Maart 2020 |accessdate=9 Julie 2022}}</ref> Tydens die [[Vrouekrieketwêreldbeker 2022]] het hulle ook daarin geslaag, maar hulle is deur Engeland verslaan. Tydens die [[T20I-vrouewêreldbeker 2023]] het die Proteas in die halfeindrondte Engeland geklop en vir die eerste keer ’n wêreldbekereindstryd gehaal. Die span het egter teen Australië verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-women-s-t20-world-cup-2022-23-1338037/south-africa-women-vs-australia-women-final-1338062/match-report |title=Mooney's 74* leads clinical Australia to sixth T20 World Cup title |publisher=ESPNcricinfo |author=Shashank Kishore |date=26 Februarie 2023 |accessdate=14 Julie 2023}}</ref> Tydens die [[T20I-vrouewêreldbeker 2024]] in die [[Verenigde Arabiese Emirate]] het Suid-Afrika sy tweede agtereenvolgende eindstryd gehaal, maar hulle is deur Nieu-Seeland geklop.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-women-s-t20-world-cup-2024-25-1432420/new-zealand-women-vs-south-africa-women-final-1432444/match-report |title=Kerr, Halliday deliver World Cup glory on dream day for NZ cricket |publisher=ESPNcricinfo |author=Shashank Kishore |date=20 Oktober 2024 |accessdate=20 Oktober 2024}}</ref> Tydens die [[Vrouekrieketwêreldbeker 2025]] het die Proteas vir die eerste keer ’n krieketwêreldbekereindstryd gehaal – beide mans en vroue – maar met 52 lopies teen die medegasheer Indië vasgeval.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-women-s-world-cup-2025-26-1478193/india-women-vs-south-africa-women-final-1490443/match-report |title=Deepti, Shafali star as India savour World Cup glory |publisher=ESPNcricinfo |author=Karthik Krishnaswamy |date=2 November 2025 |accessdate=3 November 2025}}</ref> == Spelers == === Spelerstatistieke === Daar het altesaam 71 spelers [[Toetskrieket|toets-]], 95 spelers [[Internasionale eendagwedstryd|EDI-]] en 63 spelers [[Twintig20|T20I-wedstryde]] vir Suid-Afrika gespeel. Vervolgens die spelers wat vir die Suid-Afrikaanse span die meeste lopies aangeteken en die meeste paaltjies geneem het. ==== Lopies ==== {| class="wikitable" ! colspan="4" |Toets ! colspan="4" |EDI ! colspan="4" |T20I |- ! scope=col | Speler ! scope=col | Tydperk ! scope=col | Toetse ! scope=col | Lopies ! scope=col | Speler ! scope=col | Tydperk ! scope=col | EDIs ! scope=col | Lopies ! scope=col | Speler ! scope=col | Tydperk ! scope=col | T20Is ! scope=col | Lopies |- | [[Marizanne Kapp]] | 2014–hede | align=center | 4 | align=center | '''395''' | [[Laura Wolvaardt]] | 2016–hede | align=center | 119 | align=center | '''5&nbsp;222''' | [[Laura Wolvaardt]] | 2016–hede | align=center | {{0}}83 | align=center | '''2&nbsp;088''' |- | [[Suné Luus]] | 2022–hede | align=center | 4 | align=center | '''299''' | [[Mignon du Preez]] | 2007–2022 | align=center | 154 | align=center | '''3&nbsp;760''' | [[Lizelle Lee]] | 2013–2021 | align=center | {{0}}82 | align=center | '''1&nbsp;896''' |- | [[Jennifer Gove]] | 1960–1972 | align=center | 7 | align=center | '''256''' | [[Marizanne Kapp]] | 2009–hede | align=center | 162 | align=center | '''3&nbsp;511''' | [[Dane van Niekerk]] | 2009–2021 | align=center | {{0}}86 | align=center | '''1&nbsp;877''' |- | [[Laura Wolvaardt]] | 2022–hede | align=center | 4 | align=center | '''255''' | [[Lizelle Lee]] | 2013–2022 | align=center | 100 | align=center | '''3&nbsp;315''' | [[Mignon du Preez]] | 2007–2022 | align=center | 114 | align=center | '''1&nbsp;805''' |- | [[Eileen Hurly]] | 1960–1961 | align=center | 4 | align=center | '''240''' | [[Trisha Chetty]] | 2007–2022 | align=center | 134 | align=center | '''2&nbsp;703''' | [[Tazmin Brits]] | 2018–hede | align=center | {{0}}68 | align=center | '''1&nbsp;719''' |- class=sortbottom | colspan=4 | <small>Korrek teen: 3 November 2025</small><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/records/team/batting-most-runs-career/south-africa-women-3379/women-s-test-matches-8 |title=Records / South Africa Women / Women’s Test Matches / Most Runs |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=3 November 2025}}</ref> | colspan=4 | <small>Korrek teen: 3 November 2025</small><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/records/team/batting-most-runs-career/south-africa-women-3379/women-s-one-day-internationals-9 |title=Records / South Africa Women / Women’s One-Day Internationals / Most Runs |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=3 November 2025}}</ref> | colspan=4 | <small>Korrek teen: 3 November 2025</small><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/records/team/batting-most-runs-career/south-africa-women-3379/women-s-twenty20-internationals-10 |title=Records / South Africa Women / Women’s Twenty20 Internationals / Most Runs |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=3 November 2025}}</ref> |} ==== Paaltjies ==== {| class="wikitable" ! colspan="4" |Toets ! colspan="4" |EDI ! colspan="4" |T20I |- ! scope=col | Speler ! scope=col | Tydperk ! scope=col | Toetse ! scope=col | Paaltjies ! scope=col | Speler ! scope=col | Tydperk ! scope=col | EDIs ! scope=col | Paaltjies ! scope=col | Speler ! scope=col | Tydperk ! scope=col | T20Is ! scope=col | Paaltjies |- | [[Lorna Ward]] | 1960–1972 | align=center | 7 | align=center | '''27''' | [[Shabnim Ismail]] | 2007–2022 | align=center | 127 | align=center | '''191''' | [[Shabnim Ismail]] | 2007–2023 | align=center | 113 | align=center | '''123''' |- | [[Nonkululeko Mlaba]] | 2022–hede | align=center | 4 | align=center | '''13''' | [[Marizanne Kapp]] | 2009–hede | align=center | 162 | align=center | '''181''' | [[Marizanne Kapp]] | 2009–hede | align=center | 116 | align=center | '''{{0}}92''' |- | [[Gloria Williamson]] | 1972–1972 | align=center | 3 | align=center | '''12''' | [[Ayabonga Khaka]] | 2012–hede | align=center | 119 | align=center | '''142''' | [[Dane van Niekerk]] | 2009–2021 | align=center | {{0}}86 | align=center | '''{{0}}65''' |- | [[Sunette Loubser]] | 2007–2014 | align=center | 2 | align=center | '''11''' | [[Dane van Niekerk]] | 2009–2021 | align=center | 107 | align=center | '''138''' | [[Ayabonga Khaka]] | 2012–hede | align=center | {{0}}71 | align=center | '''{{0}}57''' |- | [[Jennifer Gove]] | 1960–1972 | align=center | 7 | align=center | '''{{0}}9''' | [[Suné Luus]] | 2012–hede | align=center | 142 | align=center | '''117''' | [[Nonkululeko Mlaba]] | 2019–hede | align=center | {{0}}63 | align=center | '''{{0}}53''' |- class=sortbottom | colspan=4 | <small>Korrek teen: 3 November 2025</small><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/records/team/bowling-most-wickets-career/south-africa-women-3379/women-s-test-matches-8 |title=Records / South Africa Women / Women’s Test Matches / Most Wickets |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=3 November 2025}}</ref> | colspan=4 | <small>Korrek teen: 3 November 2025</small><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/records/team/bowling-most-wickets-career/south-africa-women-3379/women-s-one-day-internationals-9 |title=Records / South Africa Women / Women’s One-Day Internationals / Most Wickets |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=3 November 2025}}</ref> | colspan=4 | <small>Korrek teen: 3 November 2025</small><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/records/team/bowling-most-wickets-career/south-africa-women-3379/women-s-twenty20-internationals-10 |title=Records / South Africa Women / Women’s Twenty20 Internationals / Most Wickets |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=3 November 2025}}</ref> |} === Spankapteins === Tot op hede was agt spelers reeds die [[Kaptein (sport)|kaptein]] vir Suid-Afrika tydens ’n toetswedstryd, 14 tydens ’n EDI en elf tydens ’n T20I.<ref>Die tydperk verwys na die ooreenstemmende krieketseisoen waarin die eerste of laaste wedstryd van die tyd as kaptein gespeel is.</ref> {| border="0" class="wikitable sortable" |-bgcolor="#cccccc" ! colspan="3" | Toets<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/records/team/individual-list-captains/south-africa-women-3379/women-s-test-matches-8 |title=Records / South Africa Women / Women’s Test Matches / List of Captains |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=3 November 2025}}</ref> ! colspan="2" | EDI<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/records/team/individual-list-captains/south-africa-women-3379/women-s-one-day-internationals-9 |title=Records / South Africa Women / Women’s One-Day Internationals / List of Captains |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=3 November 2025}}</ref> ! colspan="2" | T20I<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/records/team/individual-list-captains/south-africa-women-3379/women-s-twenty20-internationals-10 |title=Records / South Africa Women / Women’s Twenty20 Internationals / List of Captains |publisher=ESPNcricinfo |accessdate=3 November 2025}}</ref> |- ! No. !! Naam !! Tydperk !! Naam !! Tydperk !! Naam !! Tydperk |- | 1 | Sheelagh Nefdt | 1960–1961 | Kim Price | 1997–2000 | Cri-Zelda Brits | 2007–2010 |- | 2 | Maureen Payne | 1972 | Linda Olivier | 1999 | Sunette Loubser | 2009 |- | 3 | Cindy Eksteen | 2002 | Cindy Eksteen | 1999–2002 | Alicia Smith | 2009 |- | 4 | Alison Hodgkinson | 2003 | Alison Hodgkinson | 2003–2005 | Mignon du Preez | 2011–2016 |- | 5 | Cri-Zelda Brits | 2007 | Cri-Zelda Brits | 2007–2011 | Dane van Niekerk | 2014–2021 |- | 6 | Mignon du Preez | 2014 | Sunette Loubser | 2009 | Dinesha Devnarain | 2016 |- | 7 | Suné Luus | 2022 | Alicia Smith | 2009 | Chloe Tryon | 2018–2024 |- | 8 | '''Laura Wolvaardt''' | 2024–hede | Mignon du Preez | 2011–2016 | Suné Luus | 2019–2023 |- | 9 | | | Dinesha Devnarain | 2016 | Tazmin Brits | 2023 |- | 10 | | | Dane van Niekerk | 2016–2021 | '''Laura Wolvaardt''' | 2023–hede |- | 11 | | | Lizelle Lee | 2016 | Nadine de Klerk | 2024 |- | 12 | | | Suné Luus | 2017–2022 | | |- | 13 | | | Chloe Tryon | 2017–2025 | | |- | 14 | | | '''Laura Wolvaardt''' | 2021–hede | | |} == Rekords == === Toetsrekord teen ander lande === {| class="sortable wikitable" style="text-align:center;width:600px" ! Teenstander !! Gespeel !! Gewen !! Verloor !! Gelykop !! Onbeslis !! % Gewen !! Eerste oorwinning |- |align="left"| {{Crv-AU}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0 || 0,00 || – |- |align="left"| {{Crv-EN}} || 8 || 0 || 3 || 0 || 5 || 0,00 || – |- |align="left"| {{Crv-IN}} || 3 || 0 || 3 || 0 || 0 || 0,00 || – |- |align="left"| {{Crv-NL}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 31 Julie 2007 |- |align="left"| {{Crv-NZ}} || 3 || 0 || 1 || 0 || 2 || 0,00 || – |- |- class="sortbottom" |align="left"| '''Algeheel''' || '''16''' || '''1''' || '''8''' || '''0''' || '''7''' || '''6,25''' || 31 Julie 2007 |- |colspan="9"| ''Rekords volledig tot en met toets #151 op 30 Januarie – 1 Februarie 2025. Laaste keer hersien op 3 November 2025.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/records/team/team-results-summary/south-africa-women-3379/women-s-test-matches-8 |title=Records / South Africa Women / Women’s Test matches / Result summary |publisher=ESPNcricinfo |date=1 Februarie 2025 |accessdate=3 November 2025}}</ref> |} === EDI-rekord teen ander lande === {| class="wikitable" style="text-align:center;width:600px" ! Teenstander !! Wedstryde !! Gewen !! Verloor !! Gelykop !! Onbeslis !! % Gewen !! Eerste oorwinning |- |colspan="16" style="text-align:center"| '''t. Volle lede''' |- |align="left"| {{Crv-AU}} || 19 || 1 || 17 || 1 || 0 || 5,26 || 7 Februarie 2024 |- |align="left"| {{Crv-BD}} || 22 || 19 || 3 || 0 || 0 || 86,36 || 6 September 2012 |- |align="left"| {{Crv-EN}} || 48 || 11 || 36 || 0 || 1 || 22,92 || 17 Augustus 1997 |- |align="left"| {{Crv-IE}} || 20 || 18 || 1 || 0 || 1 || 90,00 || 5 Augustus 1997 |- |align="left"| {{Crv-IN}} || 35 || 13 || 21 || 0 || 1 || 37,14 || 10 Maart 2002 |- |align="left"| {{Crv-NZ}} || 21 || 9 || 12 || 0 || 0 || 42,86 || 11 Oktober 2016 |- |align="left"| {{Crv-PK}} || 32 || 24 || 6 || 1 || 1 || 75,00 || 16 Desember 1997 |- |align="left"| {{Crv-LK}} || 26 || 17 || 6 || 0 || 3 || 65,38 || 8 Desember 2000 |- |align="left"| {{Crv-WI}} || 36 || 18 || 11 || 1 || 4 || 50,00 || 24 Maart 2005 |- |colspan="16" style="text-align:center"| '''t. Assosiaatlede''' |- |align="left"| {{Crv-DK}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 18 Desember 1997 |- |align="left"| {{Crv-NL}} || 7 || 7 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 4 Desember 2000 |- |- class="sortbottom" |align="left"| '''Algeheel''' || '''267''' || '''138''' || '''113''' || '''5''' || '''11''' || '''51,69''' || 5 Augustus 1997 |- |colspan="9"| ''Rekords volledig tot en met EDI #1520 op 2 November 2025. Laaste keer hersien op 3 November 2025. Wenpersentasies sluit onbesliste wedstryde uit en tel gelykop as ’n halwe oorwinning.''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/records/team/team-results-summary/south-africa-women-3379/women-s-one-day-internationals-9 |title=Records / South Africa Women / Women’s ODI matches / Result summary |publisher=ESPNcricinfo |date=2 November 2025 |accessdate=3 November 2025}}</ref> |} === Vrouekrieketwêreldbekerrekord === {| class="wikitable" !Jaar!!Uitslag |- |[[Vrouekrieketwêreldbeker 1973|1973]] || Nie in aanmerking nie |- |[[Vrouekrieketwêreldbeker 1978|1978]] || Nie in aanmerking nie |- |[[Vrouekrieketwêreldbeker 1982|1982]] || Nie in aanmerking nie |- |[[Vrouekrieketwêreldbeker 1988|1988]] || Nie in aanmerking nie |- |[[Vrouekrieketwêreldbeker 1993|1993]] || Nie deelgeneem nie |- |[[Vrouekrieketwêreldbeker 1997|1997]] || Kwarteindrondte |- |[[Vrouekrieketwêreldbeker 2000|2000]] || Halfeindrondte |- |[[Vrouekrieketwêreldbeker 2005|2005]] || Groepfase |- |[[Vrouekrieketwêreldbeker 2009|2009]] || Groepfase |- |[[Vrouekrieketwêreldbeker 2013|2013]] || Groepfase |- |[[Vrouekrieketwêreldbeker 2017|2017]] || Halfeindrondte |- |[[Vrouekrieketwêreldbeker 2022|2022]] || Halfeindrondte |- |[[Vrouekrieketwêreldbeker 2025|2025]] || Naaswenner |- |[[Vrouekrieketwêreldbeker 2029|2029]] || {{n.v.t.}} |} === T20I-rekord teen ander lande === {| class="wikitable" style="text-align:center;width:600px" ! Teenstander !! Wedstryde !! Gewen !! Verloor !! Gelykop !! Onbeslis !! % Gewen !! Eerste oorwinning |- |colspan="15" style="text-align:center"| '''t. Volle lede''' |- |align="left"| {{Crv-AU}} || 11 || 2 || 9 || 0 || 0 || 18,18 || 28 Januarie 2024 |- |align="left"| {{Crv-BD}} || 15 || 12 || 2 || 0 || 1 || 80,00 || 12 September 2012 |- |align="left"| {{Crv-EN}} || 28 || 4 || 23 || 0 || 1 || 14,29 || 19 Februarie 2016 |- |align="left"| {{Crv-IE}} || 13 || 11 || 2 || 0 || 0 || 84,62 || 1 Augustus 2008 |- |align="left"| {{Crv-IN}} || 19 || 6 || 10 || 0 || 3 || 31,58 || 18 Februarie 2018 |- |align="left"| {{Crv-NZ}} || 17 || 4 || 12 || 0 || 1 || 23,53 || 31 Maart 2014 |- |align="left"| {{Crv-PK}} || 24 || 13 || 11 || 0 || 0 || 54,17 || 16 Oktober 2010 |- |align="left"| {{Crv-LK}} || 17 || 11 || 6 || 0 || 0 || 64,71 || 26 September 2012 |- |align="left"| {{Crv-WI}} || 26 || 9 || 16 || 0 || 1 || 34,62 || 4 Maart 2016 |- |colspan="16" style="text-align:center"| '''t. Assosiaatlede''' |- |align="left"| {{Crv-NL}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 14 Oktober 2010 |- |align="left"| {{Crv-XS}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 9 Oktober 2024 |- |align="left"| {{Crv-TH}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 0 || 100,00 || 28 Februarie 2020 |- |- class="sortbottom" |align="left"| '''Algeheel''' || '''173''' || '''75''' || '''91''' || '''0''' || '''7''' || '''43,35''' || 1 Augustus 2008 |- |colspan="9"| ''Rekords volledig tot en met T20I #2545 op 26 Oktober 2025. Gelykop verwys na wedstryde wat deur ’n valbyl (soos ’n Superboulbeurt) beslis is. Wenpersentasies sluit onbesliste wedstryde uit en gelykop as ’n halwe oorwinning (ongeag die valbyl).''<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/records/team/team-results-summary/south-africa-women-3379/women-s-twenty20-internationals-10 |title=Records / South Africa Women / Women’s Twenty20 Internationals / Result summary |publisher=ESPNcricinfo |date=26 Oktober 2025 |accessdate=3 November 2025}}</ref> |} === T20I-vrouewêreldbekerrekord === {| class="wikitable" !Jaar!!Uitslag |- |[[T20I-vrouewêreldbeker 2009|2009]] || Groepfase |- |[[T20I-vrouewêreldbeker 2010|2010]] || Groepfase |- |[[T20I-vrouewêreldbeker 2012|2012]] || Groepfase |- |[[T20I-vrouewêreldbeker 2014|2014]] || Halfeindrondte |- |[[T20I-vrouewêreldbeker 2016|2016]] || Groepfase |- |[[T20I-vrouewêreldbeker 2018|2018]] || Groepfase |- |[[T20I-vrouewêreldbeker 2020|2020]] || Groepfase |- |[[T20I-vrouewêreldbeker 2023|2023]] || Naaswenner |- |[[T20I-vrouewêreldbeker 2023|2024]] || Naaswenner |- |[[T20I-vrouewêreldbeker 2026|2026]] || ''gekwalifiseer'' |- |[[T20I-vrouewêreldbeker 2028|2028]] || {{n.v.t.}} |} === Statebondspele === {| class="wikitable" !Jaar!!Uitslag |- |2024 || Groepfase |} == Sien ook == {{Portaal|Krieket|Cricket ball.svg}} * [[Proteas]], Suid-Afrika se nasionale manskrieketspan * [[Suid-Afrikaanse nasionale vrouerugbyspan]] == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|South Africa women's national cricket team|Suid-Afrikaanse nasionale vrouekrieketspan}} * {{en}} [http://www.cricket.co.za/ Krieket Suid-Afrika] * {{en}} [https://www.espncricinfo.com/team/south-africa-women-3328 Suid-Afrika-vroue op ESPNcricinfo] * {{en}} [https://www.icc-cricket.com/about/members/associate/cricket-south-africa Suid-Afrika by die IKR] {{Nasionale vrouekrieketspanne}} {{Normdata}} [[Kategorie:Krieket in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Nasionale vrouekrieketspanne]] 04jwkh14nrmbt0vnniqrrzv7ttymtvt 0 453152 2894009 2888727 2026-04-15T05:52:12Z Oesjaar 7467 Verbeter 2894009 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Photograph-by-mikeCaiChen.jpg|duimnael|Deelnemer aan 'n brein-rekenaar-koppelvlak navorsing word aan 'n rekenaar gekoppel.     ]] [[Lêer:BrainGate.jpg|duimnael|Opstelling wat die ontwerp van 'n BrainGate-koppelvlak illustreer.]] 'n '''Brein-rekenaar-koppelvlak''' ('''BRK''') ([[Engels]]: ''Brain–computer interface'' (BCI). soms 'n '''brein-masjien-koppelvlak''' ('''BMK''') genoem, is 'n direkte [[kommunikasie]]skakel tussen die [[brein]] se [[elektries]]e aktiwiteit en 'n eksterne toestel, meestal 'n [[rekenaar]] of [[robot]]ledemaat. BRKe is dikwels gerig op die [[navorsing]], [[kartering]], bystand, verbetering of herstel van menslike kognitiewe of sensories-motoriese funksies.<ref name="Krucoff 584">{{cite journal | vauthors = Krucoff MO, Rahimpour S, Slutzky MW, Edgerton VR, Turner DA | title = Enhancing Nervous System Recovery through Neurobiologics, Neural Interface Training, and Neurorehabilitation | journal = Frontiers in Neuroscience | volume = 10 | page = 584 |year=2016 | pmid = 28082858 | pmc = 5186786 | doi = 10.3389/fnins.2016.00584 | doi-access = free }}</ref> Hulle word dikwels gekonseptualiseer as 'n mens-masjien-koppelvlak wat die tussenganger van bewegende liggaamsdele (bv. [[hand]]e of [[voet]]e) oorslaan. BRK-implementerings wissel van nie-indringend (EEG, MEG, MRI) en gedeeltelik indringend (elektrokortikografie en endovaskulêr) tot indringend (mikroelektrode-opstelling), gebaseer op hoe fisies naby elektrodes aan breinweefsel is.<ref name=":7">{{Cite journal |last1=Martini |first1=Michael L. |last2=Oermann |first2=Eric Karl |last3=Opie |first3=Nicholas L. |last4=Panov |first4=Fedor |last5=Oxley |first5=Thomas |last6=Yaeger |first6=Kurt |date=February 2020 |title=Sensor Modalities for Brain-Computer Interface Technology: A Comprehensive Literature Review |url=https://journals.lww.com/neurosurgery/abstract/2020/02000/sensor_modalities_for_brain_computer_interface.22.aspx |journal=Neurosurgery |language=en-US |volume=86 |issue=2 |pages=E108–E117 |doi=10.1093/neuros/nyz286 |pmid=31361011 |issn=0148-396X|url-access=subscription }}</ref> Navorsing oor brein-rekenaar-koppelvlakke (BRKe) het in die 1970's deur Jacques Vidal aan die Universiteit van Kalifornië, Los Angeles (UCLA) begin onder 'n toelaag van die National Science Foundation, gevolg deur 'n kontrak van die [[DARPA|Defense Advanced Research Projects Agency]] (DARPA).<ref name="Vidal1">{{cite journal | vauthors = Vidal JJ | title = Toward direct brain-computer communication | journal = Annual Review of Biophysics and Bioengineering | volume = 2 | issue = 1 | pages = 157–180 | year = 1973 | pmid = 4583653 | doi = 10.1146/annurev.bb.02.060173.001105 | doi-access = free }}</ref><ref name="Vidal2">{{cite journal| vauthors = Vidal J |title=Real-Time Detection of Brain Events in EEG|journal= Proceedings of the IEEE|year=1977|volume=65|pages=633–641|doi=10.1109/PROC.1977.10542|issue=5|s2cid=7928242}}</ref> Vidal se 1973-artikel het die uitdrukking brein-rekenaar-koppelvlak in wetenskaplike literatuur bekendgestel. As gevolg van die kortikale plastisiteit van die brein, kan seine van geïmplanteerde prosteses, na aanpassing, deur die brein hanteer word soos natuurlike sensor- of effektorkanale.<ref>{{cite journal | vauthors = Levine SP, Huggins JE, BeMent SL, Kushwaha RK, Schuh LA, Rohde MM, Passaro EA, Ross DA, Elisevich KV, Smith BJ | display-authors = 6 | title = A direct brain interface based on event-related potentials | journal = IEEE Transactions on Rehabilitation Engineering | volume = 8 | issue = 2 | pages = 180–185 | date = Junie 2000 | pmid = 10896180 | doi = 10.1109/86.847809 }}</ref> Na jare van diere-eksperimente, is die eerste neuroprostetiese toestelle in die middel-1990's in [[mens]]e ingeplant. ==Geskiedenis== Die geskiedenis van brein-rekenaar-koppelvlakke (BRKe) begin met Hans Berger se ontdekking van die brein se elektriese aktiwiteit en die ontwikkeling van [[elektroënsefalografie]] (EEG). In 1924 was Berger die eerste om menslike breinaktiwiteit met behulp van EEG op te neem. Berger kon ossillatoriese aktiwiteit, soos die alfa-golf (8-13 Hz), identifiseer deur EEG-spore te analiseer. Berger se eerste opnametoestel was rudimentêr. Hy het [[silwer]] drade onder die kopvelle van sy pasiënte geplaas. Hierdie is later vervang deur silwer foelies wat met rubberbande aan die pasiënt se kop vasgemaak is. Berger het hierdie sensors aan 'n Lippmann kapillêre elektrometer gekoppel, met teleurstellende resultate. Meer gesofistikeerde meettoestelle, soos die Siemens dubbelspoel-opnamegalvanometer, wat spannings so klein as 10−4 volt vertoon het, het egter tot sukses gelei. Berger het die interrelasie van wisselings in sy EEG-golfdiagramme met breinsiektes geanaliseer. EEG's het heeltemal nuwe moontlikhede vir breinnavorsing moontlik gemaak. Alhoewel die term nog nie geskep was nie, was een van die vroegste voorbeelde van 'n werkende brein-masjien-koppelvlak die stuk ''Music for Solo Performer'' (1965) deur die Amerikaanse komponis Alvin Lucier. Die stuk maak gebruik van EEG en analoog seinverwerkingshardeware (filters, versterkers en 'n mengbord) om akoestiese perkussie-instrumente te stimuleer. Die uitvoering van die stuk vereis die produksie van alfa-golwe en sodoende die "speel" van die verskillende instrumente via luidsprekers wat naby of direk op die instrumente geplaas word.<ref>{{cite journal | vauthors = Straebel V, Thoben W |title = Alvin Lucier's music for solo performer: experimental music beyond sonification |url= https://depositonce.tu-berlin.de//handle/11303/7085|journal = Organised Sound |volume = 19 |issue =1 |year = 2014 |pages = 17–29|doi = 10.1017/S135577181300037X |s2cid = 62506825 }}</ref> Jacques Vidal het die term " BRK" (In Engels “BCI”) geskep en die eerste eweknie-geëvalueerde publikasies oor hierdie onderwerp gepubliseer.<ref name="Vidal1"/><ref name="Vidal2"/> Hy word wyd erken as die uitvinder van BRK.<ref name="Wolpaw, J.R 2012">Wolpaw, J.R. and Wolpaw, E.W. (2012). "Brain-Computer Interfaces: Something New Under the Sun". In: ''Brain-Computer Interfaces: Principles and Practice'', Wolpaw, J.R. and Wolpaw (eds.), E.W. Oxford University Press.</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Wolpaw JR, Birbaumer N, McFarland DJ, Pfurtscheller G, Vaughan TM | title = Brain-computer interfaces for communication and control | journal = Clinical Neurophysiology | volume = 113 | issue = 6 | pages = 767–791 | date = June 2002 | pmid = 12048038 | doi = 10.1016/s1388-2457(02)00057-3 | s2cid = 17571592 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Allison BZ, Wolpaw EW, Wolpaw JR | title = Brain-computer interface systems: progress and prospects | journal = Expert Review of Medical Devices | volume = 4 | issue = 4 | pages = 463–474 | date = Julie 2007 | pmid = 17605682 | doi = 10.1586/17434440.4.4.463 | s2cid = 4690450 }}</ref> 'n Oorsig het daarop gewys dat Vidal se 1973-artikel die "BRK-uitdaging"<ref name="Bozinovski1">{{cite journal | vauthors = Bozinovski S, Bozinovska L | year = 2019 | title = Brain-computer interface in Europe: The thirtieth anniversary | journal = Automatika | volume = 60 | issue = 1| pages = 36–47 | doi = 10.1080/00051144.2019.1570644 | doi-access = free }}</ref> van die beheer van eksterne voorwerpe met behulp van EEG-seine, en veral die gebruik van Kontingent Negatiewe Variasie (KNV) potensiaal as 'n uitdaging vir BRK-beheer, genoem het. Vidal se 1977-eksperiment was die eerste toepassing van BRK na sy 1973 BRK-uitdaging. Dit was 'n nie-indringende EEG (eintlik Visueel Opgewekte Potensiale (VOP) beheer van 'n wyseragtige grafiese voorwerp op 'n rekenaarskerm. Die demonstrasie was beweging in 'n [[doolhof]].<ref>{{cite journal |last1=Vidal |first1=Jacques J. |title=Real-time detection of brain events in EEG |journal=Proceedings of the IEEE |date=1977 |volume=65 |issue=5 |pages=633–641 |doi=10.1109/PROC.1977.10542 |s2cid=7928242 |url=http://web.cs.ucla.edu/~vidal/Real_Time_Detection.pdf| url-status=dead |access-date=4 November 2022 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20150719005915/http://web.cs.ucla.edu/~vidal/Real_Time_Detection.pdf |archive-date=19 Julie 2015}}</ref> In 1988 was die eerste demonstrasie van nie-indringende EEG-beheer van 'n fisiese voorwerp, 'n [[robot]]. Die eksperiment het EEG-beheer van veelvuldige begin-stop-herbegin-siklusse van beweging gedemonstreer, langs 'n arbitrêre trajek wat gedefinieer word deur 'n lyn wat op 'n vloer getrek is. Die lynvolggedrag was die standaard robotgedrag, wat outonome intelligensie en 'n outonome energiebron gebruik.<ref>S. Bozinovski, M. Sestakov, L. Bozinovska: Using EEG alpha rhythm to control a mobile robot, In G. Harris, C. Walker (eds.) ''Proc. IEEE Annual Conference of Medical and Biological Society'', bl. 1515-1516, New Orleans, 1988</ref><ref>S. Bozinovski: Mobile robot trajectory control: From fixed rails to direct bioelectric control, In O. Kaynak (ed.) ''Proc. IEEE Workshop on Intelligent Motion Control'', bl. 63-67, Istanbul, 1990</ref><ref>M. Lebedev: Augmentation of sensorimotor functions with neural prostheses. Opera Medica and Physiologica. Vol. 2 (3): 211-227, 2016</ref><ref>M. Lebedev, M. Nicolelis: Brain-machine interfaces: from basic science to neuroprostheses and neurorehabilitation, Physiological Review 97:737-867, 2017</ref> In 1990 is 'n verslag gelewer oor 'n geslote lus, tweerigting, aanpasbare BRK wat 'n rekenaar-gonser beheer deur 'n antisiperende breinpotensiaal, die Kontingent Negatiewe Variasie (KNV) potensiaal.<ref>L. Bozinovska, G. Stojanov, M. Sestakov, S. Bozinovski: CNV pattern recognition: a step toward a cognitive wave observation, In L. Torres, E. Masgrau, E. Lagunas (eds.) Signal Processing V: Theories and Applications, Proc. EUSIPCO-90: Fifth European Signal Processing Conference, Elsevier, bl. 1659-1662, Barcelona, 1990</ref><ref>L. Bozinovska, S. Bozinovski, G. Stojanov, Electroexpectogram: experimental design and algorithms, In Proc IEEE International Biomedical Engineering Days, p. 55-60, Istanbul, 1992</ref> Die eksperiment het beskryf hoe 'n verwagtingstoestand van die brein, gemanifesteer deur KNV, 'n terugvoerlus gebruik het om die S2-gonser in die S1-S2-KNV-paradigma te beheer. Die gevolglike kognitiewe golf wat die verwagtingsleer in die brein verteenwoordig, is die Elektroekspektogram (EXG) genoem. Die KNV-breinpotensiaal was deel van Vidal se 1973-uitdaging. Studies in die 2010's het neurale stimulasie se potensiaal voorgestel om funksionele konnektiwiteit en gepaardgaande gedrag te herstel deur die modulering van molekulêre meganismes.<ref>{{cite journal | vauthors = Miranda RA, Casebeer WD, Hein AM, Judy JW, Krotkov EP, Laabs TL, Manzo JE, Pankratz KG, Pratt GA, Sanchez JC, Weber DJ, Wheeler TL, Ling GS | display-authors = 6 | title = DARPA-funded efforts in the development of novel brain-computer interface technologies | journal = Journal of Neuroscience Methods | volume = 244 | pages = 52–67 | date = April 2015 | pmid = 25107852 | doi = 10.1016/j.jneumeth.2014.07.019 | s2cid = 14678623 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Jacobs M, Premji A, Nelson AJ | title = Plasticity-inducing TMS protocols to investigate somatosensory control of hand function | journal = Neural Plasticity | volume = 2012 | pages = 350574 | date = 16 Mei 2012 | pmid = 22666612 | pmc = 3362131 | doi = 10.1155/2012/350574 | doi-access = free }}</ref> Dit het die deur oopgemaak vir die konsep dat BKI-tegnologieë moontlik sodanige funksies kan herstel. Vanaf 2013 het [[DARPA]] BRK-tegnologie befonds deur die BRAIN-inisiatief, wat die werk van spanne soos die Universiteit van Pittsburgh Mediese Sentrum,<ref>{{cite web |last=Fox |first=Maggie |title=Brain Chip Helps Paralyzed Man Feel His Fingers |url=https://www.nbcnews.com/health/health-news/brain-chip-helps-paralyzed-man-feel-his-fingers-n665881 |website=NBC News |date=13 Oktober 2016 |access-date=23 Maart 2021}}</ref> Paradromics,<ref>{{cite web |last=Hatmaker |first=Taylor |title=DARPA awards $65 million to develop the perfect, tiny two-way brain-computer interface |url= https://techcrunch.com/2017/07/10/darpa-nesd-grants-paradromics/ |website=Tech Crunch |date=10 Julie 2017 |access-date=23 Maart 2021}}</ref> Brown,<ref>{{cite news |first=Kevin |last=Stacey |title=Brown to receive up to $19M to engineer next-generation brain-computer interface |url=https://www.brown.edu/news/2017-07-10/neurograins |website=Brown University |date=July 10, 2017 |access-date=23 Maart 2021}}</ref> en Synchron.<ref>{{cite web |title=Minimally Invasive "Stentrode" Shows Potential as Neural Interface for Brain |url= https://www.darpa.mil/news-events/2016-02-08 |website=Defense Advanced Research Projects Agency (DARPA) |date=2016-02-08 |access-date=23 Maart 2021}}</ref> ondersteun het. ==Neuroprostetika== Neuroprostetika is 'n gebied van [[neurowetenskap]] wat gemoeid is met neurale prosteses, dit wil sê die gebruik van kunsmatige toestelle om die funksie van verswakte senuweestelsels en breinverwante probleme, of van sensoriese of ander organe ([[blaas]], diafragma, ens.) te vervang. Teen Desember 2010 is kogleêre inplantings as neuroprostetiese toestelle in sowat 736 900 mense wêreldwyd ingeplant.<ref>{{cite web|url= https://www.nidcd.nih.gov/health/cochlear-implants|title= Cochlear Implants|date=February 2016|access-date=1 April 2024|publisher= National Institute on Deafness and Other Communication Disorders}}</ref> Ander neuroprostetiese toestelle is daarop gemik om visie te herstel, insluitend [[retina]]le inplantings. Die eerste neuroprostetiese toestel was egter die pasaangeër. Die terme word soms uitruilbaar gebruik. Neuroprostetika en BRKe poog om dieselfde doelwitte te bereik, soos die herstel van [[Sigvermoë|sig]], [[gehoor]], [[beweging]], vermoë om te kommunikeer en selfs kognitiewe funksie.<ref name="Krucoff 584"/> Beide gebruik soortgelyke eksperimentele metodes en chirurgiese tegnieke. ==Diere-navorsing== Verskeie laboratoriums het daarin geslaag om seine van [[aap]]- en [[rot]]-breinkorteks te lees om BRKe te gebruik om beweging te produseer. Ape het rekenaarwysers beweeg en robotarms beveel om eenvoudige take uit te voer deur bloot oor die taak te dink en die resultate te sien, sonder motoriese uitset.<ref>Miguel Nicolelis et al. (2001) [http://www.dukemedicine.org/AboutUs/Facts_and_Statistics/historical_highlights/index/view Duke neurobiologist has developed system that allows monkeys to control robot arms via brain signals] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20081219060005/http://www.dukemedicine.org/AboutUs/Facts_and_Statistics/historical_highlights/index/view |date=19 Desember 2008 }}</ref> In Mei 2008 is foto's wat 'n aap by die Universiteit van Pittsburgh Mediese Sentrum wys wat 'n robotarm deur te dink gebruik, in verskeie studies gepubliseer.<ref>{{cite web| vauthors = Baum M | title = Monkey Uses Brain Power to Feed Itself With Robotic Arm| publisher = Pitt Chronicle| date = 6 September 2008| url = http://www.chronicle.pitt.edu/?p=1478| access-date = 6 Julie 2009| url-status = dead| archive-url = https://web.archive.org/web/20090910034547/http://www.chronicle.pitt.edu/?p=1478| archive-date = 10 September 2009| df = dmy-all}}</ref> [[Skaap|Skape]] is ook gebruik om BRK-tegnologie te evalueer, insluitend Synchron se Stentrode. In 2020 is [[Elon Musk]] se Neuralink suksesvol in 'n [[vark]] ingeplant.<ref>{{cite web | vauthors = Lewis T |title= Elon Musk's Pig-Brain Implant Is Still a Long Way from 'Solving Paralysis' |url= https://www.scientificamerican.com/article/elon-musks-pig-brain-implant-is-still-a-long-way-from-solving-paralysis/ |website=Scientific American |date= November 2020 |access-date=23 Maart 2021}}</ref> In 2021 het Musk aangekondig dat die maatskappy 'n aap suksesvol in staat gestel het om [[videospeletjie]]s te speel met behulp van Neuralink se toestel.<ref>{{cite web | vauthors = Shead S |title=Elon Musk says his start-up Neuralink has wired up a monkey to play video games using its mind |url=https://www.cnbc.com/2021/02/01/elon-musk-neuralink-wires-up-monkey-to-play-video-games-using-mind.html |website=CNBC |date=Februarie 2021 |access-date=23 Maart 2021}}</ref> ===Vroeë werk=== In 1969 het operante kondisioneringstudies deur Fetz ''et al'' by die Regional Primate Research Center en Departement Fisiologie en Biofisika, [[Universiteit van Washington]] se Skool vir Geneeskunde, getoon dat ape kon leer om die defleksie van 'n bioterugvoerarm met neurale aktiwiteit te beheer.<ref>{{cite journal | vauthors = Fetz EE | title = Operant conditioning of cortical unit activity | journal = Science | volume = 163 | issue = 3870 | pages = 955–958 | date = Februarie 1969 | pmid = 4974291 | doi = 10.1126/science.163.3870.955 | s2cid = 45427819 | bibcode = 1969Sci...163..955F }}</ref> Soortgelyke werk in die 1970's het vasgestel dat ape kon leer om die vuurtempo's van individuele en veelvuldige [[neuron]]e in die primêre motoriese korteks te beheer as hulle dienooreenkomstig beloon is.<ref>{{cite journal | vauthors = Schmidt EM, McIntosh JS, Durelli L, Bak MJ | title = Fine control of operantly conditioned firing patterns of cortical neurons | journal = Experimental Neurology | volume = 61 | issue = 2 | pages = 349–369 | date = September 1978 | pmid = 101388 | doi = 10.1016/0014-4886(78)90252-2 | s2cid = 37539476 }}</ref> Algoritmes om bewegings van motoriese korteksneurone, wat beweging beheer, te rekonstrueer, dateer terug na die 1970's. In die 1980's het Georgopoulos aan die Johns Hopkins-universiteit 'n wiskundige verband gevind tussen die elektriese reaksies van enkele motoriese korteksneurone in rhesus-makaak-ape en die rigting waarin hulle hul arms beweeg het. Hy het ook gevind dat verspreide groepe neurone, in verskillende areas van die aap se brein, gesamentlik motoriese bevele beheer het. Hy kon die afvuur van neurone in slegs een area op 'n slag opneem, as gevolg van toerustingbeperkings.<ref>{{cite journal | vauthors = Georgopoulos AP, Lurito JT, Petrides M, Schwartz AB, Massey JT | title = Mental rotation of the neuronal population vector | journal = Science | volume = 243 | issue = 4888 | pages = 234–236 | date = Januarie 1989 | pmid = 2911737 | doi = 10.1126/science.2911737 | s2cid = 37161168 | bibcode = 1989Sci...243..234G }}</ref> Verskeie groepe kon komplekse breinmotoriese korteksseine vasvang deur van neurale ensembles (groepe neurone) op te neem en dit te gebruik om eksterne toestelle te beheer. ===Navorsing=== ====Kennedy en Yang Dan==== Phillip Kennedy (stigter van Neural Signals (1987)) en kollegas het die eerste intrakortikale brein-rekenaar-koppelvlak gebou deur neurotrofiese-keëlelektrodes in ape in te plant. In 1999 het Yang Dan ''et al.'' aan die [[Universiteit van Kalifornië, Berkeley]], neuronale afvuurings gedekodeer om beelde van katte te reproduseer. Die span het 'n reeks elektrodes gebruik wat in die talamus ingebed is (wat die brein se sensoriese insette integreer). Navorsers het 177 breinselle in die talamus laterale genikulêre kernarea geteiken, wat seine van die [[retina]] dekodeer. Neuron-afvuurings is opgeneem deur agt kortfilms te kyk. Deur wiskundige filters te gebruik, het die navorsers die seine gedekodeer om herkenbare tonele en bewegende voorwerpe te rekonstrueer.<ref>{{cite journal | vauthors = Stanley GB, Li FF, Dan Y | title = Reconstruction of natural scenes from ensemble responses in the lateral geniculate nucleus | journal = The Journal of Neuroscience | volume = 19 | issue = 18 | pages = 8036–8042 | date = September 1999 | pmid = 10479703 | pmc = 6782475 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.19-18-08036.1999 }}</ref> ====Nicolelis==== Professor Miguel Nicolelis van die Duke-universiteit bepleit die gebruik van veelvuldige elektrodes wat oor 'n groter area van die brein versprei is om neuronale seine te verkry. Na aanvanklike studies in rotte gedurende die 1990's, het Nicolelis en kollegas 'n BRK-stelsel ontwikkel wat breinaktiwiteit in uil-ape gedekodeer het en die toestelle gebruik het om aapbewegings in robotarms te reproduseer. Ape se gevorderde reik- en grypvermoëns en handmanipulasievaardighede het hulle goeie proefdiere gemaak. Teen 2000 het die groep daarin geslaag om 'n BRK te bou wat uil-aapbewegings gereproduseer het terwyl die aap 'n speelstok bedien of na kos reik.<ref>{{cite journal | vauthors = Wessberg J, Stambaugh CR, Kralik JD, Beck PD, Laubach M, Chapin JK, Kim J, Biggs SJ, Srinivasan MA, Nicolelis MA | display-authors = 6 | title = Real-time prediction of hand trajectory by ensembles of cortical neurons in primates | journal = Nature | volume = 408 | issue = 6810 | pages = 361–365 | date = November 2000 | pmid = 11099043 | doi = 10.1038/35042582 | s2cid = 795720 | bibcode = 2000Natur.408..361W }}</ref> Die BRK het intyds gewerk en kon 'n aparte robot op afstand beheer. Maar die ape het geen terugvoer ontvang nie (ooplus-BRK). [[Lêer:Brain-computer interface (schematic).jpg|duimnael|Diagram van die BRK-stelsel ontwikkel deur Miguel Nicolelis en kollegas vir gebruik op rhesus-ape.]] Latere eksperimente op rhesus-ape het terugvoer ingesluit en aap-reik- en grypbewegings in 'n robotarm gereproduseer. Hul diep gesplete en gegroefde breine het hulle beter modelle vir menslike neurofisiologie gemaak as uil-ape. Die ape is opgelei om voorwerpe op 'n rekenaarskerm te bereik en te gryp deur 'n speelstok te manipuleer terwyl ooreenstemmende bewegings deur 'n robotarm versteek is.<ref name=carmena2003>{{cite journal | vauthors = Carmena JM, Lebedev MA, Crist RE, O'Doherty JE, Santucci DM, Dimitrov DF, Patil PG, Henriquez CS, Nicolelis MA | display-authors = 6 | title = Learning to control a brain-machine interface for reaching and grasping by primates | journal = PLOS Biology | volume = 1 | issue = 2 | pages = E42 | date = November 2003 | pmid = 14624244 | pmc = 261882 | doi = 10.1371/journal.pbio.0000042 | doi-access = free }}</ref><ref name=lebedev2005>{{cite journal | vauthors = Lebedev MA, Carmena JM, O'Doherty JE, Zacksenhouse M, Henriquez CS, Principe JC, Nicolelis MA | title = Cortical ensemble adaptation to represent velocity of an artificial actuator controlled by a brain-machine interface | journal = The Journal of Neuroscience | volume = 25 | issue = 19 | pages = 4681–4693 | date = Mei 2005 | pmid = 15888644 | pmc = 6724781 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.4088-04.2005 }}</ref> Die ape is later die robot gewys en geleer om dit te beheer deur sy bewegings te bekyk. Die BRK het snelheidsvoorspellings gebruik om reikbewegings te beheer en het gelyktydig grypkrag voorspel. In 2011 het O'Doherty en kollegas 'n BRK met sensoriese terugvoer met rhesus-ape getoon. Die aap het die posisie van 'n avatar-arm beheer terwyl hy sensoriese terugvoer ontvang het deur direkte intrakortikale stimulasie (IKS) in die armvoorstellingsarea van die sensoriese korteks.<ref name="Odoherty2003">{{cite journal | vauthors = O'Doherty JE, Lebedev MA, Ifft PJ, Zhuang KZ, Shokur S, Bleuler H, Nicolelis MA | title = Active tactile exploration using a brain-machine-brain interface | journal = Nature | volume = 479 | issue = 7372 | pages = 228–231 | date = Oktober 2011 | pmid = 21976021 | pmc = 3236080 | doi = 10.1038/nature10489 | bibcode = 2011Natur.479..228O }}</ref> ====Donoghue, Schwartz, en Andersen==== Ander laboratoriums wat BRKe en algoritmes ontwikkel het wat neuronseine dekodeer, sluit in John Donoghue by die Carney Instituut vir Breinwetenskap aan die [[Brown-universiteit]], Andrew Schwartz aan die [[Universiteit van Pittsburgh]], en Richard Andersen by [[Caltech]]. Hierdie navorsers het werkende BRKe vervaardig deur opgeneemde seine van veel minder neurone as Nicolelis te gebruik (15-30 neurone teenoor 50-200 neurone). Die Carney Instituut het berig dat hulle rhesus-ape opgelei het om 'n BRK te gebruik om visuele teikens op 'n rekenaarskerm (geslote-lus BRKI) met of sonder 'n speelstok op te spoor.<ref>{{cite journal | vauthors = Serruya MD, Hatsopoulos NG, Paninski L, Fellows MR, Donoghue JP | title = Instant neural control of a movement signal | journal = Nature | volume = 416 | issue = 6877 | pages = 141–142 | date = Maart 2002 | pmid = 11894084 | doi = 10.1038/416141a | s2cid = 4383116 | bibcode = 2002Natur.416..141S }}</ref> Die groep het 'n BRK vir driedimensionele opsporing in [[virtuele realiteit]] geskep en BRK-beheer in 'n robotarm gereproduseer.<ref>{{cite journal | vauthors = Taylor DM, Tillery SI, Schwartz AB | title = Direct cortical control of 3D neuroprosthetic devices | journal = Science | volume = 296 | issue = 5574 | pages = 1829–1832 | date = Junie 2002 | pmid = 12052948 | doi = 10.1126/science.1070291 | s2cid = 9402759 | citeseerx = 10.1.1.1027.4335 | bibcode = 2002Sci...296.1829T }}</ref> Dieselfde groep het gedemonstreer dat 'n aap homself stukkies vrugte en [[malvalekker]]s kan voed deur 'n robotarm te gebruik wat deur die dier se breinseine beheer word.<ref>[http://www.pittsburghlive.com:8000/x/tribunereview/s_469059.html Pitt team to build on brain-controlled arm] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070704125118/http://www.pittsburghlive.com:8000/x/tribunereview/s_469059.html |date=4 Julie 2007 }}, ''Pittsburgh Tribune Review'', 5 September 2006.</ref><ref>{{YouTube|wxIgdOlT2cY}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Velliste M, Perel S, Spalding MC, Whitford AS, Schwartz AB | title = Cortical control of a prosthetic arm for self-feeding | journal = Nature | volume = 453 | issue = 7198 | pages = 1098–1101 | date = Junie 2008 | pmid = 18509337 | doi = 10.1038/nature06996 | s2cid = 4404323 | bibcode = 2008Natur.453.1098V | url = https://zenodo.org/record/891045 }}</ref> Andersen se groep het opnames van voorbewegingsaktiwiteit van die posterior pariëtale korteks gebruik, insluitend seine wat geskep is toe eksperimentele diere verwag het om 'n beloning te ontvang.<ref>{{cite journal | vauthors = Musallam S, Corneil BD, Greger B, Scherberger H, Andersen RA | title = Cognitive control signals for neural prosthetics | journal = Science | volume = 305 | issue = 5681 | pages = 258–262 | date = July 2004 | pmid = 15247483 | doi = 10.1126/science.1097938 | s2cid = 3112034 | bibcode = 2004Sci...305..258M | url = https://resolver.caltech.edu/CaltechAUTHORS:20141121-110153014 }}</ref> ====Ander navorsing==== Benewens die voorspelling van kinematiese en kinetiese parameters van ledemaatbewegings, is BRKe wat elektromiografiese of elektriese aktiwiteit van die spiere van primate voorspel, aan die gang.<ref>{{cite journal | vauthors = Santucci DM, Kralik JD, Lebedev MA, Nicolelis MA | title = Frontal and parietal cortical ensembles predict single-trial muscle activity during reaching movements in primates | journal = The European Journal of Neuroscience | volume = 22 | issue = 6 | pages = 1529–1540 | date = September 2005 | pmid = 16190906 | doi = 10.1111/j.1460-9568.2005.04320.x | s2cid = 31277881 }}</ref> Sulke BRKes kan mobiliteit in verlamde ledemate herstel deur spiere elektries te stimuleer. Nicolelis en kollegas het gedemonstreer dat groot neurale ensembles armposisie kan voorspel. Hierdie werk het BRKe in staat gestel om armbewegingsintensies te lees en dit in aktuatorbewegings te vertaal. Carmena en kollegas<ref name=carmena2003/> het 'n BRK geprogrammeer wat 'n aap in staat gestel het om reik- en grypbewegings deur 'n robotarm te beheer. Lebedev en kollegas het aangevoer dat *e herorganiseer om 'n nuwe voorstelling van die robotiese aanhangsel te skep, benewens die voorstelling van die dier se eie ledemate.<ref name="lebedev2005" /> In 2019 het navorsers van die Universiteit van San Francisco, Kalifornië, 'n brein-rekenaar-koppelvlak (BRK) studie begin wat die potensiaal gehad het om pasiënte met spraakgestremdheid as gevolg van neurologiese afwykings te help. Hul BRK het hoë-digtheid elektrokortikografie gebruik om neurale aktiwiteit van 'n pasiënt se brein vas te lê en [[diepleer]] gebruik om [[spraak]] te sintetiseer.<ref>{{cite journal |vauthors=Anumanchipalli GK, Chartier J, Chang EF |date=April 2019 |title=Speech synthesis from neural decoding of spoken sentences |journal=Nature |volume=568 |issue=7753 |pages=493–498 |bibcode=2019Natur.568..493A |doi=10.1038/s41586-019-1119-1 |pmc=9714519 |pmid=31019317 |s2cid=129946122}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Pandarinath C, Ali YH |date=April 2019 |title=Brain implants that let you speak your mind |journal=Nature |language=EN |volume=568 |issue=7753 |pages=466–467 |bibcode=2019Natur.568..466P |doi=10.1038/d41586-019-01181-y |pmid=31019323 |doi-access=free}}</ref> In 2021 het daardie navorsers die potensiaal van 'n BRK gerapporteer om woorde en sinne te dekodeer in 'n anartriese pasiënt wat vir meer as 15 jaar nie kon praat nie.<ref name="Neuroprosthesis for Decoding Speech2">{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Moses DA, Metzger SL, Liu JR, Anumanchipalli GK, Makin JG, Sun PF, Chartier J, Dougherty ME, Liu PM, Abrams GM, Tu-Chan A, Ganguly K, Chang EF |date=Julie 2021 |title=Neuroprosthesis for Decoding Speech in a Paralyzed Person with Anarthria |journal=The New England Journal of Medicine |volume=385 |issue=3 |pages=217–227 |doi=10.1056/NEJMoa2027540 |pmc=8972947 |pmid=34260835 |s2cid=235907121}}</ref><ref>Belluck, Pam (14 Julie 2021). [https://www.nytimes.com/2021/07/14/health/speech-brain-implant-computer.html "Tapping Into the Brain to Help a Paralyzed Man Speak"]. ''The New York Times''.</ref> Die grootste struikelblok vir BRK-tegnologie is die gebrek aan 'n sensormodaliteit wat veilige, akkurate en robuuste toegang tot breinseine bied. Die gebruik van 'n beter sensor brei die reeks kommunikasiefunksies uit wat met 'n BRK verskaf kan word. Ontwikkeling en implementering van 'n BRK-stelsel is kompleks en tydrowend. In reaksie op hierdie probleem ontwikkel Gerwin Schalk sedert 2000 BCI2000, 'n algemene stelsel vir BRK-navorsing.<ref>{{cite web|url=https://www.neurotechcenter.org/publications/2010/using-bci2000-bci-research|title=Using BCI2000 in BCI Research|publisher=National Center for Adaptive Neurotechnology|accessdate=5 Desember 2023}}</ref> 'n Nuwe 'draadlose' benadering gebruik ligbeheerde ioonkanale soos kanalrodopsien om die aktiwiteit van geneties gedefinieerde subgroepe neurone in vivo te beheer. In die konteks van 'n eenvoudige leertaak het die beligting van getransfekteerde selle in die somatosensoriese korteks besluitneming in muise beïnvloed.<ref>{{cite journal | vauthors = Huber D, Petreanu L, Ghitani N, Ranade S, Hromádka T, Mainen Z, Svoboda K| title = Sparse optical microstimulation in barrel cortex drives learned behaviour in freely moving mice | journal = Nature | volume = 451 | issue = 7174 | pages = 61–64 | date = Januarie 2008 | pmid = 18094685 | pmc = 3425380 | doi = 10.1038/nature06445 | bibcode = 2008Natur.451...61H }}</ref> BRKe het gelei tot 'n dieper begrip van [[neurale netwerk]]e en die [[sentrale senuweestelsel]]. Navorsing het berig dat ten spyte van neurowetenskaplikes se neiging om te glo dat neurone die meeste effek het wanneer hulle saamwerk, enkele neurone gekondisioneer kan word deur die gebruik van BRKe om in 'n patroon te vuur wat primate toelaat om motoriese uitsette te beheer. BRKe het gelei tot die ontwikkeling van die enkelneuron-onvoldoendebeginsel wat bepaal dat selfs met 'n goed ingestelde vuurtempo, enkele neurone slegs beperkte inligting kan dra en daarom word die hoogste vlak van akkuraatheid bereik deur ensemble-vure op te neem. Ander beginsels wat met BRKe ontdek is, sluit in die neuronale multitaakbeginsel, die neuronale massabeginsel, die neurale degenerasiebeginsel en die plastisiteitsbeginsel.<ref>{{cite journal | vauthors = Nicolelis MA, Lebedev MA | title = Principles of neural ensemble physiology underlying the operation of brain-machine interfaces | journal = Nature Reviews. Neuroscience | volume = 10 | issue = 7 | pages = 530–540 | date = Julie 2009 | pmid = 19543222 | doi = 10.1038/nrn2653 | s2cid = 9290258 }}</ref> BRKe word ook voorgestel vir toepassing op gebruikers sonder gestremdhede. Passiewe BRKe maak voorsiening vir die assessering en interpretasie van veranderinge in die gebruikerstoestand tydens mens-rekenaar-interaksie (MRI). In 'n sekondêre, implisiete beheerlus pas die stelsel aan by sy gebruiker, wat die bruikbaarheid daarvan verbeter.<ref name=":0">{{cite journal |vauthors=Zander TO, Kothe C |date=April 2011 |title=Towards passive brain-computer interfaces: applying brain-computer interface technology to human-machine systems in general |journal=Journal of Neural Engineering |volume=8 |issue=2 |pages=025005 |bibcode=2011JNEng...8b5005Z |doi=10.1088/1741-2560/8/2/025005 |pmid=21436512 |s2cid=37168897}}</ref> BRK-stelsels kan moontlik gebruik word om seine van die periferie te kodeer. Hierdie sensoriese BRK-toestelle maak intydse, gedragsrelevante besluite moontlik gebaseer op geslote-lus neurale stimulasie.<ref>{{cite journal | vauthors = Richardson AG, Ghenbot Y, Liu X, Hao H, Rinehart C, DeLuccia S, Torres Maldonado S, Boyek G, Zhang M, Aflatouni F, Van der Spiegel J, Lucas TH | display-authors = 6 | title = Learning active sensing strategies using a sensory brain-machine interface | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 116 | issue = 35 | pages = 17509–17514 | date = August 2019 | pmid = 31409713 | pmc = 6717311 | doi = 10.1073/pnas.1909953116 | bibcode = 2019PNAS..11617509R | doi-access = free }}</ref> ==Menslike navorsing== ===Indringende BRKe=== Indringende BRK vereis [[chirurgie]] om [[elektrode]]s onder die kopvel in te plant om toegang tot breinseine te verkry. Die hoofvoordeel is om akkuraatheid te verhoog. Nadele sluit in newe-effekte van die operasie, insluitend littekenweefsel wat breinseine kan belemmer, of die liggaam wat moontlik die ingeplante elektrodes verwerp.<ref>{{cite journal |vauthors=Abdulkader SN, Atia A, Mostafa MS |date=Julie 2015 |title=Brain computer interfacing: Applications and challenges |journal=Egyptian Informatics Journal |volume=16 |issue=2 |pages=213–230 |doi=10.1016/j.eij.2015.06.002 |issn=1110-8665 |doi-access=free}}</ref> ====Visie==== Indringende BRK-navorsing het gemik op die herstel van beskadigde sig en die verskaffing van nuwe funksionaliteit vir mense met verlamming. Ingrypende BRKe word direk in die [[grysstof]] van die brein ingeplant tydens neurochirurgie. Omdat hulle in die grysstof lê, produseer ingeplante toestelle die hoogste kwaliteit seine van BRK-toestelle, maar is geneig tot littekenweefselopbou, wat veroorsaak dat die sein verswak of verdwyn soos die [[liggaam]] op die vreemde voorwerp reageer.<ref>{{cite journal | vauthors = Polikov VS, Tresco PA, Reichert WM | title = Response of brain tissue to chronically implanted neural electrodes | journal = Journal of Neuroscience Methods | volume = 148 | issue = 1 | pages = 1–18 | date = October 2005 | pmid = 16198003 | doi = 10.1016/j.jneumeth.2005.08.015 | s2cid = 11248506 }}</ref> In visiewetenskap is direkte breinimplantate gebruik om nie-aangebore (verworwe) [[blindheid]] te behandel. Een van die eerste wetenskaplikes wat 'n werkende breinkoppelvlak vervaardig het om sig te herstel, was privaatnavorser William Dobelle. Dobelle se eerste prototipe is in 1978 in "Jerry", 'n man wat in volwassenheid blind geword het, ingeplant. 'n Enkel-skikking BRK met 68 elektrodes is op Jerry se visuele korteks ingeplant en het daarin geslaag om fosfene te produseer, die sensasie om lig te sien. Die stelsel het kameras ingesluit wat op 'n bril gemonteer is om seine na die inplantaat te stuur. Aanvanklik het die inplantaat Jerry toegelaat om skakerings van grys in 'n beperkte gesigsveld teen 'n lae raamtempo te sien. Dit het ook vereis dat hy aan 'n hoofraamrekenaar gekoppel moes word, maar krimpende elektronika en vinniger rekenaars het sy kunsmatige oog meer draagbaar gemaak en stel hom nou in staat om eenvoudige take sonder hulp uit te voer.<ref>[https://www.wired.com/wired/archive/10.09/vision.html "Vision quest"]. ''Wired''. (September 2002).</ref> In 2002 het Jens Naumann, wie ook in volwassenheid blind geword het, die eerste in 'n reeks van 16 betalende pasiënte geword wat Dobelle se tweede generasie inplantaat ontvang het, een van die vroegste kommersiële gebruike van BRKe. Die tweede generasie toestel het 'n meer gesofistikeerde inplantaat gebruik wat beter kartering van fosfene in koherente visie moontlik gemaak het. Fosfene word oor die gesigsveld versprei in wat navorsers "die sterrenag-effek" noem. Onmiddellik na sy inplantaat kon Jens sy onvolmaak herstelde visie gebruik om stadig 'n motor om die parkeerarea van die navorsingsinstituut te bestuur.<ref>{{Cite news| vauthors = Kotler S |title=Vision Quest|language=en-US|magazine=Wired|url=https://www.wired.com/2002/09/vision/|access-date=2021-11-10|issn=1059-1028}}</ref> Dobelle is in 2004 oorlede voordat sy prosesse en ontwikkelings gedokumenteer is, wat niemand gelaat het om sy werk voort te sit nie.<ref>{{cite web |date=1 November 2004 |title=Dr. William Dobelle, Artificial Vision Pioneer, Dies at 62 |url=https://www.nytimes.com/2004/11/01/obituaries/01dobelle.html |work=The New York Times |vauthors=Tuller D}}</ref> Daarna het Naumann en die ander pasiënte in die program probleme met hul visie begin ondervind en uiteindelik weer hul "sig" verloor.<ref name="Naumann,_2012">{{cite book | vauthors = Naumann J |title=Search for Paradise: A Patient's Account of the Artificial Vision Experiment. |date=2012 |publisher=Xlibris |isbn=978-1-4797-0920-5}}</ref><ref>{{cite web|author=nurun.com |url=http://www.thewhig.com/2012/11/28/mans-high-tech-paradise-lost |title=Mr. Jen Naumann's high-tech paradise lost |work=thewhig |publisher=Thewhig.com |date= 28 November 2012|access-date=19 Desember 2016}}</ref> ====Beweging==== BRKe wat op motoriese neuroprostetika fokus, is daarop gemik om beweging in individue met [[verlamming]] te herstel of toestelle te verskaf om hulle te help, soos koppelvlakke met rekenaars of robotarms. Kennedy en Bakay was die eerstes wat 'n menslike breininplantaat geïnstalleer het wat seine van hoë genoeg gehalte geproduseer het om beweging te simuleer. Hul pasiënt, Johnny Ray (1944–2002), het 'ingesluit-sindroom' ontwikkel na 'n breinstamberoerte in 1997. Ray se inplantaat is in 1998 geïnstalleer en hy het lank genoeg geleef om met die inplantaat te begin werk, en uiteindelik geleer om 'n rekenaarwyser te beheer; hy is in 2002 oorlede aan 'n breinaneurisme.<ref>{{cite journal | vauthors = Kennedy PR, Bakay RA | title = Restoration of neural output from a paralyzed patient by a direct brain connection | journal = NeuroReport | volume = 9 | issue = 8 | pages = 1707–1711 | date = Junie 1998 | pmid = 9665587 | doi = 10.1097/00001756-199806010-00007 | s2cid = 5681602 }}</ref> Die tetrapleegiese Matt Nagle het in 2005 die eerste persoon geword wat 'n kunsmatige hand met behulp van 'n BRK beheer het as deel van die eerste nege maande lange menslike proefneming van Cyberkinetics se BrainGate-skyfie-inplantaat. Die 96-elektrode-inplantaat, wat in Nagle se regter presentrale girus (area van die motoriese korteks vir armbeweging) ingeplant is, het Nagle toegelaat om 'n robotarm te beheer deur te dink aan die beweging van sy hand sowel as 'n rekenaarwyser, ligte en TV.<ref>{{cite journal | vauthors = Hochberg LR, Serruya MD, Friehs GM, Mukand JA, Saleh M, Caplan AH, Branner A, Chen D, Penn RD, Donoghue JP | display-authors = 6 | title = Neuronal ensemble control of prosthetic devices by a human with tetraplegia | journal = Nature | volume = 442 | issue = 7099 | pages = 164–171 | date = Julie 2006 | pmid = 16838014 | doi = 10.1038/nature04970 | s2cid = 4347367 | bibcode = 2006Natur.442..164H | others = Gerhard M. Friehs, Jon A. Mukand, Maryam Saleh, Abraham H. Caplan, Almut Branner, David Chen, Richard D. Penn and John P. Donoghue }}</ref> 'n Jaar later het Jonathan Wolpaw die Altran Foundation for Innovation-prys ontvang vir die ontwikkeling van 'n breinrekenaar-koppelvlak met elektrodes wat op die oppervlak van die [[skedel]] geleë is, in plaas van direk in die brein.<ref>{{cite web|author=Martins Iduwe|url=https://www.academia.edu/32267156|title=Brain Computer Interface|publisher=Academia.edu|accessdate=5 Desember 2023}}</ref> Navorsingspanne onder leiding van die BrainGate-groep en 'n ander by die Universiteit van Pittsburgh Mediese Sentrum, beide in samewerking met die Verenigde State se Departement van Veterane Sake (VA), het beheer van prostetiese ledemate met baie grade van vryheid gedemonstreer deur direkte verbindings met skikkings van neurone in die motoriese korteks van tetraplegiese pasiënte te gebruik.<ref>{{cite journal | vauthors = Hochberg LR, Bacher D, Jarosiewicz B, Masse NY, Simeral JD, Vogel J, Haddadin S, Liu J, Cash SS, van der Smagt P, Donoghue JP | display-authors = 6 | title = Reach and grasp by people with tetraplegia using a neurally controlled robotic arm | journal = Nature | volume = 485 | issue = 7398 | pages = 372–375 | date = Mei 2012 | pmid = 22596161 | pmc = 3640850 | doi = 10.1038/nature11076 | bibcode = 2012Natur.485..372H }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Collinger JL, Wodlinger B, Downey JE, Wang W, Tyler-Kabara EC, Weber DJ, McMorland AJ, Velliste M, Boninger ML, Schwartz AB | display-authors = 6 | title = High-performance neuroprosthetic control by an individual with tetraplegia | journal = Lancet | volume = 381 | issue = 9866 | pages = 557–564 | date = Februarie 2013 | pmid = 23253623 | pmc = 3641862 | doi = 10.1016/S0140-6736(12)61816-9 }}</ref> ====Kommunikasie==== In Mei 2021 het 'n span van die Stanford-universiteit 'n suksesvolle bewys-van-konsep-toets gerapporteer wat 'n kwadrapleegiese deelnemer in staat gestel het om [[Engels]]e sinne teen ongeveer 86 [[Karakter (rekenaars)|karakter]]s per minuut en 18 woorde per minuut te produseer. Die deelnemer het hom verbeel dat hy sy hand beweeg om letters te skryf, en die stelsel het handskrifherkenning uitgevoer op elektriese seine wat in die motoriese korteks opgespoor is, deur gebruik te maak van [[Verskuilde Markovmodel|verskuilde Markov-model]]le en herhalende [[neurale netwerk]]e.<ref>{{cite journal | vauthors = Willett FR, Avansino DT, Hochberg LR, Henderson JM, Shenoy KV | title = High-performance brain-to-text communication via handwriting | journal = Nature | volume = 593 | issue = 7858 | pages = 249–254 | date = Mei 2021 | pmid = 33981047 | pmc = 8163299 | doi = 10.1038/s41586-021-03506-2 | bibcode = 2021Natur.593..249W }}</ref><ref>{{cite book | vauthors = Willett FR |title=Brain-Computer Interface Research: A State-of-the-Art Summary 10|chapter=A High-Performance Handwriting BCI|date=2021 |pages=105–109| veditors = Guger C, Allison BZ, Gunduz A |series=SpringerBriefs in Electrical and Computer Engineering|place=Cham|publisher=Springer International Publishing|language=en|doi=10.1007/978-3-030-79287-9_11|isbn=978-3-030-79287-9 |s2cid=239736609}}</ref> Sedert navorsers van die Universiteit van Kalifornië, San Francisco 'n brein-rekenaar-koppelvlak (BRK)-studie begin het, is talle vorderingverslae bekend gemaak. In 2021 het hulle berig dat 'n verlamde en met disartrie man vyftien woorde per minuut kon kommunikeer met behulp van 'n ingeplante toestel wat senuweeselle ondersoek het wat die spiere van die stemkanaal beheer.<ref>{{Cite journal |last1=Moses |first1=David A. |last2=Metzger |first2=Sean L. |last3=Liu |first3=Jessie R. |last4=Anumanchipalli |first4=Gopala K. |last5=Makin |first5=Joseph G. |last6=Sun |first6=Pengfei F. |last7=Chartier |first7=Josh |last8=Dougherty |first8=Maximilian E. |last9=Liu |first9=Patricia M. |last10=Abrams |first10=Gary M. |last11=Tu-Chan |first11=Adelyn |last12=Ganguly |first12=Karunesh |last13=Chang |first13=Edward F. |date=2021-07-14 |title=Neuroprosthesis for Decoding Speech in a Paralyzed Person with Anarthria |journal=New England Journal of Medicine |volume=385 |issue=3 |pages=217–227 |doi=10.1056/NEJMoa2027540 |issn=0028-4793 |pmc=8972947 |pmid=34260835}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Maiseli |first1=Baraka |last2=Abdalla |first2=Abdi T. |last3=Massawe |first3=Libe V. |last4=Mbise |first4=Mercy |last5=Mkocha |first5=Khadija |last6=Nassor |first6=Nassor Ally |last7=Ismail |first7=Moses |last8=Michael |first8=James |last9=Kimambo |first9=Samwel |date=2023-08-04 |title=Brain–computer interface: trend, challenges, and threats |journal=Brain Informatics |volume=10 |issue=1 |pages=20 |doi=10.1186/s40708-023-00199-3 |doi-access=free |issn=2198-4026 |pmc=10403483 |pmid=37540385}}</ref> Daarbenewens is in 2022 aangekondig dat hul inplantaat ook gebruik kan word om woorde en hele sinne te spel sonder om hardop te praat. Die eerste tweetalige spraakneuroprostese is na bewering deur dieselfde span aan die Universiteit van San Francisco in 2024 ontwikkel.<ref>{{Cite journal |last=Matsiko |first=Amos |date=2024-08-21 |title=Bilingual speech neuroprosthesis |url=https://www.science.org/doi/10.1126/scirobotics.ads4122 |journal=Science Robotics |volume=9 |issue=93 |pages=eads4122 |doi=10.1126/scirobotics.ads4122|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Silva |first1=Alexander B. |last2=Liu |first2=Jessie R. |last3=Metzger |first3=Sean L. |last4=Bhaya-Grossman |first4=Ilina |last5=Dougherty |first5=Maximilian E. |last6=Seaton |first6=Margaret P. |last7=Littlejohn |first7=Kaylo T. |last8=Tu-Chan |first8=Adelyn |last9=Ganguly |first9=Karunesh |last10=Moses |first10=David A. |last11=Chang |first11=Edward F. |date=August 2024 |title=A bilingual speech neuroprosthesis driven by cortical articulatory representations shared between languages |journal=Nature Biomedical Engineering |language=en |volume=8 |issue=8 |pages=977–991 |doi=10.1038/s41551-024-01207-5 |pmid=38769157 |pmc=11554235 |issn=2157-846X}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-05-28 |title=Bilingual AI brain implant helps stroke survivor communicate in Spanish and English |url=https://www.nbcnews.com/news/latino/bilingual-ai-brain-implant-spanish-english-stroke-patient-rcna154295 |access-date=2025-06-23 |website=NBC News |language=en}}</ref> In 'n oorsigartikel het outeurs gewonder of menslike inligtingoordragtempo's dié van taal met BRKe kan oortref. Taalnavorsing het berig dat inligtingoordragtempo's relatief konstant is oor baie tale. Dit kan die brein se inligtingverwerkingslimiet weerspieël. Alternatiewelik kan hierdie limiet intrinsiek wees aan taal self, as 'n modaliteit vir inligtingoordrag.<ref name=":5">{{cite journal | vauthors = Pandarinath C, Bensmaia SJ | title = The science and engineering behind sensitized brain-controlled bionic hands | journal = Physiological Reviews | date = September 2021 | volume = 102 | issue = 2 | pages = 551–604 | pmid = 34541898 | doi = 10.1152/physrev.00034.2020 | pmc = 8742729 | s2cid = 237574228 }}</ref> In 2023 het twee studies BRKe met herhalende neurale netwerke gebruik om [[spraak]] teen 'n rekordtempo van 62 woorde per minuut en 78 woorde per minuut te dekodeer.<ref>{{Cite journal |last1=Willett |first1=Francis R. |last2=Kunz |first2=Erin M. |last3=Fan |first3=Chaofei |last4=Avansino |first4=Donald T. |last5=Wilson |first5=Guy H. |last6=Choi |first6=Eun Young |last7=Kamdar |first7=Foram |last8=Glasser |first8=Matthew F. |last9=Hochberg |first9=Leigh R. |last10=Druckmann |first10=Shaul |last11=Shenoy |first11=Krishna V. |last12=Henderson |first12=Jaimie M. |date=2023-08-23 |title=A high-performance speech neuroprosthesis |journal=Nature |volume=620 |issue=7976 |language=en |pages=1031–1036 |doi=10.1038/s41586-023-06377-x |pmid=37612500 |pmc=10468393 |bibcode=2023Natur.620.1031W |issn=1476-4687}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Metzger |first1=Sean L. |last2=Littlejohn |first2=Kaylo T. |last3=Silva |first3=Alexander B. |last4=Moses |first4=David A. |last5=Seaton |first5=Margaret P. |last6=Wang |first6=Ran |last7=Dougherty |first7=Maximilian E. |last8=Liu |first8=Jessie R. |last9=Wu |first9=Peter |last10=Berger |first10=Michael A. |last11=Zhuravleva |first11=Inga |last12=Tu-Chan |first12=Adelyn |last13=Ganguly |first13=Karunesh |last14=Anumanchipalli |first14=Gopala K. |last15=Chang |first15=Edward F. |date=2023-08-23 |title=A high-performance neuroprosthesis for speech decoding and avatar control |journal=Nature |volume=620 |issue=7976 |language=en |pages=1037–1046 |doi=10.1038/s41586-023-06443-4 |pmid=37612505 |pmc=10826467 |bibcode=2023Natur.620.1037M |s2cid=261098775 |issn=1476-4687}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Naddaf |first=Miryam |date=2023-08-23 |title=Brain-reading devices allow paralysed people to talk using their thoughts |url=https://www.nature.com/articles/d41586-023-02682-7 |journal=Nature |volume=620 |issue=7976 |pages=930–931 |language=en |doi=10.1038/d41586-023-02682-7|pmid=37612493 |bibcode=2023Natur.620..930N |s2cid=261099321 |url-access=subscription }}</ref> ====Tegniese uitdagings==== Daar bestaan 'n aantal tegniese uitdagings vir die opname van breinaktiwiteit met indringende BRKe. Vooruitgang in aanvullende metaal-oksied-halfgeleier (AMO)-tegnologie bevorder en maak geïntegreerde, indringende BRK-ontwerpe met kleiner grootte, laer kragvereistes en hoër seinverkrygingsvermoëns moontlik.<ref>{{Cite journal| vauthors = Zhang M, Tang Z, Liu X, Van der Spiegel J |date= April 2020 |title=Electronic neural interfaces |journal=Nature Electronics |language=en |volume=3 |issue=4 |pages=191–200 |doi=10.1038/s41928-020-0390-3 |s2cid= 216508360 |issn=2520-1131 }}</ref> Indringende BRKe behels [[elektrode]]s wat breinweefsel binnedring in 'n poging om aksiepotensiaalseine van individuele, of klein groepies, neurone naby die elektrode op te neem. Die koppelvlak tussen 'n opname-elektrode en die elektrolitiese oplossing rondom neurone is gemodelleer met behulp van die Hodgkin-Huxley-model.<ref>{{cite journal | vauthors = Hodgkin AL, Huxley AF | title = A quantitative description of membrane current and its application to conduction and excitation in nerve | journal = The Journal of Physiology | volume = 117 | issue = 4 | pages = 500–544 | date = Augustus 1952 | pmid = 12991237 | pmc = 1392413 | doi = 10.1113/jphysiol.1952.sp004764 }}</ref><ref name="Revealing neuronal function through">{{cite journal | vauthors = Obien ME, Deligkaris K, Bullmann T, Bakkum DJ, Frey U | title = Revealing neuronal function through microelectrode array recordings | journal = Frontiers in Neuroscience | volume = 8 | pages = 423 | date = 2015 | pmid = 25610364 | doi = 10.3389/fnins.2014.00423 | pmc = 4285113 | doi-access = free }}</ref> Elektroniese beperkings op indringende BRKe was 'n aktiewe navorsingsgebied in onlangse dekades. Terwyl intrasellulêre opnames van neurone aksiepotensiaalspannings op die skaal van honderde millivolt openbaar, maak chroniese indringende BRKe staat op die opname van ekstrasellulêre spannings wat tipies drie ordes van grootte kleiner is en by honderde mikrovolt bestaan.<ref name=":8">{{Cite journal| vauthors = Harrison RR |date= Julie 2008 |title=The Design of Integrated Circuits to Observe Brain Activity |journal=Proceedings of the IEEE|volume=96|issue=7|pages=1203–1216|doi=10.1109/JPROC.2008.922581|s2cid= 7020369 |issn=1558-2256}}</ref> Die uitdaging om seine op die skaal van mikrovolt op te spoor, word verder vererger deur die feit dat die elektrode-weefsel-koppelvlak 'n hoë kapasitansie by klein spannings het. As gevolg van die aard van hierdie klein seine, benodig elke elektrode vir BRK-stelsels wat funksionaliteit op 'n [[geïntegreerde stroombaan]] inkorporeer, sy eie versterker en ADC, wat analoog ekstrasellulêre spannings in digitale seine omskakel.<ref name=":8" /> Omdat 'n tipiese neuron-aksiepotensiaal vir een millisekonde duur, moet BRKe wat pieke meet, monsternemingstempo's hê wat wissel van 300 Hz tot 5 kHz. Nog 'n bekommernis is dat indringende BRKe lae-krag moet wees om minder hitte na omliggende weefsel te versprei; op die mees basiese vlak is meer krag tradisioneel nodig om die sein-tot-ruisverhouding te optimaliseer.<ref name="Revealing neuronal function through"/> Optimale batteryontwerp is 'n aktiewe navorsingsgebied in BRKe.[ <ref>{{Cite book| vauthors = Haci D, Liu Y, Ghoreishizadeh SS, Constandinou TG |title= 2020 IEEE 11th Latin American Symposium on Circuits & Systems (LASCAS) |chapter= Key Considerations for Power Management in Active Implantable Medical Devices |date= February 2020 |pages=1–4|doi=10.1109/LASCAS45839.2020.9069004|isbn= 978-1-7281-3427-7 |s2cid= 215817530 |chapter-url= https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10090175/ }}</ref> [[Lêer:Invasive and partially invasive BCIs.png|duimnael|Illustrasie van indringende en gedeeltelik indringende BRKe: elektrokortikografie (ECoG), endovaskulêre en intrakortikale mikroelektrode.]] Uitdagings wat op die gebied van [[materiaalkunde]] bestaan, is sentraal tot die ontwerp van indringende BRKe. Variasies in seinkwaliteit oor tyd word algemeen waargeneem met implanteerbare mikroelektrodes.<ref>{{cite journal | vauthors = Downey JE, Schwed N, Chase SM, Schwartz AB, Collinger JL | title = Intracortical recording stability in human brain-computer interface users | journal = Journal of Neural Engineering | volume = 15 | issue = 4 | pages = 046016 | date = Augustus 2018 | pmid = 29553484 | doi = 10.1088/1741-2552/aab7a0 | bibcode = 2018JNEng..15d6016D | s2cid = 3961913 }}</ref> Optimale materiaal- en meganiese eienskappe vir langtermyn seinstabiliteit in indringende BRKe is 'n aktiewe navorsingsgebied.<ref>{{cite journal | vauthors = Szostak KM, Grand L, Constandinou TG | title = Neural Interfaces for Intracortical Recording: Requirements, Fabrication Methods, and Characteristics | journal = Frontiers in Neuroscience | volume = 11 | pages = 665 | date = 2017 | pmid = 29270103 | doi = 10.3389/fnins.2017.00665 | pmc = 5725438 | doi-access = free }}</ref> Daar is voorgestel dat die vorming van gliale littekens, sekondêr tot skade aan die elektrode-weefsel-koppelvlak, waarskynlik verantwoordelik is vir elektrodeversaking en verminderde opnameprestasie.<ref name=":10" /> Navorsing het voorgestel dat bloed-breinversperringlekkasie, hetsy ten tyde van invoeging of oor tyd, verantwoordelik kan wees vir die inflammatoriese en gliale reaksie op chroniese mikroelektrodes wat in die brein ingeplant is.<ref name=":10">{{cite journal | vauthors = Saxena T, Karumbaiah L, Gaupp EA, Patkar R, Patil K, Betancur M, Stanley GB, Bellamkonda RV | display-authors = 6 | title = The impact of chronic blood-brain barrier breach on intracortical electrode function | journal = Biomaterials | volume = 34 | issue = 20 | pages = 4703–4713 | date = Julie 2013 | pmid = 23562053 | doi = 10.1016/j.biomaterials.2013.03.007 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Nolta NF, Christensen MB, Crane PD, Skousen JL, Tresco PA | title = BBB leakage, astrogliosis, and tissue loss correlate with silicon microelectrode array recording performance | journal = Biomaterials | volume = 53 | pages = 753–762 | date = 2015-06-01 | pmid = 25890770 | doi = 10.1016/j.biomaterials.2015.02.081 }}</ref> Gevolglik is buigsame<ref>{{cite journal | vauthors = Robinson JT, Pohlmeyer E, Gather MC, Kemere C, Kitching JE, Malliaras GG, Marblestone A, Shepard KL, Stieglitz T, Xie C | display-authors = 6 | title = Developing Next-generation Brain Sensing Technologies - A Review | journal = IEEE Sensors Journal | volume = 19 | issue = 22 | pages = 10163–10175 | date = November 2019 | pmid = 32116472 | doi = 10.1109/JSEN.2019.2931159 | pmc = 7047830 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Luan L, Wei X, Zhao Z, Siegel JJ, Potnis O, Tuppen CA, Lin S, Kazmi S, Fowler RA, Holloway S, Dunn AK, Chitwood RA, Xie C | display-authors = 6 | title = Ultraflexible nanoelectronic probes form reliable, glial scar-free neural integration | journal = Science Advances | volume = 3 | issue = 2 | pages = e1601966 | date = February 2017 | pmid = 28246640 | pmc = 5310823 | doi = 10.1126/sciadv.1601966 | bibcode = 2017SciA....3E1966L }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Frank JA, Antonini MJ, Anikeeva P | title = Next-generation interfaces for studying neural function | journal = Nature Biotechnology | volume = 37 | issue = 9 | pages = 1013–1023 | date = September 2019 | pmid = 31406326 | pmc = 7243676 | doi = 10.1038/s41587-019-0198-8 }}</ref> en weefselagtige ontwerpe<ref name=":9">{{cite journal | vauthors = Hong G, Viveros RD, Zwang TJ, Yang X, Lieber CM | title = Tissue-like Neural Probes for Understanding and Modulating the Brain | journal = Biochemistry | volume = 57 | issue = 27 | pages = 3995–4004 | date = Julie 2018 | pmid = 29529359 | pmc = 6039269 | doi = 10.1021/acs.biochem.8b00122 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Viveros RD, Zhou T, Hong G, Fu TM, Lin HG, Lieber CM | title = Advanced One- and Two-Dimensional Mesh Designs for Injectable Electronics | journal = Nano Letters | volume = 19 | issue = 6 | pages = 4180–4187 | date = Junie 2019 | pmid = 31075202 | pmc = 6565464 | doi = 10.1021/acs.nanolett.9b01727 | bibcode = 2019NanoL..19.4180V }}</ref> nagevors en ontwikkel om vreemde-liggaamreaksie te minimaliseer deur die Young se modulus van die elektrode nader aan dié van breinweefsel te pas.<ref name=":9" /> ===Gedeeltelik indringende BRKe=== Gedeeltelike indringende BRK-toestelle word binne die [[skedel]] ingeplant, maar rus buite die brein eerder as binne die grysstof. Hulle produseer hoërresolusie-seine as nie-indringende BRKe waar die beenweefsel van die skedel seine deflekteer en vervorm en het 'n laer risiko om littekenweefsel in die brein te vorm as volledig indringende BKG's. Prekliniese demonstrasie van intrakortikale BKG's vanaf die beroerte-perilesionale korteks is uitgevoer.<ref name="robust neuroprosthetic">{{cite journal | vauthors = Gulati T, Won SJ, Ramanathan DS, Wong CC, Bodepudi A, Swanson RA, Ganguly K | title = Robust neuroprosthetic control from the stroke perilesional cortex | journal = The Journal of Neuroscience | volume = 35 | issue = 22 | pages = 8653–8661 | date = Junie 2015 | pmid = 26041930 | pmc = 6605327 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.5007-14.2015 }}</ref> ====Endovaskulêr==== 'n Sistematiese oorsig wat in 2020 gepubliseer is, het verskeie kliniese en nie-kliniese studies in detail beskryf wat die uitvoerbaarheid van endovaskulêre BRKe ondersoek het.<ref>{{cite journal | vauthors = Soldozy S, Young S, Kumar JS, Capek S, Felbaum DR, Jean WC, Park MS, Syed HR | display-authors = 6 | title = A systematic review of endovascular stent-electrode arrays, a minimally invasive approach to brain-machine interfaces | language = en-US | journal = Neurosurgical Focus | volume = 49 | issue = 1 | pages = E3 | date = Julie 2020 | pmid = 32610291 | doi = 10.3171/2020.4.FOCUS20186 | s2cid = 220308983 | doi-access = free }}</ref> In 2010 het navorsers verbonde aan die Universiteit van Melbourne begin met die ontwikkeling van 'n BRK wat via die vaskulêre stelsel ingevoeg kon word. Die Australiese neuroloog Thomas Oxley het die idee vir hierdie BRK, genaamd Stentrode, bedink en befondsing van DARPA ontvang. Prekliniese studies het die tegnologie in skape geëvalueer.<ref name=":7" /> In 2010 het navorsers verbonde aan die Universiteit van Melbourne begin met die ontwikkeling van 'n BRK wat via die vaskulêre stelsel ingevoeg kon word. Die Australiese neuroloog Thomas Oxley het die idee vir hierdie BRK, genaamd Stentrode, bedink en befondsing van DARPA ontvang. Prekliniese studies het die tegnologie in skape geëvalueer.<ref name=":7" /> Stentrode is 'n monolitiese stent-elektrode-opstelling wat ontwerp is om via 'n intraveneuse kateter onder beeldleiding na die superior sagittale sinus te beweeg, in die gebied wat langs die motoriese korteks lê.<ref name=":4">{{cite book | vauthors = Opie N | title = Brain-Computer Interface Research| chapter = The StentrodeTM Neural Interface System|date=2021 |pages=127–132| veditors = Guger C, Allison BZ, Tangermann M |series=SpringerBriefs in Electrical and Computer Engineering|place=Cham|publisher=Springer International Publishing |doi=10.1007/978-3-030-60460-8_13 |isbn = 978-3-030-60460-8 | s2cid = 234102889}}</ref> Hierdie nabyheid stel die Stentrode in staat om neurale aktiwiteit te meet. Die prosedure is die meeste soortgelyk aan hoe veneuse sinusstente geplaas word vir die behandeling van idiopatiese intrakraniale hipertensie.<ref>{{cite journal | vauthors = Teleb MS, Cziep ME, Lazzaro MA, Gheith A, Asif K, Remler B, Zaidat OO | title = Idiopathic Intracranial Hypertension. A Systematic Analysis of Transverse Sinus Stenting | journal = Interventional Neurology | volume = 2 | issue = 3 | pages = 132–143 | date = Mei 2014 | pmid = 24999351 | pmc = 4080637 | doi = 10.1159/000357503 }}</ref> Stentrode kommunikeer neurale aktiwiteit na 'n batterylose telemetrie-eenheid wat in die borskas ingeplant is, wat draadloos kommunikeer met 'n eksterne telemetrie-eenheid wat krag en data-oordrag kan doen. Terwyl 'n endovaskulêre RBK voordeel trek uit die vermyding van 'n kraniotomie vir invoeging, bestaan risiko's soos stolling en veneuse trombose. Menslike proewe met Stentrode was vanaf 2021 aan die gang.<ref name=":4" /> In November 2020 kon twee deelnemers met amiotrofiese laterale sklerose 'n bedryfstelsel draadloos beheer om SMS'e, e-posse, inkopies en bankdienste te doen deur direkte denke met Stentrode te gebruik.<ref>{{cite web |vauthors=Bryson S |title=Stentrode Device Allows Computer Control by ALS Patients with Partial Upper Limb Paralysis |url=https://alsnewstoday.com/news-posts/2020/11/05/stentrode-device-allows-computer-control-by-als-patients-with-partial-upper-limb-paralysis |website=ALS News Today |date=5 November 2020 |access-date=14 November 2025 |archive-date=24 Mei 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220524085842/https://alsnewstoday.com/news-posts/2020/11/05/stentrode-device-allows-computer-control-by-als-patients-with-partial-upper-limb-paralysis/ |url-status=dead }}</ref> Dit was die eerste keer dat 'n brein-rekenaar-koppelvlak via die pasiënt se bloedvate ingeplant is, wat die behoefte aan breinchirurgie uitgeskakel het. In Januarie 2023 het navorsers geen ernstige newe-effekte gedurende die eerste jaar vir al vier pasiënte aangemeld nie, wat dit kon gebruik om rekenaars te gebruik.<ref>{{cite news |last1=Lanese |first1=Nicoletta |title=New 'thought-controlled' device reads brain activity through the jugular |url=https://www.livescience.com/brain-computer-interface-through-vein-safety |access-date=16 Februarie 2023 |work=livescience.com |date=12 Januarie 2023 |language=en |archive-date=16 Februarie 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230216220922/https://www.livescience.com/brain-computer-interface-through-vein-safety |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Mitchell |first1=Peter |last2=Lee |first2=Sarah C. M. |last3=Yoo |first3=Peter E. |last4=Morokoff |first4=Andrew |last5=Sharma |first5=Rahul P. |last6=Williams |first6=Daryl L. |last7=MacIsaac |first7=Christopher |last8=Howard |first8=Mark E. |last9=Irving |first9=Lou |last10=Vrljic |first10=Ivan |last11=Williams |first11=Cameron |last12=Bush |first12=Steven |last13=Balabanski |first13=Anna H. |last14=Drummond |first14=Katharine J. |last15=Desmond |first15=Patricia |last16=Weber |first16=Douglas |last17=Denison |first17=Timothy |last18=Mathers |first18=Susan |last19=O'Brien |first19=Terence J. |last20=Mocco |first20=J. |last21=Grayden |first21=David B. |last22=Liebeskind |first22=David S. |last23=Opie |first23=Nicholas L. |last24=Oxley |first24=Thomas J. |last25=Campbell |first25=Bruce C. V. |title=Assessment of Safety of a Fully Implanted Endovascular Brain-Computer Interface for Severe Paralysis in 4 Patients: The Stentrode With Thought-Controlled Digital Switch (SWITCH) Study |journal=JAMA Neurology |date=9 January 2023 |volume=80 |issue=3 |pages=270–278 |doi=10.1001/jamaneurol.2022.4847 |pmid=36622685 |pmc=9857731 |s2cid=255545643 |issn=2168-6149}}</ref> ====Elektrokortikografie==== [[Elektroënsefalografie]] (EEG) meet brein-elektriese aktiwiteit van onder die skedel op 'n manier soortgelyk aan nie-indringende elektro-ensefalografie, deur gebruik te maak van elektrodes wat in 'n dun plastiekkussing ingebed is wat bo die korteks, onder die dura mater, geplaas word.<ref>{{cite book | last1=Serruya | first1=Mijail | last2=Donoghue | first2=John | chapter = Chapter III: Design Principles of a Neuromotor Prosthetic Device | title = Neuroprosthetics: Theory and Practice | veditors = Horch KW, Dhillon GS | publisher = Imperial College Press | year=2004 |pages=1158–1196 | doi=10.1142/9789812561763_0040 | archive-url=https://web.archive.org/web/20050404155139/http://donoghue.neuro.brown.edu/pubs/2003-SerruyaDonoghue-Chap3-preprint.pdf | archive-date=4 April 2005 |chapter-url=https://donoghue.neuro.brown.edu/pubs/2003-SerruyaDonoghue-Chap3-preprint.pdf}}</ref> EEG-tegnologieë is in 2004 vir die eerste keer op mense getoets deur Eric Leuthardt en Daniel Moran van die Washington Universiteit in St. Louis. In 'n latere proefneming het die navorsers 'n tienerseun in staat gestel om Space Invaders te speel.<ref>{{cite web | url = http://news-info.wustl.edu/news/page/normal/7800.html | title = Teenager moves video icons just by imagination | work = Press release | publisher = Washington University in St Louis | date = 9 October 2006 | access-date = 14 November 2025 | archive-date = 3 Januarie 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100103073027/http://news-info.wustl.edu/news/page/normal/7800.html | url-status = dead }}</ref> Hierdie navorsing dui daarop dat beheer vinnig is, minimale opleiding vereis, seintrouheid en vlak van invasiviteit balanseer.<ref>Hierdie elektrodes is nie in die pasiënt ingeplant met die doel om 'n BRK te ontwikkel nie. Die pasiënt het ernstige [[epilepsie]] gehad en die elektrodes is tydelik ingeplant om sy dokters te help om aanvalsfokusse te lokaliseer; die BRK-navorsers het eenvoudig hiervan voordeel getrek.</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Schalk G, Miller KJ, Anderson NR, Wilson JA, Smyth MD, Ojemann JG, Moran DW, Wolpaw JR, Leuthardt EC | display-authors = 6 | title = Two-dimensional movement control using electrocorticographic signals in humans | journal = Journal of Neural Engineering | volume = 5 | issue = 1 | pages = 75–84 | date = Maart 2008 | pmid = 18310813 | pmc = 2744037 | doi = 10.1088/1741-2560/5/1/008 | bibcode = 2008JNEng...5...75S}}</ref> Seine kan subduraal of epiduraal wees, maar word nie van binne die [[Parenkiem (soölogie)|breinparenkiem]] geneem nie. Pasiënte moet indringende monitering hê vir lokalisering en reseksie van 'n epileptogene fokus. EEG bied hoër ruimtelike resolusie, beter sein-tot-gedruis-verhouding, wyer frekwensiebereik en minder opleidingsvereistes as kopvel-opgeneemde EEG, en terselfdertyd het dit laer tegniese probleme, laer kliniese risiko en kan dit beter langtermynstabiliteit hê as intrakortikale enkel-neuron-opname.<ref>{{cite journal | vauthors = Nicolas-Alonso LF, Gomez-Gil J | title = Brain computer interfaces, a review | journal = Sensors | volume = 12 | issue = 2 | pages = 1211–1279 | date = 2012-01-31 | pmid = 22438708 | pmc = 3304110 | doi = 10.3390/s120201211 | bibcode = 2012Senso..12.1211N | doi-access = free }}</ref> Hierdie kenmerkprofiel en bewyse van die hoë vlak van beheer met minimale opleidingsvereistes toon potensiaal vir werklike toepassing vir mense met motoriese gestremdhede.<ref name=Mondeofuse>{{cite news | vauthors = Yanagisawa T |title=Electrocorticographic Control of Prosthetic Arm in Paralyzed Patients |doi=10.1002/ana.22613 |quote= ECoG- Based BCI has advantage in signal and durability that are absolutely necessary for clinical application|work=American Neurological Association |year= 2011 |volume=71 |issue=3 |pages=353–361 }}</ref><ref name=TelepathicCommVowel>{{cite news | vauthors = Pei X |title=Decoding Vowels and Consonants in Spoken and Imagined Words Using Electrocorticographic Signals in Humans |pmid=21750369 |quote= Justin Williams, 'n biomediese ingenieur aan die universiteit, het die EEG-inplantaat reeds omskep in 'n mikrotoestel wat met minimale moeite geïnstalleer kan word. Dit is al vir 'n lang tydperk op diere getoets – die mikro-EEG bly in plek en lyk nie of dit die [[immuunstelsel]] negatief beïnvloed nie.=J Neural Eng 046028th ser. 8.4 |year=2011 }}</ref> Edward Chang en Joseph Makin van UCSF het berig dat EEG -seine gebruik kan word om spraak van epilepsiepasiënte te dekodeer wat met hoëdigtheid- EEG-skikkings oor die peri-Sylvian-korteks ingeplant is.<ref>{{cite book | vauthors = Makin JG, Moses DA, Chang EF | title = Brain-Computer Interface Research | veditors = Guger C, Allison BZ, Gunduz A | chapter = Speech Decoding as Machine Translation|date=2021 |pages=23–33 |series=SpringerBriefs in Electrical and Computer Engineering|place=Cham|publisher=Springer International Publishing |language=en |doi=10.1007/978-3-030-79287-9_3 |isbn=978-3-030-79287-9 | s2cid = 239756345 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Makin JG, Moses DA, Chang EF | title = Machine translation of cortical activity to text with an encoder-decoder framework | journal = Nature Neuroscience | volume = 23 | issue = 4 | pages = 575–582 | date = April 2020 | pmid = 32231340 | doi = 10.1038/s41593-020-0608-8 | pmc = 10560395 | s2cid = 214704481 }}</ref> Hulle het woordfoutkoerse van 3% (’n merkbare verbetering van vorige pogings) gerapporteer deur gebruik te maak van ’n kodeerder-dekodeerder-neurale netwerk, wat EEG -data in een van vyftig sinne vertaal het wat uit 250 unieke woorde bestaan. ====Funksionele nabye-infrarooi spektroskopie==== In 2014 kon 'n BRK wat funksionele nabye-[[infrarooispektroskopie]] gebruik vir "vasgevangde" pasiënte met [[Motorneuronsiekte|amiotrofiese laterale sklerose]] (ALS) die basiese vermoë om te kommunikeer herstel.<ref>{{cite journal | vauthors = Gallegos-Ayala G, Furdea A, Takano K, Ruf CA, Flor H, Birbaumer N | title = Brain communication in a completely locked-in patient using bedside near-infrared spectroscopy | journal = Neurology | volume = 82 | issue = 21 | pages = 1930–1932 | date = Mei 2014 | pmid = 24789862 | pmc = 4049706 | doi = 10.1212/WNL.0000000000000449 }}</ref> ====Elektro-ensefalografie (EEG)-gebaseerde brein-rekenaar-koppelvlakke==== Nadat Vidal die BRK -uitdaging genoem het, het die aanvanklike verslae oor nie-indringende benaderings die beheer van 'n wyser in 2D met behulp van VEP, <ref>Vidal 1977</ref> beheer van 'n zoemer met behulp van KNV,<ref>Bozinovska et al. 1988, 1990</ref> beheer van 'n fisiese voorwerp, 'n [[robot]], met behulp van 'n breinritme (alfa),<ref>Bozinovski et al. 1988</ref> beheer van 'n teks wat op 'n skerm geskryf is met behulp van P300 ingesluit.<ref>Farwell and Donchin, 1988</ref><ref name="Bozinovski1" /> In die vroeë dae van BRKI-navorsing was nog 'n aansienlike hindernis vir die gebruik van EEG dat uitgebreide opleiding vereis is. Byvoorbeeld, in eksperimente wat in die middel-1990's begin het, het Niels Birbaumer aan die [[Universiteit van Tübingen]] in Duitsland verlamde mense opgelei om die stadige kortikale potensiale in hul EEG self te reguleer tot so 'n mate dat hierdie seine as 'n binêre sein gebruik kon word om 'n rekenaarwyser te beheer. (Birbaumer het vroeër [[Epilepsie|epileptici]] opgelei om dreigende aanvalle te voorkom deur hierdie lae spanningsgolf te beheer.) Die eksperiment het tien pasiënte opgelei om 'n rekenaarwyser te beweeg. Die proses was stadig en het meer as 'n uur geneem vir pasiënte om 100 karakters met die wyser te skryf, terwyl opleiding dikwels maande geneem het. Die stadige kortikale potensiaalbenadering het weggeval ten gunste van benaderings wat min of geen opleiding vereis nie, vinniger en meer akkuraat is, en vir 'n groter deel van gebruikers werk.<ref>{{Cite magazine |last=Winters |first=Jeffrey |date=Mei 2003 |title=Communicating by Brain Waves |url=http://www.psychologytoday.com/articles/200307/communicating-brain-waves |magazine=Psychology Today}}</ref> Nog 'n navorsingsparameter is die tipe ossillatoriese aktiwiteit wat gemeet word. Gert Pfurtscheller het die BCI Lab in 1991 gestig en die eerste aanlyn BRK gebaseer op ossillatoriese kenmerke en klassifiseerders uitgevoer. Saam met Birbaumer en Jonathan Wolpaw aan die New York Staats-universiteit het hulle gefokus op die ontwikkeling van tegnologie wat gebruikers in staat sou stel om die breinseine te kies wat hulle die maklikste gevind het om 'n BRK te gebruik, insluitend mu- en beta-ritmes. 'n Verdere parameter is die metode van terugvoer wat gebruik word soos getoon in studies van P300-seine. Patrone van P300-golwe word onwillekeurig gegenereer (stimulus-terugvoer) wanneer mense iets sien wat hulle herken en kan BRKe toelaat om kategorieë van gedagtes sonder opleiding te dekodeer. 'n Studie uit 2005 het EEG-emulasie van digitale beheerkringe gerapporteer met behulp van 'n Kontingent Negatiewe Variasie (KNV)-flip-flop.<ref>Adrijan Bozinovski "CNV flip-flop as a brain-computer interface paradigm" In J. Kern, S. Tonkovic, et al. (Eds) Proc 7th Conference of the Croatian Association of Medical Informatics, bl. 149-154, Rijeka, 2005</ref> 'n Studie uit 2009 het nie-indringende EEG-beheer van 'n robotarm met behulp van 'n KNV-flip-flop gerapporteer.<ref>{{cite conference |last1=Bozinovski |first1=Adrijan |last2=Bozinovska |first2=Liljana |year=2009 |title=Anticipatory brain potentials in a Brain-Robot Interface paradigm |conference=2009 4th International IEEE/EMBS Conference on Neural Engineering |publisher=IEEE |pages=451–454 |doi=10.1109/ner.2009.5109330}}</ref> 'n Studie uit 2011 het beheer van twee robotarms gerapporteer wat die Tower of Hanoi-taak met drie skywe oplos met behulp van 'n KNV -flip-flop.<ref>{{cite journal |last1=Božinovski |first1=Adrijan |last2=Tonković |first2=Stanko |last3=Išgum |first3=Velimir |last4=Božinovska |first4=Liljana |year=2011 |title=Robot Control Using Anticipatory Brain Potentials |journal=Automatika |language=en |volume=52 |issue=1 |pages=20–30 |doi=10.1080/00051144.2011.11828400 |s2cid=33223634 |doi-access=free}}</ref> 'n Studie uit 2015 het EEG-emulasie van 'n Schmitt-sneller, flip-flop, demultiplekser en modem beskryf.<ref>{{cite journal |last1=Bozinovski |first1=Stevo |last2=Bozinovski |first2=Adrijan |year=2015 |title=Mental States, EEG Manifestations, and Mentally Emulated Digital Circuits for Brain-Robot Interaction |journal=IEEE Transactions on Autonomous Mental Development |publisher=Institute of Electrical and Electronics Engineers (IEEE) |volume=7 |issue=1 |pages=39–51 |doi=10.1109/tamd.2014.2387271 |bibcode=2015ITAMD...7...39B |issn=1943-0604 |s2cid=21464338 |doi-access=free}}</ref> Vooruitgang deur Bin He en sy span aan die Universiteit van Minnesota dui op die potensiaal van EEG-gebaseerde brein-rekenaar-koppelvlakke om take na aan indringende brein-rekenaar-koppelvlakke te verrig. Deur gevorderde funksionele neurobeelding, insluitend BOLD funksionele MRI en EEG-bronbeelding, het hulle die ko-variasie en ko-lokalisering van elektrofisiologiese en hemodinamiese seine geïdentifiseer.<ref>{{cite journal |vauthors=Yuan H, Liu T, Szarkowski R, Rios C, Ashe J, He B |date=February 2010 |title=Negative covariation between task-related responses in alpha/beta-band activity and BOLD in human sensorimotor cortex: an EEG and fMRI study of motor imagery and movements |journal=NeuroImage |volume=49 |issue=3 |pages=2596–2606 |doi=10.1016/j.neuroimage.2009.10.028 |pmc=2818527 |pmid=19850134}}</ref> Verfyn deur 'n neurobeeldingsbenadering en 'n opleidingsprotokol, het hulle 'n nie-indringende EEG-gebaseerde brein-rekenaar-koppelvlak ontwerp om die vlug van 'n virtuele helikopter in driedimensionele ruimte te beheer, gebaseer op motoriese verbeelding.<ref>{{cite journal |vauthors=Doud AJ, Lucas JP, Pisansky MT, He B |year=2011 |title=Continuous three-dimensional control of a virtual helicopter using a motor imagery based brain-computer interface |journal=PLOS ONE |volume=6 |issue=10 |article-number=e26322 |bibcode=2011PLoSO...626322D |doi=10.1371/journal.pone.0026322 |pmc=3202533 |pmid=22046274 |doi-access=free |veditors=Gribble PL}}</ref> In Junie 2013 het hulle 'n tegniek aangekondig om 'n afstandbeheerde helikopter deur 'n hindernisbaan te lei.<ref>{{cite web |date=5 Junie 2013 |title=Thought-guided helicopter takes off |url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-22764978 |access-date=5 June 2013 |work=BBC News}}</ref> Hulle het ook die EEG-inverse probleem opgelos en toe die gevolglike virtuele EEG vir BRK-take gebruik. Goed beheerde studies het die voordele van so 'n bronanalise-gebaseerde BRK voorgestel.<ref>{{cite journal |vauthors=Qin L, Ding L, He B |date=September 2004 |title=Motor imagery classification by means of source analysis for brain-computer interface applications |journal=Journal of Neural Engineering |volume=1 |issue=3 |pages=135–141 |bibcode=2004JNEng...1..135Q |doi=10.1088/1741-2560/1/3/002 |pmc=1945182 |pmid=15876632}}</ref> 'n Studie uit 2014 het berig dat pasiënte met ernstige motoriese gestremdhede vinniger en meer betroubaar kon kommunikeer met nie-indringende EEG BRK as met spiergebaseerde kommunikasiekanale.<ref>{{cite journal |vauthors=Höhne J, Holz E, Staiger-Sälzer P, Klaus-Robert Müller|Müller KR, Kübler A, Tangermann M |date=2014 |title=Motor imagery for severely motor-impaired patients: evidence for brain-computer interfacing as superior control solution |journal=PLOS ONE |volume=9 |issue=8 |article-number=e104854 |bibcode=2014PLoSO...9j4854H |doi=10.1371/journal.pone.0104854 |pmc=4146550 |pmid=25162231 |doi-access=free}}</ref> 'n Studie uit 2019 het berig dat die toepassing van evolusionêre algoritmes die klassifikasie van EEG-geestestoestand met 'n nie-indringende Muse-toestel kan verbeter, wat die klassifikasie van data wat deur 'n verbruikersgraad-sensortoestel verkry word, moontlik maak.<ref>{{cite journal |vauthors=Bird JJ, Faria DR, Manso LJ, Ekárt A, Buckingham CD |date=2019-03-13 |title=A Deep Evolutionary Approach to Bioinspired Classifier Optimisation for Brain-Machine Interaction |journal=Complexity |publisher=Hindawi Limited |volume=2019 |pages=1–14 |article-number=4316548 |arxiv=1908.04784 |doi=10.1155/2019/4316548 |issn=1076-2787 |doi-access=free}}</ref> In 'n sistematiese oorsig van gerandomiseerde beheerde proewe in 2021 wat BRK vir rehabilitasie van die boonste ledemate na 'n [[beroerte]] gebruik het, is berig dat EEG-gebaseerde BRK doeltreffend is in die verbetering van die motoriese funksie van die boonste ledemate in vergelyking met kontroleterapieë. Meer spesifiek, BRK -studies wat bandkragkenmerke, motoriese beeldvorming en funksionele elektriese stimulasie gebruik het, is berig as meer effektief as alternatiewe.<ref>{{cite journal |vauthors=Mansour S, Ang KK, Nair KP, Phua KS, Arvaneh M |date=January 2022 |title=Efficacy of Brain-Computer Interface and the Impact of Its Design Characteristics on Poststroke Upper-limb Rehabilitation: A Systematic Review and Meta-analysis of Randomized Controlled Trials |journal=Clinical EEG and Neuroscience |volume=53 |issue=1 |pages=79–90 |doi=10.1177/15500594211009065 |pmc=8619716 |pmid=33913351 |s2cid=233446181}}</ref> Nog 'n sistematiese oorsig in 2021 het gefokus op robotgeassisteerde EEG-gebaseerde BRK vir handrehabilitasie na 'n beroerte. Verbetering in motoriese assesseringstellings is waargeneem in drie van elf studies.<ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Baniqued PD, Stanyer EC, Awais M, Alazmani A, Jackson AE, Mon-Williams MA, Mushtaq F, Holt RJ |date=Januarie 2021 |title=Brain-computer interface robotics for hand rehabilitation after stroke: a systematic review |journal=Journal of Neuroengineering and Rehabilitation |volume=18 |issue=1 |article-number=15 |doi=10.1186/s12984-021-00820-8 |pmc=7825186 |pmid=33485365 |doi-access=free}}</ref> ====Droë aktiewe elektrode-skikkings==== In die vroeë 1990's het Babak Taheri, aan die Universiteit van Kalifornië, Davis, die eerste enkel- en meerkanaal droë aktiewe elektrode-skikkings gedemonstreer.<ref>{{cite journal |vauthors=Taheri BA, Knight RT, Smith RL |date=May 1994 |title=A dry electrode for EEG recording |url=https://zenodo.org/record/1253862 |journal=Electroencephalography and Clinical Neurophysiology |volume=90 |issue=5 |pages=376–383 |doi=10.1016/0013-4694(94)90053-1 |pmid=7514984}}</ref> Daar is gedemonstreer dat die geskikte elektrode goed presteer in vergelyking met silwer/silwerchloried-elektrodes. Die toestel het bestaan uit vier sensorplekke met geïntegreerde elektronika om geraas te verminder deur impedansie-aanpassing. Die voordele van sulke elektrodes is: *geen elektroliet gebruik nie, *geen velvoorbereiding nie, *aansienlik verminderde sensorgrootte, *versoenbaarheid met EEG-moniteringstelsels. Die aktiewe elektrode-skikking is 'n geïntegreerde stelsel wat 'n skikking van kapasitiewe sensors met plaaslike geïntegreerde stroombane bevat, verpak met batterye om die stroombane aan te dryf. Hierdie vlak van integrasie was nodig om die resultaat te bereik. Die elektrode is op 'n toetsbank en op menslike proefpersone in vier modaliteite getoets, naamlik: *spontane EEG, *sensoriese gebeurtenisverwante potensiale, *breinstampotensiale, *kognitiewe gebeurtenisverwante potensiale. Prestasie het gunstig vergelyk met dié van standaard nat elektrodes in terme van velvoorbereiding, geen gelvereistes (droog) en 'n hoër sein-tot-ruisverhouding nie.<ref>Active Micromachined Scalp Electrode Array for Eeg Signal Recording, Alizadeh-Taheri B, PHD Thesis, 1994, 82</ref> In 1999 het Hunter Peckham en ander aan die Case Western Reserve-universiteit 'n EEG-skedelkap met 64 elektrodes gebruik om beperkte handbewegings aan 'n kwadrupleeg terug te gee. Terwyl hy op eenvoudige maar teenoorgestelde konsepte soos op en af gekonsentreer het, is 'n basiese patroon in sy beta-ritme EEG-uitset geïdentifiseer en gebruik om 'n skakelaar te beheer: Bogemiddelde aktiwiteit is geïnterpreteer as aan, ondergemiddeld af. Die seine is ook gebruik om senuweebeheerders in sy hande aan te dryf, wat 'n mate van beweging herstel het.<ref>{{Cite magazine |last=Hockenberry |first=John |date=Augustus 2001 |title=The Next Brainiacs |url=https://www.wired.com/wired/archive/9.08/assist_pr.html |magazine=Wired |volume=9 |issue=8}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Brein]] [[Kategorie:Rekenaars]] 689tl7ax8y6d53bdracmc5a7c3cv6tp 0 453293 2893939 2834338 2026-04-14T19:57:25Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893939 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Maatskappy |naam = Bottega Veneta |kenteken = |tipe = Aandelemaatskappy |stigting = 1966 |ligging_stad = [[Milaan]] |ligging_land = [[Italië]] |ligging = |liggings = |sleutelpersone = Matthieu Blazy |gebied_bedien = Wêreldwyd |industrie = |produkte = Leergoedere, saalware, juwele, horlosies, klere en bykomstighede, sy en tekstiel, huis, parfuum, skoonheidsmiddels |dienste = |inkomste = |bedryfsinkomste = |netto_inkomste = |getal_werknemers = |ouer = |afdelings = |dogtermaatskappye = |slagspreuk = |tuisblad = [https://www.bottegaveneta.com ''bottegaveneta.com''] |ontbind = |voetnotas = |intl = }} '''Bottega Veneta''' is 'n Italiaanse luukse modehuis. Hulle is gebaseer in [[Milaan]], [[Italië]]. Hulle vervaardig klere, handsakke, skoene, bykomstighede, juweliersware en geure.<ref>[https://wwd.com/beauty-industry-news/fragrance/feature/coty-bottega-veneta-ink-scent-deal-2385192-1404595/ Coty, Bottega Veneta Ink Scent Deal]</ref><ref>[https://www.ilpost.it/2016/09/26/50-anni-di-bottega-veneta/ 50 anni di Bottega Veneta]</ref> Die handelsmerk is sedert Februarie 2001 in besit van [[Kering]].<ref>[https://www.lesechos.fr/2018/06/kering-confie-la-relance-de-bottega-veneta-a-un-jeune-designer-974169 Kering confie la relance de Bottega Veneta à un jeune designer]</ref> In 2023 het Bottega Veneta se verkope 1,6 miljard euro bereik.<ref>[https://www.fashiondive.com/news/kering-fiscal-2023-earnings-4-percent-decline/706994/ Kering revenue drops 4% for fiscal 2023]</ref> Bottega Veneta is in 1966 in [[Vicenza]] gestig deur Michele Taddei en Renzo Zengiaro.<ref>[https://www.marieclaire.fr/,bottega-veneta,710037.asp Bottega Veneta, la création de nouveaux standards]</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} {{Saadjie}} {{normdata}} [[Kategorie:Italiaanse maatskappye]] 8ei9tj3ikq481lwubh1j31gf43ypcc5 0 453367 2893900 2834866 2026-04-14T17:52:08Z Aliwal2012 39067 2893900 wikitext text/x-wiki Die '''Katedraalgrot''' in een van die baie natuurskone valleie in die [[Golden Gate-hoogland- Nasionale Park]] is vir geoloë ‘n besonder interessante verskynsel. Dit het ‘n koepelvormige dak waarvandaan water tot laat in die [[somer]] deur ‘n nou spleet oor ‘n 60 m hoë waterval na benede stort. Die grot gesny uit soliede [[sandsteen]] is ‘n groot toeriste-aantreklikheid en bied skuiling aan [[kalkoenibis]]se, kransduiwe en ander voëlsoorte wat daar broei. Dit grot het ‘n eiesoortige [[ekosisteem]]. [[Rooiribbok]]ke het al deur die gleuf in die dak na benede geval. Die karkasse van hierdie diere dien as belangrike [[proteïen]] vir die baie [[krap]]pe en ander aasdiere wat in die poele in die grot voorkom. Weens die unieke geaardheid van die grot word dit as voorkeur-beskermingsgebied in die park beskou. Toeriste word slegs in begeleide groepe toegelaat om dit te besoek. [[Kategorie:Grotte van Suid-Afrika]] nv3w2t9gs2r96fzm9fgfhrum6oqmhh8 0 457404 2893935 2869043 2026-04-14T19:54:06Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893935 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas sterrestelsel | naam= Boötes II | beeld= | onderskrif= | soort= [[Dwergsterrestelsel]] | sterrebeeld= [[Veewagter (sterrebeeld)|Veewagter]] | messier= | tipe= dSph<ref name=Walsh2007/> | RK= {{RK|13|58|00}}<ref name="simbad">{{cite simbad |title=NAME Boötes II |access-date=2010-02-13}}</ref> | Dek= {{Dek|12|51|00}}<ref name="simbad"/> | skynmagnitude= 15,8<ref name=Walsh2007/> | absolute magnitude= | afstand= 136&nbsp;000 <ref name=Martin2008/><ref name=Walsh2008/> | ouderdom= | grootte= 8'<ref name=Martin2008>{{cite journal | last1 = Martin | first1 = Nicolas F. | last2 = de Jong | first2 = Jelte T. A. | last3 = Rix | first3 = Hans-Walter | date = September 2008 | title = A Comprehensive Maximum Likelihood Analysis of the Structural Properties of Faint Milky Way Satellites | journal = The Astrophysical Journal | volume = 684 | issue = 2 | pages = 1075–1092 | bibcode = 2008ApJ...684.1075M | doi = 10.1086/590336 |arxiv = 0805.2945 | s2cid = 17838966 }}</ref> | sterre= | rooiverskuiwing= | kenmerke= | massa= | name= Boo&nbsp;II,<ref name=Martin2008/> PGC&nbsp;4713552 }} '''Boötes II''' of '''Boo II''' is 'n [[Elliptiese sterrestelsel|elliptiese]] [[dwergsterrestelsel]] in die sterrebeeld [[Veewagter (sterrebeeld)|Veewagter]]. Dit is in 2007 ontdek uit data wat van die [[Digitale Sloan-lugopname]] verkry is.<ref name=Walsh2007>{{cite journal|last1=Walsh|first1=S.M.|last2=Jerjen |first2=H. |last3=Willman |first3=B. |title=A Pair of Boötes: A New Milky Way Satellite|date=June 2007|journal=The Astrophysical Journal|volume=662|issue=2|pages=L83–L86|doi=10.1086/519684|bibcode=2007ApJ...662L..83W|arxiv=0705.1378 |s2cid=17830926}}</ref> Die stelsel is sowat 136&nbsp;000 [[ligjare]] van die [[Son]] af geleë en beweeg teen 'n snelheid van 126&nbsp;km/s in die rigting van die Son.<ref name=Longeard>{{cite journal|last1=Longeard |first1=Nicolas |last2=Jablonka |first2=Pascale |last3=Battaglia |first3=Giuseppina |last4=Malhan |first4=Khyati |last5=Martin |first5=Nicolas F. |last6=Navarro |first6=Julio F. |last7=Sestito |first7=Federico |title=The Pristine Dwarf-Galaxy survey |journal=Astronomy & Astrophysics |date=2025 |volume=698 |pages=A63 |doi=10.1051/0004-6361/202452323|hdl=10261/398798 |hdl-access=free }}</ref> ==Kenmerke== Boötes II is een van die kleinste en dofste [[satellietsterrestelsel]]s van die [[Melkweg]].<ref name=Martin2008/> Dit is maar sowat 1&nbsp;000 keer so helder soos die Son, wat baie minder is as die meeste [[bolswerm]]s.<ref name=Martin2008/> Sy massa is egter aansienlik volgens die [[massa-lig-verhouding]] van meer as 100.<ref name=Walsh2008>{{cite journal|last1=Walsh|first1=S.M.|last2=Willman |first2=B. |last3=Sand |first3=D. |title=Boötes II ReBoöted: An MMT/MegaCam Study of an Ultrafaint Milky Way Satellite|date=2008|journal=The Astrophysical Journal|volume=688|issue=1|pages=245–253|doi=10.1086/592076|bibcode=2008ApJ...688..245W|arxiv=0712.3054 |s2cid=244191|display-authors=etal}}</ref> Die sterre van Boötes II is meestal taamlik oud; hulle het 10-12&nbsp;miljard jaar gelede gevorm.<ref name=Koch2009/> Hulle [[Metaal (sterrekunde)|metaalinhoud]] is dus baie laag (Fe/H = ~2,3), wat beteken hulle bevat sowat 200 keer minder swaar elemente as die Son.<ref name=Longeard/> Geen nuwe sterre vorm tans in Boötes&nbsp;II nie. Boötes II is net sowat 1,5 grade van [[Boötes I-dwergsterrestelsel|Boötes&nbsp;I]], nog 'n dwergsterrestelsel, geleë.<ref name=Walsh2007/> Dit is egter onwaarskynlik dat hulle verbind is, want hulle beweeg in verskillende rigtings met betrekking tot die Melkweg. Hulle snelheid (sowat 200&nbsp;km/s) is hoog en hulle word moontlik eerder met die [[Sagittarius-stroom]] verbind, en daarom met die [[Sagittarius- Elliptiese Dwergsterrestelsel]]. Boötes II was dalk óf 'n satellietstelsel óf 'n bolswerm van laasgenoemde wat 4-7&nbsp;miljard jaar gelede weggestroop is.<ref name=Koch2009>{{cite journal |last1=Koch|first1=Andreas |last2=Wilkinson|first2=Mark I. |last3=Kleyna|first3=Jan T.|title=A Spectroscopic Confirmation of the Boötes II Dwarf Spheroidal |date=January 2009 |journal=The Astrophysical Journal |volume=690 |issue=1 |pages=453–462 |doi=10.1088/0004-637X/690/1/453 |bibcode=2009ApJ...690..453K |arxiv=0809.0700 |s2cid=14365307 |display-authors=etal}}</ref> ==Sien ook== *[[Lys van Melkweg se satellietsterrestelsels]] ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Boötes II}} {{Melkweg}} {{Normdata}} [[Kategorie:Veewagter (sterrebeeld)]] [[Kategorie:Melkweg]] [[Kategorie:Dwergsterrestelsels]] ahz2lnh2j7hkw9bjhtao11qu2jhde1g 0 457962 2893812 2892633 2026-04-14T12:15:47Z Makenzis 94013 2893812 wikitext text/x-wiki {{Sokkerklub infoboks | | beeld = | klubnaam = FK Žalgiris | vollenaam = Futbolo klubas Žalgiris | stigting = [[16 Mei]] [[1947]] | stadion = [[FK Žalgiris Stadion]], <br/>[[Vilnius]] | kapasiteit = 5&nbsp;067 | voorsitter = Mindaugas Kasperūnas | afrigter = {{flagicon|LTU}} [[Andrius Skerla]]<ref>[https://fkzalgiris.lt/zalgirio-komandos-vaira-perims-i-vilniu-griztantis-a-skerla/ „Žalgirio“ komandos vairą perims į Vilnių grįžtantis A. Skerla]</ref> | liga = [[TOPLYGA]] | seisoen = 2025 | posisie = 3. posisie }} '''FK Žalgiris''' (''Futbolo klubas Žalgiris'') is 'n professionele sokkerklub in [[Vilnius]] wat op [[16 Mei]] [[1947]]. Die span se tuisveld is die [[FK Žalgiris Stadion]] (kapasiteit: 5&nbsp;067 sitplekke). Žalgiris is al 11 keer as die [[A lyga]] gekroon. == Erelys == * '''Kampioen (11)''' : 1991, 1991/92, 1998/99, 2013, 2014, 2015, 2016, 2020, 2021, 2022, 2024 : (naaswenner (13): 1992/93, 1993/94, 1994/95, 1996/97, 1997/98, 1999, 2000, 2011, 2012, 2017, 2018, 2019, 2023 * '''LFF taurė (13)''' : 1991, 1992/93, 1993/94, 1996/97, 2003, 2011/12, 2012/13, 2013/14, 2014/15, 2015/16, 2016, 2018, 2021, 2022 : (naaswenner (6): 1990, 1992, 1995, 2000, 2001, 2017 * '''Supertaurė (9)''' : 2003, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2020, 2023, 2025 == Beroemde sokkerspelers en afrigters == === Spelers === * [[Ovidijus Verbickas]] * {{vlagikoon|NL}} [[Donovan Slijngard]] === Afrigters === * [[Aurelijus Skarbalius]] (2017 – 2018) * [[Valdas Urbonas]] (2018 – 2019)<ref>http://www.fkzalgiris.lt/naujienos/n7325_zalgirio_komandos_vairas_patyrusiam_specialistui.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180625104000/http://www.fkzalgiris.lt/naujienos/n7325_zalgirio_komandos_vairas_patyrusiam_specialistui.html |date=2018-06-25 }}</ref> * [[Marek Zub]] (2019) <ref>http://www.fkzalgiris.lt/naujienos/n7563.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190214002833/http://www.fkzalgiris.lt/naujienos/n7563.html |date=2019-02-14 }}</ref><ref>http://www.fkzalgiris.lt/naujienos/n7710.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190716100823/http://www.fkzalgiris.lt/naujienos/n7710.html |date=2019-07-16 }}</ref> * [[João Luís Martins]] (2019)<ref>http://www.fkzalgiris.lt/naujienos/n7711.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190716101200/http://www.fkzalgiris.lt/naujienos/n7711.html |date=2019-07-16 }}</ref><ref>https://alyga.lt/naujiena/zalgiris-atsisveikino-su-laikinuoju-strategu/6392</ref> * Aliaksei Baga (2020)<ref>http://www.fkzalgiris.lt/naujienos/n7815.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200215072851/http://www.fkzalgiris.lt/naujienos/n7815.html |date=2020-02-15 }}</ref> * [[Vladimir Čeburin]] (2021– 2025)<ref>https://lff.lt/news/11728/zalgiri-teniruos-v-ceburinas/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210112154123/https://lff.lt/news/11728/zalgiri-teniruos-v-ceburinas/ |date=2021-01-12 }}</ref><ref>[https://fkzalgiris.lt/ceburinas-atsisveikina/ V. Čeburinas palieka „Žalgirį“]</ref><ref>[https://www.sportas.lt/naujiena/526242/vladimiras-ceburinas-atsisveikino-su-zalgiriu Vladimiras Čeburinas atsisveikino su „Žalgiriu“]</ref> * [[Rolandas Džiaukštas]] (2 September 2025 – 10 April 2026)<ref>[https://fkzalgiris.lt/naujasis-komandos-treneris-r-dziaukstas/ Naujasis komandos treneris – R. Džiaukštas]</ref><ref>[https://www.sportas.lt/naujiena/526330/oficialu-paskirtas-naujasis-zalgirio-strategas futbolas.lt naujienos: Oficialu: paskirtas naujasis „Žalgirio“ strategas]</ref> * [[Nerijus Mačiulis (1983)|Nerijus Mačiulis]] (10 April 2026 – )<ref>[https://fkzalgiris.lt/permainos-zalgirio-trenerio-poste/ Permainos „Žalgirio“ trenerio poste]</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Ajax Amsterdam}} * [http://www.fkzalgiris.lt/ Amptelike webtuiste] * [https://globalsportsarchive.com/team/soccer/fk-zalgiris-vilnius/15837/ Globalsportsarchi] {{Normdata}} [[Kategorie:Vilnius]] o0b4rb108ylsy6kaubsx9ttpobj2nie 2893813 2893812 2026-04-14T12:15:57Z Makenzis 94013 /* Afrigters */ 2893813 wikitext text/x-wiki {{Sokkerklub infoboks | | beeld = | klubnaam = FK Žalgiris | vollenaam = Futbolo klubas Žalgiris | stigting = [[16 Mei]] [[1947]] | stadion = [[FK Žalgiris Stadion]], <br/>[[Vilnius]] | kapasiteit = 5&nbsp;067 | voorsitter = Mindaugas Kasperūnas | afrigter = {{flagicon|LTU}} [[Andrius Skerla]]<ref>[https://fkzalgiris.lt/zalgirio-komandos-vaira-perims-i-vilniu-griztantis-a-skerla/ „Žalgirio“ komandos vairą perims į Vilnių grįžtantis A. Skerla]</ref> | liga = [[TOPLYGA]] | seisoen = 2025 | posisie = 3. posisie }} '''FK Žalgiris''' (''Futbolo klubas Žalgiris'') is 'n professionele sokkerklub in [[Vilnius]] wat op [[16 Mei]] [[1947]]. Die span se tuisveld is die [[FK Žalgiris Stadion]] (kapasiteit: 5&nbsp;067 sitplekke). Žalgiris is al 11 keer as die [[A lyga]] gekroon. == Erelys == * '''Kampioen (11)''' : 1991, 1991/92, 1998/99, 2013, 2014, 2015, 2016, 2020, 2021, 2022, 2024 : (naaswenner (13): 1992/93, 1993/94, 1994/95, 1996/97, 1997/98, 1999, 2000, 2011, 2012, 2017, 2018, 2019, 2023 * '''LFF taurė (13)''' : 1991, 1992/93, 1993/94, 1996/97, 2003, 2011/12, 2012/13, 2013/14, 2014/15, 2015/16, 2016, 2018, 2021, 2022 : (naaswenner (6): 1990, 1992, 1995, 2000, 2001, 2017 * '''Supertaurė (9)''' : 2003, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2020, 2023, 2025 == Beroemde sokkerspelers en afrigters == === Spelers === * [[Ovidijus Verbickas]] * {{vlagikoon|NL}} [[Donovan Slijngard]] === Afrigters === * [[Aurelijus Skarbalius]] (2017 – 2018) * [[Valdas Urbonas]] (2018 – 2019)<ref>http://www.fkzalgiris.lt/naujienos/n7325_zalgirio_komandos_vairas_patyrusiam_specialistui.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180625104000/http://www.fkzalgiris.lt/naujienos/n7325_zalgirio_komandos_vairas_patyrusiam_specialistui.html |date=2018-06-25 }}</ref> * [[Marek Zub]] (2019) <ref>http://www.fkzalgiris.lt/naujienos/n7563.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190214002833/http://www.fkzalgiris.lt/naujienos/n7563.html |date=2019-02-14 }}</ref><ref>http://www.fkzalgiris.lt/naujienos/n7710.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190716100823/http://www.fkzalgiris.lt/naujienos/n7710.html |date=2019-07-16 }}</ref> * [[João Luís Martins]] (2019)<ref>http://www.fkzalgiris.lt/naujienos/n7711.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190716101200/http://www.fkzalgiris.lt/naujienos/n7711.html |date=2019-07-16 }}</ref><ref>https://alyga.lt/naujiena/zalgiris-atsisveikino-su-laikinuoju-strategu/6392</ref> * Aliaksei Baga (2020)<ref>http://www.fkzalgiris.lt/naujienos/n7815.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200215072851/http://www.fkzalgiris.lt/naujienos/n7815.html |date=2020-02-15 }}</ref> * [[Vladimir Čeburin]] (2021– 2025)<ref>https://lff.lt/news/11728/zalgiri-teniruos-v-ceburinas/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210112154123/https://lff.lt/news/11728/zalgiri-teniruos-v-ceburinas/ |date=2021-01-12 }}</ref><ref>[https://fkzalgiris.lt/ceburinas-atsisveikina/ V. Čeburinas palieka „Žalgirį“]</ref><ref>[https://www.sportas.lt/naujiena/526242/vladimiras-ceburinas-atsisveikino-su-zalgiriu Vladimiras Čeburinas atsisveikino su „Žalgiriu“]</ref> * [[Rolandas Džiaukštas]] (2 September 2025 – 10 April 2026)<ref>[https://fkzalgiris.lt/naujasis-komandos-treneris-r-dziaukstas/ Naujasis komandos treneris – R. Džiaukštas]</ref><ref>[https://www.sportas.lt/naujiena/526330/oficialu-paskirtas-naujasis-zalgirio-strategas futbolas.lt naujienos: Oficialu: paskirtas naujasis „Žalgirio“ strategas]</ref> * {{flagicon|LTU}} [[Andrius Skerla]], (13 April 2026 – )<ref>[https://fkzalgiris.lt/zalgirio-komandos-vaira-perims-i-vilniu-griztantis-a-skerla/ „Žalgirio“ komandos vairą perims į Vilnių grįžtantis A. Skerla]</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Ajax Amsterdam}} * [http://www.fkzalgiris.lt/ Amptelike webtuiste] * [https://globalsportsarchive.com/team/soccer/fk-zalgiris-vilnius/15837/ Globalsportsarchi] {{Normdata}} [[Kategorie:Vilnius]] ogwfhgne90v5ovkaargtnv08clel3w3 2893814 2893813 2026-04-14T12:16:14Z Makenzis 94013 /* Spelers */ 2893814 wikitext text/x-wiki {{Sokkerklub infoboks | | beeld = | klubnaam = FK Žalgiris | vollenaam = Futbolo klubas Žalgiris | stigting = [[16 Mei]] [[1947]] | stadion = [[FK Žalgiris Stadion]], <br/>[[Vilnius]] | kapasiteit = 5&nbsp;067 | voorsitter = Mindaugas Kasperūnas | afrigter = {{flagicon|LTU}} [[Andrius Skerla]]<ref>[https://fkzalgiris.lt/zalgirio-komandos-vaira-perims-i-vilniu-griztantis-a-skerla/ „Žalgirio“ komandos vairą perims į Vilnių grįžtantis A. Skerla]</ref> | liga = [[TOPLYGA]] | seisoen = 2025 | posisie = 3. posisie }} '''FK Žalgiris''' (''Futbolo klubas Žalgiris'') is 'n professionele sokkerklub in [[Vilnius]] wat op [[16 Mei]] [[1947]]. Die span se tuisveld is die [[FK Žalgiris Stadion]] (kapasiteit: 5&nbsp;067 sitplekke). Žalgiris is al 11 keer as die [[A lyga]] gekroon. == Erelys == * '''Kampioen (11)''' : 1991, 1991/92, 1998/99, 2013, 2014, 2015, 2016, 2020, 2021, 2022, 2024 : (naaswenner (13): 1992/93, 1993/94, 1994/95, 1996/97, 1997/98, 1999, 2000, 2011, 2012, 2017, 2018, 2019, 2023 * '''LFF taurė (13)''' : 1991, 1992/93, 1993/94, 1996/97, 2003, 2011/12, 2012/13, 2013/14, 2014/15, 2015/16, 2016, 2018, 2021, 2022 : (naaswenner (6): 1990, 1992, 1995, 2000, 2001, 2017 * '''Supertaurė (9)''' : 2003, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2020, 2023, 2025 == Beroemde sokkerspelers en afrigters == === Spelers === * {{flagicon|LTU}} [[Ovidijus Verbickas]] * {{vlagikoon|NL}} [[Donovan Slijngard]] === Afrigters === * [[Aurelijus Skarbalius]] (2017 – 2018) * [[Valdas Urbonas]] (2018 – 2019)<ref>http://www.fkzalgiris.lt/naujienos/n7325_zalgirio_komandos_vairas_patyrusiam_specialistui.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180625104000/http://www.fkzalgiris.lt/naujienos/n7325_zalgirio_komandos_vairas_patyrusiam_specialistui.html |date=2018-06-25 }}</ref> * [[Marek Zub]] (2019) <ref>http://www.fkzalgiris.lt/naujienos/n7563.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190214002833/http://www.fkzalgiris.lt/naujienos/n7563.html |date=2019-02-14 }}</ref><ref>http://www.fkzalgiris.lt/naujienos/n7710.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190716100823/http://www.fkzalgiris.lt/naujienos/n7710.html |date=2019-07-16 }}</ref> * [[João Luís Martins]] (2019)<ref>http://www.fkzalgiris.lt/naujienos/n7711.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190716101200/http://www.fkzalgiris.lt/naujienos/n7711.html |date=2019-07-16 }}</ref><ref>https://alyga.lt/naujiena/zalgiris-atsisveikino-su-laikinuoju-strategu/6392</ref> * Aliaksei Baga (2020)<ref>http://www.fkzalgiris.lt/naujienos/n7815.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200215072851/http://www.fkzalgiris.lt/naujienos/n7815.html |date=2020-02-15 }}</ref> * [[Vladimir Čeburin]] (2021– 2025)<ref>https://lff.lt/news/11728/zalgiri-teniruos-v-ceburinas/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210112154123/https://lff.lt/news/11728/zalgiri-teniruos-v-ceburinas/ |date=2021-01-12 }}</ref><ref>[https://fkzalgiris.lt/ceburinas-atsisveikina/ V. Čeburinas palieka „Žalgirį“]</ref><ref>[https://www.sportas.lt/naujiena/526242/vladimiras-ceburinas-atsisveikino-su-zalgiriu Vladimiras Čeburinas atsisveikino su „Žalgiriu“]</ref> * [[Rolandas Džiaukštas]] (2 September 2025 – 10 April 2026)<ref>[https://fkzalgiris.lt/naujasis-komandos-treneris-r-dziaukstas/ Naujasis komandos treneris – R. Džiaukštas]</ref><ref>[https://www.sportas.lt/naujiena/526330/oficialu-paskirtas-naujasis-zalgirio-strategas futbolas.lt naujienos: Oficialu: paskirtas naujasis „Žalgirio“ strategas]</ref> * {{flagicon|LTU}} [[Andrius Skerla]], (13 April 2026 – )<ref>[https://fkzalgiris.lt/zalgirio-komandos-vaira-perims-i-vilniu-griztantis-a-skerla/ „Žalgirio“ komandos vairą perims į Vilnių grįžtantis A. Skerla]</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Ajax Amsterdam}} * [http://www.fkzalgiris.lt/ Amptelike webtuiste] * [https://globalsportsarchive.com/team/soccer/fk-zalgiris-vilnius/15837/ Globalsportsarchi] {{Normdata}} [[Kategorie:Vilnius]] 8gdebq4765sq6nuo027vo6zd2dfu6qs 0 459186 2893839 2886828 2026-04-14T13:19:53Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893839 wikitext text/x-wiki Die '''Barcode of Life Data System''' (BOLD) is 'n aanlyn platform vir die beskikbaarstelling van [[DNS]]-strepieskodes.<ref>{{Cite journal|last1=Ratnasingham|first1=Sujeevan|last2=Hebert|first2=Paul D. N.|date=2013|title=A DNA-Based Registry for All Animal Species: The Barcode Index Number (BIN) System|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=7|pages=e66213|doi=10.1371/journal.pone.0066213|pmid=23861743|pmc=3704603|bibcode=2013PLoSO...866213R|issn=1932-6203|doi-access=free}}</ref> DNS-strepieskodering is 'n taksonomiese metode wat gebruik word om [[spesie]]s op grond van spesifieke [[genetika|genetiese merkers]] in hul DNS te identifiseer. Die platform word deur die ''Centre for Biodiversity Genomics'' in [[Kanada]] ontwikkel en onderhou.<ref name="Ratnasingham">{{Cite journal|last1=Ratnasingham|first1=Sujeevan|last2=Hebert|first2=Paul D. N.|date=January 24, 2007|title=Barcoding: bold: The Barcode of Life Data System|journal=Molecular Ecology Notes|volume=7|issue=3|pages=355–364|doi=10.1111/j.1471-8286.2007.01678.x|pmid=18784790|pmc=1890991|issn=1471-8278|doi-access=free}}</ref> Die stelsel bestaan uit vier hoofkomponente: * ’n dataportaal * ’n opvoedkundige portaal * ’n register van BIN-kodes (veronderstelde spesies) * ’n werkruimte vir data-insameling en -ontleding wat ’n aanlyn platform vir die analise van DNS-volgordes bied. Sedert die bekendstelling van BOLD in 2005 is die stelsel uitgebrei om verskeie funksies te bied, insluitend die organisering, validering, visualisering en publikasie van data. Teen 16 November 2020 het BOLD reeds strepieskode-reekse vir 318 105 formeel beskryfde spesies [[dier]]e, [[plant]]e, [[swam]]me en [[protis]]te (met ongeveer 8,9 miljoen spesies) bevat.<ref>{{Cite web|title=Kingdoms of Life Being Barcoded {{!}} BOLDSYSTEMS|url=http://www.boldsystems.org/index.php/TaxBrowser_Home|access-date=November 16, 2020|website=www.boldsystems.org|archive-date=April 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416032506/http://boldsystems.org/index.php/TaxBrowser_Home|url-status=dead}}</ref> ’n Groot deel van die data in BOLD kom uit die ''BARCODE 500K''-projek,<ref>{{Cite web|url=https://ibol.org/programs/barcode-500k/|title=BARCODE 500K|website=ibol.org|access-date=November 16, 2020|archive-date=August 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210816204436/https://ibol.org/programs/barcode-500k/|url-status=dead}}</ref> wat tussen 2010 en 2015 deur die ''International Barcode of Life''-konsortium beskikbaar gestel is. Die doel was om DNS-strepieskodes vir miljoene monsters en honderde duisende spesies te versamel. Hierdie data is deur wetenskaplikes wêreldwyd bygedra en help om die akkuraatheid van spesie-identifikasie te verbeter. BOLD is vrylik beskikbaar vir navorsers wat in DNS-strepieskodering belangstel. Dit help met die publikasie van data wat aan internasionale standaarde voldoen en ondersteun samewerkingsprojekte tussen groot navorsingsgroepe. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{Amptelike webwerf}} [[Kategorie:Genetika]] p5af4t2ovn40x30z0dyor9cke76iphx 0 459488 2893858 2888506 2026-04-14T13:37:39Z Oesjaar 7467 Ai! 2893858 wikitext text/x-wiki {{Outomatiese taksoboks |image = Polyarrhena imbricata Chris Vynbos 1.jpg |image_caption = ''Polyarrhena imbricata'' |display_parents = 3 |taxon = Polyarrhena |authority = Cass., (1826) |subdivision_ranks = Spesies |subdivision = <center>[[#Spesies|Sien teks]]</center> |synonyms = }} '''''Polyarrhena''''' is 'n [[genus]] van klein [[struik]]e wat behoort tot die [[Familie (biologie)|familie]] Asteraceae. Die genus is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Suid-Afrika]] en kom in die [[Wes-Kaap]] voor. == Spesies == Daar is vier [[spesie]]s wat tot die genus hoort:<ref>[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:10635-1 Plants of the World Online]</ref> * ''[[Polyarrhena imbricata]]'' <small>(DC.) Grau</small> * ''[[Polyarrhena prostrata]]'' <small>Grau</small> * ''[[Polyarrhena reflexa]]'' <small>(L.) Cass.</small> * ''[[Polyarrhena stricta]]'' <small>Grau</small> == Verwysings == {{verwysings}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Polyarrhena| ]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] dri60tiga31g2d3ekmgjjx4ab7esrgz 0 459499 2893856 2888540 2026-04-14T13:35:53Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893856 wikitext text/x-wiki {{Outomatiese taksoboks |image = Mairia crenata vBerkel 1.jpg |image_caption = ''Mairia crenata'' |display_parents = 3 |taxon = Mairia |authority = Nees, (1832) |subdivision_ranks = Spesies |subdivision = <center>[[#Spesies|Sien teks]]</center> |synonyms = }} '''''Mairia''''' (vuurasters) is 'n [[genus]] van klein [[struik]]e wat behoort tot die [[Familie (biologie)|familie]] Asteraceae. Die genus is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Suid-Afrika]] en kom in die [[Wes-Kaap]] voor. == Spesies == Daar is vier [[spesie]]s wat tot die genus hoort:<ref>[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:9935-1 Plants of the World Online]</ref> * ''[[Mairia coriacea]]'' <small>[[Harry Bolus|Bolus]]</small> * ''[[Mairia petiolata]]'' <small>Zinnecker</small> * ''[[Mairia purpurata]]'' <small>([[Carolus Linnaeus|L.]]) [[John Charles Manning|J.C.Manning]]</small> * ''[[Mairia robusta]]'' <small>(Zinnecker) J.C.Manning & [[Peter Goldblatt|Goldblatt]]</small> == Verwysings == {{verwysings}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Mairia| ]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] djkk0outabadcx6scho90507e85yyc9 0 459854 2893907 2893786 2026-04-14T18:21:22Z Sobaka 328 /* Kortafstand subsoniese kruisermissiele */ Beeld 2893907 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Tomahawk Block IV cruise missile -crop.jpg|duimnael|'n [[BGM-109 Tomahawk]] wat in November 2002 vlieg.]] 'n '''Kruisermissiel''' is 'n onbemande selfaangedrewe geleide [[missiel]] wat vlieg deur aërodinamiese [[Sleurkrag|hefkrag]] vir die grootste deel van sy vlugroete te onderhou. Kruisermissiele is ontwerp om 'n groot vrag oor lang afstande met hoë presisie te lewer. Moderne kruisermissiele is in staat om teen hoë subsoniese, [[Supersoniese snelheid|supersonies]]e of hipersoniese snelhede te beweeg, is selfnavigerend en kan op 'n nie-ballistiese, uiters lae-hoogte trajek vlieg.<ref>{{Cite web |date=2025-06-17 |title=Cruise missile {{!}} Definition, Speed, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/technology/cruise-missile |access-date=2025-06-24 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> Hierdie wapens verskil fundamenteel van ballistiese missiele deurdat hulle voortdurend aangedryf bly en aktief gestuur word tydens hul vlug, eerder as om ’n groot deel van hul baan volgens ’n voorafbepaalde, [[swaartekrag]]-gedrewe trajek te volg. Kruisermissiele maak tipies gebruik van gevorderde navigasiestelsels soos traagheidsnavigasie, satellietposisionering (bv. GPS), terreinvolgende radar en digitale kaartvergelyking om hul teikens akkuraat te bereik, selfs in omgewings met sterk elektroniese teenmaatreëls. Kruisermissiele kan vanaf verskeie platforms gelanseer word, insluitend landgebaseerde lanseerders, oorlogskepe, duikbote en vliegtuie. Hierdie veelsydigheid maak hulle ’n belangrike komponent van moderne militêre strategie, aangesien hulle diep in vyandelike gebied kan inslaan sonder om bemande vliegtuie in gevaar te stel. Hulle word gebruik vir beide konvensionele en kernplofkoppe, en kan aangepas word vir spesifieke rolle soos anti-skip-aanvalle, grondteikens of presisie-aanvalle op infrastruktuur. Sedert hul vroeë ontwikkeling tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] het kruisermissiele aansienlik ontwikkel in terme van reikafstand, akkuraatheid en ontduikingsvermoë. Hedendaagse ontwerpe fokus toenemend op sluip-tegnologie, lae waarneembaarheid en gevorderde roetebeplanning om lugverdedigingstelsels te omseil en strategiese teikens met minimale waarskuwing te tref. ==Geskiedenis== Die idee van 'n "lugtorpedo" is in die Britse 1909-film ''The Airship Destroyer'' getoon, waarin vlieënde torpedo's wat draadloos beheer word, gebruik word om [[Lugskip|lugskepe]] wat [[Londen]] bombardeer, af te skiet.<ref>{{cite web|url=http://www.ctie.monash.edu.au/hargrave/rpav_britain.html |title=Remote Piloted Aerial Vehicles : The 'Aerial Target' and 'Aerial Torpedo' in Britain |publisher=Ctie.monash.edu.au |access-date=13 Februarie 2012}}</ref> [[Lêer:Military Air Museum's Fieseler FI 103 V1 "Buzz Bomb".JPG|duimnael|Die V-1 vliegbom, die eerste operasionele kruisermissiel.]] In 1916 het die Amerikaanse vlieënier Lawrence Sperry 'n "lugtorpedo", die Hewitt-Sperry Automatic Airplane, 'n klein [[Tweedekker (vliegtuig)|tweedekker]] met 'n TNT-lading, 'n Sperry-selfvlieende en barometriese hoogtebeheer, gebou en gepatenteer. Geïnspireer deur die eksperimente het die [[Verenigde State]] se leër 'n soortgelyke vlieënde bom genaamd die Kettering Bug ontwikkel. Duitsland het ook toetse gedoen met afstandbeheerde [[Sweeftuig|sweeftuie]] (''Torpedogleiter'') wat deur Siemens-Schuckert gebou is vanaf 1916.<ref>{{cite book|author=Roger Branfill-Cook|title= Torpedo|publisher=Seaforth Publishing|location= Great Britain|year= 2014}}</ref> In die tussenoorlogse tydperk het Brittanje se Royal Aircraft Establishment die Larynx (Long Range Gun met Lynx Engine) ontwikkel, wat in die 1920's 'n paar vlugtoetse ondergaan het.<ref>{{cite web|url=http://www.vectorsite.net/twcruz_1.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070813001620/http://www.vectorsite.net/twcruz_1.html|url-status=usurped|archive-date=13 Augustus 2007|title=[1.0] The Aerial Torpedo|date=13 Augustus 2007}}</ref> In die [[Sowjetunie]] het Sergei Korolev van 1932 tot 1939 die GIRD-06-kruisermissielprojek gelei, wat 'n vuurpyl-aangedrewe anjaer-glybomontwerp gebruik het. Die 06/III (RP-216) en 06/IV (RP-212) het giroskopiese geleidingstelsels bevat.<ref>"Object No. 212", 1936 report in _Tvorcheskoi Nasledie Akedemika Sergeya Pavlovicha Koroleva_</ref> Die voertuig is ontwerp om tot 28 km hoogte te styg en 'n afstand van 280 km te gly, maar toetsvlugte in 1934 en 1936 het slegs 'n hoogte van 500 meter bereik. In 1944, tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], het [[Duitsland]] die eerste operasionele kruisermissiele ontplooi. Die [[V-1-vlieënde bom|V-1]], dikwels 'n vlieënde bom genoem, het 'n giroskoop-geleidingstelsel bevat en is aangedryf deur 'n eenvoudige pulsstraal-enjin, waarvan die geluid dit die bynaam "gonsbom" of "doodlebug" gegee het.<ref>{{cite book |last=Zaloga |first=Steven |title=German V-Weapon Sites 1943–45 |location=Oxford |publisher=Osprey Publishing |date=2008 |isbn=978-1-84603-247-9}}</ref> Akkuraatheid was slegs voldoende vir gebruik teen baie groot teikens (die algemene area van 'n stad), terwyl die reikafstand van 250 km aansienlik laer was as dié van 'n bomwerper wat dieselfde vrag dra. Die belangrikste voordele was spoed (alhoewel nie voldoende om kontemporêre skroefaangedrewe onderskeppers te oortref nie) en bruikbaarheid. Die produksiekoste van 'n V-1 was slegs 'n klein fraksie van dié van 'n [[V-2-vuurpyl|V-2]] supersoniese ballistiese missiel met 'n soortgelyke grootte plofkop.<ref> Beide missiele is vervaardig onder die swaar gebruik van Nazi-slawearbeid.</ref> Anders as die V-2, het die aanvanklike ontplooiings van die V-1 stilstaande lanseerrampe vereis wat blootgestel was aan bombardement.<ref>{{cite web |url=http://www.atlantikwall.org.uk/v1_light_stes.htm |title=V1 Light Sites |publisher=Atlantic Wall |access-date=9 Mei 2017}}</ref> [[Nazi-Duitsland]] het in 1943 ook die Mistel-saamgestelde vliegtuigprogram ontwikkel, wat gesien kan word as 'n rudimentêre lug-gelanseerde kruisermissiel, waar 'n bestuurde vegvliegtuig bo-op 'n onbemande bomwerper-grootte vliegtuig gemonteer is wat met plofstof gepak was om vrygestel te word terwyl die teiken nader gekom het. Bomwerper-gelanseerde variante van die V-1 het beperkte operasionele diens teen die einde van die oorlog gesien, met die baanbrekende V-1 se ontwerp wat deur die Amerikaners omgekeerd ontwikkel is as die Republic-Ford JB-2 kruisermissiel.<ref>{{cite book |last=Zaloga |first=Steven |title= American Guided Missiles of World War II |publisher=Osprey Publishing |date=2020 |isbn=9781472839268}}</ref> Onmiddellik na die [[Tweede Wêreldoorlog]] het die Verenigde State se Lugmag 21 verskillende geleide missielprojekte gehad, insluitend voorgestelde kruisermissiele. Teen 1948 was al behalwe vier van hierdie projekte gekanselleer: die Air Materiel Command Banshee, die SM-62 Snark, die SM-64 Navaho, en die MGM-1 Matador. Die Banshee-ontwerp was soortgelyk aan Operasie Aphrodite; soos Aphrodite, het dit misluk en is dit in April 1949 gekanselleer.<ref>[https://web.archive.org/web/20070303204907/http://stinet.dtic.mil/oai/oai?&verb=getRecord&metadataPrefix=html&identifier=ADA162646 The Evolution of the Cruise Missile by Werrell, Kenneth P.] sien PDF bladsy 92</ref> Terselfdertyd is die Amerikaanse Vloot se Operasie Bumblebee van ongeveer 1 Junie 1946 tot 28 Julie 1948 by Topsail-eiland, [[Noord-Carolina]], uitgevoer. Bumblebee het konsepbewystegnologieë vervaardig wat die Amerikaanse weermag se ander missielprojekte beïnvloed het. Gedurende die [[Koue Oorlog]] het beide die Verenigde State en die Sowjetunie verder geëksperimenteer met die konsep om vroeë kruisermissiele vanaf land, duikbote en vliegtuie te ontplooi. Die hoofuitkoms van die Amerikaanse Vloot se duikbootmissielprojek was die SSM-N-8 Regulus-missiel, gebaseer op die V-1, maar aangedryf deur 'n Allison J33-straalenjin. Die Regulus is in diens gestel, maar is later uitgefaseer met die koms van duikboot-gelanseerde ballistiese missiele wat nie vereis het dat die duikboot na die oppervlak kom om die missiel te lanseer en dit na sy teiken te lei nie. Die Amerikaanse Lugmag se eerste operasionele grond-tot-grond-missiel was die gevleuelde, mobiele, kernwapen-bekwame MGM-1 Matador, ook soortgelyk in konsep aan die V-1. Ontplooiing oorsee het in 1954 begin, eers na [[Wes-Duitsland]] en later na die [[Republiek van China]] en [[Suid-Korea]]. Op 7 November 1956 het die Amerikaanse Lugmag Matador-eenhede in Wes-Duitsland ontplooi, wie se missiele in staat was om teikens in die [[Warskou-verdrag]] gebied te tref, vanaf hul vaste daaglikse terreine na onaangekondigde verspreide lanseerplekke. Hierdie waarskuwing was in reaksie op die krisis wat veroorsaak is deur die Sowjet-aanval op [[Hongarye]] wat die [[Hongaarse Rewolusie van 1956]] onderdruk het. Tussen 1957 en 1961 het die Verenigde State 'n ambisieuse en goed befondsde program gevolg om 'n kernbewapende kruisermissiel, Supersoniese Lae Hoogte Missiel (SLAM), te ontwikkel. Dit is ontwerp om onder die vyand se radar te vlieg teen snelhede bo Mach 3 en waterstofbomme te dra wat dit langs sy pad oor vyandelike gebied sou laat val. Alhoewel die konsep bewys is dat dit geldig is en die 500-megawatt (670,000 pk) enjin 'n suksesvolle toetslopie in 1961 voltooi het, is geen lugwaardige toestel ooit voltooi nie. Die projek is uiteindelik laat vaar ten gunste van IKBM-ontwikkeling. Terwyl ballistiese missiele die voorkeurwapens vir landteikens was, is swaar kern- en konvensionele kruisermissiele met wapenpunte deur die USSR as 'n primêre wapen beskou om die Verenigde State se vlootdraer-gevegsgroepe te vernietig. Groot duikbote (byvoorbeeld, Echo- en Oscar-klasse) is ontwikkel om hierdie wapens te dra en die Verenigde State se gevegsgroepe op see te skadu, en groot bomwerpers (byvoorbeeld, [[Toepolef Tu-22M|Backfire]]-, [[Toepolef Tu-95|Bear]]- en [[Toepolef Tu-160|Blackjack]]-modelle) is toegerus met die wapens in hul luggelanseerde kruisermissiel (ALCM)-konfigurasie. ==Kategorieë== Kruisermissiele kan gekategoriseer word volgens vrag/plofkopgrootte, spoed, reikwydte en lanseringsplatform. Dikwels word variante van dieselfde missiel vir verskillende lanseringsplatforms vervaardig (byvoorbeeld lug- en duikboot-gelanseerde weergawes). Geleidingstelsels kan tussen missiele verskil. Sommige missiele kan toegerus word met enige van 'n verskeidenheid navigasiestelsels (traagheidsnavigasie, TERCOM of satellietnavigasie). Groter kruisermissiele kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra, terwyl kleiner missiele slegs konvensionele plofkoppe dra. ===Hipersoniese kruisermissiele=== Hipersoniese kruisermissiele beweeg ten minste vyf keer die [[spoed van klank]] (Mach 5). *3M22 Zircon (>1000–1500 km) {{vlagland|Rusland}}– hipersoniese anti-skip kruisermissiel.<ref>{{cite web|url= http://www.nextbigfuture.com/2016/02/russia-will-refit-nuclear-powered.html|title=Russia will refit nuclear powered guided missile cruiser with mach 5 hypersonic 3M22 missiles with 2022 deployment|website=NextBigFuture.com|date=21 Februarie 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://uslivenic.com/3m22-zircon-missile-russias-fastest-missile/|title=3M22 Zircon Missile, Russia's Fastest Missile|access-date=23 November 2022|archive-date=30 Maart 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230330024209/https://uslivenic.com/3m22-zircon-missile-russias-fastest-missile/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cnn.com/2024/02/13/europe/ukraine-russia-zircon-hypersonic-missile-intl-hnk-ml/index.html|title=Russia used an advanced hypersonic missile for the first time in recent strike, Ukraine claims|website=[[CNN]] |date=13 Februarie 2024 }}</ref><ref name=NavalNews>{{cite web|url=https://www.navalnews.com/naval-news/2022/08/hypersonic-brahmos-ii-missile-may-include-tech-from-tsirkon-missile/|website=Naval News |title=Hypersonic BrahMos-II missile may include tech from Tsirkon missile |date=2 Augustus 2022 }}</ref> *ASN4G (Air-Sol Nucléaire de 4e Génération) {{vlagland|Frankryk}} – hipersoniese kruisermissiel met ’n supersoniese ramstraalenjin wat deur [[Frankryk]] ontwikkel word.<ref>{{Cite web |title=Counting the cost of deterrence: France's nuclear recapitalisation |url=https://www.iiss.org/blogs/military-balance/2021/05/france-nuclear-recapitalisation |access-date=2022-10-26 |website=IISS |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Wright |first=Timothy |date=1 Mei 2022 |title=Hypersonic Missile Proliferation: An Emerging European Problem? |url=https://www.nonproliferation.eu/wp-content/uploads/2022/05/EUNPDC_no-80.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220517163238/https://www.nonproliferation.eu/wp-content/uploads/2022/05/EUNPDC_no-80.pdf |archive-date=2022-05-17 |url-status=live |access-date=26 Oktober 2022 |website=The EU Non-Proliferation Consortium}}</ref> *BrahMos-II (≈800–1500 km) {{vlagland|Indië}}/{{vlagland|Rusland}}–– hipersoniese kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://brahmos.com/newscenter.php?newsid=95|title=India to develop BrahMos-II missile|website=Brahmos.com}}</ref><ref name=NavalNews /> onder ontwikkeling vanaf 2011 in [[Indië]] en Rusland<ref>{{cite news|url= http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-10-09/news/30260244_1_air-version-stealth-supersonic-cruise-missile-india-s-defence-research|archive-url= https://archive.today/20130103092457/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-10-09/news/30260244_1_air-version-stealth-supersonic-cruise-missile-india-s-defence-research|url-status= dead|archive-date= 3 Januarie 2013|title=Hypersonic version of Brahmos on the way|date=9 Oktober 2011|work=The Times of India}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.brahmos.com/newscenter.php?newsid=102|title=India, Russia to develop new hypersonic cruise missile|archive-url= https://web.archive.org/web/20100628020619/http://brahmos.com/newscenter.php?newsid=102|archive-date= 28 Junie 2010|url-status=dead|access-date=23 Februarie 2012}}</ref> *CJ-1000 {{vlagland|Volksrepubliek China}} – hipersoniese ramstraalenjin anti-skip/land-aanval kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://www.scmp.com/news/china/military/article/3322176/new-missiles-drones-and-tanks-whats-been-rolling-through-beijings-streets |title=New missiles, drones and tanks: what's been rolling through Beijing's streets? |website=South China Morning Post |date=18 Augustus 2025 |first=Liu |last=Zhen }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.newsweek.com/china-reveals-new-weapons-sink-us-ships-2114865 |title=China To Reveal New Weapons To Sink US Ships |website=Newsweek |date=18 Augustus 2025 |first=Ryan |last=Chan }}</ref> *Hycore {{vlagland|Suid-Korea}}<ref>{{cite web | url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/weapons/south-korea-develops-hycore-hypersonic-cruise-missile | title=South Korea develops Hycore hypersonic cruise missile | date=25 Januarie 2022 }}</ref> *HSTDV{{vlagland|Indië}} – hipersoniese ramstraalenjin-demonstrator. 'n Draervoertuig vir hipersoniese langafstandkruismissiele word ontwikkel deur die Verdedigingsnavorsings- en Ontwikkelingsorganisasie.<ref>{{Cite web|url= https://theprint.in/defence/drdo-test-fires-futuristic-missile-tech-but-its-success-is-in-doubt/249386/|title= DRDO test-fires futuristic missile tech, but its success is in doubt|last=Philip|first=Snehesh Alex|date=2019-06-12|website=ThePrint|language=en-US|access-date= 2020-03-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/drdo-starts-work-on-hypersonic-weapon/story-NAg6ViN9W94ll4CsfGDNYP.html|title=DRDO starts work on 'next-gen' hypersonic weapon|date=2019-10-20|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2020-03-23}}</ref> *ET-LDHCM {{vlagland|Indië}} – langafstandhipersoniese kruismissiel word ontwikkel deur DRDO.<ref>{{Cite news |date=2025-07-14 |title=India testing a missile that flies at eight times the speed of sound, hits targets 1,500 km away |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/new-updates/india-testing-a-missile-that-flies-at-eight-times-the-speed-of-sound-hits-targets-1500-km-away/articleshow/122432167.cms?from=mdr |access-date=2025-07-23 |work=The Economic Times |issn=0013-0389}}</ref><ref name=":6">{{Cite web |last=Vaishnav |first=Akash |date=2025-07-15 |title=India's 'Project Vishnu' Unleashes Missile That Can Hit Enemy 1,500 Km Away at 8x Speed of Sound |url=https://newsable.asianetnews.com/gallery/india/india-unleashes-missile-that-can-hit-enemy-1500-km-away-at-8-speed-of-sound-z8wgl1w |access-date=2025-07-22 |website=newsable.asianetnews.com |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Modi |first=Diksha |date=2025-07-15 |title=Faster Than BrahMos, Deadlier Than Agni: How India's New Hypersonic Missile Changes The Game |url=https://www.news18.com/india/faster-than-brahmos-deadlier-than-agni-how-indias-new-hypersonic-missile-changes-the-game-ws-dkl-9442036.html |access-date=2025-07-17 |website=News18 |language=en}}</ref> *Hyfly-2 {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – hipersoniese luggelanseerde kruisermissiel wat die eerste keer by Sea Air Space 2021 vertoon is, ontwikkel deur [[Boeing]].<ref>{{Cite web|url=https://www.navalnews.com/event-news/sea-air-space-2021/2021/08/sea-air-space-2021-boeing-unveils-new-hypersonic-cruise-missile-concept/|title = Sea Air Space 2021: Boeing Unveils New Hypersonic Cruise Missile Concept|date = 4 Augustus 2021}}</ref> *Hypersonic Air-breathing Weapon Concept (HAWC, uitgespreek Hawk) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – luggelanseerde hipersoniese kruisermissiel met ’n ramstraalenjin wat sy eie kinetiese energie tydens impak gebruik om die teiken te vernietig, ontwikkel deur [[DARPA]].<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2022/04/04/politics/us-hypersonic-missile-test/index.html|title = US tested hypersonic missile in mid-March but kept it quiet to avoid escalating tensions with Russia &#124; CNN Politics|website = [[CNN]]|date = 5 April 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Second Successful Flight for DARPA Hypersonic Air-breathing Weapon Concept (HAWC) |url=https://www.darpa.mil/news-events/2022-04-05#:~:text=Air%2Dbreathing%20vehicles%20utilize%20air,targets%20even%20without%20high%20explosives |website=DARPA |date=4 Mei 2022}}</ref> *Hipersoniese Luglansieerbare Aanvallende Anti-Oppervlaktemissiel (HALO) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – luggelanseerde anti-skipmissiel onder die Aanvallende Anti-Oppervlakteoorlogvoering-inkrement 2 (OASuW Inc 2) program vir die Amerikaanse Vloot (Vloot).<ref>{{cite web | url=https://www.navalnews.com/naval-news/2022/09/halo-us-navy-hypersonic-capability/ | title=HALO programme accelerates US Navy hypersonic capability drive | date=5 September 2022 }}</ref><ref>{{cite web |title=FY18 Navy Programs – Offensive Anti-Surface Warfare (OASuW) Increment 1 |website=Director, Operational Test and Evaluation |url=https://www.dote.osd.mil/Portals/97/pub/reports/FY2018/navy/2018oasuw.pdf?ver=2019-08-21-155650-680 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200201164929/https://www.dote.osd.mil/Portals/97/pub/reports/FY2018/navy/2018oasuw.pdf?ver=2019-08-21-155650-680 |archive-date=2020-02-01}}</ref> *Hipersoniese Aanvalskruisermissiel (HACM) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – beplan vir gebruik deur die Verenigde State se Lugmag.<ref>{{Cite web |title=Raytheon/Northrop Grumman team selected for HACM hypersonic weapon |url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/raytheonnorthrop-grumman-team-selected-for-hacm-hypersonic-weapon |access-date=2022-10-26 |website=Janes.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=US Air Force Selects Raytheon Missiles & Defense, Northrop Grumman to Deliver First Hypersonic Air-Breathing Missile |url=https://news.northropgrumman.com/news/releases/us-air-force-selects-raytheon-missiles-defense-northrop-grumman-to-deliver-first-hypersonic-air-breathing-missile |access-date=2022-10-26 |website=Northrop Grumman Newsroom |language=en}}</ref> *SCIFiRE {{vlagland|Verenigde State van Amerika}}/{{vlagland|Australië}} – Southern Cross Integrated Flight Research Experiment (SCIFiRE) is 'n gesamentlike program tussen die Amerikaanse Departement van Verdediging en die Australiese Departement van Verdediging vir 'n Mach 5 ramstraalenjin-aangedrewe missiel.<ref>{{cite press release |title=Department of Defense Announces New Allied Prototyping Initiative Effort With Australia to Continue Partnership in Developing Air Breathing Hypersonic Vehicles |url=https://www.war.gov/News/Releases/Release/Article/2429061/department-of-defense-announces-new-allied-prototyping-initiative-effort-with-a/ |website=United States Department of Defense |access-date=18 Januarie 2022 |date=30 November 2020}}</ref><ref>{{cite press release |author1=Defence Minister Linda Reynolds |title=Australia collaborates with the US to develop and test high speed long-range hypersonic weapons |url=https://www.minister.defence.gov.au/minister/lreynolds/media-releases/australia-collaborates-us-develop-and-test-high-speed-long-range |website=Department of Defence Ministers |access-date=19 Januarie 2022 |date=1 Desember 2020}}</ref><ref>{{cite web |title=SCIFiRE Hypersonics |url=https://www.airforce.gov.au/our-mission/scifire-hypersonics |website=Royal Australian Air Force |date=16 Julie 2021 |access-date=19 January 2022}}</ref> In September 2021 het die Amerikaanse Departement van Verdediging Voorlopige Ontwerpoorsigkontrakte aan Boeing, Lockheed Martin en Raytheon Missiles & Defense toegeken.<ref>{{cite press release |title=Contracts For Sept. 3, 2021 |url=https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2764928/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929103100/https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2764928/ |url-status=dead |archive-date=29 September 2021 |website=United States Department of Defence |access-date=18 Januarie 2022 |date=3 September 2021}}</ref><ref>{{cite press release |title=Contracts For Sept. 1, 2021 |url=https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2762096/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929131018/https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2762096/ |url-status=dead |archive-date=29 September 2021 |website=United States Department of Defence |access-date=18 Januarie 2022 |date=1 September 2021}}</ref> *YJ-19 {{vlagland|Volksrepubliek China}} – hipersoniese ramstraalenjin-antiskip-kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/chinese-victory-day-parade-spotlights-new-weapon-priorities |title=Chinese Victory Day Parade Spotlights New Weapon Priorities |website=Aviation Week |date=10 September 2025 |first=Chuanren |last=Chen |archive-url=https://web.archive.org/web/20250910205227/https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/chinese-victory-day-parade-spotlights-new-weapon-priorities |archive-date=10 September 2025 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.scmp.com/news/china/science/article/3324050/breathtaking-science-behind-yj-19-chinas-first-hypersonic-cruise-missile |title=The breathtaking science behind YJ-19, China's first hypersonic cruise missile |website=South China Morning Post |date=2 September 2025 |last=Zhang |first=Tong }}</ref> ===Supersoniese kruisermissiele=== [[Lêer:Brahmos imds.jpg|duimnael|BrahMos uitgestal by IMDS 2007.]] Hierdie missiele beweeg vinniger as die [[spoed van klank]], gewoonlik met behulp van ramstraal-enjins. Die reikafstand is tipies 100–500 km, maar kan langer wees. Geleidingstelsels verskil tussen die stelsels. Voorbeelde: *ASALM US ALCM prototipe, toetsvliegtuig tot hipersonies Mach 5.5 {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} *3M-54 Kalibr (4 500&nbsp;km, Mach 3) {{ vlagland|Rusland}} (die "Sizzler" variant is slegs in staat tot supersoniese spoed in die terminale stadium) *3M-51 Alfa (250&nbsp;km, Mach 2.5) {{ vlagland|Rusland}} *Air-Sol Moyenne Portée (300–500&nbsp;km+, Mach 3) {{ vlagland|Frankryk}}&nbsp;– supersoniese afstandaanvalmissiel met kerplofkop *ASM-3 (400&nbsp;km, Mach 3+) {{vlagland|Japan}} *Blyskavka (100–370&nbsp;km) {{vlagland |Oekraïne}}&nbsp;– Artem Luch Pivdenmash *BrahMos (290–800&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland|Indië}} / {{vlagland|Rusland}}<ref>{{Cite web |date=24 November 2020 |title=India now working on 1,500-km range BrahMos supersonic cruise missile |url=https://theprint.in/defence/india-now-working-on-1500-km-range-brahmos-supersonic-cruise-missile/550924/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204100808/https://theprint.in/defence/india-now-working-on-1500-km-range-brahmos-supersonic-cruise-missile/550924/ |archive-date=4 Februarie 2021 |access-date=27 Januarie 2021 |website=The Print |language=en}}</ref> *CX-1 (280&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland | Volksrepubliek China}} *CJ-100 / DF-100 (2000–3000&nbsp;km, Mach 5) {{ vlagland |Volksrepubliek China}} *FC/ASW (onder ontwikkeling) – transnasionale kruisermissielprogram {{vlagland|Frankryk}} / {{ vlagland|Verenigde Koninkryk}} / {{ vlagland|Italië}}<ref name="Janes">[http://home.janes.com/events/exhibitions/dsei2011/sections/daily/day1/perseus-mbdas-missile-of-.shtml Janes – Perseus: MBDA's missile of the future?] {{webarchive|url= https://web.archive.org/web/20111113133922/http://home.janes.com/events/exhibitions/dsei2011/sections/daily/day1/perseus-mbdas-missile-of-.shtml |date=13 November 2011 }}</ref><ref>{{cite web|url= http://www.iiss.org/whats-new/iiss-experts-commentary/from-the-paris-air-show-enter-perseus/ |title= International Institute for Strategic Studies – IISS |access-date=8 Oktober 2015 |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120628163208/http://www.iiss.org/whats-new/iiss-experts-commentary/from-the-paris-air-show-enter-perseus/ |archive-date=28 Junie 2012 }}</ref><ref name="The Telegraph">{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/defence/8587357/New-British-missile-three-times-as-fast-as-current-weapons.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/defence/8587357/New-British-missile-three-times-as-fast-as-current-weapons.html |archive-date=11 Januarie 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=New British missile three times as fast as current weapons|date= 21 Junie 2011|work=Telegraph.co.uk|access-date= 8 Oktober 2015|last1= Harding|first1= Thomas}}</ref><ref name="MBDA Systems">{{Cite web|url=http://www.mbda-systems.com/mediagallery/files/cvs401-perseus-_datasheet-1315926538.pdf|archive-url= https://web.archive.org/web/20130512144417/http://www.mbda-systems.com/mediagallery/files/cvs401-perseus-_datasheet-1315926538.pdf|url-status=dead|title=MBDA Systems|archive-date=12 Mei 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/paris-perseus-set-to-go-on-the-attack-358513/|title= PARIS: Perseus set to go on the attack|work= Flightglobal.com|access-date= 8 Oktober 2015 |date=22 Junie 2011}}</ref> *Hsiung Feng III (100–150&nbsp;km, Mach 3.5) {{vlagland |Volksrepubliek China}} *Hyunmoo-3 (1500&nbsp;km, Mach 1.2) {{ vlagland|Suid-Korea}} *Kh-20 (380–600&nbsp;km, Mach 2) {{ vlagland |Sowjetunie}} *Kh-31 (25–110&nbsp;km, Mach 3.5) {{ vlagland|Rusland}} *Kh-32 (600–1 000&nbsp;km, Mach 4.6) {{vlagland|Rusland}} *Kh-80 (3 000–5 000&nbsp;km, Mach 3) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{vlagland|Rusland}} *P-270 Moskit (120–250&nbsp;km, Mach 2–3) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{vlagland|Rusland}} *P-500 Bazalt (550&nbsp;km, Mach 3+) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland|Rusland}} *P-700 Granit (625&nbsp;km, Mach 2.5+) {{ vlagland|Sowjetunie}} / {{vlagland |Rusland}} *P-800 Oniks / Kh-61 (600–800&nbsp;km, Mach 2.6) {{vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland |Rusland}} *P-1000 Vulkan (800&nbsp;km, Mach 3+) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland|Rusland}} *YJ-12 (250–400&nbsp;km, Mach 4) {{ vlagland |Volksrepubliek China}} *YJ-18 (220–540&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *YJ-91 (15–120&nbsp;km, Mach 3.5) {{vlagland |Volksrepubliek China }} *Yun Feng (1200–2 000&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland|Republiek China}} *SSM-N-9 Regulus II (1 852&nbsp;km, Mach 2) {{ vlagland|Verenigde State}} ===Interkontinentale-afstand supersoniese kruisermissiele=== *Burya (8 500 km) (gekanselleer in 1960) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *MKR (8 000 km) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *RSS-40 Buran (8 500 km) (gekanselleer in 1957) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *SLAM (gekanselleer in 1964) {{ vlagland |Verenigde State}} *SM-64 Navaho (gekanselleer in 1958) {{vlagland |Verenigde State}} ===Langafstand subsoniese kruisermissiele=== [[Lêer:Nirbhay missiles during Republic Day Parade 2018.jpg|duimnael|Indië se Nirbhay-missiele gemonteer op 'n vragmotor-gebaseerde lanseerder.]] China, Frankryk, Indië, Iran, Israel, Japan, Noord-Korea, Rusland, Suid-Korea, Oekraïne en die Verenigde State het verskeie langafstand-subsoniese kruisermissiele ontwikkel. Hierdie missiele het 'n reikafstand van meer as 1 000 kilometer en vlieg teen ongeveer 800 kilometer per uur <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> Hulle het tipies 'n lanseringsgewig van ongeveer 1 500 kilogram<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> en kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra. Vroeëre weergawes van hierdie missiele het traagheidsnavigasie gebruik; latere weergawes gebruik baie meer akkurate TERCOM- en DSMAC-stelsels. Mees onlangse weergawes kan satellietnavigasie gebruik. Voorbeelde: China, Frankryk, Indië, Iran, Israel, Japan, Noord-Korea, Rusland, Suid-Korea, Oekraïne en die Verenigde State het verskeie langafstand-subsoniese kruisermissiele ontwikkel. Hierdie missiele het 'n reikafstand van meer as 1 000 kilometer en vlieg teen ongeveer 800 kilometer per uur <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> Hulle het tipies 'n lanseringsgewig van ongeveer 1 500 kilogram<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> en kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra. Vroeëre weergawes van hierdie missiele het traagheidsnavigasie gebruik; latere weergawes gebruik baie meer akkurate TERCOM- en DSMAC-stelsels. Mees onlangse weergawes kan satellietnavigasie gebruik. Voorbeelde: *3M-54 Kalibr (tot 4 500 km) {{vlagland|Rusland}} *AGM-86 ALCM (from 1 100 to >2 400 km) {{vlagland|Verenigde State}} *AGM-129 ACM (from 3 450 to 3 700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-181 LRSO (>2 500 km) {{vlagland |Verenigde State}} *[[BGM-109 Tomahawk]] (tot 1 700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *BGM-109G Grondgelanseerde kruisermissiel (2 500 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Kh-55 (3 000 km) and Kh-65 {{vlagland |Rusland}} *Kh-101 (4 500–5 500 km) {{vlagland |Rusland}} *Iskander-K (nie minder as 3 500 km) {{vlagland|Rusland}} *Hwasal-1 (1 500–2 000 km) {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Hwasal-2 (> 2 000 km) {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *RK-55 (3 000 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Nirbhay (tot 1 500 km)<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/nirbhay-cruise-missile-test-fired-drdo-says-indigenous-engine-a-success-101628656458294.html|title = Nirbhay cruise missile test-fired; indigenous engine a success, say officials| work=Hindustan Times |date = 11 Augustus 2021}}</ref> {{vlagland|Indië}} *MdCN (tot 1 400 km) {{vlagland|Frankryk}} *Paveh (1 650 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.timesofisrael.com/iran-unveils-new-paveh-cruise-missile-that-can-reach-israel|title = Iran unveils new 'Paveh' cruise missile that can reach Israel| website=The Times of Israel |date = 25 Februarie 2023}}</ref> {{vlagland|Iran}} *Hoveyzeh (1 350 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.tehrantimes.com/news/432567/Iran-unveils-long-range-Hoveyzeh-cruise-missile|title = Iran unveils long-range Hoveyzeh cruise missile|date = 2 Februarie 2019}}</ref>{{vlagland |Iran}} *Abu Mahdi (over 1 000 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.mashreghnews.ir/news/1108707/%D8%AA%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D8%AD-%D9%88%DB%8C%DA%98%DA%AF%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%88%D8%B4%DA%A9-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%AD%D8%A7%D8%AC-%D9%82%D8%A7%D8%B3%D9%85-%D9%88-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%A7%D8%A8%D9%88%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C|title = Description of the characteristics of 'Martyr Haj Qasem' and 'Martyr Abu Mahdi' missiles|date = 20 Augustus 2020}}</ref> {{vlagland|Iran}} *Quds 1 Houthi {{vlagland |Jemen}} *Hsiung Feng IIE (600–1200 km) {{vlagland|Republiek China}} *Hyunmoo III (Hyunmoo IIIA – 500 km, Hyunmoo IIIB – 1 000 km, Hyunmoo IIIC – 1,500 km) {{vlagland|Suid-Korea}} *Type 12 SSM (1 500 km under development) {{vlagland|Japan}} *MGM-13 Mace {{vlagland |Verenigde State}} *DF-10/CJ-10 (CJ-10K – 1 500 km, CJ-20 – 2 000 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Popeye Turbo SLCM {{vlagland |Israel}} *Diep Presisie Aanvalsvermoë DPSC (meer as 2 000 km onder ontwikkeling) {{vlagland|Duitsland}}{{vlagland|Verenigde Koninkryk}}, deel van die Trinity House Ooreenkoms.<ref>{{cite web |url=https://aviationweek.com/defense/budget-policy-operations/germany-uk-reveal-trinity-house-deep-strike-missile-development |title=Germany and UK Reveal Trinity House Deep Strike Missile Development Plans |last1=Osborne |first1=Tony |last2=Wall |first2=Robert |work=Aviation Week |date=15 Mei 2025 |access-date=23 Mei 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.twz.com/air/long-range-deep-precision-strike-missile-to-be-developed-by-uk-and-germany |title=Long-Range 'Deep Precision Strike' Missile To Be Developed By UK And Germany |last=Newdick |first=Thomas |website=The War Zone |date=16 Mei 2025 |access-date=23 Mei 2025}}</ref> *FP-5 Flamingo (3 000&nbsp;km) {{vlagland|Oekraïne}}<ref>{{Cite web|url=https://www.twz.com/news-features/new-ukrainian-cruise-missile-with-claimed-1800-mile-range-breaks-cover|title=New Ukrainian Cruise Missile With Claimed 1,800-Mile Range Breaks Cover|first=Thomas|last=Newdick|first2=Joseph|last2=Trevithick|date=18 August 2025}}</ref> *FP-5 Flamingo (3 000 km){{vlagland |Oekraïne}}<ref>{{Cite web|url=https://www.twz.com/news-features/new-ukrainian-cruise-missile-with-claimed-1800-mile-range-breaks-cover|title=New Ukrainian Cruise Missile With Claimed 1,800-Mile Range Breaks Cover|first=Thomas|last=Newdick|first2=Joseph|last2=Trevithick|date=18 Augustus 2025}}</ref> ===Interkontinentale-afstand subsoniese kruisermissiel=== *9M730 Burevestnik {{vlagland|Rusland}} *SM-62 Snark (10 200 km) {{vlagland|Verenigde State}} ===Medium-afstand subsoniese kruisermissiel=== [[Lêer:Storm Shadow p1220865.jpg|duimnael|Storm Shadow (Frankryk /VK).]] Voorbeelde: *AGM-158 JASSM (370–1900 km) {{vlagland |Verenigde State}} *[[Lêer:Babur Cruise Missle at Ideas 2008 cropped.jpg|duimnael|'n Pakistanse Babur-kruisermissiellanseerder.]]AGM-158C LRASM (370 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Atmaca {{vlagland|Turkye}} *Babur (290–900 km) {{vlagland |Pakistan}} *Harbah (250–450 km) {{vlagland |Pakistan}} *Hatf-VIII / Ra'ad Mark-2 ALCM (400 km) {{vlagland |Pakistan}} *Hsiung Feng IIE (600–2000 km) {{vlagland|Republiek China}} *Hyunmoo-3 (minder as 1500 km) {{vlagland |Suid-Korea}} *Iskander-K {{vlagland |Rusland}} *KD-63 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *NASM-MR {{vlagland|Indië}} *Taurus KEPD 350 (500+ km) {{vlagland |Duitsland}} *Kh-50 (Kh-SD) and Kh-101 Kh-65 weergawes {{vlagland |Rusland}} *MGM-1 Matador (700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Ra'ad ALCM (350 km) {{vlagland |Pakistan}} *Raad (360 km) {{vlagland|Iran}} *SOM (SOM B Block I) – 500 km, 1 500 km en 2 500 km weergawes (350 km reikafstand onder serieproduksie, 500 km+ reikafstand onder ontwikkeling){{vlagland|Turkye}}<ref>{{cite web|url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkey-aims-to-increase-ballistic-missile-ranges.aspx?pageID=238&nID=12731&NewsCatID=345|title=BUSINESS – Turkey aims to increase ballistic missile ranges|author=Ümit Enginsoy|date=Februarie 2012 |publisher=Hurriyetdailynews.com|access-date=13 Februarie 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hurriyet.com.tr/ekonomi/19680119.asp|title=Tübıta: Hedefimiz 2 bin 500 kilometre menzilli füze yapmak |date=14 Januarie 2012|publisher=Hurriyet.com.tr|access-date=13 Februarie 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.trt.net.tr/trtavaz/turk-fuzesi-som-icin-geri-sayim-basladi--haber-detay,tr,24107.aspx|title=Türk Füzesi SOM İçin Geri Sayım Başladı – Haber – TRT Avaz|publisher=Trt.net.tr|access-date=13 Februarie 2012|archive-date=10 Mei 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510220244/http://www.trt.net.tr/trtavaz/turk-fuzesi-som-icin-geri-sayim-basladi--haber-detay,tr,24107.aspx|url-status=dead}}</ref> *SSM-N-8 Regulus (926 km) {{vlagland |Verenigde State}} *P-5 Pyatyorka (450–750 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}}/{{vlagland |Rusland}}/{{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *S8000 Banderol {{vlagland |Rusland}} *Storm Shadow / SCALP-EG (550 km, Mach 0.65) {{vlagland |Verenigde Koninkryk}} *Type 12 SSM (binne 1000 km onder ontwikkeling) {{vlagland |Japan}} *Ya-Ali (700 km) {{vlagland |Iran}} *Zarb (320 km) {{vlagland|Pakistan}} *Ragnarök (926 km) {{vlagland |Verenigde State}}<ref>{{cite web | title=kratos-unveils-revolutionary-low-cost-cruise-missile-system-ragnarok | url=https://www.kratosdefense.com/newsroom/kratos-unveils-revolutionary-low-cost-cruise-missile-system-ragnarok }}</ref><ref>{{cite web | title=ragnarok-mini-cruise-missile-with-big-range-targets-150k-price-tag | url=https://www.twz.com/air/ragnarok-mini-cruise-missile-with-big-range-targets-150k-price-tag }}</ref> *Narwhal {{vlagland|Tsjeggië}} (680 km )<ref>{{cite web | title=what_is_the_new_narwhal_cruise_missile_for_ukraine_that_can_strike_moscow_and_engels | url=https://en.defence-ua.com/weapon_and_tech/what_is_the_new_narwhal_cruise_missile_for_ukraine_that_can_strike_moscow_and_engels-16752.html }}</ref><ref>{{cite web | title=czech-defense-tech-company-lpp-readies-first-cruise-missile | url=https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/czech-defense-tech-company-lpp-readies-first-cruise-missile }}</ref> *Taimoor (600 km) {{vlagland|Pakistan}} <ref>{{Cite web|url=https://www.flightglobal.com/fixed-wing/pakistan-test-launches-taimoor-cruise-missile-from-mirage/165837.article|title=Pakistan test launches Taimoor cruise missile from Mirage|first=Greg|last=Waldron|first2=|last2=|date=5 Januarie 2026}}</ref> *Lanca (missile) (600 km) {{vlagland|Pole}} <ref>{{Cite web|url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/weapons/wb-group-reveals-lanca-cruise-missile-with-payload-capacity-of-hundreds-of-kilograms|title=WB Group reveals Lanca cruise missile with payload capacity of hundreds of kilograms|first=Jakub |last=Link-Lenczowski |first2=|last2=|date=10 Oktober 2025}}</ref> *Ruta (missile) (450 km) {{vlagland|Switserland}} <ref>{{cite web | title=destinus-ruta | url=https://www.destinus.com/page/destinus-ruta }}</ref> ===Kortafstand subsoniese kruisermissiele=== [[Lêer:NSM PICT0001.JPG|duimnael|Vlootaanvalskruisermissiel van die Noorse Vloot.      ]] Kortafstand subsoniese kruisermissiele is sodanige missiele wat ongeveer 500 kilogram weeg en 'n reikafstand van tot 300 km het. Voorbeelde: *Apache (100–140 km) {{vlagland|Frankryk}} *AVMT-300 (300 km) {{vlagland| Brasilië}} *MICLA-BR (300 km) {{vlagland| Brasilië}} <ref>{{cite news |title=FOTO: Caça F-5M voando com o míssil de cruzeiro MICLA-BR|url=https://www.aereo.jor.br/2019/10/01/foto-caca-f-5m-voando-com-o-missil-de-cruzeiro-micla-br|publisher=Poder Aéreo|language=pt|date=1 Oktober 2019}}</ref> *Hyunmoo-3 (over 300 km) shorter range {{vlagland |Suid-Korea}} *SSM-700K Haeseong (180+ km) {{vlagland |Suid-Korea}} *JFS-M (499 km) {{vlagland |Duitsland}} *Kh-35 (130–300 km) {{vlagland |Rusland}}, KN-19 Ks3/4 {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Kh-59 (115–550 km) {{vlagland|Rusland}} *P-15 (40–80 km) {{vlagland |Rusland}} , KN-1 {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Nasr-1 {{vlagland|Iran}} *Zafar (25 km) {{vlagland |Iran}} *Noor {{vlagland |Iran}} *Qader {{vlagland|Iran}} *NASM-SR {{vlagland|Indië}} *Naval Strike Missile (185–555 km) {{vlagland|Noorweë}} *RBS-15 {{vlagland|Swede}} *Korshun {{vlagland |Oekraïne}} – plaaslike weergawe van Kh-55 en RK-55 *Neptune {{vlagland|Oekraïne}}<ref>{{cite web |title=Ukraine Tests Advanced Subsonic Cruise Missile 'Neptune' |url=http://www.defenseworld.net/news/21881 |website=Defense World |date=31 Januarie 2018 |access-date=31 Januarie 2018 |url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20180201082450/http://www.defenseworld.net/news/21881#.WnLO3-jP38A |archive-date=1 Februarie 2018}}</ref> *[[Lêer:Hsiung Feng II Anti-Ship Missile Display in Chengkungling 20111009a.jpg|duimnael|Hsiung Feng II anti-skip missiel uitgestal in Chengkungling.  ]]Hsiung Feng II {{vlagland|Republiek China}} *Wan Chien {{vlagland|Republiek China}} *VCM-01 (100–300 km) {{vlagland|Viëtnam}} *Aist (100–300 km) {{vlagland|Belarus}} *Marte (100+ km) {{vlagland|Italië}} *Sea Killer uitvoer variant {{vlagland|Italië}} *Otomat (180 km) {{vlagland|Italië}} *Otomat Mk2 E / Teseo Mk2/E (360 km) {{vlagland|Italië}} *C-801 (40 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-802 (120–230 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-803 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-805 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-602 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *CM-602G {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Çakır {{vlagland|Turkye}} *Delilah missile (250 km) {{vlagland |Israel}} *Gabriel IV (200 km) {{vlagland |Israel}} *Popeye turbo ALCM (78 km) {{vlagland|Israel}} *Sea Breaker (300 km) {{vlagland |Israel}} *RGM-84 Harpoon (124–310 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-84E Standoff Land Attack Missile (110 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-84H/K SLAM-ER (270 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Silkworm (100–500 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *SOM {{vlagland|Turkye}} [7 <ref>{{cite web |date=4 Junie 2011 |title=Yerli seyir füzesi, 180 kilometreden hedefini vuracak – Hürriyet Gündem |url=http://www.hurriyet.com.tr/gundem/17954640.asp?gid=381 |access-date=13 Februarie 2012 |publisher=Hurriyet.com.tr}}</ref><ref>{{cite web |title=Yerli seyir füzesi, 180 kilometreden hedefinin vuracak – Kirpi HABER Cesur &#124; Özgür &#124; Tarafsız Habercilik |url=http://www.kirpihaber.com/teknoloji-bilim/yerli-seyir-fuzesi-180-kilometreden-hedefinin-vuracak.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607033259/http://www.kirpihaber.com/teknoloji-bilim/yerli-seyir-fuzesi-180-kilometreden-hedefinin-vuracak.htm |archive-date=2011-06-07 |access-date=13 Februarie 2012 |publisher=Kirpihaber.com}}</ref> *[[V-1-vlieënde bom]] (250 km) {{vlagland |Nazi-Duitsland}} == Verwysings == {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Wapentuig]] [[Kategorie:Ammunisie]] i48qlzlsvtzojb7ugnmvjwhyh7ckpw7 2893908 2893907 2026-04-14T18:22:35Z Sobaka 328 /* Kortafstand subsoniese kruisermissiele */ Skets 2893908 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Tomahawk Block IV cruise missile -crop.jpg|duimnael|'n [[BGM-109 Tomahawk]] wat in November 2002 vlieg.]] 'n '''Kruisermissiel''' is 'n onbemande selfaangedrewe geleide [[missiel]] wat vlieg deur aërodinamiese [[Sleurkrag|hefkrag]] vir die grootste deel van sy vlugroete te onderhou. Kruisermissiele is ontwerp om 'n groot vrag oor lang afstande met hoë presisie te lewer. Moderne kruisermissiele is in staat om teen hoë subsoniese, [[Supersoniese snelheid|supersonies]]e of hipersoniese snelhede te beweeg, is selfnavigerend en kan op 'n nie-ballistiese, uiters lae-hoogte trajek vlieg.<ref>{{Cite web |date=2025-06-17 |title=Cruise missile {{!}} Definition, Speed, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/technology/cruise-missile |access-date=2025-06-24 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> Hierdie wapens verskil fundamenteel van ballistiese missiele deurdat hulle voortdurend aangedryf bly en aktief gestuur word tydens hul vlug, eerder as om ’n groot deel van hul baan volgens ’n voorafbepaalde, [[swaartekrag]]-gedrewe trajek te volg. Kruisermissiele maak tipies gebruik van gevorderde navigasiestelsels soos traagheidsnavigasie, satellietposisionering (bv. GPS), terreinvolgende radar en digitale kaartvergelyking om hul teikens akkuraat te bereik, selfs in omgewings met sterk elektroniese teenmaatreëls. Kruisermissiele kan vanaf verskeie platforms gelanseer word, insluitend landgebaseerde lanseerders, oorlogskepe, duikbote en vliegtuie. Hierdie veelsydigheid maak hulle ’n belangrike komponent van moderne militêre strategie, aangesien hulle diep in vyandelike gebied kan inslaan sonder om bemande vliegtuie in gevaar te stel. Hulle word gebruik vir beide konvensionele en kernplofkoppe, en kan aangepas word vir spesifieke rolle soos anti-skip-aanvalle, grondteikens of presisie-aanvalle op infrastruktuur. Sedert hul vroeë ontwikkeling tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] het kruisermissiele aansienlik ontwikkel in terme van reikafstand, akkuraatheid en ontduikingsvermoë. Hedendaagse ontwerpe fokus toenemend op sluip-tegnologie, lae waarneembaarheid en gevorderde roetebeplanning om lugverdedigingstelsels te omseil en strategiese teikens met minimale waarskuwing te tref. ==Geskiedenis== Die idee van 'n "lugtorpedo" is in die Britse 1909-film ''The Airship Destroyer'' getoon, waarin vlieënde torpedo's wat draadloos beheer word, gebruik word om [[Lugskip|lugskepe]] wat [[Londen]] bombardeer, af te skiet.<ref>{{cite web|url=http://www.ctie.monash.edu.au/hargrave/rpav_britain.html |title=Remote Piloted Aerial Vehicles : The 'Aerial Target' and 'Aerial Torpedo' in Britain |publisher=Ctie.monash.edu.au |access-date=13 Februarie 2012}}</ref> [[Lêer:Military Air Museum's Fieseler FI 103 V1 "Buzz Bomb".JPG|duimnael|Die V-1 vliegbom, die eerste operasionele kruisermissiel.]] In 1916 het die Amerikaanse vlieënier Lawrence Sperry 'n "lugtorpedo", die Hewitt-Sperry Automatic Airplane, 'n klein [[Tweedekker (vliegtuig)|tweedekker]] met 'n TNT-lading, 'n Sperry-selfvlieende en barometriese hoogtebeheer, gebou en gepatenteer. Geïnspireer deur die eksperimente het die [[Verenigde State]] se leër 'n soortgelyke vlieënde bom genaamd die Kettering Bug ontwikkel. Duitsland het ook toetse gedoen met afstandbeheerde [[Sweeftuig|sweeftuie]] (''Torpedogleiter'') wat deur Siemens-Schuckert gebou is vanaf 1916.<ref>{{cite book|author=Roger Branfill-Cook|title= Torpedo|publisher=Seaforth Publishing|location= Great Britain|year= 2014}}</ref> In die tussenoorlogse tydperk het Brittanje se Royal Aircraft Establishment die Larynx (Long Range Gun met Lynx Engine) ontwikkel, wat in die 1920's 'n paar vlugtoetse ondergaan het.<ref>{{cite web|url=http://www.vectorsite.net/twcruz_1.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070813001620/http://www.vectorsite.net/twcruz_1.html|url-status=usurped|archive-date=13 Augustus 2007|title=[1.0] The Aerial Torpedo|date=13 Augustus 2007}}</ref> In die [[Sowjetunie]] het Sergei Korolev van 1932 tot 1939 die GIRD-06-kruisermissielprojek gelei, wat 'n vuurpyl-aangedrewe anjaer-glybomontwerp gebruik het. Die 06/III (RP-216) en 06/IV (RP-212) het giroskopiese geleidingstelsels bevat.<ref>"Object No. 212", 1936 report in _Tvorcheskoi Nasledie Akedemika Sergeya Pavlovicha Koroleva_</ref> Die voertuig is ontwerp om tot 28 km hoogte te styg en 'n afstand van 280 km te gly, maar toetsvlugte in 1934 en 1936 het slegs 'n hoogte van 500 meter bereik. In 1944, tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], het [[Duitsland]] die eerste operasionele kruisermissiele ontplooi. Die [[V-1-vlieënde bom|V-1]], dikwels 'n vlieënde bom genoem, het 'n giroskoop-geleidingstelsel bevat en is aangedryf deur 'n eenvoudige pulsstraal-enjin, waarvan die geluid dit die bynaam "gonsbom" of "doodlebug" gegee het.<ref>{{cite book |last=Zaloga |first=Steven |title=German V-Weapon Sites 1943–45 |location=Oxford |publisher=Osprey Publishing |date=2008 |isbn=978-1-84603-247-9}}</ref> Akkuraatheid was slegs voldoende vir gebruik teen baie groot teikens (die algemene area van 'n stad), terwyl die reikafstand van 250 km aansienlik laer was as dié van 'n bomwerper wat dieselfde vrag dra. Die belangrikste voordele was spoed (alhoewel nie voldoende om kontemporêre skroefaangedrewe onderskeppers te oortref nie) en bruikbaarheid. Die produksiekoste van 'n V-1 was slegs 'n klein fraksie van dié van 'n [[V-2-vuurpyl|V-2]] supersoniese ballistiese missiel met 'n soortgelyke grootte plofkop.<ref> Beide missiele is vervaardig onder die swaar gebruik van Nazi-slawearbeid.</ref> Anders as die V-2, het die aanvanklike ontplooiings van die V-1 stilstaande lanseerrampe vereis wat blootgestel was aan bombardement.<ref>{{cite web |url=http://www.atlantikwall.org.uk/v1_light_stes.htm |title=V1 Light Sites |publisher=Atlantic Wall |access-date=9 Mei 2017}}</ref> [[Nazi-Duitsland]] het in 1943 ook die Mistel-saamgestelde vliegtuigprogram ontwikkel, wat gesien kan word as 'n rudimentêre lug-gelanseerde kruisermissiel, waar 'n bestuurde vegvliegtuig bo-op 'n onbemande bomwerper-grootte vliegtuig gemonteer is wat met plofstof gepak was om vrygestel te word terwyl die teiken nader gekom het. Bomwerper-gelanseerde variante van die V-1 het beperkte operasionele diens teen die einde van die oorlog gesien, met die baanbrekende V-1 se ontwerp wat deur die Amerikaners omgekeerd ontwikkel is as die Republic-Ford JB-2 kruisermissiel.<ref>{{cite book |last=Zaloga |first=Steven |title= American Guided Missiles of World War II |publisher=Osprey Publishing |date=2020 |isbn=9781472839268}}</ref> Onmiddellik na die [[Tweede Wêreldoorlog]] het die Verenigde State se Lugmag 21 verskillende geleide missielprojekte gehad, insluitend voorgestelde kruisermissiele. Teen 1948 was al behalwe vier van hierdie projekte gekanselleer: die Air Materiel Command Banshee, die SM-62 Snark, die SM-64 Navaho, en die MGM-1 Matador. Die Banshee-ontwerp was soortgelyk aan Operasie Aphrodite; soos Aphrodite, het dit misluk en is dit in April 1949 gekanselleer.<ref>[https://web.archive.org/web/20070303204907/http://stinet.dtic.mil/oai/oai?&verb=getRecord&metadataPrefix=html&identifier=ADA162646 The Evolution of the Cruise Missile by Werrell, Kenneth P.] sien PDF bladsy 92</ref> Terselfdertyd is die Amerikaanse Vloot se Operasie Bumblebee van ongeveer 1 Junie 1946 tot 28 Julie 1948 by Topsail-eiland, [[Noord-Carolina]], uitgevoer. Bumblebee het konsepbewystegnologieë vervaardig wat die Amerikaanse weermag se ander missielprojekte beïnvloed het. Gedurende die [[Koue Oorlog]] het beide die Verenigde State en die Sowjetunie verder geëksperimenteer met die konsep om vroeë kruisermissiele vanaf land, duikbote en vliegtuie te ontplooi. Die hoofuitkoms van die Amerikaanse Vloot se duikbootmissielprojek was die SSM-N-8 Regulus-missiel, gebaseer op die V-1, maar aangedryf deur 'n Allison J33-straalenjin. Die Regulus is in diens gestel, maar is later uitgefaseer met die koms van duikboot-gelanseerde ballistiese missiele wat nie vereis het dat die duikboot na die oppervlak kom om die missiel te lanseer en dit na sy teiken te lei nie. Die Amerikaanse Lugmag se eerste operasionele grond-tot-grond-missiel was die gevleuelde, mobiele, kernwapen-bekwame MGM-1 Matador, ook soortgelyk in konsep aan die V-1. Ontplooiing oorsee het in 1954 begin, eers na [[Wes-Duitsland]] en later na die [[Republiek van China]] en [[Suid-Korea]]. Op 7 November 1956 het die Amerikaanse Lugmag Matador-eenhede in Wes-Duitsland ontplooi, wie se missiele in staat was om teikens in die [[Warskou-verdrag]] gebied te tref, vanaf hul vaste daaglikse terreine na onaangekondigde verspreide lanseerplekke. Hierdie waarskuwing was in reaksie op die krisis wat veroorsaak is deur die Sowjet-aanval op [[Hongarye]] wat die [[Hongaarse Rewolusie van 1956]] onderdruk het. Tussen 1957 en 1961 het die Verenigde State 'n ambisieuse en goed befondsde program gevolg om 'n kernbewapende kruisermissiel, Supersoniese Lae Hoogte Missiel (SLAM), te ontwikkel. Dit is ontwerp om onder die vyand se radar te vlieg teen snelhede bo Mach 3 en waterstofbomme te dra wat dit langs sy pad oor vyandelike gebied sou laat val. Alhoewel die konsep bewys is dat dit geldig is en die 500-megawatt (670,000 pk) enjin 'n suksesvolle toetslopie in 1961 voltooi het, is geen lugwaardige toestel ooit voltooi nie. Die projek is uiteindelik laat vaar ten gunste van IKBM-ontwikkeling. Terwyl ballistiese missiele die voorkeurwapens vir landteikens was, is swaar kern- en konvensionele kruisermissiele met wapenpunte deur die USSR as 'n primêre wapen beskou om die Verenigde State se vlootdraer-gevegsgroepe te vernietig. Groot duikbote (byvoorbeeld, Echo- en Oscar-klasse) is ontwikkel om hierdie wapens te dra en die Verenigde State se gevegsgroepe op see te skadu, en groot bomwerpers (byvoorbeeld, [[Toepolef Tu-22M|Backfire]]-, [[Toepolef Tu-95|Bear]]- en [[Toepolef Tu-160|Blackjack]]-modelle) is toegerus met die wapens in hul luggelanseerde kruisermissiel (ALCM)-konfigurasie. ==Kategorieë== Kruisermissiele kan gekategoriseer word volgens vrag/plofkopgrootte, spoed, reikwydte en lanseringsplatform. Dikwels word variante van dieselfde missiel vir verskillende lanseringsplatforms vervaardig (byvoorbeeld lug- en duikboot-gelanseerde weergawes). Geleidingstelsels kan tussen missiele verskil. Sommige missiele kan toegerus word met enige van 'n verskeidenheid navigasiestelsels (traagheidsnavigasie, TERCOM of satellietnavigasie). Groter kruisermissiele kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra, terwyl kleiner missiele slegs konvensionele plofkoppe dra. ===Hipersoniese kruisermissiele=== Hipersoniese kruisermissiele beweeg ten minste vyf keer die [[spoed van klank]] (Mach 5). *3M22 Zircon (>1000–1500 km) {{vlagland|Rusland}}– hipersoniese anti-skip kruisermissiel.<ref>{{cite web|url= http://www.nextbigfuture.com/2016/02/russia-will-refit-nuclear-powered.html|title=Russia will refit nuclear powered guided missile cruiser with mach 5 hypersonic 3M22 missiles with 2022 deployment|website=NextBigFuture.com|date=21 Februarie 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://uslivenic.com/3m22-zircon-missile-russias-fastest-missile/|title=3M22 Zircon Missile, Russia's Fastest Missile|access-date=23 November 2022|archive-date=30 Maart 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230330024209/https://uslivenic.com/3m22-zircon-missile-russias-fastest-missile/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cnn.com/2024/02/13/europe/ukraine-russia-zircon-hypersonic-missile-intl-hnk-ml/index.html|title=Russia used an advanced hypersonic missile for the first time in recent strike, Ukraine claims|website=[[CNN]] |date=13 Februarie 2024 }}</ref><ref name=NavalNews>{{cite web|url=https://www.navalnews.com/naval-news/2022/08/hypersonic-brahmos-ii-missile-may-include-tech-from-tsirkon-missile/|website=Naval News |title=Hypersonic BrahMos-II missile may include tech from Tsirkon missile |date=2 Augustus 2022 }}</ref> *ASN4G (Air-Sol Nucléaire de 4e Génération) {{vlagland|Frankryk}} – hipersoniese kruisermissiel met ’n supersoniese ramstraalenjin wat deur [[Frankryk]] ontwikkel word.<ref>{{Cite web |title=Counting the cost of deterrence: France's nuclear recapitalisation |url=https://www.iiss.org/blogs/military-balance/2021/05/france-nuclear-recapitalisation |access-date=2022-10-26 |website=IISS |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Wright |first=Timothy |date=1 Mei 2022 |title=Hypersonic Missile Proliferation: An Emerging European Problem? |url=https://www.nonproliferation.eu/wp-content/uploads/2022/05/EUNPDC_no-80.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220517163238/https://www.nonproliferation.eu/wp-content/uploads/2022/05/EUNPDC_no-80.pdf |archive-date=2022-05-17 |url-status=live |access-date=26 Oktober 2022 |website=The EU Non-Proliferation Consortium}}</ref> *BrahMos-II (≈800–1500 km) {{vlagland|Indië}}/{{vlagland|Rusland}}–– hipersoniese kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://brahmos.com/newscenter.php?newsid=95|title=India to develop BrahMos-II missile|website=Brahmos.com}}</ref><ref name=NavalNews /> onder ontwikkeling vanaf 2011 in [[Indië]] en Rusland<ref>{{cite news|url= http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-10-09/news/30260244_1_air-version-stealth-supersonic-cruise-missile-india-s-defence-research|archive-url= https://archive.today/20130103092457/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-10-09/news/30260244_1_air-version-stealth-supersonic-cruise-missile-india-s-defence-research|url-status= dead|archive-date= 3 Januarie 2013|title=Hypersonic version of Brahmos on the way|date=9 Oktober 2011|work=The Times of India}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.brahmos.com/newscenter.php?newsid=102|title=India, Russia to develop new hypersonic cruise missile|archive-url= https://web.archive.org/web/20100628020619/http://brahmos.com/newscenter.php?newsid=102|archive-date= 28 Junie 2010|url-status=dead|access-date=23 Februarie 2012}}</ref> *CJ-1000 {{vlagland|Volksrepubliek China}} – hipersoniese ramstraalenjin anti-skip/land-aanval kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://www.scmp.com/news/china/military/article/3322176/new-missiles-drones-and-tanks-whats-been-rolling-through-beijings-streets |title=New missiles, drones and tanks: what's been rolling through Beijing's streets? |website=South China Morning Post |date=18 Augustus 2025 |first=Liu |last=Zhen }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.newsweek.com/china-reveals-new-weapons-sink-us-ships-2114865 |title=China To Reveal New Weapons To Sink US Ships |website=Newsweek |date=18 Augustus 2025 |first=Ryan |last=Chan }}</ref> *Hycore {{vlagland|Suid-Korea}}<ref>{{cite web | url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/weapons/south-korea-develops-hycore-hypersonic-cruise-missile | title=South Korea develops Hycore hypersonic cruise missile | date=25 Januarie 2022 }}</ref> *HSTDV{{vlagland|Indië}} – hipersoniese ramstraalenjin-demonstrator. 'n Draervoertuig vir hipersoniese langafstandkruismissiele word ontwikkel deur die Verdedigingsnavorsings- en Ontwikkelingsorganisasie.<ref>{{Cite web|url= https://theprint.in/defence/drdo-test-fires-futuristic-missile-tech-but-its-success-is-in-doubt/249386/|title= DRDO test-fires futuristic missile tech, but its success is in doubt|last=Philip|first=Snehesh Alex|date=2019-06-12|website=ThePrint|language=en-US|access-date= 2020-03-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/drdo-starts-work-on-hypersonic-weapon/story-NAg6ViN9W94ll4CsfGDNYP.html|title=DRDO starts work on 'next-gen' hypersonic weapon|date=2019-10-20|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2020-03-23}}</ref> *ET-LDHCM {{vlagland|Indië}} – langafstandhipersoniese kruismissiel word ontwikkel deur DRDO.<ref>{{Cite news |date=2025-07-14 |title=India testing a missile that flies at eight times the speed of sound, hits targets 1,500 km away |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/new-updates/india-testing-a-missile-that-flies-at-eight-times-the-speed-of-sound-hits-targets-1500-km-away/articleshow/122432167.cms?from=mdr |access-date=2025-07-23 |work=The Economic Times |issn=0013-0389}}</ref><ref name=":6">{{Cite web |last=Vaishnav |first=Akash |date=2025-07-15 |title=India's 'Project Vishnu' Unleashes Missile That Can Hit Enemy 1,500 Km Away at 8x Speed of Sound |url=https://newsable.asianetnews.com/gallery/india/india-unleashes-missile-that-can-hit-enemy-1500-km-away-at-8-speed-of-sound-z8wgl1w |access-date=2025-07-22 |website=newsable.asianetnews.com |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Modi |first=Diksha |date=2025-07-15 |title=Faster Than BrahMos, Deadlier Than Agni: How India's New Hypersonic Missile Changes The Game |url=https://www.news18.com/india/faster-than-brahmos-deadlier-than-agni-how-indias-new-hypersonic-missile-changes-the-game-ws-dkl-9442036.html |access-date=2025-07-17 |website=News18 |language=en}}</ref> *Hyfly-2 {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – hipersoniese luggelanseerde kruisermissiel wat die eerste keer by Sea Air Space 2021 vertoon is, ontwikkel deur [[Boeing]].<ref>{{Cite web|url=https://www.navalnews.com/event-news/sea-air-space-2021/2021/08/sea-air-space-2021-boeing-unveils-new-hypersonic-cruise-missile-concept/|title = Sea Air Space 2021: Boeing Unveils New Hypersonic Cruise Missile Concept|date = 4 Augustus 2021}}</ref> *Hypersonic Air-breathing Weapon Concept (HAWC, uitgespreek Hawk) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – luggelanseerde hipersoniese kruisermissiel met ’n ramstraalenjin wat sy eie kinetiese energie tydens impak gebruik om die teiken te vernietig, ontwikkel deur [[DARPA]].<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2022/04/04/politics/us-hypersonic-missile-test/index.html|title = US tested hypersonic missile in mid-March but kept it quiet to avoid escalating tensions with Russia &#124; CNN Politics|website = [[CNN]]|date = 5 April 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Second Successful Flight for DARPA Hypersonic Air-breathing Weapon Concept (HAWC) |url=https://www.darpa.mil/news-events/2022-04-05#:~:text=Air%2Dbreathing%20vehicles%20utilize%20air,targets%20even%20without%20high%20explosives |website=DARPA |date=4 Mei 2022}}</ref> *Hipersoniese Luglansieerbare Aanvallende Anti-Oppervlaktemissiel (HALO) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – luggelanseerde anti-skipmissiel onder die Aanvallende Anti-Oppervlakteoorlogvoering-inkrement 2 (OASuW Inc 2) program vir die Amerikaanse Vloot (Vloot).<ref>{{cite web | url=https://www.navalnews.com/naval-news/2022/09/halo-us-navy-hypersonic-capability/ | title=HALO programme accelerates US Navy hypersonic capability drive | date=5 September 2022 }}</ref><ref>{{cite web |title=FY18 Navy Programs – Offensive Anti-Surface Warfare (OASuW) Increment 1 |website=Director, Operational Test and Evaluation |url=https://www.dote.osd.mil/Portals/97/pub/reports/FY2018/navy/2018oasuw.pdf?ver=2019-08-21-155650-680 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200201164929/https://www.dote.osd.mil/Portals/97/pub/reports/FY2018/navy/2018oasuw.pdf?ver=2019-08-21-155650-680 |archive-date=2020-02-01}}</ref> *Hipersoniese Aanvalskruisermissiel (HACM) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – beplan vir gebruik deur die Verenigde State se Lugmag.<ref>{{Cite web |title=Raytheon/Northrop Grumman team selected for HACM hypersonic weapon |url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/raytheonnorthrop-grumman-team-selected-for-hacm-hypersonic-weapon |access-date=2022-10-26 |website=Janes.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=US Air Force Selects Raytheon Missiles & Defense, Northrop Grumman to Deliver First Hypersonic Air-Breathing Missile |url=https://news.northropgrumman.com/news/releases/us-air-force-selects-raytheon-missiles-defense-northrop-grumman-to-deliver-first-hypersonic-air-breathing-missile |access-date=2022-10-26 |website=Northrop Grumman Newsroom |language=en}}</ref> *SCIFiRE {{vlagland|Verenigde State van Amerika}}/{{vlagland|Australië}} – Southern Cross Integrated Flight Research Experiment (SCIFiRE) is 'n gesamentlike program tussen die Amerikaanse Departement van Verdediging en die Australiese Departement van Verdediging vir 'n Mach 5 ramstraalenjin-aangedrewe missiel.<ref>{{cite press release |title=Department of Defense Announces New Allied Prototyping Initiative Effort With Australia to Continue Partnership in Developing Air Breathing Hypersonic Vehicles |url=https://www.war.gov/News/Releases/Release/Article/2429061/department-of-defense-announces-new-allied-prototyping-initiative-effort-with-a/ |website=United States Department of Defense |access-date=18 Januarie 2022 |date=30 November 2020}}</ref><ref>{{cite press release |author1=Defence Minister Linda Reynolds |title=Australia collaborates with the US to develop and test high speed long-range hypersonic weapons |url=https://www.minister.defence.gov.au/minister/lreynolds/media-releases/australia-collaborates-us-develop-and-test-high-speed-long-range |website=Department of Defence Ministers |access-date=19 Januarie 2022 |date=1 Desember 2020}}</ref><ref>{{cite web |title=SCIFiRE Hypersonics |url=https://www.airforce.gov.au/our-mission/scifire-hypersonics |website=Royal Australian Air Force |date=16 Julie 2021 |access-date=19 January 2022}}</ref> In September 2021 het die Amerikaanse Departement van Verdediging Voorlopige Ontwerpoorsigkontrakte aan Boeing, Lockheed Martin en Raytheon Missiles & Defense toegeken.<ref>{{cite press release |title=Contracts For Sept. 3, 2021 |url=https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2764928/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929103100/https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2764928/ |url-status=dead |archive-date=29 September 2021 |website=United States Department of Defence |access-date=18 Januarie 2022 |date=3 September 2021}}</ref><ref>{{cite press release |title=Contracts For Sept. 1, 2021 |url=https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2762096/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929131018/https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2762096/ |url-status=dead |archive-date=29 September 2021 |website=United States Department of Defence |access-date=18 Januarie 2022 |date=1 September 2021}}</ref> *YJ-19 {{vlagland|Volksrepubliek China}} – hipersoniese ramstraalenjin-antiskip-kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/chinese-victory-day-parade-spotlights-new-weapon-priorities |title=Chinese Victory Day Parade Spotlights New Weapon Priorities |website=Aviation Week |date=10 September 2025 |first=Chuanren |last=Chen |archive-url=https://web.archive.org/web/20250910205227/https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/chinese-victory-day-parade-spotlights-new-weapon-priorities |archive-date=10 September 2025 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.scmp.com/news/china/science/article/3324050/breathtaking-science-behind-yj-19-chinas-first-hypersonic-cruise-missile |title=The breathtaking science behind YJ-19, China's first hypersonic cruise missile |website=South China Morning Post |date=2 September 2025 |last=Zhang |first=Tong }}</ref> ===Supersoniese kruisermissiele=== [[Lêer:Brahmos imds.jpg|duimnael|BrahMos uitgestal by IMDS 2007.]] Hierdie missiele beweeg vinniger as die [[spoed van klank]], gewoonlik met behulp van ramstraal-enjins. Die reikafstand is tipies 100–500 km, maar kan langer wees. Geleidingstelsels verskil tussen die stelsels. Voorbeelde: *ASALM US ALCM prototipe, toetsvliegtuig tot hipersonies Mach 5.5 {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} *3M-54 Kalibr (4 500&nbsp;km, Mach 3) {{ vlagland|Rusland}} (die "Sizzler" variant is slegs in staat tot supersoniese spoed in die terminale stadium) *3M-51 Alfa (250&nbsp;km, Mach 2.5) {{ vlagland|Rusland}} *Air-Sol Moyenne Portée (300–500&nbsp;km+, Mach 3) {{ vlagland|Frankryk}}&nbsp;– supersoniese afstandaanvalmissiel met kerplofkop *ASM-3 (400&nbsp;km, Mach 3+) {{vlagland|Japan}} *Blyskavka (100–370&nbsp;km) {{vlagland |Oekraïne}}&nbsp;– Artem Luch Pivdenmash *BrahMos (290–800&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland|Indië}} / {{vlagland|Rusland}}<ref>{{Cite web |date=24 November 2020 |title=India now working on 1,500-km range BrahMos supersonic cruise missile |url=https://theprint.in/defence/india-now-working-on-1500-km-range-brahmos-supersonic-cruise-missile/550924/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204100808/https://theprint.in/defence/india-now-working-on-1500-km-range-brahmos-supersonic-cruise-missile/550924/ |archive-date=4 Februarie 2021 |access-date=27 Januarie 2021 |website=The Print |language=en}}</ref> *CX-1 (280&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland | Volksrepubliek China}} *CJ-100 / DF-100 (2000–3000&nbsp;km, Mach 5) {{ vlagland |Volksrepubliek China}} *FC/ASW (onder ontwikkeling) – transnasionale kruisermissielprogram {{vlagland|Frankryk}} / {{ vlagland|Verenigde Koninkryk}} / {{ vlagland|Italië}}<ref name="Janes">[http://home.janes.com/events/exhibitions/dsei2011/sections/daily/day1/perseus-mbdas-missile-of-.shtml Janes – Perseus: MBDA's missile of the future?] {{webarchive|url= https://web.archive.org/web/20111113133922/http://home.janes.com/events/exhibitions/dsei2011/sections/daily/day1/perseus-mbdas-missile-of-.shtml |date=13 November 2011 }}</ref><ref>{{cite web|url= http://www.iiss.org/whats-new/iiss-experts-commentary/from-the-paris-air-show-enter-perseus/ |title= International Institute for Strategic Studies – IISS |access-date=8 Oktober 2015 |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120628163208/http://www.iiss.org/whats-new/iiss-experts-commentary/from-the-paris-air-show-enter-perseus/ |archive-date=28 Junie 2012 }}</ref><ref name="The Telegraph">{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/defence/8587357/New-British-missile-three-times-as-fast-as-current-weapons.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/defence/8587357/New-British-missile-three-times-as-fast-as-current-weapons.html |archive-date=11 Januarie 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=New British missile three times as fast as current weapons|date= 21 Junie 2011|work=Telegraph.co.uk|access-date= 8 Oktober 2015|last1= Harding|first1= Thomas}}</ref><ref name="MBDA Systems">{{Cite web|url=http://www.mbda-systems.com/mediagallery/files/cvs401-perseus-_datasheet-1315926538.pdf|archive-url= https://web.archive.org/web/20130512144417/http://www.mbda-systems.com/mediagallery/files/cvs401-perseus-_datasheet-1315926538.pdf|url-status=dead|title=MBDA Systems|archive-date=12 Mei 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/paris-perseus-set-to-go-on-the-attack-358513/|title= PARIS: Perseus set to go on the attack|work= Flightglobal.com|access-date= 8 Oktober 2015 |date=22 Junie 2011}}</ref> *Hsiung Feng III (100–150&nbsp;km, Mach 3.5) {{vlagland |Volksrepubliek China}} *Hyunmoo-3 (1500&nbsp;km, Mach 1.2) {{ vlagland|Suid-Korea}} *Kh-20 (380–600&nbsp;km, Mach 2) {{ vlagland |Sowjetunie}} *Kh-31 (25–110&nbsp;km, Mach 3.5) {{ vlagland|Rusland}} *Kh-32 (600–1 000&nbsp;km, Mach 4.6) {{vlagland|Rusland}} *Kh-80 (3 000–5 000&nbsp;km, Mach 3) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{vlagland|Rusland}} *P-270 Moskit (120–250&nbsp;km, Mach 2–3) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{vlagland|Rusland}} *P-500 Bazalt (550&nbsp;km, Mach 3+) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland|Rusland}} *P-700 Granit (625&nbsp;km, Mach 2.5+) {{ vlagland|Sowjetunie}} / {{vlagland |Rusland}} *P-800 Oniks / Kh-61 (600–800&nbsp;km, Mach 2.6) {{vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland |Rusland}} *P-1000 Vulkan (800&nbsp;km, Mach 3+) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland|Rusland}} *YJ-12 (250–400&nbsp;km, Mach 4) {{ vlagland |Volksrepubliek China}} *YJ-18 (220–540&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *YJ-91 (15–120&nbsp;km, Mach 3.5) {{vlagland |Volksrepubliek China }} *Yun Feng (1200–2 000&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland|Republiek China}} *SSM-N-9 Regulus II (1 852&nbsp;km, Mach 2) {{ vlagland|Verenigde State}} ===Interkontinentale-afstand supersoniese kruisermissiele=== *Burya (8 500 km) (gekanselleer in 1960) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *MKR (8 000 km) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *RSS-40 Buran (8 500 km) (gekanselleer in 1957) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *SLAM (gekanselleer in 1964) {{ vlagland |Verenigde State}} *SM-64 Navaho (gekanselleer in 1958) {{vlagland |Verenigde State}} ===Langafstand subsoniese kruisermissiele=== [[Lêer:Nirbhay missiles during Republic Day Parade 2018.jpg|duimnael|Indië se Nirbhay-missiele gemonteer op 'n vragmotor-gebaseerde lanseerder.]] China, Frankryk, Indië, Iran, Israel, Japan, Noord-Korea, Rusland, Suid-Korea, Oekraïne en die Verenigde State het verskeie langafstand-subsoniese kruisermissiele ontwikkel. Hierdie missiele het 'n reikafstand van meer as 1 000 kilometer en vlieg teen ongeveer 800 kilometer per uur <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> Hulle het tipies 'n lanseringsgewig van ongeveer 1 500 kilogram<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> en kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra. Vroeëre weergawes van hierdie missiele het traagheidsnavigasie gebruik; latere weergawes gebruik baie meer akkurate TERCOM- en DSMAC-stelsels. Mees onlangse weergawes kan satellietnavigasie gebruik. Voorbeelde: China, Frankryk, Indië, Iran, Israel, Japan, Noord-Korea, Rusland, Suid-Korea, Oekraïne en die Verenigde State het verskeie langafstand-subsoniese kruisermissiele ontwikkel. Hierdie missiele het 'n reikafstand van meer as 1 000 kilometer en vlieg teen ongeveer 800 kilometer per uur <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> Hulle het tipies 'n lanseringsgewig van ongeveer 1 500 kilogram<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> en kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra. Vroeëre weergawes van hierdie missiele het traagheidsnavigasie gebruik; latere weergawes gebruik baie meer akkurate TERCOM- en DSMAC-stelsels. Mees onlangse weergawes kan satellietnavigasie gebruik. Voorbeelde: *3M-54 Kalibr (tot 4 500 km) {{vlagland|Rusland}} *AGM-86 ALCM (from 1 100 to >2 400 km) {{vlagland|Verenigde State}} *AGM-129 ACM (from 3 450 to 3 700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-181 LRSO (>2 500 km) {{vlagland |Verenigde State}} *[[BGM-109 Tomahawk]] (tot 1 700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *BGM-109G Grondgelanseerde kruisermissiel (2 500 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Kh-55 (3 000 km) and Kh-65 {{vlagland |Rusland}} *Kh-101 (4 500–5 500 km) {{vlagland |Rusland}} *Iskander-K (nie minder as 3 500 km) {{vlagland|Rusland}} *Hwasal-1 (1 500–2 000 km) {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Hwasal-2 (> 2 000 km) {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *RK-55 (3 000 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Nirbhay (tot 1 500 km)<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/nirbhay-cruise-missile-test-fired-drdo-says-indigenous-engine-a-success-101628656458294.html|title = Nirbhay cruise missile test-fired; indigenous engine a success, say officials| work=Hindustan Times |date = 11 Augustus 2021}}</ref> {{vlagland|Indië}} *MdCN (tot 1 400 km) {{vlagland|Frankryk}} *Paveh (1 650 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.timesofisrael.com/iran-unveils-new-paveh-cruise-missile-that-can-reach-israel|title = Iran unveils new 'Paveh' cruise missile that can reach Israel| website=The Times of Israel |date = 25 Februarie 2023}}</ref> {{vlagland|Iran}} *Hoveyzeh (1 350 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.tehrantimes.com/news/432567/Iran-unveils-long-range-Hoveyzeh-cruise-missile|title = Iran unveils long-range Hoveyzeh cruise missile|date = 2 Februarie 2019}}</ref>{{vlagland |Iran}} *Abu Mahdi (over 1 000 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.mashreghnews.ir/news/1108707/%D8%AA%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D8%AD-%D9%88%DB%8C%DA%98%DA%AF%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%88%D8%B4%DA%A9-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%AD%D8%A7%D8%AC-%D9%82%D8%A7%D8%B3%D9%85-%D9%88-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%A7%D8%A8%D9%88%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C|title = Description of the characteristics of 'Martyr Haj Qasem' and 'Martyr Abu Mahdi' missiles|date = 20 Augustus 2020}}</ref> {{vlagland|Iran}} *Quds 1 Houthi {{vlagland |Jemen}} *Hsiung Feng IIE (600–1200 km) {{vlagland|Republiek China}} *Hyunmoo III (Hyunmoo IIIA – 500 km, Hyunmoo IIIB – 1 000 km, Hyunmoo IIIC – 1,500 km) {{vlagland|Suid-Korea}} *Type 12 SSM (1 500 km under development) {{vlagland|Japan}} *MGM-13 Mace {{vlagland |Verenigde State}} *DF-10/CJ-10 (CJ-10K – 1 500 km, CJ-20 – 2 000 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Popeye Turbo SLCM {{vlagland |Israel}} *Diep Presisie Aanvalsvermoë DPSC (meer as 2 000 km onder ontwikkeling) {{vlagland|Duitsland}}{{vlagland|Verenigde Koninkryk}}, deel van die Trinity House Ooreenkoms.<ref>{{cite web |url=https://aviationweek.com/defense/budget-policy-operations/germany-uk-reveal-trinity-house-deep-strike-missile-development |title=Germany and UK Reveal Trinity House Deep Strike Missile Development Plans |last1=Osborne |first1=Tony |last2=Wall |first2=Robert |work=Aviation Week |date=15 Mei 2025 |access-date=23 Mei 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.twz.com/air/long-range-deep-precision-strike-missile-to-be-developed-by-uk-and-germany |title=Long-Range 'Deep Precision Strike' Missile To Be Developed By UK And Germany |last=Newdick |first=Thomas |website=The War Zone |date=16 Mei 2025 |access-date=23 Mei 2025}}</ref> *FP-5 Flamingo (3 000&nbsp;km) {{vlagland|Oekraïne}}<ref>{{Cite web|url=https://www.twz.com/news-features/new-ukrainian-cruise-missile-with-claimed-1800-mile-range-breaks-cover|title=New Ukrainian Cruise Missile With Claimed 1,800-Mile Range Breaks Cover|first=Thomas|last=Newdick|first2=Joseph|last2=Trevithick|date=18 August 2025}}</ref> *FP-5 Flamingo (3 000 km){{vlagland |Oekraïne}}<ref>{{Cite web|url=https://www.twz.com/news-features/new-ukrainian-cruise-missile-with-claimed-1800-mile-range-breaks-cover|title=New Ukrainian Cruise Missile With Claimed 1,800-Mile Range Breaks Cover|first=Thomas|last=Newdick|first2=Joseph|last2=Trevithick|date=18 Augustus 2025}}</ref> ===Interkontinentale-afstand subsoniese kruisermissiel=== *9M730 Burevestnik {{vlagland|Rusland}} *SM-62 Snark (10 200 km) {{vlagland|Verenigde State}} ===Medium-afstand subsoniese kruisermissiel=== [[Lêer:Storm Shadow p1220865.jpg|duimnael|Storm Shadow (Frankryk /VK).]] Voorbeelde: *AGM-158 JASSM (370–1900 km) {{vlagland |Verenigde State}} *[[Lêer:Babur Cruise Missle at Ideas 2008 cropped.jpg|duimnael|'n Pakistanse Babur-kruisermissiellanseerder.]]AGM-158C LRASM (370 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Atmaca {{vlagland|Turkye}} *Babur (290–900 km) {{vlagland |Pakistan}} *Harbah (250–450 km) {{vlagland |Pakistan}} *Hatf-VIII / Ra'ad Mark-2 ALCM (400 km) {{vlagland |Pakistan}} *Hsiung Feng IIE (600–2000 km) {{vlagland|Republiek China}} *Hyunmoo-3 (minder as 1500 km) {{vlagland |Suid-Korea}} *Iskander-K {{vlagland |Rusland}} *KD-63 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *NASM-MR {{vlagland|Indië}} *Taurus KEPD 350 (500+ km) {{vlagland |Duitsland}} *Kh-50 (Kh-SD) and Kh-101 Kh-65 weergawes {{vlagland |Rusland}} *MGM-1 Matador (700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Ra'ad ALCM (350 km) {{vlagland |Pakistan}} *Raad (360 km) {{vlagland|Iran}} *SOM (SOM B Block I) – 500 km, 1 500 km en 2 500 km weergawes (350 km reikafstand onder serieproduksie, 500 km+ reikafstand onder ontwikkeling){{vlagland|Turkye}}<ref>{{cite web|url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkey-aims-to-increase-ballistic-missile-ranges.aspx?pageID=238&nID=12731&NewsCatID=345|title=BUSINESS – Turkey aims to increase ballistic missile ranges|author=Ümit Enginsoy|date=Februarie 2012 |publisher=Hurriyetdailynews.com|access-date=13 Februarie 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hurriyet.com.tr/ekonomi/19680119.asp|title=Tübıta: Hedefimiz 2 bin 500 kilometre menzilli füze yapmak |date=14 Januarie 2012|publisher=Hurriyet.com.tr|access-date=13 Februarie 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.trt.net.tr/trtavaz/turk-fuzesi-som-icin-geri-sayim-basladi--haber-detay,tr,24107.aspx|title=Türk Füzesi SOM İçin Geri Sayım Başladı – Haber – TRT Avaz|publisher=Trt.net.tr|access-date=13 Februarie 2012|archive-date=10 Mei 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510220244/http://www.trt.net.tr/trtavaz/turk-fuzesi-som-icin-geri-sayim-basladi--haber-detay,tr,24107.aspx|url-status=dead}}</ref> *SSM-N-8 Regulus (926 km) {{vlagland |Verenigde State}} *P-5 Pyatyorka (450–750 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}}/{{vlagland |Rusland}}/{{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *S8000 Banderol {{vlagland |Rusland}} *Storm Shadow / SCALP-EG (550 km, Mach 0.65) {{vlagland |Verenigde Koninkryk}} *Type 12 SSM (binne 1000 km onder ontwikkeling) {{vlagland |Japan}} *Ya-Ali (700 km) {{vlagland |Iran}} *Zarb (320 km) {{vlagland|Pakistan}} *Ragnarök (926 km) {{vlagland |Verenigde State}}<ref>{{cite web | title=kratos-unveils-revolutionary-low-cost-cruise-missile-system-ragnarok | url=https://www.kratosdefense.com/newsroom/kratos-unveils-revolutionary-low-cost-cruise-missile-system-ragnarok }}</ref><ref>{{cite web | title=ragnarok-mini-cruise-missile-with-big-range-targets-150k-price-tag | url=https://www.twz.com/air/ragnarok-mini-cruise-missile-with-big-range-targets-150k-price-tag }}</ref> *Narwhal {{vlagland|Tsjeggië}} (680 km )<ref>{{cite web | title=what_is_the_new_narwhal_cruise_missile_for_ukraine_that_can_strike_moscow_and_engels | url=https://en.defence-ua.com/weapon_and_tech/what_is_the_new_narwhal_cruise_missile_for_ukraine_that_can_strike_moscow_and_engels-16752.html }}</ref><ref>{{cite web | title=czech-defense-tech-company-lpp-readies-first-cruise-missile | url=https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/czech-defense-tech-company-lpp-readies-first-cruise-missile }}</ref> *Taimoor (600 km) {{vlagland|Pakistan}} <ref>{{Cite web|url=https://www.flightglobal.com/fixed-wing/pakistan-test-launches-taimoor-cruise-missile-from-mirage/165837.article|title=Pakistan test launches Taimoor cruise missile from Mirage|first=Greg|last=Waldron|first2=|last2=|date=5 Januarie 2026}}</ref> *Lanca (missile) (600 km) {{vlagland|Pole}} <ref>{{Cite web|url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/weapons/wb-group-reveals-lanca-cruise-missile-with-payload-capacity-of-hundreds-of-kilograms|title=WB Group reveals Lanca cruise missile with payload capacity of hundreds of kilograms|first=Jakub |last=Link-Lenczowski |first2=|last2=|date=10 Oktober 2025}}</ref> *Ruta (missile) (450 km) {{vlagland|Switserland}} <ref>{{cite web | title=destinus-ruta | url=https://www.destinus.com/page/destinus-ruta }}</ref> ===Kortafstand subsoniese kruisermissiele=== [[Lêer:NSM PICT0001.JPG|duimnael|Vlootaanvalskruisermissiel van die Noorse Vloot.      ]] Kortafstand subsoniese kruisermissiele is sodanige missiele wat ongeveer 500 kilogram weeg en 'n reikafstand van tot 300 km het. Voorbeelde: *Apache (100–140 km) {{vlagland|Frankryk}} *AVMT-300 (300 km) {{vlagland| Brasilië}} *MICLA-BR (300 km) {{vlagland| Brasilië}} <ref>{{cite news |title=FOTO: Caça F-5M voando com o míssil de cruzeiro MICLA-BR|url=https://www.aereo.jor.br/2019/10/01/foto-caca-f-5m-voando-com-o-missil-de-cruzeiro-micla-br|publisher=Poder Aéreo|language=pt|date=1 Oktober 2019}}</ref> *Hyunmoo-3 (over 300 km) shorter range {{vlagland |Suid-Korea}} *SSM-700K Haeseong (180+ km) {{vlagland |Suid-Korea}} *JFS-M (499 km) {{vlagland |Duitsland}} *Kh-35 (130–300 km) {{vlagland |Rusland}}, KN-19 Ks3/4 {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Kh-59 (115–550 km) {{vlagland|Rusland}} *P-15 (40–80 km) {{vlagland |Rusland}} , KN-1 {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Nasr-1 {{vlagland|Iran}} *Zafar (25 km) {{vlagland |Iran}} *Noor {{vlagland |Iran}} *Qader {{vlagland|Iran}} *NASM-SR {{vlagland|Indië}} *Naval Strike Missile (185–555 km) {{vlagland|Noorweë}} *RBS-15 {{vlagland|Swede}} *Korshun {{vlagland |Oekraïne}} – plaaslike weergawe van Kh-55 en RK-55 *Neptune {{vlagland|Oekraïne}}<ref>{{cite web |title=Ukraine Tests Advanced Subsonic Cruise Missile 'Neptune' |url=http://www.defenseworld.net/news/21881 |website=Defense World |date=31 Januarie 2018 |access-date=31 Januarie 2018 |url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20180201082450/http://www.defenseworld.net/news/21881#.WnLO3-jP38A |archive-date=1 Februarie 2018}}</ref> *[[Lêer:Hsiung Feng II Anti-Ship Missile Display in Chengkungling 20111009a.jpg|duimnael|Hsiung Feng II anti-skip missiel uitgestal in Chengkungling.  ]]Hsiung Feng II {{vlagland|Republiek China}} *Wan Chien {{vlagland|Republiek China}} *VCM-01 (100–300 km) {{vlagland|Viëtnam}} *Aist (100–300 km) {{vlagland|Belarus}} *Marte (100+ km) {{vlagland|Italië}} *[[Lêer:Hsiung-Feng-2-sketch.svg|duimnael|Hsiung Feng II.     ]]Sea Killer uitvoer variant {{vlagland|Italië}} *Otomat (180 km) {{vlagland|Italië}} *Otomat Mk2 E / Teseo Mk2/E (360 km) {{vlagland|Italië}} *C-801 (40 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-802 (120–230 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-803 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-805 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-602 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *CM-602G {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Çakır {{vlagland|Turkye}} *Delilah missile (250 km) {{vlagland |Israel}} *Gabriel IV (200 km) {{vlagland |Israel}} *Popeye turbo ALCM (78 km) {{vlagland|Israel}} *Sea Breaker (300 km) {{vlagland |Israel}} *RGM-84 Harpoon (124–310 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-84E Standoff Land Attack Missile (110 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-84H/K SLAM-ER (270 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Silkworm (100–500 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *SOM {{vlagland|Turkye}} [7 <ref>{{cite web |date=4 Junie 2011 |title=Yerli seyir füzesi, 180 kilometreden hedefini vuracak – Hürriyet Gündem |url=http://www.hurriyet.com.tr/gundem/17954640.asp?gid=381 |access-date=13 Februarie 2012 |publisher=Hurriyet.com.tr}}</ref><ref>{{cite web |title=Yerli seyir füzesi, 180 kilometreden hedefinin vuracak – Kirpi HABER Cesur &#124; Özgür &#124; Tarafsız Habercilik |url=http://www.kirpihaber.com/teknoloji-bilim/yerli-seyir-fuzesi-180-kilometreden-hedefinin-vuracak.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607033259/http://www.kirpihaber.com/teknoloji-bilim/yerli-seyir-fuzesi-180-kilometreden-hedefinin-vuracak.htm |archive-date=2011-06-07 |access-date=13 Februarie 2012 |publisher=Kirpihaber.com}}</ref> *[[V-1-vlieënde bom]] (250 km) {{vlagland |Nazi-Duitsland}} == Verwysings == {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Wapentuig]] [[Kategorie:Ammunisie]] 9zq6kqb5q3a0qy985vblkbear60ss89 2893909 2893908 2026-04-14T18:24:56Z Sobaka 328 bywerk 2893909 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Tomahawk Block IV cruise missile -crop.jpg|duimnael|'n [[BGM-109 Tomahawk]] wat in November 2002 vlieg.]] 'n '''Kruisermissiel''' is 'n onbemande selfaangedrewe geleide [[missiel]] wat vlieg deur aërodinamiese [[Sleurkrag|hefkrag]] vir die grootste deel van sy vlugroete te onderhou. Kruisermissiele is ontwerp om 'n groot vrag oor lang afstande met hoë presisie te lewer. Moderne kruisermissiele is in staat om teen hoë subsoniese, [[Supersoniese snelheid|supersonies]]e of hipersoniese snelhede te beweeg, is selfnavigerend en kan op 'n nie-ballistiese, uiters lae-hoogte trajek vlieg.<ref>{{Cite web |date=2025-06-17 |title=Cruise missile {{!}} Definition, Speed, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/technology/cruise-missile |access-date=2025-06-24 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> Hierdie wapens verskil fundamenteel van ballistiese missiele deurdat hulle voortdurend aangedryf bly en aktief gestuur word tydens hul vlug, eerder as om ’n groot deel van hul baan volgens ’n voorafbepaalde, [[swaartekrag]]-gedrewe trajek te volg. Kruisermissiele maak tipies gebruik van gevorderde navigasiestelsels soos traagheidsnavigasie, satellietposisionering (bv. GPS), terreinvolgende radar en digitale kaartvergelyking om hul teikens akkuraat te bereik, selfs in omgewings met sterk elektroniese teenmaatreëls. Kruisermissiele kan vanaf verskeie platforms gelanseer word, insluitend landgebaseerde lanseerders, oorlogskepe, duikbote en vliegtuie. Hierdie veelsydigheid maak hulle ’n belangrike komponent van moderne militêre strategie, aangesien hulle diep in vyandelike gebied kan inslaan sonder om bemande vliegtuie in gevaar te stel. Hulle word gebruik vir beide konvensionele en kernplofkoppe, en kan aangepas word vir spesifieke rolle soos anti-skip-aanvalle, grondteikens of presisie-aanvalle op infrastruktuur. Sedert hul vroeë ontwikkeling tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] het kruisermissiele aansienlik ontwikkel in terme van reikafstand, akkuraatheid en ontduikingsvermoë. Hedendaagse ontwerpe fokus toenemend op sluip-tegnologie, lae waarneembaarheid en gevorderde roetebeplanning om lugverdedigingstelsels te omseil en strategiese teikens met minimale waarskuwing te tref. ==Geskiedenis== Die idee van 'n "lugtorpedo" is in die Britse 1909-film ''The Airship Destroyer'' getoon, waarin vlieënde torpedo's wat draadloos beheer word, gebruik word om [[Lugskip|lugskepe]] wat [[Londen]] bombardeer, af te skiet.<ref>{{cite web|url=http://www.ctie.monash.edu.au/hargrave/rpav_britain.html |title=Remote Piloted Aerial Vehicles : The 'Aerial Target' and 'Aerial Torpedo' in Britain |publisher=Ctie.monash.edu.au |access-date=13 Februarie 2012}}</ref> [[Lêer:Military Air Museum's Fieseler FI 103 V1 "Buzz Bomb".JPG|duimnael|Die V-1 vliegbom, die eerste operasionele kruisermissiel.]] In 1916 het die Amerikaanse vlieënier Lawrence Sperry 'n "lugtorpedo", die Hewitt-Sperry Automatic Airplane, 'n klein [[Tweedekker (vliegtuig)|tweedekker]] met 'n TNT-lading, 'n Sperry-selfvlieende en barometriese hoogtebeheer, gebou en gepatenteer. Geïnspireer deur die eksperimente het die [[Verenigde State]] se leër 'n soortgelyke vlieënde bom genaamd die Kettering Bug ontwikkel. Duitsland het ook toetse gedoen met afstandbeheerde [[Sweeftuig|sweeftuie]] (''Torpedogleiter'') wat deur Siemens-Schuckert gebou is vanaf 1916.<ref>{{cite book|author=Roger Branfill-Cook|title= Torpedo|publisher=Seaforth Publishing|location= Great Britain|year= 2014}}</ref> In die tussenoorlogse tydperk het Brittanje se Royal Aircraft Establishment die Larynx (Long Range Gun met Lynx Engine) ontwikkel, wat in die 1920's 'n paar vlugtoetse ondergaan het.<ref>{{cite web|url=http://www.vectorsite.net/twcruz_1.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070813001620/http://www.vectorsite.net/twcruz_1.html|url-status=usurped|archive-date=13 Augustus 2007|title=[1.0] The Aerial Torpedo|date=13 Augustus 2007}}</ref> In die [[Sowjetunie]] het Sergei Korolev van 1932 tot 1939 die GIRD-06-kruisermissielprojek gelei, wat 'n vuurpyl-aangedrewe anjaer-glybomontwerp gebruik het. Die 06/III (RP-216) en 06/IV (RP-212) het giroskopiese geleidingstelsels bevat.<ref>"Object No. 212", 1936 report in _Tvorcheskoi Nasledie Akedemika Sergeya Pavlovicha Koroleva_</ref> Die voertuig is ontwerp om tot 28 km hoogte te styg en 'n afstand van 280 km te gly, maar toetsvlugte in 1934 en 1936 het slegs 'n hoogte van 500 meter bereik. In 1944, tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], het [[Duitsland]] die eerste operasionele kruisermissiele ontplooi. Die [[V-1-vlieënde bom|V-1]], dikwels 'n vlieënde bom genoem, het 'n giroskoop-geleidingstelsel bevat en is aangedryf deur 'n eenvoudige pulsstraal-enjin, waarvan die geluid dit die bynaam "gonsbom" of "doodlebug" gegee het.<ref>{{cite book |last=Zaloga |first=Steven |title=German V-Weapon Sites 1943–45 |location=Oxford |publisher=Osprey Publishing |date=2008 |isbn=978-1-84603-247-9}}</ref> Akkuraatheid was slegs voldoende vir gebruik teen baie groot teikens (die algemene area van 'n stad), terwyl die reikafstand van 250 km aansienlik laer was as dié van 'n bomwerper wat dieselfde vrag dra. Die belangrikste voordele was spoed (alhoewel nie voldoende om kontemporêre skroefaangedrewe onderskeppers te oortref nie) en bruikbaarheid. Die produksiekoste van 'n V-1 was slegs 'n klein fraksie van dié van 'n [[V-2-vuurpyl|V-2]] supersoniese ballistiese missiel met 'n soortgelyke grootte plofkop.<ref> Beide missiele is vervaardig onder die swaar gebruik van Nazi-slawearbeid.</ref> Anders as die V-2, het die aanvanklike ontplooiings van die V-1 stilstaande lanseerrampe vereis wat blootgestel was aan bombardement.<ref>{{cite web |url=http://www.atlantikwall.org.uk/v1_light_stes.htm |title=V1 Light Sites |publisher=Atlantic Wall |access-date=9 Mei 2017}}</ref> [[Nazi-Duitsland]] het in 1943 ook die Mistel-saamgestelde vliegtuigprogram ontwikkel, wat gesien kan word as 'n rudimentêre lug-gelanseerde kruisermissiel, waar 'n bestuurde vegvliegtuig bo-op 'n onbemande bomwerper-grootte vliegtuig gemonteer is wat met plofstof gepak was om vrygestel te word terwyl die teiken nader gekom het. Bomwerper-gelanseerde variante van die V-1 het beperkte operasionele diens teen die einde van die oorlog gesien, met die baanbrekende V-1 se ontwerp wat deur die Amerikaners omgekeerd ontwikkel is as die Republic-Ford JB-2 kruisermissiel.<ref>{{cite book |last=Zaloga |first=Steven |title= American Guided Missiles of World War II |publisher=Osprey Publishing |date=2020 |isbn=9781472839268}}</ref> Onmiddellik na die [[Tweede Wêreldoorlog]] het die Verenigde State se Lugmag 21 verskillende geleide missielprojekte gehad, insluitend voorgestelde kruisermissiele. Teen 1948 was al behalwe vier van hierdie projekte gekanselleer: die Air Materiel Command Banshee, die SM-62 Snark, die SM-64 Navaho, en die MGM-1 Matador. Die Banshee-ontwerp was soortgelyk aan Operasie Aphrodite; soos Aphrodite, het dit misluk en is dit in April 1949 gekanselleer.<ref>[https://web.archive.org/web/20070303204907/http://stinet.dtic.mil/oai/oai?&verb=getRecord&metadataPrefix=html&identifier=ADA162646 The Evolution of the Cruise Missile by Werrell, Kenneth P.] sien PDF bladsy 92</ref> Terselfdertyd is die Amerikaanse Vloot se Operasie Bumblebee van ongeveer 1 Junie 1946 tot 28 Julie 1948 by Topsail-eiland, [[Noord-Carolina]], uitgevoer. Bumblebee het konsepbewystegnologieë vervaardig wat die Amerikaanse weermag se ander missielprojekte beïnvloed het. Gedurende die [[Koue Oorlog]] het beide die Verenigde State en die Sowjetunie verder geëksperimenteer met die konsep om vroeë kruisermissiele vanaf land, duikbote en vliegtuie te ontplooi. Die hoofuitkoms van die Amerikaanse Vloot se duikbootmissielprojek was die SSM-N-8 Regulus-missiel, gebaseer op die V-1, maar aangedryf deur 'n Allison J33-straalenjin. Die Regulus is in diens gestel, maar is later uitgefaseer met die koms van duikboot-gelanseerde ballistiese missiele wat nie vereis het dat die duikboot na die oppervlak kom om die missiel te lanseer en dit na sy teiken te lei nie. Die Amerikaanse Lugmag se eerste operasionele grond-tot-grond-missiel was die gevleuelde, mobiele, kernwapen-bekwame MGM-1 Matador, ook soortgelyk in konsep aan die V-1. Ontplooiing oorsee het in 1954 begin, eers na [[Wes-Duitsland]] en later na die [[Republiek van China]] en [[Suid-Korea]]. Op 7 November 1956 het die Amerikaanse Lugmag Matador-eenhede in Wes-Duitsland ontplooi, wie se missiele in staat was om teikens in die [[Warskou-verdrag]] gebied te tref, vanaf hul vaste daaglikse terreine na onaangekondigde verspreide lanseerplekke. Hierdie waarskuwing was in reaksie op die krisis wat veroorsaak is deur die Sowjet-aanval op [[Hongarye]] wat die [[Hongaarse Rewolusie van 1956]] onderdruk het. Tussen 1957 en 1961 het die Verenigde State 'n ambisieuse en goed befondsde program gevolg om 'n kernbewapende kruisermissiel, Supersoniese Lae Hoogte Missiel (SLAM), te ontwikkel. Dit is ontwerp om onder die vyand se radar te vlieg teen snelhede bo Mach 3 en waterstofbomme te dra wat dit langs sy pad oor vyandelike gebied sou laat val. Alhoewel die konsep bewys is dat dit geldig is en die 500-megawatt (670,000 pk) enjin 'n suksesvolle toetslopie in 1961 voltooi het, is geen lugwaardige toestel ooit voltooi nie. Die projek is uiteindelik laat vaar ten gunste van IKBM-ontwikkeling. Terwyl ballistiese missiele die voorkeurwapens vir landteikens was, is swaar kern- en konvensionele kruisermissiele met wapenpunte deur die USSR as 'n primêre wapen beskou om die Verenigde State se vlootdraer-gevegsgroepe te vernietig. Groot duikbote (byvoorbeeld, Echo- en Oscar-klasse) is ontwikkel om hierdie wapens te dra en die Verenigde State se gevegsgroepe op see te skadu, en groot bomwerpers (byvoorbeeld, [[Toepolef Tu-22M|Backfire]]-, [[Toepolef Tu-95|Bear]]- en [[Toepolef Tu-160|Blackjack]]-modelle) is toegerus met die wapens in hul luggelanseerde kruisermissiel (ALCM)-konfigurasie. ==Kategorieë== Kruisermissiele kan gekategoriseer word volgens vrag/plofkopgrootte, spoed, reikwydte en lanseringsplatform. Dikwels word variante van dieselfde missiel vir verskillende lanseringsplatforms vervaardig (byvoorbeeld lug- en duikboot-gelanseerde weergawes). Geleidingstelsels kan tussen missiele verskil. Sommige missiele kan toegerus word met enige van 'n verskeidenheid navigasiestelsels (traagheidsnavigasie, TERCOM of satellietnavigasie). Groter kruisermissiele kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra, terwyl kleiner missiele slegs konvensionele plofkoppe dra. ===Hipersoniese kruisermissiele=== Hipersoniese kruisermissiele beweeg ten minste vyf keer die [[spoed van klank]] (Mach 5). *3M22 Zircon (>1000–1500 km) {{vlagland|Rusland}}– hipersoniese anti-skip kruisermissiel.<ref>{{cite web|url= http://www.nextbigfuture.com/2016/02/russia-will-refit-nuclear-powered.html|title=Russia will refit nuclear powered guided missile cruiser with mach 5 hypersonic 3M22 missiles with 2022 deployment|website=NextBigFuture.com|date=21 Februarie 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://uslivenic.com/3m22-zircon-missile-russias-fastest-missile/|title=3M22 Zircon Missile, Russia's Fastest Missile|access-date=23 November 2022|archive-date=30 Maart 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230330024209/https://uslivenic.com/3m22-zircon-missile-russias-fastest-missile/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cnn.com/2024/02/13/europe/ukraine-russia-zircon-hypersonic-missile-intl-hnk-ml/index.html|title=Russia used an advanced hypersonic missile for the first time in recent strike, Ukraine claims|website=[[CNN]] |date=13 Februarie 2024 }}</ref><ref name=NavalNews>{{cite web|url=https://www.navalnews.com/naval-news/2022/08/hypersonic-brahmos-ii-missile-may-include-tech-from-tsirkon-missile/|website=Naval News |title=Hypersonic BrahMos-II missile may include tech from Tsirkon missile |date=2 Augustus 2022 }}</ref> *ASN4G (Air-Sol Nucléaire de 4e Génération) {{vlagland|Frankryk}} – hipersoniese kruisermissiel met ’n supersoniese ramstraalenjin wat deur [[Frankryk]] ontwikkel word.<ref>{{Cite web |title=Counting the cost of deterrence: France's nuclear recapitalisation |url=https://www.iiss.org/blogs/military-balance/2021/05/france-nuclear-recapitalisation |access-date=2022-10-26 |website=IISS |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Wright |first=Timothy |date=1 Mei 2022 |title=Hypersonic Missile Proliferation: An Emerging European Problem? |url=https://www.nonproliferation.eu/wp-content/uploads/2022/05/EUNPDC_no-80.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220517163238/https://www.nonproliferation.eu/wp-content/uploads/2022/05/EUNPDC_no-80.pdf |archive-date=2022-05-17 |url-status=live |access-date=26 Oktober 2022 |website=The EU Non-Proliferation Consortium}}</ref> *BrahMos-II (≈800–1500 km) {{vlagland|Indië}}/{{vlagland|Rusland}}–– hipersoniese kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://brahmos.com/newscenter.php?newsid=95|title=India to develop BrahMos-II missile|website=Brahmos.com}}</ref><ref name=NavalNews /> onder ontwikkeling vanaf 2011 in [[Indië]] en Rusland<ref>{{cite news|url= http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-10-09/news/30260244_1_air-version-stealth-supersonic-cruise-missile-india-s-defence-research|archive-url= https://archive.today/20130103092457/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-10-09/news/30260244_1_air-version-stealth-supersonic-cruise-missile-india-s-defence-research|url-status= dead|archive-date= 3 Januarie 2013|title=Hypersonic version of Brahmos on the way|date=9 Oktober 2011|work=The Times of India}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.brahmos.com/newscenter.php?newsid=102|title=India, Russia to develop new hypersonic cruise missile|archive-url= https://web.archive.org/web/20100628020619/http://brahmos.com/newscenter.php?newsid=102|archive-date= 28 Junie 2010|url-status=dead|access-date=23 Februarie 2012}}</ref> *CJ-1000 {{vlagland|Volksrepubliek China}} – hipersoniese ramstraalenjin anti-skip/land-aanval kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://www.scmp.com/news/china/military/article/3322176/new-missiles-drones-and-tanks-whats-been-rolling-through-beijings-streets |title=New missiles, drones and tanks: what's been rolling through Beijing's streets? |website=South China Morning Post |date=18 Augustus 2025 |first=Liu |last=Zhen }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.newsweek.com/china-reveals-new-weapons-sink-us-ships-2114865 |title=China To Reveal New Weapons To Sink US Ships |website=Newsweek |date=18 Augustus 2025 |first=Ryan |last=Chan }}</ref> *Hycore {{vlagland|Suid-Korea}}<ref>{{cite web | url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/weapons/south-korea-develops-hycore-hypersonic-cruise-missile | title=South Korea develops Hycore hypersonic cruise missile | date=25 Januarie 2022 }}</ref> *HSTDV{{vlagland|Indië}} – hipersoniese ramstraalenjin-demonstrator. 'n Draervoertuig vir hipersoniese langafstandkruismissiele word ontwikkel deur die Verdedigingsnavorsings- en Ontwikkelingsorganisasie.<ref>{{Cite web|url= https://theprint.in/defence/drdo-test-fires-futuristic-missile-tech-but-its-success-is-in-doubt/249386/|title= DRDO test-fires futuristic missile tech, but its success is in doubt|last=Philip|first=Snehesh Alex|date=2019-06-12|website=ThePrint|language=en-US|access-date= 2020-03-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/drdo-starts-work-on-hypersonic-weapon/story-NAg6ViN9W94ll4CsfGDNYP.html|title=DRDO starts work on 'next-gen' hypersonic weapon|date=2019-10-20|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2020-03-23}}</ref> *ET-LDHCM {{vlagland|Indië}} – langafstandhipersoniese kruismissiel word ontwikkel deur DRDO.<ref>{{Cite news |date=2025-07-14 |title=India testing a missile that flies at eight times the speed of sound, hits targets 1,500 km away |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/new-updates/india-testing-a-missile-that-flies-at-eight-times-the-speed-of-sound-hits-targets-1500-km-away/articleshow/122432167.cms?from=mdr |access-date=2025-07-23 |work=The Economic Times |issn=0013-0389}}</ref><ref name=":6">{{Cite web |last=Vaishnav |first=Akash |date=2025-07-15 |title=India's 'Project Vishnu' Unleashes Missile That Can Hit Enemy 1,500 Km Away at 8x Speed of Sound |url=https://newsable.asianetnews.com/gallery/india/india-unleashes-missile-that-can-hit-enemy-1500-km-away-at-8-speed-of-sound-z8wgl1w |access-date=2025-07-22 |website=newsable.asianetnews.com |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Modi |first=Diksha |date=2025-07-15 |title=Faster Than BrahMos, Deadlier Than Agni: How India's New Hypersonic Missile Changes The Game |url=https://www.news18.com/india/faster-than-brahmos-deadlier-than-agni-how-indias-new-hypersonic-missile-changes-the-game-ws-dkl-9442036.html |access-date=2025-07-17 |website=News18 |language=en}}</ref> *Hyfly-2 {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – hipersoniese luggelanseerde kruisermissiel wat die eerste keer by Sea Air Space 2021 vertoon is, ontwikkel deur [[Boeing]].<ref>{{Cite web|url=https://www.navalnews.com/event-news/sea-air-space-2021/2021/08/sea-air-space-2021-boeing-unveils-new-hypersonic-cruise-missile-concept/|title = Sea Air Space 2021: Boeing Unveils New Hypersonic Cruise Missile Concept|date = 4 Augustus 2021}}</ref> *Hypersonic Air-breathing Weapon Concept (HAWC, uitgespreek Hawk) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – luggelanseerde hipersoniese kruisermissiel met ’n ramstraalenjin wat sy eie kinetiese energie tydens impak gebruik om die teiken te vernietig, ontwikkel deur [[DARPA]].<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2022/04/04/politics/us-hypersonic-missile-test/index.html|title = US tested hypersonic missile in mid-March but kept it quiet to avoid escalating tensions with Russia &#124; CNN Politics|website = [[CNN]]|date = 5 April 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Second Successful Flight for DARPA Hypersonic Air-breathing Weapon Concept (HAWC) |url=https://www.darpa.mil/news-events/2022-04-05#:~:text=Air%2Dbreathing%20vehicles%20utilize%20air,targets%20even%20without%20high%20explosives |website=DARPA |date=4 Mei 2022}}</ref> *Hipersoniese Luglansieerbare Aanvallende Anti-Oppervlaktemissiel (HALO) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – luggelanseerde anti-skipmissiel onder die Aanvallende Anti-Oppervlakteoorlogvoering-inkrement 2 (OASuW Inc 2) program vir die Amerikaanse Vloot (Vloot).<ref>{{cite web | url=https://www.navalnews.com/naval-news/2022/09/halo-us-navy-hypersonic-capability/ | title=HALO programme accelerates US Navy hypersonic capability drive | date=5 September 2022 }}</ref><ref>{{cite web |title=FY18 Navy Programs – Offensive Anti-Surface Warfare (OASuW) Increment 1 |website=Director, Operational Test and Evaluation |url=https://www.dote.osd.mil/Portals/97/pub/reports/FY2018/navy/2018oasuw.pdf?ver=2019-08-21-155650-680 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200201164929/https://www.dote.osd.mil/Portals/97/pub/reports/FY2018/navy/2018oasuw.pdf?ver=2019-08-21-155650-680 |archive-date=2020-02-01}}</ref> *Hipersoniese Aanvalskruisermissiel (HACM) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – beplan vir gebruik deur die Verenigde State se Lugmag.<ref>{{Cite web |title=Raytheon/Northrop Grumman team selected for HACM hypersonic weapon |url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/raytheonnorthrop-grumman-team-selected-for-hacm-hypersonic-weapon |access-date=2022-10-26 |website=Janes.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=US Air Force Selects Raytheon Missiles & Defense, Northrop Grumman to Deliver First Hypersonic Air-Breathing Missile |url=https://news.northropgrumman.com/news/releases/us-air-force-selects-raytheon-missiles-defense-northrop-grumman-to-deliver-first-hypersonic-air-breathing-missile |access-date=2022-10-26 |website=Northrop Grumman Newsroom |language=en}}</ref> *SCIFiRE {{vlagland|Verenigde State van Amerika}}/{{vlagland|Australië}} – Southern Cross Integrated Flight Research Experiment (SCIFiRE) is 'n gesamentlike program tussen die Amerikaanse Departement van Verdediging en die Australiese Departement van Verdediging vir 'n Mach 5 ramstraalenjin-aangedrewe missiel.<ref>{{cite press release |title=Department of Defense Announces New Allied Prototyping Initiative Effort With Australia to Continue Partnership in Developing Air Breathing Hypersonic Vehicles |url=https://www.war.gov/News/Releases/Release/Article/2429061/department-of-defense-announces-new-allied-prototyping-initiative-effort-with-a/ |website=United States Department of Defense |access-date=18 Januarie 2022 |date=30 November 2020}}</ref><ref>{{cite press release |author1=Defence Minister Linda Reynolds |title=Australia collaborates with the US to develop and test high speed long-range hypersonic weapons |url=https://www.minister.defence.gov.au/minister/lreynolds/media-releases/australia-collaborates-us-develop-and-test-high-speed-long-range |website=Department of Defence Ministers |access-date=19 Januarie 2022 |date=1 Desember 2020}}</ref><ref>{{cite web |title=SCIFiRE Hypersonics |url=https://www.airforce.gov.au/our-mission/scifire-hypersonics |website=Royal Australian Air Force |date=16 Julie 2021 |access-date=19 January 2022}}</ref> In September 2021 het die Amerikaanse Departement van Verdediging Voorlopige Ontwerpoorsigkontrakte aan Boeing, Lockheed Martin en Raytheon Missiles & Defense toegeken.<ref>{{cite press release |title=Contracts For Sept. 3, 2021 |url=https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2764928/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929103100/https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2764928/ |url-status=dead |archive-date=29 September 2021 |website=United States Department of Defence |access-date=18 Januarie 2022 |date=3 September 2021}}</ref><ref>{{cite press release |title=Contracts For Sept. 1, 2021 |url=https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2762096/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929131018/https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2762096/ |url-status=dead |archive-date=29 September 2021 |website=United States Department of Defence |access-date=18 Januarie 2022 |date=1 September 2021}}</ref> *YJ-19 {{vlagland|Volksrepubliek China}} – hipersoniese ramstraalenjin-antiskip-kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/chinese-victory-day-parade-spotlights-new-weapon-priorities |title=Chinese Victory Day Parade Spotlights New Weapon Priorities |website=Aviation Week |date=10 September 2025 |first=Chuanren |last=Chen |archive-url=https://web.archive.org/web/20250910205227/https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/chinese-victory-day-parade-spotlights-new-weapon-priorities |archive-date=10 September 2025 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.scmp.com/news/china/science/article/3324050/breathtaking-science-behind-yj-19-chinas-first-hypersonic-cruise-missile |title=The breathtaking science behind YJ-19, China's first hypersonic cruise missile |website=South China Morning Post |date=2 September 2025 |last=Zhang |first=Tong }}</ref> ===Supersoniese kruisermissiele=== [[Lêer:Brahmos imds.jpg|duimnael|BrahMos uitgestal by IMDS 2007.]] Hierdie missiele beweeg vinniger as die [[spoed van klank]], gewoonlik met behulp van ramstraal-enjins. Die reikafstand is tipies 100–500 km, maar kan langer wees. Geleidingstelsels verskil tussen die stelsels. Voorbeelde: *ASALM US ALCM prototipe, toetsvliegtuig tot hipersonies Mach 5.5 {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} *3M-54 Kalibr (4 500&nbsp;km, Mach 3) {{ vlagland|Rusland}} (die "Sizzler" variant is slegs in staat tot supersoniese spoed in die terminale stadium) *3M-51 Alfa (250&nbsp;km, Mach 2.5) {{ vlagland|Rusland}} *Air-Sol Moyenne Portée (300–500&nbsp;km+, Mach 3) {{ vlagland|Frankryk}}&nbsp;– supersoniese afstandaanvalmissiel met kerplofkop *ASM-3 (400&nbsp;km, Mach 3+) {{vlagland|Japan}} *Blyskavka (100–370&nbsp;km) {{vlagland |Oekraïne}}&nbsp;– Artem Luch Pivdenmash *BrahMos (290–800&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland|Indië}} / {{vlagland|Rusland}}<ref>{{Cite web |date=24 November 2020 |title=India now working on 1,500-km range BrahMos supersonic cruise missile |url=https://theprint.in/defence/india-now-working-on-1500-km-range-brahmos-supersonic-cruise-missile/550924/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204100808/https://theprint.in/defence/india-now-working-on-1500-km-range-brahmos-supersonic-cruise-missile/550924/ |archive-date=4 Februarie 2021 |access-date=27 Januarie 2021 |website=The Print |language=en}}</ref> *CX-1 (280&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland | Volksrepubliek China}} *CJ-100 / DF-100 (2000–3000&nbsp;km, Mach 5) {{ vlagland |Volksrepubliek China}} *FC/ASW (onder ontwikkeling) – transnasionale kruisermissielprogram {{vlagland|Frankryk}} / {{ vlagland|Verenigde Koninkryk}} / {{ vlagland|Italië}}<ref name="Janes">[http://home.janes.com/events/exhibitions/dsei2011/sections/daily/day1/perseus-mbdas-missile-of-.shtml Janes – Perseus: MBDA's missile of the future?] {{webarchive|url= https://web.archive.org/web/20111113133922/http://home.janes.com/events/exhibitions/dsei2011/sections/daily/day1/perseus-mbdas-missile-of-.shtml |date=13 November 2011 }}</ref><ref>{{cite web|url= http://www.iiss.org/whats-new/iiss-experts-commentary/from-the-paris-air-show-enter-perseus/ |title= International Institute for Strategic Studies – IISS |access-date=8 Oktober 2015 |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120628163208/http://www.iiss.org/whats-new/iiss-experts-commentary/from-the-paris-air-show-enter-perseus/ |archive-date=28 Junie 2012 }}</ref><ref name="The Telegraph">{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/defence/8587357/New-British-missile-three-times-as-fast-as-current-weapons.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/defence/8587357/New-British-missile-three-times-as-fast-as-current-weapons.html |archive-date=11 Januarie 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=New British missile three times as fast as current weapons|date= 21 Junie 2011|work=Telegraph.co.uk|access-date= 8 Oktober 2015|last1= Harding|first1= Thomas}}</ref><ref name="MBDA Systems">{{Cite web|url=http://www.mbda-systems.com/mediagallery/files/cvs401-perseus-_datasheet-1315926538.pdf|archive-url= https://web.archive.org/web/20130512144417/http://www.mbda-systems.com/mediagallery/files/cvs401-perseus-_datasheet-1315926538.pdf|url-status=dead|title=MBDA Systems|archive-date=12 Mei 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/paris-perseus-set-to-go-on-the-attack-358513/|title= PARIS: Perseus set to go on the attack|work= Flightglobal.com|access-date= 8 Oktober 2015 |date=22 Junie 2011}}</ref> *Hsiung Feng III (100–150&nbsp;km, Mach 3.5) {{vlagland |Volksrepubliek China}} *Hyunmoo-3 (1500&nbsp;km, Mach 1.2) {{ vlagland|Suid-Korea}} *Kh-20 (380–600&nbsp;km, Mach 2) {{ vlagland |Sowjetunie}} *Kh-31 (25–110&nbsp;km, Mach 3.5) {{ vlagland|Rusland}} *Kh-32 (600–1 000&nbsp;km, Mach 4.6) {{vlagland|Rusland}} *Kh-80 (3 000–5 000&nbsp;km, Mach 3) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{vlagland|Rusland}} *P-270 Moskit (120–250&nbsp;km, Mach 2–3) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{vlagland|Rusland}} *P-500 Bazalt (550&nbsp;km, Mach 3+) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland|Rusland}} *P-700 Granit (625&nbsp;km, Mach 2.5+) {{ vlagland|Sowjetunie}} / {{vlagland |Rusland}} *P-800 Oniks / Kh-61 (600–800&nbsp;km, Mach 2.6) {{vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland |Rusland}} *P-1000 Vulkan (800&nbsp;km, Mach 3+) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland|Rusland}} *YJ-12 (250–400&nbsp;km, Mach 4) {{ vlagland |Volksrepubliek China}} *YJ-18 (220–540&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *YJ-91 (15–120&nbsp;km, Mach 3.5) {{vlagland |Volksrepubliek China }} *Yun Feng (1200–2 000&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland|Republiek China}} *SSM-N-9 Regulus II (1 852&nbsp;km, Mach 2) {{ vlagland|Verenigde State}} ===Interkontinentale-afstand supersoniese kruisermissiele=== *Burya (8 500 km) (gekanselleer in 1960) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *MKR (8 000 km) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *RSS-40 Buran (8 500 km) (gekanselleer in 1957) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *SLAM (gekanselleer in 1964) {{ vlagland |Verenigde State}} *SM-64 Navaho (gekanselleer in 1958) {{vlagland |Verenigde State}} ===Langafstand subsoniese kruisermissiele=== [[Lêer:Nirbhay missiles during Republic Day Parade 2018.jpg|duimnael|Indië se Nirbhay-missiele gemonteer op 'n vragmotor-gebaseerde lanseerder.]] China, Frankryk, Indië, Iran, Israel, Japan, Noord-Korea, Rusland, Suid-Korea, Oekraïne en die Verenigde State het verskeie langafstand-subsoniese kruisermissiele ontwikkel. Hierdie missiele het 'n reikafstand van meer as 1 000 kilometer en vlieg teen ongeveer 800 kilometer per uur <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> Hulle het tipies 'n lanseringsgewig van ongeveer 1 500 kilogram<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> en kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra. Vroeëre weergawes van hierdie missiele het traagheidsnavigasie gebruik; latere weergawes gebruik baie meer akkurate TERCOM- en DSMAC-stelsels. Mees onlangse weergawes kan satellietnavigasie gebruik. Voorbeelde: China, Frankryk, Indië, Iran, Israel, Japan, Noord-Korea, Rusland, Suid-Korea, Oekraïne en die Verenigde State het verskeie langafstand-subsoniese kruisermissiele ontwikkel. Hierdie missiele het 'n reikafstand van meer as 1 000 kilometer en vlieg teen ongeveer 800 kilometer per uur <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> Hulle het tipies 'n lanseringsgewig van ongeveer 1 500 kilogram<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> en kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra. Vroeëre weergawes van hierdie missiele het traagheidsnavigasie gebruik; latere weergawes gebruik baie meer akkurate TERCOM- en DSMAC-stelsels. Mees onlangse weergawes kan satellietnavigasie gebruik. Voorbeelde: *3M-54 Kalibr (tot 4 500 km) {{vlagland|Rusland}} *AGM-86 ALCM (from 1 100 to >2 400 km) {{vlagland|Verenigde State}} *AGM-129 ACM (from 3 450 to 3 700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-181 LRSO (>2 500 km) {{vlagland |Verenigde State}} *[[BGM-109 Tomahawk]] (tot 1 700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *BGM-109G Grondgelanseerde kruisermissiel (2 500 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Kh-55 (3 000 km) and Kh-65 {{vlagland |Rusland}} *Kh-101 (4 500–5 500 km) {{vlagland |Rusland}} *Iskander-K (nie minder as 3 500 km) {{vlagland|Rusland}} *Hwasal-1 (1 500–2 000 km) {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Hwasal-2 (> 2 000 km) {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *RK-55 (3 000 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Nirbhay (tot 1 500 km)<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/nirbhay-cruise-missile-test-fired-drdo-says-indigenous-engine-a-success-101628656458294.html|title = Nirbhay cruise missile test-fired; indigenous engine a success, say officials| work=Hindustan Times |date = 11 Augustus 2021}}</ref> {{vlagland|Indië}} *MdCN (tot 1 400 km) {{vlagland|Frankryk}} *Paveh (1 650 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.timesofisrael.com/iran-unveils-new-paveh-cruise-missile-that-can-reach-israel|title = Iran unveils new 'Paveh' cruise missile that can reach Israel| website=The Times of Israel |date = 25 Februarie 2023}}</ref> {{vlagland|Iran}} *Hoveyzeh (1 350 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.tehrantimes.com/news/432567/Iran-unveils-long-range-Hoveyzeh-cruise-missile|title = Iran unveils long-range Hoveyzeh cruise missile|date = 2 Februarie 2019}}</ref>{{vlagland |Iran}} *Abu Mahdi (over 1 000 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.mashreghnews.ir/news/1108707/%D8%AA%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D8%AD-%D9%88%DB%8C%DA%98%DA%AF%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%88%D8%B4%DA%A9-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%AD%D8%A7%D8%AC-%D9%82%D8%A7%D8%B3%D9%85-%D9%88-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%A7%D8%A8%D9%88%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C|title = Description of the characteristics of 'Martyr Haj Qasem' and 'Martyr Abu Mahdi' missiles|date = 20 Augustus 2020}}</ref> {{vlagland|Iran}} *Quds 1 Houthi {{vlagland |Jemen}} *Hsiung Feng IIE (600–1200 km) {{vlagland|Republiek China}} *Hyunmoo III (Hyunmoo IIIA – 500 km, Hyunmoo IIIB – 1 000 km, Hyunmoo IIIC – 1,500 km) {{vlagland|Suid-Korea}} *Type 12 SSM (1 500 km under development) {{vlagland|Japan}} *MGM-13 Mace {{vlagland |Verenigde State}} *DF-10/CJ-10 (CJ-10K – 1 500 km, CJ-20 – 2 000 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Popeye Turbo SLCM {{vlagland |Israel}} *Diep Presisie Aanvalsvermoë DPSC (meer as 2 000 km onder ontwikkeling) {{vlagland|Duitsland}}{{vlagland|Verenigde Koninkryk}}, deel van die Trinity House Ooreenkoms.<ref>{{cite web |url=https://aviationweek.com/defense/budget-policy-operations/germany-uk-reveal-trinity-house-deep-strike-missile-development |title=Germany and UK Reveal Trinity House Deep Strike Missile Development Plans |last1=Osborne |first1=Tony |last2=Wall |first2=Robert |work=Aviation Week |date=15 Mei 2025 |access-date=23 Mei 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.twz.com/air/long-range-deep-precision-strike-missile-to-be-developed-by-uk-and-germany |title=Long-Range 'Deep Precision Strike' Missile To Be Developed By UK And Germany |last=Newdick |first=Thomas |website=The War Zone |date=16 Mei 2025 |access-date=23 Mei 2025}}</ref> *FP-5 Flamingo (3 000&nbsp;km) {{vlagland|Oekraïne}}<ref>{{Cite web|url=https://www.twz.com/news-features/new-ukrainian-cruise-missile-with-claimed-1800-mile-range-breaks-cover|title=New Ukrainian Cruise Missile With Claimed 1,800-Mile Range Breaks Cover|first=Thomas|last=Newdick|first2=Joseph|last2=Trevithick|date=18 August 2025}}</ref> *FP-5 Flamingo (3 000 km){{vlagland |Oekraïne}}<ref>{{Cite web|url=https://www.twz.com/news-features/new-ukrainian-cruise-missile-with-claimed-1800-mile-range-breaks-cover|title=New Ukrainian Cruise Missile With Claimed 1,800-Mile Range Breaks Cover|first=Thomas|last=Newdick|first2=Joseph|last2=Trevithick|date=18 Augustus 2025}}</ref> ===Interkontinentale-afstand subsoniese kruisermissiel=== *9M730 Burevestnik {{vlagland|Rusland}} *SM-62 Snark (10 200 km) {{vlagland|Verenigde State}} ===Medium-afstand subsoniese kruisermissiel=== [[Lêer:Storm Shadow p1220865.jpg|duimnael|Storm Shadow (Frankryk /VK).]] Voorbeelde: *AGM-158 JASSM (370–1900 km) {{vlagland |Verenigde State}} *[[Lêer:Babur Cruise Missle at Ideas 2008 cropped.jpg|duimnael|'n Pakistanse Babur-kruisermissiellanseerder.]]AGM-158C LRASM (370 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Atmaca {{vlagland|Turkye}} *Babur (290–900 km) {{vlagland |Pakistan}} *Harbah (250–450 km) {{vlagland |Pakistan}} *Hatf-VIII / Ra'ad Mark-2 ALCM (400 km) {{vlagland |Pakistan}} *Hsiung Feng IIE (600–2000 km) {{vlagland|Republiek China}} *Hyunmoo-3 (minder as 1500 km) {{vlagland |Suid-Korea}} *Iskander-K {{vlagland |Rusland}} *KD-63 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *NASM-MR {{vlagland|Indië}} *Taurus KEPD 350 (500+ km) {{vlagland |Duitsland}} *Kh-50 (Kh-SD) and Kh-101 Kh-65 weergawes {{vlagland |Rusland}} *MGM-1 Matador (700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Ra'ad ALCM (350 km) {{vlagland |Pakistan}} *Raad (360 km) {{vlagland|Iran}} *SOM (SOM B Block I) – 500 km, 1 500 km en 2 500 km weergawes (350 km reikafstand onder serieproduksie, 500 km+ reikafstand onder ontwikkeling){{vlagland|Turkye}}<ref>{{cite web|url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkey-aims-to-increase-ballistic-missile-ranges.aspx?pageID=238&nID=12731&NewsCatID=345|title=BUSINESS – Turkey aims to increase ballistic missile ranges|author=Ümit Enginsoy|date=Februarie 2012 |publisher=Hurriyetdailynews.com|access-date=13 Februarie 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hurriyet.com.tr/ekonomi/19680119.asp|title=Tübıta: Hedefimiz 2 bin 500 kilometre menzilli füze yapmak |date=14 Januarie 2012|publisher=Hurriyet.com.tr|access-date=13 Februarie 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.trt.net.tr/trtavaz/turk-fuzesi-som-icin-geri-sayim-basladi--haber-detay,tr,24107.aspx|title=Türk Füzesi SOM İçin Geri Sayım Başladı – Haber – TRT Avaz|publisher=Trt.net.tr|access-date=13 Februarie 2012|archive-date=10 Mei 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510220244/http://www.trt.net.tr/trtavaz/turk-fuzesi-som-icin-geri-sayim-basladi--haber-detay,tr,24107.aspx|url-status=dead}}</ref> *SSM-N-8 Regulus (926 km) {{vlagland |Verenigde State}} *P-5 Pyatyorka (450–750 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}}/{{vlagland |Rusland}}/{{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *S8000 Banderol {{vlagland |Rusland}} *Storm Shadow / SCALP-EG (550 km, Mach 0.65) {{vlagland |Verenigde Koninkryk}} *Type 12 SSM (binne 1000 km onder ontwikkeling) {{vlagland |Japan}} *Ya-Ali (700 km) {{vlagland |Iran}} *Zarb (320 km) {{vlagland|Pakistan}} *Ragnarök (926 km) {{vlagland |Verenigde State}}<ref>{{cite web | title=kratos-unveils-revolutionary-low-cost-cruise-missile-system-ragnarok | url=https://www.kratosdefense.com/newsroom/kratos-unveils-revolutionary-low-cost-cruise-missile-system-ragnarok }}</ref><ref>{{cite web | title=ragnarok-mini-cruise-missile-with-big-range-targets-150k-price-tag | url=https://www.twz.com/air/ragnarok-mini-cruise-missile-with-big-range-targets-150k-price-tag }}</ref> *Narwhal {{vlagland|Tsjeggië}} (680 km )<ref>{{cite web | title=what_is_the_new_narwhal_cruise_missile_for_ukraine_that_can_strike_moscow_and_engels | url=https://en.defence-ua.com/weapon_and_tech/what_is_the_new_narwhal_cruise_missile_for_ukraine_that_can_strike_moscow_and_engels-16752.html }}</ref><ref>{{cite web | title=czech-defense-tech-company-lpp-readies-first-cruise-missile | url=https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/czech-defense-tech-company-lpp-readies-first-cruise-missile }}</ref> *Taimoor (600 km) {{vlagland|Pakistan}} <ref>{{Cite web|url=https://www.flightglobal.com/fixed-wing/pakistan-test-launches-taimoor-cruise-missile-from-mirage/165837.article|title=Pakistan test launches Taimoor cruise missile from Mirage|first=Greg|last=Waldron|first2=|last2=|date=5 Januarie 2026}}</ref> *Lanca (missile) (600 km) {{vlagland|Pole}} <ref>{{Cite web|url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/weapons/wb-group-reveals-lanca-cruise-missile-with-payload-capacity-of-hundreds-of-kilograms|title=WB Group reveals Lanca cruise missile with payload capacity of hundreds of kilograms|first=Jakub |last=Link-Lenczowski |first2=|last2=|date=10 Oktober 2025}}</ref> *Ruta (missile) (450 km) {{vlagland|Switserland}} <ref>{{cite web | title=destinus-ruta | url=https://www.destinus.com/page/destinus-ruta }}</ref> ===Kortafstand subsoniese kruisermissiele=== [[Lêer:NSM PICT0001.JPG|duimnael|Vlootaanvalskruisermissiel van die Noorse Vloot.      ]] Kortafstand subsoniese kruisermissiele is sodanige missiele wat ongeveer 500 kilogram weeg en 'n reikafstand van tot 300 km het. Voorbeelde: *Apache (100–140 km) {{vlagland|Frankryk}} *AVMT-300 (300 km) {{vlagland| Brasilië}} *MICLA-BR (300 km) {{vlagland| Brasilië}} <ref>{{cite news |title=FOTO: Caça F-5M voando com o míssil de cruzeiro MICLA-BR|url=https://www.aereo.jor.br/2019/10/01/foto-caca-f-5m-voando-com-o-missil-de-cruzeiro-micla-br|publisher=Poder Aéreo|language=pt|date=1 Oktober 2019}}</ref> *Hyunmoo-3 (over 300 km) shorter range {{vlagland |Suid-Korea}} *SSM-700K Haeseong (180+ km) {{vlagland |Suid-Korea}} *JFS-M (499 km) {{vlagland |Duitsland}} *Kh-35 (130–300 km) {{vlagland |Rusland}}, KN-19 Ks3/4 {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Kh-59 (115–550 km) {{vlagland|Rusland}} *P-15 (40–80 km) {{vlagland |Rusland}} , KN-1 {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Nasr-1 {{vlagland|Iran}} *Zafar (25 km) {{vlagland |Iran}} *Noor {{vlagland |Iran}} *Qader {{vlagland|Iran}} *NASM-SR {{vlagland|Indië}} *Naval Strike Missile (185–555 km) {{vlagland|Noorweë}} *RBS-15 {{vlagland|Swede}} *Korshun {{vlagland |Oekraïne}} – plaaslike weergawe van Kh-55 en RK-55 *Neptune {{vlagland|Oekraïne}}<ref>{{cite web |title=Ukraine Tests Advanced Subsonic Cruise Missile 'Neptune' |url=http://www.defenseworld.net/news/21881 |website=Defense World |date=31 Januarie 2018 |access-date=31 Januarie 2018 |url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20180201082450/http://www.defenseworld.net/news/21881#.WnLO3-jP38A |archive-date=1 Februarie 2018}}</ref> *[[Lêer:Hsiung Feng II Anti-Ship Missile Display in Chengkungling 20111009a.jpg|duimnael|Hsiung Feng II anti-skip missiel uitgestal in Chengkungling.  ]]Hsiung Feng II {{vlagland|Republiek China}} *Wan Chien {{vlagland|Republiek China}} *VCM-01 (100–300 km) {{vlagland|Viëtnam}} *Aist (100–300 km) {{vlagland|Belarus}} *Marte (100+ km) {{vlagland|Italië}} *[[Lêer:Hsiung-Feng-2-sketch.svg|duimnael|Hsiung Feng II.     ]]Sea Killer uitvoer variant {{vlagland|Italië}} *Otomat (180 km) {{vlagland|Italië}} *Otomat Mk2 E / Teseo Mk2/E (360 km) {{vlagland|Italië}} *C-801 (40 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-802 (120–230 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-803 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-805 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-602 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *CM-602G {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Çakır {{vlagland|Turkye}} *Delilah missile (250 km) {{vlagland |Israel}} *Gabriel IV (200 km) {{vlagland |Israel}} *Popeye turbo ALCM (78 km) {{vlagland|Israel}} *Sea Breaker (300 km) {{vlagland |Israel}} *RGM-84 Harpoon (124–310 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-84E Standoff Land Attack Missile (110 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-84H/K SLAM-ER (270 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Silkworm (100–500 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *SOM {{vlagland|Turkye}} [7 <ref>{{cite web |date=4 Junie 2011 |title=Yerli seyir füzesi, 180 kilometreden hedefini vuracak – Hürriyet Gündem |url=http://www.hurriyet.com.tr/gundem/17954640.asp?gid=381 |access-date=13 Februarie 2012 |publisher=Hurriyet.com.tr}}</ref><ref>{{cite web |title=Yerli seyir füzesi, 180 kilometreden hedefinin vuracak – Kirpi HABER Cesur &#124; Özgür &#124; Tarafsız Habercilik |url=http://www.kirpihaber.com/teknoloji-bilim/yerli-seyir-fuzesi-180-kilometreden-hedefinin-vuracak.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607033259/http://www.kirpihaber.com/teknoloji-bilim/yerli-seyir-fuzesi-180-kilometreden-hedefinin-vuracak.htm |archive-date=2011-06-07 |access-date=13 Februarie 2012 |publisher=Kirpihaber.com}}</ref> *[[V-1-vlieënde bom]] (250 km) {{vlagland |Nazi-Duitsland}} ==Ontplooiing== Die mees algemene missie vir kruisermissiele is om relatief hoëwaarde-teikens soos skepe, bevelbunkers, brûe en damme aan te val.<ref>{{cite web|url=http://www.raytheon.com/capabilities/products/tomahawk/|title=Raytheon: Tomahawk Cruise Missile|website=www.raytheon.com|access-date=2016-09-19}}</ref> Moderne geleidingstelsels maak akkurate aanvalle moontlik. == Verwysings == {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Wapentuig]] [[Kategorie:Ammunisie]] 53r4a3onpkbfsx14rogqnje0dabg3dq 2893910 2893909 2026-04-14T18:30:35Z Sobaka 328 /* Ontplooiing */ bywerk 2893910 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Tomahawk Block IV cruise missile -crop.jpg|duimnael|'n [[BGM-109 Tomahawk]] wat in November 2002 vlieg.]] 'n '''Kruisermissiel''' is 'n onbemande selfaangedrewe geleide [[missiel]] wat vlieg deur aërodinamiese [[Sleurkrag|hefkrag]] vir die grootste deel van sy vlugroete te onderhou. Kruisermissiele is ontwerp om 'n groot vrag oor lang afstande met hoë presisie te lewer. Moderne kruisermissiele is in staat om teen hoë subsoniese, [[Supersoniese snelheid|supersonies]]e of hipersoniese snelhede te beweeg, is selfnavigerend en kan op 'n nie-ballistiese, uiters lae-hoogte trajek vlieg.<ref>{{Cite web |date=2025-06-17 |title=Cruise missile {{!}} Definition, Speed, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/technology/cruise-missile |access-date=2025-06-24 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> Hierdie wapens verskil fundamenteel van ballistiese missiele deurdat hulle voortdurend aangedryf bly en aktief gestuur word tydens hul vlug, eerder as om ’n groot deel van hul baan volgens ’n voorafbepaalde, [[swaartekrag]]-gedrewe trajek te volg. Kruisermissiele maak tipies gebruik van gevorderde navigasiestelsels soos traagheidsnavigasie, satellietposisionering (bv. GPS), terreinvolgende radar en digitale kaartvergelyking om hul teikens akkuraat te bereik, selfs in omgewings met sterk elektroniese teenmaatreëls. Kruisermissiele kan vanaf verskeie platforms gelanseer word, insluitend landgebaseerde lanseerders, oorlogskepe, duikbote en vliegtuie. Hierdie veelsydigheid maak hulle ’n belangrike komponent van moderne militêre strategie, aangesien hulle diep in vyandelike gebied kan inslaan sonder om bemande vliegtuie in gevaar te stel. Hulle word gebruik vir beide konvensionele en kernplofkoppe, en kan aangepas word vir spesifieke rolle soos anti-skip-aanvalle, grondteikens of presisie-aanvalle op infrastruktuur. Sedert hul vroeë ontwikkeling tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] het kruisermissiele aansienlik ontwikkel in terme van reikafstand, akkuraatheid en ontduikingsvermoë. Hedendaagse ontwerpe fokus toenemend op sluip-tegnologie, lae waarneembaarheid en gevorderde roetebeplanning om lugverdedigingstelsels te omseil en strategiese teikens met minimale waarskuwing te tref. ==Geskiedenis== Die idee van 'n "lugtorpedo" is in die Britse 1909-film ''The Airship Destroyer'' getoon, waarin vlieënde torpedo's wat draadloos beheer word, gebruik word om [[Lugskip|lugskepe]] wat [[Londen]] bombardeer, af te skiet.<ref>{{cite web|url=http://www.ctie.monash.edu.au/hargrave/rpav_britain.html |title=Remote Piloted Aerial Vehicles : The 'Aerial Target' and 'Aerial Torpedo' in Britain |publisher=Ctie.monash.edu.au |access-date=13 Februarie 2012}}</ref> [[Lêer:Military Air Museum's Fieseler FI 103 V1 "Buzz Bomb".JPG|duimnael|Die V-1 vliegbom, die eerste operasionele kruisermissiel.]] In 1916 het die Amerikaanse vlieënier Lawrence Sperry 'n "lugtorpedo", die Hewitt-Sperry Automatic Airplane, 'n klein [[Tweedekker (vliegtuig)|tweedekker]] met 'n TNT-lading, 'n Sperry-selfvlieende en barometriese hoogtebeheer, gebou en gepatenteer. Geïnspireer deur die eksperimente het die [[Verenigde State]] se leër 'n soortgelyke vlieënde bom genaamd die Kettering Bug ontwikkel. Duitsland het ook toetse gedoen met afstandbeheerde [[Sweeftuig|sweeftuie]] (''Torpedogleiter'') wat deur Siemens-Schuckert gebou is vanaf 1916.<ref>{{cite book|author=Roger Branfill-Cook|title= Torpedo|publisher=Seaforth Publishing|location= Great Britain|year= 2014}}</ref> In die tussenoorlogse tydperk het Brittanje se Royal Aircraft Establishment die Larynx (Long Range Gun met Lynx Engine) ontwikkel, wat in die 1920's 'n paar vlugtoetse ondergaan het.<ref>{{cite web|url=http://www.vectorsite.net/twcruz_1.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070813001620/http://www.vectorsite.net/twcruz_1.html|url-status=usurped|archive-date=13 Augustus 2007|title=[1.0] The Aerial Torpedo|date=13 Augustus 2007}}</ref> In die [[Sowjetunie]] het Sergei Korolev van 1932 tot 1939 die GIRD-06-kruisermissielprojek gelei, wat 'n vuurpyl-aangedrewe anjaer-glybomontwerp gebruik het. Die 06/III (RP-216) en 06/IV (RP-212) het giroskopiese geleidingstelsels bevat.<ref>"Object No. 212", 1936 report in _Tvorcheskoi Nasledie Akedemika Sergeya Pavlovicha Koroleva_</ref> Die voertuig is ontwerp om tot 28 km hoogte te styg en 'n afstand van 280 km te gly, maar toetsvlugte in 1934 en 1936 het slegs 'n hoogte van 500 meter bereik. In 1944, tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], het [[Duitsland]] die eerste operasionele kruisermissiele ontplooi. Die [[V-1-vlieënde bom|V-1]], dikwels 'n vlieënde bom genoem, het 'n giroskoop-geleidingstelsel bevat en is aangedryf deur 'n eenvoudige pulsstraal-enjin, waarvan die geluid dit die bynaam "gonsbom" of "doodlebug" gegee het.<ref>{{cite book |last=Zaloga |first=Steven |title=German V-Weapon Sites 1943–45 |location=Oxford |publisher=Osprey Publishing |date=2008 |isbn=978-1-84603-247-9}}</ref> Akkuraatheid was slegs voldoende vir gebruik teen baie groot teikens (die algemene area van 'n stad), terwyl die reikafstand van 250 km aansienlik laer was as dié van 'n bomwerper wat dieselfde vrag dra. Die belangrikste voordele was spoed (alhoewel nie voldoende om kontemporêre skroefaangedrewe onderskeppers te oortref nie) en bruikbaarheid. Die produksiekoste van 'n V-1 was slegs 'n klein fraksie van dié van 'n [[V-2-vuurpyl|V-2]] supersoniese ballistiese missiel met 'n soortgelyke grootte plofkop.<ref> Beide missiele is vervaardig onder die swaar gebruik van Nazi-slawearbeid.</ref> Anders as die V-2, het die aanvanklike ontplooiings van die V-1 stilstaande lanseerrampe vereis wat blootgestel was aan bombardement.<ref>{{cite web |url=http://www.atlantikwall.org.uk/v1_light_stes.htm |title=V1 Light Sites |publisher=Atlantic Wall |access-date=9 Mei 2017}}</ref> [[Nazi-Duitsland]] het in 1943 ook die Mistel-saamgestelde vliegtuigprogram ontwikkel, wat gesien kan word as 'n rudimentêre lug-gelanseerde kruisermissiel, waar 'n bestuurde vegvliegtuig bo-op 'n onbemande bomwerper-grootte vliegtuig gemonteer is wat met plofstof gepak was om vrygestel te word terwyl die teiken nader gekom het. Bomwerper-gelanseerde variante van die V-1 het beperkte operasionele diens teen die einde van die oorlog gesien, met die baanbrekende V-1 se ontwerp wat deur die Amerikaners omgekeerd ontwikkel is as die Republic-Ford JB-2 kruisermissiel.<ref>{{cite book |last=Zaloga |first=Steven |title= American Guided Missiles of World War II |publisher=Osprey Publishing |date=2020 |isbn=9781472839268}}</ref> Onmiddellik na die [[Tweede Wêreldoorlog]] het die Verenigde State se Lugmag 21 verskillende geleide missielprojekte gehad, insluitend voorgestelde kruisermissiele. Teen 1948 was al behalwe vier van hierdie projekte gekanselleer: die Air Materiel Command Banshee, die SM-62 Snark, die SM-64 Navaho, en die MGM-1 Matador. Die Banshee-ontwerp was soortgelyk aan Operasie Aphrodite; soos Aphrodite, het dit misluk en is dit in April 1949 gekanselleer.<ref>[https://web.archive.org/web/20070303204907/http://stinet.dtic.mil/oai/oai?&verb=getRecord&metadataPrefix=html&identifier=ADA162646 The Evolution of the Cruise Missile by Werrell, Kenneth P.] sien PDF bladsy 92</ref> Terselfdertyd is die Amerikaanse Vloot se Operasie Bumblebee van ongeveer 1 Junie 1946 tot 28 Julie 1948 by Topsail-eiland, [[Noord-Carolina]], uitgevoer. Bumblebee het konsepbewystegnologieë vervaardig wat die Amerikaanse weermag se ander missielprojekte beïnvloed het. Gedurende die [[Koue Oorlog]] het beide die Verenigde State en die Sowjetunie verder geëksperimenteer met die konsep om vroeë kruisermissiele vanaf land, duikbote en vliegtuie te ontplooi. Die hoofuitkoms van die Amerikaanse Vloot se duikbootmissielprojek was die SSM-N-8 Regulus-missiel, gebaseer op die V-1, maar aangedryf deur 'n Allison J33-straalenjin. Die Regulus is in diens gestel, maar is later uitgefaseer met die koms van duikboot-gelanseerde ballistiese missiele wat nie vereis het dat die duikboot na die oppervlak kom om die missiel te lanseer en dit na sy teiken te lei nie. Die Amerikaanse Lugmag se eerste operasionele grond-tot-grond-missiel was die gevleuelde, mobiele, kernwapen-bekwame MGM-1 Matador, ook soortgelyk in konsep aan die V-1. Ontplooiing oorsee het in 1954 begin, eers na [[Wes-Duitsland]] en later na die [[Republiek van China]] en [[Suid-Korea]]. Op 7 November 1956 het die Amerikaanse Lugmag Matador-eenhede in Wes-Duitsland ontplooi, wie se missiele in staat was om teikens in die [[Warskou-verdrag]] gebied te tref, vanaf hul vaste daaglikse terreine na onaangekondigde verspreide lanseerplekke. Hierdie waarskuwing was in reaksie op die krisis wat veroorsaak is deur die Sowjet-aanval op [[Hongarye]] wat die [[Hongaarse Rewolusie van 1956]] onderdruk het. Tussen 1957 en 1961 het die Verenigde State 'n ambisieuse en goed befondsde program gevolg om 'n kernbewapende kruisermissiel, Supersoniese Lae Hoogte Missiel (SLAM), te ontwikkel. Dit is ontwerp om onder die vyand se radar te vlieg teen snelhede bo Mach 3 en waterstofbomme te dra wat dit langs sy pad oor vyandelike gebied sou laat val. Alhoewel die konsep bewys is dat dit geldig is en die 500-megawatt (670,000 pk) enjin 'n suksesvolle toetslopie in 1961 voltooi het, is geen lugwaardige toestel ooit voltooi nie. Die projek is uiteindelik laat vaar ten gunste van IKBM-ontwikkeling. Terwyl ballistiese missiele die voorkeurwapens vir landteikens was, is swaar kern- en konvensionele kruisermissiele met wapenpunte deur die USSR as 'n primêre wapen beskou om die Verenigde State se vlootdraer-gevegsgroepe te vernietig. Groot duikbote (byvoorbeeld, Echo- en Oscar-klasse) is ontwikkel om hierdie wapens te dra en die Verenigde State se gevegsgroepe op see te skadu, en groot bomwerpers (byvoorbeeld, [[Toepolef Tu-22M|Backfire]]-, [[Toepolef Tu-95|Bear]]- en [[Toepolef Tu-160|Blackjack]]-modelle) is toegerus met die wapens in hul luggelanseerde kruisermissiel (ALCM)-konfigurasie. ==Kategorieë== Kruisermissiele kan gekategoriseer word volgens vrag/plofkopgrootte, spoed, reikwydte en lanseringsplatform. Dikwels word variante van dieselfde missiel vir verskillende lanseringsplatforms vervaardig (byvoorbeeld lug- en duikboot-gelanseerde weergawes). Geleidingstelsels kan tussen missiele verskil. Sommige missiele kan toegerus word met enige van 'n verskeidenheid navigasiestelsels (traagheidsnavigasie, TERCOM of satellietnavigasie). Groter kruisermissiele kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra, terwyl kleiner missiele slegs konvensionele plofkoppe dra. ===Hipersoniese kruisermissiele=== Hipersoniese kruisermissiele beweeg ten minste vyf keer die [[spoed van klank]] (Mach 5). *3M22 Zircon (>1000–1500 km) {{vlagland|Rusland}}– hipersoniese anti-skip kruisermissiel.<ref>{{cite web|url= http://www.nextbigfuture.com/2016/02/russia-will-refit-nuclear-powered.html|title=Russia will refit nuclear powered guided missile cruiser with mach 5 hypersonic 3M22 missiles with 2022 deployment|website=NextBigFuture.com|date=21 Februarie 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://uslivenic.com/3m22-zircon-missile-russias-fastest-missile/|title=3M22 Zircon Missile, Russia's Fastest Missile|access-date=23 November 2022|archive-date=30 Maart 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230330024209/https://uslivenic.com/3m22-zircon-missile-russias-fastest-missile/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cnn.com/2024/02/13/europe/ukraine-russia-zircon-hypersonic-missile-intl-hnk-ml/index.html|title=Russia used an advanced hypersonic missile for the first time in recent strike, Ukraine claims|website=[[CNN]] |date=13 Februarie 2024 }}</ref><ref name=NavalNews>{{cite web|url=https://www.navalnews.com/naval-news/2022/08/hypersonic-brahmos-ii-missile-may-include-tech-from-tsirkon-missile/|website=Naval News |title=Hypersonic BrahMos-II missile may include tech from Tsirkon missile |date=2 Augustus 2022 }}</ref> *ASN4G (Air-Sol Nucléaire de 4e Génération) {{vlagland|Frankryk}} – hipersoniese kruisermissiel met ’n supersoniese ramstraalenjin wat deur [[Frankryk]] ontwikkel word.<ref>{{Cite web |title=Counting the cost of deterrence: France's nuclear recapitalisation |url=https://www.iiss.org/blogs/military-balance/2021/05/france-nuclear-recapitalisation |access-date=2022-10-26 |website=IISS |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Wright |first=Timothy |date=1 Mei 2022 |title=Hypersonic Missile Proliferation: An Emerging European Problem? |url=https://www.nonproliferation.eu/wp-content/uploads/2022/05/EUNPDC_no-80.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220517163238/https://www.nonproliferation.eu/wp-content/uploads/2022/05/EUNPDC_no-80.pdf |archive-date=2022-05-17 |url-status=live |access-date=26 Oktober 2022 |website=The EU Non-Proliferation Consortium}}</ref> *BrahMos-II (≈800–1500 km) {{vlagland|Indië}}/{{vlagland|Rusland}}–– hipersoniese kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://brahmos.com/newscenter.php?newsid=95|title=India to develop BrahMos-II missile|website=Brahmos.com}}</ref><ref name=NavalNews /> onder ontwikkeling vanaf 2011 in [[Indië]] en Rusland<ref>{{cite news|url= http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-10-09/news/30260244_1_air-version-stealth-supersonic-cruise-missile-india-s-defence-research|archive-url= https://archive.today/20130103092457/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-10-09/news/30260244_1_air-version-stealth-supersonic-cruise-missile-india-s-defence-research|url-status= dead|archive-date= 3 Januarie 2013|title=Hypersonic version of Brahmos on the way|date=9 Oktober 2011|work=The Times of India}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.brahmos.com/newscenter.php?newsid=102|title=India, Russia to develop new hypersonic cruise missile|archive-url= https://web.archive.org/web/20100628020619/http://brahmos.com/newscenter.php?newsid=102|archive-date= 28 Junie 2010|url-status=dead|access-date=23 Februarie 2012}}</ref> *CJ-1000 {{vlagland|Volksrepubliek China}} – hipersoniese ramstraalenjin anti-skip/land-aanval kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://www.scmp.com/news/china/military/article/3322176/new-missiles-drones-and-tanks-whats-been-rolling-through-beijings-streets |title=New missiles, drones and tanks: what's been rolling through Beijing's streets? |website=South China Morning Post |date=18 Augustus 2025 |first=Liu |last=Zhen }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.newsweek.com/china-reveals-new-weapons-sink-us-ships-2114865 |title=China To Reveal New Weapons To Sink US Ships |website=Newsweek |date=18 Augustus 2025 |first=Ryan |last=Chan }}</ref> *Hycore {{vlagland|Suid-Korea}}<ref>{{cite web | url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/weapons/south-korea-develops-hycore-hypersonic-cruise-missile | title=South Korea develops Hycore hypersonic cruise missile | date=25 Januarie 2022 }}</ref> *HSTDV{{vlagland|Indië}} – hipersoniese ramstraalenjin-demonstrator. 'n Draervoertuig vir hipersoniese langafstandkruismissiele word ontwikkel deur die Verdedigingsnavorsings- en Ontwikkelingsorganisasie.<ref>{{Cite web|url= https://theprint.in/defence/drdo-test-fires-futuristic-missile-tech-but-its-success-is-in-doubt/249386/|title= DRDO test-fires futuristic missile tech, but its success is in doubt|last=Philip|first=Snehesh Alex|date=2019-06-12|website=ThePrint|language=en-US|access-date= 2020-03-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/drdo-starts-work-on-hypersonic-weapon/story-NAg6ViN9W94ll4CsfGDNYP.html|title=DRDO starts work on 'next-gen' hypersonic weapon|date=2019-10-20|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2020-03-23}}</ref> *ET-LDHCM {{vlagland|Indië}} – langafstandhipersoniese kruismissiel word ontwikkel deur DRDO.<ref>{{Cite news |date=2025-07-14 |title=India testing a missile that flies at eight times the speed of sound, hits targets 1,500 km away |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/new-updates/india-testing-a-missile-that-flies-at-eight-times-the-speed-of-sound-hits-targets-1500-km-away/articleshow/122432167.cms?from=mdr |access-date=2025-07-23 |work=The Economic Times |issn=0013-0389}}</ref><ref name=":6">{{Cite web |last=Vaishnav |first=Akash |date=2025-07-15 |title=India's 'Project Vishnu' Unleashes Missile That Can Hit Enemy 1,500 Km Away at 8x Speed of Sound |url=https://newsable.asianetnews.com/gallery/india/india-unleashes-missile-that-can-hit-enemy-1500-km-away-at-8-speed-of-sound-z8wgl1w |access-date=2025-07-22 |website=newsable.asianetnews.com |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Modi |first=Diksha |date=2025-07-15 |title=Faster Than BrahMos, Deadlier Than Agni: How India's New Hypersonic Missile Changes The Game |url=https://www.news18.com/india/faster-than-brahmos-deadlier-than-agni-how-indias-new-hypersonic-missile-changes-the-game-ws-dkl-9442036.html |access-date=2025-07-17 |website=News18 |language=en}}</ref> *Hyfly-2 {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – hipersoniese luggelanseerde kruisermissiel wat die eerste keer by Sea Air Space 2021 vertoon is, ontwikkel deur [[Boeing]].<ref>{{Cite web|url=https://www.navalnews.com/event-news/sea-air-space-2021/2021/08/sea-air-space-2021-boeing-unveils-new-hypersonic-cruise-missile-concept/|title = Sea Air Space 2021: Boeing Unveils New Hypersonic Cruise Missile Concept|date = 4 Augustus 2021}}</ref> *Hypersonic Air-breathing Weapon Concept (HAWC, uitgespreek Hawk) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – luggelanseerde hipersoniese kruisermissiel met ’n ramstraalenjin wat sy eie kinetiese energie tydens impak gebruik om die teiken te vernietig, ontwikkel deur [[DARPA]].<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2022/04/04/politics/us-hypersonic-missile-test/index.html|title = US tested hypersonic missile in mid-March but kept it quiet to avoid escalating tensions with Russia &#124; CNN Politics|website = [[CNN]]|date = 5 April 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Second Successful Flight for DARPA Hypersonic Air-breathing Weapon Concept (HAWC) |url=https://www.darpa.mil/news-events/2022-04-05#:~:text=Air%2Dbreathing%20vehicles%20utilize%20air,targets%20even%20without%20high%20explosives |website=DARPA |date=4 Mei 2022}}</ref> *Hipersoniese Luglansieerbare Aanvallende Anti-Oppervlaktemissiel (HALO) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – luggelanseerde anti-skipmissiel onder die Aanvallende Anti-Oppervlakteoorlogvoering-inkrement 2 (OASuW Inc 2) program vir die Amerikaanse Vloot (Vloot).<ref>{{cite web | url=https://www.navalnews.com/naval-news/2022/09/halo-us-navy-hypersonic-capability/ | title=HALO programme accelerates US Navy hypersonic capability drive | date=5 September 2022 }}</ref><ref>{{cite web |title=FY18 Navy Programs – Offensive Anti-Surface Warfare (OASuW) Increment 1 |website=Director, Operational Test and Evaluation |url=https://www.dote.osd.mil/Portals/97/pub/reports/FY2018/navy/2018oasuw.pdf?ver=2019-08-21-155650-680 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200201164929/https://www.dote.osd.mil/Portals/97/pub/reports/FY2018/navy/2018oasuw.pdf?ver=2019-08-21-155650-680 |archive-date=2020-02-01}}</ref> *Hipersoniese Aanvalskruisermissiel (HACM) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – beplan vir gebruik deur die Verenigde State se Lugmag.<ref>{{Cite web |title=Raytheon/Northrop Grumman team selected for HACM hypersonic weapon |url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/raytheonnorthrop-grumman-team-selected-for-hacm-hypersonic-weapon |access-date=2022-10-26 |website=Janes.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=US Air Force Selects Raytheon Missiles & Defense, Northrop Grumman to Deliver First Hypersonic Air-Breathing Missile |url=https://news.northropgrumman.com/news/releases/us-air-force-selects-raytheon-missiles-defense-northrop-grumman-to-deliver-first-hypersonic-air-breathing-missile |access-date=2022-10-26 |website=Northrop Grumman Newsroom |language=en}}</ref> *SCIFiRE {{vlagland|Verenigde State van Amerika}}/{{vlagland|Australië}} – Southern Cross Integrated Flight Research Experiment (SCIFiRE) is 'n gesamentlike program tussen die Amerikaanse Departement van Verdediging en die Australiese Departement van Verdediging vir 'n Mach 5 ramstraalenjin-aangedrewe missiel.<ref>{{cite press release |title=Department of Defense Announces New Allied Prototyping Initiative Effort With Australia to Continue Partnership in Developing Air Breathing Hypersonic Vehicles |url=https://www.war.gov/News/Releases/Release/Article/2429061/department-of-defense-announces-new-allied-prototyping-initiative-effort-with-a/ |website=United States Department of Defense |access-date=18 Januarie 2022 |date=30 November 2020}}</ref><ref>{{cite press release |author1=Defence Minister Linda Reynolds |title=Australia collaborates with the US to develop and test high speed long-range hypersonic weapons |url=https://www.minister.defence.gov.au/minister/lreynolds/media-releases/australia-collaborates-us-develop-and-test-high-speed-long-range |website=Department of Defence Ministers |access-date=19 Januarie 2022 |date=1 Desember 2020}}</ref><ref>{{cite web |title=SCIFiRE Hypersonics |url=https://www.airforce.gov.au/our-mission/scifire-hypersonics |website=Royal Australian Air Force |date=16 Julie 2021 |access-date=19 January 2022}}</ref> In September 2021 het die Amerikaanse Departement van Verdediging Voorlopige Ontwerpoorsigkontrakte aan Boeing, Lockheed Martin en Raytheon Missiles & Defense toegeken.<ref>{{cite press release |title=Contracts For Sept. 3, 2021 |url=https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2764928/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929103100/https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2764928/ |url-status=dead |archive-date=29 September 2021 |website=United States Department of Defence |access-date=18 Januarie 2022 |date=3 September 2021}}</ref><ref>{{cite press release |title=Contracts For Sept. 1, 2021 |url=https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2762096/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929131018/https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2762096/ |url-status=dead |archive-date=29 September 2021 |website=United States Department of Defence |access-date=18 Januarie 2022 |date=1 September 2021}}</ref> *YJ-19 {{vlagland|Volksrepubliek China}} – hipersoniese ramstraalenjin-antiskip-kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/chinese-victory-day-parade-spotlights-new-weapon-priorities |title=Chinese Victory Day Parade Spotlights New Weapon Priorities |website=Aviation Week |date=10 September 2025 |first=Chuanren |last=Chen |archive-url=https://web.archive.org/web/20250910205227/https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/chinese-victory-day-parade-spotlights-new-weapon-priorities |archive-date=10 September 2025 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.scmp.com/news/china/science/article/3324050/breathtaking-science-behind-yj-19-chinas-first-hypersonic-cruise-missile |title=The breathtaking science behind YJ-19, China's first hypersonic cruise missile |website=South China Morning Post |date=2 September 2025 |last=Zhang |first=Tong }}</ref> ===Supersoniese kruisermissiele=== [[Lêer:Brahmos imds.jpg|duimnael|BrahMos uitgestal by IMDS 2007.]] Hierdie missiele beweeg vinniger as die [[spoed van klank]], gewoonlik met behulp van ramstraal-enjins. Die reikafstand is tipies 100–500 km, maar kan langer wees. Geleidingstelsels verskil tussen die stelsels. Voorbeelde: *ASALM US ALCM prototipe, toetsvliegtuig tot hipersonies Mach 5.5 {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} *3M-54 Kalibr (4 500&nbsp;km, Mach 3) {{ vlagland|Rusland}} (die "Sizzler" variant is slegs in staat tot supersoniese spoed in die terminale stadium) *3M-51 Alfa (250&nbsp;km, Mach 2.5) {{ vlagland|Rusland}} *Air-Sol Moyenne Portée (300–500&nbsp;km+, Mach 3) {{ vlagland|Frankryk}}&nbsp;– supersoniese afstandaanvalmissiel met kerplofkop *ASM-3 (400&nbsp;km, Mach 3+) {{vlagland|Japan}} *Blyskavka (100–370&nbsp;km) {{vlagland |Oekraïne}}&nbsp;– Artem Luch Pivdenmash *BrahMos (290–800&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland|Indië}} / {{vlagland|Rusland}}<ref>{{Cite web |date=24 November 2020 |title=India now working on 1,500-km range BrahMos supersonic cruise missile |url=https://theprint.in/defence/india-now-working-on-1500-km-range-brahmos-supersonic-cruise-missile/550924/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204100808/https://theprint.in/defence/india-now-working-on-1500-km-range-brahmos-supersonic-cruise-missile/550924/ |archive-date=4 Februarie 2021 |access-date=27 Januarie 2021 |website=The Print |language=en}}</ref> *CX-1 (280&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland | Volksrepubliek China}} *CJ-100 / DF-100 (2000–3000&nbsp;km, Mach 5) {{ vlagland |Volksrepubliek China}} *FC/ASW (onder ontwikkeling) – transnasionale kruisermissielprogram {{vlagland|Frankryk}} / {{ vlagland|Verenigde Koninkryk}} / {{ vlagland|Italië}}<ref name="Janes">[http://home.janes.com/events/exhibitions/dsei2011/sections/daily/day1/perseus-mbdas-missile-of-.shtml Janes – Perseus: MBDA's missile of the future?] {{webarchive|url= https://web.archive.org/web/20111113133922/http://home.janes.com/events/exhibitions/dsei2011/sections/daily/day1/perseus-mbdas-missile-of-.shtml |date=13 November 2011 }}</ref><ref>{{cite web|url= http://www.iiss.org/whats-new/iiss-experts-commentary/from-the-paris-air-show-enter-perseus/ |title= International Institute for Strategic Studies – IISS |access-date=8 Oktober 2015 |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120628163208/http://www.iiss.org/whats-new/iiss-experts-commentary/from-the-paris-air-show-enter-perseus/ |archive-date=28 Junie 2012 }}</ref><ref name="The Telegraph">{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/defence/8587357/New-British-missile-three-times-as-fast-as-current-weapons.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/defence/8587357/New-British-missile-three-times-as-fast-as-current-weapons.html |archive-date=11 Januarie 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=New British missile three times as fast as current weapons|date= 21 Junie 2011|work=Telegraph.co.uk|access-date= 8 Oktober 2015|last1= Harding|first1= Thomas}}</ref><ref name="MBDA Systems">{{Cite web|url=http://www.mbda-systems.com/mediagallery/files/cvs401-perseus-_datasheet-1315926538.pdf|archive-url= https://web.archive.org/web/20130512144417/http://www.mbda-systems.com/mediagallery/files/cvs401-perseus-_datasheet-1315926538.pdf|url-status=dead|title=MBDA Systems|archive-date=12 Mei 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/paris-perseus-set-to-go-on-the-attack-358513/|title= PARIS: Perseus set to go on the attack|work= Flightglobal.com|access-date= 8 Oktober 2015 |date=22 Junie 2011}}</ref> *Hsiung Feng III (100–150&nbsp;km, Mach 3.5) {{vlagland |Volksrepubliek China}} *Hyunmoo-3 (1500&nbsp;km, Mach 1.2) {{ vlagland|Suid-Korea}} *Kh-20 (380–600&nbsp;km, Mach 2) {{ vlagland |Sowjetunie}} *Kh-31 (25–110&nbsp;km, Mach 3.5) {{ vlagland|Rusland}} *Kh-32 (600–1 000&nbsp;km, Mach 4.6) {{vlagland|Rusland}} *Kh-80 (3 000–5 000&nbsp;km, Mach 3) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{vlagland|Rusland}} *P-270 Moskit (120–250&nbsp;km, Mach 2–3) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{vlagland|Rusland}} *P-500 Bazalt (550&nbsp;km, Mach 3+) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland|Rusland}} *P-700 Granit (625&nbsp;km, Mach 2.5+) {{ vlagland|Sowjetunie}} / {{vlagland |Rusland}} *P-800 Oniks / Kh-61 (600–800&nbsp;km, Mach 2.6) {{vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland |Rusland}} *P-1000 Vulkan (800&nbsp;km, Mach 3+) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland|Rusland}} *YJ-12 (250–400&nbsp;km, Mach 4) {{ vlagland |Volksrepubliek China}} *YJ-18 (220–540&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *YJ-91 (15–120&nbsp;km, Mach 3.5) {{vlagland |Volksrepubliek China }} *Yun Feng (1200–2 000&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland|Republiek China}} *SSM-N-9 Regulus II (1 852&nbsp;km, Mach 2) {{ vlagland|Verenigde State}} ===Interkontinentale-afstand supersoniese kruisermissiele=== *Burya (8 500 km) (gekanselleer in 1960) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *MKR (8 000 km) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *RSS-40 Buran (8 500 km) (gekanselleer in 1957) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *SLAM (gekanselleer in 1964) {{ vlagland |Verenigde State}} *SM-64 Navaho (gekanselleer in 1958) {{vlagland |Verenigde State}} ===Langafstand subsoniese kruisermissiele=== [[Lêer:Nirbhay missiles during Republic Day Parade 2018.jpg|duimnael|Indië se Nirbhay-missiele gemonteer op 'n vragmotor-gebaseerde lanseerder.]] China, Frankryk, Indië, Iran, Israel, Japan, Noord-Korea, Rusland, Suid-Korea, Oekraïne en die Verenigde State het verskeie langafstand-subsoniese kruisermissiele ontwikkel. Hierdie missiele het 'n reikafstand van meer as 1 000 kilometer en vlieg teen ongeveer 800 kilometer per uur <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> Hulle het tipies 'n lanseringsgewig van ongeveer 1 500 kilogram<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> en kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra. Vroeëre weergawes van hierdie missiele het traagheidsnavigasie gebruik; latere weergawes gebruik baie meer akkurate TERCOM- en DSMAC-stelsels. Mees onlangse weergawes kan satellietnavigasie gebruik. Voorbeelde: China, Frankryk, Indië, Iran, Israel, Japan, Noord-Korea, Rusland, Suid-Korea, Oekraïne en die Verenigde State het verskeie langafstand-subsoniese kruisermissiele ontwikkel. Hierdie missiele het 'n reikafstand van meer as 1 000 kilometer en vlieg teen ongeveer 800 kilometer per uur <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> Hulle het tipies 'n lanseringsgewig van ongeveer 1 500 kilogram<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> en kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra. Vroeëre weergawes van hierdie missiele het traagheidsnavigasie gebruik; latere weergawes gebruik baie meer akkurate TERCOM- en DSMAC-stelsels. Mees onlangse weergawes kan satellietnavigasie gebruik. Voorbeelde: *3M-54 Kalibr (tot 4 500 km) {{vlagland|Rusland}} *AGM-86 ALCM (from 1 100 to >2 400 km) {{vlagland|Verenigde State}} *AGM-129 ACM (from 3 450 to 3 700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-181 LRSO (>2 500 km) {{vlagland |Verenigde State}} *[[BGM-109 Tomahawk]] (tot 1 700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *BGM-109G Grondgelanseerde kruisermissiel (2 500 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Kh-55 (3 000 km) and Kh-65 {{vlagland |Rusland}} *Kh-101 (4 500–5 500 km) {{vlagland |Rusland}} *Iskander-K (nie minder as 3 500 km) {{vlagland|Rusland}} *Hwasal-1 (1 500–2 000 km) {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Hwasal-2 (> 2 000 km) {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *RK-55 (3 000 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Nirbhay (tot 1 500 km)<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/nirbhay-cruise-missile-test-fired-drdo-says-indigenous-engine-a-success-101628656458294.html|title = Nirbhay cruise missile test-fired; indigenous engine a success, say officials| work=Hindustan Times |date = 11 Augustus 2021}}</ref> {{vlagland|Indië}} *MdCN (tot 1 400 km) {{vlagland|Frankryk}} *Paveh (1 650 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.timesofisrael.com/iran-unveils-new-paveh-cruise-missile-that-can-reach-israel|title = Iran unveils new 'Paveh' cruise missile that can reach Israel| website=The Times of Israel |date = 25 Februarie 2023}}</ref> {{vlagland|Iran}} *Hoveyzeh (1 350 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.tehrantimes.com/news/432567/Iran-unveils-long-range-Hoveyzeh-cruise-missile|title = Iran unveils long-range Hoveyzeh cruise missile|date = 2 Februarie 2019}}</ref>{{vlagland |Iran}} *Abu Mahdi (over 1 000 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.mashreghnews.ir/news/1108707/%D8%AA%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D8%AD-%D9%88%DB%8C%DA%98%DA%AF%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%88%D8%B4%DA%A9-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%AD%D8%A7%D8%AC-%D9%82%D8%A7%D8%B3%D9%85-%D9%88-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%A7%D8%A8%D9%88%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C|title = Description of the characteristics of 'Martyr Haj Qasem' and 'Martyr Abu Mahdi' missiles|date = 20 Augustus 2020}}</ref> {{vlagland|Iran}} *Quds 1 Houthi {{vlagland |Jemen}} *Hsiung Feng IIE (600–1200 km) {{vlagland|Republiek China}} *Hyunmoo III (Hyunmoo IIIA – 500 km, Hyunmoo IIIB – 1 000 km, Hyunmoo IIIC – 1,500 km) {{vlagland|Suid-Korea}} *Type 12 SSM (1 500 km under development) {{vlagland|Japan}} *MGM-13 Mace {{vlagland |Verenigde State}} *DF-10/CJ-10 (CJ-10K – 1 500 km, CJ-20 – 2 000 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Popeye Turbo SLCM {{vlagland |Israel}} *Diep Presisie Aanvalsvermoë DPSC (meer as 2 000 km onder ontwikkeling) {{vlagland|Duitsland}}{{vlagland|Verenigde Koninkryk}}, deel van die Trinity House Ooreenkoms.<ref>{{cite web |url=https://aviationweek.com/defense/budget-policy-operations/germany-uk-reveal-trinity-house-deep-strike-missile-development |title=Germany and UK Reveal Trinity House Deep Strike Missile Development Plans |last1=Osborne |first1=Tony |last2=Wall |first2=Robert |work=Aviation Week |date=15 Mei 2025 |access-date=23 Mei 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.twz.com/air/long-range-deep-precision-strike-missile-to-be-developed-by-uk-and-germany |title=Long-Range 'Deep Precision Strike' Missile To Be Developed By UK And Germany |last=Newdick |first=Thomas |website=The War Zone |date=16 Mei 2025 |access-date=23 Mei 2025}}</ref> *FP-5 Flamingo (3 000&nbsp;km) {{vlagland|Oekraïne}}<ref>{{Cite web|url=https://www.twz.com/news-features/new-ukrainian-cruise-missile-with-claimed-1800-mile-range-breaks-cover|title=New Ukrainian Cruise Missile With Claimed 1,800-Mile Range Breaks Cover|first=Thomas|last=Newdick|first2=Joseph|last2=Trevithick|date=18 August 2025}}</ref> *FP-5 Flamingo (3 000 km){{vlagland |Oekraïne}}<ref>{{Cite web|url=https://www.twz.com/news-features/new-ukrainian-cruise-missile-with-claimed-1800-mile-range-breaks-cover|title=New Ukrainian Cruise Missile With Claimed 1,800-Mile Range Breaks Cover|first=Thomas|last=Newdick|first2=Joseph|last2=Trevithick|date=18 Augustus 2025}}</ref> ===Interkontinentale-afstand subsoniese kruisermissiel=== *9M730 Burevestnik {{vlagland|Rusland}} *SM-62 Snark (10 200 km) {{vlagland|Verenigde State}} ===Medium-afstand subsoniese kruisermissiel=== [[Lêer:Storm Shadow p1220865.jpg|duimnael|Storm Shadow (Frankryk /VK).]] Voorbeelde: *AGM-158 JASSM (370–1900 km) {{vlagland |Verenigde State}} *[[Lêer:Babur Cruise Missle at Ideas 2008 cropped.jpg|duimnael|'n Pakistanse Babur-kruisermissiellanseerder.]]AGM-158C LRASM (370 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Atmaca {{vlagland|Turkye}} *Babur (290–900 km) {{vlagland |Pakistan}} *Harbah (250–450 km) {{vlagland |Pakistan}} *Hatf-VIII / Ra'ad Mark-2 ALCM (400 km) {{vlagland |Pakistan}} *Hsiung Feng IIE (600–2000 km) {{vlagland|Republiek China}} *Hyunmoo-3 (minder as 1500 km) {{vlagland |Suid-Korea}} *Iskander-K {{vlagland |Rusland}} *KD-63 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *NASM-MR {{vlagland|Indië}} *Taurus KEPD 350 (500+ km) {{vlagland |Duitsland}} *Kh-50 (Kh-SD) and Kh-101 Kh-65 weergawes {{vlagland |Rusland}} *MGM-1 Matador (700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Ra'ad ALCM (350 km) {{vlagland |Pakistan}} *Raad (360 km) {{vlagland|Iran}} *SOM (SOM B Block I) – 500 km, 1 500 km en 2 500 km weergawes (350 km reikafstand onder serieproduksie, 500 km+ reikafstand onder ontwikkeling){{vlagland|Turkye}}<ref>{{cite web|url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkey-aims-to-increase-ballistic-missile-ranges.aspx?pageID=238&nID=12731&NewsCatID=345|title=BUSINESS – Turkey aims to increase ballistic missile ranges|author=Ümit Enginsoy|date=Februarie 2012 |publisher=Hurriyetdailynews.com|access-date=13 Februarie 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hurriyet.com.tr/ekonomi/19680119.asp|title=Tübıta: Hedefimiz 2 bin 500 kilometre menzilli füze yapmak |date=14 Januarie 2012|publisher=Hurriyet.com.tr|access-date=13 Februarie 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.trt.net.tr/trtavaz/turk-fuzesi-som-icin-geri-sayim-basladi--haber-detay,tr,24107.aspx|title=Türk Füzesi SOM İçin Geri Sayım Başladı – Haber – TRT Avaz|publisher=Trt.net.tr|access-date=13 Februarie 2012|archive-date=10 Mei 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510220244/http://www.trt.net.tr/trtavaz/turk-fuzesi-som-icin-geri-sayim-basladi--haber-detay,tr,24107.aspx|url-status=dead}}</ref> *SSM-N-8 Regulus (926 km) {{vlagland |Verenigde State}} *P-5 Pyatyorka (450–750 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}}/{{vlagland |Rusland}}/{{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *S8000 Banderol {{vlagland |Rusland}} *Storm Shadow / SCALP-EG (550 km, Mach 0.65) {{vlagland |Verenigde Koninkryk}} *Type 12 SSM (binne 1000 km onder ontwikkeling) {{vlagland |Japan}} *Ya-Ali (700 km) {{vlagland |Iran}} *Zarb (320 km) {{vlagland|Pakistan}} *Ragnarök (926 km) {{vlagland |Verenigde State}}<ref>{{cite web | title=kratos-unveils-revolutionary-low-cost-cruise-missile-system-ragnarok | url=https://www.kratosdefense.com/newsroom/kratos-unveils-revolutionary-low-cost-cruise-missile-system-ragnarok }}</ref><ref>{{cite web | title=ragnarok-mini-cruise-missile-with-big-range-targets-150k-price-tag | url=https://www.twz.com/air/ragnarok-mini-cruise-missile-with-big-range-targets-150k-price-tag }}</ref> *Narwhal {{vlagland|Tsjeggië}} (680 km )<ref>{{cite web | title=what_is_the_new_narwhal_cruise_missile_for_ukraine_that_can_strike_moscow_and_engels | url=https://en.defence-ua.com/weapon_and_tech/what_is_the_new_narwhal_cruise_missile_for_ukraine_that_can_strike_moscow_and_engels-16752.html }}</ref><ref>{{cite web | title=czech-defense-tech-company-lpp-readies-first-cruise-missile | url=https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/czech-defense-tech-company-lpp-readies-first-cruise-missile }}</ref> *Taimoor (600 km) {{vlagland|Pakistan}} <ref>{{Cite web|url=https://www.flightglobal.com/fixed-wing/pakistan-test-launches-taimoor-cruise-missile-from-mirage/165837.article|title=Pakistan test launches Taimoor cruise missile from Mirage|first=Greg|last=Waldron|first2=|last2=|date=5 Januarie 2026}}</ref> *Lanca (missile) (600 km) {{vlagland|Pole}} <ref>{{Cite web|url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/weapons/wb-group-reveals-lanca-cruise-missile-with-payload-capacity-of-hundreds-of-kilograms|title=WB Group reveals Lanca cruise missile with payload capacity of hundreds of kilograms|first=Jakub |last=Link-Lenczowski |first2=|last2=|date=10 Oktober 2025}}</ref> *Ruta (missile) (450 km) {{vlagland|Switserland}} <ref>{{cite web | title=destinus-ruta | url=https://www.destinus.com/page/destinus-ruta }}</ref> ===Kortafstand subsoniese kruisermissiele=== [[Lêer:NSM PICT0001.JPG|duimnael|Vlootaanvalskruisermissiel van die Noorse Vloot.      ]] Kortafstand subsoniese kruisermissiele is sodanige missiele wat ongeveer 500 kilogram weeg en 'n reikafstand van tot 300 km het. Voorbeelde: *Apache (100–140 km) {{vlagland|Frankryk}} *AVMT-300 (300 km) {{vlagland| Brasilië}} *MICLA-BR (300 km) {{vlagland| Brasilië}} <ref>{{cite news |title=FOTO: Caça F-5M voando com o míssil de cruzeiro MICLA-BR|url=https://www.aereo.jor.br/2019/10/01/foto-caca-f-5m-voando-com-o-missil-de-cruzeiro-micla-br|publisher=Poder Aéreo|language=pt|date=1 Oktober 2019}}</ref> *Hyunmoo-3 (over 300 km) shorter range {{vlagland |Suid-Korea}} *SSM-700K Haeseong (180+ km) {{vlagland |Suid-Korea}} *JFS-M (499 km) {{vlagland |Duitsland}} *Kh-35 (130–300 km) {{vlagland |Rusland}}, KN-19 Ks3/4 {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Kh-59 (115–550 km) {{vlagland|Rusland}} *P-15 (40–80 km) {{vlagland |Rusland}} , KN-1 {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Nasr-1 {{vlagland|Iran}} *Zafar (25 km) {{vlagland |Iran}} *Noor {{vlagland |Iran}} *Qader {{vlagland|Iran}} *NASM-SR {{vlagland|Indië}} *Naval Strike Missile (185–555 km) {{vlagland|Noorweë}} *RBS-15 {{vlagland|Swede}} *Korshun {{vlagland |Oekraïne}} – plaaslike weergawe van Kh-55 en RK-55 *Neptune {{vlagland|Oekraïne}}<ref>{{cite web |title=Ukraine Tests Advanced Subsonic Cruise Missile 'Neptune' |url=http://www.defenseworld.net/news/21881 |website=Defense World |date=31 Januarie 2018 |access-date=31 Januarie 2018 |url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20180201082450/http://www.defenseworld.net/news/21881#.WnLO3-jP38A |archive-date=1 Februarie 2018}}</ref> *[[Lêer:Hsiung Feng II Anti-Ship Missile Display in Chengkungling 20111009a.jpg|duimnael|Hsiung Feng II anti-skip missiel uitgestal in Chengkungling.  ]]Hsiung Feng II {{vlagland|Republiek China}} *Wan Chien {{vlagland|Republiek China}} *VCM-01 (100–300 km) {{vlagland|Viëtnam}} *Aist (100–300 km) {{vlagland|Belarus}} *Marte (100+ km) {{vlagland|Italië}} *[[Lêer:Hsiung-Feng-2-sketch.svg|duimnael|Hsiung Feng II.     ]]Sea Killer uitvoer variant {{vlagland|Italië}} *Otomat (180 km) {{vlagland|Italië}} *Otomat Mk2 E / Teseo Mk2/E (360 km) {{vlagland|Italië}} *C-801 (40 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-802 (120–230 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-803 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-805 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-602 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *CM-602G {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Çakır {{vlagland|Turkye}} *Delilah missile (250 km) {{vlagland |Israel}} *Gabriel IV (200 km) {{vlagland |Israel}} *Popeye turbo ALCM (78 km) {{vlagland|Israel}} *Sea Breaker (300 km) {{vlagland |Israel}} *RGM-84 Harpoon (124–310 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-84E Standoff Land Attack Missile (110 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-84H/K SLAM-ER (270 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Silkworm (100–500 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *SOM {{vlagland|Turkye}} [7 <ref>{{cite web |date=4 Junie 2011 |title=Yerli seyir füzesi, 180 kilometreden hedefini vuracak – Hürriyet Gündem |url=http://www.hurriyet.com.tr/gundem/17954640.asp?gid=381 |access-date=13 Februarie 2012 |publisher=Hurriyet.com.tr}}</ref><ref>{{cite web |title=Yerli seyir füzesi, 180 kilometreden hedefinin vuracak – Kirpi HABER Cesur &#124; Özgür &#124; Tarafsız Habercilik |url=http://www.kirpihaber.com/teknoloji-bilim/yerli-seyir-fuzesi-180-kilometreden-hedefinin-vuracak.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607033259/http://www.kirpihaber.com/teknoloji-bilim/yerli-seyir-fuzesi-180-kilometreden-hedefinin-vuracak.htm |archive-date=2011-06-07 |access-date=13 Februarie 2012 |publisher=Kirpihaber.com}}</ref> *[[V-1-vlieënde bom]] (250 km) {{vlagland |Nazi-Duitsland}} ==Ontplooiing== Die mees algemene missie vir kruisermissiele is om relatief hoëwaarde-teikens soos skepe, bevelbunkers, brûe en damme aan te val.<ref>{{cite web|url=http://www.raytheon.com/capabilities/products/tomahawk/|title=Raytheon: Tomahawk Cruise Missile|website=www.raytheon.com|access-date=2016-09-19}}</ref> Moderne geleidingstelsels maak akkurate aanvalle moontlik. Sedert 2001 het die [[BGM-109 Tomahawk]]-missielmodel 'n belangrike deel van die Verenigde State se vlootarsenaal geword. Dit gee skepe en duikbote 'n ietwat akkurate, langafstand-, konvensionele landaanvalwapen. Elk kos ongeveer US$1,99 miljoen.<ref>{{cite web |title=FY 2017 Program Acquisition Costs by Weapon System - Tactical Tomahawk Cruise Missile |url=https://comptroller.war.gov/Portals/45/documents/defbudget/FY2017/FY2017_Weapons.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160424113923/http://comptroller.defense.gov/Portals/45/Documents/defbudget/fy2017/FY2017_Weapons.pdf |archive-date=2016-04-24 |url-status=live |website=United States Department of Defense}}</ref> Beide die Tomahawk en die AGM-86 is wyd tydens Operasie Desert Storm gebruik. Op 7 April 2017, tydens die [[Siriese Burgeroorlog]], het Amerikaanse oorlogskepe meer as 50 kruismissiele op 'n Siriese lugbasis afgevuur as vergelding vir 'n Siriese chemiese wapenaanval teen 'n rebellevesting.<ref>{{cite web |title=US missiles blast Syria; Trump demands 'end the slaughter' |url=https://apnews.com/article/donald-trump-syria-ap-top-news-international-news-politics-de1b6e80a0cf4d84bca38835e9bb3310 |website=AP News|date=20 April 2021 }}</ref> Die [[Amerikaanse Lugmag]] (USAF) ontplooi 'n lug-gelanseerde kruisermissiel, die AGM-86 ALCM. Die [[Boeing B-52 Stratofortress]] is die eksklusiewe afleweringsvoertuig vir die AGM-86 en AGM-129 ACM. Beide missieltipes is konfigureerbaar vir óf konvensionele óf kernplofkoppe. Die USAF het die AGM-86 vir sy bomwerpervloot aangeneem, terwyl die AGM-109 aangepas is om vanaf vragmotors en skepe te lanseer en deur die USAF en Vloot aangeneem is. Die vragmotor-gelanseerde weergawes, en ook die Pershing II en SS-20 Intermediêre Afstand Ballistiese Missiele, is later vernietig onder die bilaterale INF (Intermediêre Afstand Kernmagte) verdrag met die USSR. Die [[Britse Koninklike Vloot]] (RN) bedryf ook kruisermissiele, spesifiek die VSA-vervaardigde Tomahawk, wat deur die RN se kernduikbootvloot gebruik word. Britse konvensionele kernkopweergawes is vir die eerste keer in 1999 deur die RN in gevegte afgevuur, tydens die [[Kosovo-oorlog]] (die Verenigde State het kruisermissiele in 1991 afgevuur). Die Koninklike Lugmag gebruik die Storm Shadow-kruisermissiel op sy [[Typhoon-klas duikboot|Typhoon]] en voorheen sy Tornado GR4-vliegtuig. Dit word ook deur Frankryk gebruik, waar dit bekend staan as SCALP EG, en word deur die Armée de l'Air se Mirage 2000- en Rafale-vliegtuie gedra. == Verwysings == {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Wapentuig]] [[Kategorie:Ammunisie]] 123t48vmvvezmgv5n6vimmhw8v913wj 2893912 2893910 2026-04-14T18:33:46Z Sobaka 328 /* Ontplooiing */ bywerk 2893912 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Tomahawk Block IV cruise missile -crop.jpg|duimnael|'n [[BGM-109 Tomahawk]] wat in November 2002 vlieg.]] 'n '''Kruisermissiel''' is 'n onbemande selfaangedrewe geleide [[missiel]] wat vlieg deur aërodinamiese [[Sleurkrag|hefkrag]] vir die grootste deel van sy vlugroete te onderhou. Kruisermissiele is ontwerp om 'n groot vrag oor lang afstande met hoë presisie te lewer. Moderne kruisermissiele is in staat om teen hoë subsoniese, [[Supersoniese snelheid|supersonies]]e of hipersoniese snelhede te beweeg, is selfnavigerend en kan op 'n nie-ballistiese, uiters lae-hoogte trajek vlieg.<ref>{{Cite web |date=2025-06-17 |title=Cruise missile {{!}} Definition, Speed, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/technology/cruise-missile |access-date=2025-06-24 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> Hierdie wapens verskil fundamenteel van ballistiese missiele deurdat hulle voortdurend aangedryf bly en aktief gestuur word tydens hul vlug, eerder as om ’n groot deel van hul baan volgens ’n voorafbepaalde, [[swaartekrag]]-gedrewe trajek te volg. Kruisermissiele maak tipies gebruik van gevorderde navigasiestelsels soos traagheidsnavigasie, satellietposisionering (bv. GPS), terreinvolgende radar en digitale kaartvergelyking om hul teikens akkuraat te bereik, selfs in omgewings met sterk elektroniese teenmaatreëls. Kruisermissiele kan vanaf verskeie platforms gelanseer word, insluitend landgebaseerde lanseerders, oorlogskepe, duikbote en vliegtuie. Hierdie veelsydigheid maak hulle ’n belangrike komponent van moderne militêre strategie, aangesien hulle diep in vyandelike gebied kan inslaan sonder om bemande vliegtuie in gevaar te stel. Hulle word gebruik vir beide konvensionele en kernplofkoppe, en kan aangepas word vir spesifieke rolle soos anti-skip-aanvalle, grondteikens of presisie-aanvalle op infrastruktuur. Sedert hul vroeë ontwikkeling tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] het kruisermissiele aansienlik ontwikkel in terme van reikafstand, akkuraatheid en ontduikingsvermoë. Hedendaagse ontwerpe fokus toenemend op sluip-tegnologie, lae waarneembaarheid en gevorderde roetebeplanning om lugverdedigingstelsels te omseil en strategiese teikens met minimale waarskuwing te tref. ==Geskiedenis== Die idee van 'n "lugtorpedo" is in die Britse 1909-film ''The Airship Destroyer'' getoon, waarin vlieënde torpedo's wat draadloos beheer word, gebruik word om [[Lugskip|lugskepe]] wat [[Londen]] bombardeer, af te skiet.<ref>{{cite web|url=http://www.ctie.monash.edu.au/hargrave/rpav_britain.html |title=Remote Piloted Aerial Vehicles : The 'Aerial Target' and 'Aerial Torpedo' in Britain |publisher=Ctie.monash.edu.au |access-date=13 Februarie 2012}}</ref> [[Lêer:Military Air Museum's Fieseler FI 103 V1 "Buzz Bomb".JPG|duimnael|Die V-1 vliegbom, die eerste operasionele kruisermissiel.]] In 1916 het die Amerikaanse vlieënier Lawrence Sperry 'n "lugtorpedo", die Hewitt-Sperry Automatic Airplane, 'n klein [[Tweedekker (vliegtuig)|tweedekker]] met 'n TNT-lading, 'n Sperry-selfvlieende en barometriese hoogtebeheer, gebou en gepatenteer. Geïnspireer deur die eksperimente het die [[Verenigde State]] se leër 'n soortgelyke vlieënde bom genaamd die Kettering Bug ontwikkel. Duitsland het ook toetse gedoen met afstandbeheerde [[Sweeftuig|sweeftuie]] (''Torpedogleiter'') wat deur Siemens-Schuckert gebou is vanaf 1916.<ref>{{cite book|author=Roger Branfill-Cook|title= Torpedo|publisher=Seaforth Publishing|location= Great Britain|year= 2014}}</ref> In die tussenoorlogse tydperk het Brittanje se Royal Aircraft Establishment die Larynx (Long Range Gun met Lynx Engine) ontwikkel, wat in die 1920's 'n paar vlugtoetse ondergaan het.<ref>{{cite web|url=http://www.vectorsite.net/twcruz_1.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070813001620/http://www.vectorsite.net/twcruz_1.html|url-status=usurped|archive-date=13 Augustus 2007|title=[1.0] The Aerial Torpedo|date=13 Augustus 2007}}</ref> In die [[Sowjetunie]] het Sergei Korolev van 1932 tot 1939 die GIRD-06-kruisermissielprojek gelei, wat 'n vuurpyl-aangedrewe anjaer-glybomontwerp gebruik het. Die 06/III (RP-216) en 06/IV (RP-212) het giroskopiese geleidingstelsels bevat.<ref>"Object No. 212", 1936 report in _Tvorcheskoi Nasledie Akedemika Sergeya Pavlovicha Koroleva_</ref> Die voertuig is ontwerp om tot 28 km hoogte te styg en 'n afstand van 280 km te gly, maar toetsvlugte in 1934 en 1936 het slegs 'n hoogte van 500 meter bereik. In 1944, tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], het [[Duitsland]] die eerste operasionele kruisermissiele ontplooi. Die [[V-1-vlieënde bom|V-1]], dikwels 'n vlieënde bom genoem, het 'n giroskoop-geleidingstelsel bevat en is aangedryf deur 'n eenvoudige pulsstraal-enjin, waarvan die geluid dit die bynaam "gonsbom" of "doodlebug" gegee het.<ref>{{cite book |last=Zaloga |first=Steven |title=German V-Weapon Sites 1943–45 |location=Oxford |publisher=Osprey Publishing |date=2008 |isbn=978-1-84603-247-9}}</ref> Akkuraatheid was slegs voldoende vir gebruik teen baie groot teikens (die algemene area van 'n stad), terwyl die reikafstand van 250 km aansienlik laer was as dié van 'n bomwerper wat dieselfde vrag dra. Die belangrikste voordele was spoed (alhoewel nie voldoende om kontemporêre skroefaangedrewe onderskeppers te oortref nie) en bruikbaarheid. Die produksiekoste van 'n V-1 was slegs 'n klein fraksie van dié van 'n [[V-2-vuurpyl|V-2]] supersoniese ballistiese missiel met 'n soortgelyke grootte plofkop.<ref> Beide missiele is vervaardig onder die swaar gebruik van Nazi-slawearbeid.</ref> Anders as die V-2, het die aanvanklike ontplooiings van die V-1 stilstaande lanseerrampe vereis wat blootgestel was aan bombardement.<ref>{{cite web |url=http://www.atlantikwall.org.uk/v1_light_stes.htm |title=V1 Light Sites |publisher=Atlantic Wall |access-date=9 Mei 2017}}</ref> [[Nazi-Duitsland]] het in 1943 ook die Mistel-saamgestelde vliegtuigprogram ontwikkel, wat gesien kan word as 'n rudimentêre lug-gelanseerde kruisermissiel, waar 'n bestuurde vegvliegtuig bo-op 'n onbemande bomwerper-grootte vliegtuig gemonteer is wat met plofstof gepak was om vrygestel te word terwyl die teiken nader gekom het. Bomwerper-gelanseerde variante van die V-1 het beperkte operasionele diens teen die einde van die oorlog gesien, met die baanbrekende V-1 se ontwerp wat deur die Amerikaners omgekeerd ontwikkel is as die Republic-Ford JB-2 kruisermissiel.<ref>{{cite book |last=Zaloga |first=Steven |title= American Guided Missiles of World War II |publisher=Osprey Publishing |date=2020 |isbn=9781472839268}}</ref> Onmiddellik na die [[Tweede Wêreldoorlog]] het die Verenigde State se Lugmag 21 verskillende geleide missielprojekte gehad, insluitend voorgestelde kruisermissiele. Teen 1948 was al behalwe vier van hierdie projekte gekanselleer: die Air Materiel Command Banshee, die SM-62 Snark, die SM-64 Navaho, en die MGM-1 Matador. Die Banshee-ontwerp was soortgelyk aan Operasie Aphrodite; soos Aphrodite, het dit misluk en is dit in April 1949 gekanselleer.<ref>[https://web.archive.org/web/20070303204907/http://stinet.dtic.mil/oai/oai?&verb=getRecord&metadataPrefix=html&identifier=ADA162646 The Evolution of the Cruise Missile by Werrell, Kenneth P.] sien PDF bladsy 92</ref> Terselfdertyd is die Amerikaanse Vloot se Operasie Bumblebee van ongeveer 1 Junie 1946 tot 28 Julie 1948 by Topsail-eiland, [[Noord-Carolina]], uitgevoer. Bumblebee het konsepbewystegnologieë vervaardig wat die Amerikaanse weermag se ander missielprojekte beïnvloed het. Gedurende die [[Koue Oorlog]] het beide die Verenigde State en die Sowjetunie verder geëksperimenteer met die konsep om vroeë kruisermissiele vanaf land, duikbote en vliegtuie te ontplooi. Die hoofuitkoms van die Amerikaanse Vloot se duikbootmissielprojek was die SSM-N-8 Regulus-missiel, gebaseer op die V-1, maar aangedryf deur 'n Allison J33-straalenjin. Die Regulus is in diens gestel, maar is later uitgefaseer met die koms van duikboot-gelanseerde ballistiese missiele wat nie vereis het dat die duikboot na die oppervlak kom om die missiel te lanseer en dit na sy teiken te lei nie. Die Amerikaanse Lugmag se eerste operasionele grond-tot-grond-missiel was die gevleuelde, mobiele, kernwapen-bekwame MGM-1 Matador, ook soortgelyk in konsep aan die V-1. Ontplooiing oorsee het in 1954 begin, eers na [[Wes-Duitsland]] en later na die [[Republiek van China]] en [[Suid-Korea]]. Op 7 November 1956 het die Amerikaanse Lugmag Matador-eenhede in Wes-Duitsland ontplooi, wie se missiele in staat was om teikens in die [[Warskou-verdrag]] gebied te tref, vanaf hul vaste daaglikse terreine na onaangekondigde verspreide lanseerplekke. Hierdie waarskuwing was in reaksie op die krisis wat veroorsaak is deur die Sowjet-aanval op [[Hongarye]] wat die [[Hongaarse Rewolusie van 1956]] onderdruk het. Tussen 1957 en 1961 het die Verenigde State 'n ambisieuse en goed befondsde program gevolg om 'n kernbewapende kruisermissiel, Supersoniese Lae Hoogte Missiel (SLAM), te ontwikkel. Dit is ontwerp om onder die vyand se radar te vlieg teen snelhede bo Mach 3 en waterstofbomme te dra wat dit langs sy pad oor vyandelike gebied sou laat val. Alhoewel die konsep bewys is dat dit geldig is en die 500-megawatt (670,000 pk) enjin 'n suksesvolle toetslopie in 1961 voltooi het, is geen lugwaardige toestel ooit voltooi nie. Die projek is uiteindelik laat vaar ten gunste van IKBM-ontwikkeling. Terwyl ballistiese missiele die voorkeurwapens vir landteikens was, is swaar kern- en konvensionele kruisermissiele met wapenpunte deur die USSR as 'n primêre wapen beskou om die Verenigde State se vlootdraer-gevegsgroepe te vernietig. Groot duikbote (byvoorbeeld, Echo- en Oscar-klasse) is ontwikkel om hierdie wapens te dra en die Verenigde State se gevegsgroepe op see te skadu, en groot bomwerpers (byvoorbeeld, [[Toepolef Tu-22M|Backfire]]-, [[Toepolef Tu-95|Bear]]- en [[Toepolef Tu-160|Blackjack]]-modelle) is toegerus met die wapens in hul luggelanseerde kruisermissiel (ALCM)-konfigurasie. ==Kategorieë== Kruisermissiele kan gekategoriseer word volgens vrag/plofkopgrootte, spoed, reikwydte en lanseringsplatform. Dikwels word variante van dieselfde missiel vir verskillende lanseringsplatforms vervaardig (byvoorbeeld lug- en duikboot-gelanseerde weergawes). Geleidingstelsels kan tussen missiele verskil. Sommige missiele kan toegerus word met enige van 'n verskeidenheid navigasiestelsels (traagheidsnavigasie, TERCOM of satellietnavigasie). Groter kruisermissiele kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra, terwyl kleiner missiele slegs konvensionele plofkoppe dra. ===Hipersoniese kruisermissiele=== Hipersoniese kruisermissiele beweeg ten minste vyf keer die [[spoed van klank]] (Mach 5). *3M22 Zircon (>1000–1500 km) {{vlagland|Rusland}}– hipersoniese anti-skip kruisermissiel.<ref>{{cite web|url= http://www.nextbigfuture.com/2016/02/russia-will-refit-nuclear-powered.html|title=Russia will refit nuclear powered guided missile cruiser with mach 5 hypersonic 3M22 missiles with 2022 deployment|website=NextBigFuture.com|date=21 Februarie 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://uslivenic.com/3m22-zircon-missile-russias-fastest-missile/|title=3M22 Zircon Missile, Russia's Fastest Missile|access-date=23 November 2022|archive-date=30 Maart 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230330024209/https://uslivenic.com/3m22-zircon-missile-russias-fastest-missile/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cnn.com/2024/02/13/europe/ukraine-russia-zircon-hypersonic-missile-intl-hnk-ml/index.html|title=Russia used an advanced hypersonic missile for the first time in recent strike, Ukraine claims|website=[[CNN]] |date=13 Februarie 2024 }}</ref><ref name=NavalNews>{{cite web|url=https://www.navalnews.com/naval-news/2022/08/hypersonic-brahmos-ii-missile-may-include-tech-from-tsirkon-missile/|website=Naval News |title=Hypersonic BrahMos-II missile may include tech from Tsirkon missile |date=2 Augustus 2022 }}</ref> *ASN4G (Air-Sol Nucléaire de 4e Génération) {{vlagland|Frankryk}} – hipersoniese kruisermissiel met ’n supersoniese ramstraalenjin wat deur [[Frankryk]] ontwikkel word.<ref>{{Cite web |title=Counting the cost of deterrence: France's nuclear recapitalisation |url=https://www.iiss.org/blogs/military-balance/2021/05/france-nuclear-recapitalisation |access-date=2022-10-26 |website=IISS |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Wright |first=Timothy |date=1 Mei 2022 |title=Hypersonic Missile Proliferation: An Emerging European Problem? |url=https://www.nonproliferation.eu/wp-content/uploads/2022/05/EUNPDC_no-80.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220517163238/https://www.nonproliferation.eu/wp-content/uploads/2022/05/EUNPDC_no-80.pdf |archive-date=2022-05-17 |url-status=live |access-date=26 Oktober 2022 |website=The EU Non-Proliferation Consortium}}</ref> *BrahMos-II (≈800–1500 km) {{vlagland|Indië}}/{{vlagland|Rusland}}–– hipersoniese kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://brahmos.com/newscenter.php?newsid=95|title=India to develop BrahMos-II missile|website=Brahmos.com}}</ref><ref name=NavalNews /> onder ontwikkeling vanaf 2011 in [[Indië]] en Rusland<ref>{{cite news|url= http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-10-09/news/30260244_1_air-version-stealth-supersonic-cruise-missile-india-s-defence-research|archive-url= https://archive.today/20130103092457/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-10-09/news/30260244_1_air-version-stealth-supersonic-cruise-missile-india-s-defence-research|url-status= dead|archive-date= 3 Januarie 2013|title=Hypersonic version of Brahmos on the way|date=9 Oktober 2011|work=The Times of India}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.brahmos.com/newscenter.php?newsid=102|title=India, Russia to develop new hypersonic cruise missile|archive-url= https://web.archive.org/web/20100628020619/http://brahmos.com/newscenter.php?newsid=102|archive-date= 28 Junie 2010|url-status=dead|access-date=23 Februarie 2012}}</ref> *CJ-1000 {{vlagland|Volksrepubliek China}} – hipersoniese ramstraalenjin anti-skip/land-aanval kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://www.scmp.com/news/china/military/article/3322176/new-missiles-drones-and-tanks-whats-been-rolling-through-beijings-streets |title=New missiles, drones and tanks: what's been rolling through Beijing's streets? |website=South China Morning Post |date=18 Augustus 2025 |first=Liu |last=Zhen }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.newsweek.com/china-reveals-new-weapons-sink-us-ships-2114865 |title=China To Reveal New Weapons To Sink US Ships |website=Newsweek |date=18 Augustus 2025 |first=Ryan |last=Chan }}</ref> *Hycore {{vlagland|Suid-Korea}}<ref>{{cite web | url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/weapons/south-korea-develops-hycore-hypersonic-cruise-missile | title=South Korea develops Hycore hypersonic cruise missile | date=25 Januarie 2022 }}</ref> *HSTDV{{vlagland|Indië}} – hipersoniese ramstraalenjin-demonstrator. 'n Draervoertuig vir hipersoniese langafstandkruismissiele word ontwikkel deur die Verdedigingsnavorsings- en Ontwikkelingsorganisasie.<ref>{{Cite web|url= https://theprint.in/defence/drdo-test-fires-futuristic-missile-tech-but-its-success-is-in-doubt/249386/|title= DRDO test-fires futuristic missile tech, but its success is in doubt|last=Philip|first=Snehesh Alex|date=2019-06-12|website=ThePrint|language=en-US|access-date= 2020-03-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/drdo-starts-work-on-hypersonic-weapon/story-NAg6ViN9W94ll4CsfGDNYP.html|title=DRDO starts work on 'next-gen' hypersonic weapon|date=2019-10-20|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2020-03-23}}</ref> *ET-LDHCM {{vlagland|Indië}} – langafstandhipersoniese kruismissiel word ontwikkel deur DRDO.<ref>{{Cite news |date=2025-07-14 |title=India testing a missile that flies at eight times the speed of sound, hits targets 1,500 km away |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/new-updates/india-testing-a-missile-that-flies-at-eight-times-the-speed-of-sound-hits-targets-1500-km-away/articleshow/122432167.cms?from=mdr |access-date=2025-07-23 |work=The Economic Times |issn=0013-0389}}</ref><ref name=":6">{{Cite web |last=Vaishnav |first=Akash |date=2025-07-15 |title=India's 'Project Vishnu' Unleashes Missile That Can Hit Enemy 1,500 Km Away at 8x Speed of Sound |url=https://newsable.asianetnews.com/gallery/india/india-unleashes-missile-that-can-hit-enemy-1500-km-away-at-8-speed-of-sound-z8wgl1w |access-date=2025-07-22 |website=newsable.asianetnews.com |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Modi |first=Diksha |date=2025-07-15 |title=Faster Than BrahMos, Deadlier Than Agni: How India's New Hypersonic Missile Changes The Game |url=https://www.news18.com/india/faster-than-brahmos-deadlier-than-agni-how-indias-new-hypersonic-missile-changes-the-game-ws-dkl-9442036.html |access-date=2025-07-17 |website=News18 |language=en}}</ref> *Hyfly-2 {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – hipersoniese luggelanseerde kruisermissiel wat die eerste keer by Sea Air Space 2021 vertoon is, ontwikkel deur [[Boeing]].<ref>{{Cite web|url=https://www.navalnews.com/event-news/sea-air-space-2021/2021/08/sea-air-space-2021-boeing-unveils-new-hypersonic-cruise-missile-concept/|title = Sea Air Space 2021: Boeing Unveils New Hypersonic Cruise Missile Concept|date = 4 Augustus 2021}}</ref> *Hypersonic Air-breathing Weapon Concept (HAWC, uitgespreek Hawk) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – luggelanseerde hipersoniese kruisermissiel met ’n ramstraalenjin wat sy eie kinetiese energie tydens impak gebruik om die teiken te vernietig, ontwikkel deur [[DARPA]].<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2022/04/04/politics/us-hypersonic-missile-test/index.html|title = US tested hypersonic missile in mid-March but kept it quiet to avoid escalating tensions with Russia &#124; CNN Politics|website = [[CNN]]|date = 5 April 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Second Successful Flight for DARPA Hypersonic Air-breathing Weapon Concept (HAWC) |url=https://www.darpa.mil/news-events/2022-04-05#:~:text=Air%2Dbreathing%20vehicles%20utilize%20air,targets%20even%20without%20high%20explosives |website=DARPA |date=4 Mei 2022}}</ref> *Hipersoniese Luglansieerbare Aanvallende Anti-Oppervlaktemissiel (HALO) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – luggelanseerde anti-skipmissiel onder die Aanvallende Anti-Oppervlakteoorlogvoering-inkrement 2 (OASuW Inc 2) program vir die Amerikaanse Vloot (Vloot).<ref>{{cite web | url=https://www.navalnews.com/naval-news/2022/09/halo-us-navy-hypersonic-capability/ | title=HALO programme accelerates US Navy hypersonic capability drive | date=5 September 2022 }}</ref><ref>{{cite web |title=FY18 Navy Programs – Offensive Anti-Surface Warfare (OASuW) Increment 1 |website=Director, Operational Test and Evaluation |url=https://www.dote.osd.mil/Portals/97/pub/reports/FY2018/navy/2018oasuw.pdf?ver=2019-08-21-155650-680 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200201164929/https://www.dote.osd.mil/Portals/97/pub/reports/FY2018/navy/2018oasuw.pdf?ver=2019-08-21-155650-680 |archive-date=2020-02-01}}</ref> *Hipersoniese Aanvalskruisermissiel (HACM) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – beplan vir gebruik deur die Verenigde State se Lugmag.<ref>{{Cite web |title=Raytheon/Northrop Grumman team selected for HACM hypersonic weapon |url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/raytheonnorthrop-grumman-team-selected-for-hacm-hypersonic-weapon |access-date=2022-10-26 |website=Janes.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=US Air Force Selects Raytheon Missiles & Defense, Northrop Grumman to Deliver First Hypersonic Air-Breathing Missile |url=https://news.northropgrumman.com/news/releases/us-air-force-selects-raytheon-missiles-defense-northrop-grumman-to-deliver-first-hypersonic-air-breathing-missile |access-date=2022-10-26 |website=Northrop Grumman Newsroom |language=en}}</ref> *SCIFiRE {{vlagland|Verenigde State van Amerika}}/{{vlagland|Australië}} – Southern Cross Integrated Flight Research Experiment (SCIFiRE) is 'n gesamentlike program tussen die Amerikaanse Departement van Verdediging en die Australiese Departement van Verdediging vir 'n Mach 5 ramstraalenjin-aangedrewe missiel.<ref>{{cite press release |title=Department of Defense Announces New Allied Prototyping Initiative Effort With Australia to Continue Partnership in Developing Air Breathing Hypersonic Vehicles |url=https://www.war.gov/News/Releases/Release/Article/2429061/department-of-defense-announces-new-allied-prototyping-initiative-effort-with-a/ |website=United States Department of Defense |access-date=18 Januarie 2022 |date=30 November 2020}}</ref><ref>{{cite press release |author1=Defence Minister Linda Reynolds |title=Australia collaborates with the US to develop and test high speed long-range hypersonic weapons |url=https://www.minister.defence.gov.au/minister/lreynolds/media-releases/australia-collaborates-us-develop-and-test-high-speed-long-range |website=Department of Defence Ministers |access-date=19 Januarie 2022 |date=1 Desember 2020}}</ref><ref>{{cite web |title=SCIFiRE Hypersonics |url=https://www.airforce.gov.au/our-mission/scifire-hypersonics |website=Royal Australian Air Force |date=16 Julie 2021 |access-date=19 January 2022}}</ref> In September 2021 het die Amerikaanse Departement van Verdediging Voorlopige Ontwerpoorsigkontrakte aan Boeing, Lockheed Martin en Raytheon Missiles & Defense toegeken.<ref>{{cite press release |title=Contracts For Sept. 3, 2021 |url=https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2764928/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929103100/https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2764928/ |url-status=dead |archive-date=29 September 2021 |website=United States Department of Defence |access-date=18 Januarie 2022 |date=3 September 2021}}</ref><ref>{{cite press release |title=Contracts For Sept. 1, 2021 |url=https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2762096/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929131018/https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2762096/ |url-status=dead |archive-date=29 September 2021 |website=United States Department of Defence |access-date=18 Januarie 2022 |date=1 September 2021}}</ref> *YJ-19 {{vlagland|Volksrepubliek China}} – hipersoniese ramstraalenjin-antiskip-kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/chinese-victory-day-parade-spotlights-new-weapon-priorities |title=Chinese Victory Day Parade Spotlights New Weapon Priorities |website=Aviation Week |date=10 September 2025 |first=Chuanren |last=Chen |archive-url=https://web.archive.org/web/20250910205227/https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/chinese-victory-day-parade-spotlights-new-weapon-priorities |archive-date=10 September 2025 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.scmp.com/news/china/science/article/3324050/breathtaking-science-behind-yj-19-chinas-first-hypersonic-cruise-missile |title=The breathtaking science behind YJ-19, China's first hypersonic cruise missile |website=South China Morning Post |date=2 September 2025 |last=Zhang |first=Tong }}</ref> ===Supersoniese kruisermissiele=== [[Lêer:Brahmos imds.jpg|duimnael|BrahMos uitgestal by IMDS 2007.]] Hierdie missiele beweeg vinniger as die [[spoed van klank]], gewoonlik met behulp van ramstraal-enjins. Die reikafstand is tipies 100–500 km, maar kan langer wees. Geleidingstelsels verskil tussen die stelsels. Voorbeelde: *ASALM US ALCM prototipe, toetsvliegtuig tot hipersonies Mach 5.5 {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} *3M-54 Kalibr (4 500&nbsp;km, Mach 3) {{ vlagland|Rusland}} (die "Sizzler" variant is slegs in staat tot supersoniese spoed in die terminale stadium) *3M-51 Alfa (250&nbsp;km, Mach 2.5) {{ vlagland|Rusland}} *Air-Sol Moyenne Portée (300–500&nbsp;km+, Mach 3) {{ vlagland|Frankryk}}&nbsp;– supersoniese afstandaanvalmissiel met kerplofkop *ASM-3 (400&nbsp;km, Mach 3+) {{vlagland|Japan}} *Blyskavka (100–370&nbsp;km) {{vlagland |Oekraïne}}&nbsp;– Artem Luch Pivdenmash *BrahMos (290–800&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland|Indië}} / {{vlagland|Rusland}}<ref>{{Cite web |date=24 November 2020 |title=India now working on 1,500-km range BrahMos supersonic cruise missile |url=https://theprint.in/defence/india-now-working-on-1500-km-range-brahmos-supersonic-cruise-missile/550924/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204100808/https://theprint.in/defence/india-now-working-on-1500-km-range-brahmos-supersonic-cruise-missile/550924/ |archive-date=4 Februarie 2021 |access-date=27 Januarie 2021 |website=The Print |language=en}}</ref> *CX-1 (280&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland | Volksrepubliek China}} *CJ-100 / DF-100 (2000–3000&nbsp;km, Mach 5) {{ vlagland |Volksrepubliek China}} *FC/ASW (onder ontwikkeling) – transnasionale kruisermissielprogram {{vlagland|Frankryk}} / {{ vlagland|Verenigde Koninkryk}} / {{ vlagland|Italië}}<ref name="Janes">[http://home.janes.com/events/exhibitions/dsei2011/sections/daily/day1/perseus-mbdas-missile-of-.shtml Janes – Perseus: MBDA's missile of the future?] {{webarchive|url= https://web.archive.org/web/20111113133922/http://home.janes.com/events/exhibitions/dsei2011/sections/daily/day1/perseus-mbdas-missile-of-.shtml |date=13 November 2011 }}</ref><ref>{{cite web|url= http://www.iiss.org/whats-new/iiss-experts-commentary/from-the-paris-air-show-enter-perseus/ |title= International Institute for Strategic Studies – IISS |access-date=8 Oktober 2015 |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120628163208/http://www.iiss.org/whats-new/iiss-experts-commentary/from-the-paris-air-show-enter-perseus/ |archive-date=28 Junie 2012 }}</ref><ref name="The Telegraph">{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/defence/8587357/New-British-missile-three-times-as-fast-as-current-weapons.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/defence/8587357/New-British-missile-three-times-as-fast-as-current-weapons.html |archive-date=11 Januarie 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=New British missile three times as fast as current weapons|date= 21 Junie 2011|work=Telegraph.co.uk|access-date= 8 Oktober 2015|last1= Harding|first1= Thomas}}</ref><ref name="MBDA Systems">{{Cite web|url=http://www.mbda-systems.com/mediagallery/files/cvs401-perseus-_datasheet-1315926538.pdf|archive-url= https://web.archive.org/web/20130512144417/http://www.mbda-systems.com/mediagallery/files/cvs401-perseus-_datasheet-1315926538.pdf|url-status=dead|title=MBDA Systems|archive-date=12 Mei 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/paris-perseus-set-to-go-on-the-attack-358513/|title= PARIS: Perseus set to go on the attack|work= Flightglobal.com|access-date= 8 Oktober 2015 |date=22 Junie 2011}}</ref> *Hsiung Feng III (100–150&nbsp;km, Mach 3.5) {{vlagland |Volksrepubliek China}} *Hyunmoo-3 (1500&nbsp;km, Mach 1.2) {{ vlagland|Suid-Korea}} *Kh-20 (380–600&nbsp;km, Mach 2) {{ vlagland |Sowjetunie}} *Kh-31 (25–110&nbsp;km, Mach 3.5) {{ vlagland|Rusland}} *Kh-32 (600–1 000&nbsp;km, Mach 4.6) {{vlagland|Rusland}} *Kh-80 (3 000–5 000&nbsp;km, Mach 3) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{vlagland|Rusland}} *P-270 Moskit (120–250&nbsp;km, Mach 2–3) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{vlagland|Rusland}} *P-500 Bazalt (550&nbsp;km, Mach 3+) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland|Rusland}} *P-700 Granit (625&nbsp;km, Mach 2.5+) {{ vlagland|Sowjetunie}} / {{vlagland |Rusland}} *P-800 Oniks / Kh-61 (600–800&nbsp;km, Mach 2.6) {{vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland |Rusland}} *P-1000 Vulkan (800&nbsp;km, Mach 3+) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland|Rusland}} *YJ-12 (250–400&nbsp;km, Mach 4) {{ vlagland |Volksrepubliek China}} *YJ-18 (220–540&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *YJ-91 (15–120&nbsp;km, Mach 3.5) {{vlagland |Volksrepubliek China }} *Yun Feng (1200–2 000&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland|Republiek China}} *SSM-N-9 Regulus II (1 852&nbsp;km, Mach 2) {{ vlagland|Verenigde State}} ===Interkontinentale-afstand supersoniese kruisermissiele=== *Burya (8 500 km) (gekanselleer in 1960) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *MKR (8 000 km) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *RSS-40 Buran (8 500 km) (gekanselleer in 1957) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *SLAM (gekanselleer in 1964) {{ vlagland |Verenigde State}} *SM-64 Navaho (gekanselleer in 1958) {{vlagland |Verenigde State}} ===Langafstand subsoniese kruisermissiele=== [[Lêer:Nirbhay missiles during Republic Day Parade 2018.jpg|duimnael|Indië se Nirbhay-missiele gemonteer op 'n vragmotor-gebaseerde lanseerder.]] China, Frankryk, Indië, Iran, Israel, Japan, Noord-Korea, Rusland, Suid-Korea, Oekraïne en die Verenigde State het verskeie langafstand-subsoniese kruisermissiele ontwikkel. Hierdie missiele het 'n reikafstand van meer as 1 000 kilometer en vlieg teen ongeveer 800 kilometer per uur <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> Hulle het tipies 'n lanseringsgewig van ongeveer 1 500 kilogram<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> en kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra. Vroeëre weergawes van hierdie missiele het traagheidsnavigasie gebruik; latere weergawes gebruik baie meer akkurate TERCOM- en DSMAC-stelsels. Mees onlangse weergawes kan satellietnavigasie gebruik. Voorbeelde: China, Frankryk, Indië, Iran, Israel, Japan, Noord-Korea, Rusland, Suid-Korea, Oekraïne en die Verenigde State het verskeie langafstand-subsoniese kruisermissiele ontwikkel. Hierdie missiele het 'n reikafstand van meer as 1 000 kilometer en vlieg teen ongeveer 800 kilometer per uur <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> Hulle het tipies 'n lanseringsgewig van ongeveer 1 500 kilogram<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> en kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra. Vroeëre weergawes van hierdie missiele het traagheidsnavigasie gebruik; latere weergawes gebruik baie meer akkurate TERCOM- en DSMAC-stelsels. Mees onlangse weergawes kan satellietnavigasie gebruik. Voorbeelde: *3M-54 Kalibr (tot 4 500 km) {{vlagland|Rusland}} *AGM-86 ALCM (from 1 100 to >2 400 km) {{vlagland|Verenigde State}} *AGM-129 ACM (from 3 450 to 3 700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-181 LRSO (>2 500 km) {{vlagland |Verenigde State}} *[[BGM-109 Tomahawk]] (tot 1 700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *BGM-109G Grondgelanseerde kruisermissiel (2 500 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Kh-55 (3 000 km) and Kh-65 {{vlagland |Rusland}} *Kh-101 (4 500–5 500 km) {{vlagland |Rusland}} *Iskander-K (nie minder as 3 500 km) {{vlagland|Rusland}} *Hwasal-1 (1 500–2 000 km) {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Hwasal-2 (> 2 000 km) {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *RK-55 (3 000 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Nirbhay (tot 1 500 km)<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/nirbhay-cruise-missile-test-fired-drdo-says-indigenous-engine-a-success-101628656458294.html|title = Nirbhay cruise missile test-fired; indigenous engine a success, say officials| work=Hindustan Times |date = 11 Augustus 2021}}</ref> {{vlagland|Indië}} *MdCN (tot 1 400 km) {{vlagland|Frankryk}} *Paveh (1 650 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.timesofisrael.com/iran-unveils-new-paveh-cruise-missile-that-can-reach-israel|title = Iran unveils new 'Paveh' cruise missile that can reach Israel| website=The Times of Israel |date = 25 Februarie 2023}}</ref> {{vlagland|Iran}} *Hoveyzeh (1 350 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.tehrantimes.com/news/432567/Iran-unveils-long-range-Hoveyzeh-cruise-missile|title = Iran unveils long-range Hoveyzeh cruise missile|date = 2 Februarie 2019}}</ref>{{vlagland |Iran}} *Abu Mahdi (over 1 000 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.mashreghnews.ir/news/1108707/%D8%AA%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D8%AD-%D9%88%DB%8C%DA%98%DA%AF%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%88%D8%B4%DA%A9-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%AD%D8%A7%D8%AC-%D9%82%D8%A7%D8%B3%D9%85-%D9%88-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%A7%D8%A8%D9%88%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C|title = Description of the characteristics of 'Martyr Haj Qasem' and 'Martyr Abu Mahdi' missiles|date = 20 Augustus 2020}}</ref> {{vlagland|Iran}} *Quds 1 Houthi {{vlagland |Jemen}} *Hsiung Feng IIE (600–1200 km) {{vlagland|Republiek China}} *Hyunmoo III (Hyunmoo IIIA – 500 km, Hyunmoo IIIB – 1 000 km, Hyunmoo IIIC – 1,500 km) {{vlagland|Suid-Korea}} *Type 12 SSM (1 500 km under development) {{vlagland|Japan}} *MGM-13 Mace {{vlagland |Verenigde State}} *DF-10/CJ-10 (CJ-10K – 1 500 km, CJ-20 – 2 000 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Popeye Turbo SLCM {{vlagland |Israel}} *Diep Presisie Aanvalsvermoë DPSC (meer as 2 000 km onder ontwikkeling) {{vlagland|Duitsland}}{{vlagland|Verenigde Koninkryk}}, deel van die Trinity House Ooreenkoms.<ref>{{cite web |url=https://aviationweek.com/defense/budget-policy-operations/germany-uk-reveal-trinity-house-deep-strike-missile-development |title=Germany and UK Reveal Trinity House Deep Strike Missile Development Plans |last1=Osborne |first1=Tony |last2=Wall |first2=Robert |work=Aviation Week |date=15 Mei 2025 |access-date=23 Mei 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.twz.com/air/long-range-deep-precision-strike-missile-to-be-developed-by-uk-and-germany |title=Long-Range 'Deep Precision Strike' Missile To Be Developed By UK And Germany |last=Newdick |first=Thomas |website=The War Zone |date=16 Mei 2025 |access-date=23 Mei 2025}}</ref> *FP-5 Flamingo (3 000&nbsp;km) {{vlagland|Oekraïne}}<ref>{{Cite web|url=https://www.twz.com/news-features/new-ukrainian-cruise-missile-with-claimed-1800-mile-range-breaks-cover|title=New Ukrainian Cruise Missile With Claimed 1,800-Mile Range Breaks Cover|first=Thomas|last=Newdick|first2=Joseph|last2=Trevithick|date=18 August 2025}}</ref> *FP-5 Flamingo (3 000 km){{vlagland |Oekraïne}}<ref>{{Cite web|url=https://www.twz.com/news-features/new-ukrainian-cruise-missile-with-claimed-1800-mile-range-breaks-cover|title=New Ukrainian Cruise Missile With Claimed 1,800-Mile Range Breaks Cover|first=Thomas|last=Newdick|first2=Joseph|last2=Trevithick|date=18 Augustus 2025}}</ref> ===Interkontinentale-afstand subsoniese kruisermissiel=== *9M730 Burevestnik {{vlagland|Rusland}} *SM-62 Snark (10 200 km) {{vlagland|Verenigde State}} ===Medium-afstand subsoniese kruisermissiel=== [[Lêer:Storm Shadow p1220865.jpg|duimnael|Storm Shadow (Frankryk /VK).]] Voorbeelde: *AGM-158 JASSM (370–1900 km) {{vlagland |Verenigde State}} *[[Lêer:Babur Cruise Missle at Ideas 2008 cropped.jpg|duimnael|'n Pakistanse Babur-kruisermissiellanseerder.]]AGM-158C LRASM (370 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Atmaca {{vlagland|Turkye}} *Babur (290–900 km) {{vlagland |Pakistan}} *Harbah (250–450 km) {{vlagland |Pakistan}} *Hatf-VIII / Ra'ad Mark-2 ALCM (400 km) {{vlagland |Pakistan}} *Hsiung Feng IIE (600–2000 km) {{vlagland|Republiek China}} *Hyunmoo-3 (minder as 1500 km) {{vlagland |Suid-Korea}} *Iskander-K {{vlagland |Rusland}} *KD-63 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *NASM-MR {{vlagland|Indië}} *Taurus KEPD 350 (500+ km) {{vlagland |Duitsland}} *Kh-50 (Kh-SD) and Kh-101 Kh-65 weergawes {{vlagland |Rusland}} *MGM-1 Matador (700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Ra'ad ALCM (350 km) {{vlagland |Pakistan}} *Raad (360 km) {{vlagland|Iran}} *SOM (SOM B Block I) – 500 km, 1 500 km en 2 500 km weergawes (350 km reikafstand onder serieproduksie, 500 km+ reikafstand onder ontwikkeling){{vlagland|Turkye}}<ref>{{cite web|url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkey-aims-to-increase-ballistic-missile-ranges.aspx?pageID=238&nID=12731&NewsCatID=345|title=BUSINESS – Turkey aims to increase ballistic missile ranges|author=Ümit Enginsoy|date=Februarie 2012 |publisher=Hurriyetdailynews.com|access-date=13 Februarie 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hurriyet.com.tr/ekonomi/19680119.asp|title=Tübıta: Hedefimiz 2 bin 500 kilometre menzilli füze yapmak |date=14 Januarie 2012|publisher=Hurriyet.com.tr|access-date=13 Februarie 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.trt.net.tr/trtavaz/turk-fuzesi-som-icin-geri-sayim-basladi--haber-detay,tr,24107.aspx|title=Türk Füzesi SOM İçin Geri Sayım Başladı – Haber – TRT Avaz|publisher=Trt.net.tr|access-date=13 Februarie 2012|archive-date=10 Mei 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510220244/http://www.trt.net.tr/trtavaz/turk-fuzesi-som-icin-geri-sayim-basladi--haber-detay,tr,24107.aspx|url-status=dead}}</ref> *SSM-N-8 Regulus (926 km) {{vlagland |Verenigde State}} *P-5 Pyatyorka (450–750 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}}/{{vlagland |Rusland}}/{{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *S8000 Banderol {{vlagland |Rusland}} *Storm Shadow / SCALP-EG (550 km, Mach 0.65) {{vlagland |Verenigde Koninkryk}} *Type 12 SSM (binne 1000 km onder ontwikkeling) {{vlagland |Japan}} *Ya-Ali (700 km) {{vlagland |Iran}} *Zarb (320 km) {{vlagland|Pakistan}} *Ragnarök (926 km) {{vlagland |Verenigde State}}<ref>{{cite web | title=kratos-unveils-revolutionary-low-cost-cruise-missile-system-ragnarok | url=https://www.kratosdefense.com/newsroom/kratos-unveils-revolutionary-low-cost-cruise-missile-system-ragnarok }}</ref><ref>{{cite web | title=ragnarok-mini-cruise-missile-with-big-range-targets-150k-price-tag | url=https://www.twz.com/air/ragnarok-mini-cruise-missile-with-big-range-targets-150k-price-tag }}</ref> *Narwhal {{vlagland|Tsjeggië}} (680 km )<ref>{{cite web | title=what_is_the_new_narwhal_cruise_missile_for_ukraine_that_can_strike_moscow_and_engels | url=https://en.defence-ua.com/weapon_and_tech/what_is_the_new_narwhal_cruise_missile_for_ukraine_that_can_strike_moscow_and_engels-16752.html }}</ref><ref>{{cite web | title=czech-defense-tech-company-lpp-readies-first-cruise-missile | url=https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/czech-defense-tech-company-lpp-readies-first-cruise-missile }}</ref> *Taimoor (600 km) {{vlagland|Pakistan}} <ref>{{Cite web|url=https://www.flightglobal.com/fixed-wing/pakistan-test-launches-taimoor-cruise-missile-from-mirage/165837.article|title=Pakistan test launches Taimoor cruise missile from Mirage|first=Greg|last=Waldron|first2=|last2=|date=5 Januarie 2026}}</ref> *Lanca (missile) (600 km) {{vlagland|Pole}} <ref>{{Cite web|url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/weapons/wb-group-reveals-lanca-cruise-missile-with-payload-capacity-of-hundreds-of-kilograms|title=WB Group reveals Lanca cruise missile with payload capacity of hundreds of kilograms|first=Jakub |last=Link-Lenczowski |first2=|last2=|date=10 Oktober 2025}}</ref> *Ruta (missile) (450 km) {{vlagland|Switserland}} <ref>{{cite web | title=destinus-ruta | url=https://www.destinus.com/page/destinus-ruta }}</ref> ===Kortafstand subsoniese kruisermissiele=== [[Lêer:NSM PICT0001.JPG|duimnael|Vlootaanvalskruisermissiel van die Noorse Vloot.      ]] Kortafstand subsoniese kruisermissiele is sodanige missiele wat ongeveer 500 kilogram weeg en 'n reikafstand van tot 300 km het. Voorbeelde: *Apache (100–140 km) {{vlagland|Frankryk}} *AVMT-300 (300 km) {{vlagland| Brasilië}} *MICLA-BR (300 km) {{vlagland| Brasilië}} <ref>{{cite news |title=FOTO: Caça F-5M voando com o míssil de cruzeiro MICLA-BR|url=https://www.aereo.jor.br/2019/10/01/foto-caca-f-5m-voando-com-o-missil-de-cruzeiro-micla-br|publisher=Poder Aéreo|language=pt|date=1 Oktober 2019}}</ref> *Hyunmoo-3 (over 300 km) shorter range {{vlagland |Suid-Korea}} *SSM-700K Haeseong (180+ km) {{vlagland |Suid-Korea}} *JFS-M (499 km) {{vlagland |Duitsland}} *Kh-35 (130–300 km) {{vlagland |Rusland}}, KN-19 Ks3/4 {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Kh-59 (115–550 km) {{vlagland|Rusland}} *P-15 (40–80 km) {{vlagland |Rusland}} , KN-1 {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Nasr-1 {{vlagland|Iran}} *Zafar (25 km) {{vlagland |Iran}} *Noor {{vlagland |Iran}} *Qader {{vlagland|Iran}} *NASM-SR {{vlagland|Indië}} *Naval Strike Missile (185–555 km) {{vlagland|Noorweë}} *RBS-15 {{vlagland|Swede}} *Korshun {{vlagland |Oekraïne}} – plaaslike weergawe van Kh-55 en RK-55 *Neptune {{vlagland|Oekraïne}}<ref>{{cite web |title=Ukraine Tests Advanced Subsonic Cruise Missile 'Neptune' |url=http://www.defenseworld.net/news/21881 |website=Defense World |date=31 Januarie 2018 |access-date=31 Januarie 2018 |url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20180201082450/http://www.defenseworld.net/news/21881#.WnLO3-jP38A |archive-date=1 Februarie 2018}}</ref> *[[Lêer:Hsiung Feng II Anti-Ship Missile Display in Chengkungling 20111009a.jpg|duimnael|Hsiung Feng II anti-skip missiel uitgestal in Chengkungling.  ]]Hsiung Feng II {{vlagland|Republiek China}} *Wan Chien {{vlagland|Republiek China}} *VCM-01 (100–300 km) {{vlagland|Viëtnam}} *Aist (100–300 km) {{vlagland|Belarus}} *Marte (100+ km) {{vlagland|Italië}} *[[Lêer:Hsiung-Feng-2-sketch.svg|duimnael|Hsiung Feng II.     ]]Sea Killer uitvoer variant {{vlagland|Italië}} *Otomat (180 km) {{vlagland|Italië}} *Otomat Mk2 E / Teseo Mk2/E (360 km) {{vlagland|Italië}} *C-801 (40 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-802 (120–230 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-803 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-805 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-602 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *CM-602G {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Çakır {{vlagland|Turkye}} *Delilah missile (250 km) {{vlagland |Israel}} *Gabriel IV (200 km) {{vlagland |Israel}} *Popeye turbo ALCM (78 km) {{vlagland|Israel}} *Sea Breaker (300 km) {{vlagland |Israel}} *RGM-84 Harpoon (124–310 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-84E Standoff Land Attack Missile (110 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-84H/K SLAM-ER (270 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Silkworm (100–500 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *SOM {{vlagland|Turkye}} [7 <ref>{{cite web |date=4 Junie 2011 |title=Yerli seyir füzesi, 180 kilometreden hedefini vuracak – Hürriyet Gündem |url=http://www.hurriyet.com.tr/gundem/17954640.asp?gid=381 |access-date=13 Februarie 2012 |publisher=Hurriyet.com.tr}}</ref><ref>{{cite web |title=Yerli seyir füzesi, 180 kilometreden hedefinin vuracak – Kirpi HABER Cesur &#124; Özgür &#124; Tarafsız Habercilik |url=http://www.kirpihaber.com/teknoloji-bilim/yerli-seyir-fuzesi-180-kilometreden-hedefinin-vuracak.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607033259/http://www.kirpihaber.com/teknoloji-bilim/yerli-seyir-fuzesi-180-kilometreden-hedefinin-vuracak.htm |archive-date=2011-06-07 |access-date=13 Februarie 2012 |publisher=Kirpihaber.com}}</ref> *[[V-1-vlieënde bom]] (250 km) {{vlagland |Nazi-Duitsland}} ==Ontplooiing== Die mees algemene missie vir kruisermissiele is om relatief hoëwaarde-teikens soos skepe, bevelbunkers, brûe en damme aan te val.<ref>{{cite web|url=http://www.raytheon.com/capabilities/products/tomahawk/|title=Raytheon: Tomahawk Cruise Missile|website=www.raytheon.com|access-date=2016-09-19}}</ref> Moderne geleidingstelsels maak akkurate aanvalle moontlik. Sedert 2001 het die [[BGM-109 Tomahawk]]-missielmodel 'n belangrike deel van die Verenigde State se vlootarsenaal geword. Dit gee skepe en duikbote 'n ietwat akkurate, langafstand-, konvensionele landaanvalwapen. Elk kos ongeveer US$1,99 miljoen.<ref>{{cite web |title=FY 2017 Program Acquisition Costs by Weapon System - Tactical Tomahawk Cruise Missile |url=https://comptroller.war.gov/Portals/45/documents/defbudget/FY2017/FY2017_Weapons.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160424113923/http://comptroller.defense.gov/Portals/45/Documents/defbudget/fy2017/FY2017_Weapons.pdf |archive-date=2016-04-24 |url-status=live |website=United States Department of Defense}}</ref> Beide die Tomahawk en die AGM-86 is wyd tydens Operasie Desert Storm gebruik. Op 7 April 2017, tydens die [[Siriese Burgeroorlog]], het Amerikaanse oorlogskepe meer as 50 kruismissiele op 'n Siriese lugbasis afgevuur as vergelding vir 'n Siriese chemiese wapenaanval teen 'n rebellevesting.<ref>{{cite web |title=US missiles blast Syria; Trump demands 'end the slaughter' |url=https://apnews.com/article/donald-trump-syria-ap-top-news-international-news-politics-de1b6e80a0cf4d84bca38835e9bb3310 |website=AP News|date=20 April 2021 }}</ref> Die [[Amerikaanse Lugmag]] (USAF) ontplooi 'n lug-gelanseerde kruisermissiel, die AGM-86 ALCM. Die [[Boeing B-52 Stratofortress]] is die eksklusiewe afleweringsvoertuig vir die AGM-86 en AGM-129 ACM. Beide missieltipes is konfigureerbaar vir óf konvensionele óf kernplofkoppe. Die USAF het die AGM-86 vir sy bomwerpervloot aangeneem, terwyl die AGM-109 aangepas is om vanaf vragmotors en skepe te lanseer en deur die USAF en Vloot aangeneem is. Die vragmotor-gelanseerde weergawes, en ook die Pershing II en SS-20 Intermediêre Afstand Ballistiese Missiele, is later vernietig onder die bilaterale INF (Intermediêre Afstand Kernmagte) verdrag met die USSR. Die [[Britse Koninklike Vloot]] (RN) bedryf ook kruisermissiele, spesifiek die VSA-vervaardigde Tomahawk, wat deur die RN se kernduikbootvloot gebruik word. Britse konvensionele kernkopweergawes is vir die eerste keer in 1999 deur die RN in gevegte afgevuur, tydens die [[Kosovo-oorlog]] (die Verenigde State het kruisermissiele in 1991 afgevuur). Die Koninklike Lugmag gebruik die Storm Shadow-kruisermissiel op sy [[Typhoon-klas duikboot|Typhoon]] en voorheen sy Tornado GR4-vliegtuig. Dit word ook deur Frankryk gebruik, waar dit bekend staan as SCALP EG, en word deur die Armée de l'Air se Mirage 2000- en Rafale-vliegtuie gedra. Indië en Rusland het gesamentlik die supersoniese kruisermissiel BrahMos ontwikkel. Daar is drie weergawes van die Brahmos: skip-/land-gelanseer, lug-gelanseer en duikboot-gelanseer. Die skip-/land-gelanseer weergawe was teen laat 2007 in werking. Die Brahmos het die vermoë om teikens op land aan te val. Rusland gaan ook voort om ander kruisermissiele te bedryf: die SS-N-12 Sandbox, SS-N-19 Shipwreck, SS-N-22 Sunburn en SS-N-25 Switchblade. Duitsland en Spanje bedryf die Taurus-missiel terwyl Pakistan die Babur-missiel vervaardig het.<ref name="CSIS Missile Threat3"/> Beide die Volksrepubliek van China en die Republiek van China (Taiwan) het verskeie kruisermissielvariante ontwerp, soos die bekende C-802, waarvan sommige in staat is om biologiese, chemiese, kern- en konvensionele kernkoppe te dra == Verwysings == {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Wapentuig]] [[Kategorie:Ammunisie]] 10gsj9t5cuhvwizhu677z65gy0ajv8t 2893913 2893912 2026-04-14T18:38:39Z Sobaka 328 /* Ontplooiing */ Beeld 2893913 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Tomahawk Block IV cruise missile -crop.jpg|duimnael|'n [[BGM-109 Tomahawk]] wat in November 2002 vlieg.]] 'n '''Kruisermissiel''' is 'n onbemande selfaangedrewe geleide [[missiel]] wat vlieg deur aërodinamiese [[Sleurkrag|hefkrag]] vir die grootste deel van sy vlugroete te onderhou. Kruisermissiele is ontwerp om 'n groot vrag oor lang afstande met hoë presisie te lewer. Moderne kruisermissiele is in staat om teen hoë subsoniese, [[Supersoniese snelheid|supersonies]]e of hipersoniese snelhede te beweeg, is selfnavigerend en kan op 'n nie-ballistiese, uiters lae-hoogte trajek vlieg.<ref>{{Cite web |date=2025-06-17 |title=Cruise missile {{!}} Definition, Speed, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/technology/cruise-missile |access-date=2025-06-24 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> Hierdie wapens verskil fundamenteel van ballistiese missiele deurdat hulle voortdurend aangedryf bly en aktief gestuur word tydens hul vlug, eerder as om ’n groot deel van hul baan volgens ’n voorafbepaalde, [[swaartekrag]]-gedrewe trajek te volg. Kruisermissiele maak tipies gebruik van gevorderde navigasiestelsels soos traagheidsnavigasie, satellietposisionering (bv. GPS), terreinvolgende radar en digitale kaartvergelyking om hul teikens akkuraat te bereik, selfs in omgewings met sterk elektroniese teenmaatreëls. Kruisermissiele kan vanaf verskeie platforms gelanseer word, insluitend landgebaseerde lanseerders, oorlogskepe, duikbote en vliegtuie. Hierdie veelsydigheid maak hulle ’n belangrike komponent van moderne militêre strategie, aangesien hulle diep in vyandelike gebied kan inslaan sonder om bemande vliegtuie in gevaar te stel. Hulle word gebruik vir beide konvensionele en kernplofkoppe, en kan aangepas word vir spesifieke rolle soos anti-skip-aanvalle, grondteikens of presisie-aanvalle op infrastruktuur. Sedert hul vroeë ontwikkeling tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] het kruisermissiele aansienlik ontwikkel in terme van reikafstand, akkuraatheid en ontduikingsvermoë. Hedendaagse ontwerpe fokus toenemend op sluip-tegnologie, lae waarneembaarheid en gevorderde roetebeplanning om lugverdedigingstelsels te omseil en strategiese teikens met minimale waarskuwing te tref. ==Geskiedenis== Die idee van 'n "lugtorpedo" is in die Britse 1909-film ''The Airship Destroyer'' getoon, waarin vlieënde torpedo's wat draadloos beheer word, gebruik word om [[Lugskip|lugskepe]] wat [[Londen]] bombardeer, af te skiet.<ref>{{cite web|url=http://www.ctie.monash.edu.au/hargrave/rpav_britain.html |title=Remote Piloted Aerial Vehicles : The 'Aerial Target' and 'Aerial Torpedo' in Britain |publisher=Ctie.monash.edu.au |access-date=13 Februarie 2012}}</ref> [[Lêer:Military Air Museum's Fieseler FI 103 V1 "Buzz Bomb".JPG|duimnael|Die V-1 vliegbom, die eerste operasionele kruisermissiel.]] In 1916 het die Amerikaanse vlieënier Lawrence Sperry 'n "lugtorpedo", die Hewitt-Sperry Automatic Airplane, 'n klein [[Tweedekker (vliegtuig)|tweedekker]] met 'n TNT-lading, 'n Sperry-selfvlieende en barometriese hoogtebeheer, gebou en gepatenteer. Geïnspireer deur die eksperimente het die [[Verenigde State]] se leër 'n soortgelyke vlieënde bom genaamd die Kettering Bug ontwikkel. Duitsland het ook toetse gedoen met afstandbeheerde [[Sweeftuig|sweeftuie]] (''Torpedogleiter'') wat deur Siemens-Schuckert gebou is vanaf 1916.<ref>{{cite book|author=Roger Branfill-Cook|title= Torpedo|publisher=Seaforth Publishing|location= Great Britain|year= 2014}}</ref> In die tussenoorlogse tydperk het Brittanje se Royal Aircraft Establishment die Larynx (Long Range Gun met Lynx Engine) ontwikkel, wat in die 1920's 'n paar vlugtoetse ondergaan het.<ref>{{cite web|url=http://www.vectorsite.net/twcruz_1.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070813001620/http://www.vectorsite.net/twcruz_1.html|url-status=usurped|archive-date=13 Augustus 2007|title=[1.0] The Aerial Torpedo|date=13 Augustus 2007}}</ref> In die [[Sowjetunie]] het Sergei Korolev van 1932 tot 1939 die GIRD-06-kruisermissielprojek gelei, wat 'n vuurpyl-aangedrewe anjaer-glybomontwerp gebruik het. Die 06/III (RP-216) en 06/IV (RP-212) het giroskopiese geleidingstelsels bevat.<ref>"Object No. 212", 1936 report in _Tvorcheskoi Nasledie Akedemika Sergeya Pavlovicha Koroleva_</ref> Die voertuig is ontwerp om tot 28 km hoogte te styg en 'n afstand van 280 km te gly, maar toetsvlugte in 1934 en 1936 het slegs 'n hoogte van 500 meter bereik. In 1944, tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], het [[Duitsland]] die eerste operasionele kruisermissiele ontplooi. Die [[V-1-vlieënde bom|V-1]], dikwels 'n vlieënde bom genoem, het 'n giroskoop-geleidingstelsel bevat en is aangedryf deur 'n eenvoudige pulsstraal-enjin, waarvan die geluid dit die bynaam "gonsbom" of "doodlebug" gegee het.<ref>{{cite book |last=Zaloga |first=Steven |title=German V-Weapon Sites 1943–45 |location=Oxford |publisher=Osprey Publishing |date=2008 |isbn=978-1-84603-247-9}}</ref> Akkuraatheid was slegs voldoende vir gebruik teen baie groot teikens (die algemene area van 'n stad), terwyl die reikafstand van 250 km aansienlik laer was as dié van 'n bomwerper wat dieselfde vrag dra. Die belangrikste voordele was spoed (alhoewel nie voldoende om kontemporêre skroefaangedrewe onderskeppers te oortref nie) en bruikbaarheid. Die produksiekoste van 'n V-1 was slegs 'n klein fraksie van dié van 'n [[V-2-vuurpyl|V-2]] supersoniese ballistiese missiel met 'n soortgelyke grootte plofkop.<ref> Beide missiele is vervaardig onder die swaar gebruik van Nazi-slawearbeid.</ref> Anders as die V-2, het die aanvanklike ontplooiings van die V-1 stilstaande lanseerrampe vereis wat blootgestel was aan bombardement.<ref>{{cite web |url=http://www.atlantikwall.org.uk/v1_light_stes.htm |title=V1 Light Sites |publisher=Atlantic Wall |access-date=9 Mei 2017}}</ref> [[Nazi-Duitsland]] het in 1943 ook die Mistel-saamgestelde vliegtuigprogram ontwikkel, wat gesien kan word as 'n rudimentêre lug-gelanseerde kruisermissiel, waar 'n bestuurde vegvliegtuig bo-op 'n onbemande bomwerper-grootte vliegtuig gemonteer is wat met plofstof gepak was om vrygestel te word terwyl die teiken nader gekom het. Bomwerper-gelanseerde variante van die V-1 het beperkte operasionele diens teen die einde van die oorlog gesien, met die baanbrekende V-1 se ontwerp wat deur die Amerikaners omgekeerd ontwikkel is as die Republic-Ford JB-2 kruisermissiel.<ref>{{cite book |last=Zaloga |first=Steven |title= American Guided Missiles of World War II |publisher=Osprey Publishing |date=2020 |isbn=9781472839268}}</ref> Onmiddellik na die [[Tweede Wêreldoorlog]] het die Verenigde State se Lugmag 21 verskillende geleide missielprojekte gehad, insluitend voorgestelde kruisermissiele. Teen 1948 was al behalwe vier van hierdie projekte gekanselleer: die Air Materiel Command Banshee, die SM-62 Snark, die SM-64 Navaho, en die MGM-1 Matador. Die Banshee-ontwerp was soortgelyk aan Operasie Aphrodite; soos Aphrodite, het dit misluk en is dit in April 1949 gekanselleer.<ref>[https://web.archive.org/web/20070303204907/http://stinet.dtic.mil/oai/oai?&verb=getRecord&metadataPrefix=html&identifier=ADA162646 The Evolution of the Cruise Missile by Werrell, Kenneth P.] sien PDF bladsy 92</ref> Terselfdertyd is die Amerikaanse Vloot se Operasie Bumblebee van ongeveer 1 Junie 1946 tot 28 Julie 1948 by Topsail-eiland, [[Noord-Carolina]], uitgevoer. Bumblebee het konsepbewystegnologieë vervaardig wat die Amerikaanse weermag se ander missielprojekte beïnvloed het. Gedurende die [[Koue Oorlog]] het beide die Verenigde State en die Sowjetunie verder geëksperimenteer met die konsep om vroeë kruisermissiele vanaf land, duikbote en vliegtuie te ontplooi. Die hoofuitkoms van die Amerikaanse Vloot se duikbootmissielprojek was die SSM-N-8 Regulus-missiel, gebaseer op die V-1, maar aangedryf deur 'n Allison J33-straalenjin. Die Regulus is in diens gestel, maar is later uitgefaseer met die koms van duikboot-gelanseerde ballistiese missiele wat nie vereis het dat die duikboot na die oppervlak kom om die missiel te lanseer en dit na sy teiken te lei nie. Die Amerikaanse Lugmag se eerste operasionele grond-tot-grond-missiel was die gevleuelde, mobiele, kernwapen-bekwame MGM-1 Matador, ook soortgelyk in konsep aan die V-1. Ontplooiing oorsee het in 1954 begin, eers na [[Wes-Duitsland]] en later na die [[Republiek van China]] en [[Suid-Korea]]. Op 7 November 1956 het die Amerikaanse Lugmag Matador-eenhede in Wes-Duitsland ontplooi, wie se missiele in staat was om teikens in die [[Warskou-verdrag]] gebied te tref, vanaf hul vaste daaglikse terreine na onaangekondigde verspreide lanseerplekke. Hierdie waarskuwing was in reaksie op die krisis wat veroorsaak is deur die Sowjet-aanval op [[Hongarye]] wat die [[Hongaarse Rewolusie van 1956]] onderdruk het. Tussen 1957 en 1961 het die Verenigde State 'n ambisieuse en goed befondsde program gevolg om 'n kernbewapende kruisermissiel, Supersoniese Lae Hoogte Missiel (SLAM), te ontwikkel. Dit is ontwerp om onder die vyand se radar te vlieg teen snelhede bo Mach 3 en waterstofbomme te dra wat dit langs sy pad oor vyandelike gebied sou laat val. Alhoewel die konsep bewys is dat dit geldig is en die 500-megawatt (670,000 pk) enjin 'n suksesvolle toetslopie in 1961 voltooi het, is geen lugwaardige toestel ooit voltooi nie. Die projek is uiteindelik laat vaar ten gunste van IKBM-ontwikkeling. Terwyl ballistiese missiele die voorkeurwapens vir landteikens was, is swaar kern- en konvensionele kruisermissiele met wapenpunte deur die USSR as 'n primêre wapen beskou om die Verenigde State se vlootdraer-gevegsgroepe te vernietig. Groot duikbote (byvoorbeeld, Echo- en Oscar-klasse) is ontwikkel om hierdie wapens te dra en die Verenigde State se gevegsgroepe op see te skadu, en groot bomwerpers (byvoorbeeld, [[Toepolef Tu-22M|Backfire]]-, [[Toepolef Tu-95|Bear]]- en [[Toepolef Tu-160|Blackjack]]-modelle) is toegerus met die wapens in hul luggelanseerde kruisermissiel (ALCM)-konfigurasie. ==Kategorieë== Kruisermissiele kan gekategoriseer word volgens vrag/plofkopgrootte, spoed, reikwydte en lanseringsplatform. Dikwels word variante van dieselfde missiel vir verskillende lanseringsplatforms vervaardig (byvoorbeeld lug- en duikboot-gelanseerde weergawes). Geleidingstelsels kan tussen missiele verskil. Sommige missiele kan toegerus word met enige van 'n verskeidenheid navigasiestelsels (traagheidsnavigasie, TERCOM of satellietnavigasie). Groter kruisermissiele kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra, terwyl kleiner missiele slegs konvensionele plofkoppe dra. ===Hipersoniese kruisermissiele=== Hipersoniese kruisermissiele beweeg ten minste vyf keer die [[spoed van klank]] (Mach 5). *3M22 Zircon (>1000–1500 km) {{vlagland|Rusland}}– hipersoniese anti-skip kruisermissiel.<ref>{{cite web|url= http://www.nextbigfuture.com/2016/02/russia-will-refit-nuclear-powered.html|title=Russia will refit nuclear powered guided missile cruiser with mach 5 hypersonic 3M22 missiles with 2022 deployment|website=NextBigFuture.com|date=21 Februarie 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://uslivenic.com/3m22-zircon-missile-russias-fastest-missile/|title=3M22 Zircon Missile, Russia's Fastest Missile|access-date=23 November 2022|archive-date=30 Maart 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230330024209/https://uslivenic.com/3m22-zircon-missile-russias-fastest-missile/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cnn.com/2024/02/13/europe/ukraine-russia-zircon-hypersonic-missile-intl-hnk-ml/index.html|title=Russia used an advanced hypersonic missile for the first time in recent strike, Ukraine claims|website=[[CNN]] |date=13 Februarie 2024 }}</ref><ref name=NavalNews>{{cite web|url=https://www.navalnews.com/naval-news/2022/08/hypersonic-brahmos-ii-missile-may-include-tech-from-tsirkon-missile/|website=Naval News |title=Hypersonic BrahMos-II missile may include tech from Tsirkon missile |date=2 Augustus 2022 }}</ref> *ASN4G (Air-Sol Nucléaire de 4e Génération) {{vlagland|Frankryk}} – hipersoniese kruisermissiel met ’n supersoniese ramstraalenjin wat deur [[Frankryk]] ontwikkel word.<ref>{{Cite web |title=Counting the cost of deterrence: France's nuclear recapitalisation |url=https://www.iiss.org/blogs/military-balance/2021/05/france-nuclear-recapitalisation |access-date=2022-10-26 |website=IISS |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Wright |first=Timothy |date=1 Mei 2022 |title=Hypersonic Missile Proliferation: An Emerging European Problem? |url=https://www.nonproliferation.eu/wp-content/uploads/2022/05/EUNPDC_no-80.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220517163238/https://www.nonproliferation.eu/wp-content/uploads/2022/05/EUNPDC_no-80.pdf |archive-date=2022-05-17 |url-status=live |access-date=26 Oktober 2022 |website=The EU Non-Proliferation Consortium}}</ref> *BrahMos-II (≈800–1500 km) {{vlagland|Indië}}/{{vlagland|Rusland}}–– hipersoniese kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://brahmos.com/newscenter.php?newsid=95|title=India to develop BrahMos-II missile|website=Brahmos.com}}</ref><ref name=NavalNews /> onder ontwikkeling vanaf 2011 in [[Indië]] en Rusland<ref>{{cite news|url= http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-10-09/news/30260244_1_air-version-stealth-supersonic-cruise-missile-india-s-defence-research|archive-url= https://archive.today/20130103092457/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-10-09/news/30260244_1_air-version-stealth-supersonic-cruise-missile-india-s-defence-research|url-status= dead|archive-date= 3 Januarie 2013|title=Hypersonic version of Brahmos on the way|date=9 Oktober 2011|work=The Times of India}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.brahmos.com/newscenter.php?newsid=102|title=India, Russia to develop new hypersonic cruise missile|archive-url= https://web.archive.org/web/20100628020619/http://brahmos.com/newscenter.php?newsid=102|archive-date= 28 Junie 2010|url-status=dead|access-date=23 Februarie 2012}}</ref> *CJ-1000 {{vlagland|Volksrepubliek China}} – hipersoniese ramstraalenjin anti-skip/land-aanval kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://www.scmp.com/news/china/military/article/3322176/new-missiles-drones-and-tanks-whats-been-rolling-through-beijings-streets |title=New missiles, drones and tanks: what's been rolling through Beijing's streets? |website=South China Morning Post |date=18 Augustus 2025 |first=Liu |last=Zhen }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.newsweek.com/china-reveals-new-weapons-sink-us-ships-2114865 |title=China To Reveal New Weapons To Sink US Ships |website=Newsweek |date=18 Augustus 2025 |first=Ryan |last=Chan }}</ref> *Hycore {{vlagland|Suid-Korea}}<ref>{{cite web | url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/weapons/south-korea-develops-hycore-hypersonic-cruise-missile | title=South Korea develops Hycore hypersonic cruise missile | date=25 Januarie 2022 }}</ref> *HSTDV{{vlagland|Indië}} – hipersoniese ramstraalenjin-demonstrator. 'n Draervoertuig vir hipersoniese langafstandkruismissiele word ontwikkel deur die Verdedigingsnavorsings- en Ontwikkelingsorganisasie.<ref>{{Cite web|url= https://theprint.in/defence/drdo-test-fires-futuristic-missile-tech-but-its-success-is-in-doubt/249386/|title= DRDO test-fires futuristic missile tech, but its success is in doubt|last=Philip|first=Snehesh Alex|date=2019-06-12|website=ThePrint|language=en-US|access-date= 2020-03-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/drdo-starts-work-on-hypersonic-weapon/story-NAg6ViN9W94ll4CsfGDNYP.html|title=DRDO starts work on 'next-gen' hypersonic weapon|date=2019-10-20|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2020-03-23}}</ref> *ET-LDHCM {{vlagland|Indië}} – langafstandhipersoniese kruismissiel word ontwikkel deur DRDO.<ref>{{Cite news |date=2025-07-14 |title=India testing a missile that flies at eight times the speed of sound, hits targets 1,500 km away |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/new-updates/india-testing-a-missile-that-flies-at-eight-times-the-speed-of-sound-hits-targets-1500-km-away/articleshow/122432167.cms?from=mdr |access-date=2025-07-23 |work=The Economic Times |issn=0013-0389}}</ref><ref name=":6">{{Cite web |last=Vaishnav |first=Akash |date=2025-07-15 |title=India's 'Project Vishnu' Unleashes Missile That Can Hit Enemy 1,500 Km Away at 8x Speed of Sound |url=https://newsable.asianetnews.com/gallery/india/india-unleashes-missile-that-can-hit-enemy-1500-km-away-at-8-speed-of-sound-z8wgl1w |access-date=2025-07-22 |website=newsable.asianetnews.com |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Modi |first=Diksha |date=2025-07-15 |title=Faster Than BrahMos, Deadlier Than Agni: How India's New Hypersonic Missile Changes The Game |url=https://www.news18.com/india/faster-than-brahmos-deadlier-than-agni-how-indias-new-hypersonic-missile-changes-the-game-ws-dkl-9442036.html |access-date=2025-07-17 |website=News18 |language=en}}</ref> *Hyfly-2 {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – hipersoniese luggelanseerde kruisermissiel wat die eerste keer by Sea Air Space 2021 vertoon is, ontwikkel deur [[Boeing]].<ref>{{Cite web|url=https://www.navalnews.com/event-news/sea-air-space-2021/2021/08/sea-air-space-2021-boeing-unveils-new-hypersonic-cruise-missile-concept/|title = Sea Air Space 2021: Boeing Unveils New Hypersonic Cruise Missile Concept|date = 4 Augustus 2021}}</ref> *Hypersonic Air-breathing Weapon Concept (HAWC, uitgespreek Hawk) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – luggelanseerde hipersoniese kruisermissiel met ’n ramstraalenjin wat sy eie kinetiese energie tydens impak gebruik om die teiken te vernietig, ontwikkel deur [[DARPA]].<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2022/04/04/politics/us-hypersonic-missile-test/index.html|title = US tested hypersonic missile in mid-March but kept it quiet to avoid escalating tensions with Russia &#124; CNN Politics|website = [[CNN]]|date = 5 April 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Second Successful Flight for DARPA Hypersonic Air-breathing Weapon Concept (HAWC) |url=https://www.darpa.mil/news-events/2022-04-05#:~:text=Air%2Dbreathing%20vehicles%20utilize%20air,targets%20even%20without%20high%20explosives |website=DARPA |date=4 Mei 2022}}</ref> *Hipersoniese Luglansieerbare Aanvallende Anti-Oppervlaktemissiel (HALO) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – luggelanseerde anti-skipmissiel onder die Aanvallende Anti-Oppervlakteoorlogvoering-inkrement 2 (OASuW Inc 2) program vir die Amerikaanse Vloot (Vloot).<ref>{{cite web | url=https://www.navalnews.com/naval-news/2022/09/halo-us-navy-hypersonic-capability/ | title=HALO programme accelerates US Navy hypersonic capability drive | date=5 September 2022 }}</ref><ref>{{cite web |title=FY18 Navy Programs – Offensive Anti-Surface Warfare (OASuW) Increment 1 |website=Director, Operational Test and Evaluation |url=https://www.dote.osd.mil/Portals/97/pub/reports/FY2018/navy/2018oasuw.pdf?ver=2019-08-21-155650-680 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200201164929/https://www.dote.osd.mil/Portals/97/pub/reports/FY2018/navy/2018oasuw.pdf?ver=2019-08-21-155650-680 |archive-date=2020-02-01}}</ref> *Hipersoniese Aanvalskruisermissiel (HACM) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – beplan vir gebruik deur die Verenigde State se Lugmag.<ref>{{Cite web |title=Raytheon/Northrop Grumman team selected for HACM hypersonic weapon |url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/raytheonnorthrop-grumman-team-selected-for-hacm-hypersonic-weapon |access-date=2022-10-26 |website=Janes.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=US Air Force Selects Raytheon Missiles & Defense, Northrop Grumman to Deliver First Hypersonic Air-Breathing Missile |url=https://news.northropgrumman.com/news/releases/us-air-force-selects-raytheon-missiles-defense-northrop-grumman-to-deliver-first-hypersonic-air-breathing-missile |access-date=2022-10-26 |website=Northrop Grumman Newsroom |language=en}}</ref> *SCIFiRE {{vlagland|Verenigde State van Amerika}}/{{vlagland|Australië}} – Southern Cross Integrated Flight Research Experiment (SCIFiRE) is 'n gesamentlike program tussen die Amerikaanse Departement van Verdediging en die Australiese Departement van Verdediging vir 'n Mach 5 ramstraalenjin-aangedrewe missiel.<ref>{{cite press release |title=Department of Defense Announces New Allied Prototyping Initiative Effort With Australia to Continue Partnership in Developing Air Breathing Hypersonic Vehicles |url=https://www.war.gov/News/Releases/Release/Article/2429061/department-of-defense-announces-new-allied-prototyping-initiative-effort-with-a/ |website=United States Department of Defense |access-date=18 Januarie 2022 |date=30 November 2020}}</ref><ref>{{cite press release |author1=Defence Minister Linda Reynolds |title=Australia collaborates with the US to develop and test high speed long-range hypersonic weapons |url=https://www.minister.defence.gov.au/minister/lreynolds/media-releases/australia-collaborates-us-develop-and-test-high-speed-long-range |website=Department of Defence Ministers |access-date=19 Januarie 2022 |date=1 Desember 2020}}</ref><ref>{{cite web |title=SCIFiRE Hypersonics |url=https://www.airforce.gov.au/our-mission/scifire-hypersonics |website=Royal Australian Air Force |date=16 Julie 2021 |access-date=19 January 2022}}</ref> In September 2021 het die Amerikaanse Departement van Verdediging Voorlopige Ontwerpoorsigkontrakte aan Boeing, Lockheed Martin en Raytheon Missiles & Defense toegeken.<ref>{{cite press release |title=Contracts For Sept. 3, 2021 |url=https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2764928/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929103100/https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2764928/ |url-status=dead |archive-date=29 September 2021 |website=United States Department of Defence |access-date=18 Januarie 2022 |date=3 September 2021}}</ref><ref>{{cite press release |title=Contracts For Sept. 1, 2021 |url=https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2762096/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929131018/https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2762096/ |url-status=dead |archive-date=29 September 2021 |website=United States Department of Defence |access-date=18 Januarie 2022 |date=1 September 2021}}</ref> *YJ-19 {{vlagland|Volksrepubliek China}} – hipersoniese ramstraalenjin-antiskip-kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/chinese-victory-day-parade-spotlights-new-weapon-priorities |title=Chinese Victory Day Parade Spotlights New Weapon Priorities |website=Aviation Week |date=10 September 2025 |first=Chuanren |last=Chen |archive-url=https://web.archive.org/web/20250910205227/https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/chinese-victory-day-parade-spotlights-new-weapon-priorities |archive-date=10 September 2025 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.scmp.com/news/china/science/article/3324050/breathtaking-science-behind-yj-19-chinas-first-hypersonic-cruise-missile |title=The breathtaking science behind YJ-19, China's first hypersonic cruise missile |website=South China Morning Post |date=2 September 2025 |last=Zhang |first=Tong }}</ref> ===Supersoniese kruisermissiele=== [[Lêer:Brahmos imds.jpg|duimnael|BrahMos uitgestal by IMDS 2007.]] Hierdie missiele beweeg vinniger as die [[spoed van klank]], gewoonlik met behulp van ramstraal-enjins. Die reikafstand is tipies 100–500 km, maar kan langer wees. Geleidingstelsels verskil tussen die stelsels. Voorbeelde: *ASALM US ALCM prototipe, toetsvliegtuig tot hipersonies Mach 5.5 {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} *3M-54 Kalibr (4 500&nbsp;km, Mach 3) {{ vlagland|Rusland}} (die "Sizzler" variant is slegs in staat tot supersoniese spoed in die terminale stadium) *3M-51 Alfa (250&nbsp;km, Mach 2.5) {{ vlagland|Rusland}} *Air-Sol Moyenne Portée (300–500&nbsp;km+, Mach 3) {{ vlagland|Frankryk}}&nbsp;– supersoniese afstandaanvalmissiel met kerplofkop *ASM-3 (400&nbsp;km, Mach 3+) {{vlagland|Japan}} *Blyskavka (100–370&nbsp;km) {{vlagland |Oekraïne}}&nbsp;– Artem Luch Pivdenmash *BrahMos (290–800&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland|Indië}} / {{vlagland|Rusland}}<ref>{{Cite web |date=24 November 2020 |title=India now working on 1,500-km range BrahMos supersonic cruise missile |url=https://theprint.in/defence/india-now-working-on-1500-km-range-brahmos-supersonic-cruise-missile/550924/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204100808/https://theprint.in/defence/india-now-working-on-1500-km-range-brahmos-supersonic-cruise-missile/550924/ |archive-date=4 Februarie 2021 |access-date=27 Januarie 2021 |website=The Print |language=en}}</ref> *CX-1 (280&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland | Volksrepubliek China}} *CJ-100 / DF-100 (2000–3000&nbsp;km, Mach 5) {{ vlagland |Volksrepubliek China}} *FC/ASW (onder ontwikkeling) – transnasionale kruisermissielprogram {{vlagland|Frankryk}} / {{ vlagland|Verenigde Koninkryk}} / {{ vlagland|Italië}}<ref name="Janes">[http://home.janes.com/events/exhibitions/dsei2011/sections/daily/day1/perseus-mbdas-missile-of-.shtml Janes – Perseus: MBDA's missile of the future?] {{webarchive|url= https://web.archive.org/web/20111113133922/http://home.janes.com/events/exhibitions/dsei2011/sections/daily/day1/perseus-mbdas-missile-of-.shtml |date=13 November 2011 }}</ref><ref>{{cite web|url= http://www.iiss.org/whats-new/iiss-experts-commentary/from-the-paris-air-show-enter-perseus/ |title= International Institute for Strategic Studies – IISS |access-date=8 Oktober 2015 |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120628163208/http://www.iiss.org/whats-new/iiss-experts-commentary/from-the-paris-air-show-enter-perseus/ |archive-date=28 Junie 2012 }}</ref><ref name="The Telegraph">{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/defence/8587357/New-British-missile-three-times-as-fast-as-current-weapons.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/defence/8587357/New-British-missile-three-times-as-fast-as-current-weapons.html |archive-date=11 Januarie 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=New British missile three times as fast as current weapons|date= 21 Junie 2011|work=Telegraph.co.uk|access-date= 8 Oktober 2015|last1= Harding|first1= Thomas}}</ref><ref name="MBDA Systems">{{Cite web|url=http://www.mbda-systems.com/mediagallery/files/cvs401-perseus-_datasheet-1315926538.pdf|archive-url= https://web.archive.org/web/20130512144417/http://www.mbda-systems.com/mediagallery/files/cvs401-perseus-_datasheet-1315926538.pdf|url-status=dead|title=MBDA Systems|archive-date=12 Mei 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/paris-perseus-set-to-go-on-the-attack-358513/|title= PARIS: Perseus set to go on the attack|work= Flightglobal.com|access-date= 8 Oktober 2015 |date=22 Junie 2011}}</ref> *Hsiung Feng III (100–150&nbsp;km, Mach 3.5) {{vlagland |Volksrepubliek China}} *Hyunmoo-3 (1500&nbsp;km, Mach 1.2) {{ vlagland|Suid-Korea}} *Kh-20 (380–600&nbsp;km, Mach 2) {{ vlagland |Sowjetunie}} *Kh-31 (25–110&nbsp;km, Mach 3.5) {{ vlagland|Rusland}} *Kh-32 (600–1 000&nbsp;km, Mach 4.6) {{vlagland|Rusland}} *Kh-80 (3 000–5 000&nbsp;km, Mach 3) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{vlagland|Rusland}} *P-270 Moskit (120–250&nbsp;km, Mach 2–3) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{vlagland|Rusland}} *P-500 Bazalt (550&nbsp;km, Mach 3+) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland|Rusland}} *P-700 Granit (625&nbsp;km, Mach 2.5+) {{ vlagland|Sowjetunie}} / {{vlagland |Rusland}} *P-800 Oniks / Kh-61 (600–800&nbsp;km, Mach 2.6) {{vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland |Rusland}} *P-1000 Vulkan (800&nbsp;km, Mach 3+) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland|Rusland}} *YJ-12 (250–400&nbsp;km, Mach 4) {{ vlagland |Volksrepubliek China}} *YJ-18 (220–540&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *YJ-91 (15–120&nbsp;km, Mach 3.5) {{vlagland |Volksrepubliek China }} *Yun Feng (1200–2 000&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland|Republiek China}} *SSM-N-9 Regulus II (1 852&nbsp;km, Mach 2) {{ vlagland|Verenigde State}} ===Interkontinentale-afstand supersoniese kruisermissiele=== *Burya (8 500 km) (gekanselleer in 1960) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *MKR (8 000 km) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *RSS-40 Buran (8 500 km) (gekanselleer in 1957) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *SLAM (gekanselleer in 1964) {{ vlagland |Verenigde State}} *SM-64 Navaho (gekanselleer in 1958) {{vlagland |Verenigde State}} ===Langafstand subsoniese kruisermissiele=== [[Lêer:Nirbhay missiles during Republic Day Parade 2018.jpg|duimnael|Indië se Nirbhay-missiele gemonteer op 'n vragmotor-gebaseerde lanseerder.]] China, Frankryk, Indië, Iran, Israel, Japan, Noord-Korea, Rusland, Suid-Korea, Oekraïne en die Verenigde State het verskeie langafstand-subsoniese kruisermissiele ontwikkel. Hierdie missiele het 'n reikafstand van meer as 1 000 kilometer en vlieg teen ongeveer 800 kilometer per uur <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> Hulle het tipies 'n lanseringsgewig van ongeveer 1 500 kilogram<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> en kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra. Vroeëre weergawes van hierdie missiele het traagheidsnavigasie gebruik; latere weergawes gebruik baie meer akkurate TERCOM- en DSMAC-stelsels. Mees onlangse weergawes kan satellietnavigasie gebruik. Voorbeelde: China, Frankryk, Indië, Iran, Israel, Japan, Noord-Korea, Rusland, Suid-Korea, Oekraïne en die Verenigde State het verskeie langafstand-subsoniese kruisermissiele ontwikkel. Hierdie missiele het 'n reikafstand van meer as 1 000 kilometer en vlieg teen ongeveer 800 kilometer per uur <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> Hulle het tipies 'n lanseringsgewig van ongeveer 1 500 kilogram<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> en kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra. Vroeëre weergawes van hierdie missiele het traagheidsnavigasie gebruik; latere weergawes gebruik baie meer akkurate TERCOM- en DSMAC-stelsels. Mees onlangse weergawes kan satellietnavigasie gebruik. Voorbeelde: *3M-54 Kalibr (tot 4 500 km) {{vlagland|Rusland}} *AGM-86 ALCM (from 1 100 to >2 400 km) {{vlagland|Verenigde State}} *AGM-129 ACM (from 3 450 to 3 700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-181 LRSO (>2 500 km) {{vlagland |Verenigde State}} *[[BGM-109 Tomahawk]] (tot 1 700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *BGM-109G Grondgelanseerde kruisermissiel (2 500 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Kh-55 (3 000 km) and Kh-65 {{vlagland |Rusland}} *Kh-101 (4 500–5 500 km) {{vlagland |Rusland}} *Iskander-K (nie minder as 3 500 km) {{vlagland|Rusland}} *Hwasal-1 (1 500–2 000 km) {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Hwasal-2 (> 2 000 km) {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *RK-55 (3 000 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Nirbhay (tot 1 500 km)<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/nirbhay-cruise-missile-test-fired-drdo-says-indigenous-engine-a-success-101628656458294.html|title = Nirbhay cruise missile test-fired; indigenous engine a success, say officials| work=Hindustan Times |date = 11 Augustus 2021}}</ref> {{vlagland|Indië}} *MdCN (tot 1 400 km) {{vlagland|Frankryk}} *Paveh (1 650 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.timesofisrael.com/iran-unveils-new-paveh-cruise-missile-that-can-reach-israel|title = Iran unveils new 'Paveh' cruise missile that can reach Israel| website=The Times of Israel |date = 25 Februarie 2023}}</ref> {{vlagland|Iran}} *Hoveyzeh (1 350 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.tehrantimes.com/news/432567/Iran-unveils-long-range-Hoveyzeh-cruise-missile|title = Iran unveils long-range Hoveyzeh cruise missile|date = 2 Februarie 2019}}</ref>{{vlagland |Iran}} *Abu Mahdi (over 1 000 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.mashreghnews.ir/news/1108707/%D8%AA%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D8%AD-%D9%88%DB%8C%DA%98%DA%AF%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%88%D8%B4%DA%A9-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%AD%D8%A7%D8%AC-%D9%82%D8%A7%D8%B3%D9%85-%D9%88-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%A7%D8%A8%D9%88%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C|title = Description of the characteristics of 'Martyr Haj Qasem' and 'Martyr Abu Mahdi' missiles|date = 20 Augustus 2020}}</ref> {{vlagland|Iran}} *Quds 1 Houthi {{vlagland |Jemen}} *Hsiung Feng IIE (600–1200 km) {{vlagland|Republiek China}} *Hyunmoo III (Hyunmoo IIIA – 500 km, Hyunmoo IIIB – 1 000 km, Hyunmoo IIIC – 1,500 km) {{vlagland|Suid-Korea}} *Type 12 SSM (1 500 km under development) {{vlagland|Japan}} *MGM-13 Mace {{vlagland |Verenigde State}} *DF-10/CJ-10 (CJ-10K – 1 500 km, CJ-20 – 2 000 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Popeye Turbo SLCM {{vlagland |Israel}} *Diep Presisie Aanvalsvermoë DPSC (meer as 2 000 km onder ontwikkeling) {{vlagland|Duitsland}}{{vlagland|Verenigde Koninkryk}}, deel van die Trinity House Ooreenkoms.<ref>{{cite web |url=https://aviationweek.com/defense/budget-policy-operations/germany-uk-reveal-trinity-house-deep-strike-missile-development |title=Germany and UK Reveal Trinity House Deep Strike Missile Development Plans |last1=Osborne |first1=Tony |last2=Wall |first2=Robert |work=Aviation Week |date=15 Mei 2025 |access-date=23 Mei 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.twz.com/air/long-range-deep-precision-strike-missile-to-be-developed-by-uk-and-germany |title=Long-Range 'Deep Precision Strike' Missile To Be Developed By UK And Germany |last=Newdick |first=Thomas |website=The War Zone |date=16 Mei 2025 |access-date=23 Mei 2025}}</ref> *FP-5 Flamingo (3 000&nbsp;km) {{vlagland|Oekraïne}}<ref>{{Cite web|url=https://www.twz.com/news-features/new-ukrainian-cruise-missile-with-claimed-1800-mile-range-breaks-cover|title=New Ukrainian Cruise Missile With Claimed 1,800-Mile Range Breaks Cover|first=Thomas|last=Newdick|first2=Joseph|last2=Trevithick|date=18 August 2025}}</ref> *FP-5 Flamingo (3 000 km){{vlagland |Oekraïne}}<ref>{{Cite web|url=https://www.twz.com/news-features/new-ukrainian-cruise-missile-with-claimed-1800-mile-range-breaks-cover|title=New Ukrainian Cruise Missile With Claimed 1,800-Mile Range Breaks Cover|first=Thomas|last=Newdick|first2=Joseph|last2=Trevithick|date=18 Augustus 2025}}</ref> ===Interkontinentale-afstand subsoniese kruisermissiel=== *9M730 Burevestnik {{vlagland|Rusland}} *SM-62 Snark (10 200 km) {{vlagland|Verenigde State}} ===Medium-afstand subsoniese kruisermissiel=== [[Lêer:Storm Shadow p1220865.jpg|duimnael|Storm Shadow (Frankryk /VK).]] Voorbeelde: *AGM-158 JASSM (370–1900 km) {{vlagland |Verenigde State}} *[[Lêer:Babur Cruise Missle at Ideas 2008 cropped.jpg|duimnael|'n Pakistanse Babur-kruisermissiellanseerder.]]AGM-158C LRASM (370 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Atmaca {{vlagland|Turkye}} *Babur (290–900 km) {{vlagland |Pakistan}} *Harbah (250–450 km) {{vlagland |Pakistan}} *Hatf-VIII / Ra'ad Mark-2 ALCM (400 km) {{vlagland |Pakistan}} *Hsiung Feng IIE (600–2000 km) {{vlagland|Republiek China}} *Hyunmoo-3 (minder as 1500 km) {{vlagland |Suid-Korea}} *Iskander-K {{vlagland |Rusland}} *KD-63 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *NASM-MR {{vlagland|Indië}} *Taurus KEPD 350 (500+ km) {{vlagland |Duitsland}} *Kh-50 (Kh-SD) and Kh-101 Kh-65 weergawes {{vlagland |Rusland}} *MGM-1 Matador (700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Ra'ad ALCM (350 km) {{vlagland |Pakistan}} *Raad (360 km) {{vlagland|Iran}} *SOM (SOM B Block I) – 500 km, 1 500 km en 2 500 km weergawes (350 km reikafstand onder serieproduksie, 500 km+ reikafstand onder ontwikkeling){{vlagland|Turkye}}<ref>{{cite web|url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkey-aims-to-increase-ballistic-missile-ranges.aspx?pageID=238&nID=12731&NewsCatID=345|title=BUSINESS – Turkey aims to increase ballistic missile ranges|author=Ümit Enginsoy|date=Februarie 2012 |publisher=Hurriyetdailynews.com|access-date=13 Februarie 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hurriyet.com.tr/ekonomi/19680119.asp|title=Tübıta: Hedefimiz 2 bin 500 kilometre menzilli füze yapmak |date=14 Januarie 2012|publisher=Hurriyet.com.tr|access-date=13 Februarie 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.trt.net.tr/trtavaz/turk-fuzesi-som-icin-geri-sayim-basladi--haber-detay,tr,24107.aspx|title=Türk Füzesi SOM İçin Geri Sayım Başladı – Haber – TRT Avaz|publisher=Trt.net.tr|access-date=13 Februarie 2012|archive-date=10 Mei 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510220244/http://www.trt.net.tr/trtavaz/turk-fuzesi-som-icin-geri-sayim-basladi--haber-detay,tr,24107.aspx|url-status=dead}}</ref> *SSM-N-8 Regulus (926 km) {{vlagland |Verenigde State}} *P-5 Pyatyorka (450–750 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}}/{{vlagland |Rusland}}/{{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *S8000 Banderol {{vlagland |Rusland}} *Storm Shadow / SCALP-EG (550 km, Mach 0.65) {{vlagland |Verenigde Koninkryk}} *Type 12 SSM (binne 1000 km onder ontwikkeling) {{vlagland |Japan}} *Ya-Ali (700 km) {{vlagland |Iran}} *Zarb (320 km) {{vlagland|Pakistan}} *Ragnarök (926 km) {{vlagland |Verenigde State}}<ref>{{cite web | title=kratos-unveils-revolutionary-low-cost-cruise-missile-system-ragnarok | url=https://www.kratosdefense.com/newsroom/kratos-unveils-revolutionary-low-cost-cruise-missile-system-ragnarok }}</ref><ref>{{cite web | title=ragnarok-mini-cruise-missile-with-big-range-targets-150k-price-tag | url=https://www.twz.com/air/ragnarok-mini-cruise-missile-with-big-range-targets-150k-price-tag }}</ref> *Narwhal {{vlagland|Tsjeggië}} (680 km )<ref>{{cite web | title=what_is_the_new_narwhal_cruise_missile_for_ukraine_that_can_strike_moscow_and_engels | url=https://en.defence-ua.com/weapon_and_tech/what_is_the_new_narwhal_cruise_missile_for_ukraine_that_can_strike_moscow_and_engels-16752.html }}</ref><ref>{{cite web | title=czech-defense-tech-company-lpp-readies-first-cruise-missile | url=https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/czech-defense-tech-company-lpp-readies-first-cruise-missile }}</ref> *Taimoor (600 km) {{vlagland|Pakistan}} <ref>{{Cite web|url=https://www.flightglobal.com/fixed-wing/pakistan-test-launches-taimoor-cruise-missile-from-mirage/165837.article|title=Pakistan test launches Taimoor cruise missile from Mirage|first=Greg|last=Waldron|first2=|last2=|date=5 Januarie 2026}}</ref> *Lanca (missile) (600 km) {{vlagland|Pole}} <ref>{{Cite web|url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/weapons/wb-group-reveals-lanca-cruise-missile-with-payload-capacity-of-hundreds-of-kilograms|title=WB Group reveals Lanca cruise missile with payload capacity of hundreds of kilograms|first=Jakub |last=Link-Lenczowski |first2=|last2=|date=10 Oktober 2025}}</ref> *Ruta (missile) (450 km) {{vlagland|Switserland}} <ref>{{cite web | title=destinus-ruta | url=https://www.destinus.com/page/destinus-ruta }}</ref> ===Kortafstand subsoniese kruisermissiele=== [[Lêer:NSM PICT0001.JPG|duimnael|Vlootaanvalskruisermissiel van die Noorse Vloot.      ]] Kortafstand subsoniese kruisermissiele is sodanige missiele wat ongeveer 500 kilogram weeg en 'n reikafstand van tot 300 km het. Voorbeelde: *Apache (100–140 km) {{vlagland|Frankryk}} *AVMT-300 (300 km) {{vlagland| Brasilië}} *MICLA-BR (300 km) {{vlagland| Brasilië}} <ref>{{cite news |title=FOTO: Caça F-5M voando com o míssil de cruzeiro MICLA-BR|url=https://www.aereo.jor.br/2019/10/01/foto-caca-f-5m-voando-com-o-missil-de-cruzeiro-micla-br|publisher=Poder Aéreo|language=pt|date=1 Oktober 2019}}</ref> *Hyunmoo-3 (over 300 km) shorter range {{vlagland |Suid-Korea}} *SSM-700K Haeseong (180+ km) {{vlagland |Suid-Korea}} *JFS-M (499 km) {{vlagland |Duitsland}} *Kh-35 (130–300 km) {{vlagland |Rusland}}, KN-19 Ks3/4 {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Kh-59 (115–550 km) {{vlagland|Rusland}} *P-15 (40–80 km) {{vlagland |Rusland}} , KN-1 {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Nasr-1 {{vlagland|Iran}} *Zafar (25 km) {{vlagland |Iran}} *Noor {{vlagland |Iran}} *Qader {{vlagland|Iran}} *NASM-SR {{vlagland|Indië}} *Naval Strike Missile (185–555 km) {{vlagland|Noorweë}} *RBS-15 {{vlagland|Swede}} *Korshun {{vlagland |Oekraïne}} – plaaslike weergawe van Kh-55 en RK-55 *Neptune {{vlagland|Oekraïne}}<ref>{{cite web |title=Ukraine Tests Advanced Subsonic Cruise Missile 'Neptune' |url=http://www.defenseworld.net/news/21881 |website=Defense World |date=31 Januarie 2018 |access-date=31 Januarie 2018 |url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20180201082450/http://www.defenseworld.net/news/21881#.WnLO3-jP38A |archive-date=1 Februarie 2018}}</ref> *[[Lêer:Hsiung Feng II Anti-Ship Missile Display in Chengkungling 20111009a.jpg|duimnael|Hsiung Feng II anti-skip missiel uitgestal in Chengkungling.  ]]Hsiung Feng II {{vlagland|Republiek China}} *Wan Chien {{vlagland|Republiek China}} *VCM-01 (100–300 km) {{vlagland|Viëtnam}} *Aist (100–300 km) {{vlagland|Belarus}} *Marte (100+ km) {{vlagland|Italië}} *[[Lêer:Hsiung-Feng-2-sketch.svg|duimnael|Hsiung Feng II.     ]]Sea Killer uitvoer variant {{vlagland|Italië}} *Otomat (180 km) {{vlagland|Italië}} *Otomat Mk2 E / Teseo Mk2/E (360 km) {{vlagland|Italië}} *C-801 (40 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-802 (120–230 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-803 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-805 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-602 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *CM-602G {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Çakır {{vlagland|Turkye}} *Delilah missile (250 km) {{vlagland |Israel}} *Gabriel IV (200 km) {{vlagland |Israel}} *Popeye turbo ALCM (78 km) {{vlagland|Israel}} *Sea Breaker (300 km) {{vlagland |Israel}} *RGM-84 Harpoon (124–310 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-84E Standoff Land Attack Missile (110 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-84H/K SLAM-ER (270 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Silkworm (100–500 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *SOM {{vlagland|Turkye}} [7 <ref>{{cite web |date=4 Junie 2011 |title=Yerli seyir füzesi, 180 kilometreden hedefini vuracak – Hürriyet Gündem |url=http://www.hurriyet.com.tr/gundem/17954640.asp?gid=381 |access-date=13 Februarie 2012 |publisher=Hurriyet.com.tr}}</ref><ref>{{cite web |title=Yerli seyir füzesi, 180 kilometreden hedefinin vuracak – Kirpi HABER Cesur &#124; Özgür &#124; Tarafsız Habercilik |url=http://www.kirpihaber.com/teknoloji-bilim/yerli-seyir-fuzesi-180-kilometreden-hedefinin-vuracak.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607033259/http://www.kirpihaber.com/teknoloji-bilim/yerli-seyir-fuzesi-180-kilometreden-hedefinin-vuracak.htm |archive-date=2011-06-07 |access-date=13 Februarie 2012 |publisher=Kirpihaber.com}}</ref> *[[V-1-vlieënde bom]] (250 km) {{vlagland |Nazi-Duitsland}} ==Ontplooiing== Die mees algemene missie vir kruisermissiele is om relatief hoëwaarde-teikens soos skepe, bevelbunkers, brûe en damme aan te val.<ref>{{cite web|url=http://www.raytheon.com/capabilities/products/tomahawk/|title=Raytheon: Tomahawk Cruise Missile|website=www.raytheon.com|access-date=2016-09-19}}</ref> Moderne geleidingstelsels maak akkurate aanvalle moontlik. Sedert 2001 het die [[BGM-109 Tomahawk]]-missielmodel 'n belangrike deel van die Verenigde State se vlootarsenaal geword. Dit gee skepe en duikbote 'n ietwat akkurate, langafstand-, konvensionele landaanvalwapen. Elk kos ongeveer US$1,99 miljoen.<ref>{{cite web |title=FY 2017 Program Acquisition Costs by Weapon System - Tactical Tomahawk Cruise Missile |url=https://comptroller.war.gov/Portals/45/documents/defbudget/FY2017/FY2017_Weapons.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160424113923/http://comptroller.defense.gov/Portals/45/Documents/defbudget/fy2017/FY2017_Weapons.pdf |archive-date=2016-04-24 |url-status=live |website=United States Department of Defense}}</ref> Beide die Tomahawk en die AGM-86 is wyd tydens Operasie Desert Storm gebruik. Op 7 April 2017, tydens die [[Siriese Burgeroorlog]], het Amerikaanse oorlogskepe meer as 50 kruismissiele op 'n Siriese lugbasis afgevuur as vergelding vir 'n Siriese chemiese wapenaanval teen 'n rebellevesting.<ref>{{cite web |title=US missiles blast Syria; Trump demands 'end the slaughter' |url=https://apnews.com/article/donald-trump-syria-ap-top-news-international-news-politics-de1b6e80a0cf4d84bca38835e9bb3310 |website=AP News|date=20 April 2021 }}</ref> Die [[Amerikaanse Lugmag]] (USAF) ontplooi 'n lug-gelanseerde kruisermissiel, die AGM-86 ALCM. Die [[Boeing B-52 Stratofortress]] is die eksklusiewe afleweringsvoertuig vir die AGM-86 en AGM-129 ACM. Beide missieltipes is konfigureerbaar vir óf konvensionele óf kernplofkoppe. Die USAF het die AGM-86 vir sy bomwerpervloot aangeneem, terwyl die AGM-109 aangepas is om vanaf vragmotors en skepe te lanseer en deur die USAF en Vloot aangeneem is. Die vragmotor-gelanseerde weergawes, en ook die Pershing II en SS-20 Intermediêre Afstand Ballistiese Missiele, is later vernietig onder die bilaterale INF (Intermediêre Afstand Kernmagte) verdrag met die USSR. [[Lêer:BRAHMOS Launcher.JPG|duimnael|Die Indiese Leër se BrahMos supersoniese kruisermissiele gemonteer op Mobiele Outonome Lanseerders (MOL).]] Die [[Britse Koninklike Vloot]] (RN) bedryf ook kruisermissiele, spesifiek die VSA-vervaardigde Tomahawk, wat deur die RN se kernduikbootvloot gebruik word. Britse konvensionele kernkopweergawes is vir die eerste keer in 1999 deur die RN in gevegte afgevuur, tydens die [[Kosovo-oorlog]] (die Verenigde State het kruisermissiele in 1991 afgevuur). Die Koninklike Lugmag gebruik die Storm Shadow-kruisermissiel op sy [[Typhoon-klas duikboot|Typhoon]] en voorheen sy Tornado GR4-vliegtuig. Dit word ook deur Frankryk gebruik, waar dit bekend staan as SCALP EG, en word deur die Armée de l'Air se Mirage 2000- en Rafale-vliegtuie gedra. Indië en Rusland het gesamentlik die supersoniese kruisermissiel BrahMos ontwikkel. Daar is drie weergawes van die Brahmos: skip-/land-gelanseer, lug-gelanseer en duikboot-gelanseer. Die skip-/land-gelanseer weergawe was teen laat 2007 in werking. Die Brahmos het die vermoë om teikens op land aan te val. Rusland gaan ook voort om ander kruisermissiele te bedryf: die SS-N-12 Sandbox, SS-N-19 Shipwreck, SS-N-22 Sunburn en SS-N-25 Switchblade. Duitsland en Spanje bedryf die Taurus-missiel terwyl Pakistan die Babur-missiel vervaardig het.<ref name="CSIS Missile Threat3"/> Beide die Volksrepubliek van China en die Republiek van China (Taiwan) het verskeie kruisermissielvariante ontwerp, soos die bekende C-802, waarvan sommige in staat is om biologiese, chemiese, kern- en konvensionele kernkoppe te dra == Verwysings == {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Wapentuig]] [[Kategorie:Ammunisie]] mnp9qscyy1o6ozgk5cznqa33yw1k2j5 2893914 2893913 2026-04-14T18:40:18Z Sobaka 328 /* Ontplooiing */ Beeld 2893914 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Tomahawk Block IV cruise missile -crop.jpg|duimnael|'n [[BGM-109 Tomahawk]] wat in November 2002 vlieg.]] 'n '''Kruisermissiel''' is 'n onbemande selfaangedrewe geleide [[missiel]] wat vlieg deur aërodinamiese [[Sleurkrag|hefkrag]] vir die grootste deel van sy vlugroete te onderhou. Kruisermissiele is ontwerp om 'n groot vrag oor lang afstande met hoë presisie te lewer. Moderne kruisermissiele is in staat om teen hoë subsoniese, [[Supersoniese snelheid|supersonies]]e of hipersoniese snelhede te beweeg, is selfnavigerend en kan op 'n nie-ballistiese, uiters lae-hoogte trajek vlieg.<ref>{{Cite web |date=2025-06-17 |title=Cruise missile {{!}} Definition, Speed, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/technology/cruise-missile |access-date=2025-06-24 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> Hierdie wapens verskil fundamenteel van ballistiese missiele deurdat hulle voortdurend aangedryf bly en aktief gestuur word tydens hul vlug, eerder as om ’n groot deel van hul baan volgens ’n voorafbepaalde, [[swaartekrag]]-gedrewe trajek te volg. Kruisermissiele maak tipies gebruik van gevorderde navigasiestelsels soos traagheidsnavigasie, satellietposisionering (bv. GPS), terreinvolgende radar en digitale kaartvergelyking om hul teikens akkuraat te bereik, selfs in omgewings met sterk elektroniese teenmaatreëls. Kruisermissiele kan vanaf verskeie platforms gelanseer word, insluitend landgebaseerde lanseerders, oorlogskepe, duikbote en vliegtuie. Hierdie veelsydigheid maak hulle ’n belangrike komponent van moderne militêre strategie, aangesien hulle diep in vyandelike gebied kan inslaan sonder om bemande vliegtuie in gevaar te stel. Hulle word gebruik vir beide konvensionele en kernplofkoppe, en kan aangepas word vir spesifieke rolle soos anti-skip-aanvalle, grondteikens of presisie-aanvalle op infrastruktuur. Sedert hul vroeë ontwikkeling tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] het kruisermissiele aansienlik ontwikkel in terme van reikafstand, akkuraatheid en ontduikingsvermoë. Hedendaagse ontwerpe fokus toenemend op sluip-tegnologie, lae waarneembaarheid en gevorderde roetebeplanning om lugverdedigingstelsels te omseil en strategiese teikens met minimale waarskuwing te tref. ==Geskiedenis== Die idee van 'n "lugtorpedo" is in die Britse 1909-film ''The Airship Destroyer'' getoon, waarin vlieënde torpedo's wat draadloos beheer word, gebruik word om [[Lugskip|lugskepe]] wat [[Londen]] bombardeer, af te skiet.<ref>{{cite web|url=http://www.ctie.monash.edu.au/hargrave/rpav_britain.html |title=Remote Piloted Aerial Vehicles : The 'Aerial Target' and 'Aerial Torpedo' in Britain |publisher=Ctie.monash.edu.au |access-date=13 Februarie 2012}}</ref> [[Lêer:Military Air Museum's Fieseler FI 103 V1 "Buzz Bomb".JPG|duimnael|Die V-1 vliegbom, die eerste operasionele kruisermissiel.]] In 1916 het die Amerikaanse vlieënier Lawrence Sperry 'n "lugtorpedo", die Hewitt-Sperry Automatic Airplane, 'n klein [[Tweedekker (vliegtuig)|tweedekker]] met 'n TNT-lading, 'n Sperry-selfvlieende en barometriese hoogtebeheer, gebou en gepatenteer. Geïnspireer deur die eksperimente het die [[Verenigde State]] se leër 'n soortgelyke vlieënde bom genaamd die Kettering Bug ontwikkel. Duitsland het ook toetse gedoen met afstandbeheerde [[Sweeftuig|sweeftuie]] (''Torpedogleiter'') wat deur Siemens-Schuckert gebou is vanaf 1916.<ref>{{cite book|author=Roger Branfill-Cook|title= Torpedo|publisher=Seaforth Publishing|location= Great Britain|year= 2014}}</ref> In die tussenoorlogse tydperk het Brittanje se Royal Aircraft Establishment die Larynx (Long Range Gun met Lynx Engine) ontwikkel, wat in die 1920's 'n paar vlugtoetse ondergaan het.<ref>{{cite web|url=http://www.vectorsite.net/twcruz_1.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070813001620/http://www.vectorsite.net/twcruz_1.html|url-status=usurped|archive-date=13 Augustus 2007|title=[1.0] The Aerial Torpedo|date=13 Augustus 2007}}</ref> In die [[Sowjetunie]] het Sergei Korolev van 1932 tot 1939 die GIRD-06-kruisermissielprojek gelei, wat 'n vuurpyl-aangedrewe anjaer-glybomontwerp gebruik het. Die 06/III (RP-216) en 06/IV (RP-212) het giroskopiese geleidingstelsels bevat.<ref>"Object No. 212", 1936 report in _Tvorcheskoi Nasledie Akedemika Sergeya Pavlovicha Koroleva_</ref> Die voertuig is ontwerp om tot 28 km hoogte te styg en 'n afstand van 280 km te gly, maar toetsvlugte in 1934 en 1936 het slegs 'n hoogte van 500 meter bereik. In 1944, tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], het [[Duitsland]] die eerste operasionele kruisermissiele ontplooi. Die [[V-1-vlieënde bom|V-1]], dikwels 'n vlieënde bom genoem, het 'n giroskoop-geleidingstelsel bevat en is aangedryf deur 'n eenvoudige pulsstraal-enjin, waarvan die geluid dit die bynaam "gonsbom" of "doodlebug" gegee het.<ref>{{cite book |last=Zaloga |first=Steven |title=German V-Weapon Sites 1943–45 |location=Oxford |publisher=Osprey Publishing |date=2008 |isbn=978-1-84603-247-9}}</ref> Akkuraatheid was slegs voldoende vir gebruik teen baie groot teikens (die algemene area van 'n stad), terwyl die reikafstand van 250 km aansienlik laer was as dié van 'n bomwerper wat dieselfde vrag dra. Die belangrikste voordele was spoed (alhoewel nie voldoende om kontemporêre skroefaangedrewe onderskeppers te oortref nie) en bruikbaarheid. Die produksiekoste van 'n V-1 was slegs 'n klein fraksie van dié van 'n [[V-2-vuurpyl|V-2]] supersoniese ballistiese missiel met 'n soortgelyke grootte plofkop.<ref> Beide missiele is vervaardig onder die swaar gebruik van Nazi-slawearbeid.</ref> Anders as die V-2, het die aanvanklike ontplooiings van die V-1 stilstaande lanseerrampe vereis wat blootgestel was aan bombardement.<ref>{{cite web |url=http://www.atlantikwall.org.uk/v1_light_stes.htm |title=V1 Light Sites |publisher=Atlantic Wall |access-date=9 Mei 2017}}</ref> [[Nazi-Duitsland]] het in 1943 ook die Mistel-saamgestelde vliegtuigprogram ontwikkel, wat gesien kan word as 'n rudimentêre lug-gelanseerde kruisermissiel, waar 'n bestuurde vegvliegtuig bo-op 'n onbemande bomwerper-grootte vliegtuig gemonteer is wat met plofstof gepak was om vrygestel te word terwyl die teiken nader gekom het. Bomwerper-gelanseerde variante van die V-1 het beperkte operasionele diens teen die einde van die oorlog gesien, met die baanbrekende V-1 se ontwerp wat deur die Amerikaners omgekeerd ontwikkel is as die Republic-Ford JB-2 kruisermissiel.<ref>{{cite book |last=Zaloga |first=Steven |title= American Guided Missiles of World War II |publisher=Osprey Publishing |date=2020 |isbn=9781472839268}}</ref> Onmiddellik na die [[Tweede Wêreldoorlog]] het die Verenigde State se Lugmag 21 verskillende geleide missielprojekte gehad, insluitend voorgestelde kruisermissiele. Teen 1948 was al behalwe vier van hierdie projekte gekanselleer: die Air Materiel Command Banshee, die SM-62 Snark, die SM-64 Navaho, en die MGM-1 Matador. Die Banshee-ontwerp was soortgelyk aan Operasie Aphrodite; soos Aphrodite, het dit misluk en is dit in April 1949 gekanselleer.<ref>[https://web.archive.org/web/20070303204907/http://stinet.dtic.mil/oai/oai?&verb=getRecord&metadataPrefix=html&identifier=ADA162646 The Evolution of the Cruise Missile by Werrell, Kenneth P.] sien PDF bladsy 92</ref> Terselfdertyd is die Amerikaanse Vloot se Operasie Bumblebee van ongeveer 1 Junie 1946 tot 28 Julie 1948 by Topsail-eiland, [[Noord-Carolina]], uitgevoer. Bumblebee het konsepbewystegnologieë vervaardig wat die Amerikaanse weermag se ander missielprojekte beïnvloed het. Gedurende die [[Koue Oorlog]] het beide die Verenigde State en die Sowjetunie verder geëksperimenteer met die konsep om vroeë kruisermissiele vanaf land, duikbote en vliegtuie te ontplooi. Die hoofuitkoms van die Amerikaanse Vloot se duikbootmissielprojek was die SSM-N-8 Regulus-missiel, gebaseer op die V-1, maar aangedryf deur 'n Allison J33-straalenjin. Die Regulus is in diens gestel, maar is later uitgefaseer met die koms van duikboot-gelanseerde ballistiese missiele wat nie vereis het dat die duikboot na die oppervlak kom om die missiel te lanseer en dit na sy teiken te lei nie. Die Amerikaanse Lugmag se eerste operasionele grond-tot-grond-missiel was die gevleuelde, mobiele, kernwapen-bekwame MGM-1 Matador, ook soortgelyk in konsep aan die V-1. Ontplooiing oorsee het in 1954 begin, eers na [[Wes-Duitsland]] en later na die [[Republiek van China]] en [[Suid-Korea]]. Op 7 November 1956 het die Amerikaanse Lugmag Matador-eenhede in Wes-Duitsland ontplooi, wie se missiele in staat was om teikens in die [[Warskou-verdrag]] gebied te tref, vanaf hul vaste daaglikse terreine na onaangekondigde verspreide lanseerplekke. Hierdie waarskuwing was in reaksie op die krisis wat veroorsaak is deur die Sowjet-aanval op [[Hongarye]] wat die [[Hongaarse Rewolusie van 1956]] onderdruk het. Tussen 1957 en 1961 het die Verenigde State 'n ambisieuse en goed befondsde program gevolg om 'n kernbewapende kruisermissiel, Supersoniese Lae Hoogte Missiel (SLAM), te ontwikkel. Dit is ontwerp om onder die vyand se radar te vlieg teen snelhede bo Mach 3 en waterstofbomme te dra wat dit langs sy pad oor vyandelike gebied sou laat val. Alhoewel die konsep bewys is dat dit geldig is en die 500-megawatt (670,000 pk) enjin 'n suksesvolle toetslopie in 1961 voltooi het, is geen lugwaardige toestel ooit voltooi nie. Die projek is uiteindelik laat vaar ten gunste van IKBM-ontwikkeling. Terwyl ballistiese missiele die voorkeurwapens vir landteikens was, is swaar kern- en konvensionele kruisermissiele met wapenpunte deur die USSR as 'n primêre wapen beskou om die Verenigde State se vlootdraer-gevegsgroepe te vernietig. Groot duikbote (byvoorbeeld, Echo- en Oscar-klasse) is ontwikkel om hierdie wapens te dra en die Verenigde State se gevegsgroepe op see te skadu, en groot bomwerpers (byvoorbeeld, [[Toepolef Tu-22M|Backfire]]-, [[Toepolef Tu-95|Bear]]- en [[Toepolef Tu-160|Blackjack]]-modelle) is toegerus met die wapens in hul luggelanseerde kruisermissiel (ALCM)-konfigurasie. ==Kategorieë== Kruisermissiele kan gekategoriseer word volgens vrag/plofkopgrootte, spoed, reikwydte en lanseringsplatform. Dikwels word variante van dieselfde missiel vir verskillende lanseringsplatforms vervaardig (byvoorbeeld lug- en duikboot-gelanseerde weergawes). Geleidingstelsels kan tussen missiele verskil. Sommige missiele kan toegerus word met enige van 'n verskeidenheid navigasiestelsels (traagheidsnavigasie, TERCOM of satellietnavigasie). Groter kruisermissiele kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra, terwyl kleiner missiele slegs konvensionele plofkoppe dra. ===Hipersoniese kruisermissiele=== Hipersoniese kruisermissiele beweeg ten minste vyf keer die [[spoed van klank]] (Mach 5). *3M22 Zircon (>1000–1500 km) {{vlagland|Rusland}}– hipersoniese anti-skip kruisermissiel.<ref>{{cite web|url= http://www.nextbigfuture.com/2016/02/russia-will-refit-nuclear-powered.html|title=Russia will refit nuclear powered guided missile cruiser with mach 5 hypersonic 3M22 missiles with 2022 deployment|website=NextBigFuture.com|date=21 Februarie 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://uslivenic.com/3m22-zircon-missile-russias-fastest-missile/|title=3M22 Zircon Missile, Russia's Fastest Missile|access-date=23 November 2022|archive-date=30 Maart 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230330024209/https://uslivenic.com/3m22-zircon-missile-russias-fastest-missile/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cnn.com/2024/02/13/europe/ukraine-russia-zircon-hypersonic-missile-intl-hnk-ml/index.html|title=Russia used an advanced hypersonic missile for the first time in recent strike, Ukraine claims|website=[[CNN]] |date=13 Februarie 2024 }}</ref><ref name=NavalNews>{{cite web|url=https://www.navalnews.com/naval-news/2022/08/hypersonic-brahmos-ii-missile-may-include-tech-from-tsirkon-missile/|website=Naval News |title=Hypersonic BrahMos-II missile may include tech from Tsirkon missile |date=2 Augustus 2022 }}</ref> *ASN4G (Air-Sol Nucléaire de 4e Génération) {{vlagland|Frankryk}} – hipersoniese kruisermissiel met ’n supersoniese ramstraalenjin wat deur [[Frankryk]] ontwikkel word.<ref>{{Cite web |title=Counting the cost of deterrence: France's nuclear recapitalisation |url=https://www.iiss.org/blogs/military-balance/2021/05/france-nuclear-recapitalisation |access-date=2022-10-26 |website=IISS |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Wright |first=Timothy |date=1 Mei 2022 |title=Hypersonic Missile Proliferation: An Emerging European Problem? |url=https://www.nonproliferation.eu/wp-content/uploads/2022/05/EUNPDC_no-80.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220517163238/https://www.nonproliferation.eu/wp-content/uploads/2022/05/EUNPDC_no-80.pdf |archive-date=2022-05-17 |url-status=live |access-date=26 Oktober 2022 |website=The EU Non-Proliferation Consortium}}</ref> *BrahMos-II (≈800–1500 km) {{vlagland|Indië}}/{{vlagland|Rusland}}–– hipersoniese kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://brahmos.com/newscenter.php?newsid=95|title=India to develop BrahMos-II missile|website=Brahmos.com}}</ref><ref name=NavalNews /> onder ontwikkeling vanaf 2011 in [[Indië]] en Rusland<ref>{{cite news|url= http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-10-09/news/30260244_1_air-version-stealth-supersonic-cruise-missile-india-s-defence-research|archive-url= https://archive.today/20130103092457/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-10-09/news/30260244_1_air-version-stealth-supersonic-cruise-missile-india-s-defence-research|url-status= dead|archive-date= 3 Januarie 2013|title=Hypersonic version of Brahmos on the way|date=9 Oktober 2011|work=The Times of India}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.brahmos.com/newscenter.php?newsid=102|title=India, Russia to develop new hypersonic cruise missile|archive-url= https://web.archive.org/web/20100628020619/http://brahmos.com/newscenter.php?newsid=102|archive-date= 28 Junie 2010|url-status=dead|access-date=23 Februarie 2012}}</ref> *CJ-1000 {{vlagland|Volksrepubliek China}} – hipersoniese ramstraalenjin anti-skip/land-aanval kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://www.scmp.com/news/china/military/article/3322176/new-missiles-drones-and-tanks-whats-been-rolling-through-beijings-streets |title=New missiles, drones and tanks: what's been rolling through Beijing's streets? |website=South China Morning Post |date=18 Augustus 2025 |first=Liu |last=Zhen }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.newsweek.com/china-reveals-new-weapons-sink-us-ships-2114865 |title=China To Reveal New Weapons To Sink US Ships |website=Newsweek |date=18 Augustus 2025 |first=Ryan |last=Chan }}</ref> *Hycore {{vlagland|Suid-Korea}}<ref>{{cite web | url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/weapons/south-korea-develops-hycore-hypersonic-cruise-missile | title=South Korea develops Hycore hypersonic cruise missile | date=25 Januarie 2022 }}</ref> *HSTDV{{vlagland|Indië}} – hipersoniese ramstraalenjin-demonstrator. 'n Draervoertuig vir hipersoniese langafstandkruismissiele word ontwikkel deur die Verdedigingsnavorsings- en Ontwikkelingsorganisasie.<ref>{{Cite web|url= https://theprint.in/defence/drdo-test-fires-futuristic-missile-tech-but-its-success-is-in-doubt/249386/|title= DRDO test-fires futuristic missile tech, but its success is in doubt|last=Philip|first=Snehesh Alex|date=2019-06-12|website=ThePrint|language=en-US|access-date= 2020-03-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/drdo-starts-work-on-hypersonic-weapon/story-NAg6ViN9W94ll4CsfGDNYP.html|title=DRDO starts work on 'next-gen' hypersonic weapon|date=2019-10-20|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2020-03-23}}</ref> *ET-LDHCM {{vlagland|Indië}} – langafstandhipersoniese kruismissiel word ontwikkel deur DRDO.<ref>{{Cite news |date=2025-07-14 |title=India testing a missile that flies at eight times the speed of sound, hits targets 1,500 km away |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/new-updates/india-testing-a-missile-that-flies-at-eight-times-the-speed-of-sound-hits-targets-1500-km-away/articleshow/122432167.cms?from=mdr |access-date=2025-07-23 |work=The Economic Times |issn=0013-0389}}</ref><ref name=":6">{{Cite web |last=Vaishnav |first=Akash |date=2025-07-15 |title=India's 'Project Vishnu' Unleashes Missile That Can Hit Enemy 1,500 Km Away at 8x Speed of Sound |url=https://newsable.asianetnews.com/gallery/india/india-unleashes-missile-that-can-hit-enemy-1500-km-away-at-8-speed-of-sound-z8wgl1w |access-date=2025-07-22 |website=newsable.asianetnews.com |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Modi |first=Diksha |date=2025-07-15 |title=Faster Than BrahMos, Deadlier Than Agni: How India's New Hypersonic Missile Changes The Game |url=https://www.news18.com/india/faster-than-brahmos-deadlier-than-agni-how-indias-new-hypersonic-missile-changes-the-game-ws-dkl-9442036.html |access-date=2025-07-17 |website=News18 |language=en}}</ref> *Hyfly-2 {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – hipersoniese luggelanseerde kruisermissiel wat die eerste keer by Sea Air Space 2021 vertoon is, ontwikkel deur [[Boeing]].<ref>{{Cite web|url=https://www.navalnews.com/event-news/sea-air-space-2021/2021/08/sea-air-space-2021-boeing-unveils-new-hypersonic-cruise-missile-concept/|title = Sea Air Space 2021: Boeing Unveils New Hypersonic Cruise Missile Concept|date = 4 Augustus 2021}}</ref> *Hypersonic Air-breathing Weapon Concept (HAWC, uitgespreek Hawk) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – luggelanseerde hipersoniese kruisermissiel met ’n ramstraalenjin wat sy eie kinetiese energie tydens impak gebruik om die teiken te vernietig, ontwikkel deur [[DARPA]].<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2022/04/04/politics/us-hypersonic-missile-test/index.html|title = US tested hypersonic missile in mid-March but kept it quiet to avoid escalating tensions with Russia &#124; CNN Politics|website = [[CNN]]|date = 5 April 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Second Successful Flight for DARPA Hypersonic Air-breathing Weapon Concept (HAWC) |url=https://www.darpa.mil/news-events/2022-04-05#:~:text=Air%2Dbreathing%20vehicles%20utilize%20air,targets%20even%20without%20high%20explosives |website=DARPA |date=4 Mei 2022}}</ref> *Hipersoniese Luglansieerbare Aanvallende Anti-Oppervlaktemissiel (HALO) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – luggelanseerde anti-skipmissiel onder die Aanvallende Anti-Oppervlakteoorlogvoering-inkrement 2 (OASuW Inc 2) program vir die Amerikaanse Vloot (Vloot).<ref>{{cite web | url=https://www.navalnews.com/naval-news/2022/09/halo-us-navy-hypersonic-capability/ | title=HALO programme accelerates US Navy hypersonic capability drive | date=5 September 2022 }}</ref><ref>{{cite web |title=FY18 Navy Programs – Offensive Anti-Surface Warfare (OASuW) Increment 1 |website=Director, Operational Test and Evaluation |url=https://www.dote.osd.mil/Portals/97/pub/reports/FY2018/navy/2018oasuw.pdf?ver=2019-08-21-155650-680 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200201164929/https://www.dote.osd.mil/Portals/97/pub/reports/FY2018/navy/2018oasuw.pdf?ver=2019-08-21-155650-680 |archive-date=2020-02-01}}</ref> *Hipersoniese Aanvalskruisermissiel (HACM) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – beplan vir gebruik deur die Verenigde State se Lugmag.<ref>{{Cite web |title=Raytheon/Northrop Grumman team selected for HACM hypersonic weapon |url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/raytheonnorthrop-grumman-team-selected-for-hacm-hypersonic-weapon |access-date=2022-10-26 |website=Janes.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=US Air Force Selects Raytheon Missiles & Defense, Northrop Grumman to Deliver First Hypersonic Air-Breathing Missile |url=https://news.northropgrumman.com/news/releases/us-air-force-selects-raytheon-missiles-defense-northrop-grumman-to-deliver-first-hypersonic-air-breathing-missile |access-date=2022-10-26 |website=Northrop Grumman Newsroom |language=en}}</ref> *SCIFiRE {{vlagland|Verenigde State van Amerika}}/{{vlagland|Australië}} – Southern Cross Integrated Flight Research Experiment (SCIFiRE) is 'n gesamentlike program tussen die Amerikaanse Departement van Verdediging en die Australiese Departement van Verdediging vir 'n Mach 5 ramstraalenjin-aangedrewe missiel.<ref>{{cite press release |title=Department of Defense Announces New Allied Prototyping Initiative Effort With Australia to Continue Partnership in Developing Air Breathing Hypersonic Vehicles |url=https://www.war.gov/News/Releases/Release/Article/2429061/department-of-defense-announces-new-allied-prototyping-initiative-effort-with-a/ |website=United States Department of Defense |access-date=18 Januarie 2022 |date=30 November 2020}}</ref><ref>{{cite press release |author1=Defence Minister Linda Reynolds |title=Australia collaborates with the US to develop and test high speed long-range hypersonic weapons |url=https://www.minister.defence.gov.au/minister/lreynolds/media-releases/australia-collaborates-us-develop-and-test-high-speed-long-range |website=Department of Defence Ministers |access-date=19 Januarie 2022 |date=1 Desember 2020}}</ref><ref>{{cite web |title=SCIFiRE Hypersonics |url=https://www.airforce.gov.au/our-mission/scifire-hypersonics |website=Royal Australian Air Force |date=16 Julie 2021 |access-date=19 January 2022}}</ref> In September 2021 het die Amerikaanse Departement van Verdediging Voorlopige Ontwerpoorsigkontrakte aan Boeing, Lockheed Martin en Raytheon Missiles & Defense toegeken.<ref>{{cite press release |title=Contracts For Sept. 3, 2021 |url=https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2764928/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929103100/https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2764928/ |url-status=dead |archive-date=29 September 2021 |website=United States Department of Defence |access-date=18 Januarie 2022 |date=3 September 2021}}</ref><ref>{{cite press release |title=Contracts For Sept. 1, 2021 |url=https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2762096/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929131018/https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2762096/ |url-status=dead |archive-date=29 September 2021 |website=United States Department of Defence |access-date=18 Januarie 2022 |date=1 September 2021}}</ref> *YJ-19 {{vlagland|Volksrepubliek China}} – hipersoniese ramstraalenjin-antiskip-kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/chinese-victory-day-parade-spotlights-new-weapon-priorities |title=Chinese Victory Day Parade Spotlights New Weapon Priorities |website=Aviation Week |date=10 September 2025 |first=Chuanren |last=Chen |archive-url=https://web.archive.org/web/20250910205227/https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/chinese-victory-day-parade-spotlights-new-weapon-priorities |archive-date=10 September 2025 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.scmp.com/news/china/science/article/3324050/breathtaking-science-behind-yj-19-chinas-first-hypersonic-cruise-missile |title=The breathtaking science behind YJ-19, China's first hypersonic cruise missile |website=South China Morning Post |date=2 September 2025 |last=Zhang |first=Tong }}</ref> ===Supersoniese kruisermissiele=== [[Lêer:Brahmos imds.jpg|duimnael|BrahMos uitgestal by IMDS 2007.]] Hierdie missiele beweeg vinniger as die [[spoed van klank]], gewoonlik met behulp van ramstraal-enjins. Die reikafstand is tipies 100–500 km, maar kan langer wees. Geleidingstelsels verskil tussen die stelsels. Voorbeelde: *ASALM US ALCM prototipe, toetsvliegtuig tot hipersonies Mach 5.5 {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} *3M-54 Kalibr (4 500&nbsp;km, Mach 3) {{ vlagland|Rusland}} (die "Sizzler" variant is slegs in staat tot supersoniese spoed in die terminale stadium) *3M-51 Alfa (250&nbsp;km, Mach 2.5) {{ vlagland|Rusland}} *Air-Sol Moyenne Portée (300–500&nbsp;km+, Mach 3) {{ vlagland|Frankryk}}&nbsp;– supersoniese afstandaanvalmissiel met kerplofkop *ASM-3 (400&nbsp;km, Mach 3+) {{vlagland|Japan}} *Blyskavka (100–370&nbsp;km) {{vlagland |Oekraïne}}&nbsp;– Artem Luch Pivdenmash *BrahMos (290–800&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland|Indië}} / {{vlagland|Rusland}}<ref>{{Cite web |date=24 November 2020 |title=India now working on 1,500-km range BrahMos supersonic cruise missile |url=https://theprint.in/defence/india-now-working-on-1500-km-range-brahmos-supersonic-cruise-missile/550924/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204100808/https://theprint.in/defence/india-now-working-on-1500-km-range-brahmos-supersonic-cruise-missile/550924/ |archive-date=4 Februarie 2021 |access-date=27 Januarie 2021 |website=The Print |language=en}}</ref> *CX-1 (280&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland | Volksrepubliek China}} *CJ-100 / DF-100 (2000–3000&nbsp;km, Mach 5) {{ vlagland |Volksrepubliek China}} *FC/ASW (onder ontwikkeling) – transnasionale kruisermissielprogram {{vlagland|Frankryk}} / {{ vlagland|Verenigde Koninkryk}} / {{ vlagland|Italië}}<ref name="Janes">[http://home.janes.com/events/exhibitions/dsei2011/sections/daily/day1/perseus-mbdas-missile-of-.shtml Janes – Perseus: MBDA's missile of the future?] {{webarchive|url= https://web.archive.org/web/20111113133922/http://home.janes.com/events/exhibitions/dsei2011/sections/daily/day1/perseus-mbdas-missile-of-.shtml |date=13 November 2011 }}</ref><ref>{{cite web|url= http://www.iiss.org/whats-new/iiss-experts-commentary/from-the-paris-air-show-enter-perseus/ |title= International Institute for Strategic Studies – IISS |access-date=8 Oktober 2015 |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120628163208/http://www.iiss.org/whats-new/iiss-experts-commentary/from-the-paris-air-show-enter-perseus/ |archive-date=28 Junie 2012 }}</ref><ref name="The Telegraph">{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/defence/8587357/New-British-missile-three-times-as-fast-as-current-weapons.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/defence/8587357/New-British-missile-three-times-as-fast-as-current-weapons.html |archive-date=11 Januarie 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=New British missile three times as fast as current weapons|date= 21 Junie 2011|work=Telegraph.co.uk|access-date= 8 Oktober 2015|last1= Harding|first1= Thomas}}</ref><ref name="MBDA Systems">{{Cite web|url=http://www.mbda-systems.com/mediagallery/files/cvs401-perseus-_datasheet-1315926538.pdf|archive-url= https://web.archive.org/web/20130512144417/http://www.mbda-systems.com/mediagallery/files/cvs401-perseus-_datasheet-1315926538.pdf|url-status=dead|title=MBDA Systems|archive-date=12 Mei 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/paris-perseus-set-to-go-on-the-attack-358513/|title= PARIS: Perseus set to go on the attack|work= Flightglobal.com|access-date= 8 Oktober 2015 |date=22 Junie 2011}}</ref> *Hsiung Feng III (100–150&nbsp;km, Mach 3.5) {{vlagland |Volksrepubliek China}} *Hyunmoo-3 (1500&nbsp;km, Mach 1.2) {{ vlagland|Suid-Korea}} *Kh-20 (380–600&nbsp;km, Mach 2) {{ vlagland |Sowjetunie}} *Kh-31 (25–110&nbsp;km, Mach 3.5) {{ vlagland|Rusland}} *Kh-32 (600–1 000&nbsp;km, Mach 4.6) {{vlagland|Rusland}} *Kh-80 (3 000–5 000&nbsp;km, Mach 3) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{vlagland|Rusland}} *P-270 Moskit (120–250&nbsp;km, Mach 2–3) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{vlagland|Rusland}} *P-500 Bazalt (550&nbsp;km, Mach 3+) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland|Rusland}} *P-700 Granit (625&nbsp;km, Mach 2.5+) {{ vlagland|Sowjetunie}} / {{vlagland |Rusland}} *P-800 Oniks / Kh-61 (600–800&nbsp;km, Mach 2.6) {{vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland |Rusland}} *P-1000 Vulkan (800&nbsp;km, Mach 3+) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland|Rusland}} *YJ-12 (250–400&nbsp;km, Mach 4) {{ vlagland |Volksrepubliek China}} *YJ-18 (220–540&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *YJ-91 (15–120&nbsp;km, Mach 3.5) {{vlagland |Volksrepubliek China }} *Yun Feng (1200–2 000&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland|Republiek China}} *SSM-N-9 Regulus II (1 852&nbsp;km, Mach 2) {{ vlagland|Verenigde State}} ===Interkontinentale-afstand supersoniese kruisermissiele=== *Burya (8 500 km) (gekanselleer in 1960) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *MKR (8 000 km) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *RSS-40 Buran (8 500 km) (gekanselleer in 1957) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *SLAM (gekanselleer in 1964) {{ vlagland |Verenigde State}} *SM-64 Navaho (gekanselleer in 1958) {{vlagland |Verenigde State}} ===Langafstand subsoniese kruisermissiele=== [[Lêer:Nirbhay missiles during Republic Day Parade 2018.jpg|duimnael|Indië se Nirbhay-missiele gemonteer op 'n vragmotor-gebaseerde lanseerder.]] China, Frankryk, Indië, Iran, Israel, Japan, Noord-Korea, Rusland, Suid-Korea, Oekraïne en die Verenigde State het verskeie langafstand-subsoniese kruisermissiele ontwikkel. Hierdie missiele het 'n reikafstand van meer as 1 000 kilometer en vlieg teen ongeveer 800 kilometer per uur <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> Hulle het tipies 'n lanseringsgewig van ongeveer 1 500 kilogram<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> en kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra. Vroeëre weergawes van hierdie missiele het traagheidsnavigasie gebruik; latere weergawes gebruik baie meer akkurate TERCOM- en DSMAC-stelsels. Mees onlangse weergawes kan satellietnavigasie gebruik. Voorbeelde: China, Frankryk, Indië, Iran, Israel, Japan, Noord-Korea, Rusland, Suid-Korea, Oekraïne en die Verenigde State het verskeie langafstand-subsoniese kruisermissiele ontwikkel. Hierdie missiele het 'n reikafstand van meer as 1 000 kilometer en vlieg teen ongeveer 800 kilometer per uur <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> Hulle het tipies 'n lanseringsgewig van ongeveer 1 500 kilogram<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> en kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra. Vroeëre weergawes van hierdie missiele het traagheidsnavigasie gebruik; latere weergawes gebruik baie meer akkurate TERCOM- en DSMAC-stelsels. Mees onlangse weergawes kan satellietnavigasie gebruik. Voorbeelde: *3M-54 Kalibr (tot 4 500 km) {{vlagland|Rusland}} *AGM-86 ALCM (from 1 100 to >2 400 km) {{vlagland|Verenigde State}} *AGM-129 ACM (from 3 450 to 3 700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-181 LRSO (>2 500 km) {{vlagland |Verenigde State}} *[[BGM-109 Tomahawk]] (tot 1 700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *BGM-109G Grondgelanseerde kruisermissiel (2 500 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Kh-55 (3 000 km) and Kh-65 {{vlagland |Rusland}} *Kh-101 (4 500–5 500 km) {{vlagland |Rusland}} *Iskander-K (nie minder as 3 500 km) {{vlagland|Rusland}} *Hwasal-1 (1 500–2 000 km) {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Hwasal-2 (> 2 000 km) {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *RK-55 (3 000 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Nirbhay (tot 1 500 km)<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/nirbhay-cruise-missile-test-fired-drdo-says-indigenous-engine-a-success-101628656458294.html|title = Nirbhay cruise missile test-fired; indigenous engine a success, say officials| work=Hindustan Times |date = 11 Augustus 2021}}</ref> {{vlagland|Indië}} *MdCN (tot 1 400 km) {{vlagland|Frankryk}} *Paveh (1 650 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.timesofisrael.com/iran-unveils-new-paveh-cruise-missile-that-can-reach-israel|title = Iran unveils new 'Paveh' cruise missile that can reach Israel| website=The Times of Israel |date = 25 Februarie 2023}}</ref> {{vlagland|Iran}} *Hoveyzeh (1 350 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.tehrantimes.com/news/432567/Iran-unveils-long-range-Hoveyzeh-cruise-missile|title = Iran unveils long-range Hoveyzeh cruise missile|date = 2 Februarie 2019}}</ref>{{vlagland |Iran}} *Abu Mahdi (over 1 000 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.mashreghnews.ir/news/1108707/%D8%AA%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D8%AD-%D9%88%DB%8C%DA%98%DA%AF%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%88%D8%B4%DA%A9-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%AD%D8%A7%D8%AC-%D9%82%D8%A7%D8%B3%D9%85-%D9%88-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%A7%D8%A8%D9%88%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C|title = Description of the characteristics of 'Martyr Haj Qasem' and 'Martyr Abu Mahdi' missiles|date = 20 Augustus 2020}}</ref> {{vlagland|Iran}} *Quds 1 Houthi {{vlagland |Jemen}} *Hsiung Feng IIE (600–1200 km) {{vlagland|Republiek China}} *Hyunmoo III (Hyunmoo IIIA – 500 km, Hyunmoo IIIB – 1 000 km, Hyunmoo IIIC – 1,500 km) {{vlagland|Suid-Korea}} *Type 12 SSM (1 500 km under development) {{vlagland|Japan}} *MGM-13 Mace {{vlagland |Verenigde State}} *DF-10/CJ-10 (CJ-10K – 1 500 km, CJ-20 – 2 000 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Popeye Turbo SLCM {{vlagland |Israel}} *Diep Presisie Aanvalsvermoë DPSC (meer as 2 000 km onder ontwikkeling) {{vlagland|Duitsland}}{{vlagland|Verenigde Koninkryk}}, deel van die Trinity House Ooreenkoms.<ref>{{cite web |url=https://aviationweek.com/defense/budget-policy-operations/germany-uk-reveal-trinity-house-deep-strike-missile-development |title=Germany and UK Reveal Trinity House Deep Strike Missile Development Plans |last1=Osborne |first1=Tony |last2=Wall |first2=Robert |work=Aviation Week |date=15 Mei 2025 |access-date=23 Mei 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.twz.com/air/long-range-deep-precision-strike-missile-to-be-developed-by-uk-and-germany |title=Long-Range 'Deep Precision Strike' Missile To Be Developed By UK And Germany |last=Newdick |first=Thomas |website=The War Zone |date=16 Mei 2025 |access-date=23 Mei 2025}}</ref> *FP-5 Flamingo (3 000&nbsp;km) {{vlagland|Oekraïne}}<ref>{{Cite web|url=https://www.twz.com/news-features/new-ukrainian-cruise-missile-with-claimed-1800-mile-range-breaks-cover|title=New Ukrainian Cruise Missile With Claimed 1,800-Mile Range Breaks Cover|first=Thomas|last=Newdick|first2=Joseph|last2=Trevithick|date=18 August 2025}}</ref> *FP-5 Flamingo (3 000 km){{vlagland |Oekraïne}}<ref>{{Cite web|url=https://www.twz.com/news-features/new-ukrainian-cruise-missile-with-claimed-1800-mile-range-breaks-cover|title=New Ukrainian Cruise Missile With Claimed 1,800-Mile Range Breaks Cover|first=Thomas|last=Newdick|first2=Joseph|last2=Trevithick|date=18 Augustus 2025}}</ref> ===Interkontinentale-afstand subsoniese kruisermissiel=== *9M730 Burevestnik {{vlagland|Rusland}} *SM-62 Snark (10 200 km) {{vlagland|Verenigde State}} ===Medium-afstand subsoniese kruisermissiel=== [[Lêer:Storm Shadow p1220865.jpg|duimnael|Storm Shadow (Frankryk /VK).]] Voorbeelde: *AGM-158 JASSM (370–1900 km) {{vlagland |Verenigde State}} *[[Lêer:Babur Cruise Missle at Ideas 2008 cropped.jpg|duimnael|'n Pakistanse Babur-kruisermissiellanseerder.]]AGM-158C LRASM (370 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Atmaca {{vlagland|Turkye}} *Babur (290–900 km) {{vlagland |Pakistan}} *Harbah (250–450 km) {{vlagland |Pakistan}} *Hatf-VIII / Ra'ad Mark-2 ALCM (400 km) {{vlagland |Pakistan}} *Hsiung Feng IIE (600–2000 km) {{vlagland|Republiek China}} *Hyunmoo-3 (minder as 1500 km) {{vlagland |Suid-Korea}} *Iskander-K {{vlagland |Rusland}} *KD-63 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *NASM-MR {{vlagland|Indië}} *Taurus KEPD 350 (500+ km) {{vlagland |Duitsland}} *Kh-50 (Kh-SD) and Kh-101 Kh-65 weergawes {{vlagland |Rusland}} *MGM-1 Matador (700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Ra'ad ALCM (350 km) {{vlagland |Pakistan}} *Raad (360 km) {{vlagland|Iran}} *SOM (SOM B Block I) – 500 km, 1 500 km en 2 500 km weergawes (350 km reikafstand onder serieproduksie, 500 km+ reikafstand onder ontwikkeling){{vlagland|Turkye}}<ref>{{cite web|url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkey-aims-to-increase-ballistic-missile-ranges.aspx?pageID=238&nID=12731&NewsCatID=345|title=BUSINESS – Turkey aims to increase ballistic missile ranges|author=Ümit Enginsoy|date=Februarie 2012 |publisher=Hurriyetdailynews.com|access-date=13 Februarie 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hurriyet.com.tr/ekonomi/19680119.asp|title=Tübıta: Hedefimiz 2 bin 500 kilometre menzilli füze yapmak |date=14 Januarie 2012|publisher=Hurriyet.com.tr|access-date=13 Februarie 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.trt.net.tr/trtavaz/turk-fuzesi-som-icin-geri-sayim-basladi--haber-detay,tr,24107.aspx|title=Türk Füzesi SOM İçin Geri Sayım Başladı – Haber – TRT Avaz|publisher=Trt.net.tr|access-date=13 Februarie 2012|archive-date=10 Mei 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510220244/http://www.trt.net.tr/trtavaz/turk-fuzesi-som-icin-geri-sayim-basladi--haber-detay,tr,24107.aspx|url-status=dead}}</ref> *SSM-N-8 Regulus (926 km) {{vlagland |Verenigde State}} *P-5 Pyatyorka (450–750 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}}/{{vlagland |Rusland}}/{{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *S8000 Banderol {{vlagland |Rusland}} *Storm Shadow / SCALP-EG (550 km, Mach 0.65) {{vlagland |Verenigde Koninkryk}} *Type 12 SSM (binne 1000 km onder ontwikkeling) {{vlagland |Japan}} *Ya-Ali (700 km) {{vlagland |Iran}} *Zarb (320 km) {{vlagland|Pakistan}} *Ragnarök (926 km) {{vlagland |Verenigde State}}<ref>{{cite web | title=kratos-unveils-revolutionary-low-cost-cruise-missile-system-ragnarok | url=https://www.kratosdefense.com/newsroom/kratos-unveils-revolutionary-low-cost-cruise-missile-system-ragnarok }}</ref><ref>{{cite web | title=ragnarok-mini-cruise-missile-with-big-range-targets-150k-price-tag | url=https://www.twz.com/air/ragnarok-mini-cruise-missile-with-big-range-targets-150k-price-tag }}</ref> *Narwhal {{vlagland|Tsjeggië}} (680 km )<ref>{{cite web | title=what_is_the_new_narwhal_cruise_missile_for_ukraine_that_can_strike_moscow_and_engels | url=https://en.defence-ua.com/weapon_and_tech/what_is_the_new_narwhal_cruise_missile_for_ukraine_that_can_strike_moscow_and_engels-16752.html }}</ref><ref>{{cite web | title=czech-defense-tech-company-lpp-readies-first-cruise-missile | url=https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/czech-defense-tech-company-lpp-readies-first-cruise-missile }}</ref> *Taimoor (600 km) {{vlagland|Pakistan}} <ref>{{Cite web|url=https://www.flightglobal.com/fixed-wing/pakistan-test-launches-taimoor-cruise-missile-from-mirage/165837.article|title=Pakistan test launches Taimoor cruise missile from Mirage|first=Greg|last=Waldron|first2=|last2=|date=5 Januarie 2026}}</ref> *Lanca (missile) (600 km) {{vlagland|Pole}} <ref>{{Cite web|url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/weapons/wb-group-reveals-lanca-cruise-missile-with-payload-capacity-of-hundreds-of-kilograms|title=WB Group reveals Lanca cruise missile with payload capacity of hundreds of kilograms|first=Jakub |last=Link-Lenczowski |first2=|last2=|date=10 Oktober 2025}}</ref> *Ruta (missile) (450 km) {{vlagland|Switserland}} <ref>{{cite web | title=destinus-ruta | url=https://www.destinus.com/page/destinus-ruta }}</ref> ===Kortafstand subsoniese kruisermissiele=== [[Lêer:NSM PICT0001.JPG|duimnael|Vlootaanvalskruisermissiel van die Noorse Vloot.      ]] Kortafstand subsoniese kruisermissiele is sodanige missiele wat ongeveer 500 kilogram weeg en 'n reikafstand van tot 300 km het. Voorbeelde: *Apache (100–140 km) {{vlagland|Frankryk}} *AVMT-300 (300 km) {{vlagland| Brasilië}} *MICLA-BR (300 km) {{vlagland| Brasilië}} <ref>{{cite news |title=FOTO: Caça F-5M voando com o míssil de cruzeiro MICLA-BR|url=https://www.aereo.jor.br/2019/10/01/foto-caca-f-5m-voando-com-o-missil-de-cruzeiro-micla-br|publisher=Poder Aéreo|language=pt|date=1 Oktober 2019}}</ref> *Hyunmoo-3 (over 300 km) shorter range {{vlagland |Suid-Korea}} *SSM-700K Haeseong (180+ km) {{vlagland |Suid-Korea}} *JFS-M (499 km) {{vlagland |Duitsland}} *Kh-35 (130–300 km) {{vlagland |Rusland}}, KN-19 Ks3/4 {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Kh-59 (115–550 km) {{vlagland|Rusland}} *P-15 (40–80 km) {{vlagland |Rusland}} , KN-1 {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Nasr-1 {{vlagland|Iran}} *Zafar (25 km) {{vlagland |Iran}} *Noor {{vlagland |Iran}} *Qader {{vlagland|Iran}} *NASM-SR {{vlagland|Indië}} *Naval Strike Missile (185–555 km) {{vlagland|Noorweë}} *RBS-15 {{vlagland|Swede}} *Korshun {{vlagland |Oekraïne}} – plaaslike weergawe van Kh-55 en RK-55 *Neptune {{vlagland|Oekraïne}}<ref>{{cite web |title=Ukraine Tests Advanced Subsonic Cruise Missile 'Neptune' |url=http://www.defenseworld.net/news/21881 |website=Defense World |date=31 Januarie 2018 |access-date=31 Januarie 2018 |url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20180201082450/http://www.defenseworld.net/news/21881#.WnLO3-jP38A |archive-date=1 Februarie 2018}}</ref> *[[Lêer:Hsiung Feng II Anti-Ship Missile Display in Chengkungling 20111009a.jpg|duimnael|Hsiung Feng II anti-skip missiel uitgestal in Chengkungling.  ]]Hsiung Feng II {{vlagland|Republiek China}} *Wan Chien {{vlagland|Republiek China}} *VCM-01 (100–300 km) {{vlagland|Viëtnam}} *Aist (100–300 km) {{vlagland|Belarus}} *Marte (100+ km) {{vlagland|Italië}} *[[Lêer:Hsiung-Feng-2-sketch.svg|duimnael|Hsiung Feng II.     ]]Sea Killer uitvoer variant {{vlagland|Italië}} *Otomat (180 km) {{vlagland|Italië}} *Otomat Mk2 E / Teseo Mk2/E (360 km) {{vlagland|Italië}} *C-801 (40 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-802 (120–230 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-803 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-805 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-602 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *CM-602G {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Çakır {{vlagland|Turkye}} *Delilah missile (250 km) {{vlagland |Israel}} *Gabriel IV (200 km) {{vlagland |Israel}} *Popeye turbo ALCM (78 km) {{vlagland|Israel}} *Sea Breaker (300 km) {{vlagland |Israel}} *RGM-84 Harpoon (124–310 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-84E Standoff Land Attack Missile (110 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-84H/K SLAM-ER (270 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Silkworm (100–500 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *SOM {{vlagland|Turkye}} [7 <ref>{{cite web |date=4 Junie 2011 |title=Yerli seyir füzesi, 180 kilometreden hedefini vuracak – Hürriyet Gündem |url=http://www.hurriyet.com.tr/gundem/17954640.asp?gid=381 |access-date=13 Februarie 2012 |publisher=Hurriyet.com.tr}}</ref><ref>{{cite web |title=Yerli seyir füzesi, 180 kilometreden hedefinin vuracak – Kirpi HABER Cesur &#124; Özgür &#124; Tarafsız Habercilik |url=http://www.kirpihaber.com/teknoloji-bilim/yerli-seyir-fuzesi-180-kilometreden-hedefinin-vuracak.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607033259/http://www.kirpihaber.com/teknoloji-bilim/yerli-seyir-fuzesi-180-kilometreden-hedefinin-vuracak.htm |archive-date=2011-06-07 |access-date=13 Februarie 2012 |publisher=Kirpihaber.com}}</ref> *[[V-1-vlieënde bom]] (250 km) {{vlagland |Nazi-Duitsland}} ==Ontplooiing== [[Lêer:AGM-129A - 2006 0306 b52 2lg.jpg|links|duimnael|AGM-129 ACM word vasgeheg op 'n B-52H bomwerper.]] Die mees algemene missie vir kruisermissiele is om relatief hoëwaarde-teikens soos skepe, bevelbunkers, brûe en damme aan te val.<ref>{{cite web|url=http://www.raytheon.com/capabilities/products/tomahawk/|title=Raytheon: Tomahawk Cruise Missile|website=www.raytheon.com|access-date=2016-09-19}}</ref> Moderne geleidingstelsels maak akkurate aanvalle moontlik. Sedert 2001 het die [[BGM-109 Tomahawk]]-missielmodel 'n belangrike deel van die Verenigde State se vlootarsenaal geword. Dit gee skepe en duikbote 'n ietwat akkurate, langafstand-, konvensionele landaanvalwapen. Elk kos ongeveer US$1,99 miljoen.<ref>{{cite web |title=FY 2017 Program Acquisition Costs by Weapon System - Tactical Tomahawk Cruise Missile |url=https://comptroller.war.gov/Portals/45/documents/defbudget/FY2017/FY2017_Weapons.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160424113923/http://comptroller.defense.gov/Portals/45/Documents/defbudget/fy2017/FY2017_Weapons.pdf |archive-date=2016-04-24 |url-status=live |website=United States Department of Defense}}</ref> Beide die Tomahawk en die AGM-86 is wyd tydens Operasie Desert Storm gebruik. Op 7 April 2017, tydens die [[Siriese Burgeroorlog]], het Amerikaanse oorlogskepe meer as 50 kruismissiele op 'n Siriese lugbasis afgevuur as vergelding vir 'n Siriese chemiese wapenaanval teen 'n rebellevesting.<ref>{{cite web |title=US missiles blast Syria; Trump demands 'end the slaughter' |url=https://apnews.com/article/donald-trump-syria-ap-top-news-international-news-politics-de1b6e80a0cf4d84bca38835e9bb3310 |website=AP News|date=20 April 2021 }}</ref> Die [[Amerikaanse Lugmag]] (USAF) ontplooi 'n lug-gelanseerde kruisermissiel, die AGM-86 ALCM. Die [[Boeing B-52 Stratofortress]] is die eksklusiewe afleweringsvoertuig vir die AGM-86 en AGM-129 ACM. Beide missieltipes is konfigureerbaar vir óf konvensionele óf kernplofkoppe. Die USAF het die AGM-86 vir sy bomwerpervloot aangeneem, terwyl die AGM-109 aangepas is om vanaf vragmotors en skepe te lanseer en deur die USAF en Vloot aangeneem is. Die vragmotor-gelanseerde weergawes, en ook die Pershing II en SS-20 Intermediêre Afstand Ballistiese Missiele, is later vernietig onder die bilaterale INF (Intermediêre Afstand Kernmagte) verdrag met die USSR. [[Lêer:BRAHMOS Launcher.JPG|duimnael|Die Indiese Leër se BrahMos supersoniese kruisermissiele gemonteer op Mobiele Outonome Lanseerders (MOL).]] Die [[Britse Koninklike Vloot]] (RN) bedryf ook kruisermissiele, spesifiek die VSA-vervaardigde Tomahawk, wat deur die RN se kernduikbootvloot gebruik word. Britse konvensionele kernkopweergawes is vir die eerste keer in 1999 deur die RN in gevegte afgevuur, tydens die [[Kosovo-oorlog]] (die Verenigde State het kruisermissiele in 1991 afgevuur). Die Koninklike Lugmag gebruik die Storm Shadow-kruisermissiel op sy [[Typhoon-klas duikboot|Typhoon]] en voorheen sy Tornado GR4-vliegtuig. Dit word ook deur Frankryk gebruik, waar dit bekend staan as SCALP EG, en word deur die Armée de l'Air se Mirage 2000- en Rafale-vliegtuie gedra. Indië en Rusland het gesamentlik die supersoniese kruisermissiel BrahMos ontwikkel. Daar is drie weergawes van die Brahmos: skip-/land-gelanseer, lug-gelanseer en duikboot-gelanseer. Die skip-/land-gelanseer weergawe was teen laat 2007 in werking. Die Brahmos het die vermoë om teikens op land aan te val. Rusland gaan ook voort om ander kruisermissiele te bedryf: die SS-N-12 Sandbox, SS-N-19 Shipwreck, SS-N-22 Sunburn en SS-N-25 Switchblade. Duitsland en Spanje bedryf die Taurus-missiel terwyl Pakistan die Babur-missiel vervaardig het.<ref name="CSIS Missile Threat3"/> Beide die Volksrepubliek van China en die Republiek van China (Taiwan) het verskeie kruisermissielvariante ontwerp, soos die bekende C-802, waarvan sommige in staat is om biologiese, chemiese, kern- en konvensionele kernkoppe te dra == Verwysings == {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Wapentuig]] [[Kategorie:Ammunisie]] m6iy6mguusfnpici1bepvrmmtyr3c6o 2893915 2893914 2026-04-14T18:43:33Z Sobaka 328 /* Ontplooiing */ opruim 2893915 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Tomahawk Block IV cruise missile -crop.jpg|duimnael|'n [[BGM-109 Tomahawk]] wat in November 2002 vlieg.]] 'n '''Kruisermissiel''' is 'n onbemande selfaangedrewe geleide [[missiel]] wat vlieg deur aërodinamiese [[Sleurkrag|hefkrag]] vir die grootste deel van sy vlugroete te onderhou. Kruisermissiele is ontwerp om 'n groot vrag oor lang afstande met hoë presisie te lewer. Moderne kruisermissiele is in staat om teen hoë subsoniese, [[Supersoniese snelheid|supersonies]]e of hipersoniese snelhede te beweeg, is selfnavigerend en kan op 'n nie-ballistiese, uiters lae-hoogte trajek vlieg.<ref>{{Cite web |date=2025-06-17 |title=Cruise missile {{!}} Definition, Speed, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/technology/cruise-missile |access-date=2025-06-24 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> Hierdie wapens verskil fundamenteel van ballistiese missiele deurdat hulle voortdurend aangedryf bly en aktief gestuur word tydens hul vlug, eerder as om ’n groot deel van hul baan volgens ’n voorafbepaalde, [[swaartekrag]]-gedrewe trajek te volg. Kruisermissiele maak tipies gebruik van gevorderde navigasiestelsels soos traagheidsnavigasie, satellietposisionering (bv. GPS), terreinvolgende radar en digitale kaartvergelyking om hul teikens akkuraat te bereik, selfs in omgewings met sterk elektroniese teenmaatreëls. Kruisermissiele kan vanaf verskeie platforms gelanseer word, insluitend landgebaseerde lanseerders, oorlogskepe, duikbote en vliegtuie. Hierdie veelsydigheid maak hulle ’n belangrike komponent van moderne militêre strategie, aangesien hulle diep in vyandelike gebied kan inslaan sonder om bemande vliegtuie in gevaar te stel. Hulle word gebruik vir beide konvensionele en kernplofkoppe, en kan aangepas word vir spesifieke rolle soos anti-skip-aanvalle, grondteikens of presisie-aanvalle op infrastruktuur. Sedert hul vroeë ontwikkeling tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] het kruisermissiele aansienlik ontwikkel in terme van reikafstand, akkuraatheid en ontduikingsvermoë. Hedendaagse ontwerpe fokus toenemend op sluip-tegnologie, lae waarneembaarheid en gevorderde roetebeplanning om lugverdedigingstelsels te omseil en strategiese teikens met minimale waarskuwing te tref. ==Geskiedenis== Die idee van 'n "lugtorpedo" is in die Britse 1909-film ''The Airship Destroyer'' getoon, waarin vlieënde torpedo's wat draadloos beheer word, gebruik word om [[Lugskip|lugskepe]] wat [[Londen]] bombardeer, af te skiet.<ref>{{cite web|url=http://www.ctie.monash.edu.au/hargrave/rpav_britain.html |title=Remote Piloted Aerial Vehicles : The 'Aerial Target' and 'Aerial Torpedo' in Britain |publisher=Ctie.monash.edu.au |access-date=13 Februarie 2012}}</ref> [[Lêer:Military Air Museum's Fieseler FI 103 V1 "Buzz Bomb".JPG|duimnael|Die V-1 vliegbom, die eerste operasionele kruisermissiel.]] In 1916 het die Amerikaanse vlieënier Lawrence Sperry 'n "lugtorpedo", die Hewitt-Sperry Automatic Airplane, 'n klein [[Tweedekker (vliegtuig)|tweedekker]] met 'n TNT-lading, 'n Sperry-selfvlieende en barometriese hoogtebeheer, gebou en gepatenteer. Geïnspireer deur die eksperimente het die [[Verenigde State]] se leër 'n soortgelyke vlieënde bom genaamd die Kettering Bug ontwikkel. Duitsland het ook toetse gedoen met afstandbeheerde [[Sweeftuig|sweeftuie]] (''Torpedogleiter'') wat deur Siemens-Schuckert gebou is vanaf 1916.<ref>{{cite book|author=Roger Branfill-Cook|title= Torpedo|publisher=Seaforth Publishing|location= Great Britain|year= 2014}}</ref> In die tussenoorlogse tydperk het Brittanje se Royal Aircraft Establishment die Larynx (Long Range Gun met Lynx Engine) ontwikkel, wat in die 1920's 'n paar vlugtoetse ondergaan het.<ref>{{cite web|url=http://www.vectorsite.net/twcruz_1.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070813001620/http://www.vectorsite.net/twcruz_1.html|url-status=usurped|archive-date=13 Augustus 2007|title=[1.0] The Aerial Torpedo|date=13 Augustus 2007}}</ref> In die [[Sowjetunie]] het Sergei Korolev van 1932 tot 1939 die GIRD-06-kruisermissielprojek gelei, wat 'n vuurpyl-aangedrewe anjaer-glybomontwerp gebruik het. Die 06/III (RP-216) en 06/IV (RP-212) het giroskopiese geleidingstelsels bevat.<ref>"Object No. 212", 1936 report in _Tvorcheskoi Nasledie Akedemika Sergeya Pavlovicha Koroleva_</ref> Die voertuig is ontwerp om tot 28 km hoogte te styg en 'n afstand van 280 km te gly, maar toetsvlugte in 1934 en 1936 het slegs 'n hoogte van 500 meter bereik. In 1944, tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], het [[Duitsland]] die eerste operasionele kruisermissiele ontplooi. Die [[V-1-vlieënde bom|V-1]], dikwels 'n vlieënde bom genoem, het 'n giroskoop-geleidingstelsel bevat en is aangedryf deur 'n eenvoudige pulsstraal-enjin, waarvan die geluid dit die bynaam "gonsbom" of "doodlebug" gegee het.<ref>{{cite book |last=Zaloga |first=Steven |title=German V-Weapon Sites 1943–45 |location=Oxford |publisher=Osprey Publishing |date=2008 |isbn=978-1-84603-247-9}}</ref> Akkuraatheid was slegs voldoende vir gebruik teen baie groot teikens (die algemene area van 'n stad), terwyl die reikafstand van 250 km aansienlik laer was as dié van 'n bomwerper wat dieselfde vrag dra. Die belangrikste voordele was spoed (alhoewel nie voldoende om kontemporêre skroefaangedrewe onderskeppers te oortref nie) en bruikbaarheid. Die produksiekoste van 'n V-1 was slegs 'n klein fraksie van dié van 'n [[V-2-vuurpyl|V-2]] supersoniese ballistiese missiel met 'n soortgelyke grootte plofkop.<ref> Beide missiele is vervaardig onder die swaar gebruik van Nazi-slawearbeid.</ref> Anders as die V-2, het die aanvanklike ontplooiings van die V-1 stilstaande lanseerrampe vereis wat blootgestel was aan bombardement.<ref>{{cite web |url=http://www.atlantikwall.org.uk/v1_light_stes.htm |title=V1 Light Sites |publisher=Atlantic Wall |access-date=9 Mei 2017}}</ref> [[Nazi-Duitsland]] het in 1943 ook die Mistel-saamgestelde vliegtuigprogram ontwikkel, wat gesien kan word as 'n rudimentêre lug-gelanseerde kruisermissiel, waar 'n bestuurde vegvliegtuig bo-op 'n onbemande bomwerper-grootte vliegtuig gemonteer is wat met plofstof gepak was om vrygestel te word terwyl die teiken nader gekom het. Bomwerper-gelanseerde variante van die V-1 het beperkte operasionele diens teen die einde van die oorlog gesien, met die baanbrekende V-1 se ontwerp wat deur die Amerikaners omgekeerd ontwikkel is as die Republic-Ford JB-2 kruisermissiel.<ref>{{cite book |last=Zaloga |first=Steven |title= American Guided Missiles of World War II |publisher=Osprey Publishing |date=2020 |isbn=9781472839268}}</ref> Onmiddellik na die [[Tweede Wêreldoorlog]] het die Verenigde State se Lugmag 21 verskillende geleide missielprojekte gehad, insluitend voorgestelde kruisermissiele. Teen 1948 was al behalwe vier van hierdie projekte gekanselleer: die Air Materiel Command Banshee, die SM-62 Snark, die SM-64 Navaho, en die MGM-1 Matador. Die Banshee-ontwerp was soortgelyk aan Operasie Aphrodite; soos Aphrodite, het dit misluk en is dit in April 1949 gekanselleer.<ref>[https://web.archive.org/web/20070303204907/http://stinet.dtic.mil/oai/oai?&verb=getRecord&metadataPrefix=html&identifier=ADA162646 The Evolution of the Cruise Missile by Werrell, Kenneth P.] sien PDF bladsy 92</ref> Terselfdertyd is die Amerikaanse Vloot se Operasie Bumblebee van ongeveer 1 Junie 1946 tot 28 Julie 1948 by Topsail-eiland, [[Noord-Carolina]], uitgevoer. Bumblebee het konsepbewystegnologieë vervaardig wat die Amerikaanse weermag se ander missielprojekte beïnvloed het. Gedurende die [[Koue Oorlog]] het beide die Verenigde State en die Sowjetunie verder geëksperimenteer met die konsep om vroeë kruisermissiele vanaf land, duikbote en vliegtuie te ontplooi. Die hoofuitkoms van die Amerikaanse Vloot se duikbootmissielprojek was die SSM-N-8 Regulus-missiel, gebaseer op die V-1, maar aangedryf deur 'n Allison J33-straalenjin. Die Regulus is in diens gestel, maar is later uitgefaseer met die koms van duikboot-gelanseerde ballistiese missiele wat nie vereis het dat die duikboot na die oppervlak kom om die missiel te lanseer en dit na sy teiken te lei nie. Die Amerikaanse Lugmag se eerste operasionele grond-tot-grond-missiel was die gevleuelde, mobiele, kernwapen-bekwame MGM-1 Matador, ook soortgelyk in konsep aan die V-1. Ontplooiing oorsee het in 1954 begin, eers na [[Wes-Duitsland]] en later na die [[Republiek van China]] en [[Suid-Korea]]. Op 7 November 1956 het die Amerikaanse Lugmag Matador-eenhede in Wes-Duitsland ontplooi, wie se missiele in staat was om teikens in die [[Warskou-verdrag]] gebied te tref, vanaf hul vaste daaglikse terreine na onaangekondigde verspreide lanseerplekke. Hierdie waarskuwing was in reaksie op die krisis wat veroorsaak is deur die Sowjet-aanval op [[Hongarye]] wat die [[Hongaarse Rewolusie van 1956]] onderdruk het. Tussen 1957 en 1961 het die Verenigde State 'n ambisieuse en goed befondsde program gevolg om 'n kernbewapende kruisermissiel, Supersoniese Lae Hoogte Missiel (SLAM), te ontwikkel. Dit is ontwerp om onder die vyand se radar te vlieg teen snelhede bo Mach 3 en waterstofbomme te dra wat dit langs sy pad oor vyandelike gebied sou laat val. Alhoewel die konsep bewys is dat dit geldig is en die 500-megawatt (670,000 pk) enjin 'n suksesvolle toetslopie in 1961 voltooi het, is geen lugwaardige toestel ooit voltooi nie. Die projek is uiteindelik laat vaar ten gunste van IKBM-ontwikkeling. Terwyl ballistiese missiele die voorkeurwapens vir landteikens was, is swaar kern- en konvensionele kruisermissiele met wapenpunte deur die USSR as 'n primêre wapen beskou om die Verenigde State se vlootdraer-gevegsgroepe te vernietig. Groot duikbote (byvoorbeeld, Echo- en Oscar-klasse) is ontwikkel om hierdie wapens te dra en die Verenigde State se gevegsgroepe op see te skadu, en groot bomwerpers (byvoorbeeld, [[Toepolef Tu-22M|Backfire]]-, [[Toepolef Tu-95|Bear]]- en [[Toepolef Tu-160|Blackjack]]-modelle) is toegerus met die wapens in hul luggelanseerde kruisermissiel (ALCM)-konfigurasie. ==Kategorieë== Kruisermissiele kan gekategoriseer word volgens vrag/plofkopgrootte, spoed, reikwydte en lanseringsplatform. Dikwels word variante van dieselfde missiel vir verskillende lanseringsplatforms vervaardig (byvoorbeeld lug- en duikboot-gelanseerde weergawes). Geleidingstelsels kan tussen missiele verskil. Sommige missiele kan toegerus word met enige van 'n verskeidenheid navigasiestelsels (traagheidsnavigasie, TERCOM of satellietnavigasie). Groter kruisermissiele kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra, terwyl kleiner missiele slegs konvensionele plofkoppe dra. ===Hipersoniese kruisermissiele=== Hipersoniese kruisermissiele beweeg ten minste vyf keer die [[spoed van klank]] (Mach 5). *3M22 Zircon (>1000–1500 km) {{vlagland|Rusland}}– hipersoniese anti-skip kruisermissiel.<ref>{{cite web|url= http://www.nextbigfuture.com/2016/02/russia-will-refit-nuclear-powered.html|title=Russia will refit nuclear powered guided missile cruiser with mach 5 hypersonic 3M22 missiles with 2022 deployment|website=NextBigFuture.com|date=21 Februarie 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://uslivenic.com/3m22-zircon-missile-russias-fastest-missile/|title=3M22 Zircon Missile, Russia's Fastest Missile|access-date=23 November 2022|archive-date=30 Maart 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230330024209/https://uslivenic.com/3m22-zircon-missile-russias-fastest-missile/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cnn.com/2024/02/13/europe/ukraine-russia-zircon-hypersonic-missile-intl-hnk-ml/index.html|title=Russia used an advanced hypersonic missile for the first time in recent strike, Ukraine claims|website=[[CNN]] |date=13 Februarie 2024 }}</ref><ref name=NavalNews>{{cite web|url=https://www.navalnews.com/naval-news/2022/08/hypersonic-brahmos-ii-missile-may-include-tech-from-tsirkon-missile/|website=Naval News |title=Hypersonic BrahMos-II missile may include tech from Tsirkon missile |date=2 Augustus 2022 }}</ref> *ASN4G (Air-Sol Nucléaire de 4e Génération) {{vlagland|Frankryk}} – hipersoniese kruisermissiel met ’n supersoniese ramstraalenjin wat deur [[Frankryk]] ontwikkel word.<ref>{{Cite web |title=Counting the cost of deterrence: France's nuclear recapitalisation |url=https://www.iiss.org/blogs/military-balance/2021/05/france-nuclear-recapitalisation |access-date=2022-10-26 |website=IISS |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Wright |first=Timothy |date=1 Mei 2022 |title=Hypersonic Missile Proliferation: An Emerging European Problem? |url=https://www.nonproliferation.eu/wp-content/uploads/2022/05/EUNPDC_no-80.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220517163238/https://www.nonproliferation.eu/wp-content/uploads/2022/05/EUNPDC_no-80.pdf |archive-date=2022-05-17 |url-status=live |access-date=26 Oktober 2022 |website=The EU Non-Proliferation Consortium}}</ref> *BrahMos-II (≈800–1500 km) {{vlagland|Indië}}/{{vlagland|Rusland}}–– hipersoniese kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://brahmos.com/newscenter.php?newsid=95|title=India to develop BrahMos-II missile|website=Brahmos.com}}</ref><ref name=NavalNews /> onder ontwikkeling vanaf 2011 in [[Indië]] en Rusland<ref>{{cite news|url= http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-10-09/news/30260244_1_air-version-stealth-supersonic-cruise-missile-india-s-defence-research|archive-url= https://archive.today/20130103092457/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-10-09/news/30260244_1_air-version-stealth-supersonic-cruise-missile-india-s-defence-research|url-status= dead|archive-date= 3 Januarie 2013|title=Hypersonic version of Brahmos on the way|date=9 Oktober 2011|work=The Times of India}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.brahmos.com/newscenter.php?newsid=102|title=India, Russia to develop new hypersonic cruise missile|archive-url= https://web.archive.org/web/20100628020619/http://brahmos.com/newscenter.php?newsid=102|archive-date= 28 Junie 2010|url-status=dead|access-date=23 Februarie 2012}}</ref> *CJ-1000 {{vlagland|Volksrepubliek China}} – hipersoniese ramstraalenjin anti-skip/land-aanval kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://www.scmp.com/news/china/military/article/3322176/new-missiles-drones-and-tanks-whats-been-rolling-through-beijings-streets |title=New missiles, drones and tanks: what's been rolling through Beijing's streets? |website=South China Morning Post |date=18 Augustus 2025 |first=Liu |last=Zhen }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.newsweek.com/china-reveals-new-weapons-sink-us-ships-2114865 |title=China To Reveal New Weapons To Sink US Ships |website=Newsweek |date=18 Augustus 2025 |first=Ryan |last=Chan }}</ref> *Hycore {{vlagland|Suid-Korea}}<ref>{{cite web | url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/weapons/south-korea-develops-hycore-hypersonic-cruise-missile | title=South Korea develops Hycore hypersonic cruise missile | date=25 Januarie 2022 }}</ref> *HSTDV{{vlagland|Indië}} – hipersoniese ramstraalenjin-demonstrator. 'n Draervoertuig vir hipersoniese langafstandkruismissiele word ontwikkel deur die Verdedigingsnavorsings- en Ontwikkelingsorganisasie.<ref>{{Cite web|url= https://theprint.in/defence/drdo-test-fires-futuristic-missile-tech-but-its-success-is-in-doubt/249386/|title= DRDO test-fires futuristic missile tech, but its success is in doubt|last=Philip|first=Snehesh Alex|date=2019-06-12|website=ThePrint|language=en-US|access-date= 2020-03-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/drdo-starts-work-on-hypersonic-weapon/story-NAg6ViN9W94ll4CsfGDNYP.html|title=DRDO starts work on 'next-gen' hypersonic weapon|date=2019-10-20|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2020-03-23}}</ref> *ET-LDHCM {{vlagland|Indië}} – langafstandhipersoniese kruismissiel word ontwikkel deur DRDO.<ref>{{Cite news |date=2025-07-14 |title=India testing a missile that flies at eight times the speed of sound, hits targets 1,500 km away |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/new-updates/india-testing-a-missile-that-flies-at-eight-times-the-speed-of-sound-hits-targets-1500-km-away/articleshow/122432167.cms?from=mdr |access-date=2025-07-23 |work=The Economic Times |issn=0013-0389}}</ref><ref name=":6">{{Cite web |last=Vaishnav |first=Akash |date=2025-07-15 |title=India's 'Project Vishnu' Unleashes Missile That Can Hit Enemy 1,500 Km Away at 8x Speed of Sound |url=https://newsable.asianetnews.com/gallery/india/india-unleashes-missile-that-can-hit-enemy-1500-km-away-at-8-speed-of-sound-z8wgl1w |access-date=2025-07-22 |website=newsable.asianetnews.com |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Modi |first=Diksha |date=2025-07-15 |title=Faster Than BrahMos, Deadlier Than Agni: How India's New Hypersonic Missile Changes The Game |url=https://www.news18.com/india/faster-than-brahmos-deadlier-than-agni-how-indias-new-hypersonic-missile-changes-the-game-ws-dkl-9442036.html |access-date=2025-07-17 |website=News18 |language=en}}</ref> *Hyfly-2 {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – hipersoniese luggelanseerde kruisermissiel wat die eerste keer by Sea Air Space 2021 vertoon is, ontwikkel deur [[Boeing]].<ref>{{Cite web|url=https://www.navalnews.com/event-news/sea-air-space-2021/2021/08/sea-air-space-2021-boeing-unveils-new-hypersonic-cruise-missile-concept/|title = Sea Air Space 2021: Boeing Unveils New Hypersonic Cruise Missile Concept|date = 4 Augustus 2021}}</ref> *Hypersonic Air-breathing Weapon Concept (HAWC, uitgespreek Hawk) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – luggelanseerde hipersoniese kruisermissiel met ’n ramstraalenjin wat sy eie kinetiese energie tydens impak gebruik om die teiken te vernietig, ontwikkel deur [[DARPA]].<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2022/04/04/politics/us-hypersonic-missile-test/index.html|title = US tested hypersonic missile in mid-March but kept it quiet to avoid escalating tensions with Russia &#124; CNN Politics|website = [[CNN]]|date = 5 April 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Second Successful Flight for DARPA Hypersonic Air-breathing Weapon Concept (HAWC) |url=https://www.darpa.mil/news-events/2022-04-05#:~:text=Air%2Dbreathing%20vehicles%20utilize%20air,targets%20even%20without%20high%20explosives |website=DARPA |date=4 Mei 2022}}</ref> *Hipersoniese Luglansieerbare Aanvallende Anti-Oppervlaktemissiel (HALO) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – luggelanseerde anti-skipmissiel onder die Aanvallende Anti-Oppervlakteoorlogvoering-inkrement 2 (OASuW Inc 2) program vir die Amerikaanse Vloot (Vloot).<ref>{{cite web | url=https://www.navalnews.com/naval-news/2022/09/halo-us-navy-hypersonic-capability/ | title=HALO programme accelerates US Navy hypersonic capability drive | date=5 September 2022 }}</ref><ref>{{cite web |title=FY18 Navy Programs – Offensive Anti-Surface Warfare (OASuW) Increment 1 |website=Director, Operational Test and Evaluation |url=https://www.dote.osd.mil/Portals/97/pub/reports/FY2018/navy/2018oasuw.pdf?ver=2019-08-21-155650-680 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200201164929/https://www.dote.osd.mil/Portals/97/pub/reports/FY2018/navy/2018oasuw.pdf?ver=2019-08-21-155650-680 |archive-date=2020-02-01}}</ref> *Hipersoniese Aanvalskruisermissiel (HACM) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – beplan vir gebruik deur die Verenigde State se Lugmag.<ref>{{Cite web |title=Raytheon/Northrop Grumman team selected for HACM hypersonic weapon |url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/raytheonnorthrop-grumman-team-selected-for-hacm-hypersonic-weapon |access-date=2022-10-26 |website=Janes.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=US Air Force Selects Raytheon Missiles & Defense, Northrop Grumman to Deliver First Hypersonic Air-Breathing Missile |url=https://news.northropgrumman.com/news/releases/us-air-force-selects-raytheon-missiles-defense-northrop-grumman-to-deliver-first-hypersonic-air-breathing-missile |access-date=2022-10-26 |website=Northrop Grumman Newsroom |language=en}}</ref> *SCIFiRE {{vlagland|Verenigde State van Amerika}}/{{vlagland|Australië}} – Southern Cross Integrated Flight Research Experiment (SCIFiRE) is 'n gesamentlike program tussen die Amerikaanse Departement van Verdediging en die Australiese Departement van Verdediging vir 'n Mach 5 ramstraalenjin-aangedrewe missiel.<ref>{{cite press release |title=Department of Defense Announces New Allied Prototyping Initiative Effort With Australia to Continue Partnership in Developing Air Breathing Hypersonic Vehicles |url=https://www.war.gov/News/Releases/Release/Article/2429061/department-of-defense-announces-new-allied-prototyping-initiative-effort-with-a/ |website=United States Department of Defense |access-date=18 Januarie 2022 |date=30 November 2020}}</ref><ref>{{cite press release |author1=Defence Minister Linda Reynolds |title=Australia collaborates with the US to develop and test high speed long-range hypersonic weapons |url=https://www.minister.defence.gov.au/minister/lreynolds/media-releases/australia-collaborates-us-develop-and-test-high-speed-long-range |website=Department of Defence Ministers |access-date=19 Januarie 2022 |date=1 Desember 2020}}</ref><ref>{{cite web |title=SCIFiRE Hypersonics |url=https://www.airforce.gov.au/our-mission/scifire-hypersonics |website=Royal Australian Air Force |date=16 Julie 2021 |access-date=19 January 2022}}</ref> In September 2021 het die Amerikaanse Departement van Verdediging Voorlopige Ontwerpoorsigkontrakte aan Boeing, Lockheed Martin en Raytheon Missiles & Defense toegeken.<ref>{{cite press release |title=Contracts For Sept. 3, 2021 |url=https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2764928/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929103100/https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2764928/ |url-status=dead |archive-date=29 September 2021 |website=United States Department of Defence |access-date=18 Januarie 2022 |date=3 September 2021}}</ref><ref>{{cite press release |title=Contracts For Sept. 1, 2021 |url=https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2762096/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929131018/https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2762096/ |url-status=dead |archive-date=29 September 2021 |website=United States Department of Defence |access-date=18 Januarie 2022 |date=1 September 2021}}</ref> *YJ-19 {{vlagland|Volksrepubliek China}} – hipersoniese ramstraalenjin-antiskip-kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/chinese-victory-day-parade-spotlights-new-weapon-priorities |title=Chinese Victory Day Parade Spotlights New Weapon Priorities |website=Aviation Week |date=10 September 2025 |first=Chuanren |last=Chen |archive-url=https://web.archive.org/web/20250910205227/https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/chinese-victory-day-parade-spotlights-new-weapon-priorities |archive-date=10 September 2025 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.scmp.com/news/china/science/article/3324050/breathtaking-science-behind-yj-19-chinas-first-hypersonic-cruise-missile |title=The breathtaking science behind YJ-19, China's first hypersonic cruise missile |website=South China Morning Post |date=2 September 2025 |last=Zhang |first=Tong }}</ref> ===Supersoniese kruisermissiele=== [[Lêer:Brahmos imds.jpg|duimnael|BrahMos uitgestal by IMDS 2007.]] Hierdie missiele beweeg vinniger as die [[spoed van klank]], gewoonlik met behulp van ramstraal-enjins. Die reikafstand is tipies 100–500 km, maar kan langer wees. Geleidingstelsels verskil tussen die stelsels. Voorbeelde: *ASALM US ALCM prototipe, toetsvliegtuig tot hipersonies Mach 5.5 {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} *3M-54 Kalibr (4 500&nbsp;km, Mach 3) {{ vlagland|Rusland}} (die "Sizzler" variant is slegs in staat tot supersoniese spoed in die terminale stadium) *3M-51 Alfa (250&nbsp;km, Mach 2.5) {{ vlagland|Rusland}} *Air-Sol Moyenne Portée (300–500&nbsp;km+, Mach 3) {{ vlagland|Frankryk}}&nbsp;– supersoniese afstandaanvalmissiel met kerplofkop *ASM-3 (400&nbsp;km, Mach 3+) {{vlagland|Japan}} *Blyskavka (100–370&nbsp;km) {{vlagland |Oekraïne}}&nbsp;– Artem Luch Pivdenmash *BrahMos (290–800&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland|Indië}} / {{vlagland|Rusland}}<ref>{{Cite web |date=24 November 2020 |title=India now working on 1,500-km range BrahMos supersonic cruise missile |url=https://theprint.in/defence/india-now-working-on-1500-km-range-brahmos-supersonic-cruise-missile/550924/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204100808/https://theprint.in/defence/india-now-working-on-1500-km-range-brahmos-supersonic-cruise-missile/550924/ |archive-date=4 Februarie 2021 |access-date=27 Januarie 2021 |website=The Print |language=en}}</ref> *CX-1 (280&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland | Volksrepubliek China}} *CJ-100 / DF-100 (2000–3000&nbsp;km, Mach 5) {{ vlagland |Volksrepubliek China}} *FC/ASW (onder ontwikkeling) – transnasionale kruisermissielprogram {{vlagland|Frankryk}} / {{ vlagland|Verenigde Koninkryk}} / {{ vlagland|Italië}}<ref name="Janes">[http://home.janes.com/events/exhibitions/dsei2011/sections/daily/day1/perseus-mbdas-missile-of-.shtml Janes – Perseus: MBDA's missile of the future?] {{webarchive|url= https://web.archive.org/web/20111113133922/http://home.janes.com/events/exhibitions/dsei2011/sections/daily/day1/perseus-mbdas-missile-of-.shtml |date=13 November 2011 }}</ref><ref>{{cite web|url= http://www.iiss.org/whats-new/iiss-experts-commentary/from-the-paris-air-show-enter-perseus/ |title= International Institute for Strategic Studies – IISS |access-date=8 Oktober 2015 |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120628163208/http://www.iiss.org/whats-new/iiss-experts-commentary/from-the-paris-air-show-enter-perseus/ |archive-date=28 Junie 2012 }}</ref><ref name="The Telegraph">{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/defence/8587357/New-British-missile-three-times-as-fast-as-current-weapons.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/defence/8587357/New-British-missile-three-times-as-fast-as-current-weapons.html |archive-date=11 Januarie 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=New British missile three times as fast as current weapons|date= 21 Junie 2011|work=Telegraph.co.uk|access-date= 8 Oktober 2015|last1= Harding|first1= Thomas}}</ref><ref name="MBDA Systems">{{Cite web|url=http://www.mbda-systems.com/mediagallery/files/cvs401-perseus-_datasheet-1315926538.pdf|archive-url= https://web.archive.org/web/20130512144417/http://www.mbda-systems.com/mediagallery/files/cvs401-perseus-_datasheet-1315926538.pdf|url-status=dead|title=MBDA Systems|archive-date=12 Mei 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/paris-perseus-set-to-go-on-the-attack-358513/|title= PARIS: Perseus set to go on the attack|work= Flightglobal.com|access-date= 8 Oktober 2015 |date=22 Junie 2011}}</ref> *Hsiung Feng III (100–150&nbsp;km, Mach 3.5) {{vlagland |Volksrepubliek China}} *Hyunmoo-3 (1500&nbsp;km, Mach 1.2) {{ vlagland|Suid-Korea}} *Kh-20 (380–600&nbsp;km, Mach 2) {{ vlagland |Sowjetunie}} *Kh-31 (25–110&nbsp;km, Mach 3.5) {{ vlagland|Rusland}} *Kh-32 (600–1 000&nbsp;km, Mach 4.6) {{vlagland|Rusland}} *Kh-80 (3 000–5 000&nbsp;km, Mach 3) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{vlagland|Rusland}} *P-270 Moskit (120–250&nbsp;km, Mach 2–3) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{vlagland|Rusland}} *P-500 Bazalt (550&nbsp;km, Mach 3+) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland|Rusland}} *P-700 Granit (625&nbsp;km, Mach 2.5+) {{ vlagland|Sowjetunie}} / {{vlagland |Rusland}} *P-800 Oniks / Kh-61 (600–800&nbsp;km, Mach 2.6) {{vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland |Rusland}} *P-1000 Vulkan (800&nbsp;km, Mach 3+) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland|Rusland}} *YJ-12 (250–400&nbsp;km, Mach 4) {{ vlagland |Volksrepubliek China}} *YJ-18 (220–540&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *YJ-91 (15–120&nbsp;km, Mach 3.5) {{vlagland |Volksrepubliek China }} *Yun Feng (1200–2 000&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland|Republiek China}} *SSM-N-9 Regulus II (1 852&nbsp;km, Mach 2) {{ vlagland|Verenigde State}} ===Interkontinentale-afstand supersoniese kruisermissiele=== *Burya (8 500 km) (gekanselleer in 1960) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *MKR (8 000 km) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *RSS-40 Buran (8 500 km) (gekanselleer in 1957) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *SLAM (gekanselleer in 1964) {{ vlagland |Verenigde State}} *SM-64 Navaho (gekanselleer in 1958) {{vlagland |Verenigde State}} ===Langafstand subsoniese kruisermissiele=== [[Lêer:Nirbhay missiles during Republic Day Parade 2018.jpg|duimnael|Indië se Nirbhay-missiele gemonteer op 'n vragmotor-gebaseerde lanseerder.]] China, Frankryk, Indië, Iran, Israel, Japan, Noord-Korea, Rusland, Suid-Korea, Oekraïne en die Verenigde State het verskeie langafstand-subsoniese kruisermissiele ontwikkel. Hierdie missiele het 'n reikafstand van meer as 1 000 kilometer en vlieg teen ongeveer 800 kilometer per uur <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> Hulle het tipies 'n lanseringsgewig van ongeveer 1 500 kilogram<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> en kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra. Vroeëre weergawes van hierdie missiele het traagheidsnavigasie gebruik; latere weergawes gebruik baie meer akkurate TERCOM- en DSMAC-stelsels. Mees onlangse weergawes kan satellietnavigasie gebruik. Voorbeelde: China, Frankryk, Indië, Iran, Israel, Japan, Noord-Korea, Rusland, Suid-Korea, Oekraïne en die Verenigde State het verskeie langafstand-subsoniese kruisermissiele ontwikkel. Hierdie missiele het 'n reikafstand van meer as 1 000 kilometer en vlieg teen ongeveer 800 kilometer per uur <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> Hulle het tipies 'n lanseringsgewig van ongeveer 1 500 kilogram<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> en kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra. Vroeëre weergawes van hierdie missiele het traagheidsnavigasie gebruik; latere weergawes gebruik baie meer akkurate TERCOM- en DSMAC-stelsels. Mees onlangse weergawes kan satellietnavigasie gebruik. Voorbeelde: *3M-54 Kalibr (tot 4 500 km) {{vlagland|Rusland}} *AGM-86 ALCM (from 1 100 to >2 400 km) {{vlagland|Verenigde State}} *AGM-129 ACM (from 3 450 to 3 700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-181 LRSO (>2 500 km) {{vlagland |Verenigde State}} *[[BGM-109 Tomahawk]] (tot 1 700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *BGM-109G Grondgelanseerde kruisermissiel (2 500 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Kh-55 (3 000 km) and Kh-65 {{vlagland |Rusland}} *Kh-101 (4 500–5 500 km) {{vlagland |Rusland}} *Iskander-K (nie minder as 3 500 km) {{vlagland|Rusland}} *Hwasal-1 (1 500–2 000 km) {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Hwasal-2 (> 2 000 km) {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *RK-55 (3 000 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Nirbhay (tot 1 500 km)<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/nirbhay-cruise-missile-test-fired-drdo-says-indigenous-engine-a-success-101628656458294.html|title = Nirbhay cruise missile test-fired; indigenous engine a success, say officials| work=Hindustan Times |date = 11 Augustus 2021}}</ref> {{vlagland|Indië}} *MdCN (tot 1 400 km) {{vlagland|Frankryk}} *Paveh (1 650 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.timesofisrael.com/iran-unveils-new-paveh-cruise-missile-that-can-reach-israel|title = Iran unveils new 'Paveh' cruise missile that can reach Israel| website=The Times of Israel |date = 25 Februarie 2023}}</ref> {{vlagland|Iran}} *Hoveyzeh (1 350 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.tehrantimes.com/news/432567/Iran-unveils-long-range-Hoveyzeh-cruise-missile|title = Iran unveils long-range Hoveyzeh cruise missile|date = 2 Februarie 2019}}</ref>{{vlagland |Iran}} *Abu Mahdi (over 1 000 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.mashreghnews.ir/news/1108707/%D8%AA%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D8%AD-%D9%88%DB%8C%DA%98%DA%AF%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%88%D8%B4%DA%A9-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%AD%D8%A7%D8%AC-%D9%82%D8%A7%D8%B3%D9%85-%D9%88-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%A7%D8%A8%D9%88%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C|title = Description of the characteristics of 'Martyr Haj Qasem' and 'Martyr Abu Mahdi' missiles|date = 20 Augustus 2020}}</ref> {{vlagland|Iran}} *Quds 1 Houthi {{vlagland |Jemen}} *Hsiung Feng IIE (600–1200 km) {{vlagland|Republiek China}} *Hyunmoo III (Hyunmoo IIIA – 500 km, Hyunmoo IIIB – 1 000 km, Hyunmoo IIIC – 1,500 km) {{vlagland|Suid-Korea}} *Type 12 SSM (1 500 km under development) {{vlagland|Japan}} *MGM-13 Mace {{vlagland |Verenigde State}} *DF-10/CJ-10 (CJ-10K – 1 500 km, CJ-20 – 2 000 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Popeye Turbo SLCM {{vlagland |Israel}} *Diep Presisie Aanvalsvermoë DPSC (meer as 2 000 km onder ontwikkeling) {{vlagland|Duitsland}}{{vlagland|Verenigde Koninkryk}}, deel van die Trinity House Ooreenkoms.<ref>{{cite web |url=https://aviationweek.com/defense/budget-policy-operations/germany-uk-reveal-trinity-house-deep-strike-missile-development |title=Germany and UK Reveal Trinity House Deep Strike Missile Development Plans |last1=Osborne |first1=Tony |last2=Wall |first2=Robert |work=Aviation Week |date=15 Mei 2025 |access-date=23 Mei 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.twz.com/air/long-range-deep-precision-strike-missile-to-be-developed-by-uk-and-germany |title=Long-Range 'Deep Precision Strike' Missile To Be Developed By UK And Germany |last=Newdick |first=Thomas |website=The War Zone |date=16 Mei 2025 |access-date=23 Mei 2025}}</ref> *FP-5 Flamingo (3 000&nbsp;km) {{vlagland|Oekraïne}}<ref>{{Cite web|url=https://www.twz.com/news-features/new-ukrainian-cruise-missile-with-claimed-1800-mile-range-breaks-cover|title=New Ukrainian Cruise Missile With Claimed 1,800-Mile Range Breaks Cover|first=Thomas|last=Newdick|first2=Joseph|last2=Trevithick|date=18 August 2025}}</ref> *FP-5 Flamingo (3 000 km){{vlagland |Oekraïne}}<ref>{{Cite web|url=https://www.twz.com/news-features/new-ukrainian-cruise-missile-with-claimed-1800-mile-range-breaks-cover|title=New Ukrainian Cruise Missile With Claimed 1,800-Mile Range Breaks Cover|first=Thomas|last=Newdick|first2=Joseph|last2=Trevithick|date=18 Augustus 2025}}</ref> ===Interkontinentale-afstand subsoniese kruisermissiel=== *9M730 Burevestnik {{vlagland|Rusland}} *SM-62 Snark (10 200 km) {{vlagland|Verenigde State}} ===Medium-afstand subsoniese kruisermissiel=== [[Lêer:Storm Shadow p1220865.jpg|duimnael|Storm Shadow (Frankryk /VK).]] Voorbeelde: *AGM-158 JASSM (370–1900 km) {{vlagland |Verenigde State}} *[[Lêer:Babur Cruise Missle at Ideas 2008 cropped.jpg|duimnael|'n Pakistanse Babur-kruisermissiellanseerder.]]AGM-158C LRASM (370 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Atmaca {{vlagland|Turkye}} *Babur (290–900 km) {{vlagland |Pakistan}} *Harbah (250–450 km) {{vlagland |Pakistan}} *Hatf-VIII / Ra'ad Mark-2 ALCM (400 km) {{vlagland |Pakistan}} *Hsiung Feng IIE (600–2000 km) {{vlagland|Republiek China}} *Hyunmoo-3 (minder as 1500 km) {{vlagland |Suid-Korea}} *Iskander-K {{vlagland |Rusland}} *KD-63 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *NASM-MR {{vlagland|Indië}} *Taurus KEPD 350 (500+ km) {{vlagland |Duitsland}} *Kh-50 (Kh-SD) and Kh-101 Kh-65 weergawes {{vlagland |Rusland}} *MGM-1 Matador (700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Ra'ad ALCM (350 km) {{vlagland |Pakistan}} *Raad (360 km) {{vlagland|Iran}} *SOM (SOM B Block I) – 500 km, 1 500 km en 2 500 km weergawes (350 km reikafstand onder serieproduksie, 500 km+ reikafstand onder ontwikkeling){{vlagland|Turkye}}<ref>{{cite web|url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkey-aims-to-increase-ballistic-missile-ranges.aspx?pageID=238&nID=12731&NewsCatID=345|title=BUSINESS – Turkey aims to increase ballistic missile ranges|author=Ümit Enginsoy|date=Februarie 2012 |publisher=Hurriyetdailynews.com|access-date=13 Februarie 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hurriyet.com.tr/ekonomi/19680119.asp|title=Tübıta: Hedefimiz 2 bin 500 kilometre menzilli füze yapmak |date=14 Januarie 2012|publisher=Hurriyet.com.tr|access-date=13 Februarie 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.trt.net.tr/trtavaz/turk-fuzesi-som-icin-geri-sayim-basladi--haber-detay,tr,24107.aspx|title=Türk Füzesi SOM İçin Geri Sayım Başladı – Haber – TRT Avaz|publisher=Trt.net.tr|access-date=13 Februarie 2012|archive-date=10 Mei 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510220244/http://www.trt.net.tr/trtavaz/turk-fuzesi-som-icin-geri-sayim-basladi--haber-detay,tr,24107.aspx|url-status=dead}}</ref> *SSM-N-8 Regulus (926 km) {{vlagland |Verenigde State}} *P-5 Pyatyorka (450–750 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}}/{{vlagland |Rusland}}/{{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *S8000 Banderol {{vlagland |Rusland}} *Storm Shadow / SCALP-EG (550 km, Mach 0.65) {{vlagland |Verenigde Koninkryk}} *Type 12 SSM (binne 1000 km onder ontwikkeling) {{vlagland |Japan}} *Ya-Ali (700 km) {{vlagland |Iran}} *Zarb (320 km) {{vlagland|Pakistan}} *Ragnarök (926 km) {{vlagland |Verenigde State}}<ref>{{cite web | title=kratos-unveils-revolutionary-low-cost-cruise-missile-system-ragnarok | url=https://www.kratosdefense.com/newsroom/kratos-unveils-revolutionary-low-cost-cruise-missile-system-ragnarok }}</ref><ref>{{cite web | title=ragnarok-mini-cruise-missile-with-big-range-targets-150k-price-tag | url=https://www.twz.com/air/ragnarok-mini-cruise-missile-with-big-range-targets-150k-price-tag }}</ref> *Narwhal {{vlagland|Tsjeggië}} (680 km )<ref>{{cite web | title=what_is_the_new_narwhal_cruise_missile_for_ukraine_that_can_strike_moscow_and_engels | url=https://en.defence-ua.com/weapon_and_tech/what_is_the_new_narwhal_cruise_missile_for_ukraine_that_can_strike_moscow_and_engels-16752.html }}</ref><ref>{{cite web | title=czech-defense-tech-company-lpp-readies-first-cruise-missile | url=https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/czech-defense-tech-company-lpp-readies-first-cruise-missile }}</ref> *Taimoor (600 km) {{vlagland|Pakistan}} <ref>{{Cite web|url=https://www.flightglobal.com/fixed-wing/pakistan-test-launches-taimoor-cruise-missile-from-mirage/165837.article|title=Pakistan test launches Taimoor cruise missile from Mirage|first=Greg|last=Waldron|first2=|last2=|date=5 Januarie 2026}}</ref> *Lanca (missile) (600 km) {{vlagland|Pole}} <ref>{{Cite web|url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/weapons/wb-group-reveals-lanca-cruise-missile-with-payload-capacity-of-hundreds-of-kilograms|title=WB Group reveals Lanca cruise missile with payload capacity of hundreds of kilograms|first=Jakub |last=Link-Lenczowski |first2=|last2=|date=10 Oktober 2025}}</ref> *Ruta (missile) (450 km) {{vlagland|Switserland}} <ref>{{cite web | title=destinus-ruta | url=https://www.destinus.com/page/destinus-ruta }}</ref> ===Kortafstand subsoniese kruisermissiele=== [[Lêer:NSM PICT0001.JPG|duimnael|Vlootaanvalskruisermissiel van die Noorse Vloot.      ]] Kortafstand subsoniese kruisermissiele is sodanige missiele wat ongeveer 500 kilogram weeg en 'n reikafstand van tot 300 km het. Voorbeelde: *Apache (100–140 km) {{vlagland|Frankryk}} *AVMT-300 (300 km) {{vlagland| Brasilië}} *MICLA-BR (300 km) {{vlagland| Brasilië}} <ref>{{cite news |title=FOTO: Caça F-5M voando com o míssil de cruzeiro MICLA-BR|url=https://www.aereo.jor.br/2019/10/01/foto-caca-f-5m-voando-com-o-missil-de-cruzeiro-micla-br|publisher=Poder Aéreo|language=pt|date=1 Oktober 2019}}</ref> *Hyunmoo-3 (over 300 km) shorter range {{vlagland |Suid-Korea}} *SSM-700K Haeseong (180+ km) {{vlagland |Suid-Korea}} *JFS-M (499 km) {{vlagland |Duitsland}} *Kh-35 (130–300 km) {{vlagland |Rusland}}, KN-19 Ks3/4 {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Kh-59 (115–550 km) {{vlagland|Rusland}} *P-15 (40–80 km) {{vlagland |Rusland}} , KN-1 {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Nasr-1 {{vlagland|Iran}} *Zafar (25 km) {{vlagland |Iran}} *Noor {{vlagland |Iran}} *Qader {{vlagland|Iran}} *NASM-SR {{vlagland|Indië}} *Naval Strike Missile (185–555 km) {{vlagland|Noorweë}} *RBS-15 {{vlagland|Swede}} *Korshun {{vlagland |Oekraïne}} – plaaslike weergawe van Kh-55 en RK-55 *Neptune {{vlagland|Oekraïne}}<ref>{{cite web |title=Ukraine Tests Advanced Subsonic Cruise Missile 'Neptune' |url=http://www.defenseworld.net/news/21881 |website=Defense World |date=31 Januarie 2018 |access-date=31 Januarie 2018 |url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20180201082450/http://www.defenseworld.net/news/21881#.WnLO3-jP38A |archive-date=1 Februarie 2018}}</ref> *[[Lêer:Hsiung Feng II Anti-Ship Missile Display in Chengkungling 20111009a.jpg|duimnael|Hsiung Feng II anti-skip missiel uitgestal in Chengkungling.  ]]Hsiung Feng II {{vlagland|Republiek China}} *Wan Chien {{vlagland|Republiek China}} *VCM-01 (100–300 km) {{vlagland|Viëtnam}} *Aist (100–300 km) {{vlagland|Belarus}} *Marte (100+ km) {{vlagland|Italië}} *[[Lêer:Hsiung-Feng-2-sketch.svg|duimnael|Hsiung Feng II.     ]]Sea Killer uitvoer variant {{vlagland|Italië}} *Otomat (180 km) {{vlagland|Italië}} *Otomat Mk2 E / Teseo Mk2/E (360 km) {{vlagland|Italië}} *C-801 (40 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-802 (120–230 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-803 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-805 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-602 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *CM-602G {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Çakır {{vlagland|Turkye}} *Delilah missile (250 km) {{vlagland |Israel}} *Gabriel IV (200 km) {{vlagland |Israel}} *Popeye turbo ALCM (78 km) {{vlagland|Israel}} *Sea Breaker (300 km) {{vlagland |Israel}} *RGM-84 Harpoon (124–310 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-84E Standoff Land Attack Missile (110 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-84H/K SLAM-ER (270 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Silkworm (100–500 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *SOM {{vlagland|Turkye}} [7 <ref>{{cite web |date=4 Junie 2011 |title=Yerli seyir füzesi, 180 kilometreden hedefini vuracak – Hürriyet Gündem |url=http://www.hurriyet.com.tr/gundem/17954640.asp?gid=381 |access-date=13 Februarie 2012 |publisher=Hurriyet.com.tr}}</ref><ref>{{cite web |title=Yerli seyir füzesi, 180 kilometreden hedefinin vuracak – Kirpi HABER Cesur &#124; Özgür &#124; Tarafsız Habercilik |url=http://www.kirpihaber.com/teknoloji-bilim/yerli-seyir-fuzesi-180-kilometreden-hedefinin-vuracak.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607033259/http://www.kirpihaber.com/teknoloji-bilim/yerli-seyir-fuzesi-180-kilometreden-hedefinin-vuracak.htm |archive-date=2011-06-07 |access-date=13 Februarie 2012 |publisher=Kirpihaber.com}}</ref> *[[V-1-vlieënde bom]] (250 km) {{vlagland |Nazi-Duitsland}} ==Ontplooiing== [[Lêer:AGM-129A - 2006 0306 b52 2lg.jpg|links|duimnael|AGM-129 ACM word vasgeheg op 'n B-52H bomwerper.]] Die mees algemene missie vir kruisermissiele is om relatief hoëwaarde-teikens soos skepe, bevelbunkers, brûe en damme aan te val.<ref>{{cite web|url=http://www.raytheon.com/capabilities/products/tomahawk/|title=Raytheon: Tomahawk Cruise Missile|website=www.raytheon.com|access-date=2016-09-19}}</ref> Moderne geleidingstelsels maak akkurate aanvalle moontlik. Sedert 2001 het die [[BGM-109 Tomahawk]]-missielmodel 'n belangrike deel van die Verenigde State se vlootarsenaal geword. Dit gee skepe en duikbote 'n ietwat akkurate, langafstand-, konvensionele landaanvalwapen. Sodanige missiel kos ongeveer US$1,99 miljoen per eenheid.<ref>{{cite web |title=FY 2017 Program Acquisition Costs by Weapon System - Tactical Tomahawk Cruise Missile |url=https://comptroller.war.gov/Portals/45/documents/defbudget/FY2017/FY2017_Weapons.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160424113923/http://comptroller.defense.gov/Portals/45/Documents/defbudget/fy2017/FY2017_Weapons.pdf |archive-date=2016-04-24 |url-status=live |website=United States Department of Defense}}</ref> Beide die Tomahawk en die AGM-86 is wyd tydens Operasie Desert Storm gebruik. Op 7 April 2017, tydens die [[Siriese Burgeroorlog]], het Amerikaanse oorlogskepe meer as 50 kruismissiele op 'n Siriese lugbasis afgevuur as vergelding vir 'n Siriese chemiese wapenaanval teen 'n rebellevesting.<ref>{{cite web |title=US missiles blast Syria; Trump demands 'end the slaughter' |url=https://apnews.com/article/donald-trump-syria-ap-top-news-international-news-politics-de1b6e80a0cf4d84bca38835e9bb3310 |website=AP News|date=20 April 2021 }}</ref> Die [[Amerikaanse Lugmag]] (USAF) ontplooi 'n lug-gelanseerde kruisermissiel, die AGM-86 ALCM. Die [[Boeing B-52 Stratofortress]] is die eksklusiewe afleweringsvoertuig vir die AGM-86 en AGM-129 ACM. Beide missieltipes is konfigureerbaar vir óf konvensionele óf kernplofkoppe. Die USAF het die AGM-86 vir sy bomwerpervloot aangeneem, terwyl die AGM-109 aangepas is om vanaf vragmotors en skepe te lanseer en deur die USAF en Vloot aangeneem is. Die vragmotor-gelanseerde weergawes, en ook die Pershing II en SS-20 Intermediêre Afstand Ballistiese Missiele, is later vernietig onder die bilaterale INF (Intermediêre Afstand Kernmagte) verdrag met die USSR. [[Lêer:BRAHMOS Launcher.JPG|duimnael|Die Indiese Leër se BrahMos supersoniese kruisermissiele gemonteer op Mobiele Outonome Lanseerders (MOL).]] Die [[Britse Koninklike Vloot]] (RN) bedryf ook kruisermissiele, spesifiek die VSA-vervaardigde Tomahawk, wat deur die RN se kernduikbootvloot gebruik word. Britse konvensionele kernkopweergawes is vir die eerste keer in 1999 deur die RN in gevegte afgevuur, tydens die [[Kosovo-oorlog]] (die Verenigde State het kruisermissiele in 1991 afgevuur). Die Koninklike Lugmag gebruik die Storm Shadow-kruisermissiel op sy [[Typhoon-klas duikboot|Typhoon]] en voorheen sy Tornado GR4-vliegtuig. Dit word ook deur Frankryk gebruik, waar dit bekend staan as SCALP EG, en word deur die Armée de l'Air se Mirage 2000- en Rafale-vliegtuie gedra. Indië en Rusland het gesamentlik die supersoniese kruisermissiel BrahMos ontwikkel. Daar is drie weergawes van die Brahmos: skip-/land-gelanseer, lug-gelanseer en duikboot-gelanseer. Die skip-/land-gelanseer weergawe was teen laat 2007 in werking. Die Brahmos het die vermoë om teikens op land aan te val. Rusland gaan ook voort om ander kruisermissiele te bedryf: die SS-N-12 Sandbox, SS-N-19 Shipwreck, SS-N-22 Sunburn en SS-N-25 Switchblade. Duitsland en Spanje bedryf die Taurus-missiel terwyl Pakistan die Babur-missiel vervaardig het.<ref name="CSIS Missile Threat3"/> Beide die Volksrepubliek van China en die Republiek van China (Taiwan) het verskeie kruisermissielvariante ontwerp, soos die bekende C-802, waarvan sommige in staat is om biologiese, chemiese, kern- en konvensionele kernkoppe te dra == Verwysings == {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Wapentuig]] [[Kategorie:Ammunisie]] 6hlh1u3y8jiirv08fr3s09ho4nguwqz 0 459865 2893873 2890007 2026-04-14T15:41:18Z ~2026-23024-53 206231 Have it you want to 2893873 wikitext text/x-wiki [[Lêer:ASL_family.jpg|200px|links|duimnael|Persone wat gebaretaal toepas.]] '''Amerikaanse Gebaretaal''' ('''ASL''') is 'n [[natuurlike taal]] wat dien as die oorheersende [[gebaretaal]] van dowe gemeenskappe in die Verenigde State en die grootste deel van die Engelssprekende Kanada. ASL is 'n volledige en georganiseerde visuele taal wat uitgedruk word deur beide handmatige en nie-handmatige kenmerke te gebruik.<ref>{{Cite web|url=https://www.nidcd.nih.gov/health/american-sign-language|title=American Sign Language|date=2015-08-18|website=NIDCD|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20161115163913/https://www.nidcd.nih.gov/health/american-sign-language|archive-date=2016-11-15|access-date=2021-03-08}}</ref> Behalwe in Noord-Amerika word dialekte van ASL en ASL-gebaseerde [[Kreools|kreole]] in baie lande regoor die wêreld gebruik, insluitend 'n groot deel van [[Wes-Afrika]] en dele van [[Suidoos-Asië]]. ASL word ook wyd aangeleer as 'n [[tweede taal]], wat dien as 'n [[lingua franca]]. [[Lêer:American_Sign_Language_demo_-_Travis_Dougherty.ogv|regs|duimnael|Travis Dougherty demonstreer die ASL-alfabet. Stemopname deur Gilbert G. Lensbower.]] ASL is die naaste verwant aan Franse Get the only problem you You don't baretaal (LSF). Daar is voorgestel dat ASL 'n kreoolse taal van LSF is, hoewel ASL kenmerke toon wat atipies is van kreoolse tale, soos agglutinatiewe morfologie. ASL het in die vroeë 19de eeu ontstaan in die Amerikaanse Skool vir Dowes (ASD) in Hartford, Connecticut, vanuit 'n situasie van taalkontak. Sedertdien het ASL-gebruik wyd versprei deur skole vir dowes en dowe gemeenskapsorganisasies. Ten spyte van die wydverspreide gebruik daarvan, is geen akkurate telling van ASL-gebruikers gehou nie. Betroubare ramings vir Amerikaanse ASL-gebruikers wissel van 250 000 tot 500 000 persone, insluitend 'n aantal kinders van dowe volwassenes (CODA) en ander horende individue. [[Lêer:Sign_language_interpreter.jpg|140px|duimnael|'n Gebaretaaltolk aan diens by 'n aanbieding]] Tekens in ASL het 'n aantal fonemiese komponente, soos bewegings van die gesig, die torso en die hande. ASL is nie 'n vorm van pantomime nie, hoewel ikonisiteit 'n groter rol in ASL speel as in gesproke tale. Engelse leenwoorde word dikwels deur die spel met vingers geleen, hoewel ASL-grammatika nie verwant is aan dié van Engels nie. ASL het verbale ooreenstemming en aspektuele markering en het 'n produktiewe stelsel om agglutinatiewe klassifiseerders te vorm. Baie taalkundiges glo dat ASL 'n onderwerp-werkwoord-voorwerp- taal is. Daar is egter verskeie ander voorstelle om rekening te hou met ASL-woordorde. Alhoewel die Verenigde State, die Verenigde Koninkryk en Australië Engels as 'n gemeenskaplike mondelinge en geskrewe taal deel, is ASL nie onderling verstaanbaar met Britse Gebaretaal (BSL) of Auslan nie.<ref name="johnson">{{Harvcoltxt|Johnson|Schembri|2007}}</ref>{{rp|68}} Al drie tale toon grade van ontlening uit Engels, maar dit alleen is nie voldoende vir kruistaalbegrip nie.<ref name="johnson" />{{rp|68}} Daar is gevind dat 'n relatief hoë persentasie (37–44%) van ASL-tekens soortgelyke vertalings in Auslaans het, wat vir mondelinge tale daarop dui dat hulle aan dieselfde taalfamilie behoort.<ref name="johnson" />{{rp|69}} Dit lyk egter nie histories geregverdig vir ASL en Auslan nie, en dit is waarskynlik dat die ooreenkoms veroorsaak word deur die hoër mate van ikonisiteit in gebaretale in die algemeen, sowel as kontak met Engels.<ref name="johnson" />{{rp|70}} Amerikaanse Gebaretaal word nou deur baie kolleges aanvaar as 'n taal wat in aanmerking kom vir krediet vir vreemde tale;<ref>{{Cite web|url=http://www.unm.edu/~wilcox/UNM/univlist.html|title=Universities That Accept ASL In Fulfillment Of Foreign Language Requirements.|last=Wilcox Phd|first=Sherman|date=May 2016|access-date=May 24, 2018|archive-date=October 24, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181024103845/http://www.unm.edu/~wilcox/UNM/univlist.html|url-status=live}}</ref> baie state maak dit verpligtend om dit as sodanig te aanvaar.<ref>{{Cite web|url=https://www.usnews.com/news/best-states/tennessee/articles/2017-04-26/tennessee-passes-sign-language-bill|title=Bill Passes Requiring Sign Language Students Receive Credit|last=Burke|first=Sheila|date=April 26, 2017|website=US News|archive-url=https://web.archive.org/web/20171011051745/https://www.usnews.com/news/best-states/tennessee/articles/2017-04-26/tennessee-passes-sign-language-bill|archive-date=2017-10-11|url-status=dead|access-date=May 24, 2018}}</ref> In sommige state is dit egter slegs waar met betrekking tot hoërskoolkursuswerk. == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Tale van die Verenigde State van Amerika]] [[Kategorie:Tale van Kanada]] cfbyq8r1t3d838op2oidju4l0nb8hy5 2893885 2893873 2026-04-14T16:10:38Z Aliwal2012 39067 Wysiging deur [[Special:Contributions/~2026-23024-53|~2026-23024-53]] teruggerol na laaste weergawe deur [[User:Aliwal2012|Aliwal2012]] 2890007 wikitext text/x-wiki [[Lêer:ASL_family.jpg|200px|links|duimnael|Persone wat gebaretaal toepas.]] '''Amerikaanse Gebaretaal''' ('''ASL''') is 'n [[natuurlike taal]] wat dien as die oorheersende [[gebaretaal]] van dowe gemeenskappe in die Verenigde State en die grootste deel van die Engelssprekende Kanada. ASL is 'n volledige en georganiseerde visuele taal wat uitgedruk word deur beide handmatige en nie-handmatige kenmerke te gebruik.<ref>{{Cite web|url=https://www.nidcd.nih.gov/health/american-sign-language|title=American Sign Language|date=2015-08-18|website=NIDCD|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20161115163913/https://www.nidcd.nih.gov/health/american-sign-language|archive-date=2016-11-15|access-date=2021-03-08}}</ref> Behalwe in Noord-Amerika word dialekte van ASL en ASL-gebaseerde [[Kreools|kreole]] in baie lande regoor die wêreld gebruik, insluitend 'n groot deel van [[Wes-Afrika]] en dele van [[Suidoos-Asië]]. ASL word ook wyd aangeleer as 'n [[tweede taal]], wat dien as 'n [[lingua franca]]. [[Lêer:American_Sign_Language_demo_-_Travis_Dougherty.ogv|regs|duimnael|Travis Dougherty demonstreer die ASL-alfabet. Stemopname deur Gilbert G. Lensbower.]] ASL is die naaste verwant aan Franse Gebaretaal (LSF). Daar is voorgestel dat ASL 'n kreoolse taal van LSF is, hoewel ASL kenmerke toon wat atipies is van kreoolse tale, soos agglutinatiewe morfologie. ASL het in die vroeë 19de eeu ontstaan in die Amerikaanse Skool vir Dowes (ASD) in Hartford, Connecticut, vanuit 'n situasie van taalkontak. Sedertdien het ASL-gebruik wyd versprei deur skole vir dowes en dowe gemeenskapsorganisasies. Ten spyte van die wydverspreide gebruik daarvan, is geen akkurate telling van ASL-gebruikers gehou nie. Betroubare ramings vir Amerikaanse ASL-gebruikers wissel van 250 000 tot 500 000 persone, insluitend 'n aantal kinders van dowe volwassenes (CODA) en ander horende individue. [[Lêer:Sign_language_interpreter.jpg|140px|duimnael|'n Gebaretaaltolk aan diens by 'n aanbieding]] Tekens in ASL het 'n aantal fonemiese komponente, soos bewegings van die gesig, die torso en die hande. ASL is nie 'n vorm van pantomime nie, hoewel ikonisiteit 'n groter rol in ASL speel as in gesproke tale. Engelse leenwoorde word dikwels deur die spel met vingers geleen, hoewel ASL-grammatika nie verwant is aan dié van Engels nie. ASL het verbale ooreenstemming en aspektuele markering en het 'n produktiewe stelsel om agglutinatiewe klassifiseerders te vorm. Baie taalkundiges glo dat ASL 'n onderwerp-werkwoord-voorwerp- taal is. Daar is egter verskeie ander voorstelle om rekening te hou met ASL-woordorde. Alhoewel die Verenigde State, die Verenigde Koninkryk en Australië Engels as 'n gemeenskaplike mondelinge en geskrewe taal deel, is ASL nie onderling verstaanbaar met Britse Gebaretaal (BSL) of Auslan nie.<ref name="johnson">{{Harvcoltxt|Johnson|Schembri|2007}}</ref>{{rp|68}} Al drie tale toon grade van ontlening uit Engels, maar dit alleen is nie voldoende vir kruistaalbegrip nie.<ref name="johnson" />{{rp|68}} Daar is gevind dat 'n relatief hoë persentasie (37–44%) van ASL-tekens soortgelyke vertalings in Auslaans het, wat vir mondelinge tale daarop dui dat hulle aan dieselfde taalfamilie behoort.<ref name="johnson" />{{rp|69}} Dit lyk egter nie histories geregverdig vir ASL en Auslan nie, en dit is waarskynlik dat die ooreenkoms veroorsaak word deur die hoër mate van ikonisiteit in gebaretale in die algemeen, sowel as kontak met Engels.<ref name="johnson" />{{rp|70}} Amerikaanse Gebaretaal word nou deur baie kolleges aanvaar as 'n taal wat in aanmerking kom vir krediet vir vreemde tale;<ref>{{Cite web|url=http://www.unm.edu/~wilcox/UNM/univlist.html|title=Universities That Accept ASL In Fulfillment Of Foreign Language Requirements.|last=Wilcox Phd|first=Sherman|date=May 2016|access-date=May 24, 2018|archive-date=October 24, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181024103845/http://www.unm.edu/~wilcox/UNM/univlist.html|url-status=live}}</ref> baie state maak dit verpligtend om dit as sodanig te aanvaar.<ref>{{Cite web|url=https://www.usnews.com/news/best-states/tennessee/articles/2017-04-26/tennessee-passes-sign-language-bill|title=Bill Passes Requiring Sign Language Students Receive Credit|last=Burke|first=Sheila|date=April 26, 2017|website=US News|archive-url=https://web.archive.org/web/20171011051745/https://www.usnews.com/news/best-states/tennessee/articles/2017-04-26/tennessee-passes-sign-language-bill|archive-date=2017-10-11|url-status=dead|access-date=May 24, 2018}}</ref> In sommige state is dit egter slegs waar met betrekking tot hoërskoolkursuswerk. == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Tale van die Verenigde State van Amerika]] [[Kategorie:Tale van Kanada]] mfse92x9kgx2488edzx6cihn3cekxhl 0 460066 2893852 2893766 2026-04-14T13:30:53Z Aliwal2012 39067 poleerwerk 2893852 wikitext text/x-wiki Die '''Douglas DC-5''' was ’n enkelvlerkvliegtuig van metaal, met twee enjins, vlerke wat hoog gemonteer is en ’n driewielonderstel.<br/>Al die DC-5’s is by die El Segundo-afdeling van die Douglas-maatskappy gebou. == Ontwikkeling == [[Lêer:Douglas R3D, at Hammer Fld.jpg|duimnael|’n Douglas R3D te Hammerfield.]] KLM van Nederland het die wens teenoor Douglas uitgespreek dat hy ’n lynvliegtuig met hoë vlerke wil bekom waarvan die werkverrigting vergelykbaar of beter as dié van die DC-3 sal wees en dat hy die vliegtuig op die lugredery se Europese netwerk wil gebruik (met ander woorde een met ’n korter reikafstand). KLM se wens het gewig by Donald Douglas gedra. Dit het daartoe aanleiding gegee dat die El Segundo-afdeling van die Douglas-maatskappy ’n vliegtuig ontwikkel het wat vir KLM geskik sou wees. Die romp van hierdie vliegtuig met sy elliptiese deursnit se kajuit was 6.33 meter lank en 2.46 meter wyd. Sitplekrangskikking wat wissel van 16 passasiers met ’n kombuis en toilet tot 26 passasiers sonder hierdie fasiliteite is voorgestel. Daar sou in altwee gevalle twee sitplekke weerskante van die middelgangetjie wees. Na gelang van die getal sitplekke sou daar voorsiening gemaak word vir twee kompartemente van tussen 47,24 en 74,37 kubieke meter vir bagasie en vrag. Klante kon vra dat die kajuit met 14 omskepbare sitplekke/beddens toegerus word. AANTEKENING: Hierdie artikel is grootliks op ''Skyleaders'' gegrond.<ref>{{Cite book |last=Francillon |first=Francillon |title=SKYLEADERS DC-1 through DC-7: The Douglas propliners |date=July 2011 |publisher=Haynes Publishing |year=2011 |isbn=978 0 85733 157 1 |location=Sparkford, Yeovil, Somerset, UK |pages=152 to 157 and 318 |language=en}}</ref> == Die eerste bestellings == KLM en Douglas het op 13 Desember 1938 ’n brief van voorneme geteken, en KLM het ’n maand later bekend gemaak dat hy vier DC-5’s gaan verkry. KLM het uiteindelik, ten spyte van openbare teenkanting, die finale kontrak op 22 Mei 1939 onderteken. (Die registrasies PH-AXA, PH-AXB, PH-AXE en PH-AXG is vir die vier Nederlandse masjiene gereserveer.) Drie maande later, op 30 Augustus 1939, het British Airways Beperk (’n Britse openbare maatskappy) ’n kontrak vir nege eenhede onderteken. Daar is van British Airways verwag om ’n deposito te betaal (dit het ’n kwart van die totale kontrakwaarde verteenwoordig). Die vliegtuie sou tussen Desember 1939 en Maart 1940 as dekvrag verskeep word en die registrasies G-AFYG tot G-AFYO hê. Vier dae nadat die kontrak onderteken is, het Brittanje egter oorlog teen Duitsland verklaar en gevolglik is die DC-5-kontrak deur die Britse Ministerie van Lugvaart gekanselleer. Ander kontrakte is ook as gevolg van die oorlog gekanselleer: een vir ses vliegtuie wat vir Pennsylvania Central Airlines (in die Verenigde State) en een vir twee wat vir ''Sociedad Colombo-Alemana de Transportes Aéreos'' (SCADTA, in Kolombië) bestem was. Die gevolg was dat Douglas nou net ’n geringe getal bestellings van KLM en die vloot en die mariene korps van die VSA gehad het. == Die prototipe-DC-5 == Die eerste DC-5, met die registrasie NX21701 en die konstruksienommer 411, is in Februarie 1939 onthul. Die vliegtuig het sy eerste vlug op 20 Februarie 1939 onderneem. Na dit is daar met toetsvlugte begin. Die grootste probleem wat gedurende die toetsvlugte ondervind is, was swak kontrolereaksie wanneer die hoogteroere gebruik word. Die oplossing was om die horisontale stertvlakke met ’n ophoek van 15˚ te modifiseer sodat die hoogteroere buite die versteurde lugvloei is wat deur die hoog gemonteerde vlerke gegenereer word. Terwyl die vliegtuig in die werkswinkel was om met die gemodifiseerde horisontale stertvlakke toegerus te word, is dit terselfdertyd met kragtiger enjins toegerus. Dit was op versoek van William E Boeing, die afgetrede stigter van die Seattle-vliegtuigvervaardiger. Hy het ook gevra dat die vliegtuig met vier pare sitplekke, twee driesitplek-rusbanke en ’n lessenaar toegerus word. Die toilet en die bagasiekompartemente is onveranderd gelos. Die eerste kragbronne van die prototipe was Wright Cyclone SGR-1820-F62- radiale enjins van 900 perdekrag. Later is kragtiger Cyclone SGR-1820-G102A-enjins van 1100 perdekrag in die masjien gemonteer. [[Lêer:Douglas DC-5 NC21701 (7861583628).jpg|duimnael|William E Boeing se persoonlike vliegtuig met die naam ''Rover'' word in April 1941 by Oakland gesien.]] Nadat toetsvlugte onderneem is, is die eerste DC-5 in 1940 in ’n korporatiewe transportvliegtuig omskep en aan William E Boeing, die afgetrede stigter van die Boeing-maatskappy verkoop. (Die vliegtuig se registrasie is na NC21701 verander en dit het die naam ''Rover'' gekry.) Toe die Amerikaanse Vloot die vliegtuig in Februarie 1942 oorgeneem het, het William die masjien nie veel gebruik nie en dit het die enigste R3D-3 met die BuNo 08005 geword. Die R3D-3 is in Januarie 1944 na Naval Air Station Banana River in Florida oorgeplaas. Daar is die masjien gebruik om blindelanding-toerusting te toets. Die prototipe-DC-5 is aan die einde van Junie 1946 opgebreek nadat dit aan militêre diens onttrek is. == Operasionele gebruik == === Die Nederlandse DC-5’s === [[Lêer:DC-5Japan.jpg|duimnael|Hierdie DC-5-skroefvliegtuig is deur die Japannese gekonfiskeer en deur die Japannese Leër gebruik. Die masjien was voorheen PK-ADA geregistreer.]] [[Lêer:DC-5 (USAAF C-110) over New Guinea 1942.jpg|duimnael|Die Douglas C-110 met die pseudoregistrasie VHCXA. Die vliegtuig het voorheen die registrasie PK-ADB gehad en was ook VH-CXA geregistreer.]] Die vier DC-5’s wat vir KLM bestem was, is na Curaҫao gestuur om op KLM se netwerk op die Wes-Indiese eilande gebruik te word (met die registrasies PJ-AIW en PJ-AIZ). Die ander twee is deur KNILM op die Hollandse Oos-Indiese eilande gebruik (hulle was PK-ADA en PK-ADB geregistreer). Nadat die eerste twee vliegtuie ’n jaar lank in die Karibiese Eilande gevlieg het, is hulle na Batavië gestuur om as PK-ADC en PK-ADD vir KNILM te vlieg. Hierdie twee vliegtuie is ’n jaar lank sonder insident op die netwerk in die Hollandse Oos-Indiese eilande gebruik. PK-ADA is op 9 Februarie 1942 gedurende die eerste Japannese lugaanval by die Batavia-Kemayoran-lughawe beskadig. Ná tydelike herstelwerk is die vliegtuig na die tegniese basis by Bandung gevlieg, waar dit was toe die Japannese die Geallieerde magte se vestings op Java oorrompel het. PK-ADA is toe deur die Japannese na Tachikawa geneem, waar dit deur die lugmag van die Imperiale Japannese Leër in vliegtoetse gebruik is. Later is dit as ’n militêre transportvliegtuig en radionavigasieopleidingsvliegtuig gebruik en was in Februarie 1944 steeds lugwaardig, maar dit is onbekend wat uiteindelik van hom geword het. Die ander drie DC-5’s is in die Hollandse Oos-Indiese eilande bedryf totdat hulle vroeg in Maart 1942 na Australië geneem is. Hulle is uiteindelik die benamings C-110A-DE en reeksnommers 44-83230 tot 44-83232 deur die USAAF toegeken. Een van hulle het aan die einde van die oorlog die registrasie VH-ARD ontvang en het in 1948 deel van die nuwe lugmag in Israel geword. Die Israelis het die vliegtuig hoofsaaklik as transportvliegtuig gebruik maar ook as bomwerper. Later is dit as instruksielugraam deur die Lugvaartkundige Tegniese Skool van Tel Aviv gebruik. AANTEKENINGE BY DIE NEDERLANDSE DC-5’s Dekker bevestig dat die registrasies PH-AXA, PH-AXB, PH-AXE en PH-AXG vir die Nederlandse DC-5’s gereserveer is, maar hy het ’n ander uiteensetting wat die verband tussen die konstruksienommers en die registrasienommers van die vliegtuie betref.  Die eerste vliegtuig was ’n Douglas DC-5-510 en die ander was almal Douglas DC-5-511’s. Dekker het voornoemde inligting in ’n opsomming oor die DC-5 bygewerk.<ref>{{Cite web|url=https://www.hdekker.info/registermap/TWEEDE.htm|title=Tweede Register 1929 – 1949|last=Dekker|first=Herman|date=12 April 2026|access-date=12 April 2026}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.hdekker.info/DIVERSEN/dc5.htm|title=DC-5|last=Dekker|first=Herman|date=Desember 2007|website=Nederlandse Luchtvaarthistorie|access-date=13 April 2026}}</ref> {| class="wikitable" | valign="top" |Registrasie | valign="top" |Konstruksie-<br/>nommer | valign="top" |Identiteitsrekord/Opmerkings |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |PH-AXA | valign="top" |424 | valign="top" |PH-AXA nie opgeneem nie; instede PJ-AIW, PK-ADC, D-90#, “41-424”/VHCXB, 44-83231/VH-CXB geword; 1946 onttrek |- | valign="top" |PH-AXB | valign="top" |426 | valign="top" |Nie afgelewer nie, romp in vernietigingstoetse gebruik |- | valign="top" |PB-AXB | valign="top" |428 | valign="top" |PH-AXB nie opgeneem nie; instede PK-ADB/D-905, “41-428”/VHCXA, 44-83230/VH-CXA geword; 18 Augustus 1942 Parafield afgeskryf |- | valign="top" |PH-AXE | valign="top" |428 | valign="top" |Gereserveer, instede bestem PH-AXB te word |- | valign="top" |PH-AXE | valign="top" |430 | valign="top" |PH-AXE nie opgeneem nie; instede PK-ADA/D-904 geword; 8 Maart 1942 deur Japannese gekonfiskeer, vermoedelik 1945 onttrek |- | valign="top" |PH-AXG | valign="top" |430 | valign="top" |Gereserveer, registrasie nie opgeneem nie |- | valign="top" |PH-AXG | valign="top" |426 | valign="top" |In die plek van die oorspronklike konstruksienommer 426, wat vir vernietigingstoetse gebruik is, PH-AXG nie opgeneem nie; in stede PJ-AIZ, PK-ADD, D-90#, “41-426”/VHCXC, 44-83232/VH-CXC, VH-ARD, 1501 (Israelse Lugmag) geword; onttrek Haifa (4X) somer 1955; die romp daarna nog ’n paar jaar in die speelgrond van die kibboets Gevat Brenner, later ook daar onttrek |} === Die militêre DC-5’s === Die Vlootdepartement van die VSA het sewe DC-5’s vir aflewering in 1940 bestel. Die eerste drie is as R3D-1’s met 16 sitplekke en groter vragkompartemente deur die VSA-vloot gebruik (BuNos 1901 tot 1903; nommer 1901 het egter voor aflewering neergestort). Die ander is as R3D-2’s met versterkte kajuitvloere en dubbelvraglaaideure in plaas van die enkelpassasiersingangdeur aan die Mariene Korps afgelewer (BuNos 1904 tot 1907). Die vier Mariene Korps R3D-2’s is aan transporteskaders VMJ-1 (het VMJ-151 geword) aan die Oos-kus en aan VMJ-2 (het VMJ-252 geword) aan die ander kus toegewys. Die vliegtuie van die twee magte is in 1946 aan diens onttrek. <gallery mode="packed"> Lêer:DouglasR3D-1 (4461059899).jpg|RD3-1 met BuNo 1902 Lêer:80-G-60316.jpg|R3D-2 van die VSA se mariene korps Lêer:Douglas DC-5 R3D-2 Oakland USMC (4460577039).jpg|R3D-2 van die VSA se mariene korps by Oakland </gallery> == Spesifikasies vir die DC-5 == [[Lêer:Douglas DC-5 3-view L'Aerophile August 1939.jpg|duimnael|Skematiese voorstelling]] * '''Afmetings''': vlerkspan 23,77 meter, lengte 18,95 meter, hoogte 6,04 meter, vlerkoppervlakte 76,55 vierkante meter * '''Massa''': Leeg 6&nbsp;189 kg, gelaai 9&nbsp;070 kg, maksimum 9&nbsp;932 kg * '''Bemanning''': Twee vlieëniers en ’n kajuitbeampte * '''Akkommodasie''': 16 tot 26 sitplekke * '''Kragbron''': Twee Wright Cyclone SGR-1820-G102A- radiale enjins met nege silinders wat lugskroewe met drie blaaie teen konstante spoed aandryf * '''Brandstofvermoë''': Tenks in die sentrale deel van die vlerk met ’n totale inhoud van ongeveer 2082 liter * '''Werkverrigting''': Maksimum spoed: 230 myl per uur (370 km/h); diensplafon 23700 voet (ongeveer 7223 meter); maksimum reikafstand 1600 myl (ongeveer 2574 kilometer) == Getal DC-5’s en variante gebou == {| class="wikitable" | valign="top" |Konstruksie-<br/>nommer | valign="top" |Model | valign="top" |Klant | valign="top" |Registrasie | valign="top" |Getal |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |411 | valign="top" |DC-5 | valign="top" |Douglas | valign="top" |NX21701 | valign="top" |1 |- | valign="top" |422/423 | valign="top" |DC-5-518 | valign="top" |Pennsylvania Central Airlines | valign="top" |Nie voltooi nie | valign="top" | |- | valign="top" |424 | valign="top" |DC-5-510 | valign="top" |KLM (Wes-Indies) | valign="top" |PJ-AIW | valign="top" |1 |- | valign="top" |425 | valign="top" |DC-5-535 | valign="top" |SCADTA (Kolombië) | valign="top" |Nie voltooi nie | valign="top" | |- | valign="top" |426 | valign="top" |DC-5-535 | valign="top" |KLM (Wes-Indies) | valign="top" |PJ-AIZ | valign="top" |1 |- | valign="top" |427 | valign="top" |DC-5-518 | valign="top" |Pennsylvania Central Airlines | valign="top" |Nie voltooi nie | valign="top" | |- | valign="top" |428 | valign="top" |DC-5-511 | valign="top" |KNILM | valign="top" |PK-ADB | valign="top" |1 |- | valign="top" |429 | valign="top" |DC-5-518 | valign="top" |Pennsylvania Central Airlines | valign="top" |Nie voltooi nie | valign="top" | |- | valign="top" |430 | valign="top" |DC-5-511 | valign="top" |KNILM | valign="top" |PK-ADA | valign="top" |1 |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" |Getal DC-5’s gebou | valign="top" |5 |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |606/608 | valign="top" |R3D-1 | valign="top" |VSA-vloot | valign="top" |1901/1903 | valign="top" |3 |- | valign="top" |609/612 | valign="top" |R3D-2 | valign="top" |Mariene Korps | valign="top" |1904/1907 | valign="top" |4 |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" |Getal R3D’s gebou | valign="top" |7 |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" |Totale produksie | valign="top" |12 |} == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} cku49hgngdaykybhzci6zesuj6gx9j0 2893857 2893852 2026-04-14T13:36:39Z Aliwal2012 39067 +kategorie 2893857 wikitext text/x-wiki Die '''Douglas DC-5''' was ’n enkelvlerkvliegtuig van metaal, met twee enjins, vlerke wat hoog gemonteer is en ’n driewielonderstel.<br/>Al die DC-5’s is by die El Segundo-afdeling van die Douglas-maatskappy gebou. == Ontwikkeling == [[Lêer:Douglas R3D, at Hammer Fld.jpg|duimnael|’n Douglas R3D te Hammerfield.]] KLM van Nederland het die wens teenoor Douglas uitgespreek dat hy ’n lynvliegtuig met hoë vlerke wil bekom waarvan die werkverrigting vergelykbaar of beter as dié van die DC-3 sal wees en dat hy die vliegtuig op die lugredery se Europese netwerk wil gebruik (met ander woorde een met ’n korter reikafstand). KLM se wens het gewig by Donald Douglas gedra. Dit het daartoe aanleiding gegee dat die El Segundo-afdeling van die Douglas-maatskappy ’n vliegtuig ontwikkel het wat vir KLM geskik sou wees. Die romp van hierdie vliegtuig met sy elliptiese deursnit se kajuit was 6.33 meter lank en 2.46 meter wyd. Sitplekrangskikking wat wissel van 16 passasiers met ’n kombuis en toilet tot 26 passasiers sonder hierdie fasiliteite is voorgestel. Daar sou in altwee gevalle twee sitplekke weerskante van die middelgangetjie wees. Na gelang van die getal sitplekke sou daar voorsiening gemaak word vir twee kompartemente van tussen 47,24 en 74,37 kubieke meter vir bagasie en vrag. Klante kon vra dat die kajuit met 14 omskepbare sitplekke/beddens toegerus word. AANTEKENING: Hierdie artikel is grootliks op ''Skyleaders'' gegrond.<ref>{{Cite book |last=Francillon |first=Francillon |title=SKYLEADERS DC-1 through DC-7: The Douglas propliners |date=July 2011 |publisher=Haynes Publishing |year=2011 |isbn=978 0 85733 157 1 |location=Sparkford, Yeovil, Somerset, UK |pages=152 to 157 and 318 |language=en}}</ref> == Die eerste bestellings == KLM en Douglas het op 13 Desember 1938 ’n brief van voorneme geteken, en KLM het ’n maand later bekend gemaak dat hy vier DC-5’s gaan verkry. KLM het uiteindelik, ten spyte van openbare teenkanting, die finale kontrak op 22 Mei 1939 onderteken. (Die registrasies PH-AXA, PH-AXB, PH-AXE en PH-AXG is vir die vier Nederlandse masjiene gereserveer.) Drie maande later, op 30 Augustus 1939, het British Airways Beperk (’n Britse openbare maatskappy) ’n kontrak vir nege eenhede onderteken. Daar is van British Airways verwag om ’n deposito te betaal (dit het ’n kwart van die totale kontrakwaarde verteenwoordig). Die vliegtuie sou tussen Desember 1939 en Maart 1940 as dekvrag verskeep word en die registrasies G-AFYG tot G-AFYO hê. Vier dae nadat die kontrak onderteken is, het Brittanje egter oorlog teen Duitsland verklaar en gevolglik is die DC-5-kontrak deur die Britse Ministerie van Lugvaart gekanselleer. Ander kontrakte is ook as gevolg van die oorlog gekanselleer: een vir ses vliegtuie wat vir Pennsylvania Central Airlines (in die Verenigde State) en een vir twee wat vir ''Sociedad Colombo-Alemana de Transportes Aéreos'' (SCADTA, in Kolombië) bestem was. Die gevolg was dat Douglas nou net ’n geringe getal bestellings van KLM en die vloot en die mariene korps van die VSA gehad het. == Die prototipe-DC-5 == Die eerste DC-5, met die registrasie NX21701 en die konstruksienommer 411, is in Februarie 1939 onthul. Die vliegtuig het sy eerste vlug op 20 Februarie 1939 onderneem. Na dit is daar met toetsvlugte begin. Die grootste probleem wat gedurende die toetsvlugte ondervind is, was swak kontrolereaksie wanneer die hoogteroere gebruik word. Die oplossing was om die horisontale stertvlakke met ’n ophoek van 15˚ te modifiseer sodat die hoogteroere buite die versteurde lugvloei is wat deur die hoog gemonteerde vlerke gegenereer word. Terwyl die vliegtuig in die werkswinkel was om met die gemodifiseerde horisontale stertvlakke toegerus te word, is dit terselfdertyd met kragtiger enjins toegerus. Dit was op versoek van William E Boeing, die afgetrede stigter van die Seattle-vliegtuigvervaardiger. Hy het ook gevra dat die vliegtuig met vier pare sitplekke, twee driesitplek-rusbanke en ’n lessenaar toegerus word. Die toilet en die bagasiekompartemente is onveranderd gelos. Die eerste kragbronne van die prototipe was Wright Cyclone SGR-1820-F62- radiale enjins van 900 perdekrag. Later is kragtiger Cyclone SGR-1820-G102A-enjins van 1100 perdekrag in die masjien gemonteer. [[Lêer:Douglas DC-5 NC21701 (7861583628).jpg|duimnael|William E Boeing se persoonlike vliegtuig met die naam ''Rover'' word in April 1941 by Oakland gesien.]] Nadat toetsvlugte onderneem is, is die eerste DC-5 in 1940 in ’n korporatiewe transportvliegtuig omskep en aan William E Boeing, die afgetrede stigter van die Boeing-maatskappy verkoop. (Die vliegtuig se registrasie is na NC21701 verander en dit het die naam ''Rover'' gekry.) Toe die Amerikaanse Vloot die vliegtuig in Februarie 1942 oorgeneem het, het William die masjien nie veel gebruik nie en dit het die enigste R3D-3 met die BuNo 08005 geword. Die R3D-3 is in Januarie 1944 na Naval Air Station Banana River in Florida oorgeplaas. Daar is die masjien gebruik om blindelanding-toerusting te toets. Die prototipe-DC-5 is aan die einde van Junie 1946 opgebreek nadat dit aan militêre diens onttrek is. == Operasionele gebruik == === Die Nederlandse DC-5’s === [[Lêer:DC-5Japan.jpg|duimnael|Hierdie DC-5-skroefvliegtuig is deur die Japannese gekonfiskeer en deur die Japannese Leër gebruik. Die masjien was voorheen PK-ADA geregistreer.]] [[Lêer:DC-5 (USAAF C-110) over New Guinea 1942.jpg|duimnael|Die Douglas C-110 met die pseudoregistrasie VHCXA. Die vliegtuig het voorheen die registrasie PK-ADB gehad en was ook VH-CXA geregistreer.]] Die vier DC-5’s wat vir KLM bestem was, is na Curaҫao gestuur om op KLM se netwerk op die Wes-Indiese eilande gebruik te word (met die registrasies PJ-AIW en PJ-AIZ). Die ander twee is deur KNILM op die Hollandse Oos-Indiese eilande gebruik (hulle was PK-ADA en PK-ADB geregistreer). Nadat die eerste twee vliegtuie ’n jaar lank in die Karibiese Eilande gevlieg het, is hulle na Batavië gestuur om as PK-ADC en PK-ADD vir KNILM te vlieg. Hierdie twee vliegtuie is ’n jaar lank sonder insident op die netwerk in die Hollandse Oos-Indiese eilande gebruik. PK-ADA is op 9 Februarie 1942 gedurende die eerste Japannese lugaanval by die Batavia-Kemayoran-lughawe beskadig. Ná tydelike herstelwerk is die vliegtuig na die tegniese basis by Bandung gevlieg, waar dit was toe die Japannese die Geallieerde magte se vestings op Java oorrompel het. PK-ADA is toe deur die Japannese na Tachikawa geneem, waar dit deur die lugmag van die Imperiale Japannese Leër in vliegtoetse gebruik is. Later is dit as ’n militêre transportvliegtuig en radionavigasieopleidingsvliegtuig gebruik en was in Februarie 1944 steeds lugwaardig, maar dit is onbekend wat uiteindelik van hom geword het. Die ander drie DC-5’s is in die Hollandse Oos-Indiese eilande bedryf totdat hulle vroeg in Maart 1942 na Australië geneem is. Hulle is uiteindelik die benamings C-110A-DE en reeksnommers 44-83230 tot 44-83232 deur die USAAF toegeken. Een van hulle het aan die einde van die oorlog die registrasie VH-ARD ontvang en het in 1948 deel van die nuwe lugmag in Israel geword. Die Israelis het die vliegtuig hoofsaaklik as transportvliegtuig gebruik maar ook as bomwerper. Later is dit as instruksielugraam deur die Lugvaartkundige Tegniese Skool van Tel Aviv gebruik. AANTEKENINGE BY DIE NEDERLANDSE DC-5’s Dekker bevestig dat die registrasies PH-AXA, PH-AXB, PH-AXE en PH-AXG vir die Nederlandse DC-5’s gereserveer is, maar hy het ’n ander uiteensetting wat die verband tussen die konstruksienommers en die registrasienommers van die vliegtuie betref.  Die eerste vliegtuig was ’n Douglas DC-5-510 en die ander was almal Douglas DC-5-511’s. Dekker het voornoemde inligting in ’n opsomming oor die DC-5 bygewerk.<ref>{{Cite web|url=https://www.hdekker.info/registermap/TWEEDE.htm|title=Tweede Register 1929 – 1949|last=Dekker|first=Herman|date=12 April 2026|access-date=12 April 2026}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.hdekker.info/DIVERSEN/dc5.htm|title=DC-5|last=Dekker|first=Herman|date=Desember 2007|website=Nederlandse Luchtvaarthistorie|access-date=13 April 2026}}</ref> {| class="wikitable" | valign="top" |Registrasie | valign="top" |Konstruksie-<br/>nommer | valign="top" |Identiteitsrekord/Opmerkings |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |PH-AXA | valign="top" |424 | valign="top" |PH-AXA nie opgeneem nie; instede PJ-AIW, PK-ADC, D-90#, “41-424”/VHCXB, 44-83231/VH-CXB geword; 1946 onttrek |- | valign="top" |PH-AXB | valign="top" |426 | valign="top" |Nie afgelewer nie, romp in vernietigingstoetse gebruik |- | valign="top" |PB-AXB | valign="top" |428 | valign="top" |PH-AXB nie opgeneem nie; instede PK-ADB/D-905, “41-428”/VHCXA, 44-83230/VH-CXA geword; 18 Augustus 1942 Parafield afgeskryf |- | valign="top" |PH-AXE | valign="top" |428 | valign="top" |Gereserveer, instede bestem PH-AXB te word |- | valign="top" |PH-AXE | valign="top" |430 | valign="top" |PH-AXE nie opgeneem nie; instede PK-ADA/D-904 geword; 8 Maart 1942 deur Japannese gekonfiskeer, vermoedelik 1945 onttrek |- | valign="top" |PH-AXG | valign="top" |430 | valign="top" |Gereserveer, registrasie nie opgeneem nie |- | valign="top" |PH-AXG | valign="top" |426 | valign="top" |In die plek van die oorspronklike konstruksienommer 426, wat vir vernietigingstoetse gebruik is, PH-AXG nie opgeneem nie; in stede PJ-AIZ, PK-ADD, D-90#, “41-426”/VHCXC, 44-83232/VH-CXC, VH-ARD, 1501 (Israelse Lugmag) geword; onttrek Haifa (4X) somer 1955; die romp daarna nog ’n paar jaar in die speelgrond van die kibboets Gevat Brenner, later ook daar onttrek |} === Die militêre DC-5’s === Die Vlootdepartement van die VSA het sewe DC-5’s vir aflewering in 1940 bestel. Die eerste drie is as R3D-1’s met 16 sitplekke en groter vragkompartemente deur die VSA-vloot gebruik (BuNos 1901 tot 1903; nommer 1901 het egter voor aflewering neergestort). Die ander is as R3D-2’s met versterkte kajuitvloere en dubbelvraglaaideure in plaas van die enkelpassasiersingangdeur aan die Mariene Korps afgelewer (BuNos 1904 tot 1907). Die vier Mariene Korps R3D-2’s is aan transporteskaders VMJ-1 (het VMJ-151 geword) aan die Oos-kus en aan VMJ-2 (het VMJ-252 geword) aan die ander kus toegewys. Die vliegtuie van die twee magte is in 1946 aan diens onttrek. <gallery mode="packed"> Lêer:DouglasR3D-1 (4461059899).jpg|RD3-1 met BuNo 1902 Lêer:80-G-60316.jpg|R3D-2 van die VSA se mariene korps Lêer:Douglas DC-5 R3D-2 Oakland USMC (4460577039).jpg|R3D-2 van die VSA se mariene korps by Oakland </gallery> == Spesifikasies vir die DC-5 == [[Lêer:Douglas DC-5 3-view L'Aerophile August 1939.jpg|duimnael|Skematiese voorstelling]] * '''Afmetings''': vlerkspan 23,77 meter, lengte 18,95 meter, hoogte 6,04 meter, vlerkoppervlakte 76,55 vierkante meter * '''Massa''': Leeg 6&nbsp;189 kg, gelaai 9&nbsp;070 kg, maksimum 9&nbsp;932 kg * '''Bemanning''': Twee vlieëniers en ’n kajuitbeampte * '''Akkommodasie''': 16 tot 26 sitplekke * '''Kragbron''': Twee Wright Cyclone SGR-1820-G102A- radiale enjins met nege silinders wat lugskroewe met drie blaaie teen konstante spoed aandryf * '''Brandstofvermoë''': Tenks in die sentrale deel van die vlerk met ’n totale inhoud van ongeveer 2082 liter * '''Werkverrigting''': Maksimum spoed: 230 myl per uur (370 km/h); diensplafon 23700 voet (ongeveer 7223 meter); maksimum reikafstand 1600 myl (ongeveer 2574 kilometer) == Getal DC-5’s en variante gebou == {| class="wikitable" | valign="top" |Konstruksie-<br/>nommer | valign="top" |Model | valign="top" |Klant | valign="top" |Registrasie | valign="top" |Getal |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |411 | valign="top" |DC-5 | valign="top" |Douglas | valign="top" |NX21701 | valign="top" |1 |- | valign="top" |422/423 | valign="top" |DC-5-518 | valign="top" |Pennsylvania Central Airlines | valign="top" |Nie voltooi nie | valign="top" | |- | valign="top" |424 | valign="top" |DC-5-510 | valign="top" |KLM (Wes-Indies) | valign="top" |PJ-AIW | valign="top" |1 |- | valign="top" |425 | valign="top" |DC-5-535 | valign="top" |SCADTA (Kolombië) | valign="top" |Nie voltooi nie | valign="top" | |- | valign="top" |426 | valign="top" |DC-5-535 | valign="top" |KLM (Wes-Indies) | valign="top" |PJ-AIZ | valign="top" |1 |- | valign="top" |427 | valign="top" |DC-5-518 | valign="top" |Pennsylvania Central Airlines | valign="top" |Nie voltooi nie | valign="top" | |- | valign="top" |428 | valign="top" |DC-5-511 | valign="top" |KNILM | valign="top" |PK-ADB | valign="top" |1 |- | valign="top" |429 | valign="top" |DC-5-518 | valign="top" |Pennsylvania Central Airlines | valign="top" |Nie voltooi nie | valign="top" | |- | valign="top" |430 | valign="top" |DC-5-511 | valign="top" |KNILM | valign="top" |PK-ADA | valign="top" |1 |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" |Getal DC-5’s gebou | valign="top" |5 |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |606/608 | valign="top" |R3D-1 | valign="top" |VSA-vloot | valign="top" |1901/1903 | valign="top" |3 |- | valign="top" |609/612 | valign="top" |R3D-2 | valign="top" |Mariene Korps | valign="top" |1904/1907 | valign="top" |4 |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" |Getal R3D’s gebou | valign="top" |7 |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" |Totale produksie | valign="top" |12 |} == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Douglas-vliegtuie]] [[Kategorie:Passasiersvliegtuie]] [[Kategorie:Vragvliegtuie]] 3v0l0dkt1crms0jhwg98yfcv9orof04 2893866 2893857 2026-04-14T14:10:58Z Aliwal2012 39067 2893866 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Douglas R3D, at Hammer Fld.jpg|duimnael|’n Douglas R3D te Hammerfield.]] [[Lêer:Douglas DC-5 NC21701 (7861583628).jpg|duimnael|William E Boeing se persoonlike vliegtuig met die naam ''Rover'' word in April 1941 by Oakland gesien.]] Die '''Douglas DC-5''' is 'n Amerikaanse skroefaangedrewe [[vliegtuig]] met twee radiale enjins wat deur die [[Douglas Aircraft Company]] ontwikkel en vervaardig is. Die DC-5 is ’n enkelvlerkvliegtuig van metaal, met twee enjins, vlerke wat hoog gemonteer is en ’n driewielonderstel. Al die DC-5’s is by die El Segundo-afdeling van die Douglas-maatskappy gebou. == Ontwikkeling == [[KLM]] van Nederland het die wens teenoor Douglas uitgespreek dat hy ’n lynvliegtuig met hoë vlerke wil bekom waarvan die werkverrigting vergelykbaar of beter as dié van die DC-3 sal wees en dat hy die vliegtuig op die lugredery se Europese netwerk wil gebruik (met ander woorde een met ’n korter reikafstand). KLM se wens het gewig by Donald Douglas gedra. Dit het daartoe aanleiding gegee dat die El Segundo-afdeling van die Douglas-maatskappy ’n vliegtuig ontwikkel het wat vir KLM geskik sou wees. Die romp van hierdie vliegtuig met sy elliptiese deursnit se kajuit was 6.33 meter lank en 2.46 meter wyd. Sitplekrangskikking wat wissel van 16 passasiers met ’n kombuis en toilet tot 26 passasiers sonder hierdie fasiliteite is voorgestel. Daar sou in altwee gevalle twee sitplekke weerskante van die middelgangetjie wees. Na gelang van die getal sitplekke sou daar voorsiening gemaak word vir twee kompartemente van tussen 47,24 en 74,37 kubieke meter vir bagasie en vrag. Klante kon vra dat die kajuit met 14 omskepbare sitplekke/beddens toegerus word. == Die eerste bestellings == KLM en Douglas het op 13 Desember 1938 ’n brief van voorneme geteken, en KLM het ’n maand later bekend gemaak dat hy vier DC-5’s gaan verkry. KLM het uiteindelik, ten spyte van openbare teenkanting, die finale kontrak op 22 Mei 1939 onderteken. (Die registrasies PH-AXA, PH-AXB, PH-AXE en PH-AXG is vir die vier Nederlandse masjiene gereserveer.) Drie maande later, op 30 Augustus 1939, het British Airways Beperk (’n Britse openbare maatskappy) ’n kontrak vir nege eenhede onderteken. Daar is van British Airways verwag om ’n deposito te betaal (dit het ’n kwart van die totale kontrakwaarde verteenwoordig). Die vliegtuie sou tussen Desember 1939 en Maart 1940 as dekvrag verskeep word en die registrasies G-AFYG tot G-AFYO hê. Vier dae nadat die kontrak onderteken is, het Brittanje egter oorlog teen Duitsland verklaar en gevolglik is die DC-5-kontrak deur die Britse Ministerie van Lugvaart gekanselleer. Ander kontrakte is ook as gevolg van die oorlog gekanselleer: een vir ses vliegtuie wat vir Pennsylvania Central Airlines (in die Verenigde State) en een vir twee wat vir ''Sociedad Colombo-Alemana de Transportes Aéreos'' (SCADTA, in Kolombië) bestem was. Die gevolg was dat Douglas nou net ’n geringe getal bestellings van KLM en die vloot en die mariene korps van die VSA gehad het. == Die prototipe-DC-5 == Die eerste DC-5, met die registrasie NX21701 en die konstruksienommer 411, is in Februarie 1939 onthul. Die vliegtuig het sy eerste vlug op 20 Februarie 1939 onderneem. Na dit is daar met toetsvlugte begin. Die grootste probleem wat gedurende die toetsvlugte ondervind is, was swak kontrolereaksie wanneer die hoogteroere gebruik word. Die oplossing was om die horisontale stertvlakke met ’n ophoek van 15˚ te modifiseer sodat die hoogteroere buite die versteurde lugvloei is wat deur die hoog gemonteerde vlerke gegenereer word. Terwyl die vliegtuig in die werkswinkel was om met die gemodifiseerde horisontale stertvlakke toegerus te word, is dit terselfdertyd met kragtiger enjins toegerus. Dit was op versoek van William E Boeing, die afgetrede stigter van die Seattle-vliegtuigvervaardiger. Hy het ook gevra dat die vliegtuig met vier pare sitplekke, twee driesitplek-rusbanke en ’n lessenaar toegerus word. Die toilet en die bagasiekompartemente is onveranderd gelos. Die eerste kragbronne van die prototipe was Wright Cyclone SGR-1820-F62- radiale enjins van 900 perdekrag. Later is kragtiger Cyclone SGR-1820-G102A-enjins van 1100 perdekrag in die masjien gemonteer. Nadat toetsvlugte onderneem is, is die eerste DC-5 in 1940 in ’n korporatiewe transportvliegtuig omskep en aan William E Boeing, die afgetrede stigter van die Boeing-maatskappy verkoop. (Die vliegtuig se registrasie is na NC21701 verander en dit het die naam ''Rover'' gekry.) Toe die Amerikaanse Vloot die vliegtuig in Februarie 1942 oorgeneem het, het William die masjien nie veel gebruik nie en dit het die enigste R3D-3 met die BuNo 08005 geword. Die R3D-3 is in Januarie 1944 na Naval Air Station Banana River in Florida oorgeplaas. Daar is die masjien gebruik om blindelanding-toerusting te toets. Die prototipe-DC-5 is aan die einde van Junie 1946 opgebreek nadat dit aan militêre diens onttrek is. == Operasionele gebruik == === Die Nederlandse DC-5’s === [[Lêer:DC-5Japan.jpg|duimnael|Hierdie DC-5-skroefvliegtuig is deur die Japannese gekonfiskeer en deur die Japannese Leër gebruik. Die masjien was voorheen PK-ADA geregistreer.]] [[Lêer:DC-5 (USAAF C-110) over New Guinea 1942.jpg|duimnael|Die Douglas C-110 met die pseudoregistrasie VHCXA. Die vliegtuig het voorheen die registrasie PK-ADB gehad en was ook VH-CXA geregistreer.]] Die vier DC-5’s wat vir KLM bestem was, is na Curaҫao gestuur om op KLM se netwerk op die Wes-Indiese eilande gebruik te word (met die registrasies PJ-AIW en PJ-AIZ). Die ander twee is deur KNILM op die Hollandse Oos-Indiese eilande gebruik (hulle was PK-ADA en PK-ADB geregistreer). Nadat die eerste twee vliegtuie ’n jaar lank in die Karibiese Eilande gevlieg het, is hulle na Batavië gestuur om as PK-ADC en PK-ADD vir KNILM te vlieg. Hierdie twee vliegtuie is ’n jaar lank sonder insident op die netwerk in die Hollandse Oos-Indiese eilande gebruik. PK-ADA is op 9 Februarie 1942 gedurende die eerste Japannese lugaanval by die Batavia-Kemayoran-lughawe beskadig. Ná tydelike herstelwerk is die vliegtuig na die tegniese basis by Bandung gevlieg, waar dit was toe die Japannese die Geallieerde magte se vestings op Java oorrompel het. PK-ADA is toe deur die Japannese na Tachikawa geneem, waar dit deur die lugmag van die Imperiale Japannese Leër in vliegtoetse gebruik is. Later is dit as ’n militêre transportvliegtuig en radionavigasieopleidingsvliegtuig gebruik en was in Februarie 1944 steeds lugwaardig, maar dit is onbekend wat uiteindelik van hom geword het. Die ander drie DC-5’s is in die Hollandse Oos-Indiese eilande bedryf totdat hulle vroeg in Maart 1942 na Australië geneem is. Hulle is uiteindelik die benamings C-110A-DE en reeksnommers 44-83230 tot 44-83232 deur die USAAF toegeken. Een van hulle het aan die einde van die oorlog die registrasie VH-ARD ontvang en het in 1948 deel van die nuwe lugmag in Israel geword. Die Israelis het die vliegtuig hoofsaaklik as transportvliegtuig gebruik maar ook as bomwerper. Later is dit as instruksielugraam deur die Lugvaartkundige Tegniese Skool van Tel Aviv gebruik. AANTEKENINGE BY DIE NEDERLANDSE DC-5’s Dekker bevestig dat die registrasies PH-AXA, PH-AXB, PH-AXE en PH-AXG vir die Nederlandse DC-5’s gereserveer is, maar hy het ’n ander uiteensetting wat die verband tussen die konstruksienommers en die registrasienommers van die vliegtuie betref. Die eerste vliegtuig was ’n Douglas DC-5-510 en die ander was almal Douglas DC-5-511’s. Dekker het voornoemde inligting in ’n opsomming oor die DC-5 bygewerk.<ref>{{Cite web|url=https://www.hdekker.info/registermap/TWEEDE.htm|title=Tweede Register 1929 – 1949|last=Dekker|first=Herman|date=12 April 2026|access-date=12 April 2026}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.hdekker.info/DIVERSEN/dc5.htm|title=DC-5|last=Dekker|first=Herman|date=Desember 2007|website=Nederlandse Luchtvaarthistorie|access-date=13 April 2026}}</ref> {| class="wikitable" | valign="top" |Registrasie | valign="top" |Konstruksie-<br/>nommer | valign="top" |Identiteitsrekord/Opmerkings |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |PH-AXA | valign="top" |424 | valign="top" |PH-AXA nie opgeneem nie; instede PJ-AIW, PK-ADC, D-90#, “41-424”/VHCXB, 44-83231/VH-CXB geword; 1946 onttrek |- | valign="top" |PH-AXB | valign="top" |426 | valign="top" |Nie afgelewer nie, romp in vernietigingstoetse gebruik |- | valign="top" |PB-AXB | valign="top" |428 | valign="top" |PH-AXB nie opgeneem nie; instede PK-ADB/D-905, “41-428”/VHCXA, 44-83230/VH-CXA geword; 18 Augustus 1942 Parafield afgeskryf |- | valign="top" |PH-AXE | valign="top" |428 | valign="top" |Gereserveer, instede bestem PH-AXB te word |- | valign="top" |PH-AXE | valign="top" |430 | valign="top" |PH-AXE nie opgeneem nie; instede PK-ADA/D-904 geword; 8 Maart 1942 deur Japannese gekonfiskeer, vermoedelik 1945 onttrek |- | valign="top" |PH-AXG | valign="top" |430 | valign="top" |Gereserveer, registrasie nie opgeneem nie |- | valign="top" |PH-AXG | valign="top" |426 | valign="top" |In die plek van die oorspronklike konstruksienommer 426, wat vir vernietigingstoetse gebruik is, PH-AXG nie opgeneem nie; in stede PJ-AIZ, PK-ADD, D-90#, “41-426”/VHCXC, 44-83232/VH-CXC, VH-ARD, 1501 (Israelse Lugmag) geword; onttrek Haifa (4X) somer 1955; die romp daarna nog ’n paar jaar in die speelgrond van die kibboets Gevat Brenner, later ook daar onttrek |} === Die militêre DC-5’s === Die Vlootdepartement van die VSA het sewe DC-5’s vir aflewering in 1940 bestel. Die eerste drie is as R3D-1’s met 16 sitplekke en groter vragkompartemente deur die VSA-vloot gebruik (BuNos 1901 tot 1903; nommer 1901 het egter voor aflewering neergestort). Die ander is as R3D-2’s met versterkte kajuitvloere en dubbelvraglaaideure in plaas van die enkelpassasiersingangdeur aan die Mariene Korps afgelewer (BuNos 1904 tot 1907). Die vier Mariene Korps R3D-2’s is aan transporteskaders VMJ-1 (het VMJ-151 geword) aan die Oos-kus en aan VMJ-2 (het VMJ-252 geword) aan die ander kus toegewys. Die vliegtuie van die twee magte is in 1946 aan diens onttrek. <gallery mode="packed"> Lêer:DouglasR3D-1 (4461059899).jpg|RD3-1 met BuNo 1902 Lêer:80-G-60316.jpg|R3D-2 van die VSA se mariene korps Lêer:Douglas DC-5 R3D-2 Oakland USMC (4460577039).jpg|R3D-2 van die VSA se mariene korps by Oakland </gallery> == Spesifikasies vir die DC-5 == [[Lêer:Douglas DC-5 3-view L'Aerophile August 1939.jpg|duimnael|Skematiese voorstelling]] * '''Afmetings''': vlerkspan 23,77 meter, lengte 18,95 meter, hoogte 6,04 meter, vlerkoppervlakte 76,55 vierkante meter * '''Massa''': Leeg 6&nbsp;189 kg, gelaai 9&nbsp;070 kg, maksimum 9&nbsp;932 kg * '''Bemanning''': Twee vlieëniers en ’n kajuitbeampte * '''Akkommodasie''': 16 tot 26 sitplekke * '''Kragbron''': Twee Wright Cyclone SGR-1820-G102A- radiale enjins met nege silinders wat lugskroewe met drie blaaie teen konstante spoed aandryf * '''Brandstofvermoë''': Tenks in die sentrale deel van die vlerke met ’n totale inhoud van ongeveer 2&nbsp;082 liter * '''Werkverrigting''': Maksimum spoed: 230 myl per uur (370 km/h); diensplafon 23&nbsp;700 voet (ongeveer 7&nbsp;223 meter); maksimum reikafstand 1&nbsp;600 myl (ongeveer 2&nbsp;574 kilometer) == Getal DC-5’s en variante gebou == {| class="wikitable" | valign="top" |Konstruksie-<br/>nommer | valign="top" |Model | valign="top" |Klant | valign="top" |Registrasie | valign="top" |Getal |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |411 | valign="top" |DC-5 | valign="top" |Douglas | valign="top" |NX21701 | valign="top" |1 |- | valign="top" |422/423 | valign="top" |DC-5-518 | valign="top" |Pennsylvania Central Airlines | valign="top" |Nie voltooi nie | valign="top" | |- | valign="top" |424 | valign="top" |DC-5-510 | valign="top" |KLM (Wes-Indies) | valign="top" |PJ-AIW | valign="top" |1 |- | valign="top" |425 | valign="top" |DC-5-535 | valign="top" |SCADTA (Kolombië) | valign="top" |Nie voltooi nie | valign="top" | |- | valign="top" |426 | valign="top" |DC-5-535 | valign="top" |KLM (Wes-Indies) | valign="top" |PJ-AIZ | valign="top" |1 |- | valign="top" |427 | valign="top" |DC-5-518 | valign="top" |Pennsylvania Central Airlines | valign="top" |Nie voltooi nie | valign="top" | |- | valign="top" |428 | valign="top" |DC-5-511 | valign="top" |KNILM | valign="top" |PK-ADB | valign="top" |1 |- | valign="top" |429 | valign="top" |DC-5-518 | valign="top" |Pennsylvania Central Airlines | valign="top" |Nie voltooi nie | valign="top" | |- | valign="top" |430 | valign="top" |DC-5-511 | valign="top" |KNILM | valign="top" |PK-ADA | valign="top" |1 |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" |Getal DC-5’s gebou | valign="top" |5 |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |606/608 | valign="top" |R3D-1 | valign="top" |VSA-vloot | valign="top" |1901/1903 | valign="top" |3 |- | valign="top" |609/612 | valign="top" |R3D-2 | valign="top" |Mariene Korps | valign="top" |1904/1907 | valign="top" |4 |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" |Getal R3D’s gebou | valign="top" |7 |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" |Totale produksie | valign="top" |12 |} == Verwysings == *Hierdie artikel se inligting is grootliks op ''Skyleaders'' gegrond.<ref>{{Cite book |last=Francillon |first=Francillon |title=SKYLEADERS DC-1 through DC-7: The Douglas propliners |date=July 2011 |publisher=Haynes Publishing |year=2011 |isbn=978 0 85733 157 1 |location=Sparkford, Yeovil, Somerset, UK |pages=152 to 157 and 318 |language=en}}</ref> {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Douglas-vliegtuie]] [[Kategorie:Passasiersvliegtuie]] [[Kategorie:Vragvliegtuie]] eq6ajm1jg20eg0e9jv49i7qor532yix 0 460082 2894055 2893720 2026-04-15T10:10:18Z BurgertB 2401 Foto 2894055 wikitext text/x-wiki [[Beeld:RoswellNM.jpg|thumb|250px|'n Foto van Roswell na die suide met die hoofstraat langs.]] '''Roswell''' (uitgespreek RAHZwell) is 'n stad in die Chavesdistrik in [[Nieu-Mexiko]], [[VSA]], en die hoofstad daarvan.<ref name="GR6">{{cite web |url=http://www.naco.org/Counties/Pages/FindACounty.aspx |access-date=June 7, 2011 |title=Find a County |publisher=National Association of Counties |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626142102/http://www.naco.org/Counties/Pages/FindACounty.aspx |archive-date=June 26, 2015 |url-status=live}}</ref> Die bevolking volgens die [[sensus]] van 2020 is 48&nbsp;422,<ref name="2020 Census (City)">{{cite web |title=Explore Census Data |url=https://data.census.gov/profile/Roswell_city,_New_Mexico?g=160XX00US3564930 |publisher=United States Census Bureau |access-date=July 5, 2024}}</ref> wat dit die vyfde digste bevolkte stad in Nieu-Mexiko maak. Dit is die tuiste van die Militêre Instituut van Nieu-Mexiko, wat in 1891 gestig is, en 'n kampus van die Universiteit van Oos-Nieu-Mexiko. Die [[Roswellvoorval]] in 1947 is na die stad genoem, hoewel die terrein waar die [[VVV]] na bewering neergestort het, sowat 120&nbsp;km noord van Roswell en nader aan Corona is. Die ondersoek en puinherwinning is deur die Roswellweermagvliegveld hanteer. Op die 50ste herdenking van die Roswellvoorval is 'n jaarlikse VVV-fees ingestel. Roswell se toerismebedryf is geskoei op VVV-museums en {{nowrap|-sakeondernemings}}, asook op [[Ikoon|ikonografie]] met temas van [[Buiteaardse lewe|buiteaardse wesens]] en [[Ruimtetuig|ruimtetuie]]. Die stad steun ook op Nieu-Mexiko- en Amerikaansverwante toeirsme,<ref name="Birnes 2010 p. 184">{{cite book |last=Birnes |first=W.J. |title=Aliens in America: A UFO Hunter's Guide to Extraterrestrial Hotpspots Across the U.S. |publisher=Adams Media |year=2010 |isbn=978-1-4405-0872-1 |url=https://books.google.com/books?id=LuzsDQAAQBAJ&pg=PT184 |access-date=April 23, 2020 |page=184}}</ref><ref name="Niederman 2018 p. 485">{{cite book |last=Niederman |first=S. |title=Explorer's Guide New Mexico (Third Edition) (Explorer's Complete) |publisher=Countryman Press |year=2018 |isbn=978-1-68268-191-6 |url=https://books.google.com/books?id=hDp2DwAAQBAJ&pg=PT485 |access-date=April 23, 2020 |page=485}}</ref> insluitende die Internasionale VVV-museum-en-navorsingsentrum. In die stad is ook verskeie vervaardigings-, verspreidings- en petroleumverwante geriewe. In die distrik is acequia-tipe besproeiingsplase, asook melk- en veeplase. ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Skakels== {{CommonsKategorie-inlyn|Roswell, New Mexico}} {{vertaaluit| taalafk = en | il = Roswell, New Mexico}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in die Verenigde State van Amerika]] [[Kategorie:Buiteaardse lewe]] a6ufuhdll820i7q5aijyeiiq8721683 2894062 2894055 2026-04-15T10:27:20Z Aliwal2012 39067 2894062 wikitext text/x-wiki [[Beeld:RoswellNM.jpg|thumb|250px|Roswell na die suide met die hoofstraat langs.]] '''Roswell''' (uitgespreek RAHZwell) is 'n stad in die Chavesdistrik in [[Nieu-Mexiko]], [[VSA]], en die hoofstad daarvan.<ref name="GR6">{{cite web |url=http://www.naco.org/Counties/Pages/FindACounty.aspx |access-date=June 7, 2011 |title=Find a County |publisher=National Association of Counties |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626142102/http://www.naco.org/Counties/Pages/FindACounty.aspx |archive-date=June 26, 2015 |url-status=live}}</ref> Die bevolking volgens die [[sensus]] van 2020 is 48&nbsp;422,<ref name="2020 Census (City)">{{cite web |title=Explore Census Data |url=https://data.census.gov/profile/Roswell_city,_New_Mexico?g=160XX00US3564930 |publisher=United States Census Bureau |access-date=July 5, 2024}}</ref> wat dit die vyfde digste bevolkte stad in Nieu-Mexiko maak. Dit is die tuiste van die Militêre Instituut van Nieu-Mexiko, wat in 1891 gestig is, en 'n kampus van die Universiteit van Oos-Nieu-Mexiko. Die [[Roswellvoorval]] in 1947 is na die stad genoem, hoewel die terrein waar die [[VVV]] na bewering neergestort het, sowat 120&nbsp;km noord van Roswell en nader aan Corona is. Die ondersoek en puinherwinning is deur die Roswellweermagvliegveld hanteer. Op die 50ste herdenking van die Roswellvoorval is 'n jaarlikse VVV-fees ingestel. Roswell se toerismebedryf is geskoei op VVV-museums en {{nowrap|-sakeondernemings}}, asook op [[Ikoon|ikonografie]] met temas van [[Buiteaardse lewe|buiteaardse wesens]] en [[Ruimtetuig|ruimtetuie]]. Die stad steun ook op Nieu-Mexiko- en Amerikaansverwante toerisme,<ref name="Birnes 2010 p. 184">{{cite book |last=Birnes |first=W.J. |title=Aliens in America: A UFO Hunter's Guide to Extraterrestrial Hotpspots Across the U.S. |publisher=Adams Media |year=2010 |isbn=978-1-4405-0872-1 |url=https://books.google.com/books?id=LuzsDQAAQBAJ&pg=PT184 |access-date=April 23, 2020 |page=184}}</ref><ref name="Niederman 2018 p. 485">{{cite book |last=Niederman |first=S. |title=Explorer's Guide New Mexico (Third Edition) (Explorer's Complete) |publisher=Countryman Press |year=2018 |isbn=978-1-68268-191-6 |url=https://books.google.com/books?id=hDp2DwAAQBAJ&pg=PT485 |access-date=April 23, 2020 |page=485}}</ref> insluitende die Internasionale VVV-museum-en-navorsingsentrum. In die stad is ook verskeie vervaardigings-, verspreidings- en petroleumverwante geriewe. In die distrik is acequia-tipe besproeiingsplase, asook melk- en veeplase. ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Skakels== {{CommonsKategorie-inlyn|Roswell, New Mexico}} {{vertaaluit| taalafk = en | il = Roswell, New Mexico}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in die Verenigde State van Amerika]] [[Kategorie:Buiteaardse lewe]] qz0ygbf5mztrkmkfp7h25jtpnc4v687 2894079 2894062 2026-04-15T11:04:03Z BurgertB 2401 2894079 wikitext text/x-wiki [[Beeld:RoswellNM.jpg|thumb|250px|Roswell na die suide met die hoofstraat langs.]] '''Roswell''' (uitgespreek RAHZwell) is 'n stad in die Chavesdistrik in [[Nieu-Mexiko]], [[VSA]], en die hoofstad daarvan.<ref name="GR6">{{cite web |url=http://www.naco.org/Counties/Pages/FindACounty.aspx |access-date=June 7, 2011 |title=Find a County |publisher=National Association of Counties |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626142102/http://www.naco.org/Counties/Pages/FindACounty.aspx |archive-date=June 26, 2015 |url-status=live}}</ref> Die bevolking volgens die [[sensus]] van 2020 is 48&nbsp;422,<ref name="2020 Census (City)">{{cite web |title=Explore Census Data |url=https://data.census.gov/profile/Roswell_city,_New_Mexico?g=160XX00US3564930 |publisher=United States Census Bureau |access-date=July 5, 2024}}</ref> wat dit die vyfde digste bevolkte stad in Nieu-Mexiko maak. Dit is die tuiste van die Militêre Instituut van Nieu-Mexiko, wat in 1891 gestig is, en 'n kampus van die Universiteit van Oos-Nieu-Mexiko. Die [[Roswellvoorval]] in 1947 is na die stad genoem, hoewel die terrein waar die [[VVV]] na bewering neergestort het, sowat 120&nbsp;km noord van Roswell en nader aan [[Corona, Nieu-Mexiko|Corona]] is. Die ondersoek en puinherwinning is deur die Roswellweermagvliegveld hanteer. Op die 50ste herdenking van die Roswellvoorval is 'n jaarlikse VVV-fees ingestel. Roswell se toerismebedryf is geskoei op VVV-museums en {{nowrap|-sakeondernemings}}, asook op [[Ikoon|ikonografie]] met temas van [[Buiteaardse lewe|buiteaardse wesens]] en [[Ruimtetuig|ruimtetuie]]. Die stad steun ook op Nieu-Mexiko- en Amerikaansverwante toerisme,<ref name="Birnes 2010 p. 184">{{cite book |last=Birnes |first=W.J. |title=Aliens in America: A UFO Hunter's Guide to Extraterrestrial Hotpspots Across the U.S. |publisher=Adams Media |year=2010 |isbn=978-1-4405-0872-1 |url=https://books.google.com/books?id=LuzsDQAAQBAJ&pg=PT184 |access-date=April 23, 2020 |page=184}}</ref><ref name="Niederman 2018 p. 485">{{cite book |last=Niederman |first=S. |title=Explorer's Guide New Mexico (Third Edition) (Explorer's Complete) |publisher=Countryman Press |year=2018 |isbn=978-1-68268-191-6 |url=https://books.google.com/books?id=hDp2DwAAQBAJ&pg=PT485 |access-date=April 23, 2020 |page=485}}</ref> insluitende die Internasionale VVV-museum-en-navorsingsentrum. In die stad is ook verskeie vervaardigings-, verspreidings- en petroleumverwante geriewe. In die distrik is acequia-tipe besproeiingsplase, asook melk- en veeplase. ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Skakels== {{CommonsKategorie-inlyn|Roswell, New Mexico}} {{vertaaluit| taalafk = en | il = Roswell, New Mexico}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in die Verenigde State van Amerika]] [[Kategorie:Buiteaardse lewe]] 3mirzab1jt81hon9gwjtu3kukxwq80s 0 460101 2893815 2026-04-14T12:22:26Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie met foto's. 2893815 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Elaeodendron orientale | authority = Jacq., (1782) | synonyms =* ''Aralia chabrieri'' <small>Van Geert</small> * ''Cassine orientalis'' <small>(Jacq.) Kuntze</small> * ''Elaeodendron indicum'' <small>Gaertn.</small> * ''Elaeodendron pyramidale'' <small>Salisb.</small> * ''Rubentia angustifolia'' <small>Colla</small> * ''Rubentia longifolia'' <small>Desf.</small> * ''Rubentia mauritiana'' <small>Desf.</small> * ''Rubentia olivina'' <small>J.F.Gmel.</small> * ''Rubentia orientalis'' <small>(Jacq.) Dum.Cours.</small> }} '''''Elaeodendron orientale''''' is 'n [[boom]] wat deel van die Celastraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan die [[Maskareense Eilande]]: [[Mauritius]], [[Rodrigues]] en [[Réunion]]. == Galery == <gallery> Elaeodendron orientale (4609004043).jpg Elaeodendron orientale 1zz.jpg Elaeodendron orientale (4611123314).jpg Starr-090429-6508-Elaeodendron orientale-growth at base-Paia-Maui (24325987123).jpg Starr-090429-6510-Elaeodendron orientale-leaves and fruit-Paia-Maui (24657342010).jpg Starr-090714-2788-Elaeodendron orientale-fruit and leaves-Kapalua- </gallery> == Bron == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:160712-1 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Elaeodendron|orientale]] [[Kategorie:Flora van Mauritius]] [[Kategorie:Flora van Réunion]] klfqc3au5hv0oceg9hgw5jushbn5dw7 2893816 2893815 2026-04-14T12:23:07Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893816 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Elaeodendron orientale | authority = Jacq., (1782) | synonyms =* ''Aralia chabrieri'' <small>Van Geert</small> * ''Cassine orientalis'' <small>(Jacq.) Kuntze</small> * ''Elaeodendron indicum'' <small>Gaertn.</small> * ''Elaeodendron pyramidale'' <small>Salisb.</small> * ''Rubentia angustifolia'' <small>Colla</small> * ''Rubentia longifolia'' <small>Desf.</small> * ''Rubentia mauritiana'' <small>Desf.</small> * ''Rubentia olivina'' <small>J.F.Gmel.</small> * ''Rubentia orientalis'' <small>(Jacq.) Dum.Cours.</small> }} '''''Elaeodendron orientale''''' is 'n [[boom]] wat deel van die Celastraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan die [[Maskareense Eilande]]: [[Mauritius]], [[Rodrigues]] en [[Réunion]]. == Galery == <gallery> Elaeodendron orientale (4609004043).jpg Elaeodendron orientale 1zz.jpg Elaeodendron orientale (4611123314).jpg Starr-090429-6508-Elaeodendron orientale-growth at base-Paia-Maui (24325987123).jpg Starr-090429-6510-Elaeodendron orientale-leaves and fruit-Paia-Maui (24657342010).jpg Starr-090714-2788-Elaeodendron orientale-fruit and leaves-Kapalua-Maui (24339146454).jpg </gallery> == Bron == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:160712-1 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Elaeodendron|orientale]] [[Kategorie:Flora van Mauritius]] [[Kategorie:Flora van Réunion]] p9zxi51ppac1an4523j1bbn3pl65soh 1 460102 2893817 2026-04-14T12:24:49Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893817 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 460103 2893836 2026-04-14T13:11:24Z Sobaka 328 Begin nuwe artikel 2893836 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Wapen |is_missile = Ja |name = V-1-vlieënde bom |image= [[Lêer:V1Musee.jpg|280px]] |caption = 'n V-1 te sien in die Leërmuseum, Parys |origin = {{vlagland|Nazi-Duitsland}} |type = onbemande kruisermissiel |used_by = [[Tweede Wêreldoorlog]] * [[Luftwaffe]] |manufacturer = Fieseler |designer = Robert Lusser |unit_cost = 5 090 RM |propellant = 3&nbsp;810&nbsp;kg 75% [[etanol]]<br />25% water<br />4&nbsp;910&nbsp;kg vloeibare suurstof |production_date = 1944–1945 (Nazi-Duitsland) |service = 1944–1945 |engine = Argus As 109-014 Pulsejet |weight = 2&nbsp;150&nbsp;kg |length = 8&nbsp.32;m |height = 1&nbsp.42;m |diameter = |wingspan = |speed = 440&nbsp;km/h |vehicle_range = 250&nbsp;km |ceiling = |altitude = |filling = |guidance = Girokompas-gebaseerde outonoome vlieg |detonation = Impak |launch_platform = }} Die '''V-1-vlieënde bom''' ([[Duits]]: Vergeltungswaffe 1, letterlik 'Wraakwapen 1') was 'n vroeë [[kruisermissiel]]. Die amptelike naam vir die missiel by die Reichsluftfahrtministerium, (Ryk-lugmagministerie) was '''Fieseler Fi 103''' en die gebruikte naam was ook '''Höllenhund''' (helhond).{{sfn|Christopher|2013|p=108}} Dit was ook aan die Geallieerdes bekend as die '''buzz bomb''' of '''doodlebug''' en '''Maikäfer''' (meikewer).{{sfn|Vanek|1999|p=81}}{{efn|From the low hum resembling that of the insect. It was also referred to as a "robot bomb".{{sfn|Vanek|1999|p=81}}{{sfn|Lloyd|Hall|1997|p=222}}}} Die '''V-1''' was die eerste van die Vergeltungswaffen (V-wapens) wat ontplooi is vir die terreurbombardement van Londen. Dit is in 1942 by die Peenemünde Army Research Center deur die [[Luftwaffe]] ontwikkel, en tydens die aanvanklike ontwikkeling was dit bekend onder die kodenaam Kirschkern (kersiepit). As gevolg van sy beperkte reikwydte, is die duisende V-1-missiele wat na [[Engeland]] gelanseer is, afgevuur vanaf lanseerplekke langs die Franse ([[Pas-de-Calais]]) en Nederlandse kus of deur gemodifiseerde [[Heinkel He 111]]-vliegtuie. Die [[Wehrmacht]] het die eerste V-1's teen Londen gelanseer op 13 Junie 1944, 'n week na (en aangespoor deur) [[Operasie Overlord]], die Geallieerde landings in Frankryk.<ref>{{cite web |url=http://myunclefred.blogspot.co.uk/ |title=War and peace and the price of cat-fish |author=Frederick French |website=Uncle Fred's diaries |access-date=16 Junie 2014 |archive-date=7 Julie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170707150432/http://myunclefred.blogspot.co.uk/ |url-status=dead }}</ref> Soms is meer as honderd V-1's per dag op suidoos-Engeland afgevuur, 9 521 in totaal, wat in getal afgeneem het namate terreine oorgeneem is tot Oktober 1944, toe die laaste V-1-terrein binne bereik van Brittanje deur Geallieerde magte oorgeneem is. Hierna het die Duitsers V-1's op die hawe van [[Antwerpen]] en op ander teikens in [[België]] gerig, en nog 2 448 V-1's gelanseer. Die aanvalle het slegs 'n maand voor die einde van die oorlog in Europa gestaak, toe die laaste lanseerterrein in die [[Lae Lande]] op 29 Maart 1945 oorrompel is. As deel van Operasie Kruisboog, operasies teen die V-1, het die Britse lugverdediging bestaan uit lugafweerkanonne, spervuurballonne en vegvliegtuie om die bomme te onderskep voordat hulle hul teikens bereik het, terwyl die lanseerterreine en ondergrondse bergingsdepots teikens vir Geallieerde aanvalle, insluitend strategiese bombardement, geword het.<ref>{{cite video |year=1944 |title=American Sub Rescues Airmen |url= https://archive.org/details/gov.archives.arc.39150 |publisher= Universal Newsreel |access-date= 21 Februarie 2012}}</ref> In 1944 is 'n aantal toetse van hierdie wapen blykbaar in Tornio, [[Finland]], uitgevoer. By een geleentheid het verskeie Finse soldate gesien hoe 'n Duitse vliegtuig lanseer wat hulle beskryf het as 'n bom in die vorm van 'n klein, gevleuelde vliegtuig. Die vlug en impak van 'n ander prototipe is deur Finse frontlinie-soldate gesien; hulle het opgemerk dat die enjin skielik gestop het, wat veroorsaak het dat die V-1 skerp gedaal het en ontplof het met die impak, wat 'n krater van 20-30 meter breed gelaat het. Hierdie V-1's het aan Finse soldate bekend geword as "vlieënde torpedo's".<ref>Tornio 1944 by Osmo Hyvönen bl. 262, Ilmasotaa Torniossa</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} [[Kategorie:Wapentuig]] [[Kategorie:Ammunisie]] [[Kategorie:Tweede Wêreldoorlog]] b41jodmxy4nx7q0pj9yrq8hdru2jp0f 2893838 2893836 2026-04-14T13:16:30Z Sobaka 328 verwysing 2893838 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Wapen |is_missile = Ja |name = V-1-vlieënde bom |image= [[Lêer:V1Musee.jpg|280px]] |caption = 'n V-1 te sien in die Leërmuseum, Parys |origin = {{vlagland|Nazi-Duitsland}} |type = onbemande kruisermissiel |used_by = [[Tweede Wêreldoorlog]] * [[Luftwaffe]] |manufacturer = Fieseler |designer = Robert Lusser |unit_cost = 5 090 RM |propellant = 3&nbsp;810&nbsp;kg 75% [[etanol]]<br />25% water<br />4&nbsp;910&nbsp;kg vloeibare suurstof |production_date = 1944–1945 (Nazi-Duitsland) |service = 1944–1945 |engine = Argus As 109-014 Pulsejet |weight = 2&nbsp;150&nbsp;kg |length = 8&nbsp.32;m |height = 1&nbsp.42;m |diameter = |wingspan = |speed = 440&nbsp;km/h |vehicle_range = 250&nbsp;km |ceiling = |altitude = |filling = |guidance = Girokompas-gebaseerde outonoome vlieg |detonation = Impak |launch_platform = }} Die '''V-1-vlieënde bom''' ([[Duits]]: Vergeltungswaffe 1, letterlik 'Wraakwapen 1') was 'n vroeë [[kruisermissiel]]. Die amptelike naam vir die missiel by die Reichsluftfahrtministerium, (Ryk-lugmagministerie) was '''Fieseler Fi 103''' en die gebruikte naam was ook '''Höllenhund''' (helhond).{{sfn|Christopher|2013|p=108}} Dit was ook aan die Geallieerdes bekend as die '''buzz bomb''' of '''doodlebug''' en '''Maikäfer''' (meikewer).{{sfn|Vanek|1999|p=81}}<ref>Van die lae gegons wat soos dié van die insek lyk. Dit is ook na verwys as 'n "robotbom"Vanek, 1999, bl 81}}</ref> Die '''V-1''' was die eerste van die Vergeltungswaffen (V-wapens) wat ontplooi is vir die terreurbombardement van Londen. Dit is in 1942 by die Peenemünde Army Research Center deur die [[Luftwaffe]] ontwikkel, en tydens die aanvanklike ontwikkeling was dit bekend onder die kodenaam Kirschkern (kersiepit). As gevolg van sy beperkte reikwydte, is die duisende V-1-missiele wat na [[Engeland]] gelanseer is, afgevuur vanaf lanseerplekke langs die Franse ([[Pas-de-Calais]]) en Nederlandse kus of deur gemodifiseerde [[Heinkel He 111]]-vliegtuie. Die [[Wehrmacht]] het die eerste V-1's teen Londen gelanseer op 13 Junie 1944, 'n week na (en aangespoor deur) [[Operasie Overlord]], die Geallieerde landings in Frankryk.<ref>{{cite web |url=http://myunclefred.blogspot.co.uk/ |title=War and peace and the price of cat-fish |author=Frederick French |website=Uncle Fred's diaries |access-date=16 Junie 2014 |archive-date=7 Julie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170707150432/http://myunclefred.blogspot.co.uk/ |url-status=dead }}</ref> Soms is meer as honderd V-1's per dag op suidoos-Engeland afgevuur, 9 521 in totaal, wat in getal afgeneem het namate terreine oorgeneem is tot Oktober 1944, toe die laaste V-1-terrein binne bereik van Brittanje deur Geallieerde magte oorgeneem is. Hierna het die Duitsers V-1's op die hawe van [[Antwerpen]] en op ander teikens in [[België]] gerig, en nog 2 448 V-1's gelanseer. Die aanvalle het slegs 'n maand voor die einde van die oorlog in Europa gestaak, toe die laaste lanseerterrein in die [[Lae Lande]] op 29 Maart 1945 oorrompel is. As deel van Operasie Kruisboog, operasies teen die V-1, het die Britse lugverdediging bestaan uit lugafweerkanonne, spervuurballonne en vegvliegtuie om die bomme te onderskep voordat hulle hul teikens bereik het, terwyl die lanseerterreine en ondergrondse bergingsdepots teikens vir Geallieerde aanvalle, insluitend strategiese bombardement, geword het.<ref>{{cite video |year=1944 |title=American Sub Rescues Airmen |url= https://archive.org/details/gov.archives.arc.39150 |publisher= Universal Newsreel |access-date= 21 Februarie 2012}}</ref> In 1944 is 'n aantal toetse van hierdie wapen blykbaar in Tornio, [[Finland]], uitgevoer. By een geleentheid het verskeie Finse soldate gesien hoe 'n Duitse vliegtuig lanseer wat hulle beskryf het as 'n bom in die vorm van 'n klein, gevleuelde vliegtuig. Die vlug en impak van 'n ander prototipe is deur Finse frontlinie-soldate gesien; hulle het opgemerk dat die enjin skielik gestop het, wat veroorsaak het dat die V-1 skerp gedaal het en ontplof het met die impak, wat 'n krater van 20-30 meter breed gelaat het. Hierdie V-1's het aan Finse soldate bekend geword as "vlieënde torpedo's".<ref>Tornio 1944 by Osmo Hyvönen bl. 262, Ilmasotaa Torniossa</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Wapentuig]] [[Kategorie:Ammunisie]] [[Kategorie:Tweede Wêreldoorlog]] 3wyy0exub91b1xui2h6v84s4d4gt4db 2893851 2893838 2026-04-14T13:30:09Z Sobaka 328 opruim 2893851 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Wapen |is_missile = Ja |name = V-1-vlieënde bom |image= [[Lêer:V1Musee.jpg|280px]] |caption = 'n V-1 te sien in die Leërmuseum, Parys |origin = {{vlagland|Nazi-Duitsland}} |type = onbemande kruisermissiel |used_by = [[Tweede Wêreldoorlog]] * [[Luftwaffe]] |manufacturer = Fieseler |designer = Robert Lusser |unit_cost = 5 090 RM |propellant = 3&nbsp;810&nbsp;kg 75% [[etanol]]<br />25% water<br />4&nbsp;910&nbsp;kg vloeibare suurstof |production_date = 1944–1945 (Nazi-Duitsland) |service = 1944–1945 |engine = Argus As 109-014 Pulsejet |weight = 2&nbsp;150&nbsp;kg |length = 8&nbsp.32;m |height = 1&nbsp.42;m |diameter = |wingspan = |speed = 440&nbsp;km/h |vehicle_range = 250&nbsp;km |ceiling = |altitude = |filling = |guidance = Girokompas-gebaseerde outonoome vlieg |detonation = Impak |launch_platform = }} Die '''V-1-vlieënde bom''' ([[Duits]]: Vergeltungswaffe 1, letterlik 'Wraakwapen 1') was 'n vroeë [[kruisermissiel]]. Die amptelike naam vir die missiel by die Reichsluftfahrtministerium, (Ryk-lugmagministerie) was '''Fieseler Fi 103''' en die gebruikte naam was ook '''Höllenhund''' (helhond).{{sfn|Christopher|2013|p=108}} Dit was ook aan die Geallieerdes bekend as die '''buzz bomb''' of '''doodlebug''' en '''Maikäfer''' (meikewer).{{sfn|Vanek|1999|p=81}}<ref>Van die lae gegons wat soos dié van die insek lyk. Dit is ook na verwys as 'n "robotbom"Vanek, 1999, bl 81}}</ref> Die '''V-1''' was die eerste van die Vergeltungswaffen (V-wapens) wat ontplooi is vir die terreurbombardement van Londen. Dit is in 1942 by die Peenemünde Leërnavorsingsentrum deur die [[Luftwaffe]] ontwikkel, en tydens die aanvanklike ontwikkeling was dit bekend onder die kodenaam Kirschkern (kersiepit). As gevolg van sy beperkte reikwydte, is die duisende V-1-missiele wat na [[Engeland]] gelanseer is, afgevuur vanaf lanseerplekke langs die Franse ([[Pas-de-Calais]]) en Nederlandse kus of deur gemodifiseerde [[Heinkel He 111]]-vliegtuie. Die [[Wehrmacht]] het die eerste V-1's teen Londen gelanseer op 13 Junie 1944, 'n week na (en aangespoor deur) [[Operasie Overlord]], die Geallieerde landings in Frankryk.<ref>{{cite web |url=http://myunclefred.blogspot.co.uk/ |title=War and peace and the price of cat-fish |author=Frederick French |website=Uncle Fred's diaries |access-date=16 Junie 2014 |archive-date=7 Julie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170707150432/http://myunclefred.blogspot.co.uk/ |url-status=dead }}</ref> Soms is meer as honderd V-1's per dag op suidoos-Engeland afgevuur, 9 521 in totaal, wat in getal afgeneem het namate terreine oorgeneem is tot Oktober 1944, toe die laaste V-1-terrein binne bereik van Brittanje deur Geallieerde magte oorgeneem is. Hierna het die Duitsers V-1's op die hawe van [[Antwerpen]] en op ander teikens in [[België]] gerig, en nog 2 448 V-1's gelanseer. Die aanvalle het slegs 'n maand voor die einde van die oorlog in Europa gestaak, toe die laaste lanseerterrein in die [[Lae Lande]] op 29 Maart 1945 oorrompel is. As deel van Operasie Kruisboog, operasies teen die V-1, het die Britse lugverdediging bestaan uit lugafweerkanonne, spervuurballonne en vegvliegtuie om die bomme te onderskep voordat hulle hul teikens bereik het, terwyl die lanseerterreine en ondergrondse bergingsdepots teikens vir Geallieerde aanvalle, insluitend strategiese bombardement, geword het.<ref>{{cite video |year=1944 |title=American Sub Rescues Airmen |url= https://archive.org/details/gov.archives.arc.39150 |publisher= Universal Newsreel |access-date= 21 Februarie 2012}}</ref> In 1944 is 'n aantal toetse van hierdie wapen blykbaar in Tornio, [[Finland]], uitgevoer. By een geleentheid het verskeie Finse soldate gesien hoe 'n Duitse vliegtuig lanseer wat hulle beskryf het as 'n bom in die vorm van 'n klein, gevleuelde vliegtuig. Die vlug en impak van 'n ander prototipe is deur Finse frontlinie-soldate gesien; hulle het opgemerk dat die enjin skielik gestop het, wat veroorsaak het dat die V-1 skerp gedaal het en ontplof het met die impak, wat 'n krater van 20-30 meter breed gelaat het. Hierdie V-1's het aan Finse soldate bekend geword as "vlieënde torpedo's".<ref>Tornio 1944 by Osmo Hyvönen bl. 262, Ilmasotaa Torniossa</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Wapentuig]] [[Kategorie:Ammunisie]] [[Kategorie:Tweede Wêreldoorlog]] qq8mu5n4boqeeksjxck0bljg13eos2m 2893853 2893851 2026-04-14T13:31:38Z Sobaka 328 opruim 2893853 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Wapen |is_missile = Ja |name = V-1-vlieënde bom |image= [[Lêer:V1Musee.jpg|280px]] |caption = 'n V-1 te sien in die Leërmuseum, Parys |origin = {{vlagland|Nazi-Duitsland}} |type = onbemande kruisermissiel |used_by = [[Tweede Wêreldoorlog]] * [[Luftwaffe]] |manufacturer = Fieseler |designer = Robert Lusser |unit_cost = 5 090 RM |propellant = |production_date = 1944–1945 (Nazi-Duitsland) |service = 1944–1945 |engine = Argus As 109-014 Pulsejet |weight = 2&nbsp;150&nbsp;kg |length = 8&nbsp;32;m |height = 1&nbsp;42;m |diameter = |wingspan = |speed = 440&nbsp;km/h |vehicle_range = 250&nbsp;km |ceiling = |altitude = |filling = |guidance = Girokompas-gebaseerde outonoome vlieg |detonation = Impak |launch_platform = }} Die '''V-1-vlieënde bom''' ([[Duits]]: Vergeltungswaffe 1, letterlik 'Wraakwapen 1') was 'n vroeë [[kruisermissiel]]. Die amptelike naam vir die missiel by die Reichsluftfahrtministerium, (Ryk-lugmagministerie) was '''Fieseler Fi 103''' en die gebruikte naam was ook '''Höllenhund''' (helhond).{{sfn|Christopher|2013|p=108}} Dit was ook aan die Geallieerdes bekend as die '''buzz bomb''' of '''doodlebug''' en '''Maikäfer''' (meikewer).{{sfn|Vanek|1999|p=81}}<ref>Van die lae gegons wat soos dié van die insek lyk. Dit is ook na verwys as 'n "robotbom"Vanek, 1999, bl 81}}</ref> Die '''V-1''' was die eerste van die Vergeltungswaffen (V-wapens) wat ontplooi is vir die terreurbombardement van Londen. Dit is in 1942 by die Peenemünde Leërnavorsingsentrum deur die [[Luftwaffe]] ontwikkel, en tydens die aanvanklike ontwikkeling was dit bekend onder die kodenaam Kirschkern (kersiepit). As gevolg van sy beperkte reikwydte, is die duisende V-1-missiele wat na [[Engeland]] gelanseer is, afgevuur vanaf lanseerplekke langs die Franse ([[Pas-de-Calais]]) en Nederlandse kus of deur gemodifiseerde [[Heinkel He 111]]-vliegtuie. Die [[Wehrmacht]] het die eerste V-1's teen Londen gelanseer op 13 Junie 1944, 'n week na (en aangespoor deur) [[Operasie Overlord]], die Geallieerde landings in Frankryk.<ref>{{cite web |url=http://myunclefred.blogspot.co.uk/ |title=War and peace and the price of cat-fish |author=Frederick French |website=Uncle Fred's diaries |access-date=16 Junie 2014 |archive-date=7 Julie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170707150432/http://myunclefred.blogspot.co.uk/ |url-status=dead }}</ref> Soms is meer as honderd V-1's per dag op suidoos-Engeland afgevuur, 9 521 in totaal, wat in getal afgeneem het namate terreine oorgeneem is tot Oktober 1944, toe die laaste V-1-terrein binne bereik van Brittanje deur Geallieerde magte oorgeneem is. Hierna het die Duitsers V-1's op die hawe van [[Antwerpen]] en op ander teikens in [[België]] gerig, en nog 2 448 V-1's gelanseer. Die aanvalle het slegs 'n maand voor die einde van die oorlog in Europa gestaak, toe die laaste lanseerterrein in die [[Lae Lande]] op 29 Maart 1945 oorrompel is. As deel van Operasie Kruisboog, operasies teen die V-1, het die Britse lugverdediging bestaan uit lugafweerkanonne, spervuurballonne en vegvliegtuie om die bomme te onderskep voordat hulle hul teikens bereik het, terwyl die lanseerterreine en ondergrondse bergingsdepots teikens vir Geallieerde aanvalle, insluitend strategiese bombardement, geword het.<ref>{{cite video |year=1944 |title=American Sub Rescues Airmen |url= https://archive.org/details/gov.archives.arc.39150 |publisher= Universal Newsreel |access-date= 21 Februarie 2012}}</ref> In 1944 is 'n aantal toetse van hierdie wapen blykbaar in Tornio, [[Finland]], uitgevoer. By een geleentheid het verskeie Finse soldate gesien hoe 'n Duitse vliegtuig lanseer wat hulle beskryf het as 'n bom in die vorm van 'n klein, gevleuelde vliegtuig. Die vlug en impak van 'n ander prototipe is deur Finse frontlinie-soldate gesien; hulle het opgemerk dat die enjin skielik gestop het, wat veroorsaak het dat die V-1 skerp gedaal het en ontplof het met die impak, wat 'n krater van 20-30 meter breed gelaat het. Hierdie V-1's het aan Finse soldate bekend geword as "vlieënde torpedo's".<ref>Tornio 1944 by Osmo Hyvönen bl. 262, Ilmasotaa Torniossa</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Wapentuig]] [[Kategorie:Ammunisie]] [[Kategorie:Tweede Wêreldoorlog]] i1jjow3g4avy7o8919b2kk25b61wey5 2893854 2893853 2026-04-14T13:32:15Z Sobaka 328 skakel 2893854 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Wapen |is_missile = Ja |name = V-1-vlieënde bom |image= [[Lêer:V1Musee.jpg|280px]] |caption = 'n V-1 te sien in die Leërmuseum, Parys |origin = {{vlagland|Nazi-Duitsland}} |type = onbemande kruisermissiel |used_by = [[Tweede Wêreldoorlog]] * [[Luftwaffe]] |manufacturer = Fieseler |designer = Robert Lusser |unit_cost = 5 090 RM |propellant = |production_date = 1944–1945 (Nazi-Duitsland) |service = 1944–1945 |engine = Argus As 109-014 Pulsejet |weight = 2&nbsp;150&nbsp;kg |length = 8&nbsp;32;m |height = 1&nbsp;42;m |diameter = |wingspan = |speed = 440&nbsp;km/h |vehicle_range = 250&nbsp;km |ceiling = |altitude = |filling = |guidance = Girokompas-gebaseerde outonoome vlieg |detonation = Impak |launch_platform = }} Die '''V-1-vlieënde bom''' ([[Duits]]: Vergeltungswaffe 1, letterlik 'Wraakwapen 1') was 'n vroeë [[kruisermissiel]]. Die amptelike naam vir die [[missiel]] by die Reichsluftfahrtministerium, (Ryk-lugmagministerie) was '''Fieseler Fi 103''' en die gebruikte naam was ook '''Höllenhund''' (helhond).{{sfn|Christopher|2013|p=108}} Dit was ook aan die Geallieerdes bekend as die '''buzz bomb''' of '''doodlebug''' en '''Maikäfer''' (meikewer).{{sfn|Vanek|1999|p=81}}<ref>Van die lae gegons wat soos dié van die insek lyk. Dit is ook na verwys as 'n "robotbom"Vanek, 1999, bl 81}}</ref> Die '''V-1''' was die eerste van die Vergeltungswaffen (V-wapens) wat ontplooi is vir die terreurbombardement van Londen. Dit is in 1942 by die Peenemünde Leërnavorsingsentrum deur die [[Luftwaffe]] ontwikkel, en tydens die aanvanklike ontwikkeling was dit bekend onder die kodenaam Kirschkern (kersiepit). As gevolg van sy beperkte reikwydte, is die duisende V-1-missiele wat na [[Engeland]] gelanseer is, afgevuur vanaf lanseerplekke langs die Franse ([[Pas-de-Calais]]) en Nederlandse kus of deur gemodifiseerde [[Heinkel He 111]]-vliegtuie. Die [[Wehrmacht]] het die eerste V-1's teen Londen gelanseer op 13 Junie 1944, 'n week na (en aangespoor deur) [[Operasie Overlord]], die Geallieerde landings in Frankryk.<ref>{{cite web |url=http://myunclefred.blogspot.co.uk/ |title=War and peace and the price of cat-fish |author=Frederick French |website=Uncle Fred's diaries |access-date=16 Junie 2014 |archive-date=7 Julie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170707150432/http://myunclefred.blogspot.co.uk/ |url-status=dead }}</ref> Soms is meer as honderd V-1's per dag op suidoos-Engeland afgevuur, 9 521 in totaal, wat in getal afgeneem het namate terreine oorgeneem is tot Oktober 1944, toe die laaste V-1-terrein binne bereik van Brittanje deur Geallieerde magte oorgeneem is. Hierna het die Duitsers V-1's op die hawe van [[Antwerpen]] en op ander teikens in [[België]] gerig, en nog 2 448 V-1's gelanseer. Die aanvalle het slegs 'n maand voor die einde van die oorlog in Europa gestaak, toe die laaste lanseerterrein in die [[Lae Lande]] op 29 Maart 1945 oorrompel is. As deel van Operasie Kruisboog, operasies teen die V-1, het die Britse lugverdediging bestaan uit lugafweerkanonne, spervuurballonne en vegvliegtuie om die bomme te onderskep voordat hulle hul teikens bereik het, terwyl die lanseerterreine en ondergrondse bergingsdepots teikens vir Geallieerde aanvalle, insluitend strategiese bombardement, geword het.<ref>{{cite video |year=1944 |title=American Sub Rescues Airmen |url= https://archive.org/details/gov.archives.arc.39150 |publisher= Universal Newsreel |access-date= 21 Februarie 2012}}</ref> In 1944 is 'n aantal toetse van hierdie wapen blykbaar in Tornio, [[Finland]], uitgevoer. By een geleentheid het verskeie Finse soldate gesien hoe 'n Duitse vliegtuig lanseer wat hulle beskryf het as 'n bom in die vorm van 'n klein, gevleuelde vliegtuig. Die vlug en impak van 'n ander prototipe is deur Finse frontlinie-soldate gesien; hulle het opgemerk dat die enjin skielik gestop het, wat veroorsaak het dat die V-1 skerp gedaal het en ontplof het met die impak, wat 'n krater van 20-30 meter breed gelaat het. Hierdie V-1's het aan Finse soldate bekend geword as "vlieënde torpedo's".<ref>Tornio 1944 by Osmo Hyvönen bl. 262, Ilmasotaa Torniossa</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Wapentuig]] [[Kategorie:Ammunisie]] [[Kategorie:Tweede Wêreldoorlog]] 70bghyl60sskhpckdde8doy5qkudme5 2893855 2893854 2026-04-14T13:33:39Z Sobaka 328 kursief 2893855 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Wapen |is_missile = Ja |name = V-1-vlieënde bom |image= [[Lêer:V1Musee.jpg|280px]] |caption = 'n V-1 te sien in die Leërmuseum, Parys |origin = {{vlagland|Nazi-Duitsland}} |type = onbemande kruisermissiel |used_by = [[Tweede Wêreldoorlog]] * [[Luftwaffe]] |manufacturer = Fieseler |designer = Robert Lusser |unit_cost = 5 090 RM |propellant = |production_date = 1944–1945 (Nazi-Duitsland) |service = 1944–1945 |engine = Argus As 109-014 Pulsejet |weight = 2&nbsp;150&nbsp;kg |length = 8&nbsp;32;m |height = 1&nbsp;42;m |diameter = |wingspan = |speed = 440&nbsp;km/h |vehicle_range = 250&nbsp;km |ceiling = |altitude = |filling = |guidance = Girokompas-gebaseerde outonoome vlieg |detonation = Impak |launch_platform = }} Die '''V-1-vlieënde bom''' ([[Duits]]: Vergeltungswaffe 1, letterlik 'Wraakwapen 1') was 'n vroeë [[kruisermissiel]]. Die amptelike naam vir die [[missiel]] by die Reichsluftfahrtministerium, (Ryk-lugmagministerie) was '''Fieseler Fi 103''' en die gebruikte naam was ook '''Höllenhund''' (helhond).{{sfn|Christopher|2013|p=108}} Dit was ook aan die Geallieerdes bekend as die '''buzz bomb''' of '''doodlebug''' en '''Maikäfer''' (meikewer).{{sfn|Vanek|1999|p=81}}<ref>Van die lae gegons wat soos dié van die insek lyk. Dit is ook na verwys as 'n "robotbom"Vanek, 1999, bl 81}}</ref> Die '''V-1''' was die eerste van die Vergeltungswaffen (V-wapens) wat ontplooi is vir die terreurbombardement van Londen. Dit is in 1942 by die Peenemünde Leërnavorsingsentrum deur die [[Luftwaffe]] ontwikkel, en tydens die aanvanklike ontwikkeling was dit bekend onder die kodenaam ''Kirschkern'' (kersiepit). As gevolg van sy beperkte reikwydte, is die duisende V-1-missiele wat na [[Engeland]] gelanseer is, afgevuur vanaf lanseerplekke langs die Franse ([[Pas-de-Calais]]) en Nederlandse kus of deur gemodifiseerde [[Heinkel He 111]]-vliegtuie. Die [[Wehrmacht]] het die eerste V-1's teen Londen gelanseer op 13 Junie 1944, 'n week na (en aangespoor deur) [[Operasie Overlord]], die Geallieerde landings in Frankryk.<ref>{{cite web |url=http://myunclefred.blogspot.co.uk/ |title=War and peace and the price of cat-fish |author=Frederick French |website=Uncle Fred's diaries |access-date=16 Junie 2014 |archive-date=7 Julie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170707150432/http://myunclefred.blogspot.co.uk/ |url-status=dead }}</ref> Soms is meer as honderd V-1's per dag op suidoos-Engeland afgevuur, 9 521 in totaal, wat in getal afgeneem het namate terreine oorgeneem is tot Oktober 1944, toe die laaste V-1-terrein binne bereik van Brittanje deur Geallieerde magte oorgeneem is. Hierna het die Duitsers V-1's op die hawe van [[Antwerpen]] en op ander teikens in [[België]] gerig, en nog 2 448 V-1's gelanseer. Die aanvalle het slegs 'n maand voor die einde van die oorlog in Europa gestaak, toe die laaste lanseerterrein in die [[Lae Lande]] op 29 Maart 1945 oorrompel is. As deel van Operasie Kruisboog, operasies teen die V-1, het die Britse lugverdediging bestaan uit lugafweerkanonne, spervuurballonne en vegvliegtuie om die bomme te onderskep voordat hulle hul teikens bereik het, terwyl die lanseerterreine en ondergrondse bergingsdepots teikens vir Geallieerde aanvalle, insluitend strategiese bombardement, geword het.<ref>{{cite video |year=1944 |title=American Sub Rescues Airmen |url= https://archive.org/details/gov.archives.arc.39150 |publisher= Universal Newsreel |access-date= 21 Februarie 2012}}</ref> In 1944 is 'n aantal toetse van hierdie wapen blykbaar in Tornio, [[Finland]], uitgevoer. By een geleentheid het verskeie Finse soldate gesien hoe 'n Duitse vliegtuig lanseer wat hulle beskryf het as 'n bom in die vorm van 'n klein, gevleuelde vliegtuig. Die vlug en impak van 'n ander prototipe is deur Finse frontlinie-soldate gesien; hulle het opgemerk dat die enjin skielik gestop het, wat veroorsaak het dat die V-1 skerp gedaal het en ontplof het met die impak, wat 'n krater van 20-30 meter breed gelaat het. Hierdie V-1's het aan Finse soldate bekend geword as "vlieënde torpedo's".<ref>Tornio 1944 by Osmo Hyvönen bl. 262, Ilmasotaa Torniossa</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Wapentuig]] [[Kategorie:Ammunisie]] [[Kategorie:Tweede Wêreldoorlog]] 61ugej2idpuwosi0hb1zs4fjt65nyzs 1 460104 2893840 2026-04-14T13:20:39Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893840 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 460105 2893842 2026-04-14T13:22:06Z Sobaka 328 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2893842 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 460106 2893859 2026-04-14T13:39:06Z Aliwal2012 39067 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2893859 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 460107 2893861 2026-04-14T13:45:23Z Sobaka 328 Stuur aan na [[V-1-vlieënde bom]] 2893861 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[V-1-vlieënde bom]] f2bugd3b05zhkwdyhlps5rrifls96ww 6 460108 2893865 2026-04-14T14:08:16Z Sobaka 328 {{Beeldinligting |beskrywing= V1-missiel |bron= Wikipedia vertaal deur Chat GPT |datum= 14 April 2026 |daarsteller= Sobaka |outeur= Sobaka |ander_weergawes= }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> 2893865 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing= V1-missiel |bron= Wikipedia vertaal deur Chat GPT |datum= 14 April 2026 |daarsteller= Sobaka |outeur= Sobaka |ander_weergawes= }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> == Lisensiëring == {{PD-self}} 41e586u7926ovrb7k9crd0ek874g876 0 460109 2893892 2026-04-14T17:27:44Z JMK 649 JMK het bladsy [[Golden Gate-Hoogland- Nasionale Park]] na [[Golden Gate-hoogland- Nasionale Park]] geskuif: koppelteken impliseer een woord, soos by -natuurreservaat 2893892 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Golden Gate-hoogland- Nasionale Park]] lvygsf6762v1g0y6q17sfq39extbmde 1 460110 2893894 2026-04-14T17:27:44Z JMK 649 JMK het bladsy [[Bespreking:Golden Gate-Hoogland- Nasionale Park]] na [[Bespreking:Golden Gate-hoogland- Nasionale Park]] geskuif: koppelteken impliseer een woord, soos by -natuurreservaat 2893894 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Bespreking:Golden Gate-hoogland- Nasionale Park]] kqmytc0tk312k7pmo999squ8e3wxqz6 0 460111 2893917 2026-04-14T19:30:10Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie met een foto! 2893917 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Elaeodendron vitiense | authority = A.C.Sm., (1950) | synonyms =* ''Cassine vitiensis'' <small>(A.C.Sm.) A.C.Sm.</small> }} '''''Elaeodendron vitiense''''' is 'n [[boom]] wat deel van die Celastraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Fidji]]. == Bron == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:160750-1 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Elaeodendron|vitiense]] [[Kategorie:Flora van Fidji]] [[Kategorie:Endemiese plante van Fidji]] eehstgd0kk5zq442wuv3r5xhp1tbdhs 1 460112 2893919 2026-04-14T19:33:46Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893919 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 460113 2893921 2026-04-14T19:39:58Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie 2893921 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Elaeodendron gymnosporoides | authority = Baker, (1887) | synonyms =* ''Cassine gymnosporiodes'' <small>(Baker) Kuntze</small> }} '''''Elaeodendron gymnosporoides''''' is 'n [[boom]] wat deel van die Celastraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Madagaskar]]. == Bron == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:160676-1 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Elaeodendron|gymnosporoides] [[Kategorie:Flora van Madagaskar]] [[Kategorie:Endemiese plante van Madagaskar]] tqv70a8urri7cdp97pndftcb0ixyf6t 2893922 2893921 2026-04-14T19:40:11Z Oesjaar 7467 Ai! 2893922 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Elaeodendron gymnosporoides | authority = Baker, (1887) | synonyms =* ''Cassine gymnosporiodes'' <small>(Baker) Kuntze</small> }} '''''Elaeodendron gymnosporoides''''' is 'n [[boom]] wat deel van die Celastraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Madagaskar]]. == Bron == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:160676-1 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Elaeodendron|gymnosporoides]] [[Kategorie:Flora van Madagaskar]] [[Kategorie:Endemiese plante van Madagaskar]] 1sbtohfx718ivg6nrcxpyryyc9ap2k0 1 460114 2893923 2026-04-14T19:42:04Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893923 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 460115 2893924 2026-04-14T19:44:39Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie 2893924 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Elaeodendron humbertii | authority = H.Perrier, (1942) | synonyms =* ''Cassine humbertii'' <small>(H.Perrier) Lobr.-Callen</small> }} '''''Elaeodendron humbertii''''' is 'n [[boom]] wat deel van die Celastraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Madagaskar]]. == Bron == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:160678-1 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Elaeodendron|humbertii]] [[Kategorie:Flora van Madagaskar]] [[Kategorie:Endemiese plante van Madagaskar]] a53f1gh3j1wtyebm47s49ai8w0f1f86 1 460116 2893925 2026-04-14T19:46:03Z Oesjaar 7467 Verbeter 2893925 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 460117 2893945 2026-04-14T20:25:49Z HermanvanAswegen988 200973 Nuwe bladsy geskep met '{{Inligtingskas Outeur | naam = Ian Serraillier | bynaam = | beeld = | beeldbeskrywing = | onderskrif = | geboortenaam = Ian Serraillier | geboortedatum = {{Geboortedatum|1912|9|24}} | geboorteplek = [[Londen]], [[Engeland]] | dood_datum = {{Sterfdatum en ouderdom|1912|9|24|1994|11|28}} | sterfteplek = | ouers = | titel = | nasionaliteit = {{vlagland|Engeland}} | beroep...' 2893945 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Outeur | naam = Ian Serraillier | bynaam = | beeld = | beeldbeskrywing = | onderskrif = | geboortenaam = Ian Serraillier | geboortedatum = {{Geboortedatum|1912|9|24}} | geboorteplek = [[Londen]], [[Engeland]] | dood_datum = {{Sterfdatum en ouderdom|1912|9|24|1994|11|28}} | sterfteplek = | ouers = | titel = | nasionaliteit = {{vlagland|Engeland}} | beroep = Skrywer, digter | bekend = | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | bekende_werke = ''The Silver Sword'', ''Die Horing van Ivoor'' | eerbewyse = | party = | godsdiens = | huweliksmaat = | kinders = | webblad = | handtekening = }} '''Ian Serraillier''' ([[24 September]] [[1912]] – [[28 November]] [[1994]]) was 'n Engelse [[roman]]sier en [[digter]]. Hy het verskeie legendes uit Engeland, Griekeland en Rome oorvertel, maar is veral bekend vir sy kinderboeke, veral ''The Silver Sword'' (1956), 'n oorlogtydse avontuur wat in 1957 èn 1971 verwerk is vir televisie. == Vroeë lewe en opvoeding == Serraillier is gebore op 24 September 1912 in Londen en was die oudste van vier kinders van Lucien Serraillier (1886–1919) en Mary Kirkland Rodger (1883–1940). Sy vader sterf in 1918 tydens die Spaanse griep. Serraillier het sy skoolonderrig ontvang by Brighton College, a openbare skool (''public school'') en by St Edmund Hall, Oxford. Hierna gee hy onderrig in Engels aan Wycliffe College, [[Gloucestershire]] in 1936–1939, Dudley Boys Grammar School, [[Worcestershire]], in 1939–1946 en Midhurst Grammar School, West Sussex, in 1946–1961. As Kwaker ontvang Serraillier gewetensbeswaarde-status tydens die Tweede Wêreldoorlog en dien hy as lugbeskermingsfunksionaris. Hy was 'n lid van die pasifistiese Peace Pledge Union.<ref>{{Cite news |url=http://peacenews.info/node/5803/triumph-will |title=Review of 'The Silver Sword' |author=Cloves, Jeff |work=Peace News |date=July–August 2009 |access-date=1 Januarie 2014}}</ref><ref>{{Cite news |work=ODNB |author=Prichard, Mari |url=http://www.oxforddnb.com/view/article/47190|date=22 Julie 2013 |title=Ian Serraillier}}</ref> == Loopbaan == In 1946 publiseer Serraillier sy eerste drie kinderboeke: ''They Raced for Treasure'', 'n verhaal oor 'n [[seilvaart]], skatte en spioene en ''Thomas and the Sparrow''.<ref>British Library catalogue [http://explore.bl.uk/primo_library/libweb/action/search.do?dscnt=0&frbg=&scp.scps=scope%3A%28BLCONTENT%29&tab=local_tab&dstmp=1474363398362&srt=rank&ct=search&mode=Basic&vl(488279563UI0)=any&dum=true&tb=t&indx=1&vl(freeText0)=Ian%20Serraillier%201946&vid=BLVU1&fn=search Opgespoor op 20 September 2016.]</ref> In 1948 het hy en sy vrou, Anne Margaret Rogers, die New Windmill Series vir Heinemann Educational Books op die been gebring, met die doel om goedkoop uitgawes van lesenswaardige fiksie, reisverhale en biografieë vir ouer lesers te verskaf. Hy was tot die vroeë 1990's mede-redakteur van die reeks. Hy het voortgegaan om avontuurverhale te skryf, insluitend sy bekendste boek, ''The Silver Sword'' (1956), wat oor vier vlugtelingkinders handel, waarvan drie broers en susters is: Ruth, Edek en Bronia. Die vierde kind, Jan, is een van vele Warskou-oorlogsweeskinders, wat op een of ander manier die ander drie se vader ontmoet. Die vier kinders soek na die broers en susters se ouers in die chaos van Europa net na die Tweede Wêreldoorlog. Die boek het in die Verenigde State verskyn onder die titel ''Escape from Warsaw''.<ref>{{Cite book |title=Escape from Warsaw |url=https://www.goodreads.com/book/show/73806.Escape_From_Warsaw |author=Serraillier, Ian}}</ref> ''The Ivory Horn'' (1960. In 1968 in Afrikaans vertaal deur [[André Brink|Andrè P. Brink]] as ''Die Horing van Ivoor''), 'n oorvertelling van die [[Rolandslied|Rolandslegende]], was die naaswenner vir die Carnegie-medalje, soos ook die geval was met sy ''The Silver Sword''.<ref>Outeur se biografie in die Puffin-uitgawe, herdruk in 1987.</ref> Van 1961 af het Serraillier fiksie, niefiksie en gedigte geskryf en opvoedkundige programme vir televisie saamgestel. Hy het ook klassieke en antieke legendes vir kinders oorvertel in prosa- en poësievorm, insluitende ''[[Beowulf]]'', werke deur [[Geoffrey Chaucer|Chaucer]], Engelse volkslegendes en Griekse en Romeinse mites. As 'n gewilde skrywer van kinderboeke is Serraillier uitgenooi na somerkampe vir kinderlektuur vir lede van die Puffin-boekklub, wat georganiseer is deur Colony Holidays (voorganger van ATE Superweeks), saam met ander gewilde skrywers van kinderlektuur soos Joan Aiken en Clive King.<ref>{{Cite web |website=Campaign for Summer Camps |url=http://www.campaignforsummercamps.org.uk/downloads/how-summer-camps-could-change-britain.pdf |title=How Summer Camps Could Change Britain |access-date=7 Julie 2012 |archive-date=4 Maart 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304233458/http://www.campaignforsummercamps.org.uk/downloads/how-summer-camps-could-change-britain.pdf |url-status=dead }}</ref> === Latere lewe === Serraillier en sy vrou het gewoon in 'n ou kothuis in Singleton naby [[Chichester]] in [[West Sussex]].<ref name="SATA" /> Hy is in die vroeë 1990's gediagnoseer met [[Alzheimersiekte]], en die siekte het bygedra tot sy dood op 28 November 1994 op 82-jarige ouderdom.<ref>{{Cite web |title=Biography of Ian Serraillier |url=https://www.poemhunter.com/ian-serraillier/biography/ |publisher=Poem Hunter |access-date=19 Oktober 2019}}</ref><ref>{{Cite web |title=Biography of Ian Serraillier |url=https://www.gradesaver.com/author/ian-serraillier |publisher=Gradesaver |access-date=19 Oktober 2019}}</ref> Hy het drie dogters en 'n seun gehad.<ref name="SATA"/> == Nagelate geskrifte == Die nagelate dokumente van Ian Serraillier wat by die Universiteit van Reading gehuisves word, bestaan hoofsaaklik uit manuskripte, getikte geskrifte en galeiproewe, insluitend ''Fight for Freedom'', ''The Clashing Rocks'', ''The Cave of Death'', ''Havelock the Dane'', ''They Raced for Treasure'', ''Flight to Adventure'' en ''The Silver Sword''. Dit bevat ook korrespondensie met uitgewers, ander sake- en literêre korrespondensie, notaboeke met gedigte, idees en storielyne, verwerpingsbriewe, uitgewersooreenkomste, koerantknipsels, navorsingsmateriaal, lesingnotas en getikte skrifte en doodsberigte.<ref>{{Cite web |title=Papers of Ian Serraillier |url=https://www.reading.ac.uk/special-collections/collections/sc-serraillier.aspx |publisher=Universiteit van Reading |access-date=19 Oktober 2019}}</ref> == Bibliografie == === Poësie === *''Three New Poets: Roy McFadden, Alex Comfort, Ian Serraillier'' (1942, Grey Walls Press) *''The Weaver Birds'' (1944, Macmillan Publishers) — geïllustreer deur Serraillier<ref name="SATA">{{Cite book |last1=Telgen |first1=Diane |title=Something About the Author vol. 73 |date=1993 |publisher=Gale Research |isbn=0-8103-2283-8 |pages=194–197}}</ref> *''Thomas and the Sparrow'' (1946, [[Oxford University Press|Drukpers van die Universiteit van Oxford]]) *''The Monster Horse'' (1950, Drukpers van die Universiteit van Oxford) *''The Ballad of Kon-Tiki and Other Verses'' (1952, Drukpers van die Universiteit van Oxford) *''Everest Climbed'' (1955, Drukpers van die Universiteit van Oxford) *''Poems and Pictures'' (1958, Heinemann) *''A Puffin Quartet of Poets: Eleanor Farjeon, James Reeves, E. V. Rieu, Ian Serraillier'' (1958, Penguin Books) — geredigeer deur Eleanor Graham *''The Windmill Book of Ballads: Beowulf the Warrior and Other Poems'' (1962, Heinemann) *''I'll Tell You a Tale: A Collection of Poems and Ballads'' (1973, Longman) — geïllustreer deur Charles Keeping en Renate Meyer *''How Happily She Laughs and Other Poems'' (1976, Longman) *''The Visitor'' === Fiksie === *''They Raced for Treasure'' (1946, Jonathan Cape) — later uitgegee in 'n "vereenvoudigde opvoedkundige uitgawe" as ''Treasure Ahead'' (1954, Heinemann)<ref name="SATA"/> *''Flight to Adventure'' (1947, Cape) — later uitgegee in 'n "vereenvoudigde opvoedkundige uitgawe" as ''Mountain Rescue'' (1955, Heinemann)<ref name="SATA"/> *''Captain Bounsaboard and the Pirates'' (1949, Cape) *''There’s No Escape'' (1950, Cape) — later uitgegee in 'n "opvoedkundige uitgawe" (1952, Heinemann) *''Belinda and the Swans'' (1952, Cape) *''Jungle Adventure'' (1953, Heinemann) — gebaseer op 'n verhaal deur R. M. Ballantyne<ref name="SATA"/> *''The Adventures of Dick Varley'' (1954, Heinemann) — gebaseer op 'n verhaal deur R.M. Ballantyne *''Making Good'' (1955, Heinemann) *''The Silver Sword'' (1956, Cape) — ook gepubliseer as ''Escape from Warsaw'' (1963, Scholastic Corporation) en as 'n "opvoedkundige uitgawe" (1957, Heinemann) *''Guns in the Wild'' (1956, Heinemann) — gebaseer op 'n verhaal deur R.M. Ballantyne *''Katy at Home'' (1957, Heinemann) — gebaseer op 'n verhaal deur Susan Coolidge *''Katy at School'' (1959, Heinemann) — gebaseer op 'n verhaal deur Susan Coolidge *''The Ivory Horn'' (1960, [[Oxford University Press|Drukpers van die Universiteit van Oxford]]) — verwerking van die ''[[Rolandslied]]'' (in 1968 vertaal deur [[André Brink]] as ''Die Horing van Ivoor'') *''The Gorgon’s Head: The Story of Perseus'' (1961, Drukpers van die Universiteit van Oxford) *''The Way of Danger: The Story of Theseus'' (1962, Drukpers van die Universiteit van Oxford) *''Happily Ever After'' (1963, Drukpers van die Universiteit van Oxford) *''The Clashing Rocks: The Story of Jason'' (1963, Drukpers van die Universiteit van Oxford) *''The Midnight Thief: A Musical Story'' (1963, BBC Publications) — met musiek deur Richard Rodney Bennett. Geïllustreer deur Tellosa *''The Enchanted Island: Stories from Shakespeare'' (1964, David McKay Publications) — heruitgegee in 'n "opvoedkundige uitgawe" as ''Murder at Dunsinane'' (1967, Scholastic)<ref name="SATA"/> *''The Cave of Death'' (1965, Heinemann) *''Fight for Freedom'' (1965, Heinemann) *''Ahmet the Woodseller: A Musical Story'' (1965, Drukpers van die Universiteit van Oxford) — met musiek deur Gordon Crosseen. Geïllustreer deur John Griffiths *''A Fall from the Sky: The Story of Daedalus'' (1966, Thomas Nelson) *''The Challenge of the Green Knight'' (1966, Drukpers van die Universiteit van Oxford) *''Robin in the Greenwood'' (1967, Drukpers van die Universiteit van Oxford) *''The Turtle Drum: A Musical Story'' (1967, BBC Publications) — met musiek deur Malcolm Arnold. Geïllustreer deur Charles Pickard *''Havelock the Dane'' (1967, Walck) — in die Verenigde Koninkryk uitgegee as ''Havelock the Warrior'' (1968, Hamish Hamilton) *''Robin and His Merry Men'' (1969, Drukpers van die Universiteit van Oxford) *''The Tale of Three Landlubbers'' (1970, Hamish Hamilton) — geïllustreer deur Raymond Briggs *''Heracles the Strong'' (1970, Walck) *''The Ballad of St Simeon'' (1970, Walck) *''A Pride of Lions: A Musical Story'' (1971, Drukpers van die Universiteit van Oxford) — met musiek deur Phyllis Tate<ref name="SATA"/> *''The Bishop and the Devil'' (1971, Kaye and Ward) *''Have You Got Your Ticket?'' (1972, Longman) *''Marko’s Wedding'' (1972, Verlag Harri Deutsch) *''The Franklin’s Tale, Retold'' (1972, Frederick Warne & Co.) *''Suppose You Met a Witch'' (1973, Little, Brown and Company) *''The Robin and the Wren'' (1974, Longman) *''The Road to Canterbury'' (1979, Kestrel Books) === Niefiksie === *''Chaucer and His World'' (1967, The Lutterworth Press) *''All Change at Singleton: For Charlton, Goodwood, East and West Dean'' (1979, Phillimore) — plaaslike geskiedenis<ref name="SATA"/> *''Goodwood Country in Old Photographs'' (1987, Sutton) — met Richard Pailthorpe === Vertalings === *''Florina and the Wild Bird by Selina Choenz'' (1952, Drukpers van die Universiteit van Oxford) — vertaal saam met sy vrou, Anne Serraillier<ref name="SATA"/> *''[[Beowulf]] the Warrior'' (1954, Drukpers van die Universiteit van Oxford) === As redakteur === *''Wide Horizon Reading Scheme'' (1953–1955, Heinemann) 4 volumes – geredigeer, met Ronald Ridout == Verwysings == {{Verwysings}} == Nog leesstof == * {{Cite journal |last=West |first=Elizabeth |date=17 November 2022 |title=The Silver Sword and the New Windmill Series: The Legacy of Ian and Anne Serraillier |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s10583-022-09509-5#Sec2 |journal=Children's Literature in Education |volume=55 |pages=361–376 |doi=10.1007/s10583-022-09509-5 |access-date=22 Februarie 2026 |via=Springer}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Serraillier, Ian}} [[Kategorie:Geboortes in 1912]] [[Kategorie:Sterftes in 1994]] [[Kategorie:Engelse skrywers]] [[Kategorie:Engelse digters]] r4qjkrvw3kc917d49s247lae4jjisry 2893974 2893945 2026-04-14T22:40:10Z HermanvanAswegen988 200973 Verbeter. 2893974 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Outeur | naam = Ian Serraillier | bynaam = | beeld = | beeldbeskrywing = | onderskrif = | geboortenaam = Ian Serraillier | geboortedatum = {{Geboortedatum|1912|9|24}} | geboorteplek = [[Londen]], [[Engeland]] | dood_datum = {{Sterfdatum en ouderdom|1912|9|24|1994|11|28}} | sterfteplek = | ouers = | titel = | nasionaliteit = {{vlagland|Engeland}} | beroep = Skrywer, digter | bekend = | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | bekende_werke = ''The Silver Sword'', ''Die Horing van Ivoor'' | eerbewyse = | party = | godsdiens = | huweliksmaat = | kinders = | webblad = | handtekening = }} '''Ian Serraillier''' ([[24 September]] [[1912]] – [[28 November]] [[1994]]) was 'n Engelse [[roman]]sier en [[digter]]. Hy het verskeie legendes uit Engeland, Griekeland en Rome oorvertel, maar is allerweë bekend om sy kinderboeke, veral ''The Silver Sword'' (1956), 'n oorlogtydse avontuur wat in 1957 èn 1971 verwerk is vir televisie. == Vroeë lewe en opvoeding == Serraillier is gebore op 24 September 1912 in Londen en was die oudste van vier kinders van Lucien Serraillier (1886–1919) en Mary Kirkland Rodger (1883–1940). Sy vader sterf in 1918 tydens die Spaanse griep. Serraillier het sy skoolonderrig ontvang by Brighton College, a openbare skool (''public school'') en by St Edmund Hall, Oxford. Hierna gee hy onderrig in Engels aan Wycliffe College, [[Gloucestershire]] in 1936–1939, Dudley Boys Grammar School, [[Worcestershire]], in 1939–1946 en Midhurst Grammar School, West Sussex, in 1946–1961. As Kwaker ontvang Serraillier gewetensbeswaarde-status tydens die Tweede Wêreldoorlog en dien hy as lugbeskermingsfunksionaris. Hy was 'n lid van die pasifistiese Peace Pledge Union.<ref>{{Cite news |url=http://peacenews.info/node/5803/triumph-will |title=Review of 'The Silver Sword' |author=Cloves, Jeff |work=Peace News |date=July–August 2009 |access-date=1 Januarie 2014}}</ref><ref>{{Cite news |work=ODNB |author=Prichard, Mari |url=http://www.oxforddnb.com/view/article/47190|date=22 Julie 2013 |title=Ian Serraillier}}</ref> == Loopbaan == In 1946 publiseer Serraillier sy eerste drie kinderboeke: ''They Raced for Treasure'', 'n verhaal oor 'n [[seilvaart]], skatte en spioene en ''Thomas and the Sparrow''.<ref>British Library catalogue [http://explore.bl.uk/primo_library/libweb/action/search.do?dscnt=0&frbg=&scp.scps=scope%3A%28BLCONTENT%29&tab=local_tab&dstmp=1474363398362&srt=rank&ct=search&mode=Basic&vl(488279563UI0)=any&dum=true&tb=t&indx=1&vl(freeText0)=Ian%20Serraillier%201946&vid=BLVU1&fn=search Opgespoor op 20 September 2016.]</ref> In 1948 het hy en sy vrou, Anne Margaret Rogers, die New Windmill Series vir Heinemann Educational Books op die been gebring, met die doel om goedkoop uitgawes van lesenswaardige fiksie, reisverhale en biografieë vir ouer lesers te verskaf. Hy was tot die vroeë 1990's mede-redakteur van die reeks. Hy het voortgegaan om avontuurverhale te skryf, insluitend sy bekendste boek, ''The Silver Sword'' (1956), wat oor vier vlugtelingkinders handel, waarvan drie broers en susters is: Ruth, Edek en Bronia. Die vierde kind, Jan, is een van vele Warskou-oorlogsweeskinders, wat op een of ander manier die ander drie se vader ontmoet. Die vier kinders soek na die broers en susters se ouers in die chaos van Europa net na die Tweede Wêreldoorlog. Die boek het in die Verenigde State verskyn onder die titel ''Escape from Warsaw''.<ref>{{Cite book |title=Escape from Warsaw |url=https://www.goodreads.com/book/show/73806.Escape_From_Warsaw |author=Serraillier, Ian}}</ref> ''The Ivory Horn'' (1960. In 1968 in Afrikaans vertaal deur [[André Brink|Andrè P. Brink]] as ''Die Horing van Ivoor''), 'n oorvertelling van die [[Rolandslied|Rolandslegende]], was die naaswenner vir die Carnegie-medalje, soos ook die geval was met sy ''The Silver Sword''.<ref>Outeur se biografie in die Puffin-uitgawe, herdruk in 1987.</ref> Van 1961 af het Serraillier fiksie, niefiksie en gedigte geskryf en opvoedkundige programme vir televisie saamgestel. Hy het ook klassieke en antieke legendes vir kinders oorvertel in prosa- en poësievorm, insluitende ''[[Beowulf]]'', werke deur [[Geoffrey Chaucer|Chaucer]], Engelse volkslegendes en Griekse en Romeinse mites. As 'n gewilde skrywer van kinderboeke is Serraillier uitgenooi na somerkampe vir kinderlektuur vir lede van die Puffin-boekklub, wat georganiseer is deur Colony Holidays (voorganger van ATE Superweeks), saam met ander gewilde skrywers van kinderlektuur soos Joan Aiken en Clive King.<ref>{{Cite web |website=Campaign for Summer Camps |url=http://www.campaignforsummercamps.org.uk/downloads/how-summer-camps-could-change-britain.pdf |title=How Summer Camps Could Change Britain |access-date=7 Julie 2012 |archive-date=4 Maart 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304233458/http://www.campaignforsummercamps.org.uk/downloads/how-summer-camps-could-change-britain.pdf |url-status=dead }}</ref> === Latere lewe === Serraillier en sy vrou het gewoon in 'n ou kothuis in Singleton naby [[Chichester]] in [[West Sussex]].<ref name="SATA" /> Hy is in die vroeë 1990's gediagnoseer met [[Alzheimersiekte]], en die siekte het bygedra tot sy dood op 28 November 1994 op 82-jarige ouderdom.<ref>{{Cite web |title=Biography of Ian Serraillier |url=https://www.poemhunter.com/ian-serraillier/biography/ |publisher=Poem Hunter |access-date=19 Oktober 2019}}</ref><ref>{{Cite web |title=Biography of Ian Serraillier |url=https://www.gradesaver.com/author/ian-serraillier |publisher=Gradesaver |access-date=19 Oktober 2019}}</ref> Hy het drie dogters en 'n seun gehad.<ref name="SATA"/> == Nagelate geskrifte == Die nagelate dokumente van Ian Serraillier wat by die Universiteit van Reading gehuisves word, bestaan hoofsaaklik uit manuskripte, getikte geskrifte en galeiproewe, insluitend ''Fight for Freedom'', ''The Clashing Rocks'', ''The Cave of Death'', ''Havelock the Dane'', ''They Raced for Treasure'', ''Flight to Adventure'' en ''The Silver Sword''. Dit bevat ook korrespondensie met uitgewers, ander sake- en literêre korrespondensie, notaboeke met gedigte, idees en storielyne, verwerpingsbriewe, uitgewersooreenkomste, koerantknipsels, navorsingsmateriaal, lesingnotas en getikte skrifte en doodsberigte.<ref>{{Cite web |title=Papers of Ian Serraillier |url=https://www.reading.ac.uk/special-collections/collections/sc-serraillier.aspx |publisher=Universiteit van Reading |access-date=19 Oktober 2019}}</ref> == Bibliografie == === Poësie === *''Three New Poets: Roy McFadden, Alex Comfort, Ian Serraillier'' (1942, Grey Walls Press) *''The Weaver Birds'' (1944, Macmillan Publishers) — geïllustreer deur Serraillier<ref name="SATA">{{Cite book |last1=Telgen |first1=Diane |title=Something About the Author vol. 73 |date=1993 |publisher=Gale Research |isbn=0-8103-2283-8 |pages=194–197}}</ref> *''Thomas and the Sparrow'' (1946, [[Oxford University Press|Drukpers van die Universiteit van Oxford]]) *''The Monster Horse'' (1950, Drukpers van die Universiteit van Oxford) *''The Ballad of Kon-Tiki and Other Verses'' (1952, Drukpers van die Universiteit van Oxford) *''Everest Climbed'' (1955, Drukpers van die Universiteit van Oxford) *''Poems and Pictures'' (1958, Heinemann) *''A Puffin Quartet of Poets: Eleanor Farjeon, James Reeves, E. V. Rieu, Ian Serraillier'' (1958, Penguin Books) — geredigeer deur Eleanor Graham *''The Windmill Book of Ballads: Beowulf the Warrior and Other Poems'' (1962, Heinemann) *''I'll Tell You a Tale: A Collection of Poems and Ballads'' (1973, Longman) — geïllustreer deur Charles Keeping en Renate Meyer *''How Happily She Laughs and Other Poems'' (1976, Longman) *''The Visitor'' === Fiksie === *''They Raced for Treasure'' (1946, Jonathan Cape) — later uitgegee in 'n "vereenvoudigde opvoedkundige uitgawe" as ''Treasure Ahead'' (1954, Heinemann)<ref name="SATA"/> *''Flight to Adventure'' (1947, Cape) — later uitgegee in 'n "vereenvoudigde opvoedkundige uitgawe" as ''Mountain Rescue'' (1955, Heinemann)<ref name="SATA"/> *''Captain Bounsaboard and the Pirates'' (1949, Cape) *''There’s No Escape'' (1950, Cape) — later uitgegee in 'n "opvoedkundige uitgawe" (1952, Heinemann) *''Belinda and the Swans'' (1952, Cape) *''Jungle Adventure'' (1953, Heinemann) — gebaseer op 'n verhaal deur R. M. Ballantyne<ref name="SATA"/> *''The Adventures of Dick Varley'' (1954, Heinemann) — gebaseer op 'n verhaal deur R.M. Ballantyne *''Making Good'' (1955, Heinemann) *''The Silver Sword'' (1956, Cape) — ook gepubliseer as ''Escape from Warsaw'' (1963, Scholastic Corporation) en as 'n "opvoedkundige uitgawe" (1957, Heinemann) *''Guns in the Wild'' (1956, Heinemann) — gebaseer op 'n verhaal deur R.M. Ballantyne *''Katy at Home'' (1957, Heinemann) — gebaseer op 'n verhaal deur Susan Coolidge *''Katy at School'' (1959, Heinemann) — gebaseer op 'n verhaal deur Susan Coolidge *''The Ivory Horn'' (1960, [[Oxford University Press|Drukpers van die Universiteit van Oxford]]) — verwerking van die ''[[Rolandslied]]'' (in 1968 vertaal deur [[André Brink]] as ''Die Horing van Ivoor'') *''The Gorgon’s Head: The Story of Perseus'' (1961, Drukpers van die Universiteit van Oxford) *''The Way of Danger: The Story of Theseus'' (1962, Drukpers van die Universiteit van Oxford) *''Happily Ever After'' (1963, Drukpers van die Universiteit van Oxford) *''The Clashing Rocks: The Story of Jason'' (1963, Drukpers van die Universiteit van Oxford) *''The Midnight Thief: A Musical Story'' (1963, BBC Publications) — met musiek deur Richard Rodney Bennett. Geïllustreer deur Tellosa *''The Enchanted Island: Stories from Shakespeare'' (1964, David McKay Publications) — heruitgegee in 'n "opvoedkundige uitgawe" as ''Murder at Dunsinane'' (1967, Scholastic)<ref name="SATA"/> *''The Cave of Death'' (1965, Heinemann) *''Fight for Freedom'' (1965, Heinemann) *''Ahmet the Woodseller: A Musical Story'' (1965, Drukpers van die Universiteit van Oxford) — met musiek deur Gordon Crosseen. Geïllustreer deur John Griffiths *''A Fall from the Sky: The Story of Daedalus'' (1966, Thomas Nelson) *''The Challenge of the Green Knight'' (1966, Drukpers van die Universiteit van Oxford) *''Robin in the Greenwood'' (1967, Drukpers van die Universiteit van Oxford) *''The Turtle Drum: A Musical Story'' (1967, BBC Publications) — met musiek deur Malcolm Arnold. Geïllustreer deur Charles Pickard *''Havelock the Dane'' (1967, Walck) — in die Verenigde Koninkryk uitgegee as ''Havelock the Warrior'' (1968, Hamish Hamilton) *''Robin and His Merry Men'' (1969, Drukpers van die Universiteit van Oxford) *''The Tale of Three Landlubbers'' (1970, Hamish Hamilton) — geïllustreer deur Raymond Briggs *''Heracles the Strong'' (1970, Walck) *''The Ballad of St Simeon'' (1970, Walck) *''A Pride of Lions: A Musical Story'' (1971, Drukpers van die Universiteit van Oxford) — met musiek deur Phyllis Tate<ref name="SATA"/> *''The Bishop and the Devil'' (1971, Kaye and Ward) *''Have You Got Your Ticket?'' (1972, Longman) *''Marko’s Wedding'' (1972, Verlag Harri Deutsch) *''The Franklin’s Tale, Retold'' (1972, Frederick Warne & Co.) *''Suppose You Met a Witch'' (1973, Little, Brown and Company) *''The Robin and the Wren'' (1974, Longman) *''The Road to Canterbury'' (1979, Kestrel Books) === Niefiksie === *''Chaucer and His World'' (1967, The Lutterworth Press) *''All Change at Singleton: For Charlton, Goodwood, East and West Dean'' (1979, Phillimore) — plaaslike geskiedenis<ref name="SATA"/> *''Goodwood Country in Old Photographs'' (1987, Sutton) — met Richard Pailthorpe === Vertalings === *''Florina and the Wild Bird by Selina Choenz'' (1952, Drukpers van die Universiteit van Oxford) — vertaal saam met sy vrou, Anne Serraillier<ref name="SATA"/> *''[[Beowulf]] the Warrior'' (1954, Drukpers van die Universiteit van Oxford) === As redakteur === *''Wide Horizon Reading Scheme'' (1953–1955, Heinemann) 4 volumes – geredigeer, met Ronald Ridout == Verwysings == {{Verwysings}} == Nog leesstof == * {{Cite journal |last=West |first=Elizabeth |date=17 November 2022 |title=The Silver Sword and the New Windmill Series: The Legacy of Ian and Anne Serraillier |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s10583-022-09509-5#Sec2 |journal=Children's Literature in Education |volume=55 |pages=361–376 |doi=10.1007/s10583-022-09509-5 |access-date=22 Februarie 2026 |via=Springer}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Serraillier, Ian}} [[Kategorie:Geboortes in 1912]] [[Kategorie:Sterftes in 1994]] [[Kategorie:Engelse skrywers]] [[Kategorie:Engelse digters]] t2255wgb54p6cudm86lnhb4k9s8u2ra 2893975 2893974 2026-04-14T22:40:50Z HermanvanAswegen988 200973 /* Vroeë lewe en opvoeding */ Ai tog! 2893975 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Outeur | naam = Ian Serraillier | bynaam = | beeld = | beeldbeskrywing = | onderskrif = | geboortenaam = Ian Serraillier | geboortedatum = {{Geboortedatum|1912|9|24}} | geboorteplek = [[Londen]], [[Engeland]] | dood_datum = {{Sterfdatum en ouderdom|1912|9|24|1994|11|28}} | sterfteplek = | ouers = | titel = | nasionaliteit = {{vlagland|Engeland}} | beroep = Skrywer, digter | bekend = | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | bekende_werke = ''The Silver Sword'', ''Die Horing van Ivoor'' | eerbewyse = | party = | godsdiens = | huweliksmaat = | kinders = | webblad = | handtekening = }} '''Ian Serraillier''' ([[24 September]] [[1912]] – [[28 November]] [[1994]]) was 'n Engelse [[roman]]sier en [[digter]]. Hy het verskeie legendes uit Engeland, Griekeland en Rome oorvertel, maar is allerweë bekend om sy kinderboeke, veral ''The Silver Sword'' (1956), 'n oorlogtydse avontuur wat in 1957 èn 1971 verwerk is vir televisie. == Vroeë lewe en opvoeding == Serraillier is gebore op 24 September 1912 in Londen en was die oudste van vier kinders van Lucien Serraillier (1886–1919) en Mary Kirkland Rodger (1883–1940). Sy vader sterf in 1918 tydens die Spaanse griep. Serraillier het sy skoolonderrig ontvang by Brighton College, 'n openbare skool (''public school'') en by St Edmund Hall, Oxford. Hierna gee hy onderrig in Engels aan Wycliffe College, [[Gloucestershire]] in 1936–1939, Dudley Boys Grammar School, [[Worcestershire]], in 1939–1946 en Midhurst Grammar School, West Sussex, in 1946–1961. As Kwaker ontvang Serraillier gewetensbeswaarde-status tydens die Tweede Wêreldoorlog en dien hy as lugbeskermingsfunksionaris. Hy was 'n lid van die pasifistiese Peace Pledge Union.<ref>{{Cite news |url=http://peacenews.info/node/5803/triumph-will |title=Review of 'The Silver Sword' |author=Cloves, Jeff |work=Peace News |date=July–August 2009 |access-date=1 Januarie 2014}}</ref><ref>{{Cite news |work=ODNB |author=Prichard, Mari |url=http://www.oxforddnb.com/view/article/47190|date=22 Julie 2013 |title=Ian Serraillier}}</ref> == Loopbaan == In 1946 publiseer Serraillier sy eerste drie kinderboeke: ''They Raced for Treasure'', 'n verhaal oor 'n [[seilvaart]], skatte en spioene en ''Thomas and the Sparrow''.<ref>British Library catalogue [http://explore.bl.uk/primo_library/libweb/action/search.do?dscnt=0&frbg=&scp.scps=scope%3A%28BLCONTENT%29&tab=local_tab&dstmp=1474363398362&srt=rank&ct=search&mode=Basic&vl(488279563UI0)=any&dum=true&tb=t&indx=1&vl(freeText0)=Ian%20Serraillier%201946&vid=BLVU1&fn=search Opgespoor op 20 September 2016.]</ref> In 1948 het hy en sy vrou, Anne Margaret Rogers, die New Windmill Series vir Heinemann Educational Books op die been gebring, met die doel om goedkoop uitgawes van lesenswaardige fiksie, reisverhale en biografieë vir ouer lesers te verskaf. Hy was tot die vroeë 1990's mede-redakteur van die reeks. Hy het voortgegaan om avontuurverhale te skryf, insluitend sy bekendste boek, ''The Silver Sword'' (1956), wat oor vier vlugtelingkinders handel, waarvan drie broers en susters is: Ruth, Edek en Bronia. Die vierde kind, Jan, is een van vele Warskou-oorlogsweeskinders, wat op een of ander manier die ander drie se vader ontmoet. Die vier kinders soek na die broers en susters se ouers in die chaos van Europa net na die Tweede Wêreldoorlog. Die boek het in die Verenigde State verskyn onder die titel ''Escape from Warsaw''.<ref>{{Cite book |title=Escape from Warsaw |url=https://www.goodreads.com/book/show/73806.Escape_From_Warsaw |author=Serraillier, Ian}}</ref> ''The Ivory Horn'' (1960. In 1968 in Afrikaans vertaal deur [[André Brink|Andrè P. Brink]] as ''Die Horing van Ivoor''), 'n oorvertelling van die [[Rolandslied|Rolandslegende]], was die naaswenner vir die Carnegie-medalje, soos ook die geval was met sy ''The Silver Sword''.<ref>Outeur se biografie in die Puffin-uitgawe, herdruk in 1987.</ref> Van 1961 af het Serraillier fiksie, niefiksie en gedigte geskryf en opvoedkundige programme vir televisie saamgestel. Hy het ook klassieke en antieke legendes vir kinders oorvertel in prosa- en poësievorm, insluitende ''[[Beowulf]]'', werke deur [[Geoffrey Chaucer|Chaucer]], Engelse volkslegendes en Griekse en Romeinse mites. As 'n gewilde skrywer van kinderboeke is Serraillier uitgenooi na somerkampe vir kinderlektuur vir lede van die Puffin-boekklub, wat georganiseer is deur Colony Holidays (voorganger van ATE Superweeks), saam met ander gewilde skrywers van kinderlektuur soos Joan Aiken en Clive King.<ref>{{Cite web |website=Campaign for Summer Camps |url=http://www.campaignforsummercamps.org.uk/downloads/how-summer-camps-could-change-britain.pdf |title=How Summer Camps Could Change Britain |access-date=7 Julie 2012 |archive-date=4 Maart 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304233458/http://www.campaignforsummercamps.org.uk/downloads/how-summer-camps-could-change-britain.pdf |url-status=dead }}</ref> === Latere lewe === Serraillier en sy vrou het gewoon in 'n ou kothuis in Singleton naby [[Chichester]] in [[West Sussex]].<ref name="SATA" /> Hy is in die vroeë 1990's gediagnoseer met [[Alzheimersiekte]], en die siekte het bygedra tot sy dood op 28 November 1994 op 82-jarige ouderdom.<ref>{{Cite web |title=Biography of Ian Serraillier |url=https://www.poemhunter.com/ian-serraillier/biography/ |publisher=Poem Hunter |access-date=19 Oktober 2019}}</ref><ref>{{Cite web |title=Biography of Ian Serraillier |url=https://www.gradesaver.com/author/ian-serraillier |publisher=Gradesaver |access-date=19 Oktober 2019}}</ref> Hy het drie dogters en 'n seun gehad.<ref name="SATA"/> == Nagelate geskrifte == Die nagelate dokumente van Ian Serraillier wat by die Universiteit van Reading gehuisves word, bestaan hoofsaaklik uit manuskripte, getikte geskrifte en galeiproewe, insluitend ''Fight for Freedom'', ''The Clashing Rocks'', ''The Cave of Death'', ''Havelock the Dane'', ''They Raced for Treasure'', ''Flight to Adventure'' en ''The Silver Sword''. Dit bevat ook korrespondensie met uitgewers, ander sake- en literêre korrespondensie, notaboeke met gedigte, idees en storielyne, verwerpingsbriewe, uitgewersooreenkomste, koerantknipsels, navorsingsmateriaal, lesingnotas en getikte skrifte en doodsberigte.<ref>{{Cite web |title=Papers of Ian Serraillier |url=https://www.reading.ac.uk/special-collections/collections/sc-serraillier.aspx |publisher=Universiteit van Reading |access-date=19 Oktober 2019}}</ref> == Bibliografie == === Poësie === *''Three New Poets: Roy McFadden, Alex Comfort, Ian Serraillier'' (1942, Grey Walls Press) *''The Weaver Birds'' (1944, Macmillan Publishers) — geïllustreer deur Serraillier<ref name="SATA">{{Cite book |last1=Telgen |first1=Diane |title=Something About the Author vol. 73 |date=1993 |publisher=Gale Research |isbn=0-8103-2283-8 |pages=194–197}}</ref> *''Thomas and the Sparrow'' (1946, [[Oxford University Press|Drukpers van die Universiteit van Oxford]]) *''The Monster Horse'' (1950, Drukpers van die Universiteit van Oxford) *''The Ballad of Kon-Tiki and Other Verses'' (1952, Drukpers van die Universiteit van Oxford) *''Everest Climbed'' (1955, Drukpers van die Universiteit van Oxford) *''Poems and Pictures'' (1958, Heinemann) *''A Puffin Quartet of Poets: Eleanor Farjeon, James Reeves, E. V. Rieu, Ian Serraillier'' (1958, Penguin Books) — geredigeer deur Eleanor Graham *''The Windmill Book of Ballads: Beowulf the Warrior and Other Poems'' (1962, Heinemann) *''I'll Tell You a Tale: A Collection of Poems and Ballads'' (1973, Longman) — geïllustreer deur Charles Keeping en Renate Meyer *''How Happily She Laughs and Other Poems'' (1976, Longman) *''The Visitor'' === Fiksie === *''They Raced for Treasure'' (1946, Jonathan Cape) — later uitgegee in 'n "vereenvoudigde opvoedkundige uitgawe" as ''Treasure Ahead'' (1954, Heinemann)<ref name="SATA"/> *''Flight to Adventure'' (1947, Cape) — later uitgegee in 'n "vereenvoudigde opvoedkundige uitgawe" as ''Mountain Rescue'' (1955, Heinemann)<ref name="SATA"/> *''Captain Bounsaboard and the Pirates'' (1949, Cape) *''There’s No Escape'' (1950, Cape) — later uitgegee in 'n "opvoedkundige uitgawe" (1952, Heinemann) *''Belinda and the Swans'' (1952, Cape) *''Jungle Adventure'' (1953, Heinemann) — gebaseer op 'n verhaal deur R. M. Ballantyne<ref name="SATA"/> *''The Adventures of Dick Varley'' (1954, Heinemann) — gebaseer op 'n verhaal deur R.M. Ballantyne *''Making Good'' (1955, Heinemann) *''The Silver Sword'' (1956, Cape) — ook gepubliseer as ''Escape from Warsaw'' (1963, Scholastic Corporation) en as 'n "opvoedkundige uitgawe" (1957, Heinemann) *''Guns in the Wild'' (1956, Heinemann) — gebaseer op 'n verhaal deur R.M. Ballantyne *''Katy at Home'' (1957, Heinemann) — gebaseer op 'n verhaal deur Susan Coolidge *''Katy at School'' (1959, Heinemann) — gebaseer op 'n verhaal deur Susan Coolidge *''The Ivory Horn'' (1960, [[Oxford University Press|Drukpers van die Universiteit van Oxford]]) — verwerking van die ''[[Rolandslied]]'' (in 1968 vertaal deur [[André Brink]] as ''Die Horing van Ivoor'') *''The Gorgon’s Head: The Story of Perseus'' (1961, Drukpers van die Universiteit van Oxford) *''The Way of Danger: The Story of Theseus'' (1962, Drukpers van die Universiteit van Oxford) *''Happily Ever After'' (1963, Drukpers van die Universiteit van Oxford) *''The Clashing Rocks: The Story of Jason'' (1963, Drukpers van die Universiteit van Oxford) *''The Midnight Thief: A Musical Story'' (1963, BBC Publications) — met musiek deur Richard Rodney Bennett. Geïllustreer deur Tellosa *''The Enchanted Island: Stories from Shakespeare'' (1964, David McKay Publications) — heruitgegee in 'n "opvoedkundige uitgawe" as ''Murder at Dunsinane'' (1967, Scholastic)<ref name="SATA"/> *''The Cave of Death'' (1965, Heinemann) *''Fight for Freedom'' (1965, Heinemann) *''Ahmet the Woodseller: A Musical Story'' (1965, Drukpers van die Universiteit van Oxford) — met musiek deur Gordon Crosseen. Geïllustreer deur John Griffiths *''A Fall from the Sky: The Story of Daedalus'' (1966, Thomas Nelson) *''The Challenge of the Green Knight'' (1966, Drukpers van die Universiteit van Oxford) *''Robin in the Greenwood'' (1967, Drukpers van die Universiteit van Oxford) *''The Turtle Drum: A Musical Story'' (1967, BBC Publications) — met musiek deur Malcolm Arnold. Geïllustreer deur Charles Pickard *''Havelock the Dane'' (1967, Walck) — in die Verenigde Koninkryk uitgegee as ''Havelock the Warrior'' (1968, Hamish Hamilton) *''Robin and His Merry Men'' (1969, Drukpers van die Universiteit van Oxford) *''The Tale of Three Landlubbers'' (1970, Hamish Hamilton) — geïllustreer deur Raymond Briggs *''Heracles the Strong'' (1970, Walck) *''The Ballad of St Simeon'' (1970, Walck) *''A Pride of Lions: A Musical Story'' (1971, Drukpers van die Universiteit van Oxford) — met musiek deur Phyllis Tate<ref name="SATA"/> *''The Bishop and the Devil'' (1971, Kaye and Ward) *''Have You Got Your Ticket?'' (1972, Longman) *''Marko’s Wedding'' (1972, Verlag Harri Deutsch) *''The Franklin’s Tale, Retold'' (1972, Frederick Warne & Co.) *''Suppose You Met a Witch'' (1973, Little, Brown and Company) *''The Robin and the Wren'' (1974, Longman) *''The Road to Canterbury'' (1979, Kestrel Books) === Niefiksie === *''Chaucer and His World'' (1967, The Lutterworth Press) *''All Change at Singleton: For Charlton, Goodwood, East and West Dean'' (1979, Phillimore) — plaaslike geskiedenis<ref name="SATA"/> *''Goodwood Country in Old Photographs'' (1987, Sutton) — met Richard Pailthorpe === Vertalings === *''Florina and the Wild Bird by Selina Choenz'' (1952, Drukpers van die Universiteit van Oxford) — vertaal saam met sy vrou, Anne Serraillier<ref name="SATA"/> *''[[Beowulf]] the Warrior'' (1954, Drukpers van die Universiteit van Oxford) === As redakteur === *''Wide Horizon Reading Scheme'' (1953–1955, Heinemann) 4 volumes – geredigeer, met Ronald Ridout == Verwysings == {{Verwysings}} == Nog leesstof == * {{Cite journal |last=West |first=Elizabeth |date=17 November 2022 |title=The Silver Sword and the New Windmill Series: The Legacy of Ian and Anne Serraillier |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s10583-022-09509-5#Sec2 |journal=Children's Literature in Education |volume=55 |pages=361–376 |doi=10.1007/s10583-022-09509-5 |access-date=22 Februarie 2026 |via=Springer}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Serraillier, Ian}} [[Kategorie:Geboortes in 1912]] [[Kategorie:Sterftes in 1994]] [[Kategorie:Engelse skrywers]] [[Kategorie:Engelse digters]] n2glma8g2z3h18xyayh0h1p8ho0kem7 2893976 2893975 2026-04-14T22:41:15Z HermanvanAswegen988 200973 /* Vroeë lewe en opvoeding */ 2893976 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Outeur | naam = Ian Serraillier | bynaam = | beeld = | beeldbeskrywing = | onderskrif = | geboortenaam = Ian Serraillier | geboortedatum = {{Geboortedatum|1912|9|24}} | geboorteplek = [[Londen]], [[Engeland]] | dood_datum = {{Sterfdatum en ouderdom|1912|9|24|1994|11|28}} | sterfteplek = | ouers = | titel = | nasionaliteit = {{vlagland|Engeland}} | beroep = Skrywer, digter | bekend = | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | bekende_werke = ''The Silver Sword'', ''Die Horing van Ivoor'' | eerbewyse = | party = | godsdiens = | huweliksmaat = | kinders = | webblad = | handtekening = }} '''Ian Serraillier''' ([[24 September]] [[1912]] – [[28 November]] [[1994]]) was 'n Engelse [[roman]]sier en [[digter]]. Hy het verskeie legendes uit Engeland, Griekeland en Rome oorvertel, maar is allerweë bekend om sy kinderboeke, veral ''The Silver Sword'' (1956), 'n oorlogtydse avontuur wat in 1957 èn 1971 verwerk is vir televisie. == Vroeë lewe en opvoeding == Serraillier is gebore op 24 September 1912 in Londen en was die oudste van vier kinders van Lucien Serraillier (1886–1919) en Mary Kirkland Rodger (1883–1940). Sy vader sterf in 1918 tydens die Spaanse griep. Serraillier het sy skoolonderrig ontvang by Brighton College, 'n openbare skool (''public school''), en by St Edmund Hall, Oxford. Hierna gee hy onderrig in Engels aan Wycliffe College, [[Gloucestershire]] in 1936–1939, Dudley Boys Grammar School, [[Worcestershire]], in 1939–1946 en Midhurst Grammar School, West Sussex, in 1946–1961. As Kwaker ontvang Serraillier gewetensbeswaarde-status tydens die Tweede Wêreldoorlog en dien hy as lugbeskermingsfunksionaris. Hy was 'n lid van die pasifistiese Peace Pledge Union.<ref>{{Cite news |url=http://peacenews.info/node/5803/triumph-will |title=Review of 'The Silver Sword' |author=Cloves, Jeff |work=Peace News |date=July–August 2009 |access-date=1 Januarie 2014}}</ref><ref>{{Cite news |work=ODNB |author=Prichard, Mari |url=http://www.oxforddnb.com/view/article/47190|date=22 Julie 2013 |title=Ian Serraillier}}</ref> == Loopbaan == In 1946 publiseer Serraillier sy eerste drie kinderboeke: ''They Raced for Treasure'', 'n verhaal oor 'n [[seilvaart]], skatte en spioene en ''Thomas and the Sparrow''.<ref>British Library catalogue [http://explore.bl.uk/primo_library/libweb/action/search.do?dscnt=0&frbg=&scp.scps=scope%3A%28BLCONTENT%29&tab=local_tab&dstmp=1474363398362&srt=rank&ct=search&mode=Basic&vl(488279563UI0)=any&dum=true&tb=t&indx=1&vl(freeText0)=Ian%20Serraillier%201946&vid=BLVU1&fn=search Opgespoor op 20 September 2016.]</ref> In 1948 het hy en sy vrou, Anne Margaret Rogers, die New Windmill Series vir Heinemann Educational Books op die been gebring, met die doel om goedkoop uitgawes van lesenswaardige fiksie, reisverhale en biografieë vir ouer lesers te verskaf. Hy was tot die vroeë 1990's mede-redakteur van die reeks. Hy het voortgegaan om avontuurverhale te skryf, insluitend sy bekendste boek, ''The Silver Sword'' (1956), wat oor vier vlugtelingkinders handel, waarvan drie broers en susters is: Ruth, Edek en Bronia. Die vierde kind, Jan, is een van vele Warskou-oorlogsweeskinders, wat op een of ander manier die ander drie se vader ontmoet. Die vier kinders soek na die broers en susters se ouers in die chaos van Europa net na die Tweede Wêreldoorlog. Die boek het in die Verenigde State verskyn onder die titel ''Escape from Warsaw''.<ref>{{Cite book |title=Escape from Warsaw |url=https://www.goodreads.com/book/show/73806.Escape_From_Warsaw |author=Serraillier, Ian}}</ref> ''The Ivory Horn'' (1960. In 1968 in Afrikaans vertaal deur [[André Brink|Andrè P. Brink]] as ''Die Horing van Ivoor''), 'n oorvertelling van die [[Rolandslied|Rolandslegende]], was die naaswenner vir die Carnegie-medalje, soos ook die geval was met sy ''The Silver Sword''.<ref>Outeur se biografie in die Puffin-uitgawe, herdruk in 1987.</ref> Van 1961 af het Serraillier fiksie, niefiksie en gedigte geskryf en opvoedkundige programme vir televisie saamgestel. Hy het ook klassieke en antieke legendes vir kinders oorvertel in prosa- en poësievorm, insluitende ''[[Beowulf]]'', werke deur [[Geoffrey Chaucer|Chaucer]], Engelse volkslegendes en Griekse en Romeinse mites. As 'n gewilde skrywer van kinderboeke is Serraillier uitgenooi na somerkampe vir kinderlektuur vir lede van die Puffin-boekklub, wat georganiseer is deur Colony Holidays (voorganger van ATE Superweeks), saam met ander gewilde skrywers van kinderlektuur soos Joan Aiken en Clive King.<ref>{{Cite web |website=Campaign for Summer Camps |url=http://www.campaignforsummercamps.org.uk/downloads/how-summer-camps-could-change-britain.pdf |title=How Summer Camps Could Change Britain |access-date=7 Julie 2012 |archive-date=4 Maart 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304233458/http://www.campaignforsummercamps.org.uk/downloads/how-summer-camps-could-change-britain.pdf |url-status=dead }}</ref> === Latere lewe === Serraillier en sy vrou het gewoon in 'n ou kothuis in Singleton naby [[Chichester]] in [[West Sussex]].<ref name="SATA" /> Hy is in die vroeë 1990's gediagnoseer met [[Alzheimersiekte]], en die siekte het bygedra tot sy dood op 28 November 1994 op 82-jarige ouderdom.<ref>{{Cite web |title=Biography of Ian Serraillier |url=https://www.poemhunter.com/ian-serraillier/biography/ |publisher=Poem Hunter |access-date=19 Oktober 2019}}</ref><ref>{{Cite web |title=Biography of Ian Serraillier |url=https://www.gradesaver.com/author/ian-serraillier |publisher=Gradesaver |access-date=19 Oktober 2019}}</ref> Hy het drie dogters en 'n seun gehad.<ref name="SATA"/> == Nagelate geskrifte == Die nagelate dokumente van Ian Serraillier wat by die Universiteit van Reading gehuisves word, bestaan hoofsaaklik uit manuskripte, getikte geskrifte en galeiproewe, insluitend ''Fight for Freedom'', ''The Clashing Rocks'', ''The Cave of Death'', ''Havelock the Dane'', ''They Raced for Treasure'', ''Flight to Adventure'' en ''The Silver Sword''. Dit bevat ook korrespondensie met uitgewers, ander sake- en literêre korrespondensie, notaboeke met gedigte, idees en storielyne, verwerpingsbriewe, uitgewersooreenkomste, koerantknipsels, navorsingsmateriaal, lesingnotas en getikte skrifte en doodsberigte.<ref>{{Cite web |title=Papers of Ian Serraillier |url=https://www.reading.ac.uk/special-collections/collections/sc-serraillier.aspx |publisher=Universiteit van Reading |access-date=19 Oktober 2019}}</ref> == Bibliografie == === Poësie === *''Three New Poets: Roy McFadden, Alex Comfort, Ian Serraillier'' (1942, Grey Walls Press) *''The Weaver Birds'' (1944, Macmillan Publishers) — geïllustreer deur Serraillier<ref name="SATA">{{Cite book |last1=Telgen |first1=Diane |title=Something About the Author vol. 73 |date=1993 |publisher=Gale Research |isbn=0-8103-2283-8 |pages=194–197}}</ref> *''Thomas and the Sparrow'' (1946, [[Oxford University Press|Drukpers van die Universiteit van Oxford]]) *''The Monster Horse'' (1950, Drukpers van die Universiteit van Oxford) *''The Ballad of Kon-Tiki and Other Verses'' (1952, Drukpers van die Universiteit van Oxford) *''Everest Climbed'' (1955, Drukpers van die Universiteit van Oxford) *''Poems and Pictures'' (1958, Heinemann) *''A Puffin Quartet of Poets: Eleanor Farjeon, James Reeves, E. V. Rieu, Ian Serraillier'' (1958, Penguin Books) — geredigeer deur Eleanor Graham *''The Windmill Book of Ballads: Beowulf the Warrior and Other Poems'' (1962, Heinemann) *''I'll Tell You a Tale: A Collection of Poems and Ballads'' (1973, Longman) — geïllustreer deur Charles Keeping en Renate Meyer *''How Happily She Laughs and Other Poems'' (1976, Longman) *''The Visitor'' === Fiksie === *''They Raced for Treasure'' (1946, Jonathan Cape) — later uitgegee in 'n "vereenvoudigde opvoedkundige uitgawe" as ''Treasure Ahead'' (1954, Heinemann)<ref name="SATA"/> *''Flight to Adventure'' (1947, Cape) — later uitgegee in 'n "vereenvoudigde opvoedkundige uitgawe" as ''Mountain Rescue'' (1955, Heinemann)<ref name="SATA"/> *''Captain Bounsaboard and the Pirates'' (1949, Cape) *''There’s No Escape'' (1950, Cape) — later uitgegee in 'n "opvoedkundige uitgawe" (1952, Heinemann) *''Belinda and the Swans'' (1952, Cape) *''Jungle Adventure'' (1953, Heinemann) — gebaseer op 'n verhaal deur R. M. Ballantyne<ref name="SATA"/> *''The Adventures of Dick Varley'' (1954, Heinemann) — gebaseer op 'n verhaal deur R.M. Ballantyne *''Making Good'' (1955, Heinemann) *''The Silver Sword'' (1956, Cape) — ook gepubliseer as ''Escape from Warsaw'' (1963, Scholastic Corporation) en as 'n "opvoedkundige uitgawe" (1957, Heinemann) *''Guns in the Wild'' (1956, Heinemann) — gebaseer op 'n verhaal deur R.M. Ballantyne *''Katy at Home'' (1957, Heinemann) — gebaseer op 'n verhaal deur Susan Coolidge *''Katy at School'' (1959, Heinemann) — gebaseer op 'n verhaal deur Susan Coolidge *''The Ivory Horn'' (1960, [[Oxford University Press|Drukpers van die Universiteit van Oxford]]) — verwerking van die ''[[Rolandslied]]'' (in 1968 vertaal deur [[André Brink]] as ''Die Horing van Ivoor'') *''The Gorgon’s Head: The Story of Perseus'' (1961, Drukpers van die Universiteit van Oxford) *''The Way of Danger: The Story of Theseus'' (1962, Drukpers van die Universiteit van Oxford) *''Happily Ever After'' (1963, Drukpers van die Universiteit van Oxford) *''The Clashing Rocks: The Story of Jason'' (1963, Drukpers van die Universiteit van Oxford) *''The Midnight Thief: A Musical Story'' (1963, BBC Publications) — met musiek deur Richard Rodney Bennett. Geïllustreer deur Tellosa *''The Enchanted Island: Stories from Shakespeare'' (1964, David McKay Publications) — heruitgegee in 'n "opvoedkundige uitgawe" as ''Murder at Dunsinane'' (1967, Scholastic)<ref name="SATA"/> *''The Cave of Death'' (1965, Heinemann) *''Fight for Freedom'' (1965, Heinemann) *''Ahmet the Woodseller: A Musical Story'' (1965, Drukpers van die Universiteit van Oxford) — met musiek deur Gordon Crosseen. Geïllustreer deur John Griffiths *''A Fall from the Sky: The Story of Daedalus'' (1966, Thomas Nelson) *''The Challenge of the Green Knight'' (1966, Drukpers van die Universiteit van Oxford) *''Robin in the Greenwood'' (1967, Drukpers van die Universiteit van Oxford) *''The Turtle Drum: A Musical Story'' (1967, BBC Publications) — met musiek deur Malcolm Arnold. Geïllustreer deur Charles Pickard *''Havelock the Dane'' (1967, Walck) — in die Verenigde Koninkryk uitgegee as ''Havelock the Warrior'' (1968, Hamish Hamilton) *''Robin and His Merry Men'' (1969, Drukpers van die Universiteit van Oxford) *''The Tale of Three Landlubbers'' (1970, Hamish Hamilton) — geïllustreer deur Raymond Briggs *''Heracles the Strong'' (1970, Walck) *''The Ballad of St Simeon'' (1970, Walck) *''A Pride of Lions: A Musical Story'' (1971, Drukpers van die Universiteit van Oxford) — met musiek deur Phyllis Tate<ref name="SATA"/> *''The Bishop and the Devil'' (1971, Kaye and Ward) *''Have You Got Your Ticket?'' (1972, Longman) *''Marko’s Wedding'' (1972, Verlag Harri Deutsch) *''The Franklin’s Tale, Retold'' (1972, Frederick Warne & Co.) *''Suppose You Met a Witch'' (1973, Little, Brown and Company) *''The Robin and the Wren'' (1974, Longman) *''The Road to Canterbury'' (1979, Kestrel Books) === Niefiksie === *''Chaucer and His World'' (1967, The Lutterworth Press) *''All Change at Singleton: For Charlton, Goodwood, East and West Dean'' (1979, Phillimore) — plaaslike geskiedenis<ref name="SATA"/> *''Goodwood Country in Old Photographs'' (1987, Sutton) — met Richard Pailthorpe === Vertalings === *''Florina and the Wild Bird by Selina Choenz'' (1952, Drukpers van die Universiteit van Oxford) — vertaal saam met sy vrou, Anne Serraillier<ref name="SATA"/> *''[[Beowulf]] the Warrior'' (1954, Drukpers van die Universiteit van Oxford) === As redakteur === *''Wide Horizon Reading Scheme'' (1953–1955, Heinemann) 4 volumes – geredigeer, met Ronald Ridout == Verwysings == {{Verwysings}} == Nog leesstof == * {{Cite journal |last=West |first=Elizabeth |date=17 November 2022 |title=The Silver Sword and the New Windmill Series: The Legacy of Ian and Anne Serraillier |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s10583-022-09509-5#Sec2 |journal=Children's Literature in Education |volume=55 |pages=361–376 |doi=10.1007/s10583-022-09509-5 |access-date=22 Februarie 2026 |via=Springer}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Serraillier, Ian}} [[Kategorie:Geboortes in 1912]] [[Kategorie:Sterftes in 1994]] [[Kategorie:Engelse skrywers]] [[Kategorie:Engelse digters]] 91schdlwi7oj0d5s65ne1uckjhzq3cv 2893977 2893976 2026-04-14T22:45:57Z HermanvanAswegen988 200973 /* Vroeë lewe en opvoeding */ 2893977 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Outeur | naam = Ian Serraillier | bynaam = | beeld = | beeldbeskrywing = | onderskrif = | geboortenaam = Ian Serraillier | geboortedatum = {{Geboortedatum|1912|9|24}} | geboorteplek = [[Londen]], [[Engeland]] | dood_datum = {{Sterfdatum en ouderdom|1912|9|24|1994|11|28}} | sterfteplek = | ouers = | titel = | nasionaliteit = {{vlagland|Engeland}} | beroep = Skrywer, digter | bekend = | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | bekende_werke = ''The Silver Sword'', ''Die Horing van Ivoor'' | eerbewyse = | party = | godsdiens = | huweliksmaat = | kinders = | webblad = | handtekening = }} '''Ian Serraillier''' ([[24 September]] [[1912]] – [[28 November]] [[1994]]) was 'n Engelse [[roman]]sier en [[digter]]. Hy het verskeie legendes uit Engeland, Griekeland en Rome oorvertel, maar is allerweë bekend om sy kinderboeke, veral ''The Silver Sword'' (1956), 'n oorlogtydse avontuur wat in 1957 èn 1971 verwerk is vir televisie. == Vroeë lewe en opvoeding == Serraillier is gebore op 24 September 1912 in Londen en was die oudste van vier kinders van Lucien Serraillier (1886–1919) en Mary Kirkland Rodger (1883–1940). Sy vader sterf in 1918 tydens die Spaanse griep. Serraillier het sy skoolonderrig ontvang by Brighton College, 'n openbare skool (''public school''), en by St Edmund Hall, Oxford. Hierna gee hy onderrig in Engels aan Wycliffe College, [[Gloucestershire]] van 1936 tot 1939, Dudley Boys Grammar School, [[Worcestershire]], van 1939 tot 1946 en Midhurst Grammar School, West Sussex, van 1946 tot 1961. Serraillier was 'n Kwaker, en het as 'n gewetensbeswaarde tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] gedien as lugbeskermingsfunksionaris. Hy was 'n lid van die pasifistiese Peace Pledge Union.<ref>{{Cite news |url=http://peacenews.info/node/5803/triumph-will |title=Review of 'The Silver Sword' |author=Cloves, Jeff |work=Peace News |date=Julie–Augustus 2009 |access-date=1 Januarie 2014}}</ref><ref>{{Cite news |work=ODNB |author=Prichard, Mari |url=http://www.oxforddnb.com/view/article/47190|date=22 Julie 2013 |title=Ian Serraillier}}</ref> == Loopbaan == In 1946 publiseer Serraillier sy eerste drie kinderboeke: ''They Raced for Treasure'', 'n verhaal oor 'n [[seilvaart]], skatte en spioene en ''Thomas and the Sparrow''.<ref>British Library catalogue [http://explore.bl.uk/primo_library/libweb/action/search.do?dscnt=0&frbg=&scp.scps=scope%3A%28BLCONTENT%29&tab=local_tab&dstmp=1474363398362&srt=rank&ct=search&mode=Basic&vl(488279563UI0)=any&dum=true&tb=t&indx=1&vl(freeText0)=Ian%20Serraillier%201946&vid=BLVU1&fn=search Opgespoor op 20 September 2016.]</ref> In 1948 het hy en sy vrou, Anne Margaret Rogers, die New Windmill Series vir Heinemann Educational Books op die been gebring, met die doel om goedkoop uitgawes van lesenswaardige fiksie, reisverhale en biografieë vir ouer lesers te verskaf. Hy was tot die vroeë 1990's mede-redakteur van die reeks. Hy het voortgegaan om avontuurverhale te skryf, insluitend sy bekendste boek, ''The Silver Sword'' (1956), wat oor vier vlugtelingkinders handel, waarvan drie broers en susters is: Ruth, Edek en Bronia. Die vierde kind, Jan, is een van vele Warskou-oorlogsweeskinders, wat op een of ander manier die ander drie se vader ontmoet. Die vier kinders soek na die broers en susters se ouers in die chaos van Europa net na die Tweede Wêreldoorlog. Die boek het in die Verenigde State verskyn onder die titel ''Escape from Warsaw''.<ref>{{Cite book |title=Escape from Warsaw |url=https://www.goodreads.com/book/show/73806.Escape_From_Warsaw |author=Serraillier, Ian}}</ref> ''The Ivory Horn'' (1960. In 1968 in Afrikaans vertaal deur [[André Brink|Andrè P. Brink]] as ''Die Horing van Ivoor''), 'n oorvertelling van die [[Rolandslied|Rolandslegende]], was die naaswenner vir die Carnegie-medalje, soos ook die geval was met sy ''The Silver Sword''.<ref>Outeur se biografie in die Puffin-uitgawe, herdruk in 1987.</ref> Van 1961 af het Serraillier fiksie, niefiksie en gedigte geskryf en opvoedkundige programme vir televisie saamgestel. Hy het ook klassieke en antieke legendes vir kinders oorvertel in prosa- en poësievorm, insluitende ''[[Beowulf]]'', werke deur [[Geoffrey Chaucer|Chaucer]], Engelse volkslegendes en Griekse en Romeinse mites. As 'n gewilde skrywer van kinderboeke is Serraillier uitgenooi na somerkampe vir kinderlektuur vir lede van die Puffin-boekklub, wat georganiseer is deur Colony Holidays (voorganger van ATE Superweeks), saam met ander gewilde skrywers van kinderlektuur soos Joan Aiken en Clive King.<ref>{{Cite web |website=Campaign for Summer Camps |url=http://www.campaignforsummercamps.org.uk/downloads/how-summer-camps-could-change-britain.pdf |title=How Summer Camps Could Change Britain |access-date=7 Julie 2012 |archive-date=4 Maart 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304233458/http://www.campaignforsummercamps.org.uk/downloads/how-summer-camps-could-change-britain.pdf |url-status=dead }}</ref> === Latere lewe === Serraillier en sy vrou het gewoon in 'n ou kothuis in Singleton naby [[Chichester]] in [[West Sussex]].<ref name="SATA" /> Hy is in die vroeë 1990's gediagnoseer met [[Alzheimersiekte]], en die siekte het bygedra tot sy dood op 28 November 1994 op 82-jarige ouderdom.<ref>{{Cite web |title=Biography of Ian Serraillier |url=https://www.poemhunter.com/ian-serraillier/biography/ |publisher=Poem Hunter |access-date=19 Oktober 2019}}</ref><ref>{{Cite web |title=Biography of Ian Serraillier |url=https://www.gradesaver.com/author/ian-serraillier |publisher=Gradesaver |access-date=19 Oktober 2019}}</ref> Hy het drie dogters en 'n seun gehad.<ref name="SATA"/> == Nagelate geskrifte == Die nagelate dokumente van Ian Serraillier wat by die Universiteit van Reading gehuisves word, bestaan hoofsaaklik uit manuskripte, getikte geskrifte en galeiproewe, insluitend ''Fight for Freedom'', ''The Clashing Rocks'', ''The Cave of Death'', ''Havelock the Dane'', ''They Raced for Treasure'', ''Flight to Adventure'' en ''The Silver Sword''. Dit bevat ook korrespondensie met uitgewers, ander sake- en literêre korrespondensie, notaboeke met gedigte, idees en storielyne, verwerpingsbriewe, uitgewersooreenkomste, koerantknipsels, navorsingsmateriaal, lesingnotas en getikte skrifte en doodsberigte.<ref>{{Cite web |title=Papers of Ian Serraillier |url=https://www.reading.ac.uk/special-collections/collections/sc-serraillier.aspx |publisher=Universiteit van Reading |access-date=19 Oktober 2019}}</ref> == Bibliografie == === Poësie === *''Three New Poets: Roy McFadden, Alex Comfort, Ian Serraillier'' (1942, Grey Walls Press) *''The Weaver Birds'' (1944, Macmillan Publishers) — geïllustreer deur Serraillier<ref name="SATA">{{Cite book |last1=Telgen |first1=Diane |title=Something About the Author vol. 73 |date=1993 |publisher=Gale Research |isbn=0-8103-2283-8 |pages=194–197}}</ref> *''Thomas and the Sparrow'' (1946, [[Oxford University Press|Drukpers van die Universiteit van Oxford]]) *''The Monster Horse'' (1950, Drukpers van die Universiteit van Oxford) *''The Ballad of Kon-Tiki and Other Verses'' (1952, Drukpers van die Universiteit van Oxford) *''Everest Climbed'' (1955, Drukpers van die Universiteit van Oxford) *''Poems and Pictures'' (1958, Heinemann) *''A Puffin Quartet of Poets: Eleanor Farjeon, James Reeves, E. V. Rieu, Ian Serraillier'' (1958, Penguin Books) — geredigeer deur Eleanor Graham *''The Windmill Book of Ballads: Beowulf the Warrior and Other Poems'' (1962, Heinemann) *''I'll Tell You a Tale: A Collection of Poems and Ballads'' (1973, Longman) — geïllustreer deur Charles Keeping en Renate Meyer *''How Happily She Laughs and Other Poems'' (1976, Longman) *''The Visitor'' === Fiksie === *''They Raced for Treasure'' (1946, Jonathan Cape) — later uitgegee in 'n "vereenvoudigde opvoedkundige uitgawe" as ''Treasure Ahead'' (1954, Heinemann)<ref name="SATA"/> *''Flight to Adventure'' (1947, Cape) — later uitgegee in 'n "vereenvoudigde opvoedkundige uitgawe" as ''Mountain Rescue'' (1955, Heinemann)<ref name="SATA"/> *''Captain Bounsaboard and the Pirates'' (1949, Cape) *''There’s No Escape'' (1950, Cape) — later uitgegee in 'n "opvoedkundige uitgawe" (1952, Heinemann) *''Belinda and the Swans'' (1952, Cape) *''Jungle Adventure'' (1953, Heinemann) — gebaseer op 'n verhaal deur R. M. Ballantyne<ref name="SATA"/> *''The Adventures of Dick Varley'' (1954, Heinemann) — gebaseer op 'n verhaal deur R.M. Ballantyne *''Making Good'' (1955, Heinemann) *''The Silver Sword'' (1956, Cape) — ook gepubliseer as ''Escape from Warsaw'' (1963, Scholastic Corporation) en as 'n "opvoedkundige uitgawe" (1957, Heinemann) *''Guns in the Wild'' (1956, Heinemann) — gebaseer op 'n verhaal deur R.M. Ballantyne *''Katy at Home'' (1957, Heinemann) — gebaseer op 'n verhaal deur Susan Coolidge *''Katy at School'' (1959, Heinemann) — gebaseer op 'n verhaal deur Susan Coolidge *''The Ivory Horn'' (1960, [[Oxford University Press|Drukpers van die Universiteit van Oxford]]) — verwerking van die ''[[Rolandslied]]'' (in 1968 vertaal deur [[André Brink]] as ''Die Horing van Ivoor'') *''The Gorgon’s Head: The Story of Perseus'' (1961, Drukpers van die Universiteit van Oxford) *''The Way of Danger: The Story of Theseus'' (1962, Drukpers van die Universiteit van Oxford) *''Happily Ever After'' (1963, Drukpers van die Universiteit van Oxford) *''The Clashing Rocks: The Story of Jason'' (1963, Drukpers van die Universiteit van Oxford) *''The Midnight Thief: A Musical Story'' (1963, BBC Publications) — met musiek deur Richard Rodney Bennett. Geïllustreer deur Tellosa *''The Enchanted Island: Stories from Shakespeare'' (1964, David McKay Publications) — heruitgegee in 'n "opvoedkundige uitgawe" as ''Murder at Dunsinane'' (1967, Scholastic)<ref name="SATA"/> *''The Cave of Death'' (1965, Heinemann) *''Fight for Freedom'' (1965, Heinemann) *''Ahmet the Woodseller: A Musical Story'' (1965, Drukpers van die Universiteit van Oxford) — met musiek deur Gordon Crosseen. Geïllustreer deur John Griffiths *''A Fall from the Sky: The Story of Daedalus'' (1966, Thomas Nelson) *''The Challenge of the Green Knight'' (1966, Drukpers van die Universiteit van Oxford) *''Robin in the Greenwood'' (1967, Drukpers van die Universiteit van Oxford) *''The Turtle Drum: A Musical Story'' (1967, BBC Publications) — met musiek deur Malcolm Arnold. Geïllustreer deur Charles Pickard *''Havelock the Dane'' (1967, Walck) — in die Verenigde Koninkryk uitgegee as ''Havelock the Warrior'' (1968, Hamish Hamilton) *''Robin and His Merry Men'' (1969, Drukpers van die Universiteit van Oxford) *''The Tale of Three Landlubbers'' (1970, Hamish Hamilton) — geïllustreer deur Raymond Briggs *''Heracles the Strong'' (1970, Walck) *''The Ballad of St Simeon'' (1970, Walck) *''A Pride of Lions: A Musical Story'' (1971, Drukpers van die Universiteit van Oxford) — met musiek deur Phyllis Tate<ref name="SATA"/> *''The Bishop and the Devil'' (1971, Kaye and Ward) *''Have You Got Your Ticket?'' (1972, Longman) *''Marko’s Wedding'' (1972, Verlag Harri Deutsch) *''The Franklin’s Tale, Retold'' (1972, Frederick Warne & Co.) *''Suppose You Met a Witch'' (1973, Little, Brown and Company) *''The Robin and the Wren'' (1974, Longman) *''The Road to Canterbury'' (1979, Kestrel Books) === Niefiksie === *''Chaucer and His World'' (1967, The Lutterworth Press) *''All Change at Singleton: For Charlton, Goodwood, East and West Dean'' (1979, Phillimore) — plaaslike geskiedenis<ref name="SATA"/> *''Goodwood Country in Old Photographs'' (1987, Sutton) — met Richard Pailthorpe === Vertalings === *''Florina and the Wild Bird by Selina Choenz'' (1952, Drukpers van die Universiteit van Oxford) — vertaal saam met sy vrou, Anne Serraillier<ref name="SATA"/> *''[[Beowulf]] the Warrior'' (1954, Drukpers van die Universiteit van Oxford) === As redakteur === *''Wide Horizon Reading Scheme'' (1953–1955, Heinemann) 4 volumes – geredigeer, met Ronald Ridout == Verwysings == {{Verwysings}} == Nog leesstof == * {{Cite journal |last=West |first=Elizabeth |date=17 November 2022 |title=The Silver Sword and the New Windmill Series: The Legacy of Ian and Anne Serraillier |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s10583-022-09509-5#Sec2 |journal=Children's Literature in Education |volume=55 |pages=361–376 |doi=10.1007/s10583-022-09509-5 |access-date=22 Februarie 2026 |via=Springer}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Serraillier, Ian}} [[Kategorie:Geboortes in 1912]] [[Kategorie:Sterftes in 1994]] [[Kategorie:Engelse skrywers]] [[Kategorie:Engelse digters]] 7kcv9duhsytjpe1cqn2p7doo4to1ddj 0 460118 2893989 2026-04-15T03:35:30Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Infobox football biography | name = Carlos Queiroz | image = [[Lêer:Iran_vs._Montenegro_2014-05-26_(008).jpg|240px]] | caption = Queiroz in 2014 | full_name = Carlos Manuel Brito Leal de Queiroz<ref>{{cite web |url=http://stats.the-afc.com/tournament/140/teams/30/profile |title=Team profile: Islamic Republic of Iran |work=[[Asian Football Confederation]] |access-date=26 November 2020}}</ref> | birth_date = {{birth date and age|1953|3|1|df=y}} | birth_place = Ango...' 2893989 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Carlos Queiroz | image = [[Lêer:Iran_vs._Montenegro_2014-05-26_(008).jpg|240px]] | caption = Queiroz in 2014 | full_name = Carlos Manuel Brito Leal de Queiroz<ref>{{cite web |url=http://stats.the-afc.com/tournament/140/teams/30/profile |title=Team profile: Islamic Republic of Iran |work=[[Asian Football Confederation]] |access-date=26 November 2020}}</ref> | birth_date = {{birth date and age|1953|3|1|df=y}} | birth_place = Angoche, [[Nampula (provinsie)|Nampula]], [[Portugees-Oos-Afrika]] | height = 1,83 m<ref>{{cite web|url=https://sportmob.com/en/article/974459-Carlos-Queiroz-Biography|title=Calos Queiroz Biography|publisher=SportMob|access-date=7 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405112321/https://sportmob.com/en/article/974459-Carlos-Queiroz-Biography |archive-date=5 April 2022}}</ref> | position = Doelwagter<ref>{{cite news |title=Portugal's coach is chasing a personal dream |url=https://www.independent.co.uk/sport/football/news-and-comment/chris-mcgrath-portugals-coach-is-chasing-a-personal-dream-2013089.html |work=independent.co.uk |publisher=Independent News and Media |location=London |date=29 June 2010 |access-date=3 July 2010 }}</ref> | currentclub = [[Ghanese nasionale sokkerspan|Ghana]] (hoofafrigter) | youthyears1 = 1968–1974 | youthclubs1 = [[Clube Ferroviário de Nampula|Ferroviário de Nampula]]<ref>{{cite web|url=https://www.aa.com.tr/es/deportes/carlos-queiroz-un-t%C3%A9cnico-con-pergaminos-para-dirigir-a-la-selecci%C3%B3n-colombia/1366827|title=Carlos Queiroz, un técnico con pergaminos para dirigir a la Selección Colombia|author=Santiago Serna Duque|date=16 January 2019|access-date=18 January 2019|website=Anadolu Ajansı|language=es}}</ref> | manageryears1 = 1989–1991 | managerclubs1 = [[:en:Portugal national under-20 football team|Portugal o/20]] | manageryears2 = 1991–1993 | managerclubs2 = [[Portugese nasionale sokkerspan|Portugal]] | manageryears3 = 1993–1996 | managerclubs3 = [[Sporting CP]] | manageryears4 = 1996 | managerclubs4 = [[New York Red Bulls|NY/NJ MetroStars]] | manageryears5 = 1996–1997 | managerclubs5 = [[Nagoya Grampus|Nagoya Grampus Eight]] | manageryears6 = 1998–1999 | managerclubs6 = [[Verenigde Arabiese Emirate se nasionale sokkerspan|VAE]] | manageryears7 = 2000–2002 | managerclubs7 = [[Suid-Afrikaanse nasionale sokkerspan|Suid-Afrika]] | manageryears8 = 2002–2003 | managerclubs8 = [[Manchester United]] (assistant) | manageryears9 = 2003–2004 | managerclubs9 = [[Real Madrid]] | manageryears10 = 2004–2008 | managerclubs10 = [[Manchester United]] (assistant) | manageryears11 = 2008–2010 | managerclubs11 = [[Portugese nasionale sokkerspan|Portugal]] | manageryears12 = 2011–2019 | managerclubs12 = [[Irannese nasionale sokkerspan|Iran]] | manageryears13 = 2019–2020 | managerclubs13 = [[Colombiaanse nasionale sokkerspan|Colombia]] | manageryears14 = 2021–2022 | managerclubs14 = [[Egiptiese nasionale sokkerspan|Egipte]] | manageryears15 = 2022 | managerclubs15 = [[Irannese nasionale sokkerspan|Iran]] | manageryears16 = 2023 | managerclubs16 = [[Katarse nasionale sokkerspan|Katar]] | manageryears17 = 2025–2026 | managerclubs17 = [[:en:Oman national football team|Oman]] | manageryears18 = 2026– | managerclubs18 = [[Ghanese nasionale sokkerspan|Ghana]] }} '''Carlos Queiroz''' (gebore [[1 Maart]] [[1953]]) is ’n [[Portugal|Portugese]] [[Sokker|sokkerafrigter]]. Hy het gedien as hoofafrigter vir die nasionale spanne van Portugal, die Verenigde Arabiese Emirate, Suid-Afrika, Iran, Colombia, Egipte en Katar, en het Suid-Afrika ([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2002|2002]]), Portugal ([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010|2010]]) en Iran ([[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2014|2014]], [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2018|2018]] en [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022]]) na die [[Sokker-Wêreldbeker|FIFA Wêreldbeker]] gelei. Op klubvlak het hy ook [[Sporting CP]], die New York/New Jersey Metrostars in [[Major League Soccer]] en die Spaanse klub [[Real Madrid]] afgerig. Hy het ook twee periodes as [[Alex Ferguson]] se assistent-afrigter by [[Manchester United]] gehad. Queiroz het verskeie toekennings as afrigter op jeugvlakke gewen, en was suksesvol op senior en klubvlak, hoofsaaklik as Alex Ferguson se assistent-afrigter. In 1998 het hy die Q-Report opgestel, wat planne uiteengesit het om sokkerontwikkeling in die Verenigde State te verbeter. Queiroz is die langsdienende hoofafrigter in die geskiedenis van die [[Irannese nasionale sokkerspan|Irannese nasionale span]], en het vir byna agt jaar tussen 2011 en 2019 gedien. Hy het later na die pos teruggekeer vir Iran se Wêreldbeker-veldtog in 2002. Hy is die enigste afrigter in die land se sokkergeskiedenis wat hulle by drie opeenvolgende Wêreldbekers gelei het. In 2023 het hy ’n kort termyn as afrigter van Katar gehad voordat hy in Julie 2025 deur Oman aangestel is. Hy is in April 2026 aangestel as bestuurder van die [[Ghanese nasionale sokkerspan|Ghanese nasionale span]] voor die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2026|2026 FIFA Wêreldbeker]].<ref>{{Cite web|url=https://www.beinsports.com/en-us/soccer/fifa-world-cup-2026/articles/ghana-appoints-carlos-queiroz-as-head-coach-ahead-of-the-2026-world-cup-2026-04-14|title=Ghana Appoints Carlos Queiroz As Head Coach Ahead Of The 2026 World Cup|last=|first=|website=beIN SPORTS|language=en|access-date=2026-04-15}}</ref> As speler het hy ’n onbeduidende loopbaan as doelwagter in sy geboorteland, [[Portugees-Oos-Afrika]], gehad voordat hy na Portugal verhuis het toe [[Mosambiek]] onafhanklikheid in 1975 verkry het.<ref name="Queiroz joins Man Utd">{{cite news |title=Queiroz joins Man Utd |url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/teams/m/man_utd/2029504.stm |publisher=BBC Sport |date=6 June 2002 |access-date=20 June 2007 }}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Queiroz, Carlos}} [[Kategorie:Sokkerafrigters]] [[Kategorie:Geboortes in 1953]] [[Kategorie:Lewende mense]] j9fuuslnazonfzgjynho339lk1syn77 1 460119 2893990 2026-04-15T03:36:58Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2893990 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 460120 2893991 2026-04-15T03:58:42Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Sokkerklub infoboks | beeld = [[Lêer:Ghana Football Association logo.png|150px]] | klubnaam = Ghana | vollenaam = Ghanese nasionale sokkerspan | bynaam = ''Black Stars'' | stigting = | stadion = Verskeie | kapasiteit = | voorsitter = | afrigter = {{vlagikoon|Portugal}} [[Carlos Queiroz]] | kaptein = Jordan Ayew | patroon_la1 = _gha26h | patroon_b1 = _gha26h | patroon_ra1 = _gha26h | patroon_sh1 = _nzl26...' 2893991 wikitext text/x-wiki {{Sokkerklub infoboks | beeld = [[Lêer:Ghana Football Association logo.png|150px]] | klubnaam = Ghana | vollenaam = Ghanese nasionale sokkerspan | bynaam = ''Black Stars'' | stigting = | stadion = Verskeie | kapasiteit = | voorsitter = | afrigter = {{vlagikoon|Portugal}} [[Carlos Queiroz]] | kaptein = Jordan Ayew | patroon_la1 = _gha26h | patroon_b1 = _gha26h | patroon_ra1 = _gha26h | patroon_sh1 = _nzl26h | patroon_so1 = | linkerarm1 = FFFFFF | liggaam1 = FFFFFF | regterarm1 = FFFFFF | broek1 = FFFFFF | kouse1 = FFFFFF | patroon_la2 = _gha26a | patroon_b2 = _gha26a | patroon_ra2 = _gha26a | patroon_sh2 = _gha26a | patroon_so2 = _gha26al | linkerarm2 = f8cd5c | liggaam2 = f8cd5c | regterarm2 = f8cd5c | broek2 = f8cd5c | kouse2 = f8cd5c | konfederasie = [[Konfederasie van Afrikasokker|CAF]] | beheerliggaam = ''Ghana Football Association'' }} Die '''Ghanese nasionale sokkerspan''' verteenwoordig [[Ghana]] in internasionale [[sokker]].<ref>{{Cite web|title=Black Stars|url=https://www.ghanafa.org/category/black-stars|work=Ghana Football Association|language=en|access-date=22 Mei 2020|archive-date=23 Mei 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200523044246/https://www.ghanafa.org/category/black-stars|url-status=live}}</ref> Die span staan bekend as die ''Black Stars'' na die swarte ster in die [[vlag van Ghana]].<ref>{{Cite web |title=Ghana Flag Ghana High Commission |url=https://www.ghanahighcommissionuk.com/ghanaflag.aspx |access-date=2023-07-19 |website=Brazil Consulate}}</ref> Die span word bestuur deur die ''Ghana Football Association'', die beheerliggaam vir sokker in Ghana.<ref>{{cite web | title=Ghana Football Association, Biography | url=https://www.ghanaweb.com/person/Ghana-Football-Association-3586 }}</ref> Voor 1957 het dit as die Goudkus gespeel.<ref>{{cite web | title=Black Stars, Biography | url=https://www.ghanaweb.com/person/Black-Stars-3622 }}</ref> Ghana het vir die eerste keer in [[2006 FIFA Wêreldbeker|2006]] vir die [[FIFA Wêreldbeker]] gekwalifiseer.<ref>{{Cite web |date=2021-09-07 |title=Hoe Ghana elke Wêreldbeker-kwalifiseringsveldtog sedert Duitsland 2006 begin het |url=https://citisportsonline.com/2021/09/07/how-ghana-have-started-every-world-cup-qualifying-campaign-since-germany-2006-run/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230616201334/https://citisportsonline.com/2021/09/07/how-ghana-have-started-every-world-cup-qualifying-campaign-since-germany-2006-run/ |archive-date=16 Junie 2023 |access-date=2023-06-16 |website=Citi Sports Online |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2022-05-18 |title='Ek het geweet ek sou teen Tsjeggiese Republiek score' – Asamoah Gyan oor 2006 Wêreldbeker-doel |url=https://citisportsonline.com/2022/05/18/i-knew-i-would-score-against-czech-republic-asamoah-gyan-on-2006-world-cup-goal/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230616201334/https://citisportsonline.com/2022/05/18/i-knew-i-would-score-against-czech-republic-asamoah-gyan-on-2006-world-cup-goal/ |archive-date=16 Junie 2023 |access-date=2023-06-16 |website=Citi Sports Online |language=en-US}}</ref> Die span het die [[Afrikanasiesbeker|Afrika-beker van Nasies]] vier keer gewen (1963, 1965, 1978 en 1982), terwyl hulle vyf keer as naaswenners geëindig het (1968, 1970, 1992, 2010 en 2015).<ref>{{cite web | url=https://teamghanaeu.com/our-history/ | title=Our History }}</ref> In 2009 het Ghana ’n historiese mylpaal bereik deur die eerste Afrikaland te word wat die FIFA Onder-20 Wêreldbeker gewen het, nadat hulle Brasilië in die eindstryd in Egipte geklop het.<ref>{{cite web |title=Elke FIFA O-20 Wêreldbeker-eindstryd – Ghana kampioene 2009 |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/u20worldcup/chile-2025/articles/every-u-20-world-cup-winner-argentina-brazil-france-messi-maradona |website=FIFA.com |access-date=15 Januarie 2026}}</ref> Vanaf 20 November 2025 is Ghana 72ste in die wêreld en 17de onder Afrikavoetballande gerangskik.<ref>{{Cite web |date=2025-11-19 |title=Ghana se Black Stars klim op FIFA-ranglys ondanks onlangse nederlae teen Japan en Suid-Korea - Citi Sports Online |url=https://citisportsonline.com/2025/11/ghanas-black-stars-climb-up-in-fifa-rankings-despite-recent-losses-to-japan-south-korea/ |access-date=2025-11-20 |language=en}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|South Africa national association football team}} * {{en}} [https://www.ghanafa.org/category/black-stars Amptelike webwerf] {{Normdata}} [[Kategorie:Nasionale sokkerspanne]] [[Kategorie:Sokker in Ghana]] no2xyvcdwntz1pcp1tzsgm73e2pdjzo 14 460121 2893992 2026-04-15T03:59:36Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Broodkrummels}} {{CommonsKategorie|Association football in Ghana|Sokker in Ghana}} [[Kategorie:Sport in Ghana]] [[Kategorie:Sokker in Afrika|Ghana]] [[Kategorie:Sokker volgens land|Ghana]]' 2893992 wikitext text/x-wiki {{Broodkrummels}} {{CommonsKategorie|Association football in Ghana|Sokker in Ghana}} [[Kategorie:Sport in Ghana]] [[Kategorie:Sokker in Afrika|Ghana]] [[Kategorie:Sokker volgens land|Ghana]] m13uqqtfgtzzh4vdlaaxm821qzhvq1g 15 460122 2893994 2026-04-15T03:59:46Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2893994 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 460123 2893995 2026-04-15T04:00:02Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2893995 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 460124 2894001 2026-04-15T04:14:50Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894001 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 460125 2894017 2026-04-15T06:11:06Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie 2894017 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Elaeodendron lycioides | authority = Baker, (1889) | synonyms =* ''Cassine lyciodes'' <small>(Baker) Kuntze</small> }} '''''Elaeodendron lycioides''''' is 'n [[boom]] wat deel van die Celastraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Madagaskar]]. == Bron == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:160695-1 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Elaeodendron|lycioides]] [[Kategorie:Flora van Madagaskar]] [[Kategorie:Endemiese plante van Madagaskar]] po2kc7n1c61a4qcj7pk2m7ydn4g0gi8 1 460126 2894018 2026-04-15T06:12:33Z Oesjaar 7467 Verbeter 2894018 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 460127 2894020 2026-04-15T06:55:46Z Raphael1256 97172 Stuur aan na [[Kid Cudi]] 2894020 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Kid Cudi]] jy2g16b0ygwq4liep0fepgzyhuul4cq 0 460128 2894027 2026-04-15T08:28:25Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie 2894027 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Elaeodendron matabelicum | authority = Baker, (1889) | synonyms =* ''Cassine matabelica'' <small>(Loes.) Steedman/small> }} '''''Elaeodendron matabelicum''''' is 'n [[struik]] of 'n [[boom]] wat deel van die Celastraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan [[Angola]], [[Botswana]], [[Malawi]], [[Mosambiek]], [[Zambië]] en [[Zimbabwe]]. == Bron == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:160698-1 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Elaeodendron|matabelicum]] [[Kategorie:Flora van Angola]] [[Kategorie:Flora van Botswana]] [[Kategorie:Flora van Malawi]] [[Kategorie:Flora van Mosambiek]] [[Kategorie:Flora van Zambië]] [[Kategorie:Flora van Zimbabwe]] 1mn7md38a1oinzwe5o15j2nhpbm46e7 2894028 2894027 2026-04-15T08:28:44Z Oesjaar 7467 Verbeter 2894028 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Elaeodendron matabelicum | authority = Baker, (1889) | synonyms =* ''Cassine matabelica'' <small>(Loes.) Steedman</small> }} '''''Elaeodendron matabelicum''''' is 'n [[struik]] of 'n [[boom]] wat deel van die Celastraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan [[Angola]], [[Botswana]], [[Malawi]], [[Mosambiek]], [[Zambië]] en [[Zimbabwe]]. == Bron == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:160698-1 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Elaeodendron|matabelicum]] [[Kategorie:Flora van Angola]] [[Kategorie:Flora van Botswana]] [[Kategorie:Flora van Malawi]] [[Kategorie:Flora van Mosambiek]] [[Kategorie:Flora van Zambië]] [[Kategorie:Flora van Zimbabwe]] clo78dnk0kjgbyqnn3cugy7dj6kge2w 1 460129 2894031 2026-04-15T08:30:47Z Oesjaar 7467 Verbeter 2894031 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 460130 2894032 2026-04-15T08:34:29Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie 2894032 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Elaeodendron nipense | authority = Bisse, (1974) | synonyms =* ''Cassine nipensis'' <small>(Bisse) Borhidi</small> }} '''''Elaeodendron nipense''''' is 'n [[boom]] wat deel van die Celastraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Kuba]]. == Bron == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:88994-2 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Elaeodendron|nipense]] [[Kategorie:Flora van Kuba]] [[Kategorie:Endemiese plante van Kuba]] 4hlc68jpfafm3w8zfvu1515254b9ljv 1 460131 2894033 2026-04-15T08:35:53Z Oesjaar 7467 Verbeter 2894033 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 460132 2894034 2026-04-15T08:38:14Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie 2894034 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Elaeodendron nitidulum | authority = Baker, (1884) | synonyms =* ''Cassine nitidula'' <small>(Baker) Kuntze</small> }} '''''Elaeodendron nitidulum''''' is 'n [[boom]] wat deel van die Celastraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Madagaskar]]. == Bron == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:160707-1 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Elaeodendron|nitidulum]] [[Kategorie:Flora van Madagaskar]] [[Kategorie:Endemiese plante van Madagaskar]] sxcu5z4iwiq3ueuqda0wmyus3yspj3x 1 460133 2894035 2026-04-15T08:40:07Z Oesjaar 7467 Verbeter 2894035 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 460134 2894036 2026-04-15T09:10:12Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie 2894036 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Elaeodendron pauciflorum | authority = Tul., (1857) | synonyms =* ''Cassine pauciflora'' <small>(Tul.) Loes.</small> }} '''''Elaeodendron pauciflorum''''' is 'n [[boom]] wat deel van die Celastraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Madagaskar]]. == Bron == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:160716-1 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Elaeodendron|pauciflorum]] [[Kategorie:Flora van Madagaskar]] [[Kategorie:Endemiese plante van Madagaskar]] fzuktu2zb708vykslmn45p0oa98qo6b 1 460135 2894037 2026-04-15T09:11:43Z Oesjaar 7467 Verbeter 2894037 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 460136 2894038 2026-04-15T09:15:28Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie 2894038 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Elaeodendron pilosum | authority = Baker, (1883) | synonyms =* ''Cassine pilosa'' <small>(Baker) Kuntze</small> * ''Mystroxylon aethiopicum f. pilosum'' <small>(Baker) H.Perrier</small> }} '''''Elaeodendron pilosum''''' is 'n [[boom]] wat deel van die Celastraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Madagaskar]]. == Bron == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:160717-1 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Elaeodendron|pilosum]] [[Kategorie:Flora van Madagaskar]] [[Kategorie:Endemiese plante van Madagaskar]] 6l3q0pzcvrr4gmcipp3yqxh83yh7psv 1 460137 2894039 2026-04-15T09:17:04Z Oesjaar 7467 Verbeter 2894039 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 460138 2894040 2026-04-15T09:22:15Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie 2894040 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Elaeodendron schlechterianum | authority = (Loes.) Loes., (1897) | synonyms =* ''Cassine lacinulata'' <small>Loes.</small> * ''Cassine schlechteriana'' <small>Loes.</small> * ''Cassine stuhlmannii'' <small>(Loes.) Blakelock</small> * ''Elaeodendron bussei'' <small>Loes.</small> * ''Elaeodendron lacinulatum'' <small>(Loes.) Loes.</small> * ''Elaeodendron stuhlmannii'' <small>Loes.</small> }} '''''Elaeodendron schlechterianum''''' is 'n [[struik]] of 'n [[boom]] wat deel van die Celastraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan [[Kenia]], [[Malawi]], [[Mosambiek]], [[Tanzanië]], [[Zambië]] en [[Zimbabwe]]. == Bron == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:160729-1 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Elaeodendron|schlechterianum]] [[Kategorie:Flora van Kenia]] [[Kategorie:Flora van Malawi]] [[Kategorie:Flora van Mosambiek]] [[Kategorie:Flora van Tanzanië]] [[Kategorie:Flora van Zambië]] [[Kategorie:Flora van Zimbabwe]] lvw6kc7vr044em50ptwtey2dc7zrox2 1 460139 2894042 2026-04-15T09:23:42Z Oesjaar 7467 Verbeter 2894042 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 460140 2894045 2026-04-15T09:46:04Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie 2894045 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Elaeodendron schweinfurthianum | authority = (Loes.) Loes., (1897) | synonyms =* ''Cassine albivenosa'' <small>(Chiov.) Cufod.</small> * ''Cassine schweinfurthiana'' <small>Loes.</small> * ''Elaeodendron albivenosum'' <small>Chiov.</small> * ''Elaeodendron schweinfurthianum var. cyclophyllum'' <small>Chiov.</small> * ''Elaeodendron schweinfurthianum var. obovatum'' <small>Chiov.</small> * ''Elaeodendron zanzibaricum'' <small>Schweinf. ex Loes.</small> }} '''''Elaeodendron schweinfurthianum''''' is 'n [[struik]] of 'n [[boom]] wat deel van die Celastraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan [[Kenia]], [[Somalië]] en [[Tanzanië]]. == Bron == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:160730-1 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Elaeodendron|schweinfurthianum]] [[Kategorie:Flora van Kenia]] [[Kategorie:Flora van Somalië]] [[Kategorie:Flora van Tanzanië]] 08ohlbmn8xz5qjn1v1wluj8wbezav65 0 460141 2894046 2026-04-15T09:49:13Z Sobaka 328 Begin nuwe artikel 2894046 wikitext text/x-wiki '''Lucas Jones''' (gebore 1997) is ’n Londense [[digter]], [[akteur]] en rolprentmaker wie se kontemporêre poësie temas soos manlikheid, liefde, rou en menslike verbondenheid ondersoek. Sy werk het wye aanklank gevind deur middel van [[sosiale media]] en lewendige optredes.<ref name="5eleven">{{cite web |title=Lucas Jones Interview |website=5ELEVEN Magazine |url=https://5elevenmag.com/ |access-date=7 April 2026}}</ref> ==Biografie en agtergrond== Lucas Jones is in [[Londen]], [[Engeland]], gebore. Hy het ’n nomadiese kinderjare beleef en het verskeie kere tussen Letchworth en Huntingdon verhuis, wat sy perspektief as storieverteller gevorm het.<ref name="5eleven" /> Benewens sy werk as digter is Jones ook aktief as akteur, regisseur en draaiboekskrywer, en kombineer hy verskeie kreatiewe dissiplines in sy werk.<ref name="penguin">{{cite web |title=Lucas Jones – Author Page |website=Penguin Books UK |url=https://www.penguin.co.uk/ |access-date=7 April 2026}}</ref> Op die ouderdom van 19 het Lucas in klein advertensies en toneelstukke begin verskyn voordat hy na meer hoofstroomrolle oorgegaan het. Tot op hede sluit sy toneelspelkrediete rolle in 'Star Wars: The Last Jedi', Channel 4 se 'MAXXX' en die HBO-reeks 'Get Millie Black' in, om maar net 'n paar te noem.<ref> Kruger Cowe, 2026. About Lucas Jones. https://krugercowne.com/talent/lucas-jones/ besoek 7 April 2026.</ref> ==Poësie en temas== Jones se poësie word gekenmerk deur ’n direkte en emosionele styl. Sy debuutbundel, ''I Still Believe in Miracles'', ondersoek temas soos manlikheid, liefde, verlies en veerkragtigheid.<ref name="penguin" /> Sy werk poog om hoop en emosionele verwerking aan te moedig, en kombineer introspeksie met toeganklike taalgebruik. ’n Bekende gedig, ''I Will Teach My Boys To Be Dangerous Men'', fokus op moderne idees oor manlikheid en emosionele intelligensie.<ref name="penguin" /> ==Sosiale media en openbare teenwoordigheid=== Jones het ’n groot aanhang op [[sosiale media]] opgebou, met meer as ’n halfmiljoen volgelinge op [[Instagram]], waar hy kort video-uitvoerings van sy poësie deel.<ref name="5eleven" /> ==Lewendige optredes== Jones het sy poësie aan lewendige gehore voorgedra, insluitend ’n uitverkoopte debuut by die Saatchi Gallery tydens die Chelsea Arts Festival. Hierdie optrede het ’n lewendige orkes ingesluit en het die emosionele en performatiewe aard van sy werk beklemtoon.<ref name="country">{{cite web |title=Lucas Jones Live Performance |website=Country and Town House |url=https://www.countryandtownhouse.com/ |access-date=7 April 2026}}</ref> ==Erkenning en invloed== Jones word beskou as ’n invloedryke stem binne kontemporêre poësie. Sy werk is geloof vir sy egtheid en emosionele resonansie, en spreek dikwels komplekse temas met kwesbaarheid en krag aan.<ref name="penguin" /> Benewens sy poësie dra sy werk in toneelspel en rolprentvervaardiging by tot ’n breër artistieke praktyk wat storievertelling oor verskillende mediums integreer. ==Werke== *''I Still Believe in Miracles'' (gepuliseer op 6 Mei 2026) ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Jones, Lucas}} [[Kategorie:Britse digters]] [[Kategorie:Geboortes in 1997]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Poësie]] [[Kategorie:Digters]] 9yatrdar098ghcfski84hmu06twj7rb 2894049 2894046 2026-04-15T09:56:22Z Sobaka 328 eksterne skakes 2894049 wikitext text/x-wiki '''Lucas Jones''' (gebore 1997) is ’n Londense [[digter]], [[akteur]] en rolprentmaker wie se kontemporêre poësie temas soos manlikheid, liefde, rou en menslike verbondenheid ondersoek. Sy werk het wye aanklank gevind deur middel van [[sosiale media]] en lewendige optredes.<ref name="5eleven">{{cite web |title=Lucas Jones Interview |website=5ELEVEN Magazine |url=https://5elevenmag.com/ |access-date=7 April 2026}}</ref> ==Biografie en agtergrond== Lucas Jones is in [[Londen]], [[Engeland]], gebore. Hy het ’n nomadiese kinderjare beleef en het verskeie kere tussen Letchworth en Huntingdon verhuis, wat sy perspektief as storieverteller gevorm het.<ref name="5eleven" /> Benewens sy werk as digter is Jones ook aktief as akteur, regisseur en draaiboekskrywer, en kombineer hy verskeie kreatiewe dissiplines in sy werk.<ref name="penguin">{{cite web |title=Lucas Jones – Author Page |website=Penguin Books UK |url=https://www.penguin.co.uk/ |access-date=7 April 2026}}</ref> Op die ouderdom van 19 het Lucas in klein advertensies en toneelstukke begin verskyn voordat hy na meer hoofstroomrolle oorgegaan het. Tot op hede sluit sy toneelspelkrediete rolle in 'Star Wars: The Last Jedi', Channel 4 se 'MAXXX' en die HBO-reeks 'Get Millie Black' in, om maar net 'n paar te noem.<ref> Kruger Cowe, 2026. About Lucas Jones. https://krugercowne.com/talent/lucas-jones/ besoek 7 April 2026.</ref> ==Poësie en temas== Jones se poësie word gekenmerk deur ’n direkte en emosionele styl. Sy debuutbundel, ''I Still Believe in Miracles'', ondersoek temas soos manlikheid, liefde, verlies en veerkragtigheid.<ref name="penguin" /> Sy werk poog om hoop en emosionele verwerking aan te moedig, en kombineer introspeksie met toeganklike taalgebruik. ’n Bekende gedig, ''I Will Teach My Boys To Be Dangerous Men'', fokus op moderne idees oor manlikheid en emosionele intelligensie.<ref name="penguin" /> ==Sosiale media en openbare teenwoordigheid=== Jones het ’n groot aanhang op [[sosiale media]] opgebou, met meer as ’n halfmiljoen volgelinge op [[Instagram]], waar hy kort video-uitvoerings van sy poësie deel.<ref name="5eleven" /> ==Lewendige optredes== Jones het sy poësie aan lewendige gehore voorgedra, insluitend ’n uitverkoopte debuut by die Saatchi Gallery tydens die Chelsea Arts Festival. Hierdie optrede het ’n lewendige orkes ingesluit en het die emosionele en performatiewe aard van sy werk beklemtoon.<ref name="country">{{cite web |title=Lucas Jones Live Performance |website=Country and Town House |url=https://www.countryandtownhouse.com/ |access-date=7 April 2026}}</ref> ==Erkenning en invloed== Jones word beskou as ’n invloedryke stem binne kontemporêre poësie. Sy werk is geloof vir sy egtheid en emosionele resonansie, en spreek dikwels komplekse temas met kwesbaarheid en krag aan.<ref name="penguin" /> Benewens sy poësie dra sy werk in toneelspel en rolprentvervaardiging by tot ’n breër artistieke praktyk wat storievertelling oor verskillende mediums integreer. ==Werke== *''I Still Believe in Miracles'' (gepuliseer op 6 Mei 2026) ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Normdata}} ==Eksterne skakels== [https://www.bing.com/videos/riverview/relatedvideo?q=Lucas+Jones+meating+god+on+train&mid=41C0B75FBCA46015463141C0B75FBCA460154631&churl=https%3a%2f%2fwww.youtube.com%2fchannel%2fUCyTDxLC4wXlJocRikEAElzg&mmscn=stvo&FORM=VIRE|Lucas Jones: “I saw God on the train”] {{DEFAULTSORT:Jones, Lucas}} [[Kategorie:Britse digters]] [[Kategorie:Geboortes in 1997]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Poësie]] [[Kategorie:Digters]] 7m4adxy10zr62aye0l11y2c4qt3wpnk 2894054 2894049 2026-04-15T10:02:59Z Sobaka 328 /* Sosiale media en openbare teenwoordigheid= */ 2894054 wikitext text/x-wiki '''Lucas Jones''' (gebore 1997) is ’n Londense [[digter]], [[akteur]] en rolprentmaker wie se kontemporêre poësie temas soos manlikheid, liefde, rou en menslike verbondenheid ondersoek. Sy werk het wye aanklank gevind deur middel van [[sosiale media]] en lewendige optredes.<ref name="5eleven">{{cite web |title=Lucas Jones Interview |website=5ELEVEN Magazine |url=https://5elevenmag.com/ |access-date=7 April 2026}}</ref> ==Biografie en agtergrond== Lucas Jones is in [[Londen]], [[Engeland]], gebore. Hy het ’n nomadiese kinderjare beleef en het verskeie kere tussen Letchworth en Huntingdon verhuis, wat sy perspektief as storieverteller gevorm het.<ref name="5eleven" /> Benewens sy werk as digter is Jones ook aktief as akteur, regisseur en draaiboekskrywer, en kombineer hy verskeie kreatiewe dissiplines in sy werk.<ref name="penguin">{{cite web |title=Lucas Jones – Author Page |website=Penguin Books UK |url=https://www.penguin.co.uk/ |access-date=7 April 2026}}</ref> Op die ouderdom van 19 het Lucas in klein advertensies en toneelstukke begin verskyn voordat hy na meer hoofstroomrolle oorgegaan het. Tot op hede sluit sy toneelspelkrediete rolle in 'Star Wars: The Last Jedi', Channel 4 se 'MAXXX' en die HBO-reeks 'Get Millie Black' in, om maar net 'n paar te noem.<ref> Kruger Cowe, 2026. About Lucas Jones. https://krugercowne.com/talent/lucas-jones/ besoek 7 April 2026.</ref> ==Poësie en temas== Jones se poësie word gekenmerk deur ’n direkte en emosionele styl. Sy debuutbundel, ''I Still Believe in Miracles'', ondersoek temas soos manlikheid, liefde, verlies en veerkragtigheid.<ref name="penguin" /> Sy werk poog om hoop en emosionele verwerking aan te moedig, en kombineer introspeksie met toeganklike taalgebruik. ’n Bekende gedig, ''I Will Teach My Boys To Be Dangerous Men'', fokus op moderne idees oor manlikheid en emosionele intelligensie.<ref name="penguin" /> ==Sosiale media en openbare teenwoordigheid== Jones het ’n groot aanhang op [[sosiale media]] opgebou, met meer as ’n halfmiljoen volgelinge op [[Instagram]], waar hy kort video-uitvoerings van sy poësie deel.<ref name="5eleven" /> ==Lewendige optredes== Jones het sy poësie aan lewendige gehore voorgedra, insluitend ’n uitverkoopte debuut by die Saatchi Gallery tydens die Chelsea Arts Festival. Hierdie optrede het ’n lewendige orkes ingesluit en het die emosionele en performatiewe aard van sy werk beklemtoon.<ref name="country">{{cite web |title=Lucas Jones Live Performance |website=Country and Town House |url=https://www.countryandtownhouse.com/ |access-date=7 April 2026}}</ref> ==Erkenning en invloed== Jones word beskou as ’n invloedryke stem binne kontemporêre poësie. Sy werk is geloof vir sy egtheid en emosionele resonansie, en spreek dikwels komplekse temas met kwesbaarheid en krag aan.<ref name="penguin" /> Benewens sy poësie dra sy werk in toneelspel en rolprentvervaardiging by tot ’n breër artistieke praktyk wat storievertelling oor verskillende mediums integreer. ==Werke== *''I Still Believe in Miracles'' (gepuliseer op 6 Mei 2026) ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Normdata}} ==Eksterne skakels== [https://www.bing.com/videos/riverview/relatedvideo?q=Lucas+Jones+meating+god+on+train&mid=41C0B75FBCA46015463141C0B75FBCA460154631&churl=https%3a%2f%2fwww.youtube.com%2fchannel%2fUCyTDxLC4wXlJocRikEAElzg&mmscn=stvo&FORM=VIRE|Lucas Jones: “I saw God on the train”] {{DEFAULTSORT:Jones, Lucas}} [[Kategorie:Britse digters]] [[Kategorie:Geboortes in 1997]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Poësie]] [[Kategorie:Digters]] 11qmemy02vj17kvf5yfqpx3yd81clc1 2894057 2894054 2026-04-15T10:16:04Z Sobaka 328 /* Biografie en agtergrond */ kursief 2894057 wikitext text/x-wiki '''Lucas Jones''' (gebore 1997) is ’n Londense [[digter]], [[akteur]] en rolprentmaker wie se kontemporêre poësie temas soos manlikheid, liefde, rou en menslike verbondenheid ondersoek. Sy werk het wye aanklank gevind deur middel van [[sosiale media]] en lewendige optredes.<ref name="5eleven">{{cite web |title=Lucas Jones Interview |website=5ELEVEN Magazine |url=https://5elevenmag.com/ |access-date=7 April 2026}}</ref> ==Biografie en agtergrond== Lucas Jones is in [[Londen]], [[Engeland]], gebore. Hy het ’n nomadiese kinderjare beleef en het verskeie kere tussen Letchworth en Huntingdon verhuis, wat sy perspektief as storieverteller gevorm het.<ref name="5eleven" /> Benewens sy werk as digter is Jones ook aktief as akteur, regisseur en draaiboekskrywer, en kombineer hy verskeie kreatiewe dissiplines in sy werk.<ref name="penguin">{{cite web |title=Lucas Jones – Author Page |website=Penguin Books UK |url=https://www.penguin.co.uk/ |access-date=7 April 2026}}</ref> Op die ouderdom van 19 het Lucas in klein advertensies en toneelstukke begin verskyn voordat hy na meer hoofstroomrolle oorgegaan het. Tot op hede sluit sy toneelspelkrediete rolle in ''Star Wars: The Last Jedi'', Channel 4 se ''MAXXX'' en die HBO-reeks ''Get Millie Black'' in.<ref> Kruger Cowe, 2026. About Lucas Jones. https://krugercowne.com/talent/lucas-jones/ besoek 7 April 2026.</ref> ==Poësie en temas== Jones se poësie word gekenmerk deur ’n direkte en emosionele styl. Sy debuutbundel, ''I Still Believe in Miracles'', ondersoek temas soos manlikheid, liefde, verlies en veerkragtigheid.<ref name="penguin" /> Sy werk poog om hoop en emosionele verwerking aan te moedig, en kombineer introspeksie met toeganklike taalgebruik. ’n Bekende gedig, ''I Will Teach My Boys To Be Dangerous Men'', fokus op moderne idees oor manlikheid en emosionele intelligensie.<ref name="penguin" /> ==Sosiale media en openbare teenwoordigheid== Jones het ’n groot aanhang op [[sosiale media]] opgebou, met meer as ’n halfmiljoen volgelinge op [[Instagram]], waar hy kort video-uitvoerings van sy poësie deel.<ref name="5eleven" /> ==Lewendige optredes== Jones het sy poësie aan lewendige gehore voorgedra, insluitend ’n uitverkoopte debuut by die Saatchi Gallery tydens die Chelsea Arts Festival. Hierdie optrede het ’n lewendige orkes ingesluit en het die emosionele en performatiewe aard van sy werk beklemtoon.<ref name="country">{{cite web |title=Lucas Jones Live Performance |website=Country and Town House |url=https://www.countryandtownhouse.com/ |access-date=7 April 2026}}</ref> ==Erkenning en invloed== Jones word beskou as ’n invloedryke stem binne kontemporêre poësie. Sy werk is geloof vir sy egtheid en emosionele resonansie, en spreek dikwels komplekse temas met kwesbaarheid en krag aan.<ref name="penguin" /> Benewens sy poësie dra sy werk in toneelspel en rolprentvervaardiging by tot ’n breër artistieke praktyk wat storievertelling oor verskillende mediums integreer. ==Werke== *''I Still Believe in Miracles'' (gepuliseer op 6 Mei 2026) ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Normdata}} ==Eksterne skakels== [https://www.bing.com/videos/riverview/relatedvideo?q=Lucas+Jones+meating+god+on+train&mid=41C0B75FBCA46015463141C0B75FBCA460154631&churl=https%3a%2f%2fwww.youtube.com%2fchannel%2fUCyTDxLC4wXlJocRikEAElzg&mmscn=stvo&FORM=VIRE|Lucas Jones: “I saw God on the train”] {{DEFAULTSORT:Jones, Lucas}} [[Kategorie:Britse digters]] [[Kategorie:Geboortes in 1997]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Poësie]] [[Kategorie:Digters]] d02hgyccov783y305i549rgm7sr79vi 1 460142 2894053 2026-04-15T10:01:52Z Sobaka 328 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894053 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 460143 2894056 2026-04-15T10:14:53Z Oesjaar 7467 Verbeter 2894056 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 460144 2894058 2026-04-15T10:17:54Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie 2894058 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Elaeodendron trachycladum | authority = Baker, (1884) | synonyms =* ''Cassine trachyclada'' <small>(Baker) Kuntze</small> }} '''''Elaeodendron trachycladum''''' is 'n [[boom]] wat deel van die Celastraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Madagaskar]]. == Bron == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:160738-1 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Elaeodendron|trachycladum]] [[Kategorie:Flora van Madagaskar]] [[Kategorie:Endemiese plante van Madagaskar]] iycsi2a32k6u70gmbyrk3gdkjpvjvj9 1 460145 2894059 2026-04-15T10:18:53Z Oesjaar 7467 Verbeter 2894059 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 460146 2894060 2026-04-15T10:22:30Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie 2894060 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Elaeodendron vaccinioides | authority = Baker, (1884) | synonyms =* ''Cassine vaccinioides'' <small>(Baker) Kuntze</small> * ''Mystroxylon aethiopicum f. vaccinioides'' <small>(Baker) H.Perrier</small> }} '''''Elaeodendron vaccinioides''''' is 'n [[boom]] wat deel van die Celastraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Madagaskar]]. == Bron == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:160744-1 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Elaeodendron|vaccinioides]] [[Kategorie:Flora van Madagaskar]] [[Kategorie:Endemiese plante van Madagaskar]] bo5smlvvw0rl7qlhfotjutkt40lph0g 1 460147 2894061 2026-04-15T10:23:47Z Oesjaar 7467 Verbeter 2894061 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 460148 2894066 2026-04-15T10:38:59Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie 2894066 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Elaeodendron aquifolium | authority = (Fiori) Chiov., (1929) | synonyms =* ''Cassine aquifolium'' <small>Fiori</small> * ''Hartogia agrifolium'' <small>Chiov.</small> }} '''''Elaeodendron aquifolium''''' is 'n [[struik]] wat deel van die Celastraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan [[Ethiopië]], [[Kenia]] en [[Somalië]]. == Bron == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77221768-1 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Elaeodendron|aquifolium]] [[Kategorie:Flora van Ethiopië]] [[Kategorie:Flora van Kenis]] [[Kategorie:Flora van Somalië]] o695sb87zimai3vtwqxmtsu8o1crpm3 2894068 2894066 2026-04-15T10:40:36Z Oesjaar 7467 /* Bron */ Verbeter 2894068 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Elaeodendron aquifolium | authority = (Fiori) Chiov., (1929) | synonyms =* ''Cassine aquifolium'' <small>Fiori</small> * ''Hartogia agrifolium'' <small>Chiov.</small> }} '''''Elaeodendron aquifolium''''' is 'n [[struik]] wat deel van die Celastraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan [[Ethiopië]], [[Kenia]] en [[Somalië]]. == Bron == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77221768-1 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Elaeodendron|aquifolium]] [[Kategorie:Flora van Ethiopië]] [[Kategorie:Flora van Kenia]] [[Kategorie:Flora van Somalië]] gom0ph5xhnn7f6b3inwldbkq1nisws2 1 460149 2894067 2026-04-15T10:40:03Z Oesjaar 7467 Verbeter 2894067 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 460150 2894069 2026-04-15T10:45:49Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie 2894069 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Elaeodendron fruticosum | authority = N.Robson, (1965) | synonyms = }} '''''Elaeodendron fruticosum''''' is 'n [[struik]] of 'n [[boom]] wat deel van die Celastraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Mosambiek]] waar dit in die suide voorkom. == Bron == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:160671-1 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Elaeodendron|fruticosum]] [[Kategorie:Flora van Mosambiek]] [[Kategorie:Endemiese plante van Mosambiek]] 3rxb0c8rfyunxpt0m9tdn7ylzr8hvqx 0 460151 2894070 2026-04-15T10:46:30Z BurgertB 2401 Nuwe artikel 2894070 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Corona New Mexico Village Hall.jpg|thumb|260px|Corona se dorpsaal.]] '''Corona''' is 'n dorp in Lincoln County, [[Nieu-Mexiko]], [[VSA]]. Die bevolking is volgens die Amerikaanse [[sensus]] van 2020 altesaam 129. Volgens die sensusburo het die distrik 'n algehele oppervlakte van 2,6 km² ==Geskiedenis== [[Beeld:NMMap-doton-Corona.png|thumb|210px|links|Die ligging van Corona in die VSA.]] Corona is die naaste gemeenskap aan 'n beweerde [[Roswellvoorval|VVV-neerstorting]] in 1947. Dié terrein is sowat 48&nbsp;km suidoos van die dorp.<ref>{{Cite web |title=Alleged UFO Skip Site |url=https://www.blm.gov/visit/alleged-ufo-skip-site |access-date=2025-02-13 |website=Bureau of Land Management |language=en}}</ref> Die veeboer wat eerste op die puin afgekom het, het dit eers aan 'n paar Corona-inwoners vertel voordat hy dit in [[Roswell, Nieu-Mexiko|Roswell]] aan amptenare gerapporteer het. In 2004 het 'n brandstigter 'n bosbrand begin wat oor 21,4&nbsp;km versprei het nadat hy 'n hoop [[Denneboom|dennenaalde]] aan die brand gesteek het.<ref>{{Cite web |title=One of N.M. wildfires nearly contained - UPI.com |url=https://www.upi.com/Top_News/2004/05/27/One-of-NM-wildfires-nearly-contained/46101085666632/ |access-date=2025-02-13 |website=UPI |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2004-05-24 |title=Investigators: New Mexico Wildfire Was Human Caused |url=https://www.firehouse.com/operations-training/news/10518914/investigators-new-mexico-wildfire-was-human-caused |access-date=2025-02-13 |website=Firehouse |language=en}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{-}} ==Skakels== {{CommonsKategorie-inlyn|Corona, New Mexico}} {{vertaaluit| taalafk = en | il = Corona, New Mexico}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in die Verenigde State van Amerika]] [[Kategorie:Buiteaardse lewe]] t2ts9dqthu70fvf911uk3b7s66n8m6j 2894077 2894070 2026-04-15T10:59:59Z BurgertB 2401 Uitleg 2894077 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Corona New Mexico Village Hall.jpg|thumb|250px|Corona se dorpsaal.]] '''Corona''' is 'n dorp in Lincoln County, [[Nieu-Mexiko]], [[VSA]]. Die bevolking is volgens die Amerikaanse [[sensus]] van 2020 altesaam 129. Volgens die sensusburo het die distrik 'n algehele oppervlakte van 2,6 km² [[Beeld:NMMap-doton-Corona.png|thumb|200px|links|Die ligging van Corona in die VSA.]] ==Geskiedenis== Corona is die naaste gemeenskap aan 'n beweerde [[Roswellvoorval|VVV-neerstorting]] in 1947. Dié terrein is sowat 48&nbsp;km suidoos van die dorp.<ref>{{Cite web |title=Alleged UFO Skip Site |url=https://www.blm.gov/visit/alleged-ufo-skip-site |access-date=2025-02-13 |website=Bureau of Land Management |language=en}}</ref> Die boer wat die eerste keer op die puin op sy veeplaas afgekom het, het dit eers aan 'n paar Corona-inwoners vertel voordat hy dit in [[Roswell, Nieu-Mexiko|Roswell]] aan amptenare gerapporteer het. In 2004 het 'n brandstigter 'n bosbrand begin wat oor 21,4&nbsp;km versprei het nadat hy 'n hoop [[Denneboom|dennenaalde]] aan die brand gesteek het.<ref>{{Cite web |title=One of N.M. wildfires nearly contained - UPI.com |url=https://www.upi.com/Top_News/2004/05/27/One-of-NM-wildfires-nearly-contained/46101085666632/ |access-date=2025-02-13 |website=UPI |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2004-05-24 |title=Investigators: New Mexico Wildfire Was Human Caused |url=https://www.firehouse.com/operations-training/news/10518914/investigators-new-mexico-wildfire-was-human-caused |access-date=2025-02-13 |website=Firehouse |language=en}}</ref> {{-}} ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Skakels== {{CommonsKategorie-inlyn|Corona, New Mexico}} {{vertaaluit| taalafk = en | il = Corona, New Mexico}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in die Verenigde State van Amerika]] [[Kategorie:Buiteaardse lewe]] 8t2bu77dsya7wz1g4fktngtrzhyc7qi 1 460152 2894071 2026-04-15T10:47:20Z Oesjaar 7467 Verbeter 2894071 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 460154 2894074 2026-04-15T10:51:51Z BurgertB 2401 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894074 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv