Wikipedia afwiki https://af.wikipedia.org/wiki/Tuisblad MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter Media Spesiaal Bespreking Gebruiker Gebruikerbespreking Wikipedia Wikipediabespreking Lêer Lêerbespreking MediaWiki MediaWikibespreking Sjabloon Sjabloonbespreking Hulp Hulpbespreking Kategorie Kategoriebespreking Portaal Portaalbespreking TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 11997 2894364 2893384 2026-04-16T10:41:36Z AFM 21229 2894364 wikitext text/x-wiki {{Tabel Plaaslike Munisipaliteite van Suid-Afrika |naam=Swartland Plaaslike Munisipaliteit |provinsie=[[Wes-Kaap]] |distriksmunisipaliteit=[[Weskus-distriksmunisipaliteit|Weskus]] |kode=WC015 |tipe=Plaaslike Munisipaliteit |burgemeester=[[Harold Cleophas]] (DA) |hoofstad=[[Malmesbury, Wes-Kaap|Malmesbury]] |bevolking=113,762 <small>(2011)</small> |tale=[[Afrikaans]], [[Xhosa]], [[Engels]] |area=3&nbsp;707 |beeld_ligging=Map of the Western Cape with Swartland highlighted (2011).svg }} [[Lêer:Moorreesburg wheat museum, Old DR Mission Church building. Swartland, West Coast. 06.JPG|duimnael|links|250px|Moorreesburg se koringmuseum bewaar landbou-artefakte. Die Swartland is een van Suid-Afrika se belangrikste graanstreke.]] [[Lêer:The coastal region of South Africa (iss071e580719), Swartland.jpg|duimnael|330px|regs|Die Swartland, waarvan die munisipaliteit 'n deel uitmaak, word in die beeldmidde gesien, met berge van die [[Kaapse Plooigordel]] op die agtergrond – 'n foto uit die [[Internasionale Ruimtestasie]] in Augustus 2024.]] Die '''Swartland''' is 'n [[graan]]- en [[wyn]]streek in die Suidwes-Kaap en ook die naam van 'n plaaslike munisipaliteit met die hoofdorp [[Malmesbury, Wes-Kaap|Malmesbury]] asook [[Moorreesburg]], [[Darling, Wes-Kaap|Darling]] en die [[Riebeek-Vallei]]. Die huidige bevolking is ongeveer 80&nbsp;000. Die naam is ook gegee aan 'n munisipaliteit wat ingevolge die nuwe munisipale bedeling van [[2000]] tot stand gekom het en waarvan [[Malmesbury, Wes-Kaap|Malmesbury]] die hoofdorp is. == Toponimie == '''1701''': In die Dagregister staan op Vrydag, 26 Augustus 1701, die volgende:<ref>Towards A New Age of Partnership (TANAP) DVD: 1701 Dagregister_transkripsie</ref> {{cquote| Op dato soo werd den Ed:e Heer Gouverneur door den corporaal Daniel Taus, leggende op de post Riebeeks Casteel, mondeling gerapporteert hoe dat door Compagnies dienaren zijnde sterk 6 te paard en 2 te voet, den 22:e deeser vermeld, in het '''Swarte Land''', de Sonquase Hottentots hadden aangetroffen [...] }} '''1719''': Die oudste verklaring vir die naam "Swartland", sover bekend, kom uit die pen van [[Peter Kolbe]]: {| class="wikitable" ! scope="col" style="width: 300px;" | Oorspronklike Duits<ref>[https://archive.org/details/b30501428/page/230/mode/2up?q=Serge Kolb, P. 1745 (1719) ''Beschreibung des Vorgebürges der guten Hoffnung''. Frankfurt & Leipzig: Peter Conrad Monath.]</ref> ! scope="col" style="width: 300px;" | Franse vertaling (1743)<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Description_du_cap_de_Bonne_Esp%C3%A9rance_o/9R0gd5wlFt0C?hl=af&gbpv=1&dq=%22quartier%20qu'on%20nomme%20la%20Terre%20noire%22&pg=PA77&printsec=frontcover Description du Cape de Bonne-Esperance. 1743. Tome Second. Amsterdam: Jean Catuffe, pp.77-78]</ref> ! scope="col" style="width: 300px;" | Afrikaanse vertaling |- |XIX. [...] Nahe an diesem Berge [der rothe Sandberg] liegt ein Bezirk, das schwarze Land benennet, weil dieses, an Wieswachse sehr fruchtbare, Erdreich vergleichen Farbe hat. || XIX [...] Près de cette montagne [la montagne du Sable rouge] est placé un quartier qu'on nomme la Terre noire (Het Swarte Land), ainsi appellé parce que le terrein, très fertile en pâturages, est de cette couleur. || Naby hierdie berg [die Roode Sandberg] lê daar 'n distrik wat die Swartland genoem word, omdat hierdie grond, wat baie vrugbaar aan weiland is, hierdie kleur het. |} '''1795''': Theophil Friedrich Ehrmann klink baie seker van sy saak as hy in sy ''Geschichte der merkwürdigsten Reisen, welche seit dem zwölften Jahrhunderte zu Wasser und zu Land unternommen worden sind'', skryf in Boekdeel 14:<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Geschichte_der_merkw%C3%BCrdigsten_Reisen_we/RExhAAAAcAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Schwarzland+(Zwart+Land)+hat+ohne+Zweifel&pg=PA346&printsec=frontcover Ehrmann, T.F. 1795. ''Geschichte der merkwürdigsten Reisen, welche seit dem zwölften Jahrhunderte zu Wasser und zu Land unternommen worden sind''. XIV. Frankfurt am Main: Hermannschen Buchhandlung.]</ref> {| class="wikitable" ! scope="col" style="width: 300px;" | Oorspronklike Duits ! scope="col" style="width: 300px;" | Afrikaans |- |Der Distrikt Schwarzland (Zwart Land) hat ohne Zweifel seinen Namen von den sogenannten schwarzen Bergen an der Saldanhabai erhalten, die in seinem Umfange liegen. || Die Distrik Swartland het sonder twyfel sy naam aan die sogenaamde swart berge aan die Saldanhabaai te danke, wat in die omtrek geleë is. |} Hoe hy hierby uitkom, vind ons in sy volgende skrywe in Boekdeel 15 en 16<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Geschichte_der_Merkw%C3%BCrdigsten_reisen_We/GsgNAAAAQAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Schwarzland&pg=PA121&printsec=frontcover Ehrmann, T.F. 1796. ''Geschichte der merkwürdigsten Reisen, welche seit dem zwölften Jahrhunderte zu Wasser und zu Land unternommen worden sind''. XV. Frankfurt am Main: Hermannschen Buchhandlung.]</ref> {| class="wikitable" ! scope="col" style="width: 300px;" | Oorspronklike Duits ! scope="col" style="width: 300px;" | Afrikaans |- |Am 3^sten Oktober kamen wir nach Floris Fischers Hof. Vom grünen Thal an und weiter hin heisst diess land Schwarz Land. Es hat seine eigene Kirche; der Pfarrer war aber seit 3 Jahren todt, und seine Stelle von Holland aus noch nicht besetzt. - Wir giengen den schwarzen Berg vorbei, setzen am 7^ten über einen Bergfluss [...] || Op die 3de Oktober [1773] kom ons op Floris Fischer se plaas aan. Die streek vanaf Groenkloof en verder aan staan as die Swartland bekend. Dit beskik oor sy eie kerk; die predikant is egter 3 jaar lank al dood, en sy pos (soos vanuit Holland besluit word) is nog nie gevul nie. Ons trek verby die swart berg, en steek die 7de 'n bergrivier oor [...]. |} As mens jou moet indink hoe 'n landreisiger hom tussen Tafelbaai en Saldanhabaai sou kon oriënteer, sou die verklaring vir Ehrmann nie heeltemal vergesog klink nie. In 'n voetnota van [https://www.google.co.za/books/edition/Travels_at_the_Cape_of_Good_Hope_1772_17/ocliNOUc20oC?hl=af&gbpv=1&dq=floris%20visser&pg=PA188&printsec=frontcover Travels at the Cape of Good Hope (1772)] is ''Floris Fischer'' waarskynlik ''Floris Visser''. '''1924''': [[Andries Dreyer]] skryf in sy ''Eeuwfeest-Album van de Nederduits Gereformeerde-Kerk in Zuid-Afrika'':<ref>[https://archive.org/details/eeuwfeestngk/page/50/mode/2up?q=zwartachtig Dreyer, A. 1924. Twee Nieuwe Gemeenten. In: Eeuwfeest-Album van de Nederduits Gereformeerde-Kerk in Zuid-Afrika (1824-1924). Kaapstad: Nasionale Pers, bl. 48-50]</ref> {{cquote|De officiële naam van de gemeente bij haar stichting en gedurende de eerste vijftig jaren van haar bestaan was: Roodezands-Kerk, genoemd naar de roodachtige kleur van de grond in onderscheiding van het aangrenzend district Zwartland, waar de grond zwartachtig was en een nieuwe gemeente hetzelfde jaar gesticht werd.}} '''1926''': Colin Graham Botha se aanname mag miskien in die 20ste eeu mee verskil word as 'n skoot in die donker, maar sy stelling is, onwetend, véél nader aan Peter Kolbe se siening van 1719:<ref>[https://web.archive.org/web/20250405151348/https://dspace.gipe.ac.in/xmlui/bitstream/handle/1/38558/GIPE-007632.pdf Botha, C.G. 1926. ''Place Names in the Cape Province''. Cape Town: Juta & Co, p. 43]</ref> {{cquote| The words compounded with Dutch ''veld'' and ''land'', field and country, are very expressive and give us a good idea of the nature of the country. They are used sometimes in referring to large tracts of country as ''Zwartland'', now the district ot Malmesbury, literally black country; in account of its soil, the name is found in the records in 1701 as ''Swarte land''... }} '''1945''': [[A.P. Smit]] stem in ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland Tweede Eeufees'' nie met Dreyer hierbo saam nie:<ref>Smit, A.P. 1945. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland Tweede Eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: NG Kerkraad, bl. 4</ref> {{cquote|Met sekerheid kan nie vasgestel word waarom hierdie streek juis so genoem is nie. Waar die omgeploegde grond alhier vandag eerder rooi-bruin vertoon, moes die destydse moederaarde, met die renoster- en bakkerbosse oortrek, 'n swart voorkoms aan die landskap gegee het. Vandaar moontlik die naam.}} '''1947''': In ''The Young Traveller in South Africa'', deur Anthony Delius, tref mens die volgende sinnetjie aan wat sowel die grond as plantegroei 'n gelyke kans bied:<ref>[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.59333/page/n101/mode/2up?q=Black+Land Delius, A. 1947. ''The Young Traveller in South Africa''. London: Phoenix House, p. 94]</ref> {{cquote|The tops of the higher bits of ground which had escaped the plough were swarthy with a growth of dark bush. 'That's why they call it The Black Land, ''Die Swartland'' ', Frank said when Dick remarked upon these hill tops.}} '''1957''': Lawrence Green, 'n kontreiskrywer, probeer oorspronklik klink:<ref>[https://ia601302.us.archive.org/27/items/BeyondTheCityLights/BeyondTheCityLights.pdf Green, L. G. 1957. ''Beyond the City Lights'', bl. 130.]</ref> {{cquote| I once attempted to explain the name Swartland by the fact that the renosterbos, all too common there, darkens the ground when it turns black in winter. No one has contradicted me, but I have since heard a theory that the first white explorers to reach the Malmesbury site, the military patrol under Corporal Winter-vogel, found coal black soil round the mineral spring and gave it the obvious name. Else-where in the district the unploughed land is usually a reddish-brown colour. }} '''1971''': [[P.J. Nienaber]] se verklaring in die ''Suid-Afrikaanse Pleknaamwoordeboek Deel I'' lui:<ref>Nienaber, P.J. 1971. Kaapstad: Tafelberg Uitgewers, bl. 363</ref> {{cquote| Die vroegste vermelding van die naam Swartland is in die "Dagregister" (dagboek wat die Goewerneur moes hou van die vernaamste gebeurtenisse) van 26 Aug. 1701 - daarna kom die naam dikwels voor. Die landskap, oortrek met renoster- en bakkerbosse, vertoon 'n swart voorkoms en is waarskynlik vir die oorsprong van die naam verantwoordelik. Vanaf 1700 verneem ons gereeld van jaglisensies wat aan persone uitgereik is "omme te mogen gaan schieten aan 't Swarte land of de Groenekloof." Leningsplase is uitgegee, soos Ganze Kraal in 1709, Theefontein in 1716 en Groot Fontein in 1729. Tot 1829 was Malmesbury bekend as Zwartland. In 1744 het die sieketrooster, Wietse Botes, op Zwartland 'n skool geopen, en in Mei 1745 het eerw. Rutger die eerste predikant van die dorp geword. }} '''1971''': Raper se teks, ''Streekname in Suid-Afrika en Suidwes'', voer die leser na die literatuurverwysings, en weer net so na die boek, ''Beyond the City Lights'' (1957) van die skrywer Lawrence Green hierbo.<ref>Raper, P.E. 1971. ''Streekname in Suid-Afrika en Suidwes''. Kaapstad: Tafelberg Uitgewers, bl. 119</ref> {{cquote| Verskillende verklarings omtrent die oorsprong van die naam Swartland is opgeteken, onder andere dat die eerste Blanke verkenners van die plek waar Malmesbury tans geleë is, naamlik die militêre patrollie onder korporaal Wintervogel, swart grond om die mineralebron gevind het en die gebied na aanleiding daarvan Swartland genoem het. Botha beweer onomwonde dat die streek so genoem is omdat die grond swart is, dog dit blyk dat die naam ontstaan het na aanleiding van die renoster- en bakkerbossies wat volop hier groei. Gewoonlik is dié bossies vaalswart, en veral in mistige weer lyk hulle pikswart. }} '''1990''': [[M.M. Walters]] bied 'n soortgelyke verklaring:<ref>Walters, M.M. 1990. ''Die Swartland is my Tuisland: 'n nostalgiese reis''. Vlaeberg: Perskor, pp. 26-27.</ref> {{cquote| Ook oor die herkoms van die Swartland-benaming is daar verskil van mening. Colin Botha in ''Place names in the Cape Province'' reken die naam is toe te skryf aan die kleur van die grond. Swartlanders self dink dat die naam meer waarskynlik verwysing is na die natuurlike groei van [[Renosterbos|renoster]]- en bakkerbosse wat vroeër groot dele van die gebied oordek het en swart opgee as dit klam is. Hoe dit ook al sy, die eerste amptelike verwysing na die streek as die Swartland kom voor in die rapport, gedateer 22 Augustus 1701, van korporaal Daniel Taus van die militêre pos op [[Porseleinberg]]. Hy berig dat hy op verkenning uit was in "het Zwartland" en in 'n geveg met Boesmans betrokke was.}} '''1998''': Truter voer aan, sonder om dag of datum te vermeld, die gebied is deur [[Jan van Riebeeck]] kort na sy aankoms "Het Zwarte Land" genoem, 'n verwysing na die swarterige kleur van die plantegroei in die gebied.<ref>Cornel Truter: ''Weskus - 'n Toeristegids''. Tweede uitgawe. Kaapstad: Universiteit van Kaapstad 1998, bl. 56</ref> '''2020''': Raper, Möller en Du Plessis gee net weer 'n verkorte weergawe wat vroeër gesê is, in ''Plekname van Suider-Afrika'' (2020):<ref>Raper, P.E., Möller, L.A. en Du Plessis, L.T. 2020. ''Plekname van Suider-Afrika''. Pretoria: Protea Boekhuis, bl. 694:</ref> {{cquote| Streek wat min of meer ooreenstem met die distrik Malmesbury soos dit in 1799 was. Die naam kom vir die eerste keer in Augustus 1701 voor, en verwys nie na die kleur van die grond, wat gewoonlik geel is nie, maar na die renosterbossie, ''[[Elytropappus rhinocerotis]]'', en bakkerbossie, ''[[Passerina filiformis]]'', wat hier groei. Hierdie struike is grysswart, en pikswart wanneer dit nat word.}} '''2026''': Bouman, self 'n Wikipediaan, vermoed die grootste vergissing deur die voorgangers tot dusver begaan, was deur hul vernaamlik dekades lank op die Nederlandse 'vertaling' (lees: opsomming) van Peter Kolbe te verlaat, waar "omdat hierdie grond, wat baie vrugbaar aan weiland is, hierdie kleur het" totaal en al verswyg is. Die feit is dus misgekyk, bloot omdat die oorspronklike Duitse teks nie geraadpleeg is nie. Hy stel sy punte in die streekskoerant, gesetel op Bredasdorp, die ''Suidernuus''.<ref>Bouman, G. 2026. Stories is nie feite nie. ''Suidernuus'', 20 Maart, bl. 7 & 11.</ref> Omdat dr. Jan Malan, die skrywer van ''Die Stranding van die VOC-Skip'' (2017) uitgewys het hoe navorsers dikwels op Lawrence Green se volksverhale steun, wat bitter grof van die werklikheid in die argief afwyk, was Bouman bra skepties rondom ''renosterbossies'' as toponimiese oorsprong (toe nog as die waarheid aanvaar in gesaghebbende bronne) - veral omdat daar van 'n aanname 'n feit gemaak is, sonder primêre teks(te) om die bewering uitdruklik te staaf. Omdat die Franse reisigers destyds "soos varkmasels uitgeslaan het op plekke waar jy hulle die minste sou verwag" is ''terre noire'' by Google Books ingesleutel. Die Franse vertaling van ''Caput bonae spei hodiernum'' van Kolbe duik sodoende in die soekresultate op. Die Franse en Nederlandse vertalings is gevolglik met die oorspronklike Duitse teks vergelyk, en - die Nederlandse teks het aangejaag. Wat nou gebeur: mense leen hul ore uit aan al wat moderne staaltjie is, of lees dit selfs in gesaghebbende naslaanbronne, en die hele storie kry sodoende 'n loop van sy eie. Wat in die Afrikaanse naslaanwerke beland, word "godsdienstig gekopieer" in die volksmond en koffietafelboeke, en word so van geslag tot geslag vir die waarheid oorgedra. Om Kolbe uit 1719, of Green uit 1957 te glo is egter 'n ander storie. Op 8 April 2025 stuur Bouman hierdie bevindinge aan sy vriend van Moorreesburg, wat nie die "vrugbare grond"-storie sonder meer wil aanvaar nie: “Nee kwit ek glo nie die ou met sy vrugbare grond-storie nie. Die grond in die Swartland is boggerhol swart nie. Dis net rooi of oranje. So hy moet met sy nonsens op 'n ander plek loop sukkel. Ons almal leer die Swartland kry sy naam van die renosterbos, en ek sal dit maar so glo tot die dag wat ek dood.” Bouman se bevinding: {{cquote| Met Moorreesburg se gemeente-afstigting, kom ek later in ''De Zuid-Afrikaan'' van 6 Desember 1879 wel die ''contradictio in terminis'' teen. Hooikraal, die plaas waarop Moorreesburg se eerste kerk gebou is, is “in het hart van het ''Roode Zwartland'' gelegen”. Daardie naam kom weer voor op 11 Mei 1882: “Moorreesburg heeft thans twee bloeijende kostscholen. Waarlijk! ''Roode Zwartland'' heeft meer dan menig andere groote en rijke gemeente.” Een ding staan vas: die mense van die laat 1800's kon tussen kleure onderskei. My vriend is nie noodwendig verkeerd nie, maar Kolbe ook nie: grond kan van plek tot plek verskil. Tradisie skep wel probleme: sodra jy 'n hardnekkige opvatting (die renosterbossie) met wortel en tak wil uitroei, maak jy egter 'n hele ouer geslag tot leuenaar. Vandaar die weerstand: “almal kan tog nie verkeerd wees nie!”, oftewel ''argumentum ad populum'' in universiteitstaal. Dit is nie lekker nie, maar iemand moet die waarheid vertel. Wikipedia bied daardie geleentheid. }} == Nedersettings == Nedersettings in die munisipaliteit: * [[Abbotsdale]] * [[Chatsworth, Wes-Kaap|Chatsworth]] * [[Darling, Wes-Kaap|Darling]] * [[Grottobaai]] * [[Kalbaskraal]] * [[Koringberg]] * [[Malmesbury]] (setel) * [[Moorreesburg]] * [[Riebeek-Kasteel]] * [[Riebeek-Wes]] * [[Riverlands]] * [[Yzerfontein]] ==Ekonomie== Malmesbury is die administratiewe sentrum van die munisipaliteit en vervul 'n belangrike stedelike rol in die streek en die provinsie. Sy hoë ontwikkelingspotensiaal kan toegeskryf word aan faktore soos sy relatiewe toeganklikheid langs die [[N7 (Suid-Afrika)|N7-nasionale pad]]- en spoorkorridor; nabyheid aan Kaapstad; gediversifiseerde ekonomiese basis, wat nie slegs landbou akkommodeer nie, maar ook goed-ontwikkelde industriële en kommersiële sektore met ondersteunende infrastruktuur. Malmesbury is die tuiste van 'n aantal groot maatskappye, sowel as streekkantore van provinsiale en nasionale staatsdepartemente. In 2016 was die hoofbydraers tot die streeks-BBP: Vervaardiging (R1&nbsp;689,0 miljoen of 22,9%), groot- en kleinhandel, spyseniering en verblyf (R1&nbsp;289,2 miljoen of 17,5%), landbou, bosbou en visvang (R1&nbsp;173,4 miljoen of 15,9%) en algemene regering (R851,0 miljoen of 11,5%). == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://www.swartland.org.za/ Amptelike webwerf van die munisipaliteit] {{Wes-Kaap}} {{Wes-Kaapse Munisipaliteite}} [[Kategorie:Weskus van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Streke van die Wes-Kaap]] pakl6l6m16nvfyfkxrxlzou52ki2dz8 0 17558 2894134 2358080 2026-04-15T18:29:43Z Sobaka 328 /* Sien ook */ skakel 2894134 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Suid-Afrikaanse dorp | naam = Vrede | inheemse_naam = | ander_naam = | nedersetting_tipe = [[Dorp]]+township | beeld_stadsilhoeët = Standard Bank (Vrede).jpg | beeldbyskrif = [[Standard Bank]] in Vrede | latd = 27 |latm = 25 |lats = 48 | longd = 29 |longm = 9 |longs = 36 | provinsie = Vrystaat | distrik = Thabo Mofutsanyana | munisipaliteit = Phumelela | stigtingsdatum = [[1863]] | regeringstipe = <!-- Wyknommer --> | leier_party = | leiertitel = <!-- Raadslid --> | leiernaam = | oppervlakvoetnotas = <ref name=census2011>Som van die hoofplekke [http://census2011.adrianfrith.com/place/473002 Vrede] en [http://census2011.adrianfrith.com/place/473001 Thembalihle] ''2011-sensus''.</ref> | oppervlak_totaal_km2 = 50.1 | hoogte_m = 1673 | bevolking_totaal = 17689 | bevolking_soos_op = 2011 | bevolkingvoetnotas = <ref name="census2011" /> | demografie1_voetnotas = <ref name="census2011" /> | persent_swart = 93.1% | persent_kleurling = 0.4% | persent_asiër = 0.5% | persent_wit = 5.7% | persent_ander = 0.4% <!-- demografie (deel 2) --> | demografie2_voetnotas = <ref name="census2011" /> | demografie2_titel1 = [[Zoeloe]] | demografie2_info1 = 53.4% | demografie2_titel2 = [[Sotho]] | demografie2_info2 = 36.5% | demografie2_titel3 = [[Afrikaans]] | demografie2_info3 = 6.0% | demografie2_titel4 = [[Engels]] | demografie2_info4 = 1.1% | demografie2_titel5 = Ander | demografie2_info5 = 3.1% | poskode = 9835 | poskode2 = | skakelkode = 058 | sensuskode = | webwerf = }} '''Vrede''' is 'n [[dorp]] geleë in die [[Oos-Vrystaat]] in 'n belangrike [[landbou]]streek, waar met lewende hawe en [[graan]]produkte geboer word. == Geskiedenis == [[Lêer:NG kerk Vrede Peet Schabort.JPG|duimnael|links|Die [[NG gemeente Vrede|NG kerk Vrede]]]] Die naam Vrede is te danke aan 'n twis oor die naam deur die dorpstigters. As 'n kompromis, nadat daar nie op 'n nuwe naam ooreengekom kom word nie, is die naam "Vrede" as versoening aanvaar. Die dorp is in [[1863]] gestig op die plaas Krynauwlust en was selfs 'n rukkie die hoofstad van die [[Oranje-Vrystaat]]se Republiek tydens die [[Anglo-Boereoorlog]]. == Distrik == Die distrik beslaan 5&nbsp;278&nbsp;km². Die belangrikste produkte is [[mielies]], [[koring]], [[wol]], [[skaapvleis]], [[beesvleis]], [[melk]], [[pluimvee]] en [[eier (voedsel)|eiers]]. Daar word gereeld veeveilings gehou. Die dorp kry sy [[water]] van die Vrededam, suid van die dorp. == Sien ook == * [[Gereformeerde kerk Vrede]] * [[Hoërskool Vrede]] * [[Lys van dorpe in Suid-Afrika]] * [[NG gemeente Vrede]] * [[Platteland (rolprent)|Platteland]], 'n rolprent wat hier geskiet is. * [[Vrede-suiwelprojek]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronne == * {{Op pad in Suid-Afrika}} * {{Ensiklopedie van suidelike Afrika}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Vrede}} {{Suid-Afrikaanse distriksmunisipaliteit navbox|DC19}} [[Kategorie:Nedersettings in die Vrystaat]] 6vcj95fannte2svc0vtlinnf74pwyz9 0 19912 2894130 2893911 2026-04-15T17:36:10Z HermanvanAswegen988 200973 /* Vertalings */ 2894130 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Outeur | naam = André P. Brink | bynaam = | beeld = André Brink Portrait.jpg | beeldbeskrywing = | onderskrif = André P. Brink in Lyon, Frankryk (Junie 2007) | geboortenaam = André Philippus Brink | geboortedatum = {{Geboortedatum|1935|5|29}} | geboorteplek = [[Vrede, Vrystaat]] | dood_datum = {{Sterfdatum en ouderdom|1935|5|29|2015|2|6}} | sterfteplek = Op 'n vlug onderweg van<br/>Amsterdam na Kaapstad | ouers = Daniël Brink en {{nowrap|Aletta Wilhelmina Wolmarans}} | titel = | nasionaliteit = {{vlagland|Suid-Afrika}} | beroep = Skrywer, akademikus | bekend = | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | bekende_werke = 'n Droë wit seisoen<br />Die kreef raak gewoond daaraan<br />Houd-den-bek | eerbewyse = Verskeie, sien teks. | party = | godsdiens = | huweliksmaat = Estelle Naudé (1959–1965)<br />Salomi Louw (1965–1966)<br />Alta Muller (1970–1987)<br />Marésa de Beer (1990–?)<br />Karina Dorn (2006–2015; sy dood) | kinders = Anton, Gustav Francois, Danie, Sonja | webblad = | handtekening = }} '''André Philippus Brink''' [[Orde van Ikhamanga|OIS]] (1935–2015) was ’n wêreldbekende [[Suid-Afrika]]anse skrywer en ’n professor in letterkunde. Hy het in [[Afrikaans]] en [[Engels]] geskryf (dikwels gelyktydig in albei tale) en sy werk is in minstens 20 tale vertaal. Saam met onder andere [[Breyten Breytenbach]] word hy as lid van die letterkundebeweging die [[Sestigers]] beskou.<ref name=":0">{{cite web |url=http://esat.sun.ac.za/index.php/Andr%C3%A9_P._Brink |title=André P. Brink – ESAT |website=esat.sun.ac.za |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190323194727/http://esat.sun.ac.za/index.php/Andr%C3%A9_P._Brink |archive-date=23 Maart 2019 |url-status=live |df=dmy-all |access-date=13 Oktober 2016 }}</ref> Hy het ook onder die skuilname Adrienne du Toit en Chris van Lille geskryf. Brink is op [[Vrede, Vrystaat|Vrede]] in die [[Vrystaat]] gebore. In 1955 het hy ’n [[B.A.-graad]] met lof aan die [[Noordwes-Universiteit|Potchefstroomse Universiteit vir Christelike Hoër Onderwys]] verwerf en ná verskeie ander grade ’n M.A. in Afrikaans. Van 1959 tot 1961 het hy aan die Sorbonne in [[Parys]] studeer. Sy skryfwerk het in Parys in alle erns begin. Van Julie 1961 af het Brink aan die [[Rhodes-universiteit]] in [[Grahamstad]] doseer. Ná die verskyning van sy opspraakwekkende roman ''Lobola vir die lewe'' het hy die [[Sestigers]] leer ken en ’n leidende aandeel in die verset teen die sensuurstelsel gehad. In 1975 het hy ’n D.Litt.-graad behaal op grond van sy reeds gepubliseerde werke ''[[Aspekte van die nuwe prosa]]'', ''[[Aspekte van die nuwe drama]]'' en ''Die poësie van Breyten Breytenbach''. In 1991 het hy ’n pos as professor aan die departement Engels aan die [[Universiteit van Kaapstad]] aanvaar en was later, tot met sy dood, hoogleraar.<ref name=":1">http://www.litnet.co.za/andr-p-brink-1935/</ref> In die sewentiger- en tagtigerjare het Brink (naas die Nobelpryswenners [[Nadine Gordimer]] en [[J.M. Coetzee]]) internasionaal die bekendste [[Lys van Suid-Afrikaanse skrywers|Suid-Afrikaanse skrywer]] geword deur vertalings van sy werk in meer as dertig tale. Hy was ’n omstrede figuur in die Suid-Afrikaanse letterkunde en is gereeld gekritiseer. Weens sy liberale sienings oor die politiek en die letterkunde is hy gou deur die konserwatiewer deel van die wit bevolking as volksvreemd en ’n "[[Kommunisme|kommunis]]" gebrandmerk. Sy eksperimentele roman ''Orgie'' is deur Afrikaanse Persboekhandel (APB) aanvaar vir publikasie, maar in die proefleesstadium afgewys. Die klein onafhanklike uitgewer John Malherbe het daarna die werk gepubliseer. Brink het veral met die verskyning van ''Kennis van die aand'' in 1973 midde-in die stryd teen die apartheidsregering beland. In dié roman word krities gekyk na die dinamika van Suid-Afrika se veelrassige samelewing. Dit was dan ook die eerste Afrikaanse roman wat in terme van die streng sensuurwette van destyds verbied is. Hy het die boek self in Engels en vertaal en so ’n internasionale gehoor gekry. Van daardie tyd af het sy romans gelyktydig in Afrikaans en Engels verskyn. Die verbod op ''Kennis van die aand'' het gelei tot die stigting van Taurus Uitgewers, aangesien geen ander gevestigde uitgewer hierna bereid was om sy volgende boek, ''’n Oomblik in die wind'', uit te gee nie. Die verbod op ''Kennis van die aand'' is in [[1982]] op sekere voorwaardes opgehef. In 1979 is ''’n Droë wit seisoen'' ook verbied weens die politieke strekking daarvan, maar hierdie verbod is ook later opgehef. Nadat van Brink se familielede slagoffers was tydens die misdaadvloed in die land ná die demokrasie van 1994, het hy in 2006 belangwekkende artikels oor die droewige stand van sake in oorsese koerante geskryf, terwyl hy toenemend kritiek uitgespreek het oor sekere ander fasette van die [[ANC]]-regering se bewind, soos korrupsie en die beoogde muilband van die vrye media. Brink het ’n groot versameling werk geskryf en talle pryse ontvang, veral op die gebied van die prosa. Dié werk kan rofweg in vier fases verdeel word: tradisionele werk; eksperimentele werk; sterk “betrokke” werk van politieke aard, wat ook oorsee verskyn en van hom ’n internasionale skrywer van aansien gemaak het; en, ná die demokratiese verkiesings in Suid-Afrika, werk wat meer fokus op die individu en sy belewenis. Van sy tradisionele werk sluit in die novelle ''Die meul teen die hang''; ''Die gebondenes'' en ''Eindelose weë''. Eksperimentele romans is onder meer ''Lobola vir die lewe'' (1962), wat as sy werklike debuut as ernstige skrywer van formaat beskou kan word en as radiodrama verwerk is; ''Die ambassadeur'', waarin die verhaal uit die verskillende perspektiewe van die hoofkarakters vertel word; en ''Orgie'', wat later vir die verhoog verwerk en op die Woordfees van 2014 op [[Stellenbosch]] opgevoer is. Hierna was Brink etlike jare lank taamlik rigtingloos, tot in 1973 met die verskyning van ''Kennis van die aand''. Hierna het hy doelbewus sy romans gebruik as wapen om die dilemmas van die rasbewustheid binne die veelrassige Suid-Afrikaanse samelewing te belig. Die sentrale gegewe in ''Kennis van die aand'' is weer ’n liefdesverhouding, maar omdat die minnaar bruin en die minnares wit is, word die verloop van die handeling nie deur emosionele nie, maar deur politieke en maatskaplike faktore bepaal. Hierna het ''’n Oomblik in die wind'' gevolg, waarin die werklikhede van die eietydse politiek in ’n 18de-eeuse milieu uitgebeeld word. ''Gerugte van reën'' se titel is geneem uit die uitspraak van ’n karakter dat waar dit politieke verandering in Suid-Afrika betref, dit nes by reën net by gerugte bly. ''’n Droë wit seisoen'' was ’n hoogtepunt. Dit gaan oor ’n man wat self ondersoek instel nadat sy tuinier verdwyn en dit later blyk dat hy in aanhouding deur die veiligheidspolisie oorlede is. Dit eindig vir hom noodlottig en hy word ’n simbool van die tragiese enkeling wat hom teen die noodlot verset. ''Houd-den-Bek'' is as historiese roman gebaseer op die slawe-opstand van 1825 in die Koue Bokkeveld. ''Die kreef raak gewoond daaraan'' is ’n boekstawing van die jare van opstand en onderdrukking, geweld en brutaliteit om die blanke owerheid aan bewind te hou. ''Inteendeel'', wat in [[1993]] verskyn het, is Brink se eerste post-apartheidroman. Die titel dui op die verskeie teenstellings en weersprekings in die lewe van die hoofkarakter. In ''Sandkastele'' word die lot van swart mense in Suid-Afrika voor 1994 gekoppel met ’n ander onderdrukte groep, naamlik vroue. ''Duiwelskloof'' gebruik ou reisjoernale, die dagboeke en mistieke belewenisse van Susanna Smit en ou Boereverhale en vertellings van die [[Khoisan]] as agtergrond. Van Brink se romans ná 2000 is ''Donkermaan'', wat afspeel teen die agtergrond van die nuwe Suid-Afrika se toename in misdadigheid, bendegeweld en verswakking van openbare dienste; ''Bidsprinkaan'', wat gebaseer is op die verhaal van die eerste Khoi wat as sendeling aan die [[Kaap die Goeie Hoop]] georden is; en ''Philida'', ’n roman oor ’n slawevrou wat tussen 1820 en 1835 op die plaas Zandvliet in die Drakenstein-distrik gewoon het. Van die aansienlike getal pryse wat sy individuele boeke verower het, is die [[Eugène Maraisprys]] in 1963 vir sy drama ''Caesar'', die CNA-prys in 1978 vir sy roman ''Rumours of Rain'' (die Engelse weergawe van ''Gerugte van Reën'') en in 1982 vir ''A Chain of Voices'' (die Engelse weergawe van ''Houd-den-Bek''), die [[Hertzogprys]] in 2000 vir sy drama ''Die Jogger'' en in 2001 vir ''Donkermaan''. Daarbenewens is hy in 1979, 1980 en 1982 vir die [[Nobelprys vir Letterkunde]] benoem, waar hy in 1982 op die kortlys was. Die Franse regering het hom met verskeie hoë toekennings vereer en saam met [[Elsa Joubert]] het hy in 1996 die Afrikaans Onbeperk-toekenning by die [[Klein Karoo Nasionale Kunstefees]] ontvang. In 2006 het die president van Suid-Afrika die [[Orde van Ikhamanga]] (Silwer) aan hom toegeken. In Desember 2006 het hy ’n Suid-Afrikaanse Letterkundetoekenning vir sy lewenslange bydrae tot die Suid-Afrikaanse letterkunde ontvang. Hy het ook verskeie eredoktorsgrade ontvang. Brink is op 6 Februarie 2015 op ’n [[KLM]]-vlug van [[Amsterdam]] na [[Kaapstad]] oorlede nadat hy kort tevore ’n eredoktorsgraad in [[België]] ontvang het. == Lewe en werk == === Vroeë lewe en opleiding === André Philippus Brink is op [[29 Mei]] [[1935]] op [[Vrede, Vrystaat|Vrede]] in die [[Vrystaat]] gebore as die oudste van vier kinders. Sy vader is die magistraat en gebore Swartlander Daniël (Danie) Brink en sy ma is die onderwyseres Aletta Wilhelmina (Lettie) Wolmarans, oorspronklik van [[Bedford, Oos-Kaap|Bedford]] in die [[Oos-Kaap]]. Hy het twee susters, die jeugverhaalskrywer [[Elsabe Steenberg|Elsabé Steenberg]] en Marita, en ’n jonger broer, Johan. Al vier die Brink-kinders behaal later doktorsgrade, André en Elsabé in [[letterkunde]], Marita in [[sielkunde]] en Johan in [[fisika]]. Omdat die gesin as gevolg van die vader se beroep dikwels moet verhuis, word hy agtereenvolgens groot op Vrede en [[Jagersfontein]] in die [[Oranje-Vrystaat]], [[Brits]] in die [[Transvaal]], [[Douglas, Noord-Kaap|Douglas]] in die [[Noord-Kaap]], [[Sabie]] in die [[Oos-Transvaal]], [[Bothaville]] in die Vrystaat en [[Potchefstroom]] in die Wes-Transvaal. In [[1952]] matrikuleer hy op [[Lydenburg]]<ref>http://www.esaach.org.za/index.php?title=Brink,_Andr%C3%83%C2%A9_Philippus{{Dooie skakel|date=Januarie 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> en behaal die hoogste punte vir hierdie eksamen in Transvaal. === Verdere studies === [[Lêer:'n Jong André P. Brink.jpg|duimnael|'n Jong André P. Brink]] Daarna studeer hy aan die [[Noordwes-Universiteit|Potchefstroomse Universiteit vir Christelike Hoër Onderwys]], waar hy in [[1955]] ’n B.A.-graad met lof verwerf met drie hoofvakke, naamlik Afrikaans-Nederlands, [[Engels]] en [[geskiedenis]], en hy neem ook [[Frans]]. In [[1956]] behaal hy ’n B.A. Honneursgraad in Engels met lof en die jaar daarop die Universiteitsonderwysdiploma. In [[1958]] behaal hy ’n B.A. Honneurs-graad in Afrikaans en ’n M.A.-graad in Engels (met ’n verhandeling oor ''Three South African poets: a critical study''), albei met lof. In [[1959]] verwerf hy ’n M.A.-graad in Afrikaans met ’n verhandeling oor ''Germanicus en die tragedies van Shakespeare'' (later gepubliseer as ''Orde en chaos'') ook met lof, laasgenoemde graad onder leiding van [[Gerrit Dekker]]. Tydens sy studentejare is hy aktief in die georganiseerde studentelewe en onder andere voorsitter van die Ontspanningskomitee en die PU-musiekvereniging, sekretaris van die Thalia-toneelgeselskap en lid van die redaksie van die studentetydskrif ''Besembos''. In sy derde jaar behaal hy ’n tweede plek in ’n redenaarskompetisie wat gewen is deur die latere rektor van die universiteit, [[Tjaart van der Walt]]. Hy is ook voorsitter van die Estrarte- Letterkundige Vereniging en drie jaar lank voorsitter van die Potchefstroomse tak van die Afrikaanse Skrywerskring, terwyl hy ’n deeltydse dosent is in die departement Afrikaans-Nederlands. In hierdie tyd is hy ook lid van die Ruiterwag, die Jeugbond en die Kerklike Jeugvereniging (KJV). === Verhouding met W.A. de Klerk === As jong student korrespondeer hy met [[W.A. de Klerk]] en bring vandat hy sewentien jaar oud is sommige somervakansies op De Klerk se plaas Saffier buite die [[Paarl]] deur, waar hy help in die druiwe- en vrugteboorde. De Klerk lei hom in sy leeswerk en oefen ’n groot invloed op hom uit, hoewel sy bewondering vir De Klerk later afkoel. Ná sy huwelik in Oktober 1959 met ’n medestudent, Estelle Naudé, studeer hy tot Junie [[1961]] aan die Sorbonne in [[Parys]] en voltooi sy studie in vergelykende literatuur. Sy skryfwerk begin in Parys in alle erns toe hy bewus word van moderne tendense in die oorsese literatuur en hy kan begin eksperimenteer met die roman. Dit is in hierdie tyd toe W.A. de Klerk ’n week vir hom en sy vrou in Parys kom kuier dat Brink besef hulle is nie eensgesind oor die letterkunde nie. Hy en sy vrou reis wyd in die [[Mediterreense]] lande, ’n tydperk wat in baie opsigte selfontdekkend vir sy eie skrywerskap is.<ref name=":1" /> === Loopbaan as akademikus === Sedert Julie 1961 doseer hy aan die [[Rhodes-universiteit]] in [[Grahamstad]], aanvanklik as lektor en later senior lektor, van [[1975]] af as medeprofessor en van [[1980]] tot die einde van [[1990]] as hoogleraar en hoof van die departement Afrikaans en Nederlands. Hierdie betrekking word telkens onderbreek deur korter of langer reise deur [[Europa]], onder meer in [[1968]] toe hy na Parys gaan met die vaste voorneme om nie weer terug te kom nie. Kort daarna breek studente-onluste egter in [[Frankryk]] uit en hy keer noodgedwonge terug. In Grahamstad raak hy bevriend met [[Rob Antonissen]], wat van sy manuskripte lees en hom as skrywer van advies bedien. Ná die verskyning van sy opspraakwekkende roman ''Lobola vir die lewe'' leer hy die meeste [[Sestigers]] ken en neem hy by wyse van briewe, openbare verklarings en onderhoude met die betrokke ministers ’n leidende aandeel in die verset teen die sensuurstelsel. Hy is van die derde uitgawe af redakteur van die tydskrif ''Sestiger'' en tree toe tot die redaksie van ''Standpunte''. As bestuurslid van die Afrikaanse Skrywersgilde beywer hy hom daarvoor om die gevangenisstraf van die digter [[Breyten Breytenbach]] – met wie hy reeds in die sestigerjare bevriend raak – verlig te kry. Naas sy kreatiewe werk is hy ook die skrywer wat hom die meeste uitlaat oor die teoretiese aspekte van die vernuwing van die prosa en die beginsels van die Sestigers en hulle benadering tot die prosa in vele artikels formuleer. Aanvanklik werk hy onder leiding van Antonissen aan ’n doktorale verhandeling oor tyd in die roman. Hierdie studie lei tot verskeie insiggewende verkennende artikels, maar word nooit as geheel voltooi nie. Uiteindelik ontvang hy in 1975 die D.Litt.-graad op grond van sy reeds gepubliseerde werke, ''[[Aspekte van die nuwe prosa]]'', ''[[Aspekte van die nuwe drama]]'' en ''Die poësie van Breyten Breytenbach''. Hierdie D.Litt.-graad was die eerste in die geskiedenis van die departement Afrikaans-Nederlands aan die Rhodes-universiteit. Op 1 Januarie 1991 aanvaar hy ’n pos as professor aan die departement Engels van die [[Universiteit van Kaapstad]] en hy word later hoogleraar. Hier woon hy in die voorstad [[Rosebank, Kaapstad|Rosebank]]. Ná sy aftrede in [[2001]] gee hy steeds deeltyds klas aan die universiteit. Deur die jare tree hy herhaaldelik as mentor op vir verskeie aspirantskrywers en bied ook op die internet, via die webblad [[LitNet]], ’n virtuele skryfkursus aan saam met [[Hennie Aucamp]]. Sy internasionale statuur is sodanig dat hy gereeld uitgenooi word om lesings by oorsese universiteite en op seminare en konferensies te lewer.<ref name=":1" /> === Liefdesverhoudings === [[Lêer:Ingrid Jonker 1956.jpg|duimnael|Ingrid Jonker]] Sy eerste huwelik is in 1959 met ’n medestudent, Estelle Naudé. Hulle skei in [[1965]]. ’n Seun, Anton, word uit die huwelik gebore. In April [[1963]] maak hy kennis met die digteres [[Ingrid Jonker]] en die verhouding vind neerslag in albei se werk. Jonker onderneem in [[1964]] ’n reis deur [[Wes-Europa]] met die prysgeld wat sy vir ''Rook en oker'' gewen het en Brink sluit hier by haar aan. Die reis eindig egter rampspoedig toe die verhouding verbrokkel en Jonker weens depressie in ’n Paryse hospitaal opgeneem word. In 2015 verskyn ''Vlam in die Sneeu'', die liefdesbriewe wat Jonker en Brink gedurende hul verhouding vir mekaar gestuur het.<ref>{{cite web |url=http://www.litnet.co.za/liefde-seks-vlam-in-die-sneeu-en-tristia/ |title=Liefde, seks, Vlam in die sneeu en Tristia – LitNet |date=2 Februarie 2016 |language=af |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009111842/https://www.litnet.co.za/liefde-seks-vlam-in-die-sneeu-en-tristia/ |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hy is kortstondig (1965–1966) getroud met die aktrise [[Salomi Louw]], digteres van die bundel ''Onthuis'' en later professor in drama aan die [[Universiteit van Limpopo|Universiteit van die Noorde]]. ’n Seun, Gustav Francois, word uit hierdie huwelik gebore. In [[1970]] tree hy in die huwelik met Alta Muller, wat hy ontmoet terwyl hy in [[Bloemfontein]] is vir die opvoering van een van sy toneelstukke. Voor haar troue was sy in beheer van die garderobe by [[Sukovs]]. Hulle het twee kinders, Danie en Sonja, maar die huwelik word in [[1987]] ontbind. In 1990 tree hy weer in die huwelik, hierdie keer met Marésa de Beer, ’n kliniese sielkundige wat hy as student aan die Rhodes-universiteit ontmoet terwyl hy daar klas gee. Hierdie huwelik eindig ook in ’n egskeiding. Ná sy laaste egskeiding knoop hy ’n verhouding aan met die baie jonger Karina Dorn (gebore Szczurek), ’n Poolse Ph.D.-student van [[Salzburg]] wat hy in [[2004]] ontmoet by ’n simposium in dié stad oor ''South Africa in perspective''. Hulle trou op 20 Junie 2006 en Karina oorleef hom. === Lesings === In Oktober 1994 woon koningin [[Beatrix van Nederland]] en haar man ’n lesing van Brink by op ’n simposium wat deur die Stichting Koninklijk Paleis in Amsterdam in Nederland gereël is, waar hy die politieke verandering in Suid-Afrika bespreek onder die titel ''Anatomy of a miracle''. Verder lewer hy die [[D.F. Malherbe]]-gedenklesing in 1991 getiteld ''Afrikaans op pad na 2000''; die [[C.J. Langenhoven|Langenhoven]]-gedenklesing onder die titel ''Grense van waarskynlikheid'' tydens die [[Klein Karoo Nasionale Kunstefees]] in [[1998]]; in [[1999]] die tweede [[T.T. Cloete]]-gedenklesing (''Die duisend-en-tweede nag'') en die [[N.P. van Wyk Louw]]-gedenklesing in September [[2003]] oor ''Van Wyk Louw en die idee van vernuwing''. By die Woordfees van [[2009]] praat hy oor sy lewe en werk. In die sepie ''[[7de Laan]]'' maak hy ’n pretverskyning as homself om sy boek ''Bidsprinkaan'' bekend te stel. === Letterkundige figuur en anti-apartheidwerk === [[Lêer:Brink.jpg|duimnael|André P. Brink in 1999]] Brink is ’n omstrede figuur in die Suid-Afrikaanse letterkunde en word gereeld in die pers en op ander gebiede gekritiseer; hy raak betrokke by verskeie polemieke. Weens sy liberale sienings oor die politiek en die letterkunde word hy gou deur die meer behoudende deel van die wit bevolking gebrandmerk as volksvreemd en ’n [[Kommunisme|kommunis]], laasgenoemde die allesomvattende skeldnaam van daardie tyd vir enigiemand wat nie met die apartheidsbeleid saamgestem het nie. Sy eksperimentele roman ''Orgie'' word deur Afrikaanse Persboekhandel (APB), waar [[Bartho Smit]] aan die stuur van sake was, aanvaar vir publikasie. Die publikasie is reeds op bladproefstadium toe die hoof van APB, [[Marius Jooste]], vir Bartho Smit inroep en opdrag gee om die publikasie te stop of te bedank. Geen redes word verskaf nie, maar die vermoede is dat die opdrag van die destydse eerste minister, [[Hendrik Verwoerd|dr. Hendrik Verwoerd]], gekom het; hy is in daardie stadium voorsitter van APB se direksie. Die klein onafhanklike uitgewer, John Malherbe, publiseer daarna die werk. [[Truk]] se raad weier dat hy in 1969 die regie waarneem van die opvoering van ''Die terroriste'' van [[Albert Camus]] nadat hy reeds aangestel is. Hulle dring aan dat Francois Swart hierdie rol vervul, met Brink slegs as medewerker, maar eindelik is hy in allesbehalwe naam die regisseur. Hy gee in 1969 voor die Pretoriase Skrywerskring ’n lesing oor ''Letterkunde van 60 en 70: diagnose en voorskrif'', waarin hy die mening huldig dat letterkunde vloei uit ’n tyd waarin daar weens ontwikkeling van die wetenskap geen absolute waardes meer bestaan nie. Die letterkunde van die toekoms moet hom bemoei met die probleme van die gemeenskap van daardie tyd. Uit hierdie menings is sy standpunt teen apartheid as vernaamste probleem van daardie tyd en die rigiede voorskrifte van dogmatiese godsdiens reeds duidelik af te lei. In 1970 lewer hy ’n striemende aanval op die regering se apartheidsbeleid tydens die Gandhi-gedenklesing naby [[Durban]] (''Mahatma Gandhi and his relevance to present-day South Africa'') en in Januarie 1972 skryf hy ’n brief aan ''[[Die Transvaler]]'' waarin hy sê geen [[Afrikaners|Afrikaner]] kan homself ’n [[Christendom|Christen]] noem nie. Hy word ook gevra om in 1975 ’n toespraak tydens die oorlede Kommunistiese leier [[Bram Fischer]] se verassing te lewer. By hierdie geleentheid sê Brink as die Afrikanerdom bly voortleef, sal dit moontlik die gevolg wees van die bevrydende invloed van mense soos Fischer. Die Direkteur van Onderwys van die [[Wes-Kaap]] moet in Februarie 1974 toestemming gee dat hy uittreksels van sy werk kan voorlees aan leerlinge van Cape Town High School en in sy toestemmingsbrief bepaal hy dat Brink hom slegs by sy eie werk mag bepaal en geen kommentaar oor die politiek of enige kontensieuse onderwerp mag maak nie. Dit is veral met die verskyning van ''Kennis van die aand'' in [[1973]] dat Brink midde-in die stryd teen die [[apartheidsregering]] beland, deur ’n politiek betrokke roman te skryf wat skerp krities kyk na die dinamika van ons veelrassige samelewing. Dit word dan ook die eerste Afrikaanse roman wat in terme van die streng sensuurwette van daardie tyd verbied word. Hy vertaal die boek self in Engels en verkry sodoende ’n internasionale gehoor. Van daardie tyd af verskyn sy romans gelyktydig in Afrikaans en Engels. Die verbod op ''Kennis van die aand'' lei tot die stigting van Taurus Uitgewers (onder leiding van Ernst Lindenberg, [[Ampie Coetzee]] en [[John Miles]]), aangesien geen ander gevestigde uitgewer hierna bereid is om sy volgende boek, ''’n Oomblik in die wind'', uit te gee nie uit vrees vir verbanning en die daarmee gepaardgaande finansiële verlies. Die verbod op ''Kennis van die aand'' word in 1982 na appèl deur [[Human en Rousseau|Human & Rousseau]] opgehef, op voorwaarde dat die boek slegs in hardeband uitgegee word en slegs aan persone ouer as 18 jaar verkoop word. In 1979 word ''’n Droë wit seisoen'' ook verbied weens die politieke strekking daarvan, maar hierdie verbod word ook later opgehef.<ref>{{Cite web |url=http://www.springbokboeke.co.za/html/skrywers.html |title=argiefkopie |access-date=13 Oktober 2016 |archive-date= 2 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402204618/http://www.springbokboeke.co.za/html/skrywers.html |url-status=dead }}</ref> In die sewentiger- en tagtigerjare lei sy politieke oortuigings daartoe dat Brink deur die Veiligheidspolisie dopgehou word en in verskeie voorvalle met hulle betrokke raak. Per geleentheid deursoek hulle sy huis en kantoor sonder wettige magtiging en hy word ook gereeld deur hulle ondervra. Daar word selfs een aand ’n brandbom op sy huis se dak gegooi, wat gelukkig onskadelik van die dak afrol. Oral word hy agtervolg en sy lewe word op verskeie maniere ontwrig en versuur. So word sy reisreëlings gereeld omvergegooi deur die kansellasie van sy vlugte, wat geïnisieer is deur die Veiligheidspolisie. Hy moet dus telkens onverrigter sake van die lughawe terugkeer, al het hy ’n geldige kaartjie. Op hierdie wyse word hy selfs per geleentheid in die buiteland vertraag. Selfs wanneer hy oorsee is, word elke beweging van hom dop gehou. Elkeen met wie hy in kontak is, word ook ondersoek.<ref>''’n Vurk in die pad''., in die hoofstuk oor ''Sestigers, sensors en staatsveiligheid''. op bladsye 230-281.</ref> In 1983 word hy gevra om ’n anti-apartheidsartikel te skryf vir ’n eksklusiewe publikasie wat as katalogus dien vir die internasionale kunsuitstalling met die titel ''Art against apartheid'', wat onder beskerming van die [[Verenigde Nasies]] georganiseer is. Hy is in 1987 ’n lid van die afvaardiging wat met die [[African National Congress|ANC]] in [[Dakar]] in [[Senegal]] vergader om te beraadslaag oor politieke verandering in [[Suid-Afrika]] en ontmoet die ANC weer in [[1989]] by die Victoria-watervalle in [[Zimbabwe]] as lid van die afvaardiging van skrywers. Sy uitgesproke politieke oortuigings is ook daarvoor verantwoordelik dat hy, nadat hy sedert die sestigerjare in die redaksie gedien het, in Januarie [[1976]] uit die redaksie van ''Standpunte'' moet bedank. Die bedanking volg nadat druk teen hom toeneem onder die ander redaksielede (en veral [[W.E.G. Louw]]) nadat hy onder meer in 1975 in ’n brief aan die ''[[The New York Times|New York Times]]'' die Suid-Afrikaanse ambassadeur by die destydse Verenigde Volkere-organisasie (nou die [[VN]]), [[Pik Botha]], daarvan beskuldig het dat hy Suid-Afrika se saak deur “leuens en verdraaiings” stel. Toe [[J.C. Kannemeyer]] besluit om eindredakteurskap van ''Standpunte'' aan die einde van 1983 af te lê, steek hy voelers uit na Brink om hierdie pos oor te neem. Brink verklaar hom bereidwillig, maar hierdie inisiatief van Kannemeyer vind sterk teenstand by Piet Cillié, terwyl ook [[A.P. Grové]] daarteen gekant is. Eindelik word [[Ernst van Heerden]] as versoenende figuur aangewys as eindredakteur, maar Brink word van Januarie 1984 af tot die redaksie herkies. Van Heerden dui voor die redaksievergadering van 12 September 1985 aan dat hy nie langer met die taak kan voortgaan nie en toe geen ander geskikte persoon hom bereidwillig verklaar nie, word Brink oorgehaal om “voorlopig” van Januarie 1986 af die taak op sy skouers te neem. Die regering kondig in 1986 ’n noodtoestand in die land aan weens politieke onrus, wat tot kwaai kritiek binnelands en van oorsee lei. Brink lewer in ’n ope brief van 16 Junie 1985, wat in ''De Volkskrant'' van Amsterdam en die ''New York Times'' gepubliseer word, kwaai kritiek op die regering. Hy lewer ook drie artikels vir insluiting in ''Standpunte'', naamlik vyf ''Standpuntjies'', ''Noodtoestand op Witgatworteldraai'' en ''’n Literêre noodtoestand'', wat onder die redaksielede versprei word vir kommentaar. Die verstandhouding destyds is dat die eindredakteur die prerogatief het om enige stuk in ''Standpunte'' te plaas. Regsadvies toon aan dat van die stukke óf definitief in stryd is met die noodregulasies óf grensgevalle is. Die gevolge hiervan is dat ’n reeds verdeelde redaksie verder verdeeld raak. Op versoek van A.P. Grové word daar dan op 5 Augustus 1986 ’n direksievergadering van ''Standpunte'' gehou om probleme rondom die redaksionele beleid te bespreek. Reeds voor hierdie vergadering besluit [[Naspers|Nasionale Pers]] egter om ''Standpunte'' nie langer te borg nie en nadat geen ander uitgewer die taak wil oorneem nie, kom ’n roemryke letterkundige tydskrif tot ’n einde. Terwyl die amptelike verskoning is dat die tydskrif nie langer finansieel kan oorleef nie, is dit ná die ontbinding daarvan egter duidelik dat die tydskrif steeds winsgewend was. === Uitsprake teen die ANC-regering === [[Lêer:Nadine Gordimer 01.JPG|duimnael|Nadine Gordimer]] Nadat van sy familielede gesterf het en aangerand is in die misdaadvloed wat die land na die demokrasie van 1994 teister, skryf Brink in 2006 belangwekkende artikels oor die droewige stand van sake in die Franse dagblad ''Le Monde'' en in die ''Sunday Independent'', terwyl hy toenemend kritiek uitspreek oor sekere ander fasette van die ANC-regering se bewind, soos die wydverspreide korrupsie en die beoogde muilband van die vrye media. In 2006 in die ''Sunday Independent''<ref>Sunday Independent 9 Julie 2006, ''Our model democracy is a lost dream.''</ref> stel hy dit duidelik dat hy nie dink daar is goeie rede meer om optimisties te wees oor Suid-Afrika nie. Die ANC-regering beoog onder president [[Jacob Zuma]] ook ’n wet wat inbraak maak op spraakvryheid onder die dekmantel dat daar inligting is wat om sekuriteitsredes nie aan die publiek beskikbaar gestel mag word nie en wat informante swaar kan straf. André en [[Nadine Gordimer]] is in [[2010]] van die persone wat ’n petisie opstel om beswaar te maak teen die beoogde wet op die beskerming van inligting en ander wette wat spraakvryheid in Suid-Afrika sou bedreig. === Plagiaataantygings === Brink word in 2009 deur die skryfster [[Rina Sherman]] van plagiaat beskuldig omdat hy kwansuis die aanvang van sy roman ''Sandkastele'' (wat sy self erken sy nooit gelees het nie) op haar roman ''Uitreis'' gebaseer het.<ref>Henry Cloete, ''Skrywers kap mekaar oor ‘plagiaat''’. in ''Rapport'' van 20 Desember 2009</ref> Buiten enkele ooreenkomste in die intrige kan geen navolging egter gevind word nie en is daar geen teks wat direk met mekaar verband hou nie, en letterkundiges wat albei werke ken verwerp die bewerings. Rina Sherman bevestig wel in besitting te wees van 'n kritiek handgeteken en gedateer deur A. P. Brink van haar manuskrip verskeie jare voor eersgenoemde se boek [http://rinasherman.com/Writing/Uitreis.html ''Uitreis''] en so ook laasgenoemde se boek Sandkastele gepubliseer is. In 2009 is hy die eerste ontvanger van die [[Jan Rabie]] en Marjorie Wallace-beurs ter waarde van R350&nbsp;000, wat deur die [[Universiteit van Wes-Kaapland]] toegeken word. Die toekenning is om hom te help met die navorsing en skryf van ’n roman oor die slawevrou Philida, wat in die 19de eeu in die Franschhoek-omgewing gewoon het. ’n Groot polemiek volg op die toekenning, met verskeie mense wat die mening lug dat die beurs eerder aan ’n meer behoeftige skrywer van kleur toegewys moes gewees het, hoewel die reglement van die prys nie sulke beperkings bevat nie.<ref>Malan, Marlene. ''Herrie oor groot beurs vir André P. Brink''. Rapport, 6 Desember 2009</ref><ref>Joubert, Jan-Jan. ''Brink twyfel oor skryf ná venyn.'' Beeld, 6 April 2013.</ref> Brink verklaar later dat die nydigheid waarmee die toekenning van die beurs gepaard gegaan het, hom aan sy skrywersloopbaan laat twyfel het en ook veroorsaak het dat hierdie roman baie langer as sy ander romans geneem het om te voltooi, al is dit aan die kort kant. === Sterfte === André P. Brink is op Vrydagaand [[6 Februarie]] [[2015]] op ’n [[KLM]]-vlug vanaf [[Amsterdam]] na [[Kaapstad]] oorlede, nadat hy kort tevore ’n eredoktorsgraad van die Franssprekende Katolieke Universiteit in Louvain-la-Neuve in [[België]] ontvang het.<ref name=":0" /> Daar word vermoed dat hy ’n aneurisme gehad het. Sy gesondheid het in sy laaste paar jaar vinnig begin agteruitgaan en hy moes die eredoktorsgraad in ’n rolstoel ontvang.<ref>[http://www.netwerk24.com/nuus/2015-02-07-reus-van-letterkunde-wp-ondersteuner-sestiger-andr-p-brink-sterf Netwerk24.com maak Brink se dood bekend] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150625142607/http://www.netwerk24.com/nuus/2015-02-07-reus-van-letterkunde-wp-ondersteuner-sestiger-andr-p-brink-sterf |date=2015-06-25 }}. URL besoek op 7 Februarie 2015.</ref> Op Woensdag 11 Februarie 2015 is hy op ’n privaat geleentheid [[Verassing|veras]]. == Skryfwerk == Brink se eerste gediggie verskyn reeds op negejarige ouderdom in ''[[Die Jongspan]]''. Hoewel hy daarna verskeie gedigte skryf, neem hy hierdie genre nie ernstig op nie en bly hierdie gedigte, buiten enkeles wat in ''Standpunte'' en ''Sestiger'' verskyn, ongepubliseer. Hy skryf op 12-jarige ouderdom reeds sy eerste roman, ''Vakansie in die noorde'', waarin hy die bloeddorstige avonture vertel van vier kinders tussen kannibale en wilde diere in [[Nigerië]]. In [[1950]] volg ''Die stad van verlore Atlantis'', wat as vervolgverhaal bedoel is en handel oor ’n ontdekkingsreis na die oorblyfsels van die legendariese stad Atlantis iewers in die oerwoude van die Kongo, wat deur uitgewers afgekeur word onder meer omdat dit “te eroties” is. Onmiddellik hierna skryf hy ''Rahja, vors van die hoogland'', ’n soort Afrikaanse Tarzan-boek, wat ook vir publikasie afgekeur word. Om sy sakgeld op universiteit aan te vul skryf hy kortverhale vir tydskrifte onder skuilname om op hierdie manier meer as een kortverhaal in dieselfde uitgawe gepubliseer te kry, met sy debuut in [[1953]] in ''[[Die Brandwag]]''. Hy skryf ook kortverhale vir ''[[Rooi Rose]], [[Huisgenoot|Die Huisgenoot]], Die Huisvrou, Sarie Marais, Naweekpos, [[Vrouekeur|Keur]]'' en ''Die Taalgenoot''. Op universiteit publiseer hy ook enkele belangwekkende artikels in die studentejaarblad en die studentekoerant ''Die Wapad'', insluitende in 1957 ’n ontleding van ''Die besondere probleme van die skrywer in Suid-Afrika'' en ''Gevra: ’n paar skrywers'', waarin hy die treurige posisie van prosa in Afrikaans betreur. Terselfdertyd pleit hy reeds in hierdie tyd vir ’n meer geestelik volwasse volk wat internasionale tendense kan waardeer en sonder vrees maatskaplike en sosiale waarhede in die oë kan kyk, aangesien uitnemende skrywers slegs deur so ’n volk voortgebring kan word. Dit is veral op die gebied van die prosa wat hy aanvanklik naam maak. Rofweg beskou, kan sy prosawerk in vier fases verdeel word. Die eerste fase is tradisionele werk waar hy in [[N.P. van Wyk Louw|Van Wyk Louw]] se terme soos uiteengesit in Louw se ''Vernuwing in die prosa'' gemoedelik-lokaal-realistiese en romantiese werk lewer wat min aanduidings gee van die groot impak wat hy op die Afrikaanse letterkunde sou hê; die tweede fase is eksperimenteel van aard, veral met betrekking tot die styl en vorm van die roman, waardeur hy as lid van die Sestigers ’n groot invloed het op die vernuwing in die Afrikaanse prosa; die derde fase is sterk “betrokke” werk van politieke aard, veral om kritiek te lewer op die destyds heersende apartheid en politieke raamwerk in Suid-Afrika, met al sy werke van hierdie tyd wat ook oorsee verskyn en van hom ’n internasionale skrywer van aansien maak; en die vierde fase, ná die demokratiese verkiesings in Suid-Afrika, wat meer fokus op die individu en sy belewenis, meestal as simbool van die algemene menslikheid. === Romans === Sy eerste gepubliseerde werk is tradisioneel van aard, soos die novelle ''Die meul teen die hang'', wat die lotgevalle beskryf van ’n eensame kreupel man aan die buitewyke van ’n Oos-Transvaalse dorpgemeenskap. Hy maak vriende met ’n jong dogtertjie wat gereeld in sy meul kom speel, maar sy verongeluk onder die groot saaglem. Hierna draai die hele dorp teen hom en word sy motiewe met die dogtertjie bevraagteken. Toe rasse-onluste by die meul uitbreek, gaan die man dorp toe om hulp te soek, maar niemand is bereid om te luister nie. Op pad huis toe sien hy sy meul in vlamme opgaan. ''Die gebondenes'' is ’n roman oor die [[Voortrekkers]] wat ’n tweede prys verower in ’n landwye historiese-roman-kompetisie. Die roman is gebaseer op die Franse filosoof [[Jean-Jacques Rousseau]] se uitspraak dat die mens vry gebore is, maar oral deur bande geknel word. Hoewel die liefdesmotief en die poging om in die geskiedenis die sin van die bestaan van gewone mense te belig onbevredigend uitgewerk word, is Brink se tegniese vernuf duidelik in die hegte strukturering van die roman in drie dele. ''Eindelose weë'' is in 1955 met ’n prys bekroon in die gesinsromanwedstryd van die Vroue-Landbouvereniging, maar word aanvanklik deur Koos Human van Nasionale Boekhandel afgewys voordat dit in [[1960]] deur Tafelberg gepubliseer word. Hierdie roman handel oor die vernietiging van ’n rustige, idilliese bestaan ná die ontdekking van goud. Die industrialisering eis die geluk en selfs lewens van betrokkenes, met die stryd van diegene wat vasklou aan ’n voorheen bekende lewenswyse teen die veranderings wat goed uitgebeeld word. ==== Eksperimentele romans ==== In [[1962]] word ''Lobola vir die lewe'' (''Price for life'') gepubliseer, wat as sy werklike debuut as ernstige skrywer van formaat beskou kan word en ook ’n roman wat met sy aansluiting by die Wes-Europese romantradisies ’n baken is in die ontwikkeling van die Sestiger-beweging. Brink stuur reeds in 1961 die manuskrip van hierdie boek, toe nog onder die titel ''Naakfiguur kers en ruit'' na Nasionale Boekhandel. In ’n keurverslag vind [[W.E.G. Louw]] die boek “besonder verdienstelik”, maar beveel dit nie aan vir publikasie nie, omdat hy weens die gewaagde (vir sy tyd) aard van die boek vrees vir die gevolge daarvan vir Nasionale Boekhandel. Louw bel hierna vir [[Koos Human]] om die agtergrond te skets en so beland die manuskrip by Human & Rousseau, wat vir geruime tyd hierna al Brink se boeke publiseer. In hierdie roman verskuif die klem van die lokale realisme van uiterlike gebeure na die “binnewerklikheid” van die hoofkarakter (François Raubenheimer), ’n soort buitestaander en swerwer op soek na die sin van alles. Ten spyte van die persoonlike aard van hierdie soeke, is die hoofkarakter nie ’n unieke wese nie en verkry die situasie algemene toepaslikheid, met die ironie dat die buitestaander simbool word van die algemene menslikheid. Met die soektog na die sin as tema, word die verhaal self ingebed midde-in ’n proloog, waar die probleem hoofsaaklik in die vorm van vrae gestel word, en ’n epiloog, waar op simboliese wyse die “antwoord” gegee word.<ref name=":3">Antonissen, Rob. ''Spitsberaad.'' Nasou Beperk. Elsiesrivier. Eerste uitgawe. Eerste druk, 1966.</ref><ref>Botha, Elize. Tydskrif vir Geesteswetenskappe. Jaargang 23 no. 1, Maart 1983.</ref> Die roman word ook as radiodrama verwerk en in 2015 oor [[Radio Sonder Grense]] uitgesaai. Brink sit hierdie eksistensialistiese tendens voort met ''Die ambassadeur'' (in Engels as ''The ambassador'' en later ''File on a diplomat'') waar die verhaal vertel word uit die verskillende perspektiewe van die hoofkarakters. Volgens die manuskripgegewens wou Brink die roman aanvanklik ''Klein nag met bed en bede'' noem en later ''Die ongedurige kind''. Die roman gaan oor die liefdesdriehoek tussen ’n vrou en twee mans. Die ambassadeur in Parys, Paul van Heerden, beleef 'n [[eksistensiële krisis]] weens sy skandalige verhouding met ’n jong vrou, Nicolette. Die derde sekretaris, Stephen Keyter, het self ’n verhouding met haar. Stephen gebruik die ambassadeur se verhouding met Nicolette om sy eie loopbaan te bevorder en om sy jaloesie teenoor die ambassadeur en Nicolette te laat botvier. Hy stuur ’n verslag oor die verhouding direk aan die regering in Pretoria. Toe die ambassadeur om sy kommentaar gevra word, stuur hy die verslag sonder kommentaar terug. Eindelik beteken Nicolette dan so albei mans se ondergang. Vir Stephen is dit met sy selfmoord die einde van sy bestaan en vir die ambassadeur met die verlies van sy werk, sy vrou en kind die einde van ’n lewenslange bestaanswyse. Die stad Parys is nie slegs die agtergrond nie, maar ook die simbool van die lewensdoolhof waar lewens kruis en uiteenloop terwyl alles vreemd en onbekend bly. Interessant is die vernuftige gebruik van vertelperspektief, waar die hooffigure beurtelings in die vyf afdelings aan die woord gestel word, soms afgewissel deur ’n alsiende waarnemer.<ref name=":3" /><ref>John, Philip. Beeld, 17 Julie 2006.</ref> ''Die ambassadeur'' word in 1963 saam met ''Lobola vir die lewe'' met die [[Reina Prinsen Geerligs-prys]] bekroon. ''Orgie'' neem die eksperimentering met nuwe vorm tot ’n nuwe uiterste in die Suid-Afrikaanse letterkunde, veral deur die gebruik van die fisieke voorkoms, waar die blad van die boek dwars gedraai en in kolomme verdeel word om die gedagtegang en woorde van die twee hoofkarakters in die verhouding naas mekaar weer te gee. Soms staan die karakters se gedagtes gelyktydig langs mekaar, sodat die leser moet probeer om ook hierdie faset te verwerk. Die lettertipes wissel tussen romein, kursief en vet gedruk om die hede, verlede en tydlose duur aan te dui. Die verhaal wentel rondom ’n hy (’n skrywer en dosent en ongelukkig getroud met ''a'') en ’n sy (’n jong vrou wat nadat sy deur haar vader verstoot is en by haar grootmoeder gaan woon het, ’n verhouding aanknoop met ''x'' by wie sy later ’n kind verwag, maar wat haar tot ’n aborsie dwing en haar uiteindelik vir iemand anders verlaat). Hy en sy is albei op ’n gemaskerde bal aan die begin van die lente. Hulle het mekaar ’n jaar tevore ontmoet en hulle verhouding gaan vanaand ’n krisispunt bereik.<ref name=":3" /> ''Orgie'' word later vir die verhoog verwerk en is by die Woordfees van [[2014]] op [[Stellenbosch]] opgevoer. ''Miskien nooit'' is ’n poging tot ’n “filmroman”, waar die waarneming as’t ware deur ’n kamera-oog geskied om so die subjektiewe ervaring tot objek te maak. Die ek-verteller word by wyse van spreke in die film in ’n “hy” of derde, meer onpersoonlike mens verander wat dan aan die ervarings ’n meer algemene betekenis gee. Terselfdertyd word dit ’n dubbele verhaal, waarin benewens die verskillende perspektiewe op een persona, die ek-verteller kommentaar kan lewer oor die skeppingsproses. Hiermee eindig Brink se eksperimentele fase. ==== Apartheidsromans ==== [[Lêer:DJ Opperman.jpg|duimnael|200px|D.J. Opperman]] [[Lêer:Ron Antonissen.jpg|duimnael|200px|Ron Antonissen]] Vir etlike jare hierna dobber Brink feitlik rigtingloos voort, terwyl hy in sy skryfwerk beweeg tussen verdere eksperimente en groter betrokkenheid by die aktualiteit van Suid-Afrika. Ná die voltooiing van ''Miskien nooit'' werk hy aan ’n roman wat hy ''Die meisie'' en later ''Mirage'' noem, maar dit word nie voltooi nie. Hy voltooi die manuskrip van ''Ballade van die boer'', waarvan die titel later verander na ''Dood van ’n by''.<ref>Brink, André P. ''’n Vurk in die pad.'' Human & Rousseau. Kaapstad en Pretoria. Eerste uitgawe. 2009 bl. 211-114 & 225</ref><ref>Kannemeyer, J.C. ''D.J. Opperman: ’n biografie''. Human & Rousseau. Kaapstad en Pretoria. Eerste uitgawe, 1986. bl. 338-339.</ref><ref>Kannemeyer, J.C. ''Geskiedenis van die Afrikaanse literatuur 1.'' Academica. Pretoria en Kaapstad. Tweede druk, 1984. bl. 406.</ref> Die hoofkarakter is ’n boer wat sy seun doodmaak toe dié sy gesag uitdaag. Daarna verbied hy sy dogter om die lyk te begrawe, ’n duidelike verwysing na die Antigone-figuur as mitiese onderbou. Toe sy die bevel veronagsaam, maak hy haar ook dood. Daarna blyk dit sy was swanger met die kind van ’n swart arbeider. As keurder vir [[Human en Rousseau|Human & Rousseau]] wys [[D.J. Opperman]] hierdie manuskrip in 1968 egter af vir publikasie en [[Rob Antonissen]] is ook van mening dat die manuskrip nie goed sal wees vir Brink se reputasie nie. Sedert 1964 oorweeg Brink dit reeds om ’n polities meer betrokke roman te skryf en hy voltooi die manuskrip van ''90 dae'' (later herdoop tot ''Die saboteur''). Die inspirasie vir die verhaal kom van ’n groepie jongmense in Kaapstad wat gearresteer word op aanklag van sabotasie en omverwerping van die staat. In hierdie groep anti-apartheidsaktiviste is daar onder andere die later bekende regsgeleerde Albie Sachs. Brink het noue kontak met hulle en word gefassineer deur die begeerte van bevoorregte wit mense om hulle lewens op te offer vir anderskleuriges. Twee keurders van die uitgewer John Malherbe beskou dit as sy beste werk tot in daardie stadium, maar weens kommer oor die moontlike gevolge wil die uitgewer dit voor publikasie aan die Publikasieraad voorlê. Brink is nie hiermee gediend nie. Nasionale Boekhandel wys ook die boek af, omdat dit volgens hulle mening gesien sal word as uitbeelding van die soort episodes wat slegs ten doel het om die land in ’n slegte lig te stel. Onder die titel ''Terug na die son'' is dit aan Human & Rousseau voorgelê, maar Opperman as keurder beskou dit as “literêr onopwindend” en “onbeduidend”. Brink vertaal die boek in Engels, maar die manuskrip word ook in Engeland afgekeur. Hierna gebruik hy paragrawe van die boek vir sy volgende publikasie, ''Kennis van die aand''. ''Kennis van die aand'' (''Looking on darkness'') is ’n belangrike keerpunt in sy skryfwerk. Hy gebruik hierna doelbewus sy romans as wapen om die dilemmas van die rassebewustheid binne die veelrassige Suid-Afrikaanse samelewing te belig. Hiermee keer hy ook terug na ’n meer realistiese vorm van die roman. Die titel het sy oorsprong in die geskrifte van die Spaanse filosoof San Juan de la Cruz, wat verwys na die mens se kennis as “dagkennis” en “aandkennis”. Omdat ons God nie direk ken nie, is ons kennis van Hom “aandkennis”, wat nie helder is nie, maar donker. By implikasie is die wit mens se kennis van anderskleuriges ook “aandkennis”. Die sentrale gegewe in hierdie boek is weer ’n liefdesverhouding, maar omdat die minnaar bruin en die minnares wit is, word die verloop van die handeling nie deur emosionele nie, maar politieke en maatskaplike faktore bepaal.<ref>Botha, Elize. Tydskrif vir Geesteswetenskappe. Jaargang 14 no. 4, Desember 1974.</ref><ref>Burger, Willie. Beeld, 16 Augustus 2004.</ref><ref>Coetzee, Ampie. Rapport, 7 Oktober 1973.</ref><ref>Weideman, George. Rapport, 5 September 1982.</ref> ''Looking on darkness'' is in 1976 op die kortlys vir die toekenning van die prys vir die beste buitelandse boek wat in Frans vertaal is en in Swede is dit in Januarie [[1977]] die boek van die maand.<ref>Smith, Margaret. Sunday Times, 13 Oktober 1974.</ref> Brink volg hierdie boek op met ''’n Oomblik in die wind'' (''An instant in the wind''), waarin die werklikhede van die eietydse politiek in ’n 18de-eeuse milieu uitgebeeld word. Elizabeth Larsson, die Afrikanervrou van ’n Sweedse ontdekkingsreisiger, trek saam met haar man en ’n vriend die onherbergsame Kaapse binneland in met die doel om die fauna en flora op te teken. Sy word betreklik vroeg geheel en al uitgelewer aan en afhanklik van die wegloopslaaf Adam Mantoor toe die twee mans gewelddadig sterf.<ref>Eksteen, Louis. Standpunte. Nuwe reeks 126, Desember 1976.</ref><ref>Lindenberg, Ernst. Rapport, 14 Desember 1975.</ref><ref>Muller, H.C.T. Rapport, 14 Desember 1975.</ref><ref>Smuts, J.P. Beeld, 23 Augustus 1976.</ref><ref name=":4">Smuts, J.P. ''Burgerband.'' Tafelberg-Uitgewers Beperk. Kaapstad. Eerste uitgawe, 1985.</ref> ''An instant in the wind'' is in 1976 op die kortlys vir die toekenning van die prestigeryke [[Booker-prys]] in Engeland. ''Gerugte van reën'' (''Rumours of rain'') se titel kom van die uitspraak van ’n karakter dat waar dit politieke verandering in Suid-Afrika betref, dit nes by reën net by gerugte bly. Die roman behandel die betrokke politieke tema uit die oogpunt van die Afrikaanse mynmagnaat en onbeskaamde kapitalis, nasionalis en vrouejagter Martin Mynhardt, wat aan die spits staan van politieke en finansiële mag en sy posisie probeer regverdig. Dit is egter duidelik sy bevoorregte posisie is te danke aan ’n magsdrif en ekonomiese uitbuitingsmotief en dat hy arm is aan algemene menslikheidsbeginsels.<ref>Scholtz, Merwe. ''Die teken as teiken.'' Tafelberg-Uitgewers Beperk. Kaapstad. Eerste uitgawe, 1978.</ref><ref>Scholtz, Merwe. Rapport, 17 September 1978.</ref><ref>Olivier, Gerrit. Standpunte. Nuwe reeks 140, April 1979.</ref><ref>Lindenberg, Ernst. Beeld, 18 September 1978.</ref><ref>Coetzee, A.J. Die Transvaler, 16 September 1978.</ref> Die CNA-prys vir Engels word in 1978 aan ''Rumours of rain'' toegeken en in [[1978]] is hierdie boek ook op die kortlys vir die toekenning van die Booker-prys in Engeland, waar dit uiteindelik die naaswenner is.<ref>Marquard, Jean. Beeld, 28 Julie 1980</ref> ''’n Droë wit seisoen'' (''A dry white season'') is ’n hoogtepunt in sy betrokke romans. Die middeljarige Ben du Toit, ’n onderwyser en doodgewone Afrikanerman, is aanvanklik onbewus van die onmenslikheid wat deurentyd onder die apartheidsbestel gepleeg word. Hy word stelselmatig in die kern van die konflik ingetrek toe sy tuinier verdwyn en dit later blyk hy is saam met ’n ander man in aanhouding deur die Veiligheidspolisie oorlede. In ’n poging om die naasbestaandes te help, kom hy tot die gevolgtrekking dat die amptelike weergawe van die gebeure onvolledig en foutief is en begin hy self ondersoek instel. Sy ondersoek is egter vir hom noodlottig, want geleidelik word hy deur dreigemente, intimidasie, polisie-optrede en geweld geestelik en fisiek afgetakel. Sy gesinslewe word vernietig, hy word vervreem van sy vriende, kollegas en vrou, hy verloor sy werk as onderwyser en eindelik sterf hy in ’n “ongeluk” wat klaarblyklik doelbewus deur die owerhede beplan is. So word hy dan ’n simbool van die tragiese enkeling wat hom teen die noodlot verset. Paradoksaal word hy ook, in opstand teen die Afrikanerbewind, simbool van die gewete en ware Christelike waardes van die Afrikaner, terwyl die boosheid van die wandade onder hierdie bestel en die mantel van Christelikheid duidelik uitgelig word.<ref>Cloete, T.T. Rapport, 2 Desember 1979.</ref><ref>Müller, H.C.T. Beeld, 11 September 1979.</ref><ref>Olivier, Gerrit. Standpunte. Nuwe reeks 149, Oktober 1980.</ref><ref name=":4" /> Brink se Engelse verwerking van hierdie roman, ''A dry white season'', word verfilm vir die internasionale mark met internasionale sterre in die hoofrolle. Dit ontvang in 1980 die Britse Martin Luther King Memorial Prize (’n jaarlikse toekenning in Brittanje vir die bevordering van geregtigheid en gelykheid vir almal op ’n niegewelddadige manier) en in dieselfde jaar die Franse Prix Médicis Étranger vir die beste vertaalde werk. Toe ’n lys van Afrika se honderd beste boeke van die afgelope eeu in 2001 opgestel word, is ''A dry white season'' op die lys.<ref>Wilkins, Ivor. Sunday Times. 3 Februarie 1980</ref> ''Houd-den-Bek'' (''A chain of voices'') is as historiese roman gebaseer op die slawe-opstand van [[1825]] in die [[Koue Bokkeveld]] en is gebou rondom die vryheidsmotief van elke mens, waardeur veral die perd simbool word van vryheid, krag, vitaliteit en ook die seksuele. Die verhaal word deur verskillende mense (dertig vertellers in geheel) uit hulle eie subjektiewe perspektief vertel, waardeur die leser dan geleidelik te midde van weersprekings en aanvullings self die hele prentjie kan inkleur.<ref>Botha, Elize. Tydskrif vir Geesteswetenskappe. Jaargang 23 no. 1, Maart 1983</ref><ref>Kannemeyer, J.C. Rapport, 18 April 1982.</ref><ref>Müller, H.C.T. Die Transvaler. 24 Mei 1982</ref> Die CNA-prys vir Engels word in 1982 aan ''A chain of voices'' toegeken. In 2012 word hierdie boek in Occitaans vertaal, ’n skaars dialek wat in die suide van Frankryk deur slegs ’n handjie vol sprekers gepraat word. Vertaling in hierdie taal is dus seldsaam en kan as ’n groot kompliment beskou word, met selfs Nobelpryswenners soos Gabriel Garçia Marquez se werk wat byvoorbeeld nie hierin vertaal is nie. ''Die muur van die pes'' (''The wall of the plague'') het as verwysing die klipstapeling in die Vauclus-berge teen die [[Swart Dood]] in [[1721]] en die Pes van die 14de en 18de eeu. Die muur word simbool van die talle mure en grense tussen mense vanweë onder meer politieke omstandighede, waar die politiek mense van mekaar skei maar ook binding tussen hulle suggereer. Hier bevind die Kaapse bruin vrou Andrea Malgas haar as politieke uitgewekene in die buiteland, nadat sy en haar eertydse Britse minnaar in die Kaap gearresteer is op ’n [[Ontugwet|Ontugklag]]. In Parys het sy agt jaar later ’n verhouding met die uitgeweke skrywer Paul Joubert, wat haar vra om te trou. Binne die verhaal word ’n aantal bestaansvrae (“peste”) aangespreek, soos die verskillende vorms van mure wat mense teen mekaar oprig (veral met betrekking tot die Suid-Afrikaanse situasie), die soeke na identiteit en bestaansreg (veral gekoppel aan ras en geslag), die onlosmaaklike verbondenheid aan die eie en aan die verlede en die onmag van die intellektueel.<ref>Ferreira, Jeanette. Rapport, 1 April 1984.</ref><ref>Roos, Henriette. Die Burger, 29 Maart 1984.</ref><ref>Van Zyl, Ia. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 23 no. 2, Mei 1985.</ref> ''Die eerste lewe van Adamastor'' (''The first life of Adamastor'') herkonstrueer Luis Vas de Camões se epiese gedig ''Os Lusíadas'' na aanleiding van die mite van die [[Titaan (mitologie)|titaan]] [[Adamastor]] wat op die [[Nimf|seenimf]] [[Thetis]] verlief raak. Thetis se moeder beloof dat hy ’n nag by haar dogter kan deurbring as hy sy oorlog teen die leërs van die see staak. Wanneer hy egter vir Thetis wil omhels, verander hy in die ruwe berge van die Kaap van Storms, van waar hy die suidelike oseane bewaak en wraak sweer teen enigeen wat hom steur. Brink gebruik ook die Khoi (die antieke oorspronklike inwoners van hierdie gebied) se mites oor [[Heitsi-eibib]] en die bose Gaunab en transponeer dan hierdie oertekste tot Suid-Afrikaanse politieke gegewe in sy beskrywing van die heel eerste fase van kolonisering van die Kaap.<ref>Senekal, Jan. Rapport, 7 Augustus 1988.</ref><ref>De Kock, Tessa. Die Burger, 4 Mei 1993.</ref> ''Die kreef raak gewoond daaraan'' (''An act of terror'') is ’n boekstawing van die jare van opstand en onderdrukking, geweld en brutaliteit om die blanke owerheid aan bewind te hou en sodoende die bevolking geleidelik soos verminkte krewe daaraan gewoond te maak. Die boek ondersoek hoe ’n begaafde en beminde Afrikanerseun uit ’n eerbare en gerespekteerde Afrikanerfamilie hom met die ANC kan vereenselwig en selfs tot geweld oorgaan. Die gehele ''Die eerste lewe van Adamastor'' word as proloog tot hierdie verhaal ingesluit om sodoende die oergeskiedenis te skets.<ref>Kannemeyer, J.C. Insig, Oktober 1991.</ref><ref>Weideman, George. Die Burger, 15 Oktober 199.1</ref> Hiermee sluit Brink sy betrokke romans oor die apartheidsbestel af. In 1992 is ''An act of terror'' ’n finalis vir die M-Net-prys, terwyl die Afrikaanse weergawe aangewys word as die naaswenner van die ATKV-prys nadat dit in 1991 benoem is vir die Rapportprys. Die roman ''States of emergency'' word slegs in Engels gepubliseer. Deur gebruik te maak van dagboekinskrywings, word ’n jong man se liefdesgeskiedenis en verset teen die regering uitgebeeld. ==== Post-apartheidromans ==== ''Inteendeel'' (''On the contrary''), wat in 1993 verskyn, is Brink se eerste post-apartheidroman. Die titel dui op die verskeie teenstellings en weersprekings in die lewe van die hoofkarakter. Die gebeure is gegrond op die verhaal van die Kaapse rebel Estienne Barbier, wat op sy reise uitgaan om die legendariese Monomotapa te ontdek, maar eerder tot selfontdekking kom. Hy onderneem sy reise met ''Don Quijote'' in sy knapsak en die avonture van hierdie ridder (en die geskiedenis van [[Johanna van Arkel|Jeanne d’Arc]] met wie sy eie lewe ’n parallel toon) vorm dan ook intertekste en kommentaar op sy eie avonture en liegstories. Barbier word veral diep geraak deur sy interaksie met die slavin Rosette, waar hy eers onstuimige seks met haar het en haar dan wreed tot die beskikking stel van sekshonger bandiete.<ref>Gouws, Tom. Beeld, 20 September 1993.</ref><ref>Huisamen, Tim. Rapport, 10 Oktober 1993.</ref><ref>Kannemeyer, J.C. Insig, September 1993.</ref><ref>Kannemeyer, J.C. ''Op weg na 2000.'' Tafelberg-Uitgewers Beperk. Eerste uitgawe, 1998,</ref><ref>Weideman, George. Die Burger, 14 September 1993.</ref> ''The first life of Adamastor'' en ''Inteendeel'' word in 1994 vir die M-Net-prys benoem, die eerste keer dat verskillende boeke in verskillende tale van ’n skrywer tegelykertyd benoem word. ''Inteendeel'' is in [[1996]] ook op die kortlys vir die toekenning van die [[Helgaard Steyn-prys]]. ''Sandkastele'' (''Imaginings of sand'') vertel die verhaal uit ’n vrou se oogpunt en die eerste algemene demokratiese verkiesing word as aktuele agtergrond gebruik. In die roman word die lot van swart mense in Suid-Afrika voor 1994 gekoppel met ’n ander onderdrukte groep, naamlik vroue. Die hoofkarakter en verteller, Kristien, keer ná ongeveer 11 jaar se selfopgelegde ballingskap uit Londen terug na Suid-Afrika om haar ouma Kristina, 103 jaar oud, in die Klein-Karoo by te staan in haar sterwensdae.<ref>Glorie, Jonker. Rapport, 17 September 1995</ref><ref>Wybenga, Gretel. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 35 no. 2, Mei 1997</ref> In 1997 wen Brink in Italië die gesogte Mondello-Vyf Kontinente-prys vir Wêreldliteratuur vir ''Imaginings of sand'' en die boek is in 1998 ook op die kortlys vir [[Ierland]] se gesogte Impac Dublin-boekprys. ''Duiwelskloof'' (''Devil’s Valley'') gebruik ou reisjoernale, die dagboeke en mistieke belewenisse van Susanna Smit en ou Boereverhale en vertellings van die [[Khoisan]] as agtergrond. Die roman vertel die fiktiewe verhaal van ’n groep Voortrekkers wat hulle onder leiding van die patriarg Lukas Lermiet van die res afskei en hulle in ’n ontoeganklike vallei vestig, waar hulle die ras suiwer hou en ’n selfgenoegsame gemeenskap opbou. Deur ondertrouery oor baie geslagte is die gemeenskap egter deurtrek van gedrogtelike wesens met fisiese en geestelike abnormaliteite en die streng wette en reëls lei tot wreedhede en ’n verwronge etiese kode.<ref>Hambidge, Joan. Boekewêreld. 18 November 1998</ref><ref>Olivier, Gerrit. Beeld, 26 Oktober 1998</ref><ref>Venter, L.S. Rapport, 1 November 1998</ref> Die [[W.A. Hofmeyr-prys]] word in 1999 aan ''Duiwelskloof'' toegeken. ==== Romans ná 2000 ==== ''Donkermaan'' (''The rights of desire'') teken die dinamiek van ’n verhouding tussen ’n ouer man (Ruben Olivier) en ’n veel jonger vrou, teen die agtergrond van die nuwe Suid-Afrika se toename in misdadigheid, bendegeweld in bruin en swart woonbuurte, verswakking van openbare dienste en aantasting van die regstelsel. Dit alles lei tot gebrek aan sekuriteit, fisiek sowel as emosioneel.<ref>Botha, Elize. Beeld, 25 September 2000</ref><ref>Gerwel, Jakes. Insig, Oktober 2000</ref><ref>Venter, L.S. Rapport, 5 November 2000</ref><ref>Wasserman, Herman www.litnet.co.za</ref><ref>Botha, Elize. Beeld, 31 Julie 2000</ref> Die Akademie ken uiteindelik, ná vele jare se polemiek, die [[Hertzogprys]] aan hom toe, vir drama in [[2000]] en vir prosa in 2001, met ''Donkermaan''. In 2001 is ''Donkermaan'' en ''The rights of desire'' albei op die kortlyste vir die toekenning van die Afrikaanse en Engelse M-Net-pryse. ''Anderkant die stilte'' (''The other side of silence'') vertel die verhaal van ’n Duitse weesmeisie (Hanna) wat uit Duitsland na Duitswes-Afrika (Namibië) verskeep word as bruid vir een van die Duitse koloniste. Op die vaart word sy egter deur ’n soldaat en sy dronk makkers vermink, met die gevolg dat niemand by hulle aankoms in Duitswes in haar as bruid belangstel nie. Saam met ander vroue in ’n soortgelyke situasie word hulle dan in die kasteel Frauenstein aangehou, waar hulle erg mishandel word. Sy maak ’n man dood wat ’n jong meisie wil verkrag en begin dan ’n pelgrimstog deur die woestyn na Windhoek, saam met ander misbruiktes en lydendes, om die man te vind wat haar vermink het. Dit is veral die pyn en lyding van die vrou in die samelewing wat hier onder die loep kom, terwyl die geweld wat uitgebeeld word simptomaties is van ’n wesentlik siek samelewing. Op intertekstuele wyse word daar ook in gesprek getree met ’n breë geskiedenis van hierdie onderwerp, insluitende Jeanne d’Arc, historiese dokumente uit die stryd van die [[Herero|Herero’s]] teen die Duitsers en Westerse en inheemse volksverhale. Hedendaagse aktuele kwessies wat belig word sluit in vroueregte, seksuele mishandeling en grondregte. Die titel verwys na die strewe om anderkant die verhale na die werklike betekenis te gaan soek.<ref>Burger, Willie. Rapport, 20 Oktober 2002</ref><ref>Landman, Christina “Insig” Januarie/Februarie 2003</ref><ref>Roodt, Dan. Beeld, 5 Oktober 2002</ref> ''The other side of silence'' wen in 2003 die Commonwealth Writers Prize for Africa asook die ''Sunday Times'' se Alan Paton-prys vir Fiksie. ''Voor ek vergeet'' (''Before I forget'') vertel van ’n bejaarde skrywer (Chris Minnaar – ’n betekenisvolle naam) wat bieg oor sy lewe. Die fokus is veral op die talle verhoudings wat hy gehad het, waardeur hy meermale moeilikheid optel en selfs politieke probleme ondervind. Sy skrywery is ’n poging om deur sy herinneringe te probeer vashou, maar hy kom mettertyd tot die insig dat die enigste manier om werklik te behou is om te laat gaan.<ref>Du Plooy, Heilna. Rapport, 30 Januarie 2005</ref><ref>Willemse, Hein. Tydskrif vir Letterkunde, Jaargang 42 no. 1, 2005</ref> ''Before I forget'' is in [[2005]] op die kortlys vir die toekenning van die Commonwealth Writers Prize for Africa. ''Bidsprinkaan'' (''Praying mantis'') is gebaseer op die lewe van die historiese figuur Kupido Kakkerlak (c. 1760–1825), die eerste Khoi wat as sendeling aan die [[Kaap die Goeie Hoop]] georden is. Die raaisel van ’n mens se lewe word egter ten beste met die verbeelding benader. Kupido is nie gebore nie, ’n arend het hom gebring. In daardie tyd het ook ’n bidsprinkaan verskyn, wat ’n teken van die gode is. Nadat Heitsi-Eibib in die veld aan Kupido verskyn het, raak hy as baasjagter bekend tot ver buite die grense van die boereplaas waar hy grootword en hy is ook die drinker, leuenaar, minnaar en bakleier van die kontrei. Onder die sendeling dr. [[J.T. van der Kemp]] se invloed word hy egter die eerste Khoi wat as sendeling aan die Kaap die Goeie Hoop georden is.<ref>Burger, Willie. Beeld, 4 Julie 2005</ref><ref>Hugo, Daniël. Insig, Augustus 2005</ref><ref>Malan, Charles. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 42 no. 2, Lente 2005</ref><ref>Venter, Eben. Rapport, 31 Julie 2005</ref> In 2006 word die Universiteit van Johannesburg-prys aan ''Bidsprinkaan'' toegeken, die boek wen in dieselfde jaar die M-Net-prys vir langerformaatprosa en is op die kortlys vir die W.A. Hofmeyr-prys. In 2006 is ''Praying mantis'' op die kortlys vir die James Tait Black Memorial Prize, ''[[Sunday Times]]'' se fiksieprys en die Commonwealth Writers Prize for Africa. [[Saartjie Botha]] verwerk ''Bidsprinkaan'' vir die verhoog en dit debuteer in [[2013]] by die Suidoosterfees in [[Kaapstad]]. ''Die blou deur'' (''The blue door'') sluit aan by [[Kafka]] se ''The Metamorphosis'', waar die realistiese en surrealistiese vermeng raak. Die skilder David Roux besit ’n kothuisie, maar toe hy die blou voordeur ná ’n inkopietog oopmaak, vind hy ’n ander wêreld agter die deur, een waarin ’n vreemde bruin vrou en twee kinders hom as man en pa eien. Sy eie vrou en woonplek het asof in die niet verdwyn.<ref>Van Vuuren, Helize. Beeld, 18 September 2006</ref> Hierdie verhaal is ook die eerste van drie novelles wat in ''Ander lewens'' (''Other lives'') saamgebundel word.<ref>Anker, Johan. Tydskrif vir Letterkunde, Jaargang 46 no. 1, Herfs 2009</ref><ref>Human, Thys. Beeld, 21 April 2008</ref> In ''Spieël'' vind die argitek Steve dat hy oornag swart geword het, wat aanleiding gee tot ’n soeke na identiteit. Sy ervaring is verder vreemd omdat slegs buitestaanders soos die bergies en die au pair hom as swart eien, terwyl sy eie familie en kollegas niks anders aan hom opmerk nie. Dinge word op ’n spits gedryf toe hy en sy vrou Carla in ’n restaurant deur ’n groep gewapende mans oorval word. ''Appassionata'' vertel van die pianis Derek Hugo wat gedroom het van ’n loopbaan as konsertpianis, maar eindelik les gee aan begaafde leerlinge en goeie sangers begelei. Hy raak betrokke by die bekende sangeres Nina Rousseau met ’n donker verlede, en die leser raak ál meer bewus van ’n komende tragedie. Die verhaal bereik sy klimaks op haar verlate familieplaas buite Tulbagh. In hierdie roman word die grens tussen feit en fiksie, tussen werklikheid en droom opgehef. Hoewel dit drie afsonderlike verhale bevat, oorvleuel dit op verrassende wyse en is daar ’n wisselwerking van situasies, karakters en motiewe wat sake vanuit verskillende hoeke belig. In al drie verhale is die soeke na identiteit ’n kerntema, met ’n totaal onverwagte gebeurtenis wat die karakters dwing om te besin en die werklikheid voortaan op ’n ander manier te beoordeel en ook hulle donker geheime te konfronteer. ''Philida'' is ’n roman oor die slawevrou Philida wat tussen 1820 en 1835 op die plaas Zandvliet in die Drakenstein-distrik gewoon het. Die plaaseienaar is Cornelis Brink en Philida het vier kinders by Frans, Cornelis se seun. Die wrede Cornelis is op sy beurt die kind van Philida se peet-ouma Petronella, nadat sy pa rondgeloop het.<ref name="auto">Cochrane, Neil. Tydskrif vir Letterkunde. Vierde reeks 50 (2) Lente 2013</ref><ref name="auto" /><ref>Greeff, Rachelle. Rapport, 2 September 2012</ref><ref>Jansen, Ena. Beeld, 3 September 2012</ref> Die Engelse weergawe van ''Philida'' is in [[2012]] op die langlys vir die toekenning van die Booker-prys. In 2013 is ''Philida'' op die kortlys vir die toekenning van die M-Net-prys en die Universiteit van Johannesburg-prys. [[Lêer:J.M. Coetzee.JPG|duimnael|J.M. Coetzee]] In die sewentiger- en tagtigerjare raak Brink (naas die Nobelpryswenners [[Nadine Gordimer]] en [[J.M. Coetzee]]) internasionaal die bekendste [[Lys van Suid-Afrikaanse skrywers|Suid-Afrikaanse skrywer]] deur vertalings van sy werk in meer as dertig tale, insluitende Albanies, Brasiliaans, Bulgaars, Chinees, Deens, Duits, Engels, Esties, Fins, Frans, Grieks, Hebreeus, Hongaars, Italiaans, Japannees, Litaus, Ndonga, Nederlands, Noors, Occitaans, Pools, Portugees, Roemeens, Russies, Serwo-Kroaties, Slowaaks, Spaans, Sweeds, Tsjeggies, Turks, Viëtnamees, Xhosa en Yslands. Onder skuilname publiseer hy ook twee ontspanningsverhale, naamlik ''Spanning op blou einders'' onder die skuilnaam Chris van Lille en ''Vlinder in die vlamkring'' as Adrienne du Toit. As Chris van Lille is hy ook vir verskeie vertalings verantwoordelik. === Ander prosa === Verskeie ander vorms van prosa word ook deur hom beoefen. Jeugverhale skryf hy vroeg reeds met die tweeluik oor Bakkies en sy maats, onderskeidelik ''Die bende'' en ''Platsak''. Vir die jeug vertel hy ook die historiese ''Die verhaal van Julius Caesar''. Sy humoristiese verhale, waarvan die meeste oorspronklik as rubrieke in koerante en tydskrifte verskyn, word gebundel in ''Die klap van die meul'', ''Die wyn van bowe'', ''’n Emmertjie wyn'', ''Die fees van die malles'' (’n keur saamgestel deur [[Abraham H. de Vries]]), ''Loopdoppies'', ''Mal en ander stories'' en ''Met ’n glimlag''. Hierdie verhale is meestal ’n tong-in-die-kiesweergawe van ’n grappige insident of storie, bedoel vir plesier en een-een lees vir ontspanning. ''Die klap van die meul'' bevat sketse wat eers in ''[[Beeld]]'' en later in sy rubriek "Sout en peper" in ''[[Rapport]]'' verskyn het,<ref name="auto1">Botha, Elize. Tydskrif vir Geesteswetenskappe. Jaargang 19 no. 4, Desember 1979</ref><ref>Van der Walt, P.D. Die Transvaler, 26 Augustus 1974</ref> met ’n tweede keur hieruit wat onder die titel ''Die wyn van bowe'' gebundel word. In die tydskrif ''Wynboer'' verskyn sy gereelde rubriek "’n Emmertjie wyn", met hoofsaaklik snaakse stories oor drinkebroers en die gevolge van die vrug van die druif. Hieruit word ’n keur saamgestel en gepubliseer as ''’n Emmertjie wyn'' en die gewildheid hiervan lei later tot ’n tweede keur onder die titel ''Loopdoppies''. ’n Keur uit al hierdie bundels word later uitgegee as ''Mal en ander stories''.<ref>Grobler, Daan. Rapport, 6 Februarie 2000</ref> Later word essays uit ''Mal en ander stories'' en die reisverhaal ''Parys-Parys retoer'' gekeur en uitgegee as ''Met ’n glimlag''. Hierdie keuses is almal daarop gemik om by die leser ’n “stille grynslaggie” te ontlok, maar die herkenbare karaktertipes en die onderwerpe wat aangeroer word, gaan dikwels ook gepaard met ’n goeie skeut satire.<ref>Coetser, Johan. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 44 no. 2, Lente 2007</ref><ref>Du Plessis, Clinton V. Rapport, 12 November 2006</ref> ==== Versamelbundels ==== Van sy korter werk word in verskeie versamelbundels opgeneem, insluitende ''Borde borde boordevol'' saamgestel deur [[Hennie Aucamp]]. ''Rooi'' is ’n versamelbundel van prominente skrywers (hoofsaaklik Sestigers) se sketse en essays wat in 1965 deur die uitgewer John Malherbe gepubliseer word. Van Brink word die stukke ''Rooi'', ''Vesting'', ''Drie vroue en ’n flentertjie'', ''Maskers en mense'' en ''Klein eiland'' hierin opgeneem, wat ook die eerste keer is dat hierdie bydraes gepubliseer word. ''Maskers en mense'' word later ook deur Merwe Scholtz in ''Vertellers 2'' opgeneem. Die kortverhaal ''Dertien'' verskyn in Augustus 1964 onder sy eie naam in ''Standpunte'', en is ’n vernuftige weergawe van die mens se onvermoë om by ’n ander mens en by God uit te kom. ’n Fabriekwerker woon op die 13de vloer van ’n woonstelgebou, langs ’n vrou wat hy nooit sien nie. Hy kom agtuur in die oggend van sy werk terug en begin om middernag werk. Sy obsessie met die vrou langsaan vergroot en hy verwaarloos sy werk en word afgedank en aangesê om te verhuis. Dan klim hy naak van sy balkon na hare toe oor en word doodgeskiet. Hierdie kortverhaal word deur Hennie Aucamp in ''Bolder'', Merwe Scholtz in ''Vertellers'' en Abraham H. de Vries in ''Die Afrikaanse kortverhaalboek'' opgeneem. Baie kortverhale van hom word onder skuilname in tydskrifte gepubliseer. Hy skryf die humoristiese stories oor die nagkardrywer Kootjie Emmer. In ''Die geskiedenis van Oom Kootjie Emmer van Witgatworteldraai'' (wat ook verfilm word), is die lykbesorger en nagkardrywer Kootjie Emmer die hoofkarakter, omring deur kleurryke dorpsgenote soos Dominee Dooieweerdt, Miss Libbie Plessie, oom Sagrys Noodskoot, oom Poepies Pontak, Koekie Rautenbach, sersant Gryp-en-Ryp Koesee en die weduwee Oop-en-toe.<ref name="auto1" /> ''Oom Kootjie Emmer en die nuwe bedeling'' is ’n satire na aanleiding van staatspresident [[P.W. Botha]] se nuwe politieke bedeling van die tagtigerjare waarin bruin mense en Indiërs ook verteenwoordiging in afsonderlike parlemente gegee word, maar swart mense steeds uitgesluit bly. Brink beskryf die wynbedryf in sy meerdere fasette in ''Brandewyn in Suid-Afrika'', ''Dessertwyn in Suid-Afrika'' (wat albei ook in Engels gepubliseer word) en ''Essence of the grape''. In Oktober 2006 vereer die Suid-Afrikaanse Brandewyngilde hom vir sy bydrae tot die brandewynbedryf in Suid-Afrika na aanleiding van sy boeke ''Brandewyn in Suid-Afrika'' (1970) en ''Essence of the Grape'' (1992). Verder stel hy die publikasie ''Heildronk'' saam, wat vele knap sketse bevat (waarvan talle deur homself), asook kort stukkies wyngeskiedenis en resepte.<ref>Anoniem. Rapport, 16 Junie 1985</ref> ==== Outobiografiese werke ==== ’n Aantal werke is outobiografies van aard. ''’n Vurk in die pad'' (''A fork in the road'') is sy outobiografie, waarin hy sy lewe in oënskou neem, hoofsaaklik om aan sy vyfde vrou ’n geheelbeeld van sy lewe te verskaf. Hierin wei hy uit oor die problematiese verhoudings met sy pa en met sy suster, die skryfster Elsabé Steenberg. Opvallend is dat hy wat sy verhoudings met vroue betref, vir Ingrid Jonker en Karina Dorn as die belangrikste uitsonder en nie eens ’n foto van die ander vier vroue met wie hy getroud was in die boek insluit nie.<ref>Anker, Johan. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 46 no. 2, Lente 2009</ref><ref>Olivier, Fanie. Beeld, 2 Maart 2009</ref> ''A fork in the road'' word in 2009 op die langlys geplaas vir die toekenning van die Samuel Johnson-prys en is in 2010 op die kortlys vir die Alan Paton-prys. Sy essay ''Skuld en boete'' word spesiaal geskryf vir opname in ''Herinnering se wei'', ’n versamelbundel met jeugherinneringe. Sy briefwisseling met die digter Ingrid Jonker word ná sy dood deur Francis Galloway geredigeer en onder die titel ''Vlam in die sneeu'' gepubliseer. Brink het Jonker se oorspronklike briewe aan hom en afskrifte van sy briewe aan haar van die sestigerjare af bewaar. Die titel van die boek suggereer reeds die onstuimige en veranderende aard van die liefdesverhouding tussen die briefskrywers. Die briewe gee ook insig in die politieke en literêre landskap van die vroeë sestigerjare.<ref>Hambidge, Joan. Beeld, 16 November 2015</ref> ==== Reisverhale ==== In die sestigerjare skryf hy verskeie reisverhale oor hoofsaaklik die [[Wes-Europa|Wes-Europese lande]]. Hierdie reisbundels is ''Pot-pourri'', ''Sempre diritto'', ''Olé'', ''Midi'', ''Parys-Parys retoer'' en ''Fado''. ''Pot-pourri'' is ’n aantal sketse oor die lewe in [[Parys]] tydens sy studentejare, wat oorspronklik eers in koerante verskyn het en ’n verwerking is van die joernale wat hy tussen 1959 en 1961 gehou het. Opmerklik is sy fyn waarnemingsvermoë waardeur hy van klein detail betekenisvolle afleidings kan maak. A.P. Grové neem ''Min vir ’n sikspens'' uit hierdie bundel op in ''Trekvoëls'', ’n versamelbundel van reissketse, en Koos Human neem ''’n Reël is ’n reël'' op in ''Willekeur''. ''Sempre diritto'' (wat beteken “hou reguit aan”) beskryf ’n besoek aan Italië, waarin hy plekke soos [[Florence]], [[Assisi]] en [[Rome]] besoek en die boek opkikker met staaltjies oor mites, folklore en die geskiedenis van die gebied. Vier sketse oor die lewe in [[Frankryk]] word opgeneem in die versamelbundel ''Rooi''. ''Olé'' is ’n Spaanse reisverhaal, geskryf na aanleiding van ’n besoek van twee maande aan [[Spanje]] in 1964. Die titel is na aanleiding van die juigkreet van bewondering by ’n stiergeveg en die woord is volgens Lorca ook verwant aan “Allah”, sodat dit saam met die juigkreet ook die religieuse aard van die land saamvat. Brink onderneem die reis as ’n soort pelgrimstog op die spoor van Don Quijote en begin waar Don Quijote eindig. Sodoende besoek hy onder meer [[Barcelona]], [[Córdoba]], [[Sevilla]], [[Granada]] en [[La Mancha]]. Hy slaag daarin om in die siel van die land en mense in te dring en open dieper perspektiewe deur sy beskrywings.<ref>Bekker, Pirow. Standpunte. Nuwe reeks 61, Oktober 1965</ref> Die CNA-prys word in 1965 aan ''Olé'' toegeken. A.P. Grové neem ''Mañana'' uit hierdie boek op in die versamelbundel ''Trekvoëls''. ''Midi'' is ’n verslag oor ’n verblyf in die suide van Frankryk. Midi beteken “middag” en die Midi is die naam waarmee min of meer die hele suide van Frankryk aangedui word. Dit is die middagland of die land van die son. Hier is dit veral sy beskrywings van die gewone mense wat bekoor. Die relaas van sy reis word voorafgegaan deur die mites, legendes en geskiedenis van hierdie streek as die agtergrond waarteen die mense van vandag hulle lewens lei. ''Parys-Parys retoer'' is ’n herbesoek aan Parys en bevat sketse wat hoofsaaklik voorheen in koerante en tydskrifte verskyn het, met veral die skets oor [[Uys Krige]] se besoek aan Parys wat bekoor. ''Fado'' beskryf ’n reis deur [[Portugal]] met ’n verkenning van die Portugese geskiedenis, legendes en literatuur. Hy gebruik die epos van Camões, ''Os Lusiadas'', as raamwerk vir hierdie beskrywings om so aan te dui hoe die hede sy beslag uit die verlede gekry het. Die titel verwys na ’n tradisionele Portugese melancholiese tipe sang, wat in moderne tye ontaard het tot verdigsel en romantiek. ’n Keur uit die sketse in al sy reisverhale verskyn as ''Latynse reise''. Uit die sketse in ''Pot-pourri'' en ''Parys-Parys retoer'' word ’n keur gemaak wat uitgegee word as ''Herinneringe aan Parys'', en ''Mediterreense herinneringe'' bevat die beste stories uit sy reissketse oor Italië (''Sempre diritto''), Spanje (''Olé'') en die suide van Frankryk (''Midi). Van sy reissketse word opgeneem in die versamelbundel Kompas.'' Hy publiseer ook die fotoboek ''Portret van die vrou as ’n meisie'' en die kunsboek oor ''Jan Vermeiren: a Flemish artist in South Africa''. Vir Paul Alberts se fotoboek ''In Kamera'', waarin fotostudies van kunstenaars oor ’n wye spektrum opgeneem word, skryf hy ’n inleiding. === Letterkundige en kritiese werke === [[Lêer:9.13.09BreytenBreytenbachByLuigiNovi1.jpg|duimnael|Breyten Breytenbach]] [[Lêer:Jan Rabie.jpg|duimnael|Jan Rabie]] As akademikus en kritikus lewer hy ’n belangrike bydrae deur publikasies soos ''Orde en chaos'', ''[[Aspekte van die nuwe prosa]]'', ''[[Aspekte van die nuwe drama]]'', die blokboeke oor ''Die poësie van Breyten Breytenbach'' en ''Jan Rabie se ‘21’'', die keur uit sy boekresensies in ''Rapport'' wat as ''Voorlopige Rapport'' en ''Tweede Voorlopige Rapport'' verskyn, ''Waarom literatuur'', ''Literatuur in die strydperk'' en ''Vertelkunde''. Aanvanklik publiseer hy resensies oor nuwe werke in ''Die Huisgenoot'', ''Tydskrif vir Letterkunde'', ''Kriterium'' en ''Dagbreek en Sondagnuus'', terwyl artikels oor die aard van die nuwe literatuur in ''Sestiger'' verskyn en sy vertoë om ’n beter sensuurbedeling meestal in die briewekolomme van die dagbladpers gepubliseer word. In ’n aantal artikels in ''Standpunte'' en in bydraes tot die bundel ''Die Sestigers'' verskaf hy belangrike sleutels tot ’n begrip van sy eie werk. ''Orde en chaos'' is ’n publikasie van sy verhandeling vir sy meestersgraad, waarin hy ’n grondige ondersoek doen na die tragedie as kunsvorm na aanleiding van ’n ondersoek van Shakespeare se tragedies en ''Germanicus'' van N.P. van Wyk Louw. Soos die titel aandui, ondersoek hy hoe al hierdie dramas werk met chaos as raamwerk waarbinne die aksie plaasvind, met die teenwig daarvan die rol van die ordeskeppende held. ''[[Aspekte van die nuwe prosa]]'' is die eerste werk wat die letterkundige bydrae van die Sestigers tot op daardie stadium literêr-teoreties bespreek en dit afspeel teen die wêreldsituasie asook die vormingskragte wat daarop ingespeel het, plaaslik en in die wêreldletterkunde.<ref>Van der Walt, P.D. Standpunte. Nuwe reeks 77, Junie 1968</ref> ''[[Aspekte van die nuwe drama]]'' is ’n tydige uiteensetting van die vernaamste kenmerke van die ontwikkelingslyne van die Nuwe Drama, wat hy kundig teenoor die klassieke drama stel en dan die dramas wat in Afrikaans aan aspekte van die Nuwe Drama voldoen, bespreek.<ref>Van der Walt, P.D. Die Transvaler, 3 Junie 1974</ref> Sy blokboek oor ''Die poësie van Breyten Breytenbach'' is ’n belangrike oorsig oor die oorsprong, denke en werkwyse agter hierdie digter se poësie en het ’n belangrike invloed op studies wat van Breytenbach gemaak word en die oordeel oor sy werk. Die blokboek oor ''Jan Rabie se ‘21’'' is eweneens verhelderend oor die verhale in hierdie bundel.<ref>Vermeulen, H.J. Tydskrif vir Geesteswetenskappe. Jaargang 20 no. 3, September 1980</ref> In ''Voorlopige Rapport'' bundel hy resensies oor 67 literêre werke wat hy in die tydperk 1970–1975 geskryf het en belig sodoende die belangrikste werke van hierdie tydperk.<ref>Pheiffer, R.H. Beeld, 4 April 1977</ref><ref>Venter, L.S. Standpunte. Nuwe reeks 140, April 1979</ref> ''Tweede voorlopige Rapport'' bevat resensies oor die belangrikste literêre werke ná 1975 en die twee bundels saam gee dan ’n oorkoepelende beeld van die Afrikaanse literatuur van die dekade van sewentig.<ref>Lindenberg, Ernst. Beeld, 6 April 1981</ref><ref>Van Eetveldt, H.J. Die Transvaler, 8 Junie 1981</ref> Hy lewer verder ’n oorsig oor die Afrikaanse prosa in ''Inleiding tot die Afrikaanse letterkunde'' onder redaksie van Ernst Lindenberg. ''Waarom literatuur?'' bevat ’n keur uit die opstelle wat hy tussen die jare 1960 en 1984 geskryf het, waarin dit veral om literêre besinning gaan,<ref name="auto2">Venter, L.S. Die Burger, 19 September 1985</ref> terwyl ''Literatuur in die strydperk'' opstelle en referate uit dieselfde tydperk bundel, maar met meer polemiese temas. Belangwekkend in laasgenoemde bundel is opstelle soos ''Geslag van Sestig'' (waarin hy nie alleen nuwe drama en prosa vir Afrikaans opeis nie, maar ook nuwe kritiek), ''Oor die religieuse en die seksuele'' (waarin hy hierdie voorheen taboe onderwerpe vir die literatuur opeis) en ''Kortsluiting in die kritiek?'' (waarin hy voorbrand maak vir ’n nuwe manier van skryf oor die literatuur). Hierdie kritiek is net so kreatief soos die literatuur van daardie vernuwende tyd en ’n broodnodige aanvulling daartoe.<ref name="auto2" /> In ''Vertelkunde'' poog hy volgens die voorskrif om vir studente en ander belangstellendes (wat nie oor diepgaande kundigheid in hierdie verband beskik nie) ’n stel gereedskap te gee waarmee die verhaalkuns omgesit kan word in vertelkunde, met ander woorde om lesers te leer hoe om ’n verhaal te interpreteer. Dit vermag hy deur die konstruksie van die driedelige program van storie, vertelteks en vertelproses en deur sy insiggewende bespreking van gebeure en ruimte binne die teks.<ref>Ina Gräbe. Die Burger, 14 Mei 1987</ref><ref>Lombard, Jean. Rapport, 17 Mei 1987</ref> Benewens bogenoemde werk voorsien hy ook Simon Vestdijk se belangrike roman ''Terug tot Ina Damman'' se publikasie in Human & Rousseau se reeks Literatuur van die Lae Lande van ’n inleiding, aantekeninge en woordverklarings.<ref>Nienaber-Luitingh, M. Beeld, 2 June 1980</ref> In pas met sy wêreldwye aansien lewer hy belangrike kritiese en teoretiese werke in Engels. ''The novel: language and narratives from Cervantes to Calvino'' is ’n verkenning van prosateorie aan die hand van romans wat klassiek is in die wêreldletterkunde, soos die titel aandui vanaf Cervantes se ''Don Quijote'' tot in die moderne tyd Calvino se ''If on a winter’s night a traveller''. Hy dui aan die hand van voorbeelde aan hoe die roman met die tyd ontwikkel het en wat die konvensies vir die roman in die verskillende ontwikkelingstadiums was.<ref>Hambidge, Joan. Plus, 8 September 1998</ref><ref>·Oom Kootjie Emmer en die nuwe bedeling</ref><ref>Olivier, Fanie. Rapport, 25 September 1983</ref> Meer polities aktueel skryf hy oor ''Mapmakers:'' ''Writing in a state of siege'', ’n versameling van sy sosio-politieke en literêr-politieke geskrifte en toesprake wat hy regdeur die wêreld tussen 1967 en 1982 gelewer het in plekke soos [[Japan]], [[Mexiko]] en [[Swede]]. Die boek word in Amerika gepubliseer onder die titel ''Writing in a state of siege: Essays on Politics and Literature''. ’n Soortgelyke werk is ''Reinventing a continent: writing and politics in South Africa 1982–1995'', ’n versameling van verspreide politieke en taal-essays wat in diverse publikasies verskyn het. === Drama === Ook op die gebied van die drama lewer hy belangrike werk. Soortgelyk aan sy prosa is sy eerste pogings tradisioneel van aard, soos ''Die band om ons harte''. Hierin word die lotgevalle van ’n Setlaarsgesin, die Wards, oor vyftien maande tussen Desember 1820 en Maart 1822 gedramatiseer. ''Caesar'' is ’n historiese versdrama, waarin die laaste jaar van Julius Caesar se lewe in vyf episodes uitgebeeld word. Die gebeure is egter oorbekend, wat die dramatiese impak daarvan verlaag, terwyl die versvorm waarskynlik nie die skrywer se vernaamste sterkpunt is nie. Dit is nogtans ’n rasegte tragedie, waarin Brink ook toespelings maak op die eietydse politiek, veral die onvermoë tot daadwerklike optrede, die morele korrupsie wat uit welvaart vloei en ’n afkeer van die idee van ’n “verligte diktatuur” wat deur eietydse intellektuele as ’n potensiële politieke oplossing gesien is.<ref name=":3" /><ref>Grobler, P. du P. Standpunte. Nuwe reeks 38-39, Desember 1961-Februarie 1962</ref> Die Eugène Marais-prys word in 1963 vir ''Caesar'' toegeken. Met ''Bagasie'' (''Die koffer'', ''Die trommel'' en ''Die tas'') bring hy vernuwing aangesien hierdie drie eenbedrywe van die eerste uitings in Afrikaans van die Teater van die Absurde is. Getrou aan die aard van hierdie soort drama word die betekenis slegs gesuggereer en is die dramas oop vir vele verskillende interpretasies. Sommige van die handelinge is so duister dat dit selfs blyk om sonder sin te wees. Die gebrek aan kohesie tussen woord en handeling, verbandlose en irrasionele dialoog is alles stylmiddele van hierdie tipe drama wat die moderne mens in sy eensaamheid, verwardheid, angs en gebrek aan sekerheid wil skets. In hierdie stukke lê Brink oënskynlik uiteenlopende maar tog verwante beelde van die problematiek van die menslike bestaan naas mekaar.<ref name=":3" /><ref>Antonissen, Rob. Standpunte. Nuwe reeks 62, Desember 1965</ref> ''Elders mooi weer en warm'' is aanvanklik as novelle onder die titel ''Elders bewolk en koel'' en later as ''Die seun'' geskryf, maar kry uiteindelik as drama sy finale beslag. Dit word verdeel in drie bedrywe, wat deur die voorspel tot elkeen aangedui word as vroeglente, somer en herfs, met ’n verdere interpolasie in die laaste bedryf wat oor die winter handel. Die stuk beweeg dus simbolies vanaf die belofte van nuwe lewe en groei tot by koue en dood.<ref name=":3" /><ref name=":2">Antonissen, Rob. Standpunte. Nuwe reeks 66, Augustus 1966</ref><ref name="auto3">Spangenberg, D.F. Tydskrif vir Letterkunde. Nuwe reeks 13 no. 4, November 1975</ref> Antonissen beskou hierdie drama as “die sterkste werk wat die jongste generasie tot die Afrikaanse drama bygedra het”.<ref name=":2" /> Die eerste uitgawe van die drama word reeds in 1965 gepubliseer, maar beleef eers in September 1969 sy eerste opvoering in die Rhodes-teater in [[Grahamstad]], onder spelleiding van die skrywer self. Hierna bring hy etlike veranderinge aan vir die professionele aanbieding deur Sukovs in April 1970 in [[Bloemfontein]], waarna die stuk verder ingekort en verander word vir die publikasie van die tweede uitgawe in 1974. ''Die verhoor'' en ''Die rebelle'' behandel die historiese gegewe van die Slagtersnek-opstand as agtergrond vir die teenstelling van individuele vryheid en verantwoordelikheid teenoor die mag en gesag van die owerheid. ''Die verhoor'' word in 1980 deur Brink self as sy mees bevredigende drama beskryf. Die drama slaag daarin om die vernaamste probleme en standpunte van die koloniale samelewing (waarvan apartheid ’n vorm is) uit te beeld.<ref>Bruwer, Johan. Rapport, 16 Maart 1980</ref> In ''Die verhoor'' lewer ’n alomteenwoordige verteller kommentaar en praat direk met ander karakters, maar die feit dat hy nie soos Frederik in ''Die rebelle'' direk betrokke was nie, maak hierdie struktuur minder oortuigend. ''Pavane'' se titel verwys na ’n statige, plegtige dans, vermoedelik afgelei van die Spaanse woord vir pou. Die pou is ook die roepvoël van die dood, waardeur die idee van die dood sentraal geplaas word in die drama. Die drama bied ’n ontleding van die filosofiese en menslike dinamiek wat by ’n bevrydingstryd na vore kom. Vier Suid-Amerikaanse vryheidsvegters (Mario, Miguel, Antonio en Pepe) ontvoer die dogter (Claudia) van ’n vooraanstaande Amerikaanse diplomaat om haar as gyselaar aan te hou in hulle strewe na die bevryding van sewe van hulle makkers.<ref>Odendaal, L.B. Tydskrif vir Geesteswetenskappe. Jaargang 16 no. 2, Junie 1976</ref><ref>Roodt, Dan. Rapport, 15 Junie 1980</ref><ref name="auto3" /> Die drama word deur Anthony Akerman in Engels vertaal en onder meer in Brittanje opgevoer. ''Die jogger'' is ’n greep uit die geskiedenis van Suid-Afrika onder apartheid, wat in die tyd van die [[Waarheid-en-versoeningskommissie]] afspeel.<ref>Beukes, Marthinus. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 35 no. 4, Augustus 1997</ref><ref>Conradie, Pieter. Insig, April 1997</ref><ref>Van der Westhuizen, P.C. Beeld, 16 Junie 1997</ref> Die Akademie ken uiteindelik, na vele jare se polemiek, die Hertzogprys vir drama in 2000 aan Brink toe vir ''Die jogger''. ''Die jogger'' word ook bekroon met agt Vita-toekennings. Hy skryf ook die blyspel ''Afrikaners is plesierig'', waarin deur ’n oorsig van die Suid-Afrikaanse geskiedenis kommentaar gelewer word op sekere kernfigure en tipes in die Suid-Afrikaanse politiek. Ware Jakob, die “ware Afrikaner”, word aan die einde ontmasker as ’n onaangename karakter. Die meeste van die karakters is op tydgenootlike figure gebaseer, met die hippie Buiten Buitengewoon wat uiteraard verwys na Breyten Breytenbach.<ref name="auto3" /> Verskeie van sy dramas is gebaseer op reeds bestaande werke. Hy verwerk Shakespeare se ''[[The Comedy of Errors]]'' as ''Kinkels innie kabel'' en plaas dit midde-in ’n plaaslike milieu, naamlik die denkbeeldige vissersdorpie Witbaai naby Kaapstad. Twee pare identiese tweelinge word as kinders deur omstandighede geskei. As jong volwassenes beland hulle toevallig op dieselfde plek, waar hulle in die slottoneel mekaar en hulle eie en aangenome vader vind. Brink se tegniese vernuf blyk duidelik uit hoe hy die dubbelsinnighede in die dialoog (’n vermenging van die Kaapse streektaal en Shakespeare se dialoog) en situasies skep en benut.<ref>Kannemeyer, J.C. ''Konfrontasies''. Academica. Pretoria en Kaapstad. Eerste uitgawe, 1977.</ref> ''Bobaas van die boendoe'' is gebaseer op ''The playboy of the Western world'' van J.M. Synge. Hierin word Synge se gegewe op vernuftige wyse verwerk om dit van toepassing te maak op die sosiale milieu van die Kaapse bruin mense. Dit is veral die realistiese en pittige taalgebruik wat imponeer.<ref name="auto3" /> ’n Soortgelyke verwerking van Molière se ''Les fourberies de Scapin'' (''Die skelmstreke van Scapino'') wat ook in die wêreld van die Kaapse bruin mense afspeel, is nie gepubliseer nie. [[Mikro]] se verhale oor die karakter Toiings is die basis vir die drama ''Toiings op die langpad''. Die drama verwerk materiaal uit al die Toiings-romans en dek beide die jong en ou Toiings, waardeur sy ontwikkeling duidelik word. Die aksie word egter nie chronologies aangebied nie, maar eerder vanuit die oogpunt van die ou Totius, wat gereeld in sy herinnering terugflitse uit die verlede beleef.<ref>Johl, Ronèl. Die Transvaler, 8 Desember 1979</ref> ''Die hamer van die hekse'' is ’n interessante eksperiment in ons letterkunde wat die klassieke teks van ''Die heks'' van [[C. Louis Leipoldt]] as sentrale gegewe neem. Leipoldt se drama word beskou as ’n uitsonderlike drama in ons vroeë letterkunde, waar die kardinaal tydens die grootskaalse [[heksejag]] in die [[Middeleeue]] uitvind dat die “heks” wat nou voor hom verskyn, sy jeugliefde is. Die einde is onbevredigend aangesien die kardinaal in ’n floute verval en die keuse wat hy moet maak tussen sy jeugliefde (wat hy nou weet onskuldig is) en die kerk (wat haar dood eis) sodoende vryspring. Brink neem die teks van Leipoldt se drama grootliks onveranderd oor, met geringe stilistiese veranderinge, wat insluit die dramatiese aanbieding van die getuienis teen die hekse. Hy skryf ’n episode aan die begin en twee episodes aan die einde by, wat die kardinaal dwing om ’n besluit te neem óf vir sy jeugliefde (wat hom as ketter teen die kerk sal brandmerk) óf vir die kerk (wat sy jeugliefde brandstapel toe sal stuur). Die keuse sluit ook aan by die eietydse deurdat die kardinaal ’n beginselvaste man is wat sterk glo in die kerk as sosiale bestel, ten spyte van die werkinge van hierdie bestel wat soms baie onmenslik is. So word die boodskap van die drama versterk, asook die spanning in die handeling. Die ondergang van ’n man soos in Leipoldt se drama lei dan tot die ondergang van ’n stelsel.<ref>Van der Walt, P.D. Die Transvaler, 21 Januarie 1977</ref><ref>Van Zyl, Hannes. Beeld, 13 September 1976</ref> Op ander gebiede maak hy ook ’n groot bydrae. In die sestiger- en sewentigerjare neem hy by herhaling die regie van sy dramas waar en ontwikkel hy tot toonaangewende kritikus met sy gereelde boekresensies in ''Rapport''. Op filmgebied skryf hy in 1972 die draaiboek vir die film ''Peetpa'', ’n satire op ''The godfather'', wat verfilm is met [[Koos Roets]] as die regisseur. In 1975 is hy die verwerker en regisseur van die verfilming van [[C.M. van den Heever]] se ''Somer''. Sy boek oor ''Kootjie Emmer'' word ook verfilm. Hy lewer ook werk vir die televisie deur die draaiboeke te skryf vir die televisiereekse ''The Settlers'', oor 1820 se Britse Setlaars, en ''Glitter'', oor Kimberley en die [[diamantbedryf]]. Verder verwerk hy [[Herman Charles Bosman]] se verhaal ''The picture of Gysbert Jonker'' vir televisie en [[Olive Schreiner]] se ''Story of an African farm'' vir die verhoog. === Samesteller, redakteur en vertaler === Ook as samesteller en redakteur van boeke is hy belangrik, veral met die samestelling van ''Groot verseboek'' in 2000 en die heruitgawe van 2008, waarvoor hy die totale Afrikaanse poësie in Afrikaans moes bestudeer. Hy versorg die bundel ''Oggendlied'', wat uitgegee word ter ere van [[Uys Krige]] met sy verjaarsdag op [[4 Februarie]] [[1977]], stel die tweetalige bundels ''S.A. 27 April 1994'' en ''27 April one year later / 27 April een jaar later'' saam, waarin verskeie skrywers hulle gedagtes op die historiese dag van volle demokrasie vir Suid-Afrika neerpen en stel ook drie bundels gedigte en prosa saam wat in 1982, 1983 en 1985 onder die titel ''Aspersie'' deur Rhodes-universiteit uitgegee word. Saam met J.M. Coetzee is hy mederedakteur van die versamelbundel ''A land apart'', waarin hulle ’n verteenwoordigende keuse maak uit die Engelse kortverhale van Suid-Afrikaanse skrywers, insluitende Nadine Gordimer, Gcina Mhlope, Ahmed Essop, Chris van Wyk, Mazisi Kunene, Christopher Hope, Mike Nicol en Oupa Thando Mthimkulu. As vertaler is hy verantwoordelik vir die vertaling van ’n groot aantal boeke uit die wêreldliteratuur in Afrikaans. Die Akademieprys vir Vertaalde Werk word in 1971 aan hom toegeken vir sy vertaling van ''Alice deur die spieël'' van [[Lewis Carroll]]. Sy vertalings in Afrikaans sluit in Cervantes se ''Die vindingryke ridder Don Quijote de la Mancha'', Marguerite Duras se ''Moderato cantabile'', Graham Greene se ''Die eendstert'', Lewis Carroll se ''Die avonture van Alice'' en ''Alice deur die spieël'', André Dhôtel se ''Reisigers na die groot land'', Mark Twain se ''Die avonture van Huckleberry Finn'', Nina Berberova se ''Die begeleidster'' en Eugene O’Neill se ''’n Lang dagreis na die nag'', terwyl hy Dan Sleigh se ''Eilande'' en Jeanne Goosen se ''Ons is nie almal so nie''<ref>Toerien, Barend J. Die Burger, 28 Desember 1992</ref> in Engels vertaal. Hy lewe ook ’n groot aantal vertalings van veral kinder- en jeuglektuur onder die skuilnaam Chris van Lille. ’n Volledige lys van sy vertalings word onder sy lys van publikasies hieronder uiteengesit. Sy en [[Antjie Krog]] se Engelse vertaling van Ingrid Jonker se gedigte (''Black butterflies – selected poems'') is in 2009 op die kortlys vir die literêre vertalingsprys van die Suid-Afrikaanse Vertalersinstituut. In 2011 verskyn sy naam op IBBY se erelys vir sy bydrae tot letterkunde vir die jeug en kinders in Suid-Afrika vir sy vertaling van ''Die avonture van Alice in Wonderland''. In opdrag van die streeksrade vertaal hy verskeie dramas, waarvan ''Richard III'' van [[William Shakespeare]], ''Romeo en Juliet'' <ref>Ferguson, Ian. Rapport, 4 Julie 1976.</ref><ref>Malan, Gideon. Beeld, 19 Januarie 1976</ref>van Shakespeare, ''Die seemeeu'' van Anton Tsjechof en ''Hedda Gabler'' van Henrik Ibsen gepubliseer word. Hy vertaal ook Albert Camus se ''Die terroriste'', Edmond Rostand se ''Cyrano de Bergerac'', Georges Feydeau se ''Hond se gedagte'', Eugène Marin Labiche se ''Al om die ander'', Michel de Ghelderode se ''Eskoriaal'', Nikolai Erdmann se ''Die selfmoordenaar'', Fritz Hochwälder se ''Die staatsaanklaer'', Federico Garçia Lorca se ''Bloedbruilof'' en Richard Nash se ''Die reënmaker''. Ongepubliseerde verwerkings van dramas sluit verder in ''Die hand vol vere'' (na aanleiding van Aristophanes se ''Die voëls''), ''’n Lang dagreis na die nag'' (''A long day’s journey into night'' van Eugene O’Neill) en ’n verwerking van ''Story of an African farm'' van Olive Schreiner vir die verhoog. Daar is ook twee verwerkings in Engels, ''That skelm Scapino'' na aanleiding van Molière se ''Les fourberies de Scapin'' en Pavel Kohout se ''Roulette.'' == Toekennings en eerbewyse == === Eerbewyse === [[Lêer:Elsa Joubert.jpg|duimnael|Elsa Joubert]] Benewens die aansienlike aantal pryse wat sy individuele boeke verower, word sy werk en persoon op talryke maniere bekroon. Hy word in 1979, 1980 en 1982 vir die [[Nobelprys vir Letterkunde]] benoem en bevind hom in 1982 op die kortlys vir hierdie prys, wat daardie jaar aan Gabriel Garçia Marquez toegeken word. In 1983 word hy deur die Franse regering vereer deur ingehuldig te word as ridder van die [[Legioen van Eer]] en in 1987 vereer dieselfde regering hom weer toe hy ’n offisier van l’Ordre des Arts et Lettres word, die hoogste moontlike toekenning van die Franse regering. Die Universiteit van Uppsala in [[Swede]] ken in 1993 die Monisamiën-prys vir menseregte aan hom toe, wat al om die ander jaar toegeken word, en met hierdie toekenning sluit hy aan by vorige ontvangers soos [[Lech Wałęsa|Lech Walesa]] van Pole en die Koreaanse digter Kim Chi Ha. Hy dien ook op die jurie vir die toekenning van die Jacques Rousseau-prys vir [[Filosofie]] in [[Switserland]], saam met die Nobelpryswenner Saul Bellow die enigste buitelander op die jurie. Toe die Akademie in 1994 aan hom die [[Gustav Prellerprys vir Literatuurwetenskap en Letterkundige Kritiek|Gustav Preller-prys]] vir literêre kritiek toeken, weier Brink die prys, omdat hy reeds meer as vier jaar vantevore vanuit die Afrikaanse na die Engelse kritiek oorbeweeg het en dus geen nuwe bydrae gemaak het wat die toekenning van die prys sou regverdig nie. Saam met [[Elsa Joubert]] ontvang hy in 1996 die Afrikaans Onbeperk-toekenning by die [[Klein Karoo Nasionale Kunstefees]] en die motivering word deur [[Adam Small]] gedoen. In 2000 word hy aangewys as Boekjoernalis van die Jaar vir bydraes gelewer in ''Leadership'', ''Insig'' en ''The Sunday Independent''. Tydens die ''Volksblad''-Kunstefees in [[2002]] reël die Departement Afrikaans-Nederlands van die [[Universiteit van die Vrystaat]] ’n André P. Brink-seminaar waaraan vele vooraanstaande figure in die Afrikaanse letterkunde deelneem. Brink word ook aangewys as die Feeskunstenaar en ’n uitgawe van die letterkundige tydskrif ''Stilet'' word aan hom gewy. ''Tydskrif vir Letterkunde'' wy in 2005 ten tye van sy sewentigste verjaarsdag ’n spesiale uitgawe aan sy lewe en werk. Die staatspresident ken in September 2006 die [[Orde van Ikhamanga]] (Silwer) aan hom toe. In Desember 2006 ontvang hy ’n Suid-Afrikaanse Letterkundetoekenning, geborg deur die Departement van Kuns en Kultuur, vir sy lewensbydrae tot die Suid-Afrikaanse letterkunde. Die departement Afrikaans van die [[Universiteit van Pretoria]] bied in Maart 2013 ’n tweedaagse kongres oor sy werk aan onder die titel ''On the contrary: André Brink and his oeuvre''. Verskeie plaaslike en buitelandse letterkundiges neem daaraan deel. Hy word in 2013 deur die stad [[Parys]] vereer met hulle hoogste eer, die Médaille Grand Vermeil De La Ville, wat toegeken word aan leiers wat ’n belangrike invloed uitoefen. In 2014 word hy deur die Arts and Culture Trust vir sy lewenslange bydrae tot die letterkunde vereer. Hy ontvang verskeie eredoktorsgrade, onder meer van die [[Universiteit van die Witwatersrand]] in 1985, die [[Universiteit van die Vrystaat|Universiteit van die Oranje-Vrystaat]] in [[1995]], [[Rhodes-universiteit|Rhodes Universiteit]], die Franse universiteit Montpellier, die [[Universiteit van Pretoria]] in 2003 en in 2015 die Franssprekende Katolieke Universiteit in Louvain-la-Neuve in België. Verskeie boeke word oor hom en sy werk gepubliseer. Die letterkundige J.H. Senekal stel in [[1988]] ’n bundel saam onder die titel ''[[Donker Weerlig: Literêre opstelle oor die werk van André P. Brink]]'', wat letterkundige opstelle oor sy skryfwerk bevat. In 1990 publiseer Bas Peters in Nederland ''Op zoek naar Afrika: over het verbod op ‘Kennis van die aand’ van André P. Brink''. Onder redaksie van Karina Szczurek verskyn ''Encounters with André Brink'' in 2010 waarin Brink se vriende en kollegas vertel van hulle herinneringe aan hom. In 2013 word die bundel ''Contrary: Critical responses to the novels of André Brink'' deur Willie Burger en Karina Szczurek saamgestel, met literêre opstelle deur verskeie literatore in beide Afrikaans en Engels wat daarin opgeneem word.<ref>Fourie, Reinhardt. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 51 no. 2, Vierde reeks Lente 2014</ref> === Toekennings === Brink was 'n veelbekroonde skrywer. Hy ontvang onder andere die volgende toekennings: * 1963 [[Eugène Maraisprys]] van die [[Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns]] vir sy drama ''Caesar'' * 1964 [[Reina Prinsen Geerligs-prys]] * 1965 [[Central News Agency-prys vir Letterkunde|CNA-prys]] vir sy reisverhale ''Olé'' * 1970 Akademieprys vir Vertaalde Werk van die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns vir sy vertaling van ''Alice deur die Spieël'' ([[Lewis Carroll]]) * 1978 CNA-prys vir sy roman ''Rumours of Rain'' (die Engelse weergawe van ''Gerugte van Reën'') * 1980 Prix Médicis Étranger (Frankryk) * 1980 Martin Luther King Memorial Prize (VK) * 1982 Ridder van die Franse [[Legioen van Eer]] (Frankryk) * 1982 CNA-prys vir sy roman ''A Chain of Voices'' (die Engelse weergawe van ''Houd-den-Bek'') * 1987 Offisier van die l’Ordre des Arts et Lettres (Frankryk) * 1994 Gustav Prellerprys vir Literatuurwetenskap en Letterkundige Kritiek van die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns * 2000 [[Hertzogprys]] van die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns vir sy drama ''Die Jogger'' * 2001 Hertzogprys vir sy roman ''Donkermaan'' * [[Orde van Ikhamanga]] (Silwer) van die [[president van Suid-Afrika]]. == Publikasies == Die volgende publikasies het uit Brink se pen verskyn:<ref>{{cite web |url=http://www.dbnl.org/auteurs/auteur.php?id=brin022 |title=André Brink · dbnl |last=DBNL |website=DBNL |language=nl |archive-url=https://web.archive.org/web/20190816155924/https://www.dbnl.org/auteurs/auteur.php?id=brin022 |archive-date=16 Augustus 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.worldcat.org/search?q=au:LILLE,+Chris+van,&qt=hot_author|title=Results for 'au:LILLE, Chris van,' [WorldCat.org]|website=www.worldcat.org}}</ref> === Romans === * 1958: ''Meul teen die Hang''<ref>https://openlibrary.org/books/OL52897864M/Die_meul_teen_die_hang</ref> * 1958/9: ''Die Gebondenes'' * 1960: ''Eindelose Weë'' * 1962: ''Lobola vir die Lewe'' * 1963: ''Die Ambassadeur'' * 1965: ''Orgie'' * 1967: ''Miskien Nooit'' * 1973: ''Kennis van die Aand'' * 1975: ''’n Oomblik in die Wind'' * 1978: ''Gerugte van Reën'' * 1979: ''’n Droë Wit Seisoen'' * 1982: ''Houd-den-Bek'' * 1984: ''Die Muur van die Pes'' * 1988: ''Die Eerste Lewe van Adamastor'' * 1988: ''States of Emergency'' * 1991: ''Die Kreef Raak Gewoond Daaraan'' * 1993: ''Inteendeel'' * 1995: ''Sandkastele'' * 1998: ''Duiwelskloof'' * 2000: ''Donkermaan'' * 2002: ''Anderkant die Stilte'' * 2004: ''Voor Ek Vergeet'' * 2005: ''Bidsprinkaan'' * 2006: ''Die Blou Deur/The Blue Door'' * 2008: ''Ander Lewens'' * 2012: ''Philida'' === Dramas === * 1956: ''Die Band om ons Harte'' * 1961: ''Caesar'' * 1962: ''Die Koffer'' * 1965: ''Bagasie (Koffer, Tas, Trommel)'' * 1965: ''Elders Mooiweer en Warm'' * 1970: ''Die Verhoor'' * 1970: ''Die Rebelle'' * 1971: ''Kinkels innie Kabel'' * 1973: ''Die Bobaas van die Boendoe'' * 1973: ''Afrikaners is Plesierig'' * 1974: ''Pavane'' * 1976: ''Die Hamer van die Hekse'' * 1979: ''Toiings op die Langpad'' * 1997: ''Die Jogger'' === Reisverhale === * 1962/3: ''Pot-Pourri'' * 1963: ''Sempre Diritto'' * 1965: ''Olé'' * 1969: ''Midi'' * 1969: ''Parys-Parys Retoer'' * 1970: ''Fado'' === Akademiese Werke === * 1959: ''Orde en Chaos'' * 1967: ''[[Aspekte van die Nuwe Prosa]]'' * 1971: ''Die Poësie van Breyten Breytenbach'' * 1974: ''[[Aspekte van die Nuwe Drama]]'' * 1976: ''Voorlopige Rapport'' * 1977: ''Jan Rabie se 21'' * 1980: ''Tweede Voorlopige Rapport'' * 1983: ''Mapmakers: Writing in a State of Siege'' * 1985: ''Literatuur in die Strydperk'' * 1985: ''Waarom Literatuur?'' * 1987: ''Vertelkunde'' * 1996: ''Reinventing a Continent: Writing and Politics in South Africa'' * 1996: ''Destabilising Shakespeare'' * 1998: ''The Novel: Language and Narrative from Cervantes to Calvino'' === Ander Werke === * 1961: ''Bakkies en sy Maats – 1 Die Bende'' * 1962: ''Bakkies en sy Maats – 2 Platsak'' * 1963: ''Die Verhaal van Julius Caesar '' * 1965: ''Rooi'' (5 kortverhale in bundel; met ander) * 1973: ''Portret van die Vrou as ’n Meisie'' * 1973: ''Die Geskiedenis van Oom Kootjie Emmer van Witgatworteldraai'' * 1973: ''Brandewyn in Suid-Afrika'' * 1974: ''Dessertwyn in Suid-Afrika'' * 1974: ''Die Klap van die Meul'' * 1974: ''Die Wyn van Bowe'' * 1979: ''In Camera: Portraits of South African Artists/In Kamera: Portrette van Suid-Afrikaanse Kunstenaars'' * 1981: ''’n Emmertjie Wyn'' * 1981: ''Heildronk'' * 1983: ''Oom Kootjie Emmer en die Nuwe Bedeling'' * 1984: ''Loopdoppies'' * 2009: '' 'n Vurk in die Pad'' (outobiografie) === Omnibusse === * 1982: ''Die Fees van die Malles'' * 1986: ''Mal en Ander Stories'' * 1990: ''Latynse Reise'' * 2006: ''Met ’n Glimlag'' === Samestellings === * 1977: ''Oggendlied: ’n Bundel vir Uys Krige op sy Verjaardag'' * 1979: ''Klein Avontuur'' (Top Naeff) * 1986: ''A Land Apart: A South African Reader'' (saam met [[J.M. Coetzee]]) * 1994: ''SA 27 April 1994'' * 1995: ''27 April – One Year Later/Een Jaar Later'' * 2000: ''Groot Verseboek 2000'' * 2008: ''Groot Verseboek 2008 –'' in drie bande === Vertalings === * 1962: ''Reisigers na die Groot Land'' (Andre Dhôtel) * 1962: ''Die Wonderhande'' (Joseph Kessel) * 1962: ''Die Brug oor die Rivier Kwai'' (Pierre Boulle) * 1962: ''Nuno, de Visserseun'' (LN Lavolle) * 1963: ''Moderato Cantabile'' (Marguerite Duras) * 1963: ''Verhale uit Limousin'' (Léonce Bourliaguet) * 1963: ''Die Slapende Berg'' (Léonce Bourliaguet) * 1963: ''Land van die Farao's'' (Leonard Cottrell) * 1963: ''Die Bos van Kokelunde'' (Michel Rouzé) * 1963: ''Die Goue Kruis'' (Paul-Jacques Bonzon) * 1964: ''Land van die Twee Riviere'' (Leonard Cottrell) * 1964: ''Volke van Afrika'' (CM Turnbull) * 1965: ''[[Alice se Avonture in Wonderland]]'' (Lewis Carroll) * 1966: ''Die Mooiste Verhale uit die Arabiese Nagte'' * 1966: ''Die Avonture van Don Quijote'' (oorvertel deur J Reeves) * 1966: ''[[Don Quijote (boek)|Die Vindingryke Ridder Don Quijote de la Mancha]]'' (Cervantes) * 1966: ''Die Swerfling'' ([[Colette]]) * 1966: ''Ek was Cicero'' (Elyesa Bazna) * 1966: ''Koning Babar'' (Jean de Brunhoff) * 1966: ''Speurder Maigret'' (Simenon) * 1967: ''Maigret en sy Dooie'' (Simenon) * 1967: ''Die Eenspaaier'' (Ester Wier) * 1967: ''Die Mooiste Sprokies van Moeder Gans'' (C Perrault) * 1967: ''Die Eendstert'' (Graham Greene) * 1967: ''Mary Poppins in Kersieboomlaan'' (PL Travers) * 1967(?): ''Die Towenaar se Neef'' (CS Lewis) * 1968: ''Die Groot Boek oor ons Dieremaats'' (met ander vertalers) * 1968: ''Koning Arthur en sy Ridders van die Ronde Tafel'' * 1968: ''Die Kinders van Groenkop'' (Lucy Boston) * 1968: ''Maigret en die Lang Derm'' (Simenon) * 1968: ''Bontnek. Die Verhaal van ’n Duif'' (Dhan Gopal Mukerji) * 1968: ''Alice deur die Spieël'' (Lewis Carrol) * 1968: ''Die Botsende Rotse'' ([[Ian Serraillier]]) * 1968: ''Die Bul in die Doolhof'' (Ian Serraillier) * 1968: ''Die Horing van Ivoor'' (Ian Serraillier) * 1968: ''Die Kop van die Gorgoon'' (Ian Serraillier) * 1968: ''Die Draai van die Skroef'' ([[Henry James]]) * 1969: ''Die Gelukkige Prins en Ander Sprokies'' ([[Oscar Wilde]]) * 1969: ''Maigret en die Spook'' (Simenon) * 1969: ''Die Gestewelde Kat'' (Charles Perrault) * 1969: ''Die Groot Golf'' (Pearl S Buck) * 1969: ''Die Nagtegaal'' (Hans Christiaan Andersen) * 1969: ''Richard III'' ([[Shakespeare]]) * 1970: ''Die Terroriste'' (Camus) * 1971: ''Eskoriaal'' (Michel de Ghelderode) * 1972: ''Ballerina'' (Nada Ćurčija-Prodanovič) * 1973: ''Jonathan Livingston Seemeeu'' (Richard Bach) * 1974: ''Hedda Gabler'' ([[Henrik Ibsen]]) * 1974: ''Die Wind in die Wilgers'' (Kenneth Grahame) * 1975: ''Die Tragedie van Romeo en Juliet'' ([[Shakespeare]]) * 1976: ''Die Seemeeu'' ([[Anton Tsjechof]]) * 1978: ''Die Tierbrigade'' (Claude Desailly) * 1979: ''Nuwe Avonture van die Tierbrigade'' (Claude Desailly) * 1980: ''Die Nagtegaal en die Roos'' ([[Oscar Wilde]]) * 1981: ''Rot op Reis'' (Kenneth Grahame) * 1981: ''Adam van die Pad'' (Elizabeth Janet Gray) * 1983: ''Klein Duimpie'' (Charles Perrault) * 1987: ''Die Avonture van Alice'' (Lewis Carroll) * 1992: ''Not All of Us'' ([[Jeanne Goosen]]) * 1993: ''Die Begeleidster'' (Nina Berberova) * 1994: ''Die Klein Prinsie'' ([[Antoine de Saint-Exupéry]]) * 2007: ''Black Butterflies – Selected Poems'' ([[Ingrid Jonker]]) (saam met [[Antjie Krog]]) === Chris van Lille === * 1977: ''Spanning op blou einders'' === Adrienne du Toit === * 1967: ''Vlinder in die vlamkring'' == Akademiese Publikasies oor André P Brink se Werk == ===Boeke=== * 1988: ''[[Donker Weerlig: Literêre opstelle oor die werk van André P. Brink]]'' (onder redaksie van J.H. Senekal) * 1991: ''The Lives of Adamastor'' (deur Anthony J. Hassall, in ''International Literature in English'', onder redaksie van Pobert L. Ross) * 1996: ''Colonization, Violence, and Narration in White South African Writing: André Brink, Breyten Breytenbach, and J.M. Coetzee'' (Rosemary Jane Jolly) ===Vakkundige artikels=== *Anker, Johan. 2009. Mise en abyme en Ander Lewens van André P. Brink. ''LitNet Akademies Geesteswetenskappe.'' *Beer, Linde. 2019. Afrikaanse populêre fiksie oor die Kongo (DRK) tydens die koloniale era, met spesiale verwysing na Die Swart Luiperd- reeks en “Stad uit die verlede” (André P. Brink). ''Stilet.'' *Borowska, Natalia. 2011. Een omstreden schrijver Nederlandse recensenten over André P. Brink. ''Tydskrif vir Nederlands en Afrikaans.'' *Botha, Elize. 2002. Die tweegesig-leser - 'n persoonlike leesverslag van André P Brink, Donkermaan (2000). ''Stilet.'' *Bothma, Mathilda en Henriette Roos. 2006. Intertekstuele skakels. Die terugreik na 'n Westerse wêreld vanuit 'n Afrika-sentiment in enkele romans van André P Brink. ''Stilet.'' *Bothma, Mathilda. 2013. Verbeelding en realiteit in Bidsprinkaan deur André P Brink. ''Stilet.'' *Bothma, Mathilda. 2015. Ambivalensie in die verhouding tussen slaaf en meester in Philida deur André P Brink . ''Tydskrif vir Letterkunde.'' *Breitenbach, JH. 1977. Relativering van die werklikheid in die romans van André P. Brink. ''Koers.'' *Brittan, Alice. 2005. Reading sex and violence in André P Brink's Rumours of Rain and A Dry White Season . ''Tydskrif vir Letterkunde.'' *Burger, Willie. 2015. Reading can be disturbing- a tribute to André Brink . ''Tydskrif vir Letterkunde.'' *Chaudhari, Shamiega. 2017. Stilte en agentskap in die slaweroman Philida van André P. Brink. ''LitNet Akademies Geesteswetenskappe.'' *Cochrane, Neil. 2005. Die pikareske tematiek in André P Brink se Inteendeel . ''Tydskrif vir Letterkunde.'' *Cochrane, Neil. 2005. 'n Ondersoek na die pikareske motiewe in Anderkant die stilte van André P Brink. ''Stilet.'' *Coetser, JL. 1988. Don Quijote (Cervantes) en Ole (Brink). ''Tydskrif vir Letterkunde.'' *Coetzee, Ampie. 2002. Seksualiteit in die werk van André P Brink. ''Stilet.'' *Crous, Marius. 2006. “Note on sex for the aged widower”- On André P Brink’s The Rights of Desire . ''Tydskrif vir Letterkunde.'' *Diala, Isidore. 2003. André Brink and the Implications of Tragedy for Apartheid South Africa. ''Journal of Southern African Studies.'' *Diala, Isidore. 2005. André P Brink- An aesthetics of response . ''Tydskrif vir Letterkunde.'' *Diala, Isidore. 2015. Tribute André Brink - In defiance of boundaries. ''Tydskrif vir Letterkunde.'' *Ester, Hans. 2005. André P Brink en de marxistische literatuuropvatting . ''Tydskrif vir Letterkunde.'' *Fourie, Reinhardt. 2014. Contrary- Critical Responses to the Novels of André P Brink. ''Tydskrif vir Letterkunde.'' *Fourie, Reinhardt. 2016. Vlam in die sneeu. Die liefdesbriewe van André P Brink en Ingrid Jonker. ''Tydskrif vir Letterkunde.'' *Grzęda, Paulina. 2019. “A Sense of an Absent Future.” Pervading Post-apartheid South African Literature- Re-conceptualisations of Temporality in André Brink’s Transitional Writings . ''Werkwinkel.'' *Horn, Anette en Peter Horn. 2005. "It is much more complicated and much more fluid than mere linearity" Female genealogies in André P Brink's Imaginings of Sand . ''Tydskrif vir Letterkunde.'' *Human, Thys. 2002. Die glansende skadu van haar afwesigheid - die logika van supplementariteit in André P Brink se Donkermaan. ''Stilet.'' *Human, Thys. 2013. Anderkant die stilte (2002) deur André P. Brink as postkoloniale, Gotiese roman. ''Stilet.'' *John, Philip. 2003. Verowering in Duiwelskloof (1998) (André P Brink) en The heart of redness (2000) - implikasies van ons siening van die verlede vir ons toekoms. ''Stilet.'' *John, Philip. 2005. Globale paradys of plaaslike hel? 'n Lesing van Duiwelskloof (André P Brink), Lituma en los Andes (Mario Vargas Llosa) en Paradise (Toni Morrison) . ''Tydskrif vir Letterkunde.'' *John, Philip. 2006. n "Nuwe" Afrikaanse literêrkritiese paradigma? Enkele gedagtes aan die hand van 'n analise van André P Brink se Voor ek vergeet (2004). ''Stilet.'' *Kossew, Sue. 1997. Reinventing history; reimagining the novel- The politics of reading André Brink's imaginings of Sand . ''Journal of Literary Studies.'' *Kossew, Sue. 2005. Giving Voice- Narrating silence, history and memory in André P Brink’s The Other Side of Silence and Before I Forget . ''Tydskrif vir Letterkunde.'' *le Cordeur, Michael. 2013. Philida - van slavin tot geëmansipeerde vrou. Philida 'n slawerom, André P Brink. ''Tydskrif vir Geesteswetenskappe.'' *Lehmann, Elmar. 2005. Brinkmanship- Storytellers and the novelist (André P Brink). ''Tydskrif vir Letterkunde.'' *Lemmer, Erika. 1997. Verkleurmannetjiegenres - Mutasies in metafiksionele tekste van Cervantes en Brink. ''Tydskrif vir Letterkunde.'' *Louw, Salomi. 2006. Ruimte in André P Brink se Die jogger. ''Stilet.'' *Meintjes, Godfrey. 1998. Postcolonial imaginings- An exploration of postcolonial tendencies in André P Brink's prose oeuvre . ''Journal of Literary Studies.'' *Mouton, M.. 1983. Tyd as karakteriseringsmiddel in Die Ambassadeur van André P. Brink. ''Literator.'' *Neethling, Bertie. 2009. Naamgewingstrategieë in André P. Brink se Duiwelskloof en Devil's Valley- 'n vergelykende perspektief. ''LitNet Akademies Geesteswetenskappe.'' *Pieterse, Henning. 2015. Tribute Birthing me - André P Brink (1935-2015). ''Tydskrif vir Letterkunde.'' *Rich, Paul. 1982. Tradition and Revolt in South African Fiction The Novels of Andre Brink, Nadine Gordimer and J. M. Coetzee. ''Journal of Southern African Studies.'' *Roos, Henriette. 2007. Bidsprinkaan 'n ware storie, André P Brink. ''Tydskrif vir Geesteswetenskappe.'' *Senekal, Burgert. 2015. André P Brink se posisie in die Afrikaanse literêre sisteem van die 1960’s . ''Tydskrif vir Letterkunde.'' *Slagter, Inez en Ena Jansen. 2009. Het literair motto een raadsel dat om ontcijfering vraagt. Drie motto’s in Bidsprinkaan, ’n ware storie (2005) van André P. Brink. ''Tydskrif vir Nederlands en Afrikaans.'' *Stachura, Natalia. 2015. In memoriam André P Brink (1935-2015) . ''Werkwinkel.'' *Steenberg, DH. 1974. Die lewensiening in die teoretiese prosa van André P Brink. ''Tydskrif vir Letterkunde.'' *Steenekamp, Carina. 2022. The power of exclusion in the works of André Brink and Assia Djebar. ''Tydskrif vir Letterkunde.'' *Titlestad, Michael en Mike Kissack. 2005. A wrecked life : allegorical transcendence in André Brink's An instant in the wind. ''Scrutiny2.'' *Van Wyk, JH. 1986. Die politieke dimensie in die romankuns van André P. Brink- 'n Etiese evaluering. ''Koers.'' *Van Wyk, Steward. 2013. “Een negerin, een slavin en meer niet” aspekte van die uitbeelding van slawerny in Hoe duur was de suiker? (Cynthia McLeod) en Philida ’n slaweroman (André P. Brink). ''Tydskrif vir Nederlands en Afrikaans.'' *Van Zyl, Dorothea. 2002. André P Brink, retorikus par excellence. ''Stilet.'' *Van Zyl, Wium. 2005. Karakters en betoog in André P Brink se Gerugte van reën . ''Tydskrif vir Letterkunde.'' *Vermeulen, Liezel. 2005. Die vertelsituasie in Sandkastele (1995) deur André P Brink. ''Stilet.'' *Viljoen, Louise. 1995. Re-writing history- André Brink’s An Act of Terror (1991) and On the Contrary (1993). ''Koers.'' *Viljoen, Louise. 2002. Kan die slaaf praat? Die stem van die slaaf in enkele André P Brink-romans. ''Stilet.'' *Wenzel, M. 2001. Reading the ideological subtext in André Brink’s An Instant in the Wind and Patrick White’s A Fringe of Leaves. ''Literator.'' *Willemse, Hein. 2004. André P. Brink- 'n erkenning . ''Tydskrif vir Letterkunde.'' *Willemse, Hein. 2015. Huldeblyk André P Brink se bevrydende woord en dissidensie. ''Tydskrif vir Letterkunde.'' == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Bronne == === Boeke === {{refbegin|3}} * Antonissen, Rob. ''Die Afrikaanse letterkunde van aanvang tot hede''. Nasou Beperk. Derde hersiene uitgawe. Tweede druk, 1964. * Antonissen, Rob. ''Spitsberaad''. Nasou Beperk. Elsiesrivier. Eerste uitgawe. Eerste druk, 1966. * Antonissen, Rob. ''Verkenning en kritiek''. H.A.U.M. Pretoria. Eerste uitgawe. Eerste druk, 1979. * Aucamp, Hennie. ''Kort voor lank''. Tafelberg-Uitgewers Bpk. Kaapstad. Eerste uitgawe, Tweede druk, 1980. * Beukes, Marthinus. ''André P. Brink (1935-)'' Deel II. in Van Coller, H.P. (red.) ''Perspektief en Profiel Deel I''. J.L. van Schaik-Uitgewers. Pretoria. Eerste uitgawe, 1998. * Beukes, W.D. (red.) ''Boekewêreld: Die Nasionale Pers in die uitgewersbedryf tot 1990''. Nasionale Boekhandel Bpk. Kaapstad. Eerste uitgawe, eerste druk, 1992. * Brink, André P. ''Skuld en boete''. in ''Herinnering se wei.'' Perskor-uitgewery. Johannesburg. Tweede uitgawe. Eerste druk, 1977. * Brink, André P. ''Aspekte van die nuwe drama.'' Academica. Pretoria en Kaapstad. Tweede hersiene uitgawe, 1986. * Brink, André P. e.a. ''Rooi.'' John Malherbe Edms. Bpk. Kaapstad. Tweede hersiene uitgawe, 1982. * Brink, André P. ''Vertelkunde.'' Academica. Pretoria en Kaapstad. Eerste uitgawe, 1987. * Brink, André P. ’''n Vurk in die pad''. Human & Rousseau. Kaapstad en Pretoria. Eerste uitgawe, 2009. * Cloete, T.T. (red.) ''Die Afrikaanse literatuur sedert sestig''. Nasou Beperk. Eerste uitgawe, 1980. * Dekker, G. ''Afrikaanse Literatuurgeskiedenis.'' Nasou Beperk. Kaapstad. Elfde druk, 1970. * De Vries, Abraham H. ''Kortom''. Academica. Pretoria, Kaapstad en Johannesburg. Eerste uitgawe, 1983. * De Vries, Abraham H. ''Kortom 2''. Human & Rousseau. Kaapstad en Pretoria. Eerste uitgawe, 1989. * Grobler, Hilda. ''Bolder.'' Blokboeke 57 Academica. Pretoria en Kaapstad. Eerste uitgawe, 1988. * Grové, A.P. ''Letterkundige sakwoordeboek vir Afrikaans''. Nasou Beperk. Vyfde uitgawe. Eerste druk, 1988. * Grové, A.P. ''Trekvoëls''. Voortrekkerpers Beperk. Johannesburg, 1969. * Kannemeyer, J.C. ''Geskiedenis van die Afrikaanse literatuur 1''. Academica. Pretoria en Kaapstad. Tweede druk, 1984. * Kannemeyer, J.C. ''Geskiedenis van die Afrikaanse literatuur'' ''2''. Academica. Pretoria, Kaapstad en Johannesburg. Eerste uitgawe. Eerste druk, 1983. * Kannemeyer, J.C. ''D.J. Opperman: ’n biografie.'' Human & Rousseau. Kaapstad en Pretoria. Eerste uitgawe, 1986. * Kannemeyer, J.C. ''Die Afrikaanse literatuur 1652–2004.'' Human & Rousseau. Kaapstad en Pretoria. Eerste uitgawe, 2005. * Lindenberg, Anita. ''André P. Brink (1935-)'' Deel I. in Van Coller, H.P. (red.) ''Perspektief en Profiel Deel I.'' J.L. van Schaik-Uitgewers. Pretoria. Eerste uitgawe, 1998. * Lindenberg, E. ''Onsydige toets.'' Academica. Kaapstad en Pretoria. Eerste uitgawe, 1965. * Lindenberg, E. (red.) ''Inleiding tot die Afrikaanse letterkunde''. Academica. Pretoria en Kaapstad. Vierde uitgawe. Eerste druk, 1973. * Moodie, Anita. ''André P. Brink.'' in Nienaber, P.J. et al. ''Perspektief en Profiel.'' Afrikaanse Pers-Boekhandel. Johannesburg. Derde hersiene uitgawe, 1969. * Nienaber, P.J,; Senekal, J.H en Bothma, T.C. ''Mylpale in die geskiedenis van die Afrikaanseletterkunde''. Afrikaanse Pers-Boekhandel. Tweede hersiene uitgawe, 1963. * Nienaber, P.J. et al. ''Perspektief en Profiel''. Afrikaanse Pers-Boekhandel. Johannesburg. Derde hersiene uitgawe, 1969. * Senekal, Jan. (samesteller'') Donker weerlig''. Jutalit. Eerste uitgawe. Eerste druk, 1988. * Smuts, J.P. ''Karakterisering in die Afrikaanse roman.'' Hollandsch Afrikaansche Uitgevers Maatschappij. Kaapstad en Pretoria. Eerste uitgawe, 1975. * Smuts, J.P. (Red.) ''Kompas''. HAUM. Kaapstad. Eerste uitgawe, 1965. * Van Biljon, Madeleine. ''Geliefde leesgoed.'' Quellerie-Uitgewers Edms. Bpk. Kaapstad. Eerste uitgawe, 1996. * Van Coller, H.P. (red.) ''Perspektief en Profiel Deel I.'' J.L. van Schaik-Uitgewers. Pretoria. Eerste uitgawe, 1998. * Van Coller, H.P. (red.) ''Perspektief en Profiel Deel 3''. Van Schaik-Uitgewers. Pretoria. Eerste uitgawe, 2006. * Van Coller, H.P. ''Tussenkoms''. HAUM. Pretoria. Eerste uitgawe. Eerste druk, 1990. {{refend}} === Tydskrifte en koerante === {{refbegin|3}} * Anker, Johan. ''Magiese realisme en die religieuse in ‘Bidsprinkaan’''. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 45 no. 2, Lente 2008 * Anoniem. ''Klassieke Kersgeskenke.'' Rapport, 5 Desember 2004 * Anoniem. ''André P. Brink deur ACT vereer.'' Beeld, 2 Desember 2014 * Bothma, Mathilda. ''Ambivalensie in die verhouding tussen slaaf en meester in Philida deur André P. Brink''. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 52 no.1 Vierde reeks Herfs 2015 * Brittan, Alice. ''Reading sex and violence in André Brink’s ‘Rumours of rain’ and “A dry white season’.'' Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 42 no. 1, 2005 * Brümmer, Willemien. ''Om kaal te loop''. By, 14 Februarie 2009 * Brümmer, Willemien. ''Vreemde leegte bly oor''. Beeld, 13 Februarie 2015 * Bruwer, Johan. ''Die ewige siklus.'' Rapport, 9 Maart 1980 * Burger, Willie. ''Reading can be disturbing: a tribute to André Brink.'' Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 52 no. 2 Lente 2015 * Cloete, Henry en Brink, André P. ''Daar was nêrens bymotiewe nie''. Rapport, 13 Desember 2009 * Cloete, Henry. ''Skrywers kap mekaar oor ‘plagiaat’''. Rapport, 20 Desember 2009 * Cochrane, Neil. ''Die pikareske tematiek in André P. Brink se ‘Inteendeel’.'' Tydskrif vir Letterkunde.Jaargang 42 no. 1, 2005 * Coetser, J.L. ''Don Quijote (Cervantes) en Olé (Brink).'' Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 26 no. 4, November 1988 * Crous, Marius. ''’Note on sex for the aged widower’: On André Brink’s ‘The rights of desire’.'' Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 43 no. 2, Lente 2006 * De Vries, Willem. ''Aangrypende briewe gepubliseer.'' Beeld, 5 Augustus 2015 * Diala, Isidore. ''André Brink: In defiance of boundaries.'' Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 52 no. 2 Lente 2015 * Ester, Hans. ''André Brink en de marxistische literatuuropvatting.'' Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 42 no. 1, 2005 * Fagan, Eduard. ''Enkele struktuurprobleme in André P. Brink se ‘Houd-den-Bek’''. Standpunte. Nuwe reeks 178, Augustus 1985 * Ferreira, Jeanette. ''Historiese fiksie / politieke roman: ‘Houd-den-Bek’.'' Standpunte. Nuwe reeks 176, April 1985 * Galloway, Francis. ''Die verbod op ‘Kennis van die aand’ – ’n historiese oorsig''. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 23 no. 2, Mei 1985 * Grobler, Hilda. ''’n Verwerking van André Brink.'' Tydskrif vir Letterkunde. Nuwe reeks 16 no. 1, Februarie 1978 * Hambidge, Joan''. ’n Ingewikkelde metateks.'' Standpunte. Nuwe reeks 175, Februarie 1985 * Hambidge, Joan. ''Anderkant die stilte praat ons gelukkig weer.'' Rapport, 13 Oktober 2002 * Horn, Annette and Horn, Peter. ''‘It is much more complicated and much more fluid than mere linearity’: Female genealogies in André Brink’s ‘Imaginings of sand’.'' Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 42 no. 1, 2005 * Hugo, D.J. ''Woord en geweld by André Brink.'' Standpunte. Nuwe reeks 171, Junie 1984 * Human, Koos. ''Dis André Brink of niemand anders''. Rapport, 26 Mei 1985 * John, Philip. ''Globale paradys of plaaslike hel? ’n Lesing van ‘Duiwelskloof (André P. Brink), ‘Lituma en los Andes (Mario Vargas Llosa) en ‘Paradise’ (Toni Morrison).'' Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 42 no. 1, 2005 * Kemp, Theo en Burger, Willie. ’''n Botsing met die self.'' Boeke-Insig. No. 3 Herfs 2008 * Kloppers, Albert. ''Perspektiewe op verhale uit ‘Bolder’''. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 27 no. 1, Februarie 1989 * Kossew, Sue. ''Giving voice: Narrating silence, history and memory in André Brink’s ‘The other side of silence’ and ‘Before I forget’.'' Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 42 no. 1, 2005 * Lehmann, Elmar. ''Brinkmanship: Storytellers and the novelist.'' Tydskrif vir Letterkunde, Jaargang 42 no. 1, 2005 * Lemmer, Erika. ''Verkleurmannetjiegenres: Mutasies in metafiksionele tekste van Cervantes en Brink''. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 35 no. 2, Mei 1997 * Malan, Charles. ''André P. Brink en ideologie: Uit die ‘ivore tronen’ na die strydperk.'' Standpunte. Nuwe Reeks 181, Februarie 1986 * Malan, Marlene. ''Gilde eer Brink oor brandewyn.'' Rapport, 8 Oktober 2006 * Malan, Marlene. ''Brink se antwoord op kritiek: ‘Philida’''. Rapport, 29 Julie 2012 * Malan, Pieter. ''Heroïese gees gegroet.'' Rapport, 8 Februarie 2015 * Meiring, Martie Retief. ''Brink swiep wyd''. Rapport, 22 Februarie 2009 * Muller, Wayne. ''Beurs laat André skryf oor slawerny''. Beeld, 4 Desember 2009 * Nieuwoudt, Stephanie. ''Met ‘Donkermaan’ kry hy berusting.'' Beeld, 24 Augustus 2000 * Olivier, Fanie. B''rink se Afrikaanse woorde blink.'' Plus, 3 Junie 2005 * Olivier, Gerrit. ''’n Eerste verkenning van enkele aspekte van André P. Brink se kritiese werksaamhede.'' Tydskrif vir Letterkunde. Nuwe reeks 13 no. 4, November 1975 * Pieterse, Henning. ''Braam Fischer en Bernard Franken: die figuur en die dokument.'' Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 23 no. 2, Mei 1985 * Pieterse, Henning. ''Birthing me: André P. Brink (1935–2015)'' Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 52 no. 2 Lente 2015 * Pocock, Tony. ''Brink in die buiteland.'' Insig, Mei 1995 * Pretorius, Willem. ''Oorsee is Brink ’n Tolstoi, plaaslik ’n ploert''. Die Burger, 28 November 1991 * Prins, Jo. ''Geweldmisdaad laat Brink se optimisme oor SA opdroog''. Beeld, 10 Julie 2006 * Prins, M.J. ''Aspekte van die verhouding tussen ouer en kind in ‘Die kreef raak gewoond daaraan’.'' Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 35 no. 1, Februarie 1997 * Rautenbach, Elmari. ''Om die vurk in die pad te vat.'' Boeke Insig. No. 7, Herfs 2009 * Retief, Hanlie. ''Geen droë wit seisoen op 70 nie!'' Rapport, 19 Junie 2005 * Richards, Kobie. ''André P. is verrassend alledaags.'' Beeld, 17 April 1982 * Scholtz, Hettie. ''André P. Brink – ’n Ware Renaissance-mens.'' Insig, September 2000 * Senekal, Burgert A. ''André P. Brink se posisie in die Afrikaanse literêre sisteem van die 1960’s''. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 52 no. 1 Herfs 2015 * Slabber, Coenie. ''’n Profeet wat nie hoef te bloos''. Insig, Mei 1995 * Smith, M.E. ''Relatiewe werklikhede en Josef Malan in ‘Kennis van die aand’.'' Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 23 no. 2, Mei 1985 * Smith, M.E. ''Reisiger en vader.'' Standpunte. Nuwe reeks 184, Augustus 1986 * Standpunte Redaksie. ''Die beslissing oor ‘Kennis van die aand’.'' Standpunte. Nuwe reeks 164, April 1983 * Stehle, Rudolf. ''Tuks hou kongres oor Brink.'' Beeld, 15 Maart 2013 * Steinmair, Deborah. Booker: ''Te gou om bly te word, sê Brink''. Beeld, 27 Julie 2012 * Toerien, Barend J. ''Brink steeds wydste van alle SA skrywers gelees.'' Insig, September 1992 * Van Coller, H.P. ''’Anderkant die stilte’ (André P. Brink) en die verwerking van trauma.'' Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 42 no. 1, 2005 * Van der Merwe, C.N. ''Enkele aspekte van Brink se ‘Aspekte van die Nuwe Drama’.'' Standpunte. Nuwe reeks 138, Desember 1978 * [[Irna van Zyl|Van Zyl, Irna]]. ''Oomblikke uit die verlede''. Boeke-Insig. no. 1 Lente 2007 * Van Zyl, Wium. ''Karakters en betoog in André Brink se ‘Gerugte van reën’.'' Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 42 no. 1, 2005 * Vaughan, Rike. ''Aantekeninge by ‘Pavane’.'' Standpunte. Nuwe reeks 127, Februarie 1977 * Viljoen, Louise. ''’n Batige saldo vir Afrikaanse digkuns''. Insig, Maart 2001 * Viljoen, Louise. ''In gesprek met André P. Brink''. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 42 no. 1, 2005 * Willemse, Hein. André P. Brink: ’n erkenning. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 41 no. 1, Somer 2004 * Willemse, Hein. ''André P. Brink se bevrydende woord en dissidensie.'' Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 52 no. 2 Lente 2015 * Wroe, Nicholas. ''Die lewe en liefdes van André P. Brink.'' Insig, November 2004 {{refend}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|André Brink|André P. Brink}} * [http://andrebrink.book.co.za/ André Brink se blog] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110103184331/http://andrebrink.book.co.za/ |date= 3 Januarie 2011 }} * [http://www.litnet.co.za/andr-p-brink-1935/ Profiel op LitNet] * {{en}} {{IMDb naam|0109537}} {{Sestigers|state=autocollapse}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} {{DEFAULTSORT:Brink, Andre P.}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse anti-apartheidsaktiviste]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse dramaturge]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse skrywers]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse vertalers]] [[Kategorie:Afrikaners]] [[Kategorie:Afrikaanse skrywers]] [[Kategorie:Geboortes in 1935]] [[Kategorie:Sterftes in 2015]] [[Kategorie:Akademiese personeel van die Universiteit Kaapstad]] [[Kategorie:Alumni van die Potchefstroomse Universiteit vir Christelike Hoër Onderwys]] [[Kategorie:Afrikaanse digters]] [[Kategorie:Alumni van Noordwes-Universiteit]] 1lo2dg2qi6qxzi3jt3pe7r8ri5qps9j 0 20461 2894119 2866859 2026-04-15T15:13:03Z AFM 21229 /* Drank */ 2894119 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Tacuinum Sanitatis-threshing.jpg|duimnael|250px|Landarbeiders besig om ''siligo'', 'n soort koring, te dors. ''[[Tacuinum Sanitatis]]'', 15de eeu.]] '''Middeleeuse kookkuns''' verwys na die voedsel, kookmetodes en eetgewoontes van verskeie [[Europa|Europese]] kulture tydens die [[Middeleeue]], 'n periode van ongeveer die [[5de eeu]] tot die [[16de eeu]], wat sterk verskil van die verfynde kookkuns van die Griekse en Romeinse oudheid. Die veranderinge ten opsigte van die dieet en maniere van kos voorberei het regoor Europa in die spanningsveld tussen hongersnode, religieuse voorskrifte en adellike verspilsug plaasgevind. Daar is min bekend oor die ontwikkeling van die vroeg-Middeleeuse kookkuns. Deskundiges soos Günter Wiegelmann in sy publikasie ''Alltags- und Festspeisen'' neem aan dat die eetgewoontes van die gewone bevolking tussen 1000 en die [[17de eeu]] nouliks verander het, veral met die oog op die stadige ontwikkeling van voedselproduksie en die tegnologie wat hierby ingespan is. Die landboukundige drieslagstelsel met sy wisseling van somer- en wintergraan en weidevelde, wat in die 8ste eeu ingevoer is, het eeue lank dieselfde gebly. [[Brood]] was die algemene [[stapelvoedsel]], gevolg deur ander [[graan]]kosse soos [[pap]] en pasta. [[Vleis]] is hoër geag en duurder as graan of [[groente]]. Algemene middels wat by kos gevoeg is om die smaak te verbeter, was [[wyn]] en asyn en ''[[verjus]]'', die sap van groen (onryp) vrugte. Saam met die wye gebruik van [[suiker]] en [[heuning]] (deur diegene wat dit kon bekostig) het dit aan baie disse 'n soet-suur smaak gegee. Die gewildste soort vleis was [[varkvleis]] en [[hoendervleis]], terwyl [[beesvleis]] meer grondbelegging benodig het en dus minder algemeen verkrygbaar was. [[Kabeljou|Europese kabeljou]] en [[haring]] was gewilde [[vis]]soorte onder die noordelike bevolkings, maar 'n wye verskeidenheid ander sout- en varswatervisse was ook verkrygbaar. [[Amandel]]s, beide die soet en bitter soorte, was heel geëet as 'n garneersel, of fyngemaak en gebruik om soppe, bredies en [[sous]]e te help verdik. [[Amandelmelk]] was ook uiters gewild en was 'n algemene [[melk plaasvervanger]] tydens vastye. Stadige vervoer en ondoeltreffende voedselbewaringstegnieke het die handel van verskeie voedselsoorte oor lang afstande beperk. Dit was grotendeels slegs die welaf en veral die adel wat ingevoerde bestanddele soos [[spesery]]e kon bekostig en dus was hul kookkuns meer vatbaar vir buitelandse invloed as dié van die armer mense. Soos elke vlak van die samelewing dié bo sy eie gena-aap het, het vernuwings as gevolg van internasionale handel en buitelandse oorloë naderhand versprei tot dit die bo-middelklas van middeleeuse dorpe bereik het. In 'n tyd toe [[hongersnood]] algemeen was en die sosiale hierargieë soms brutaal afgedwing is, was kos 'n belangrike merker van sosiale status op 'n manier wat geen gelyke het in die meeste geïndustrialiseerde nasies van vandag nie. Behalwe die ekonomiese onbeskikbaarheid van luukshede soos speserye, was daar voorskrifte wat die nuttiging van sekere kosse binne-in sekere sosiale klasse verbied het en gebruikswette wat die opvallende gebruik onder die welaf wat nie adellik was nie, beperk het. Sosiale norme het ook voorgeskryf dat die kos van die werkersklas minder verfyn was, aangesien daar geglo was dat daar 'n goddelike of natuurlike ooreenkoms tussen mens se werk en mens se kos was, dus het handarbeiders growwer, goedkoper kos benodig. Destydse medisyne het op dieselfde wyse duur tonikums, opiumkonkoksies en eksotiese speserye vir die kwale van die rykes aanbeveel, terwyl die laer stand met [[knoffel]] tevrede moes wees. == Maaltye == [[Lêer:Les Très Riches Heures du duc de Berry Janvier.jpg|duimnael|250px|regs|Jan, die Hertog van Berry, geniet 'n adellike maaltyd. Die hertog sit saam met 'n Katolieke kardinaal by die groot tafel, onder 'n luukse baldakyn en voor die vuurherd. Hulle word deur verskeie dienaars bedien, waar onder ook die vleissnyer. Op die tafel voor die hertog is 'n groot soutput, of ''nef'', in die vorm van 'n skip. Illustrasie uit ''Très Riches Heures du Duc de Berry'', circa 1410.]] Daar was tipies twee maaltye per dag: middagete, 'n groot maaltyd in die middel van die dag, en 'n ligte avondmaal in die aand. Moraliste het daarop neergekyk om die oornagse vasting te gou te verbreek, dus het kerklikes en die beskaafde lae adel ontbyt vermy. Dit was egter steeds om praktiese redes deur die meeste werkende mans geëet en dit was ook geduld onder jong kinders, vroue, ou mense en sieklikes. Aangesien die kerk teen vraatsugtigheid en ander swakhede van die vlees gepreek het, was die mense geneig om hulle te skaam vir die "swak" praktiese redes vir ontbyt. Gulde bankette en laatnag ''reresopers'' (van die [[Oksitaans]]e ''rèire-sopar'', "laat aandete") met 'n aansienlike hoeveelheid [[alkohol]]iese [[drank]] was as immoreel beskou. Die laasgenoemde was veral geassosieer met booshede soos dobbelary, kru taal, dronkheid en losbandige gedrag. Kleiner maaltye en versnapperinge was algemeen (alhoewel die kerk ook hierop neergekyk het) en werkende mans het gereeld vergoeding van hul base gekry om klein peuselhappies te koop tydens pouses. === Hoofse kookkuns === Die Hoë Middeleeue was gekenmerk deur die skerp onderskeiding wat tussen adellike kookkuns en die boerebevolking se maaltye gemaak is: ''"Manîc gebûr wirt schimelgrâ, Der selten hât gezzen mensier blâ, Vîgen, hûsen, mandelkern: Rüeben kumpost âz er gern..."'' ("Menige boer word oud en grys, sonder dat hy ooit amandelpoeding geproe het of vye, uitgesoekte vis en amandelpitte. Worteljies en suurkool het hy graag geniet..." - Hugo von Trimberg [1280-1313], in: ''Der Renner'' 9813-16).<ref>Bumke, bl.241</ref> Die adel het deftige kos as 'n ewe belangrike statussimbool beskou soos hulle [[Klere|kleredrag]]. Die streng [[jag]]wette het toegang tot die bosse, riviere en mere tot die heersende klas beperk en [[wildsvleis]] en vis het net soos [[pluimvee]] tot die kenmerkende geregte van die Europese adellike kookkuns behoort. Die hoofse epiek verwys na 'n aantal vissoorte soos steur, negenoog en [[salm]] wat net in hoofse kringe geniet is; minder welvarendes moes maar tevrede wees met gedroogde kabeljou en gepekelde haring, wat danksy die handelspaaie orals beskikbaar was. Tipiese adellike pluimveegeregte het kraanvoëls, swane, fisante, poue en trapganse ingesluit. Die enigste gedetailleerde bron aangaande adellike huishoudings wat bewaar gebly het, is die Gravin van Leicester (Engeland) se faktuurboeke van die jaar [[1265]]. Vleisgeregte is dikwels met sterk gekruide [[sous]]e bedien wat die smaak van die disse heeltemaal verander het. Inheemse speserye is aangevul met ingevoerde Oosterse kruie, en hulle is saam met neute, vye, [[amandel]]s, dadels, [[gemmer]] en [[rosyntjie]]s vir deftige nageregte gebruik. Slegs witbrood is in adellike kringe opgedis; óf as rolletjies óf as ''gastels'' (ronde brode volgens die Franse bakmetode). Die hoofse epiek beskryf ook die uitgesoekte wyne wat by feestelike etes geniet is. Swaar suidelike wyne, soos dié van die eiland [[Ciprus]], was baie gewild. Inheemse wynsoorte was eerder suur en is met heuning versoet en gekruie. Die Franse leenwoorde soos ''clâret'' (gekruide wyn) en ''sinôpel'' ([[rooiwyn]]) verwys onder meer in Duitsland na die oorheersende invloed van die Franse adel se praktyke. Franse woorde is vir die breekgoed, die maaltye, die aard van kos asook verskeie geregte, dranke en speserye gebruik. Die invloed van die Franse op die adel is ook sigbaar in die hedendaagse [[Engels]]: Na die Normandiese verowering van Engeland in 1066 het die adel vir die daaropvolgende 300 jaar hoofsaaklik Frans gepraat en is die invloed van die Franse op die Engelse kookkuns te sien in die oorblywende Franse terme wat steeds in die Engelse taal gebruik word, byvoorbeeld ''beef'', ''mutton'' en ''pork'' (Anglo-Frans: ''beof'', ''mutun'' en ''porc''). Nogtans het die meeste digters dit as oorbodig beskou om gedetailleerde besonderhede van feestelike etes te verstrek. Die etes was aan 'n vaste protokol en bepaalde rituele onderworpe, waaraan dikwels in die literatuur meer aandag geskenk is as aan die volgorde van die geregte. Die presiese tydstip was belangrik, net soos die bypassende eetsaal, die gedrag van dienaars en die gehalte van gesang en musiek. Die adellike howe van Frankryk en Engeland het in die [[12de eeu]] die voortou geneem met die ontwikkeling van 'n verfynde kookkuns en 'n gesofistikeerde protokol, wat later sy hoogtepunt in die hofkultuur van die 15de eeuse Boergondië bereik het. Die adellikes het hiermee hulle besondere posisie teenoor iedereen beklemtoon wat nie by hulle klas behoort het nie en nie aan hulle lewensstyl en gewoontes kon deelhê nie. === Etiket === Tydens die Middeleeue was daar 'n toenemende neiging om te ontsnap uit die streng sienings van die periode wat gemeenskaplikheid, in plaas van individualiteit, beklemtoon het. Afgesien daarvan was die middeleeuse maaltyd 'n gemeenskaplike affêre, net soos enige ander deel van die daaglikse lewe. Die hele huishouding, dienaars ingesluit, sou saam hul maaltyd nuttig. Om weg te sluip om private geselskap tydens maaltye te geniet, was as hoogmoedig en egoïsties gesien in 'n wêreld waar mense baie afhanklik was van mekaar. In die [[13de eeu]] het die Engelse biskop, Robert Grosseteste, die Gravin van Lincoln die volgende advies gegee: "vermy middagetes en [[Aandete|avondmale]] buite die saal, in geheime en private kamers, want hieruit spruit verkwisting en geen eer aan die heer en die dame nie". Hy het haar ook aangeraai om daarop te let dat die dienaars nie die [[Voedsel#Oorskietkos|oorskietkos]] wegneem en later tydens vrolike maaltye nuttig nie, maar dat hulle dit eerder as aalmoese weggee. Alhoewel daar beskrywings bestaan rakende etiket tydens spesiale geleenthede, is daar weinig bekend oor die details van die dag-tot-dag maaltye van die elite of die etiket van die gewone mense en die behoeftiges. Daar kan egter aangeneem word dat hulle nie die buitensporigheid van 'n meergangmaaltyd geken het nie, en ook nie luukse speserye en geparfumeerde water om hulle hande in te was nie.<ref>Henisch 2: ''Mealtimes''</ref> [[Lêer:Spätgotische Keramik Burg Vianden.JPG|duimnael|links|250px|Laat-Gotiese soutglasuur-breekware (14de eeu, Kasteel Vianden, [[Luxemburg]])]] Dinge was egter anders vir die rykes. Voor die maaltyd en tussen gange was vlak wasbakke en handdoeke van linne aan die gaste gegee, sodat hulle hulle hande kon was (om skoon te wees was as belangrik beskou). Sosiale gedragskodes het dit vir vroue moeilik gemaak om tydens weelderige maaltye as die stereotipiese skoon, delikate en onbevlekte vrou voor te kom, dus het die vrou van die gasheer dikwels in 'n ander kamer met haar gevolg geëet. Sy kon dan by die maaltyd aansluit as die potensieel-slordige etery klaar was. Weelderige etes was hoofsaaklik vir mans bedoel: oor die algemeen kon slegs die mees geëerde gas sy vrou of haar gevolg saambring. Die hierargiese natuur van die samelewing was versterk deur die etiket wat bepaal het dat diegene uit 'n laer rang diegene in 'n hoër rang moes help; die jonger mense moes die ouer mense help en mans het hul vrouens die risiko van 'n vlek op hul rok en hul reputasie gespaar deur hul daarvan te weerhou om kos op 'n onvroulike manier te behandel. Gedeelde drinkbekers was algemeen, selfs by weelderige bankette, behalwe vir die uitverkorenes wat by die hoë tafel, of ''dais'', gesit het. Dit was ook standaardetiket om die brood vir diegene langs jou te breek en hulle vleis vir hulle te sny.<ref name="Adamson, bl. 161–164">Adamson, bl. 161–164.</ref> Kos was meestal op borde of in potte opgedien en mense kon dan hul deel neem en dit op 'n snyplank van hout, [[tin]] of selfs ou brood sit met behulp van lepels of met hulle kaal hande. In die laer klasse was dit normaal om die kos van die tafel af te eet. Messe was wel gebruik, maar daar was van die gaste verwag om hulle eie messe saam te bring en slegs begunstigde gaste sou 'n persoonlike mes van die gasheer aangebied word. 'n Mes was gewoonlik met ten minste een ander gas gedeel, tensy mens van baie hoë rang en 'n goeie vriend van die gasheer was. Vurke was nie algemeen gebruik om mee te eet nie. Die neiging het eers gewild geword in die vroeë moderne Europese periode (ongeveer die [[16de eeu]] tot die [[18de eeu]]). Vurke was wel gebruik om mee te eet in [[Italië]], maar dit was nie tot en met die 14de eeu dat die gebruik van 'n vurk algemeen geword het tussen Italianers van alle sosiale klasse nie. Die verandering in optrede kan geïllustreer word deur die reaksies tot tafelmaniere van die [[Bisantium|Bisantynse]] prinses, Teodora Doukaina, in die laat [[11de eeu]]. Sy was die toekomstige vrou van die Doge van [[Venesië]], Domenico Selvo, en het aansienlike ontsteltenis uit die hoër Venesiese lui gelok. Die buitelandse prinses het daarop aangedring dat haar kos gesny word deur haar eunug dienaars en het dan die gesnede voedsel met 'n goue vurk geëet, iets wat die Venesiërs so geskok het dat die Biskop van Ostia haar verfynde buitelandse maniere later as "trots" geïnterpreteer het en na haar verwys het as "... die Venesiese Doge se vrou, wie se liggaaam, na haar oordadige delikaatheid, heeltemal weggevrot het".<ref>Henisch, bl. 185–186.</ref> == Voorbereiding van voedsel == [[Lêer:Chaucer cook.jpg|duimnael|250px|regs|'n Illustrasie van die kok uit [[Geoffrey Chaucer]] se ''[[The Canterbury Tales|Canterbury Tales]]''. Let op die lang vleishaak in sy linker hand; een van die algemeenste van 'n kok se gereedskap tydens die Middeleeue.]] Alle vorms van kos gaarmaak het van direkte vuur gebruik gemaak. Stowe het nie tot die 18de eeu verskyn nie en kokke moes weet hoe om op 'n oop vuur kos te kook. Oonde was wel gebruik, maar hulle was duur om te bou en het slegs in redelike groot huishoudings en bakkerye bestaan. Dit was algemeen vir 'n middeleeuse gemeenskap om 'n oond te deel en om gemeenskaplik (in plaas van een-vir-een) brood te bak. Daar was ook draagbare oonde wat ontwerp was om met kos gevul te word en dan in vuurwarm kole te begrawe te word en selfs groter draagbare oonde wat wiele gehad het en gebruik was om pasteie in die strate van middeleeuse dorpe te verkoop. Die meeste mense het egter hul kos in eenvoudige brediepotte gemaak, aangesien dit die doeltreffendste gebruik van brandhout verseker het en ook verseker het dat kosbare sous nie verlore sou gaan nie. Vleis-en groentesop en bredies was van die algemeenste disse.<ref name="A ch 2">Adamson, 2: ''Food Preparation''</ref> Die meeste bewyse dui daarop dat middeleeuse disse oor die algemeen 'n redelike hoë vetinhoud gehad het, of ten minste wanneer vet wel bekostig kon word. Dit was nie as 'n probleem gesien in 'n tyd toe werk hoofsaaklik uit swoeg en sweet bestaan het nie, toe molligheid meer algemeen aanvaar was en slegs die armes, sieklikes en toegewyde askete maer was.<ref>Dembinska, bl. 143.</ref> Vrugte was gereeld met vleis, [[vis]] en eiers gekombineer. Die resep vir ''Tart de brymlent'', 'n vispastei uit 'n versameling resepte getiteld ''Forme of Cury'' (c. 14de eeu), benodig, onder andere, 'n mengsel van vye, rosyne, [[appel]]s en pere saam met vis ([[salm]] of [[skelvis]]<!---en dors (nl)/ codling (en)--->). Ontpitte pruime word onder die kors geplaas.<ref>Scully, bl. 113.</ref> Dit was baie belangrik om seker te maak dat die dis ooreenstem met die destydse standaarde van medisyne en dieetkundiges. Dit beteken dat kos "verhard" moes word volgens sy natuur deur 'n geskikte kombinasie van voorbereiding en die vermenging van sekere bestanddele en speserye. Vis, byvoorbeeld, was as heel koud en vogtig beskou en moes voorberei word op 'n manier wat dit verwarm en uitgedroog het, deur byvoorbeeld te braai of te bak in die oond en pikante speserye by te gevoeg. Beesvleis was beskou as warm en droog en moes dus in water gekook word, terwyl vark weer warm en vogtig was en dus gerooster moes word.<ref>Scully. bl. 44-46.</ref> In sommige resepte versamelings word alternatiewe bestanddele gegee wat meer ooreengestem het met die vogtigheid of sogenaamde ''humore'' van die bestanddeel, eerder as die smaak. In 'n resep vir kweperpastei word kool as 'n goeie plaasvervanger gegee en in 'n ander resep word rape as die gelyke van pere weergegee.<ref>Scully, bl. 70.</ref> === Die middeleeuse kombuis === [[Lêer:Decameron 1432-cooking on spit.jpg|duimnael|250px|links|Pluimvee besig om aan 'n spit te rooster. Onder die spit is 'n dun, vlak bak wat die vet en sous wat afdrup, opvang. Dit word dan keer op keer weer oor die vleis gesmeer. Illustrasie uit ''Decamerone'', Flanders, 1432.]] In die meeste huishoudings was die voedsel op 'n oop vuur in die middel van die leefarea gekook. Op hierdie manier het die vuur die kos gekook, maar ook die woonarea verwarm en is die vuur dus optimaal gebruik. Dit was die algemene manier van doen, selfs in welaf huishoudings, vir die grootste deel van die Middeleeue, waar die kombuis ook met die eetkamer gekombineer was. Dit was eers teen die einde van die middeleeue (die 14de eeu tot die 16de eeu) dat die kombuis as 'n aparte kamer begin verskyn het. Die eerste stap was om die vuurherd nader aan die mure van die hoofsaal te skuif en later was 'n aparte gebou of vleuel gebou wat die kombuis gehuisves het; die area was gewoonlik van die hoofgebou geskei deur 'n bedekte arkade. Op hierdie manier was rook, reuke en die algemene gewoel van die kombuis uit die sig (en neusgate) van die gaste gehou en was die risiko van 'n brand ook verminder. Baie van die instrumente wat in moderne kombuise te vinde is, soos braaipanne, potte, ketels en wafelpanne, het ook in die middeleeue bestaan, alhoewel dit in 'n baie meer basiese vorm was en dikwels te duur vir armer huishoudings. Ander gereedskap wat meer spesifiek vir die gaarmaak van voedsel op die oopvuur bedoel was, was onder andere spitte van verskeie groottes en ander gereedskap om enige iets van 'n delikate kwartel tot 'n hele os te deurboor. Daar was ook hyskrane met verstelbare hake sodat potte en ketels maklik van die vuur weggeswaai kon word om te voorkom dat die potte oor kook of die kos brand. Gereedskap was oor die algemeen direk bo die vuur gehou of in die kole bo-op staanders geplaas. Om die kok te help was daar ook 'n verskeidenheid messe, menglepels, skeplepels en raspers beskikbaar. In welaf huishoudings was die algemeenste gereedskap 'n stamper en 'n sifdoek, aangesien baie middeleeuse resepte benodig het dat die bestanddele baie fyn gestamp, gekap, verpulp, gesif en gegeur word voor of na die gaarmaak daarvan. Dit was gebaseer op die geloof van geneeshere dat hoe fyner die kos, hoe meer effektief die liggaam die voedsel sou absorbeer. Dit het ook aan bekwame kokke die geleentheid gegee om die voedsel in gekompliseerde vorms te vorm. 'n Tipiese werkwyse was om 'n dier te ontvel en die vleis voor te berei, die vleis fyn te maal en met speserye en ander bestanddele te meng en dit dan weer in die oorspronklike vel terug te plaas, of om in dit in die vorm van 'n heeltemal ander dier te vervorm.<ref name="A ch 2" /> Die kombuispersoneel van groot adellike of koninklike howe het per geleentheid honderde beloop: 'n persoon in beheer van die spens, 'n persoon in beheer van die uitdeel van die brood, bakkers, wafelbakkers, slagters, vleissnyers, livreiknegte, melkmeisies, botteliere en tallose kombuisknape. Terwyl die gemiddelde boerehuishoud dikwels oor die weg gekom het met vuurhout wat uit die omliggende bosgebiede verkry is, moes groot kombuise voordurend tred hou met die logistiek van die daaglikse voorsiening van ten minste twee maaltye vir honderde mense. Riglyne vir die voorbereiding van 'n twee-dae-lange banket is te vinde in die 15de-eeuse kookboek ''Du fait de cuisine'' ("Oor kookkuns") deur Chiquart, die meestersjef van Amadeus VIII, die Graaf van Savoie. Vir so 'n banket wat twee dae lank duur het Chiquart aanbeveel dat die hoofkok ten minste 1000 vragwaens vol "goeie, droë vuurhout" byderhand hou asook 'n "groot skuur vol steenkool".<ref>Scully, bl. 96.</ref> === Preservering van voedsel === Die bewaringsmetodes van voedsel was basies dieselfde as dié wat in antieke tye in gebruik was en het nie baie verander tot gevorderde inleg- en blikprosesse ontdek is in die 19de eeu nie. Die algemeenste en veiligste manier van preservering was om voedsel aan hitte of wind bloot te stel en daardeur die vog uit die voedsel te verwyder. Die lewensduur van die meeste kossoorte, van graansoorte tot vleis, is hierdeur verleng, alhoewel dit ten koste van die smaak was. Die uitdroging van die kos het gewerk deur die aktiwiteit van verskeie water-afhanklike mikro-organismes, wat bederwing veroorsaak, drasties te verminder. In warm klimate is dit reggekry deur die kos gewoon in die son te laat en in die koeler, Noordelike klimate is die kos aan sterk winde blootgestel (die gebruik was veral gewild in die voorbereiding van stokvis), of in warm oonde, in kelders, solders of selfs, met tye, in die woonkwartiere. Daar was ook 'n aantal chemiese prosesse wat voedsel help langer hou het. Die voedsel was gerook, gesout, gepekel of gegis om dit langer te laat hou. Die rook of sout van geslagte diere in die herfs was ook 'n algemene huishoudstrategie om te keer dat daar nie meer as die nodige aantal diere gevoer hoef te word tydens die maer wintermaande nie. Botter het 'n hoë soutinhoud gehad (5-10%) sodat dit nie bederf nie. Groente, eiers en vis is gereeld gepekel en in digverseëlde houers geplaas, die vloeistof het soutwater en suur vloeistowwe soos suurlemoensap, asyn of die sap van groen vrugte bevat. 'n Ander metode was om 'n seël om die kos te skep deur dit in suiker, heuning of vet te kook en dit dan daarin te stoor. Die modifisering van bakterieë is ook aangemoedig deur 'n aantal metodes: graansoorte, vrugte en druiwe was in alkoholiese dranke verander wat dan dus ook die drank ontsmet het; melk was gegis en, onder andere, sout bygevoeg om 'n verskeidenheid [[Kaas|kase]] en [[karringmelk]] te skep.<ref>''Medieval science...''; ''Food storage and preservation''</ref> == Graansoorte == [[Lêer:Baker punishment.jpg|duimnael|links|250px|'n Bakker wat probeer het om kliënte te verneuk word deur die gemeenskap op 'n [[slee]] rondgetrek met die ooreenkomstige stuk brood om sy nek vasgebind.]] Die frase ''[[Onse Vader|gee ons vandag ons daaglikse brood]]'' was 'n konkrete realiteit tydens die Middeleeue. Die daaglikse voedselinname van al die sosiale klasse het hoofsaaklik uit graankosse bestaan, meestal in die vorm van brood en in 'n kleiner mate in die vorm van pap of pasta. Beramings van die nuttiging van brood in Europa is redelik dieselfde: omtrent 1–1.5&nbsp;kg brood per persoon per dag. Die mees algemeenste grane was rogge, gars, bokwiet, giers en hawer. Rys was (in Europa) steeds 'n redelike duur ingevoerde artikel vir die meeste van die Middeleeue, behalwe vir gebiede waar dit onder Arabiese invloed verbou is soos die eiland Sisilië, maar is vanaf omstreeks 1450 wel in die Noord-Italiaanse Po-riviervlakte gekweek. Koring was algemeen verkrygbaar regdeur Europa en was beskou as die voedsaamste van al die graansoorte, maar dit was van hoë aansien en dus duurder as die ander graansoorte. Die fyngesifte wit meel wat vir die meeste moderne Europeërs bekend sal voorkom was slegs beskikbaar vir die boonste klasse, hoe laer mens se status was, was die brood growwer, donkerder en het 'n hoër semelinhoud gehad. In tye van graantekort of hongersnood was graan vervang met goedkoper, maar minder gesogte plaasvervangers soos kastanjes, peulvrugte, akkers, varings en 'n wye verskeidenheid van min of meer voedsame groentedele. Een van die algemeenste bestanddele van 'n middeleeuse maaltyd, of dit nou 'n weelderige banket of 'n eenvoudige gepeusel was, was "dope" (van die werkwoord "doop"), stukke brood waarmee vloeistowwe soos wyn, sop, brousel of sous mee opgesuig en dan geëet kon word. 'n Ander algemene verskynsel op die middeleeuse eettafel was 'n dik koringpap wat gereeld in 'n vleisbrousel gekook was en met speserye gegeur is. Daar was ook pappe van elke beskikbare graansoort gemaak wat dan as nagereg opgedien kon word, of as disse vir sieklikes wanneer dit in melk (of amandelmelk) gekook is en met suiker versoet is. Pasteie,<ref>Vroeë pasteie het 'n kors aan die onderkant gehad wat nie geëet moes word nie. Die moderne ekwivalent van 'n pastei, eetbare kors en al, was nie beskikbaar tot die 14de eeu nie.</ref> gevul met verskillende vleis, eiers, groente of vrugte was volop in Europa, asook wafelkoeke, oliebolle, poffertjies en ander soortgelyke gebak. Teen die einde van die Middeleeue het koekies en veral wafelkoekies, wat as nagereg geëet is, hoë aansien geniet en was in 'n groot verskeidenheid vorme verkrygbaar. Graan, beide as broodkrummels of meel, was die algemeenste middel wat gebruik is om soppe en bredies te verdik (somtyds in kombinasie met amandelmelk). [[Lêer:Medieval baker.jpg|duimnael|300px|regs| 'n Bakker met sy assistent. Soos in die illustrasie gesien kan word, was ronde brode die algemeenste.]] Die belangrikheid van brood as 'n daaglikse stapelvoedsel het beteken dat bakkers 'n noodsaaklike rol in enige middeleeuse gemeenskap gespeel het. Onder die eerste gildes wat geskep is, was die bakkersgilde en daar is vervolgens wette en regulasies ingestel om die prys van brood stabiel te hou. Die Engelse verordening, ''Assize of Bread and Ale'' van 1266, het uitgebreide tabelle bevat waar die grootte, gewig en prys van 'n brood gereguleer was in verhouding met die prys van graan. Die bakker se winsmarge wat ook in die tabelle genoem is, was later verhoog deur 'n suksesvolle betoging deur die Londense bakkersmaatskappy, deur die prys van alles van die vuurhout en sout tot die bakker se vrou, huis en hond by te reken. Aangesien brood so 'n sentrale deel van die middeleeuse dieet was, was dit as 'n ernstige oortreding beskou wanneer bakkers hul kliënte geswendel het. Bakkers wat geknoei het met die gewigte of hulle deeg verdun het met goedkoop bestanddele het streng strawwe ondergaan. Die gesegde " 'n bakkersdosyn" kom ook uit hierdie periode: 'n bakker sou gereeld 13 broodjies vir die prys van 12 gee, net om seker te maak dat hy nie as 'n swendelaar bestempel sou word nie.<ref>Scully, bl. 35–38.</ref> Brood was nie net vir eetdoeleindes gebruik nie: sny- en eetplanke was gewoonlik van hout of metaal gemaak (meestal tin), maar in welaf huishoudings het ou brood van ongesifte meel dieselfde doel gedien. Brood was ook gebruik om 'n mes af te vee voor dit na die volgende persoon aangegee was of voor daar sout uit die gedeelde soutput geskep was. Dienaars kon selfs warm borde met oënskynlike sorgloosheid dra deur brood netjies in hulle hande te stop, weg van die oë van die gaste en hulle fiemies.<ref name="Adamson, bl. 161–164" /> == Vrugte en groente == [[Lêer:Tacuinum Sanitatis-cabbage harvest.jpg|duimnael|links|250px|Die oes van kool.''[[Tacuinum Sanitatis]]'', 15de eeu.]] Terwyl graankosse die primêre onderdeel van maaltye was, was groente soos kool, [[beet]], uie, knoffel en wortels ook algemeen. Hierdie groente was daagliks deur arbeiders geëet, maar was nie so hoog geag as vleis nie. Die resepteboeke (meestal bedoel vir diegene wat sulke luukshede kon bekostig), wat teen die einde van die Middeleeue begin verskyn het, het slegs 'n klein aantal resepte bevat wat van groente gebruik maak, behalwe as 'n bygereg of 'n vleis-en-groentesop. Daar was twee soorte wortels verkrygbaar in die Middeleeue: 'n smaakliker rooi-pers soort en die minder begeerlike groen-geel soort. Die oranje wortel wat vandag in moderne kombuise aangetref word het eers in die 17de eeu sy verskyning gemaak. Verskeie peulgroente, soos tuinboontjies, dwergertjies en ertjies was ook algemeen en belangrike bronne van [[proteïne]]. Met die uitsondering van ertjies, was daar op peulgroente neergekyk deur destydse dieetkundiges, gedeelteliks omdat hulle geneig is om gasserigheid te veroorsaak. Die belangrikheid van groente vir die gewone mense word geïllustreer in rekords uit 16de-eeuse Duitsland, waarin staan dat baie arbeiders suurkool drie tot vier keer 'n dag geëet het.<ref>Kool en ander voedsel wat algemeen deur Duits-sprekende mense genuttig was word genoem in Walther Ryff se dieetkundige boek uit 1549 en [[Jheronimus Bosch]] se ''Deutsche Speißkamer'' ("Duitse spens") uit 1550, sien ''Regional Cuisines'' bl. 163.</ref> Vrugte was gewild en kon vars, gedroog of ingeleg bedien word; dit was ook 'n algemene bestanddeel in baie vleisdisse. Die nuttiging van rou vrugte was nie deur geneeshere goedgekeur nie, aangesien daar geglo was dat vrugte te koud of vogtig was om rou te eet. Aangesien suiker en heuning duur was, was dit die gewoonte om verskillende soorte vrugte in disse te gebruik wat een of ander versoeter benodig. In die Suide was die algemeenste vrugte suurlemoen, sitroen ('n soort suurlemoen), bitter lemoene (die soet soort het eers honderde jare later verskyn), granaatappels, kwepers en, natuurlik, druiwe. Verder Noord was die gewilde vrugte appels, pere, pruime en aarbeie. Vye en dadels was regoor Europa geëet, maar het egter duur gebly in die Noorde. Bestanddele wat vandag as algemeen en basies beskou word in die moderne Europese kookkuns, soos aartappels, bruinboontjies, kakao, vanielje, tamaties, chilli's en mielies, was nie aan Europeërs bekend voor die laat 15de eeu nie, toe Europa kontak met die Amerikas gemaak het. Selfs toe het dit egter lank geneem vir die nuwe kossoorte om deur die samelewing aanvaar te word.<ref name="A_ch_1">Adamson 1: ''Foodstuffs''</ref> == Vleis == [[Lêer:Medieval pig slaughter.jpg|duimnael|200px|'n Vark op die punt van slagting.]] Die meeste vleis was afkomstig van mak diere, alhoewel alle vorme van wildsvleis ook gewild was onder diegene wat dit in die hande kon kry. Beesvleis was nie so algemeen soos dit vandag is nie, aangesien die aanhou van vee intensiewe arbeid benodig het, asook weivelde en voer. Daarnaas was beeste baie kosbaarder as [[Werkdier|werkdiere]] en as verskaffers van melk. Ou diere wat geslag was omdat hulle nie meer in staat was om te werk nie, het nie baie goed gesmaak nie en daar was dus ook nie baie waarde aan die soort vleis geheg nie, maar kalfsvleis was wel redelik algemeen. Varkvleis was baie algemener, aangesien varke minder aandag benodig het en goedkoper was om aan te hou. Mak varke het gereeld vryelik deur die dorpstrate gehardloop en kon omtrent enige plantagtige kombuisafval gevoer word. 'n Varksuigeling (speenvarkie) was 'n gesogte delikatesse. Skaap- en lamsvleis was redelik algemeen, veral in areas waar daar 'n groterige wol-industrie was. Anders as in die moderne Westerse wêreld, was omtrent elke deel van die dier geëet, insluitende die ore, snuit, stert, tong en baarmoeder (by wyfies). Die ingewande, blaas en maag kon gebruik word as omhulsels vir wors of as omhulsels vir vervormde, gemaalde gaar vleis soos, byvoorbeeld, reuse eiers. Sommige diere wat destyds geëet was, maar vandag skaars of as onvanpas beskou word was ystervarke en krimpvarke; die diere word genoem in resepte van laat-Middeleeuse resepte-versamelings.<ref>''Regional Cuisines'' bl. 89.</ref> Ystervarke en krimpvarke was, soos hulle name aandui, as kleiner soort varke beskou. Daar was ook 'n wye verskeidenheid [[voël]]s geëet, waaronder [[swaan|swane]], poue, kwartels, patryse, reiers, kraanvoëls, leeurikke en basies enige ander wilde voël wat gejag kon word. Swane en poue was gereeld mak gemaak, maar slegs deur die sosiale elite geëet; hulle was meer geprys vir hulle beeldskone voorkoms as hulle vleis. Die estetiese aspek van poue het beteken dat hulle gereeld as tussengange gebruik was: in die Middeleeue was sulke tussengange bedoel om die gaste te vermaak en kon wissel van helder gekleurde pap tot kastele wat uit kos gebou is met fonteine van wyn. Ganse en [[eend]]e was ook mak diere tydens die Middeleeue, maar hulle vleis was nie so gewild soos dié van 'n [[hoender]] nie, wat gesien was as die pluimvee-weergawe van 'n vark. Snaaks genoeg was daar geglo dat die brandgans nie uit eiers gebroei het nie, maar binne-in eendmossels gegroei het en dus aanvaarbare voedsel was tydens vastetye.<ref name="A_ch_1" /> Vleis was duurder as plantevoedsel. Alhoewel [[proteïne]] volop is in vleis, was die kilojoule-tot-gewig verhouding van vleis minder as dié in plante. Vleis kon tot vier keer so duur as brood wees en vis tot 16 keer so duur, selfs vir kusbevolkings. Dit beteken dat daar tydens vastetye bitter min te eet was vir diegene wie nie plaasvervangers vir vleis en ander diere produkte soos melk en eiers kon bekostig nie. Dit was slegs na die [[Swart Dood]] ongeveer die helfte van die Europese bevolking uitgewis het dat vleis meer algemeen geword het vir armer mense. Die drastiese vermindering in verskeie bewoonde gebiede het beteken dat daar 'n tekort aan arbeiders was en as 'n gevolg het die salarisse vir arbeiders gestyg. Dit het ook beteken dat groot areas wat voorheen plase was nou as weivelde gebruik kon word, wat ook 'n bydrae het tot die hoeveelheid beskikbare vleis gelewer het.<ref>Adamson, bl. 164.</ref> === Vis en seekos === [[Lêer:Tacuinum Sanitatis-fishing lamprey.jpg|duimnael|links|250px|Visvangers vang lampreie in 'n stroom.]] Alhoewel vis laer geag was as ander dierevleis en gereeld as slegs 'n plaasvervanger vir vleis tydens vastetye beskou was, was vis en ander seekos steeds meer algemeen as vleis tussen die kusbevolkings. Die naam "vis" het volgens 'n middeleeuse persoon na enige iets verwys wat nie as 'n behoorlike, landelike dier beskou is nie, dit het dus ook soogdiere soos walvisse en gevlekte dolfyne ingesluit. Ook die bewer was as 'n vis beskou omdat hy 'n skubberige stert het en 'n groot deel van sy tyd in die water spandeer. Brandganse was ook as visse beskou; daar was geglo dat hulle binne-in eendmossels gegroei het en niks was bekend oor hulle migrering nie. Sulke voedsel was dus ook as aanvaarbaar vir vastye beskou.<ref>Die redelike flou verskoning aangaande die klassifisering van brandganse was nie universeel aanvaar nie. Die Roomse Keiser, Frederik II, het die eendmossels geïnspekteer en geen bewyse van enige voëlagtige embrio kon kry nie. Die sekretaresse van Leo van Rozmital het baie skeptiese reaksies genoteer toe hy brandgans tydens 'n vismaal ontvang het in 1456; Henisch, bl. 48-49.</ref> Die vang en handel van haring en kabeljou was veral belangrik in en om die [[Atlantiese Oseaan]] en die [[Oossee]]. Die haring was van ongekende belang vir die ekonomie van 'n groot deel van Noord-Europa en dit was een van die mees algemeenste handelware van die [[Hanse]]verbond, 'n magtige Noord-Duitse alliansie van handelgildes. Gerookte haring gemaak van haring wat van die [[Noordsee]] afkomstig was, kon in markte so ver weg as [[Konstantinopel]] gevind word. Alhoewel baie vis vars geëet was, was 'n groot deel daarvan ook gesout, gedroog en, in 'n kleinere mate, gerook. [[Stokvis]], kabeljou wat in die lengte deurgesny word en aan 'n paal vasgemaak word om uit te droog, was ook baie algemeen, alhoewel die proses baie lank geduur het. 'n Wye verskeidenheid [[molluske]], waaronder [[oester]]s, [[mossel]]s en kammossels, was deur bevolkings aan die kus en langs riviere geëet en rivierkreef was 'n gesogte alternatief vir vleis op dae wat slegs vis geëet mag word. In vergelyking met vleis was vis duurder vir die binnelandse mense, veral dié in sentraal-Europa, en was dus vir die meeste mense nie 'n opsie nie. Varswatervisse, soos [[snoek]], [[karp]], brasem, [[baars]], lampreie en [[forel]] was algemeen verkrygbaar.<ref name="A_ch_1" /> == Drank == [[Lêer:Monk sneaking a drink.jpg|duimnael|250px|'n Monnik besig om 'n slukkie wyn te steel.]] In moderne tye word [[water]] as 'n algemene keuse as drank tydens die maal beskou. In die Middeleeue was dit egter nie gewild nie, die sorge omtrent die reinheid van die water, die drank se lae status en mediese aanbevelings het beteken dat alkoliese drankies eerder verkies was. Alkoholiese drank was as voedsamer en meer voordelig vir die verteringstelsel as water beskou, met die bonus dat dit nie kon vrot nie, danksy die alkoholinhoud. [[Wyn]] was op 'n daaglikse basis gedrink in [[Frankryk]] en oral in die Westerse Mediterrene waar daar met druiwe geboer is. Verder noord was wyn ook verkies deur die [[bourgeoisie]] en die adelheid wat dit kon bekostig, maar was dus ook minder algemeen onder die arbeiders en armer mense. As gevolg van gunstige klimaattoestande vir wynbou is wingerde ná 1300 selfs na die noordelike dele van Sentraal-Europa uitgebrei en onder meer in gebiede soos [[Bremen (stad)|Bremen]], [[Sleeswyk-Holstein]], Mecklenburg, [[Oos-Pruise]] en Koerland aangelê. Sentraal-Europa se biertradisie strek daarenteen tot in die Germaanse tydperk terug. Bier of moutbier was ook tydens die Middeleeue nog steeds die hoofsaaklike drank van die gewone mense in die noordelike dele van die kontinent. Daar was nog nie 'n proses wat kon waarborg dat die drank lank behoue sou bly nie, veral nie voor daar in ongeveer die 11de eeu ontdek is dat hop (die blom van die plant ''Humulus lupulus'') bier help langer hou nie. Bier was dus meestal vars gedrink en was dus meer troebel en het waarskynlik ook 'n laer alkoholinhoud as tipiese moderne bier gehad. Gewone [[melk]] was nie deur volwassenes gedrink nie, behalwe die armes of siekes, en was gehou vir jong kinders of ou mense, en selfs dan nie vars nie, maar as [[karringmelk]] of wei. Vars melk was minder algemeen as ander suiwelprodukte, hoofsaaklik as gevolg van 'n tekort aan die tegnologie wat bedorwing sou verhoed.<ref>Adamson, bl. 48–51.</ref> Die sap en wyn van 'n groot verskeidenheid vrugte en bessies was al bekend sedert (teen minste) die dae van antieke Rome en was steeds tydens die Middeleeue genuttig: peerwyn, gegiste sap van mispels en kwepers, wyn van granaatappels, moerbeie en braambessies en [[sider]], wat veral gewild was in die noorde waar appels en pere volop was. Middeleeuse drankies wat vandag nog bestaan sluit in ''prunellé'', wat van wilde pruime gemaak word ('n soort pruimbrandewyn), moerbeiwyn (jenewer) en braambessiewyn. Daar word verskeie soorte heuningwyn in sommige middeleeuse resepte gebruik, met of sonder 'n alkoholinhoud. Die drank het egter minder algemeen as 'n drank vir tydens die ete geword en was later hoofsaaklik aan siekes gegee. Koemis, die gegiste melk van mêrries of kamele, was ook in Europa bekend, maar nes heuningwyn was dit hoofsaaklik iets wat deur geneeshere voorgeskryf was.<ref>Scully, bl. 154-157.</ref> Daar was meermaals na heuningwyn verwys as die algemene drank van die [[Slawië|Slawiese volke]]. Dit is gedeeltelik korrek, aangesien heuningwyn 'n simboliese betekenis tydens belangrike geleenthede gehad het. Wanneer suksesvolle verhandelings of ander belangrike staatsaangeleenthede plaasgevind het, was heuningwyn gereeld as 'n seremoniële geskenk gegee. Dit was ook algemeen op troues en doopvierings, alhoewel slegs in klein hoeveelhede vanweë die hoë prys daarvan. In middeleeuse [[Pole]] het heuningwyn dieselfde aansien geniet as ingevoerde luukshede, soos speserye en ander wyne.<ref>Dembinska, bl. 80.</ref> === Wyn === [[Lêer:Medieval wine conservation.jpg|duimnael|250px|links|'n Matrone demonstreer die korrekte behandeling en konservering van wyn.]] Wyn was algemeen gedrink en was hoog geag en as gesond beskou. Volgens die dieetkundige skrywes van [[Claudius Galenus]], 'n bekende Griekse geneesheer wat in die 2de eeu geleef het, was wyn se karakter warm en droog, maar dat hierdie eienskappe gematig kon word deur die wyn af te water. Ander as water of bier, wat as koud en vogtig beskou was, was daar geglo dat die nuttiging van wyn (veral [[rooiwyn]]), die vertering van voedsel sou bevorder, goeie bloed sou opwek en die humeur van 'n persoon sou verbeter. Die kwaliteit van die wyn het aansienlik verskil ten opsigte van die soort druiwe wat gebruik was, die wynoes en, nog belangriker, die hoeveelheid parsings wat die druiwe ondergaan het. Die wyn afkomstig van die eerste parsing was die beste en duurste wyn en slegs deur die hoë lui gedrink. Die wyn afkomstig van die tweede en derde parsings was dus van 'n laer kwaliteit en alkoholinhoud. Die gewone mense moes oor die algemeen tevrede wees met 'n goedkoop [[witwyn]] of 'n rosé van 'n tweede of derde parsing, wat beteken dat hulle baie daarvan kon drink sonder om werklik dronk te raak. Vir die armste (of vroomste) mense was afgewaterde asyn die enigste opsie. Om rooiwyn van 'n hoë kwalitiet korrek te verouder was gespesialiseerde kennis, sowel as duur opberging en toerusting benodig, waarvan 'n uiters duur eindproduk verkry is. Daar is afgelei dat bederwing van wyn 'n algemene probleem was, aangesien talle oorblewende middeleeuse dokumente raad daarteen gee. Asyn was wel 'n algemene bestanddeel, maar daar was wel 'n beperkte hoeveelheid asyn wat gebruik kon word. In die 14de eeuse resepteboek, ''Viandier'', word daar 'n aantal metodes beskryf om bederwende wyn te red: deur seker te maak dat die wynvate altyd vol was of deur 'n mengsel van gedroogde en gekookte witdruifsade met as van gedroogde en verbrande moer van witwyn by te voeg, was 'n effektiewe manier om bakterieë te dood, selfs al was die chemiese prosesse destyds nie verstaan nie. Wyn wat met speserye gegeur was of verhit was (of albei), was nie net gewild onder die rykes nie, maar was ook as buitengewoon gesond beskou deur geneeshere. Daar was geglo dat wyn gehelp het om voedsel na elke deel van die liggaam verdeel en die byvoeging van welriekende en eksotiese speserye sou dit steeds meer voedsaam gemaak het. Gegeurde wyne was gewoonlik verkry deur die vermenging van gewone (rooi) wyn met 'n versameling speserye soos gemmer, karwy, peper, paradyskorrels (ook genoem Genua-peper), neutmuskaat, kruidnagel en [[suiker]]. Die speserye sou in 'n sakkie geplaas word wat dan weer in die wyn geplaas in en gelaat word om te trek. Teen die 14de eeu was sulke kant-en-klaar sakkies met speserymengsels algemeen verkrygbaar van speseryhandelaars.<ref>Scully, bl. 138–146.</ref> === Bier === Alhoewel wyn die algemeenste drank tydens die maal was in die meeste van Europa, was dit egter nie die geval in die Noordelike dele, waar daar nie druiwe gekweek is nie. Diegene wat dit kon bekostig het ingevoerde wyn gedrink, maar selfs die adel het oor die algemeen bier of moutbier gedrink, veral nader aan die einde van die Middeleeue. In middeleeuse [[Engeland]] en die [[Lae Lande]], Noord-[[Duitsland]], [[Pole]] en [[Skandinawië]] was bier op 'n daaglikse basis deur mense van alle sosialle klasse gedrink. Die groot invloed van die Arabiese en Mediterreense kulture op die mediese wetenskap (in besonder as gevolg van die ''[[Reconquista]]'' en die oorvloed van Arabiese skrifte) het beteken dat daar gereeld op bier neergekyk is. Vir die meeste middeleeuse Europeërs was dit 'n nederige brousel in vergelyking met die algemene Suidelike drank en bestanddele, soos wyn, suurlemoene en olyfolie. Selfs relatief meer eksotiese produkte soos kameelmelk en gazellevleis het oor die algemeen beter positiewe aandag in mediese werke gekry. Bier was slegs 'n aanvaarbare alternatief en daar was baie negatiewe eienskappe aan bier toegskryf. In 1256 het die geneeskundige Aldobrandino van Siena bier op die volgende wyse beskryf: {{cquote|Maar wat dit ook van gemaak word, hetsy hawer, gars of koring, dit veroorsaak leed aan die kop en maag, dit veroorsaak 'n slegte asem en bederf die tande, dit vul die maag met slegte dampe en as 'n gevolg word enige een wat dit saam met wyn drink gou dronk; maar dit het ook die eienskap om urinering te bevorder en maak mens se vel wit en glad.}} Daar was geglo dat die dronkenskap wat deur bier veroorsaak is langer geduur het as dié van wyn, alhoewel daar erken is dat bier nie dieselfde "vals dors" geskep het wat met wyn geassosieer was nie. Alhoewel dit minder prominent in die Noorde was, was bier wel gedrink in Noord-Frankryk en die Italiaanse vasteland. Moontlike as gevolg van die Normandiese verowering van Engeland en die resulterende reise deur die adel tussen die twee lande, word daar na 'n soort Franse bier in 'n 14de-eeuse resepteboek, ''Le Menagier de Paris'', verwys as ''godale'', wat waarskynlik 'n leenwoord van die [[Engels]]e ''good ale'' is. Dié ''godale'' was van gars en spelt gemaak, maar sonder hop. In Engeland was daar ook 'n verskeidenheid biersoorte: ''poset ale'' was gemaak van warm melk en koue moutbier en ''brakot'' (of ''braggot'') was 'n gegeurde moutbier.<ref>Scully, bl. 151-154.</ref> Dit was al sedert die 8ste eeu bekend dat [[hop]] gebruik kon word om bier te geur, maar die gebruik daarvan was redelik stadig aangeneem aangesien daar probleme ondervind is met die verkryging van korrekte hoeveelhede. Voor die gebruik van hop was ''gruit'', 'n mengsel van verskeie kruie, by bier gevoeg om die smaak te verbeter. ''Gruit'' het egter nie dieselfde preserveringseienskappe as hop gehad nie en die eindproduk moes dus gou genuttig word om bedorwing te voorkom. 'n Ander geuringsmetode was om die alkoholinhoud te verhoog, maar dit was duurder en het veroorsaak dat mens gouer en meer dronk geword het. In die vroeë Middeleeue was bier hoofsaaklik gebrou in kloosters en op 'n kleiner skaal in individuele huishoudings. Teen die 11de eeu het brouerye in klein middeleeuse dorpe in Noord-Duitsland die produksie van bier begin oorneem. Alhoewel die meeste brouerye steeds klein familiebesighede was wat meestens agt tot tien mense in diens gehad het, het die reëlmatige produksie toegelaat dat beter toerusting gekoop kon word en dat daar aanhoudend met nuwe resepte en broutegnieke geëksperimenteer was. Hierdie handelswyse het in die 14de eeu na [[Holland]] versprei, daarna na [[Vlaandere]] en [[Brabant]] en het [[Engeland]] teen die 15de eeu bereik. Bier met hops het baie gewild geword in die laaste dekades van die laat Middeleeue. In Engeland en die [[Lae Lande]] was die nuttiging van bier per kop ongeveer 275-300&nbsp;liter per jaar en was bier tydens prakties elke maaltyd gedrink: bier met 'n lae alkoholinhoud vir ontbyt en sterker bier vir later in die dag. Na die vervolmaking as 'n bestanddeel, het hops verseker dat bier vir ses maande of selfs langer gehou kon word en was uitgebreide handeldrywing van die drank moontlik gemaak.<ref>''Medieval science...''; ''Brewing''</ref> === Distillate === Die kuns van distillering was beoefen deur die Chinese, wat 'n vorm van [[whiskey|ryswhiskey]] in porseleinstokers in die 9de eeu v.C. voorberei het. Die Grieke en Romeine het ook kennis oor die tegniek beskik, maar dit was nie op 'n groot skaal beoefen tot die 12de eeu nie, toe Arabiese innovasies in die veld asook water-verkoelde glasvate geïntroduseer is. Middeleeuse akademici het geglo dat distillering die essensie van die vloeistof geproduseer het en die term ''aqua vitae'' ("water van die lewe") was tot in die 17de eeu as 'n algemene term gebruik om na allerhande distillate te verwys. Distillate, hetsy met of sonder alkohol, was vir verskillende dinge gebruik, maar was hoofsaaklik as gebruik as bestanddeel tydens kosmaak of as medisyne: druiwestroop gemeng met suiker en speserye was vir 'n verskeidenheid kwale voorgeskryf en rooswater was as 'n reukwater gebruik, asook 'n bestanddeel tydens die voorbereiding van voedsel en om hande mee te was. Alkoholiese distillate was ook soms gebruik om verblindende, vuurspuwende ''entremets'' te skep deur katoenwatte in spiritus te week. Dit sou dan in die mond van die gestopte, gekookte (en soms hervormde) dier geplaas word en aangesteek word net voor die opdiening daarvan. Alkoholiese distillate was baie geprys deur middeleeuse geneeshere. In 1309 het Arnaldus van Villanova geskryf dat die distillate "goeie gesondheid bevorder, oortollige ''humores'' [van voedsel] verwyder, nuwe lewe in die hart blaas en jeug instandhou". In die latere Middeleeue het tuisdistillering gewild geword, veral in Duitssprekende streke. Teen die 13de eeu was ''Hausbrand'' (letterlik "huis-gebrand" van ''gebrannter wein'', ''brandwein''; "gebrande [gedistilleerde] wyn") algemeen en het die oorsprong van [[brandewyn]] gemerk. Teen die einde van die Middeleeue het die nuttiging van spiritus tussen die algemene bevolking so algemeen geword dat daar beperkings op die verkoping en produksie daarvan begin verskyn het in die laat 15de eeu. In 1496 het die stad [[Neurenberg]] ook beperkings op die verkoop van ''aquavit'' op Sondae en amptelike vakansiedae geplaas.<ref>Scully, bl. 157-165.</ref> == Kruie en speserye == [[Lêer:Le livre des merveilles de Marco Polo-pepper.jpg|duimnael|300px|links|Die oes van peper. 'n Illustrasie uit 'n Franse weergawe van ''Die Reise van Marco Polo''.]] [[Spesery]]e was tussen die luukste produkte wat beskikbaar was tydens die Middeleeue: die algemeenste speserye was swart peper, kaneel (en die goedkoper alternatief kassie), komyn, neutmuskaat, gemmer en kruidnagels. Al die speserye moes van plantasies in Asië en Afrika ingevoer word, dus was hulle uiters duur. Dit is beraam dat daar elke jaar ongeveer 1000&nbsp;ton peper en 1000&nbsp;ton van die ander algemene speserye na Wes-Europa ingevoer is tydens die laat Middeleeue. Die waarde van hierdie goedere was die ekwivalent van 'n jaarlikse voorraad van graan vir 1,5 miljoen mense.<ref>Adamson, bl. 65; die beraamde bevolking (ter vergelyking) van Brittanje in 1340, net voor die [[Swart Dood]], was slegs 5 miljoen, en daar was 'n skamele 3 miljoen teen 1450. (''Fontana'' bl. 36).</ref> Alhoewel peper die algemeenste spesery was, was [[saffraan]] die eksklusiefste en gesog vir sy helder geel kleur en sy smaak. Sommige speserye wat in die Middeleeue gebruik was, maar tans nie meer so bekend voorkom nie is foelie, spykerbalsem, galanga en stertpeper (ook genoem Javaanse peper) en paradyskorrels (ook genoem Genua-peper en verwant aan [[kardamom]]), wat peper amper geheel en al vervang het in die kombuise van Noord-Frankryk tydens die Middeleeue. Anders as vandag, was [[suiker]] ook as 'n soort spesery beskou, danksy sy duur prys en die karakter of ''humores'' wat daaraan toegeken is. Algemene speserye soos salie, [[mosterd]] en veral [[pietersielie]] was regoor Europa gegroei en in die kombuis gebruik, asook karwy, ment, dille en [[vinkel]]. Anys kon gebruik word om vis- en hoendergeregte te geur en anyssaad met suiker oor gestrooi was gereeld tydens feeste geniet. Kruie wat plaaslik gegroei was meer bekostigbaar en was ook by die voedsel van boonste klasse gevoeg, alhoewel dan minder prominent of slegs om kleur aan die dis te gee. Dit is 'n algemene hedendaagse misvatting dat middeleeuse kokke 'n groot aantal speserye, veral peper, gebruik het om slegs die smaak van bedorwe vleis weg te steek. 'n Middeleeuse fees was egter net so veel 'n kulinêre gebeurtenis as wat dit 'n tentoonstelling van die gasheer se rykdom en gasvryheid was: die meeste adelikes het 'n wye verskeidenheid van vars of ingemaakte vleis, vis en ander seekos gehad om van te kies en die gebruik van uiters duur speserye op goedkoop, bedorwe vleis sou nie baie sin gemaak het nie.<ref>Scully, bl. 84-86.</ref> == Soetgoed en nageregte == Die woord "dessert" is afgelei van die Oud-Franse ''desservir'', wat beteken "om die tafel skoon te maak" of letterlik "om on-op te dien". In die Middeleeue was nagereg gewoonlik versuikerde amandels en gekruide wyn wat saam met [[kaas]] bedien is. Teen die laat Middeleeue is ook vrugte wat met suiker, heuning of stroop bedek is en afgekookte vrugtepastas as deel van die nagereg bedien. Daar was 'n verskeidenheid poffertjies, pannekoeke met suiker, soet vla en amandelroompasteitjies, amandelmelk en eiers in 'n degie wat somtyds vrugte of selfs beenmurg of vis kon bevat.<ref>Scully, bk. 135-136.</ref> Duitssprekende streke was besonder lief vir ''krapfen'': in olie gebraaide pasteitjies en deeg met verskillende soet en hartige vullings. Marsepein was teen die 1340's goed bekend in Italië en Suid-Frankryk en daar word geglo dat dit van Arabië afkomstig is.<ref>Adamson, vl. 89.</ref> Anglo-Normandiese resepteboeke is vol resepte vir soet en hartige vla's, soppe, souse en terte met aarbeie, kersies, appels en pruime. Die Engelse kokke was ook lief daarvoor om die blomblare van rose en vlierbome te gebruik in nageregte. 'n Vroeë weergawe van Quiche Lorraine kan gevind word in in die 14de eeuse resepteboek, ''Forme of Cury'', as ''Torte de Bry'', met 'n kaas en eiergeel vulsel.<ref>Adamson, bl. 97.</ref> In Noord-Frankryk was 'n wye verskeidenheid wafels en wafelkoeke saam met kaas en kruiewyn (soms in 'n soet weergawe) geniet as 'n ''issue de table'' ("vertrek van die tafel"). Die alomteenwoordige versuikerde gemmer, koriander, anyssaad en ander speserye was ook verwys na as ''épices de chambre'' ("kamerspeserye") en was aan die einde van die maaltyd geneem om vertering to bevorder en die maag "toe te maak".<ref>Adamson, bl. 110.</ref> Die Moslems in Spanje en die Arabiese verowenaars van Sisilië verskeie nuwe soetgoed en nageregte saam met hulle gebring wat naderhand oor die hele Europa versprei het. Net soos [[Montpellier]], was Sisilië ook eens beroemd vir versuikerde speserye, neute en vrugte, [[nougat]] (''torrone'' of ''turrón'' in [[Spaans]]) en amandelklonte (''confetti''). Die Arabiere het vanuit die Suide ook die kennis van [[roomys]] gebring, wat [[sorbet]] geproduseer het. Hulle het ook verskeie ander voorbeelde van soetkoek en gebak aan die Europeërs voorgestel: ''cassata alla Siciliana'' (van die [[Arabies]]e ''qas'ah'', die term vir die [[terra cotta]] bak waarmee dit gevorm was), wat van marsepein gemaak was, sponskoek en versoetde ricottakaas en ''cannoli alla Siciliana'', oorspronklik ''cappelli di turchi'' ("Turkse hoedens"), gebraaide, verkoelde deegbuise met 'n soet kaasvulsel.<ref>''Regional Cuisines'' bl. 120-121.</ref> == Dieetkundige norms == [[Lêer:Beaver fish tail.jpg|duimnael|250px|Tydens die Middeleeue was daar geglo dat bewers se sterte so visagtig was dat hulle tydens vastye geëet kon word. ''Livre des simples médecines'', ca. 1480.]] Die kookkuns van die kulture rondom die [[Middellandse See]] was sedert oudheid op grane gebaseer, in besonder verskeie soorte [[koring]]. Pap, en later brood, het die basiese voedsel geword wat die meerderheid energie aan die meeste van die bevolking verskaf het. Die afhanklikheid aan koring was aansienlik vir 'n lang tydperk in die middeleeuse tydperk en met die opkoms van [[Christendom]] het dit na die noorde versprei. Siende dat brood die middelpunt in godsdienstige rituele soos die [[Nagmaal]] was, het dit besonderse aansien tussen die ander voedselsoorte geniet. Sleg (olyf)olie en wyn kon in waarde vergelyk word, maar was steeds meer eksklusief buite die warmer wyn- en olyfverbouingsgebiede. Die rol van brood as simbolies van voedingstof (en selfs wesenlikheid) word geïllustreer in 'n leerrede deur Sint [[Augustinus van Hippo]]: {{cquote|Hierdie brood vertel jou geskiedenis … Jy was gebring na die dorsvloer van die Here en was gedors … Terwyl jy op kategismus gewag het, was jy soos 'n graankorrel in die graanskuur … By die doopvont was jy tot 'n enkele deeg geknie. In die oond van die Heilige Gees was jy tot God se ware brood gebak.<ref>Vertaal vanaf die Engelse aanhaling: "''This bread retells your history … You were brought to the threshing floor of the Lord and were threshed … While awaiting catechism, you were like grain kept in the granary … At the baptismal font you kneaded into a single dough. In the oven of the Holy Ghost you were baked into God’s true bread.''"</ref>}} Van die 8ste to die 11de eeu het die verhouding van verskeie graan in die daaglikse dieet gestyg van 'n skamele derde tot ongeveer driekwart en brood het die stapelvoedsel van die meerderheid van Europa gebly tot lank in die moderne era.<ref>Hunt & Murray, p. 16.</ref> Die [[Rooms-Katolieke Kerk]] en die Oosterse Ortodokse Kerk en hulle kalenders het 'n groot invloeg gehad op die eetgewoontes tydens die Middeleeue: die eet van vleis was verbied vir 'n volle derde van die jaar vir die meeste [[Christendom|Christene]]. Alle diereprodukte, insluitende vleis, eiers en suiwelprodukte (maar nie vis nie) was verbied tydens vastye, insluitende "Lent", die veertigdaagse vastyd voor [[Paasfees]]. Die kerk het wel uitsonderings gemaak waar alternatiewe vir diereprodukte onverkrygbaar of eenvoudig net te duur was: [[papegaaiduiker]]s was as vis beskou vir visvangers in [[Noorweë]]. Kinders, ou mense, pelgrims, werkers en bedelaars hoef ook nie by die reëls van vastetye gehou het nie, alhoewel arm mense wel moes, solank as wat hulle een of ander vorm van skuiling gehad het. Dit was ook gebruiklik vir alle burgers om vir een hele dag te vas voor die Rooms-Katolieke nagmaal en het totale onthouding geëis. Mediese wetenskap van die Middeleeue het ook 'n groot invloed gehad op wat gesond en voedsaam beskou was. Mens se leefstyl, insluitende dieet, oefening, aanvaarbare sosiale gedrag en goedgekeurde mediese geneesmiddels, was beskou as die sleutel tot 'n goeie gesondheid en sekere eienskappe wat mens se gesonheid beïnvloed is aan alle voedselsoorte toegesryf. Alle voedselsoorte is geklassifiseer volgens skale van warm tot koud en vogtig tot droog, na aanleiding van die vier liggaamlike ''humores'' teorie deur die Griekse geneeskunde, Galen. Die teorie het die Westerse mediese wetenskap van die laat Antiekheid tot die 17de eeu gedomineer. === Vasting === [[Lêer:Pietro Lorenzetti 001.jpg|duimnael|250px|Nonne eet in stilte terwyl hulle na 'n Bybellesing luister. Let op die handgebare wat gebruik word om te kommunikeer. 'n Toneel uit ''The Life of Blessed Saint Humility'' deur Pietro Lorenzetti, 1341.]] Apart van die dieet wat deur geneeskundiges voorgeskryf was, was die middeleeuse dieet ook swaar beïnvloed deur religieuse beperkings. Beide die oosterse en westerse kerke het verorden dat feeste met vastings afgewissel moet word. In die grootste deel van Europa was daar gevas op [[Woensdag|Woensdae]], [[Vrydag|Vrydae]] en soms op [[Saterdag|Saterdae]] en ook verskeie ander dae op die kalender, insluitende die veertig dae voor [[Paasfees]] en die [[Kersfees|kersseisoen]]. Vleis en ander diereprodukte soos melk, kaas, botter en eiers was nie tydens vasting toegelaat nie, slegs vis. Die vasting was veronderstel om die liggaam te kasty en die siel nuwe energie te gee. Die doel was om die middeleeuse dogma, dat die vlees minderwaardig is, te versterk en om mense te herinner aan [[Jesus Christus]] se opoffering aan die mens. Die bedoeling was nie om sekere voedsel as onrein voor te stel nie, maar eerder dat onthouding 'n sprituele les in selfbeperking was. Tydens besonder streng vastingsdae, was die aantal maaltye per dag verminder na slegs een. Alhoewel die meeste mense hierdie beperkings gerespekteer het en skuld gepleit het wanneer hulle dit oortree het, was daar 'n aantal maniere om die probleem te omseil, 'n konflik tussen die ideale en praktyk wat deur die geleerde Bridget Ann Henisch so omskryf is: {{cquote|Dit is in die natuur van die mens om die mees gekompliseerde hok van reëls en regulasies te bou en homself daarin te vang, en dan, met dieselfde vernuftigheid en ywer, sy aandag daarop stel om homself uit die hok uit te wurm. Vasting was 'n uitdaging; die spel was om die agterdeur te ontdek.<ref>Henisch, bl. 41.</ref>}} Alhoewel baie diereprodukte tydens vastye vermy moes word, was pragmatiese alternatiewe wel aan die hand van die dag. Die definisie van "vis" is wyd omskryf, sodat marine soogdiere en ander waterdiere soos walvisse, brandganse, [[papegaaiduiker]]s en selfs bewers ook by die definisie ingesluit word. Die keuse van bestanddele was miskien meer beperk, maar dit beteken nie dat die maaltye kleiner was nie. Daar was ook nie beperkings teen die (matige) drink van alkohol nie, of die eet van soetgoed en lekkernye. Die bankette wat op visdae gehou was, kon luisterryke affêres wees en was gewilde geleenthede om voedsel te bedien wat vermom was om soos vleis, eiers en kaas te lyk: vis kon vervorm word om soos reindiervleis te lyk en fopeiers kon geskep word deur die leë doppe van gewone eiers met viseiers en amandelmelk te vul en dit tussen warm kole te plaas om te kook. Alhoewel die Bisantynse kerkamptenare baie streng was en die geestelikes en klerus aagemoedig het om geen voedsel te nuttig nie, was hulle Westerse teendele baie meer inskiklik.<ref>Henisch, bl. 43.</ref> Daar is baie relase oor lede van die monastieke orde wat vasting vermy het deur slinkse interpretasies van die [[Bybel]]. Aangesien sieklikes van vasting vrygestel is, het dit gereeld die denkwyse geword dat vastingbeperkings slegs van toepassing op die hoofeetkamer was en baie fraters het tydens vastye hulle maaltye in 'n gedeelte van die kerk geëet, in plaas van in die eetsaal. Nuutaangewysde Katolieke monastieke beamptes het probeer om 'n stop te sit aan die ontwyking van vasting, nie net deur morele veroordeling nie, maar ook deur seker te maak dat daar goed-voorberiede vleislose disse beskikbaar was tydens hierdie periodes. Daar was ook nie 'n tekort aan 'n gemor en 'n gemompel onder die gelowige burgers nie: tydens die 40 dae vasting voor Paasfees het konings, skoolseuns, gewone arbeiders en die adel almal gekla omdat hulle beroof word van vleis vir die lang, moeilike weke waartydens hulle oor hulle sondes moes nadink. Vee-eienaars was tydens hierdie periode ook gewaarsku om 'n te waak teen honger honde wat gefrustreer was deur 'n "harde aanval deur vasting en visbene".<ref>Henisch, bl. 40.</ref> === Dieetkunde === Mideeleeuse geleerde het die proses van spysvertering en die proses van kos kook as eenderse prosesse gesien. Die proses van spysvertering was bloot 'n voortsetting van die proses wat deur die kok begin is. Ten einde die voedsel behoorlik te "kook" en die voedingstowwe behoorlik op te neem, was dit belangrik dat die maag op 'n geskikte wyse gevul was. Kos wat maklik verteer word, was eerste geëet, geleidelik gevolg deur swaarder disse. Daar was geglo dat as dié manier nie gevolg word nie, die swaar kosse na die bodem van die maag sou sak en die spysverseringkanaal sou blok; dit sou veroorsaak dat kos baie stadig verteer word, die liggaam verrot en slegte vog (''humores'') na die maag sou lok. Dit was ook as lewensbelangrik beskou om nie kos met verskillende vog-eienskappe te meng nie.<ref>Scully, bl. 135-136.</ref> Voor 'n maaltyd was dit gebruiklik om die maag "oop" te maak met 'n ''apéreitif'' (van die [[Latyn]]s ''aperire'', "oopmaak") wat verkieslik warm of droog van nature was: suiglekkers van suiker- of heuningbedekte speserye soos gemmer, karwy en sade van anys, vinkel or komyn, wyn en versoete, versterkte melkdranke. Die maag moes dus na die maaltyd ook weer "toe" gemaak word met die hulp van 'n ''digestif'', gewoonlik 'n suiglekker van gekruide suiker of gekruide wyn, saam met verouderde kaas. 'n Maaltyd sou normaalweg begin met 'n maklik verteerbare vrug, soos appels. Dit sou dan gevolg word deur groente, soos slaaiblare, kool, postelein, kruie, vogtige vrugte, ligte vleissoorte soos hoender, mak boerboklammetjies, vleis-en-groentesop en bredies. Later sou swaar vleise soos varkvleis en beesvleis genuttig word saam met groente en neute soos pere en kastanjes (beide was beskou as moeilik om te verteer). Dit was gewild, en deur geneeskundiges aanbeveel, om die maaltyd af sluit met verouderde kaas en verskeie ''digestifs''.<ref>Scully, bl. 126-135.</ref> == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Bronnelys == * Adamson, Melitta Weiss (2004), ''Food in Medieval Times''. {{ISBN|0-313-32147-7}}. * Bumke, Joachim (1986), ''Höfische Kultur. Boekdeel I.'' München: dtv. {{ISBN|3-423-04442-X}} * Dembinska, Maria (1999), ''Food and drink in medieval Poland: rediscovering a cuisine of the past'', in Engels vertaal deur Magdalena Thomas, hersien en verwerk deur William Woys Weaver. {{ISBN|0-8122-3224-0}}. * ''The Fontana Economic History of Europe: The Middle Ages'' (1972); J.C Russel ''Population in Europe 500-1500''. {{ISBN|0-00-632841-5}}. * Henisch, Bridget Ann (1976), ''Fast and Feast: Food in Medieval Society''. {{ISBN|0-271-01230-7}}. * Hunt, Edwin S. & Murray, James H. (1999) ''A history of business in Medieval Europe, 1200–1550'' {{ISBN|0-521-49923-2}}. * ''Medieval science, technology, and medicine : an encyclopedia'' (2005), Thomas Glick, Steven J. Livesey, Faith Wallis, redigeerders. {{ISBN|0-415-96930-1}}. * ''Regional Cuisines of Medieval Europe: A Book of Essays'' (2002), geredigeer deur Melitta Weiss Adamson. {{ISBN|0-415-92994-6}}. * Scully, Terence (1995), ''The Art of Cookery in the Middle Ages''. {{ISBN|0-85115-611-8}}. * Wiegelmann, Günter (2006), ''Alltags- und Festspeisen in Mitteleuropa. Münsteraner Schriften zur Volkskunde und europäischen Ethnologie''. Boekdeel 11: ''Innovationen, Strukturen und Regionen vom späten Mittelalter bis zum 20. Jahrhundert''. Münster: Waxmann Verlag 2006 (Hierdie werk het oorspronklik in 1967 onder die titel ''Alltags- und Festspeisen. Wandel und gegenwärtige Stellung'' as 'n begeleidende teks tot die Nuwe Reeks van die Atlas der deutschen Volkskunde verskyn) == Eksterne skakels == * [http://www.bl.uk/learning/langlit/booksforcooks/med/medievalfood.html Middeleeuse resepteboeke by die British Library]. Bevat ook ander algemene inligting. * [http://www.gutenberg.org/etext/8102 ''The Forme of Cury''] – 'n 14de-eeuse resepteboek, beskikbaar by Projek Gutenberg. * [http://www.telusplanet.net/public/prescotj/data/viandier/viandier1.html ''Le Viandier de Taillevent''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201111212333/http://www.telusplanet.net/public/prescotj/data/viandier/viandier1.html |date=11 November 2020 }} – 'n Vertaling van die 14de-eeuse resepteboek deur James Prescott. * [http://www.godecookery.com/how2cook/howto08a.htm ''How to Cook Medieval''] -'n Gids om middeleeuse disse voor te berei met moderne bestanddele. * [http://www.pbm.com/~lindahl/cariadoc/miscellany.html ''Cariadoc's Miscellany''] – 'n Versameling van artikels en resepte oor middeleeuse en [[Renaissance]] kookkuns. * [http://www.medievalcookery.com/ ''MedievalCookery.com''] – Bevat resepte en algemene inligting oor middeleeuse kookkuns. * [http://www.oldehansa.ee/ Olde Hansa – Die middeleeuse restaurant van Tallinn] – bevat inligting oor die voorbereiding van voedsel, eetgewoontes en eetkultuur tydens die hanseatiese tye. * [http://www.engr.psu.edu/MTAH/pdfs/breadTCBO.pdf ''Getting your bread in medieval society''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060908060655/http://www.engr.psu.edu/mtah/pdfs/breadTCBO.pdf |date= 8 September 2006 }} * [http://www.gallowglass.org/jadwiga/SCA/cooking/sauces.html Die voorbereiding van middeleeuse souse] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070622012225/http://www.gallowglass.org/jadwiga/SCA/cooking/sauces.html |date=22 Junie 2007 }} * [https://web.archive.org/web/20070913030846/http://www.sca.org.au/cockatrice/uploads/issue21_pyes.pdf ''Pyes de Pares''] – 'n Eksperiment met pasteie as 'n manier om vleis langer te laat hou. * [https://www.jstor.org/stable/2865862 Voedsaamheid en die vroeë middeleeuse dieet.] * [http://people.eku.edu/resorc/Medieval_peasant_diet.htm Dieetkundige vereistes van die middeleeuse arbeider.] * [http://www.uni-tuebingen.de/mediaevistik/materialien/renner/Teil22.html#9432 Hugo von Trimberg: ''Der Renner'' (Middelhoogduits)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070801003244/http://www.uni-tuebingen.de/mediaevistik/materialien/renner/Teil22.html#9432 |date= 1 Augustus 2007 }} {{Middeleeue}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Kookkuns|Middeleeue]] [[Kategorie:Middeleeue|Kookkuns]] 7ukyixqov1nz1rv4sisv53h9gxolltu 3 28416 2894373 2890255 2026-04-16T11:24:00Z Dumbassman 62009 /* Epos */ nuwe afdeling 2894373 wikitext text/x-wiki {{The Rosetta Barnstar|1=Omdat ek so vertaal en vertaal en vertaal :)}} {| class="infobox" style="float:right;" width=140px | |- !align="center"|[[Lêer:Dresser.svg|138px|Archive]]<br/>Argiewe: ---- |- | *[[Gebruikerbespreking:BurgertB/Argief2008|Argief 2008]] *[[Gebruikerbespreking:BurgertB/Argief2009|Argief 2009]] *[[Gebruikerbespreking:BurgertB/Argief2010|Argief 2010]] *[[Gebruikerbespreking:BurgertB/Argief2011|Argief 2011]] *[[Gebruikerbespreking:BurgertB/Argief2012|Argief 2012]] *[[Gebruikerbespreking:BurgertB/Argief2013|Argief 2013]] *[[Gebruikerbespreking:BurgertB/Argief2014|Argief 2014]] *[[Gebruikerbespreking:BurgertB/Argief2015|Argief 2015]] *[[Gebruikerbespreking:BurgertB/Argief2016|Argief 2016]] *[[Gebruikerbespreking:BurgertB/Argief2017|Argief 2017]] *[[Gebruikerbespreking:BurgertB/Argief2018|Argief 2018]] *[[Gebruikerbespreking:BurgertB/Argief2019|Argief 2019]] *[[Gebruikerbespreking:BurgertB/Argief2020|Argief 2020]] *[[Gebruikerbespreking:BurgertB/Argief2021|Argief 2021]] *[[Gebruikerbespreking:BurgertB/Argief2022|Argief 2022]] *[[Gebruikerbespreking:BurgertB/Argief2023|Argief 2023]] *[[Gebruikerbespreking:BurgertB/Argief2024|Argief 2024]] *[[Gebruikerbespreking:BurgertB/Argief2025|Argief 2025]] |} == [[101955 Benoe]] == Baie geluk met dié nuwe en interessante voorbladartikel. Ons eerste een vir 2026! Iets wat ek jou lankal wou gevra het, aangesien ons twee deesdae die meeste voorbladartikels benoem: Wat dink jy van my voorbladartikels? Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:35, 28 Desember 2025 (UTC) :{{ping|SpesBona}} Ek was eintlik bang jy vra my ooit, want soos jy weet, hou ek niks van sport nie. Om jou te kan antwoord, het ek egter [[T20I-vrouewêreldbeker 2024]] gaan lees, en ek is werklik beïndruk. Jou Afrikaans is beter as die meeste Afrikaanssprekendes s'n, en ek het vir jou artikel gaan stem. Doen so voort! [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] {{stapel|[[Lêer:Editor_-_bufonite_star.jpg|duimnael|[[:en:Wikipedia:Service_awards#Master_Editor III (or Most Plusquamperfect Looshpah Laureate)|Meesterredakteur III]]<br />(18 jaar, 74 000+)<br /><small>Toegeken deur Aliwal2012</small>]]}} :Baie dankie Burgert, hoe bly is ek nou om dit van jou te hoor! Dié vraag het lankal in my kop gedraai en ek het ook stemme begin tel (waarmee ek as 't ware slegs myself verneder het). Die T20I-vrouewêreldbeker 2024 wat tot dusver ook die moeilikste artikel in my reeks, aangesien dit een van die kleiner toernooie met redelik min spanne was. Ek nomineer toernooie slegs wanneer die artikel bo 100&nbsp;grepe is en dit meer as 'n 100 verwysings het. Tans is daar nie nuwe sportartikels vir ons voorblad beskikbaar nie, eers vanaf 2026 kan ek toekomstige toernooie tot voorbladartikels uitbrei. Só daar gaan nie meer baie nuwe sportvoorbladartikels wees nie. :) Afrikaans en Suid-Afrikaanse sport is die twee hoofredes hoekom ek Radio Sonder Grense bo enige Duitse radiostasie verkies en ek luister elke dag (ek verkies beide krieket en rugby bo sokker). Ek is ook 'n bietjie bang dat my Afrikaans agteruitgaan hier in Duitsland en volgens my gevoel is dit nie meer op die vlak soos enkele jaar gelede nie (soms ontbreek die een of ander woord). Maar ek probeer steeds my bes en om van jou artikels te lees help ook baie! Nogmaals baie dankie, opreg bedoel! Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 22:30, 28 Desember 2025 (UTC) ::Geluk en dankie, Burgert! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 21:02, 28 Desember 2025 (UTC) :::Geluk! --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 13:12, 9 Januarie 2026 (UTC) {{Gebruikervoorblad|101955 Benoe}} == [[Grootvorstedom Moskou]] == {{Gebruikervoorblad|Grootvorstedom Moskou}} Baie geluk met dié nuwe en interessante voorbladartikel. As ons nou hier is: Het jy nog 'n wenk vir die deur my benoemde [[Paraguay]]? :) Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:35, 18 Januarie 2026 (UTC) :Nogmaals geluk Burgert! Jy rol hulle nou mooi uit! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:08, 19 Januarie 2026 (UTC) == Taalvraag == Goeiemiddag Burgert, ek het 'n nuwe taalvraag. Aangesien dit [[Turkiese tale]] is, vermoed ek dat dit ook [[Turkiese volke]] is pleks van "Turkse volke". As dit wel die geval is, sal ek dit natuurlik aanpas. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 15:10, 30 Januarie 2026 (UTC) :{{ping|SpesBona}} Ek kry nie die woord "Turkies" of enige vertaling vir dié vorm van die woord in enige Afrikaanse woordeboek nie. Ek het "Turkische talen" as wisselvorm op die Nederlandse Wikipedia gekry en dit toe begin gebruik om dit te onderskei van die tale van Turkye. Maar as 'n mens aanneem dis reg, sou "Turkiese volke" seker verkieslik wees. Ek dink ons moet maar die woord skep, want dit het 'n breër betekenis as "van Turkye". [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 18:52, 30 Januarie 2026 (UTC) ::Dit sal net konsekwent wees en ja, die Turkiese volke in Sentraal-Asië is nie "van Turkye" nie. Lyk my my gevoel was korrek en ek sal die artikels aanpas. Baie dankie! Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 19:15, 30 Januarie 2026 (UTC) == [[Helios]] == {{Gebruikervoorblad|Helios}} Baie geluk met dié nuwe en interessante voorbladartikel. Dit is altyd lekker om voorbladartikels oor die Griekse mitologie te plaas! :) Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:34, 1 Februarie 2026 (UTC) :Baie geluk Burgert! Ons reën sopnat hier in Limpopo! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 04:47, 2 Februarie 2026 (UTC) == [[Plesiosauria]] == {{Gebruikervoorblad|Plesiosauria}} Baie geluk met dié nuwe en interessante voorbladartikel. Dit pas mooi by jou vorige voorbladartikels [[Dinosourus]] en [[Pterosauria]]. Terloops, dit is ons 700ste voorbladartikel! Dalk stel jy ook belang in ons nuwe voorbladbeeld oor die Sh 2-113-newel in die sterrebeeld [[Swaan (sterrebeeld)|Swaan]]? :) Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:35, 15 Februarie 2026 (UTC) :{{Ping|SpesBona}} Baie dankie! [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 21:49, 15 Februarie 2026 (UTC) :: Geluk en dankie Burgert! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 21:13, 15 Februarie 2026 (UTC) == [[Iwan die Verskriklike]] == {{Gebruikervoorblad|Iwan die Verskriklike}} Baie geluk met dié nuwe en interessante voorbladartikel. Ná [[Pieter I van Rusland]] en [[Nikolaas II van Rusland]] nog 'n tsaar op ons voorblad. :) Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:36, 1 Maart 2026 (UTC) :Geluk en dankie! Groete![[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 20:53, 1 Maart 2026 (UTC) == [[Ruimtebotsing]] == {{Gebruikervoorblad|Ruimtebotsing}} Baie geluk met dié nuwe en interessante voorbladartikel. Met elke nuwe voorbladpoging van my kant af verstaan ek al jou harde werk aan nuwe voorbladartikels al hoe beter! :) Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:35, 15 Maart 2026 (UTC) == [[Speelkaart]] == {{Gebruikervoorblad|Speelkaart}} Baie geluk met dié nuwe en interessante voorbladartikel. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 20:35, 22 Maart 2026 (UTC) == [[Rockwell B-1 Lancer]] is herroep? == Hi Burgert, by Oesjaar se artikel [[Rockwell B-1 Lancer]] staan daar (2de para.) "die program is deur die Reagan-administrasie '''herroep'''". Dis veronderstel om te meen Amerika het voortgegaan daarmee. Beteken '''herroep''' nie soos in ''Mbeki is herroep (afgedank) nie''? Jou mening asb! Groete, --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:15, 1 April 2026 (UTC) :{{ping|Aliwal2012}} Ja, ek sou sê die program is hervat. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 10:48, 5 April 2026 (UTC) == [[Galileo Galilei]] == {{Gebruikervoorblad|Galileo Galilei}} Baie geluk met dié nuwe en interessante voorbladartikel. 'n Geseënde Paasfees vir jy en jou geliefdes! Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 19:34, 5 April 2026 (UTC) :: Dankie, goed gedoen! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 19:39, 5 April 2026 (UTC) == Epos == Hallo, ek wil net seker maak ek het jou regte epos? Dankie [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 11:24, 16 April 2026 (UTC) 7rufb7qxk8jtl5yoiy8v113j44jqkbz 0 33817 2894309 1889135 2026-04-15T22:07:31Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 2894309 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Football 5-a-side pictogram (Paralympics).svg|duimnael|[[Piktogram]] wat 5-per-kant sokker aandui]] [[Lêer:Football 5 Parapan 2007 Final.jpg|duimnael|links|Brasilië teen Argentinië in die finale van die 5-per-kant sokker tydens die ''Parapan American Games'' in 2007 te Rio de Janeiro]] [[Lêer:Football 7-a-side pictogram (Paralympics).svg|duimnael|[[Piktogram]] wat 7-per-kant sokker aandui]] '''Paralimpiese sokker''' is 'n aanpassing van [[sokker]] vir atlete met gestremdhede. Die sport word gewoonlik volgens die reëls van [[FIFA]], die Internasionale Sokkerfederasie, gespeel. Die twee mees prominente variasies van Paralimpiese Sokker is: * ''5-per-kant sokker'' vir atlete met [[Blindheid|visuele gestremdhede]]; en * ''7-per-kant sokker'', vir atlete met [[serebrale parese]] (breingestremdhede). Paralimpiese sokker word internasionaal beoefen en is ook op die program van die [[Paralimpiese Spele]]. == 5-per-kant sokker == Vyf-per-kant sokker word beoefen deur spelers met visuele gestremdhede. Die span mag van 'n gids en 'n doelwagter met normale sig gebruik maak. Die bal word van 'n geraasmaker voorsien sodat spelers dit kan volg. == 7-per-kant sokker == Sewe-per-kant sokker word beoefen deur spelers wat motoriese probleme as gevolg van harsingbeskadiging ondervind. Die tipe beskadiging vind meestal plaas as gevolg van geboortetrauma (Serebrale Parese). Sewe spelers per span durf mekaar op 'n kleiner voetbalveld (75&nbsp;m x 55&nbsp;m) aan. Die doelgebied is ook kleiner (5&nbsp;m x 2&nbsp;m). == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Association football for people with visual impairment}} * [http://vimeo.com/45546248 Dokumentasie met Engelse subtitels] {{Sokkersaadjie}} {{Navigasie Paralimpiese sporte}} [[Kategorie:Paralimpiese sportsoorte]] [[Kategorie:Sokker]] n11lwoivywlc40cmx04d8ndu4vt9zcm 2894325 2894309 2026-04-16T05:38:25Z Aliwal2012 39067 2894325 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Football 5-a-side pictogram (Paralympics).svg|duimnael|[[Piktogram]] wat 5-per-kant sokker aandui]] [[Lêer:Football 5 Parapan 2007 Final.jpg|duimnael|links|Brasilië teen Argentinië in die finale van die 5-per-kant sokker tydens die ''Parapan American Games'' in 2007 te Rio de Janeiro]] [[Lêer:Football 7-a-side pictogram (Paralympics).svg|duimnael|[[Piktogram]] wat 7-per-kant sokker aandui]] '''Paralimpiese sokker''' is 'n aanpassing van [[sokker]] vir atlete met gestremdhede. Die sport word gewoonlik volgens die reëls van [[FIFA]], die Internasionale Sokkerfederasie, gespeel. Die twee mees prominente variasies van paralimpiese sokker is: * ''5-per-kant sokker'' vir atlete met [[Blindheid|visuele gestremdhede]]; en * ''7-per-kant sokker'', vir atlete met serebrale parese (breingestremdhede). Paralimpiese sokker word internasionaal beoefen en is ook op die program van die [[Paralimpiese Spele]]. == 5-per-kant sokker == Vyf-per-kant sokker word beoefen deur spelers met visuele gestremdhede. Die span mag van 'n gids en 'n doelwagter met normale sig gebruik maak. Die bal word van 'n geraasmaker voorsien sodat spelers dit kan volg. == 7-per-kant sokker == Sewe-per-kant sokker word beoefen deur spelers wat motoriese probleme as gevolg van harsingbeskadiging ondervind. Die tipe beskadiging vind meestal plaas as gevolg van geboortetrauma (Serebrale Parese). Sewe spelers per span durf mekaar op 'n kleiner voetbalveld (75&nbsp;m x 55&nbsp;m) aan. Die doelgebied is ook kleiner (5&nbsp;m x 2&nbsp;m). == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Association football for people with visual impairment}} * [http://vimeo.com/45546248 Dokumentasie met Engelse subtitels] {{Sokkersaadjie}} {{Navigasie Paralimpiese sporte}} [[Kategorie:Paralimpiese sportsoorte]] [[Kategorie:Sokker]] 6x44d2g3yo4ab03bltnorsefotq8szd 0 41982 2894131 2869252 2026-04-15T18:21:49Z -wuppertaler 51801 changed one image for a better one (straight, less shadow) 2894131 wikitext text/x-wiki {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border:1px solid #88a; background:#CEDAF2; padding:5px; font-size: 85%; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse;" ! align="center" colspan="2" style="color: #000000; background: #f7f8ff; padding: 4px; font-size:170%;" | '''Augsburg'''<br /> [[Lêer:The Town Hall of Augsburg.jpg|280px]] |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" | '''Kaart''' |style="border-left:1px solid #999"| '''Wapen''' |- style="background:white" |rowspan=6| [[Lêer:Karte augsburg in deutschland.png|180px|senter]] |- style="background: white" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:DEU Augsburg COA 1811.svg|75px|senter]] |- style="background: #f7f8ff;border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Vlag''' |- style="background: white; border-top:1px solid #999;" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:DEU Augsburg Flag.svg|90px|senter]] |- style="background: #f7f8ff; border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Land''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{vlagland|Duitsland}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Deelstaat''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[Lêer:Flag of Bavaria (lozengy).svg|20px]] [[Beiere]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Koördinate''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{Koördinate|48|22|N|10|54|O}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stigting''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 15 v.C. |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stadstatus''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 121 |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[Oppervlakte]]:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 146,93 [[vierkante kilometer|vk km]] |- | &nbsp;'''Hoogte bo seevlak''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 494&nbsp;m |- style="border-top:1px solid #999;" |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Bevolking:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal (31 Desember 2009) | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 263&nbsp;646 |- | &nbsp;- Bevolkingsdigtheid | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 1&nbsp;794/vk km |- | &nbsp;- Metropolitaanse gebied | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 830&nbsp;000 |- |&nbsp;'''Tydsone''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +1 (MET) |- style="border-top:1px solid #999;" | &nbsp;- [[Somertyd]] | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +2 (MEST) |- |&nbsp;'''Burgemeester''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Eva Weber (CSU) |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Amptelike webwerf''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [https://www.augsburg.de/ ''augsburg.de''] |} '''Augsburg''' ([[Duits]]: [ˈaʊksbʊʁk], {{Audio|De-Augsburg.ogg|luister}}; [[Frans]]: ''Augsbourg'', [[Italiaans]]: ''Augusta'', [[Latyn]]: ''Augusta Vindelicorum'') is die tweede oudste stad (ná [[Trier]]) in [[Duitsland]]. Met 'n bevolking van sowat 270&nbsp;000 is die stad ook die derde grootste in [[Beiere]]. Die stad lê in die suide van Duitsland, in die deelstaat Beiere. Die Historiese waterbestuur van Augsburg is in 2019 deur [[Unesco]] as 'n [[wêrelderfenisgebied]] gelys. Augsburg was een van die gasheerstede tydens die [[Vrouesokkerwêreldbeker 2011]]. == Sien ook == * [[Lys van Wêrelderfenisgebiede]] == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} * {{en}} {{Wikivoyage}} * {{de}} [https://www.augsburg.de/ Amptelike webwerf] * {{en}} {{fr}} [http://whc.unesco.org/sites/1580.htm Amptelike Unesco-bladsy] * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Augsburg|title=Augsburg|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=22 Julie 2024}} {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in Beiere]] [[Kategorie:Wêrelderfenisgebiede in Duitsland]] n63r2e19al0fd1500ma8g51l31hh7fm 0 48338 2894308 1881414 2026-04-15T22:07:07Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 2894308 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Andrei Sidorenkov.ogv|duimnael|regs|300px|'n Sokkerspeler teken 'n "eie doel" aan.]] 'n '''Eie doel''' vind in [[sport]]soorte waar doele aangeteken word plaas (soos [[sokker]], [[yshokkie]] en [[basketbal]]) wanneer 'n speler 'n doel teen sy eie span aanteken. 'n Eie doel is gewoonlik toevallig (nie aspris nie) en kan 'n groot verleentheid vir die speler wees. Dit gebeur meestal tydens verdedigende spel wat misluk of deur die teenstanders uitgebuit word. {{Sokkersaadjie}} [[Kategorie:Sokker]] [[Kategorie:Sportterminologie]] q6vfuon34ee6akh24zaf77e5pdnm37p 0 48690 2894310 2670518 2026-04-15T22:07:46Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 2894310 wikitext text/x-wiki {{wrapper}} | [[Lêer:WorldCup1994BulgariaGermany.jpg|duimnael|Die Duitser Lothar Matthäus se strafskop teen Bulgarye tydens die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1994]]-kwarteindstryd]] |- | [[Lêer:WM06 Portugal-France Penalty.jpg|duimnael|Die Fransman [[Zinedine Zidane]] se strafskop teen Portugal tydens die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2006]]-halfeindstryd]] |- | [[Lêer:Ryan Valentine scores.jpg|duimnael|'n Strafskop deur ''Ryan Valentine'']] |- | [[Lêer:Ivory Coast penalty.jpg|duimnael|Strafskop tydens die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2006]] (Groep C) Ivoorkus teen Serwië en Montenegro]] |- | [[Lêer:Penal del felipe.jpg|duimnael|Strafskop tydens 'n straat sokkerwedstryd]] |} 'n '''Strafskop''' (Engels: ''penalty'') is 'n tipe vryskop in [[sokker]] was deur die skeidsregter as 'n strafmaatreël ingespan word nadat 'n oortreding begaan is. Die bal word 11 meters van die doelhok geplaas. Die span waarteen die oortreding gemaak is kan dan die bal inskop en sodoende 'n punt aanteken. Strafskoppe word ook ingespan nadat [[ekstra tyd]] gespeel is, en die telling steeds gelykop is, om die wenner van die wedstryd te bepaal. {{Sokkersaadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Sokker]] kee205j2sm0t2s657lhb5is7fwsb1ar 0 50768 2894185 2894030 2026-04-15T21:20:45Z SpesBona 2720 Nuwe vlag 2894185 wikitext text/x-wiki {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border:1px solid #88a; background:#CEDAF2; padding:5px; font-size: 85%; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse;" ! align="center" colspan="2" style="color: #000000; background: #f7f8ff; padding: 4px; font-size:170%;" | <span style="font-size:16pt">'''Busan'''</span><br />부산<br /> [[Lêer:Busan montage.png|280px]]<br /> |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" | '''Kaart''' |style="border-left:1px solid #999"| '''Wapen''' |- style="background:white" |rowspan=6| [[Lêer:Busan-gwangyeoksi in South Korea.svg|180px|senter]] |- style="background: white" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Symbol of Busan (2023–).svg|75px|senter]] |- style="background: #f7f8ff;border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Vlag''' |- style="background: white; border-top:1px solid #999;" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Flag of Busan (2023).svg|90px|raam|senter]] |- style="background: #f7f8ff; border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Land''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{vlagland|Suid-Korea}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Streek''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Yeongnam |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Koördinate''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{Koördinate|35|10|N|129|04|O}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stigting''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 757 |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Oppervlakte:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 770,04 [[vierkante kilometer|vk km]] |- | &nbsp;'''Hoogte bo seevlak''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | m |- style="border-top:1px solid #999;" |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Bevolking:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal (2020) | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 3&nbsp;411&nbsp;829 |- | &nbsp;- Bevolkingsdigtheid | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 4&nbsp;400/vk km |- |&nbsp;'''Tydsone''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +9 (KST) |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Burgemeester''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Park Heong-joon |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Amptelike webwerf''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [https://www.busan.go.kr/ ''busan.go.kr''] |} '''Busan''' ([[Koreaans]]: 부산, [pusan]), amptelik die '''Metropolitaanse Stad Busan''' (부산광역시), is die tweede grootste [[stad]] na die hoofstad [[Seoel]] in die suide van [[Suid-Korea]] en is in die suide van die [[Korea|Koreaanse Skiereiland]] aan die [[See van Japan]] geleë. Busan is die belangrikste hawestad van Suid-Korea en het 'n reuse houerterminaal. Busan is sterk geïndustrialiseer. == Ligging == Busan lê aan die Nakdongrivier, oos van die [[berg]] Kumjung. Dié stad het 'n bevolking van 3,4 miljoen in 2020 gehad en beslaan 'n oppervlakte van 770,04&nbsp;km². Busan lê in die provinsie Suid-Gyeongsang, maar is 'n onafhanklikbestuurde gebied. Die berg Kumjung, wes van Busan, is 'n gewilde daguitstappie vir die stad se inwoners. 'n Drukbesoekte strand is die Haeundae-strand. In die noorde van Busan is die Nasionale Universiteit van Busan. Rondom die universiteit is daar kafees, kroeë en [[restaurant]]e. Die Chalgalchi-mark by die hawe is bekend vir sy vars [[vis (voedsel)|vis]] en ander [[seekos]]. Die mark is in 'n gebied met smal straatjies. == Stadsdele == {{Kolomme3 |Kolom1= * Gijang-gun (기장군; 機張郡) * Buk-gu (북구; 北區) * Busanjin-gu (부산진구; 釜山鎭區) * Dong-gu (동구; 東區) * Dongnae-gu (동래구; 東萊區) * Gangseo-gu (강서구; 江西區) * Geumjeong-gu (금정구; 金井區) * Haeundae-gu (해운대구; 海雲臺區) |Kolom2= * Jung-gu (중구; 中區) * Nam-gu (남구; 南區) * Saha-gu (사하구; 沙下區) * Sasang-gu (사상구; 沙上區) * Seo-gu (서구; 西區) * Suyeong-gu (수영구; 水營區) * Yeongdo-gu (영도구; 影島區) * Yeonje-gu (연제구; 蓮堤區) }} == Sport == Busan was een van die gasheerstede tydens die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2002]] wat [[Japan]] en Suid-Korea saam aangebied het. Die stad het sy bod vir die [[Olimpiese Somerspele 2020]] op 14 November 2005 aangekondig, maar het uiteindelik teen [[Tokio]] verloor.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://english.people.com.cn/200511/14/eng20051114_221062.html |title=Pusan to declare bid to host 2020 Olympic Games |author=People's Daily Online |date=14 November 2005 |accessdate=8 Desember 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130831132818/http://english.people.com.cn/200511/14/eng20051114_221062.html |archive-date=31 Augustus 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> <gallery mode="packed" heights="150"> Busan Sajik Stadium 20080706.JPG|Sajik-sagtebalstadion View of the Haeundae Skyline.png|Haeundae (links) en ''Marine City'' (regs) in Busan Cable Car at Geumjeong Mountain.jpg|Uitsig vanuit kabelspoor op die berg Geumjeong Seomyeon, Busan.jpg|Seomyeon Jagalchi Fish Market.jpg|Jagalchi se vismark </gallery> {{wide image|Busan Tower 360 Degree Panorama 001.jpg|1200px|Panorama van Busan vanuit die Busan-toring}} == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie}} * {{en}} {{Wikivoyage}} * {{en}} {{ko}} [https://www.busan.go.kr/ Amptelike webwerf] * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Busan|title=Busan|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=10 Julie 2020}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kusstede]] [[Kategorie:Nedersettings in Suid-Korea]] 4m99z5esiglppflnwywdv7ucx5rpkr8 0 57040 2894243 2782374 2026-04-15T21:43:07Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 2894243 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Sokkerklub infoboks | beeld = | klubnaam = Dayton Dutch Lions FC| vollenaam = <br />Dayton Dutch Lions Football Club| stigting = [[2009]]| stadion = Dayton Outpatient Center Stadium,<br />West Carrollton,<br />[[Ohio]] | kapasiteit = 3 500| voorsitter = | afrigter = Hans Pascoal| liga = [[USL League Two]] | | patroon_la1 = _whiteborder | patroon_b1 = _2_bluehorizontal | patroon_ra1 = _whiteborder | linkerarm1 = EC5800 | liggaam1 = EC5800 | regterarm1 = EC5800 | broek1 = FFFFFF | kouse1 = 0073CF | patroon_la2 = _orangeborder | patroon_b2 = _2_whitehorizontal | patroon_ra2 = _orangeborder | linkerarm2 = 0073CF | liggaam2 = 0073CF | regterarm2 = 0073CF | broek2 = 0073CF | }} Die '''Dayton Dutch Lions''' is 'n [[VSA|Amerikaanse]] [[sokker]]klub in [[Dayton]], [[Ohio]], wat in 2009 gestig is deur [[Nederland]]ers wat die Nederlandse sokkerfilosofie in die VSA wil versprei. Die span werk saam met die Nederlandse sokkerspan [[FC Twente]], vir afrigtingsmetodes en om die beste spelers na die [[Eredivisie]] te bring. Die ''Dutch Lions'' speel in die [[USL Pro]] League (die 3de vlak in die VSA) en het baie ondersteuners onder Nederlanders in die VSA (bynaam die ''Orange Legion''). == Beroemde sokkerspelers == * {{vlagikoon|NL}} [[Geert den Ouden]] {{Saadjie}} {{Portaalbalk|Sokker|Sport}} {{Normdata}} [[Kategorie:Ohio]] [[Kategorie:Sokker in die Verenigde State van Amerika]] [[Kategorie:Sokkerklubs in Noord-Amerika]] dompw2wdimum8vobkra0wzuo9ryullu 0 57383 2894363 2861638 2026-04-16T10:36:07Z AFM 21229 /* Distrik */ 2894363 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting |amptelike_naam=Hermon |ander_naam= |inheemse_naam= |nedersetting_tipe= |bynaam= |slagspreuk= |translit_taal1= |translit_taal1_tipe= |translit_taal1_inligting= |translit_taal2= |translit_taal2_tipe= |translit_taal2_inligting= |beeld_stadsilhoeët= |beeldgrootte= |beeldbyskrif= |beeld_vlag= |vlaggrootte= |vlagskakel= |beeld_seël= |seëlskakel= |seëlgrootte= |beeld_skild= |skildskakel= |skildgrootte= |beeld_leë_embleem= |leë_embleemtipe= |leë_embleemgrootte= |leë_embleemskakel= |beeld_kaart= |kaartgrootte= |kaartbyskrif= |beeld_kaart1= |kaartgrootte1= |kaartbyskrif1= |beeld_punt_kaart= |puntkaartgrootte= |puntkaartbyskrif= |punt-x= |punt-y= |duimdrukkerkaart=Wes-Kaap |duimdrukkeretiketposisie=bokant |duimdrukkerkaartgrootte= |duimdrukkerkaartbyskrif= |onderafdelingtipe=[[Land]] |onderafdelingnaam={{vlag|Suid-Afrika}} |onderafdelingtipe1=[[Provinsies van Suid-Afrika|Provinsie]] |onderafdelingtipe2=[[Distriksmunisipaliteit]] |onderafdelingtipe3=Plaaslike Munisipaliteit |onderafdelingtipe4= |onderafdelingnaam1=[[Wes-Kaap]] |onderafdelingnaam2=[[Kaapse Wynlande-distriksmunisipaliteit|Kaapse Wynlande]] |onderafdelingnaam3=[[Drakenstein Plaaslike Munisipaliteit|Drakenstein]] |onderafdelingnaam4= |regeringvoetnotas= |regeringstipe= |leiertitel= |leiernaam= |leiertitel1= |leiertitel2= |leiertitel3= |leiertitel4= |leiernaam1= |leiernaam2= |leiernaam3= |leiernaam4= |stigtingstitel= |stigtingsdatum= |stigtingstitel2= |stigtingsdatum2= |stigtingstitel3= |stigtingsdatum3= |eenheidvoorkeur= |oppervlakvoetnotas= |oppervlakgroottes= |oppervlak_totaal_km2= |oppervlak_land_km2= |oppervlak_water_km2= |oppervlak_totaal_myl2= |oppervlak_land_myl2= |oppervlak_water_myl2= |oppervlak_water_persent= |oppervlak_stedelik_km2= |oppervlak_stedelik_myl2= |oppervlak_metro_km2= |oppervlak_metro_myl2= |oppervlak_leeg1_titel= |oppervlak_leeg1_km2l= |oppervlak_leeg1_myl2= |oppervlak_leeg2_titel= |oppervlak_leeg2_km2l= |oppervlak_leeg2_myl2= |hoogtevoetnotas= |hoogte_m= |koördinate = {{Koördinate|33|26|0|S|18|58|0|O|region:ZA_type:city_source:GNS-enwiki|aansig=inlyn,titel}} |bevolking_soos_op= |bevolkingnotas= |bevolking_totaal= |bevolkingsdigtheid_km2= |bevolkingsdigtheid_myl2= |bevolking_metro= |bevolkingsdigtheid_metro_km2= |bevolkingsdigtheid_metro_myl2= |bevolking_stedelik= |bevolkingsdigtheid_stedelik_km2= |bevolkingsdigtheid_stedelik_myl2= |bevolking_leeg1_titel= |bevolking_leeg1= |bevolkingsdigtheid_leeg1_km2= |bevolkingsdigtheid_leeg1_myl2= |bevolking_leeg2_titel= |bevolking_leeg2= |bevolkingsdigtheid_leeg2_km2= |bevolkingsdigtheid_leeg2_myl2= |bevolkingnota= |tydsone=[[Suid-Afrikaanse Standaardtyd|SAST]] |utcafset=+2 |tydsone_DST= |uctafset_DST= |poskodetipe= |poskode= |skakelkode= |leë_naam= |leë_inligting= |leë1_naam= |leë1_inligting= |leë2_naam= |leë2_inligting= |leë3_naam= |leë3_inligting= |voetnotas= |webwerf= }} '''Hermon''' is 'n klein dorpie in die [[Wes-Kaap]], [[Suid-Afrika]]. Die dorpie is 22&nbsp;km noord van [[Wellington]]. Dit het gegroei om die spoorweghalte op die takspoorlyn wat by [[Porterville]] eindig. Die dorp is vernoem na die [[berg Hermon]] wat in die [[Bybel]] in [[Deuteronomium|Deut]]. 3 verse 8 en 9 genoem word. == Distrik == Koringhandel is 'n vername ekonomiese aktiwiteit. Daar is belangrike kalkneerslae by [[Porseleinberg]] sowat 8&nbsp;km wes van Hermon. == Sien ook == * [[Lys van dorpe in Suid-Afrika]] == Bronne == * [[Op Pad in Suid-Afrika]]. [[B.P.J. Erasmus]]. 1995. {{ISBN|1-86842-026-4}} * [[Ensiklopedie van Suidelike Afrika]], [[Eric Rosenthal]], 1967. {{Saadjie}} {{Suid-Afrikaanse distriksmunisipaliteit navbox|DC1}} [[Kategorie:Nedersettings in die Wes-Kaap]] q440nzp2cf25i3eop7ojbdbv0311jgx 0 68317 2894326 2428870 2026-04-16T05:40:52Z Aliwal2012 39067 2894326 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Wheelchair Racing Parapan 2007.jpg|duimnael|Die Brasiliaanse atleet Wendel Silva Soares in die 400&nbsp;m rolstoelresies tydens die Parapan Amerikaanse Spele 2007]] '''Rolstoelresies''' is 'n [[sport]] vir gestremde atlete waar rolstoele vir baan- en padwedlope ingespan word. Rolstoelresies is oop vir atlete met enige kwalifiserende tipe gestremdheid: geamputeerde ledemate, rugmurgbeserings, serebrale gestremdheid en swaksiendheid (gekombineer met 'n ander gestremdheid). Atlete word in ooreenstemming met die aard en erns van hul gestremdheid of kombinasie van gestremdhede geklassifiseer. Die belangrikste kompetisies is die [[Paralimpiese Spele]] wat sedert 1960 vir rolstoelatlete voorsiening maak. Soos naellope, word rolstoelwedrenne op 'n baan of as 'n padwedloop beoefen. Die atlete kompeteer in gespesialiseerde rolstoele wat 'n spoed van 30&nbsp;km/h of meer kan bereik. == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Wheelchair racing}} * {{en}} [http://www.wcracing.net wcracing.net]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Saadjie}} {{Navigasie Paralimpiese sporte}} [[Kategorie:Paralimpiese sportsoorte]] c2e3y0gel9qlbzjdxscu1yobm23w9va 0 68715 2894159 2772930 2026-04-15T21:05:20Z Jcb 223 2894159 wikitext text/x-wiki '''Liefde''' sluit 'n verskeidenheid van sterk en positiewe [[Emosie|emosionele]] en geestelike toestande in, wat wissel van die edelste [[deug]] of goeie gewoonte, tot die diepste interpersoonlike [[Affeksie|toegeneentheid]] en die eenvoudigste plesier.<ref>{{cite web |url=https://en.oxforddictionaries.com/definition/love |title=Definition of Love in English |publisher=[[Oxford English Dictionary]] |access-date=1 Mei 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190510010344/https://en.oxforddictionaries.com/definition/love |archive-date=10 Mei 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/love#translations |title=Definition of "Love" - English Dictionary |publisher=[[Cambridge Advanced Learner's Dictionary|Cambridge English Dictionary]] |access-date=1 Mei 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190401002203/https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/love |archive-date=1 April 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> 'n Voorbeeld van hierdie uiteenlopende betekenisse is dat die liefde van 'n [[moeder]] verskil van die liefde van 'n gade, wat weer verskil van die liefde vir [[Voedsel|kos]]. In die algemeen verwys liefde na 'n sterk aantrekkingskrag en emosionele gehegtheid.<ref name="oxford">''Oxford Illustrated American Dictionary'' (1998) + ''Merriam-Webster Collegiate Dictionary'' (2000)</ref> Liefde kan die deugde van menslike vriendelikheid, deernis en toegeneendheid verteenwoordig. Dit kan ook barmhartige en liefdevolle optrede teenoor ander mense, jouself of [[Dier|diere]] beskryf.<ref name="Fromm, Erich 1956">Fromm, Erich; ''The Art of Loving'', Harper Perennial (1956), Original English Version, </ref> Liefde in sy verskillende vorme dien as 'n groot fasiliteerder van interpersoonlike verhoudings en danksy sy sentrale [[Sielkunde|sielkundige]] rol, is dit een van die mees algemene temas in die kreatiewe [[Kuns|kunste]].<ref>{{cite web|title=Article On Love|url=http://www.slideshare.net/azharabbas/just-love|accessdate=13 September 2011|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120530043739/http://www.slideshare.net/azharabbas/just-love|archivedate=30 May 2012|df=}}</ref> Daar word aanspraak daarop gemaak dat liefde mense teen bedreiging saamsnoer en die voortsetting van die [[spesie]] fasiliteer.<ref name="Fisher">Helen Fisher. ''Why We Love: the nature and chemistry of romantic love''. 2004.</ref> Die antieke Griekse filosowe identifiseer vyf vorme van die liefde: familie-liefde (in Grieks, ''{{Lang|grc-Latn|[[Storge]]}}''), vriendskaplike liefde (''{{Lang|grc-Latn|[[Philia]]}}''), romantiese liefde ({{Lang|grc-Latn|[[Eros (concept)|Eros]]}}), gas-liefde ({{Lang|grc-Latn|[[Xenia (Greek)|Xenia]]}}) en goddelike liefde ({{Lang|grc-Latn|[[Agape]]}}). Moderne skrywers onderskei tussen verdere variëteite van die liefde: onbeantwoorde verliefdheid, selfliefde en hoflike liefde. Asiatiese kulture het ook tussen ''{{Lang|zh-Latn|[[Ren (Confucianism)|Ren]]}}'', ''{{Lang|sa-Latn|[[Kama]]}}'', ''{{Lang|sa-Latn|[[Bhakti]]}}'', ''{{Lang|sa-Latn|[[Mettā]]}}'', ''{{Lang|ar-Latn|[[Ishq]]}}'', ''{{Lang|he-Latn|[[Chesed]]}}'' en ander variante of simbioses van hierdie toestande onderskei.<ref>Liddell and Scott: [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dfili%2Fa φιλία]</ref><ref name="Gita">{{cite book|last=Mascaró|first=Juan|title=The Bhagavad Gita|publisher=Penguin|series=Penguin Classics|year=2003|isbn=978-0-14-044918-1}}</ref> Liefde het ook [[Religie|godsdienstige]] of geestelike betekenis. Hierdie diversiteit van die gebruike en betekenisse, gekombineer met die kompleksiteit van die gevoelens betrokke, maak liefde buitengewoon moeilik om konsekwent te definieer, in vergelyking met ander emosionele toestande. == Definisies == [[Lêer:Romeo_and_Juliet_(watercolour)_by_Ford_Maddox_Brown.jpg|duimnael|292x292px|''[[Romeo en Juliet]]'', uitgebeeld wanneer hulle weë op die balkon skei in Bedryf III, 1867 deur Ford Madox Bruin]] Die woord "liefde" kan 'n verskeidenheid van verwante maar verskillende betekenisse in verskillende kontekste hê. Baie ander tale gebruik verskeie woorde om die verskillende begrippe wat in Engels as "liefde" uitedruk word, te beskryf. Een voorbeeld is die pluraliteit van die Griekse woorde vir "liefde", wat ''agape'' en ''eros ''insluit.<ref>Anders Nygren, ''Agape and Eros''.</ref> Kulturele verskille in die konseptualisering van liefde belemmer dus die aanneem van'n universele definisie.<ref>{{cite journal|last=Kay|first=Paul|title=What is the Sapir–Whorf Hypothesis?|journal=American Anthropologist|series=New Series|volume=86|issue=1|date=March 1984|pages=65–79|doi=10.1525/aa.1984.86.1.02a00050|last2=Kempton|first2=Willett}}</ref> Hoewel die aard of wese van die liefde die onderwerp van gereelde debat is, kan verskillende aspekte van die woord verduidelik word deur die bepaling van wat liefde ''nie'' ''is nie'' (antonieme van "liefde"). Liefde as 'n algemene uitdrukking van positiewe sentiment ('n sterker vorm van ''hou van'') is algemeen in teenstelling met haat (of neutrale apatie). As' n minder seksuele en meer emosioneel intieme vorm van romantiese gehegtheid, word die liefde algemeen teenoor wellus geplaas. As 'n interpersoonlike verhouding met romantiese botone, word die liefde soms met vriendskap gekontrasteer, hoewel die woord ''liefde'' dikwels gebruik word om naby vriendskappe of platoniese liefde te beskryf. (Verdere moontlike teenstrydighede kom voor wanneer daar na "vriendin", "kêrel", "net goeie vriende" verwys word). [[Lêer:Columpio_Veracruz_059.jpg|links|duimnael|Broederlike liefde (voor-spaanse beeld van Huastec oorsprong). Museum van Antropologie in Xalapa, [[Veracruz]], [[Meksiko|Mexiko]]]] Vanuit 'n abstrakte hoek beskou, verwys ''liefde'' gewoonlik na 'n gevoel van een persoon teenoor 'n ander. Liefde behels dikwels die omgee vir, of die identifisering met 'n persoon of ding (vgl. kwesbaarheid en sorg teorie van die liefde), insluitend jouself (vgl. [[Narsisme|narcisme]]). Bykomend tot die kruis-kulturele verskille in die verstaan van liefde, het idees oor die liefde met die verloop van tyd ook  baie verander. Sommige historici dateer moderne opvattings van romantiese liefde tot Europa tydens of na [[Middeleeue|die Middeleeue]], hoewel antieke liefdespoësiedie van romantiese gehegdtheid getuig.<ref>{{cite web |url=http://www.TrueOpenLove.org/reference/AncientLovePoetry.html |title=Ancient Love Poetry |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930072056/http://www.trueopenlove.org/reference/AncientLovePoetry.html |archive-date=30 September 2007 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die komplekse en abstrakte aard van die liefde reduseer  diskoers oor die liefde dikwels tot verbeeldinglose clichés. Verskeie algemene [[Spreekwoord|spreekwoorde]] het betrekking op die liefde, van [[Vergilius]] se "Love conquers all", tot [[The Beatles]] se "All you need is love". [[Thomas van Aquino|St. Thomas Aquinas]], na aanleiding van [[Aristoteles]], definieer die liefde as "to will the good of another."<ref name="newadvent.org">{{cite web |url=http://www.newadvent.org/summa/2026.htm#article4 |title=St. Thomas Aquinas, STh I-II, 26, 4, corp. art |publisher=Newadvent.org |access-date=30 Oktober 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200516141419/https://www.newadvent.org/summa/2026.htm |archive-date=16 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> [[Bertrand Russell]] beskryf liefde as 'n toestand van "absolute waarde," eerder as die relatiewe waarde.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=Rtpak6zyOmYC&pg=PA5&lpg=PA5&dq=bertrand+russell+love+%22absolute+value%22#v=onepage&q=bertrand%20russell%20love%20%22absolute%20value%22&f=false|title=Love|publisher=PediaPress|language=en}}</ref> Filosoof [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Gottfried Leibniz]] het gesê dat die liefde is "to be delighted by the happiness of another." Meher Baba het gesê dat daar in die liefde 'n "gevoel van eenheid" is en 'n "aktiewe waardering vir die intrinsieke waarde van die voorwerp van die liefde."<ref>Baba, Meher (1995). ''Discourses''. Myrtle Beach: Sheriar Press. p. 113. </ref> Bioloog Jeremy Griffith definieer liefde as "onvoorwaardelike onselfsugtigheid".<ref>[http://www.worldtransformation.com/what-is-love/ ''What is love?''. In ''The Book of Real Answers to Everything!''] Griffith, J. 2011. </ref> == Onpersoonlike liefde == Daar kan gesê word dat mense 'n voorwerp, beginsel, of doel waartoe hulle ten diepste verbind is en waaraan hulle baie waarde heg, lief het. Byvoorbeeld, medelydende uitreik en vrywillige werkers se "liefde" vir hul saak word soms nie vanuit interpersoonlike liefde gebore nie, maar onpersoonlik liefde, [[altruïsme]], en sterk geestelike of politieke oortuigings.<ref name="Fromm, Erich 2000">Fromm, Erich; ''The Art of Loving'', Harper Perennial (5 September 2000), Original English Version, </ref> Mense kan ook  materiële dinge, diere, of aktiwiteite "liefhê", as hulle met daardie dinge identifiseer. As seksuele passie is ook betrokke is, word hierdie gevoel paraphilia genoem.<ref>{{cite web |last=DiscoveryHealth |title=Paraphilia |url=http://health.discovery.com/centers/sex/sexpedia/paraphilia.html |access-date=16 Desember 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20100424170428/http://health.discovery.com/centers/sex/sexpedia/paraphilia.html |archive-date=24 April 2010 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Mense sê ook maklik dat hulle vir [[Lewe|die lewe]] self lief is. == Interpersoonlike liefde == Interpersoonlike liefde verwys na die liefde tussen mense. Dit is 'n veel meer kragtige sentiment as om bloot van 'n persoon te ''hou''. Onbeantwoorde liefde verwys na die gevoelens van liefde wat nie deur die geliefde beantwoord word nie. Interpersoonlike liefde hou ten nouste met interpersoonlike verhoudings verband. Sulke liefde kan tussen familielede, vriende, en paartjies bestaan. Daar is ook 'n aantal sielkundige versteurings wat met die liefde verband hou, soos erotomania. [[Lêer:Gothaer_Liebespaar.jpg|duimnael|257x257px|''Pair of Lovers''. 1480-1485]] Dwarsdeur die geskiedenis het [[filosofie]] en [[Religie|godsdiens]] die meeste oor die verskynsel van die liefde gespekuleer. In die 20ste eeu, het die wetenskap van die [[sielkunde]] heelwat oor die onderwerp geskryf. In die onlangse verlede het die wetenskappe van die [[sielkunde]], [[antropologie]], [[neurowetenskap]] en [[biologie]] tot begrip vir die konsep van die liefde bygedra. === Biologiese basis === Biologiese modelle van seks is geneig om die liefde te beskou as 'n funksie van 'n [[soogdier]], baie soos honger of dors.<ref name="Lewis">{{cite book|last=Lewis|first=Thomas|author2=Amini, F.|author3=Lannon, R.|title=A General Theory of Love|publisher=Random House|year=2000|isbn=978-0-375-70922-7|title-link=A General Theory of Love}}</ref> Helen Fisher, 'n antropoloog en menslike gedrag navorser, verdeel die ervaring van die liefde in drie deels oorvleuelende fases: passie, aantrekkingskrag, en gehegtheid. Passie is die gevoel van seksuele begeerte; romantiese aantrekkingskrag bepaal wat iemand aantreklik vind en najaag, en gehegtheid behels die deel van 'n huis, ouerlike pligte, wedersydse verdediging, en 'n gevoel van veiligheid en sekuriteit.<ref name="brain systems"> {{cite web|url=http://homepage.mac.com/helenfisher/archives_of_sex_beh.pdf|title=Archived copy|accessdate=3 October 2011|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110628051603/http://homepage.mac.com/helenfisher/archives_of_sex_beh.pdf|archivedate=28 June 2011|df=}} {{cite web|url=http://homepage.mac.com/helenfisher/archives_of_sex_beh.pdf|title=Archived copy|accessdate=3 October 2011|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110628051603/http://homepage.mac.com/helenfisher/archives_of_sex_beh.pdf|archivedate=28 June 2011|df=}}</ref> Drie duidelik neurale sirkelgange, insluitend neurotransmitters, en drie gedragspatrone, hou met hierdie drie romantiese style verband. Passie is die aanvanklike passievol seksuele begeerte wat bevorderlik is vir paring, en behels die verhoogde vrystelling van chemikalieë soos [[testosteroon]] en estrogeen. Hierdie gevoel hou selde meer as'n paar weke of maande. Aantrekkingskrag is die meer geïndividualiseerde en romantiese begeerte vir 'n spesifieke kandidaat vir paring, wat vanuit passie ontwikkel namate toewyding aan 'n individuele maat toeneem. Onlangse studies in [[neurowetenskap]] het aangedui dat wanneer mense verlief raad, die brein konsekwent 'n sekere stel van chemikalieë vrystel, insluitend die [[senuoordraer]]s [[Hormoon|hormone]], [[dopamien]], norepinefrien en serotonien, die dieselfde verbindings wat vrygestel is deur [[amfetamien]], wat die brein se plesiersentrum stimuleer en tot newe-effekte soos verhoogde hartklop, verlies van eetlus en [[Primêre slapeloosheid|slaap]], en 'n intense gevoel van opwinding lei. Navorsing het aangedui dat hierdie stadium oor die algemeen tussen een en 'n half tot drie jaar duur.<ref name="human">{{cite book|last=Winston|first=Robert|year=2004|title=Human|publisher=[[Smithsonian Institution]]|isbn=978-0-03-093780-4}}</ref> Aangesien die stadiums van passie en aantrekkingskrag  albei as tydelik beskou word, is 'n derde stadium nodig vir langtermynverhoudings. Gehegtheid is die band wat blywende verhoudings vir baie jare en selfs dekades tot gevolg het. Gehegtheid is oor die algemeen op verpligtinge soos [[Huwelik|die huwelik]] en [[Kind|kinders]], of op wedersydse vriendskap gebaseer. Dit is aan hoër vlakke van die chemikalieë oksitosien en vasopressien gekoppel. Enzo Emanuele en kollegas berig die proteïenmolekule bekend as die senuweegroeifaktor (NGF) het hoë vlakke wanneer mense die eerste keer verlief raak, maar dit keer na een jaar terug na normale vlakke.<ref>{{cite journal|author=Emanuele, E.|author2=Polliti, P.|author3=Bianchi, M.|author4=Minoretti, P.|author5=Bertona, M.|author6=Geroldi, D.|year=2005|title=Raised plasma nerve growth factor levels associated with early-stage romantic love|url=http://www.biopsychiatry.com/lovengf.htm|journal=Psychoneuroendocrinology|doi=10.1016/j.psyneuen.2005.09.002|volume=31|pmid=16289361|issue=3|pages=288–94}}</ref> === Sielkundige basis === [[Lêer:Sri_Lankan_woman_and_child.jpg|duimnael|Ouma en kleinkind in [[Sri Lanka]]]] [[Sielkunde]] beeld liefde as 'n kognitiewe en sosiale verskynsel uit. Die [[sielkundige]] Robert Sternberg het 'n driehoekige teorie van liefde geformuleer en aangevoer dat liefde drie verskillende komponente het: intimiteit, toewyding en passie. Intimiteit is wanneer twee mense verskeie dele van hul persoonlike lewens aan mekaar toevertrou, en kry gewoonlik gestalte in vriendskappe en romanse of liefdesverhoudings. Toewyding, aan die ander kant, is die verwagting dat die verhouding permanent is. Die laaste vorm van die liefde is seksuele aantrekkingskrag en passie. Passievolle liefde kry gestalte in verliefdheid sowel as die romantiese liefde. Alle vorme van die liefde word beskou as verskillende kombinasies van hierdie drie komponente. "Hou van" behels net intimiteit. "Verliefdheid" behels net passie. Leë liefde behels net toewyding. Romantiese liefde behels beide intimiteit en passie. Medelydende liefde sluit intimiteit en toewyding in. Dwase liefde sluit passie en toewyding in. Maar volkome liefde sluit al drie komponente in.<ref>{{cite journal|last=Sternberg|first=R. J.|year=1986|title=A triangular theory of love|journal=Psychological Review|volume=93|issue=2|pages=119–135|doi=10.1037/0033-295X.93.2|doi-broken-date=2018-09-11}}</ref>  Na aanleiding van die ontwikkelinge in elektriese teorieë soos [[Coulomb se wet]], wat getoon het dat positiewe en negatiewe ladings mekaar aantrek, is analoë in die menslike lewe ontwikkel, soos "teenoorgesteldes trek mekaar aan" ("opposites attract"). Oor die laaste eeu het navorsing oor die aard van menslike paring oor die algemeen gevind dat hierdie nie waar is wanneer dit kom by die karakter en persoonlikheid nie—mense is geneig om van mense soortgelyk aan hulself te hou. Maar, in 'n paar ongewone en spesifieke domeine, soos [[Immuunstelsel|immuunstelsels]], blyk dit dat die mens ander mense wat anders as die self te verkies (bv., met 'n ortogonale immuunstelsel), aangesien dit sal lei tot 'n baba wat die beste van beide wêrelde het.<ref>{{cite book|last=Berscheid|first=Ellen|authorlink=Ellen S. Berscheid|author2=Walster, Elaine H.|title=Interpersonal Attraction|publisher=Addison-Wesley Publishing Co|year=1969|id=CCCN 69-17443|isbn=978-0-201-00560-8}}</ref> In die afgelope paar jare is verskeie menslike binding teorieë ontwikkel, beskryf in terme van gehegtheid, bande en affiniteite.  Sielkundige [[Erich Fromm]] hou in sy boek ''The Art of Loving'' vol dat die liefde nie net 'n gevoel is nie, maar ook aksies, en dat die "gevoel" van die liefde in werklikheid oppervlakkig is in vergelyking met 'n mens se toewyding om lief te hê deur middel van 'n reeks van liefdevolle aksies met verloop van tyd. In hierdie sin het Fromm geredeneer dat die liefde is uiteindelik glad nie 'n gevoel is nie, maar eerder 'n verbintenis tot, en die nakoming van liefdevolle optrede teenoor 'n ander, jouself, of baie ander, oor 'n volgehoue tydperk. Frommbeskryf liefde ook as'n bewuste keuse wat in sy vroeë stadiums as'n onwillekeurige gevoel kan, maar wat dan later nie meer van daardie gevoelens afhang nie, maar eerder op doelbewuste toewyding berus. === Evolusionêre basis === [[Lêer:Place_des_Abbesse_(the_plaque_with_the_je_t'aime=te_iubesc_in_311_laguages).jpg|duimnael|''Muur van die Liefde'' op [[Montmartre]] in Parys: "ek is lief vir jou" in 250 tale]] Evolusionêre sielkunde probeer om verskeie redes vir die liefde as'n oorlewingsinstrument te verskaf. Die mens is afhanklik van die ouers se hulp vir 'n groot gedeelte van hul lewens in vergelyking met ander soogdiere. Die liefde is dus gesien as 'n meganisme om ouerlike ondersteuning van kinders vir hierdie verlengde tydperk te bevorder. Navorsers so vroeg as [[Charles Darwin]] self het unieke kenmerke van menslike liefde in vergelyking met ander soogdiere geïdentifiseer en erken liefde as 'n belangrike faktor vir die skep van sosiale ondersteuningsstelsels wat die ontwikkeling en uitbreiding van die menslike spesie moontlik gemaak het.<ref>{{cite book|title=Darwin's Lost Theory of Love: A Healing Vision for the 21st Century|last=Loye|first=David S.|year=2000|publisher=iUniverse|location=|isbn=978-0595001316|oclc=|page=332}}</ref> Nog'n faktor kan wees dat [[Seksueel oordraagbare infeksie|seksueel oordraagbare siektes]] permanent verlaagde vrugbaarheid, besering aan die fetus, en die verhoging van komplikasies tydens geboorte kan veroorsaak. Dit sou monogame verhoudings bo [[poligamie]] stel.<ref>The Handbook of Evolutionary Psychology, edited by David M. Buss, John Wiley & Sons, Inc., 2005. Chapter 14, Commitment, Love, and Mate Retention by Lorne Campbell and Bruce J. Ellis.</ref> == Galery == <gallery widths="200px" heights="120px"> Love heart.jpg|'n Hart is 'n bekende simbool van liefde. El primer beso Salvador Viniegra y Lasso de la Vega (1891).jpg|Die eerste soen van [[Adam en Eva]]. </gallery> == Verwysings == {{Reflist|30em}} == Eksterne skakels == * {{Wikt-inlyn|liefde}} {{Normdata}} [[Kategorie:Liefde| ]] [[Kategorie:Daaglikse lewe]] bajlyr923werodyjvoq7bu9nqmalv03 0 79907 2894322 2611230 2026-04-16T02:41:56Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2894322 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Locator map RVR in Germany.svg|duimnael|Ligging van die Ruhrgebied in Duitsland]] [[Lêer:Ruhr area-map.png|duimnael|'n Kaart van die Ruhrgebied dui stedelike nedersettings met bevolkings van meer as 100&nbsp;000 aan wat intussen 'n samehangende beboude gebied vorm]] [[Lêer:Backyard (42201770).jpeg|duimnael|links|'n Agterplaas in die Duisburgse stadsbuurt Marxloh]] [[Lêer:Zeche Zollverein abends.jpg|duimnael|Die plaaslike mynboubedryf het tans museale waarde. Aan die ''Zollverein''-mynbou- en nywerheidskompleks in Essen is die status van [[Unesco]]-[[Wêrelderfenisgebied|wêrelderfenis]] toegeken]] Die '''Ruhrgebied''' is die grootste agglomerasie in [[Duitsland]] en die vyfde grootste in [[Europa]] met 'n oppervlakte van 4&nbsp;435 km² en 'n bevolking van sowat 5,1 miljoen. Die digbevolkte streek, wat in die sentrale deel van die deelstaat [[Noordryn-Wesfale]] geleë is, is na die Ruhr-rivier genoem wat teen die suidelike rand van die Ruhrgebied vloei. Dit bestaan hoofsaaklik uit stedelike nedersettings wat 'n samehangende beboude gebied vorm en hul ontstaan na die [[Middeleeue]] kan terugvoer. Hul huidige struktuur dateer uit die [[Industriële Revolusie|nywerheidsomwenteling]] in die [[19de eeu|19de]] en [[20ste eeu]] toe die gebied tot 'n belangrike sentrum van [[steenkool]]mynbou en swaar nywerhede ontwikkel is. Saam met sy eweneens digbevolkte omgewing en die agglomerasies langs die [[Ryn]] vorm die Ruhrgebied die ''Metropolregion Rhein-Ruhr'', 'n metropolitaanse streek met 'n oppervlakte van sowat 7&nbsp;000 km² en 'n bevolking van tien miljoen. Die Ruhrgebied vorm geen amptelike administratiewe gebied nie. So is dit moeilik om sy presiese grense te bepaal. Algemeen word die grense van die ''Siedlungsverband Ruhrkohlenbezirk'', tans ''Regionalverband Ruhr (RVR)'', 'n vereniging van stedelike nedersettings in die gebied, as basis gebruik. Die selfregerende stede [[Bochum, Duitsland|Bochum]], [[Bottrop]], [[Dortmund]], [[Duisburg]], [[Essen, Duitsland|Essen]], [[Gelsenkirchen]], [[Hagen]], [[Hamm]], [[Herne]], [[Mülheim an der Ruhr]] en [[Oberhausen]] maak net soos die administratiewe distrikte Recklinghausen, Unna, Wesel en Ennepe-Ruhr-Kreis deel uit van dié vereniging. In 2010 het die Ruhrgebied as RUHR.2010 saam met Pécs in [[Hongarye]] en [[Istanboel]] as kulturele hoofstad van Europa gefungeer. == Geskiedenis == Reeds voor die begin van die industriële rewolusie en die vestiging van swaar nywerhede in die 1840's het nedersettings in die sogenaamde Hellwegsone met bevolkings van tussen 4&nbsp;500 en 11&nbsp;000 die belangrikste stedelike kompleks gevorm, met graanverbouing en -handel en tekstielvervaardiging as sy ekonomiese basis.<ref>[http://www.ruhrgebiet-regionalkunde.de/html/grundlagen_und_anfaenge/historischer_besiedlungsgang/hellwegzone.php%3Fp=1,5.html ''Regionalkunde Ruhrgebiet: Hellwegzone. Besoek op 27 Januarie 2019'']</ref> Die geskiedenis van groter nedersettings soos Duisburg, Essen, Bochum en Dortmund begin in die Middeleeue toe hulle deel uitgemaak het van die magtige [[Hanse|Hanseverbond]].<ref>''Aus Politik und Zeitgeschichte: Ruhrgebiet''. Jaargang 69, nommer 1-3/2019, Januarie 2019, bl. 4</ref> Die geskiedenisskrywing vir die hele Ruhrgebied as nywerheidstreek het die 19de eeu as beginpunt toe die ryk steenkoolafsettings ontgin is en die gebied in een van die voorste swaar nywerheidsones in Europa omgeskep is. In die suidelike dele van die Ruhrgebied, in die Ruhrvallei, word steenkoolafsettings naby die aardoppervlak aangetref. Al is steenkool hier reeds voor die 19de eeu ontgin, was sy ekonomiese waarde nog beperk aangesien hout as brandstof volop was. Eers teen die middel van die 19de eeu het steenkool as "swaart goud" 'n sleutelrol gespeel as energiebron vir die nywerheidsomwenteling. In die 20ste en vroeë 21ste eeu het die streek ingrypende strukturele veranderinge deurloop. Al word die oliekrisis van 1973 algemeen as die eindpunt van die lang groeiperiode van Westerse ekonomieë ná die Tweede Wêreldoorlog beskou, strek die ekonomiese en strukturele krisis van die Ruhrgebied terug tot die 1950's. Die steenkoolkrisis, wat deur ekonomiese ontleders aanvanklik nog as siklies van aard beskryf is, het ondanks alle pogings om die mynboubedryf te moderniseer, voortgeduur. Die sterwende mynbousektor is dekades lank deur staatsubsidies kunsmatig aan die lewe gehou totdat die laaste myn in 2018 vir goed gesluit is. Vanaf die 1970's het ook die staalsektor in moeilikhede beland. Moontlik sal dit nog in die tweede dekade van die 21ste eeu die lot van die mynboubedryf deel.<ref>''Aus Politik und Zeitgeschichte: Ruhrgebiet'', bl. 10</ref> 'n Aantal projekte is geloods om die Ruhrgebied se industriële erfenis vir toerismedoeleindes te ontsluit. Werkloosheid, armoede en stedelike verval is nogtans 'n postindustriële lewenswerklikheid wat groot dele van die bevolking in die noordelike Ruhrgebied tref. In historiese nywerheidstede soos Duisburg word die hele bevolking deur verarming bedreig.<ref>[https://www.nrz.de/staedte/duisburg/die-armut-ist-in-der-mitte-duisburgs-angekommen-id213296459.html ''NRZ, 1 Februarie 2018: "Die Armut ist in der Mitte Duisburgs angekommen". Besoek op 27 Januarie 2019'']</ref> Die situasie word vererger deur georganiseerde [[misdaad]], veral mensehandel (migrante uit die armste EU-lidstate soos Roemenië word deur krimineles teen betaling na Duitsland geneem waar die staat deur middel van sosiale toelaes in hulle lewensonderhoud moet voorsien) en kriminele Arabiese familiebendes wat hele stadsbuurte beheer.<ref>{{Cite web |url=https://www.derwesten.de/staedte/duisburg/arabische-clans-libanesen-nrw-essen-ruhrgebiet-id216091719.html |title=''derwesten.de, 9 Januarie 2019: Kriminelle Clans in NRW: Banden arbeiten mit dieser neuen Masche. Besoek op 27 Januarie 2019'' |access-date=27 Januarie 2019 |archive-date= 9 Januarie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190109135506/https://www.derwesten.de/staedte/duisburg/arabische-clans-libanesen-nrw-essen-ruhrgebiet-id216091719.html |url-status=dead }}</ref><ref>[https://www.badische-zeitung.de/deutschland-1/libanesische-familienclans-beherrschen-im-ruhrgebiet-ganze-strassenzuege--132709356.html ''Badische Zeitung, 23 Januarie 2017: Libanesische Familienclans beherrschen im Ruhrgebiet ganze Straßenzüge. Besoek op 27 Januarie 2019'']</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.journalistenwatch.com/2017/06/11/arabische-familienclans-noch-brutaler-als-die-hilflosen-behoerden-bislang-vermuteten/ |title=''journalistenwatch.com, 11 Junie 2017: Arabische Familienclans noch brutaler als die hilflosen Behörden bislang vermuteten. Besoek op 27 Januarie 2019'' |access-date=2019-01-27 |archive-date=2017-09-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170908034419/http://www.journalistenwatch.com/2017/06/11/arabische-familienclans-noch-brutaler-als-die-hilflosen-behoerden-bislang-vermuteten/ |url-status=dead }}</ref><ref>[https://www.faz.net/aktuell/politik/inland/grossrazzia-gegen-sozialmissbrauch-im-ruhrgebiet-14913936.html ''Frankfurter Allgemeine, 7 Maart 2017: Großrazzia im Ruhrgebiet - Sozialmissbrauch mit System. Besoek op 27 Januarie 2019'']</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Ruhr area}} {{Koördinate|51|31|N|7|11|O|region:DE_type:landmark|aansig=titel}} {{Normdata}} [[Kategorie:Noordryn-Wesfale]] [[Kategorie:Streke van Duitsland]] kbmwvmz7x4lj3q859f56x5uvlyabcus 0 100769 2894352 2748918 2026-04-16T09:25:42Z Oesjaar 7467 Verbeter 2894352 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Maatskappy |naam = Capitec Bank |kenteken = [[Lêer:Capitec Bank logo.svg|250px]] |tipe = Openbare maatskappy |stigting = [[2001]] |ligging_stad = 1 Quantumstraat, Technopark, [[Stellenbosch]] |ligging_land = [[Suid-Afrika]] |ligging = |liggings = |sleutelpersone = Santie Botha (Voorsitter)<br/>Gerrie Fourie ([[Hoof- uitvoerende beampte]], 1 Jan 2014 - tans)<br/> André du Plessis (Hoof-finansiële beampte)<br/>Nkosana Mashiya (Hoof-risikobestuurder & uitvoerende direkteur) |gebied_bedien = Suid-Afrika |industrie = Finansiële dienste |produkte = Lenings, kontrole, spaar, beleggings, debietkaarte, kredietkaarte, begrafnispolisse |dienste = |inkomste = |bedryfsinkomste = |netto_inkomste ={{wins}} R 14,569 miljard (2018) <ref name = "Finstate Feb 2019">{{Cite web |url=https://www.capitecbank.co.za/globalassets/pages/investor-relations/investor-relations/financial-results/2019/audited-results/afrikaans_press_advertisement.pdf |title=Opgesomde geouditeerde finansiële state 28 Februarie 2019 |archive-date=20 Desember 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191220090909/https://www.capitecbank.co.za/globalassets/pages/investor-relations/investor-relations/financial-results/2019/audited-results/afrikaans_press_advertisement.pdf |url-status=dead }}</ref> |getal_werknemers = 13&nbsp;774 (2019) |ouer = |afdelings = |dogtermaatskappye = Mercantile Bank |slagspreuk = "Bank better, live better" |tuisblad = [http://www.capitecbank.co.za/ capitecbank.co.za] |ontbind = |voetnotas = |intl = }} '''Capitec Bank''' is 'n [[Suid-Afrika]]anse [[bank|handelsbank]] wat in [[Stellenbosch]], [[Wes-Kaap]] gestig is, en waarvan die hoofkantoor nog steeds daar gebasseer is. Addisionele operasionele takke is in [[Bellville]] en [[Johannesburg]] geleë.<ref>[http://www.google.com/finance?hl=en&q=capitec+bank+holdings&um=1&ie=UTF-8&sa=N&tab=we Korporatiewe profiel op Google Finance]. URL besoek op 15 Junie 2015.</ref> Dit is een van die plaaslikbeheerde banke wat deur die [[Reserwebank van Suid-Afrika|Reserwebank]], wat Suid-Afrikaanse banke reguleer, gelisensieer is.<ref>[http://www.finforum.co.za/banks_south_africa.htm#local%20banks Lys van finansiële instellings in Suid-Afrika] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090524181215/http://www.finforum.co.za/banks_south_africa.htm#local%20banks |date=24 Mei 2009 }}. URL besoek op 15 Junie 2015.</ref> Dit het op 1 Maart 2001 tot stand gekom en is op 18 Februarie 2002 op die JSE genoteer.<ref>[https://www.capitecbank.co.za/about-us/ About Us] URL op 20 Desember 2019 besoek</ref> Capitec is deur Jannie Mouton, Michiel le Roux en Riaan Stassen gestig. Capitec het vier grondbeginsels: Eenvoud, waarde vir geld, toegangklikheid en kliëntervaring. == Oorsig == Capitec word as 'n kleinhandelsbank bedryf met die doel om bankwese te vereenvoudig. Hulle bedien individuele kliënte en besighede, maar bied nie besigheidsbankdienste vir beslote korporasies, maatskappye, vennootskappe of trusts nie. Die bank se hoof-finansiële beampte, André du Plessis, het in 2019 berig dat hulle 840 handelstakke (14 meer as 2018) landswyd bedryf met meer as 300 banktakke wat Sondae sake doen.<ref name = "Finstate Feb 2019"/> Capitec het oor die 3&nbsp;418 [[Kitsbank|OTM]]'s (hulle eie en deur vennootskappe) en 12,6 miljoen aktiewe kliënte.<ref name = "personeel">[https://www.netwerk24.com/Sake/Maatskappye/capitec-wil-nog-personeel-aanstel-20190926 Capitec wil nog personeel aanstel]</ref> Van hierdie kliënte is 2,9 miljoen aktiewe toepgebruikers en 4,7 miljoen gebruik USSD-kodes. Capitec het ook meer as 360&nbsp;000 aktiewe begrafnispolisse.<ref name = "Finstate Feb 2019"/> Die bank bied 'n ''Global One''-rekening, wat transaksie-, [[Spaar|spaar]]-, kredietfasiliteite en 'n kredietkaat in 'n enkele produk aan kliënte bied. Capitec se bruto leningsboek staan op R60,25 miljard. R2,16 miljard van die lenings is drie maande of minder agterstallig. 4,7 miljoen van Capitec se kliënte het nou saam R81,4 miljard se deposito's by die bank.<ref name="personeel"/> Capitec het in 2019 [[Mercantile Bank]] vir R3,2 miljard by ''Caixa Geral de Depósitos'', 'n Portugese bank, aangekoop met die oog op besigheidsbankdienste.<ref>{{en}} [https://www.capitecbank.co.za/media-centre/acquisition-of-mercantile-bank-holdings-limited-and-its-subsidiaries-mercantile/ Verkryging van Mercantile Bank en filiale daarvan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191220092457/https://www.capitecbank.co.za/media-centre/acquisition-of-mercantile-bank-holdings-limited-and-its-subsidiaries-mercantile/ |date=20 Desember 2019 }}</ref> == Sien ook == * [[PSG]] * [[Absa|ABSA]] * [[Standard Bank]] * [[Eerste Nasionale Bank|FNB]] * [[Nedbank]] == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{JSE-40}} {{Suid-Afrikaanse banke}} {{Normdata}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse banke]] [[Kategorie:JSE-genoteerde maatskappye]] cl9xx8wvshaj5ykz4my8loc6695nqek 4 101124 2894362 2885860 2026-04-16T10:10:25Z ~2026-22503-02 206103 /* Vorige wedstryde */ 2894362 wikitext text/x-wiki [[Image:WP Skryfwedstryd.png|center|Skryfwedstryd]] Hier is die hoofblad oor die Afrikaans Wikipedia se skryfwedstryde. == Huidige wedstryd == Die wedstryd loop van ___ tot ___ * [[Wikipedia:Skryfwedstryd 2026]] == Vorige wedstryde == * [[Wikipedia:Skryfwedstryd 2023 vir hoërskole]] * [[Wikipedia:Skryfwedstryd 2015]] * [[Wikipedia:Skryfwedstryd 2010]] == Sien ook == * [[Wikipedia:Skryfkompetisie_vir_hoërskole]] [[Kategorie:Wikipedia:Skryfwedstryd]] sibob9h78y4q5efxgn9sj8f9k4bojmb 2894370 2894362 2026-04-16T11:22:35Z Dumbassman 62009 /* Huidige wedstryd */ 2894370 wikitext text/x-wiki [[Image:WP Skryfwedstryd.png|center|Skryfwedstryd]] Hier is die hoofblad oor die Afrikaans Wikipedia se skryfwedstryde. == Huidige wedstryd == Die wedstryd loop van 1 Mei 2026 tot 31 Mei 2026 * [[Wikipedia:Skryfwedstryd 2026]] == Vorige wedstryde == * [[Wikipedia:Skryfwedstryd 2023 vir hoërskole]] * [[Wikipedia:Skryfwedstryd 2015]] * [[Wikipedia:Skryfwedstryd 2010]] == Sien ook == * [[Wikipedia:Skryfkompetisie_vir_hoërskole]] [[Kategorie:Wikipedia:Skryfwedstryd]] hm1ko1nmflpalq94zzou9emn251862q 0 107258 2894135 2893959 2026-04-15T18:39:23Z JMK 649 TOC onderaan blad dien tog seker geen doel 2894135 wikitext text/x-wiki : ''Hierdie artikel handel oor die etniese groep. Vir die taal, sien [[Skots-Gaelies]].'' __NOTOC__ {{Etniese groep | beeld = [[Lêer:FamousScotts2.jpg|300px]] | onderskrif = | groep = Skotte | bevolking = ca. 28–40 miljoen<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.gov.scot/Publications/2009/05/28141101/6 |title=The Scottish Diaspora and Diaspora Strategy: Insights and Lessons from Ireland |publisher=Scottish Government |date=Mei 2009 |accessdate=17 Maart 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190115185104/https://www2.gov.scot/Publications/2009/05/28141101/6 |archive-date=15 Januarie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> | plek = {{vlagland|Verenigde State}} 6 miljoen Skotte<br />5,4 miljoen Skots-Iere<ref name="cancensus">{{en}} {{cite web |url=http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-geo_id=01000US&-parsed=true&-ds_name=ACS_2008_1YR_G00_&-_lang=en&-_caller=geoselect&-format= |title=American Community Survey 2008 by the US Census Bureau estimates 5,827,046 people claiming Scottish ancestry and 3,538,444 people claiming Scotch-Irish ''ancestry'' |website=factfinder.census.gov |archive-url=https://web.archive.org/web/20120107121635/http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y |archive-date= 7 Januarie 2012 |url-status=dead |df=dmy-all |accessdate=10 Februarie 2016 }}</ref><ref>{{en}} [http://www.parade.com/articles/editions/2004/edition_10-03-2004/featured_0 Who are the Scots-Irish?]</ref><br /> {{vlagland|Kanada}} 4,7 miljoen<ref>{{en}} [http://www12.statcan.ca/english/census06/data/highlights/ethnic/pages/Page.cfm?Lang=E&Geo=PR&Code=01&Data=Count&Table=2&StartRec=1&Sort=3&Display=All&CSDFilter=5000 2006 Canadian Census] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091101151108/http://www12.statcan.ca/english/census06/data/highlights/ethnic/pages/Page.cfm?Lang=E&Geo=PR&Code=01&Data=Count&Table=2&StartRec=1&Sort=3&Display=All&CSDFilter=5000 |date= 1 November 2009 }}</ref><br /> {{vlagland|Skotland}} 4,4 miljoen<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.scotlandscensus.gov.uk/en/censusresults/bulletinr2.html |title=Statistical Bulletins |work=scotlandscensus.gov.uk |archive-url=https://web.archive.org/web/20131118071543/http://www.scotlandscensus.gov.uk/en/censusresults/bulletinr2.html |archive-date=18 November 2013 |url-status=live |df=dmy-all |accessdate=10 Februarie 2016 }}</ref><br /> {{vlagland|Australië}} 1,8 miljoen<ref name="abs.gov.au">{{en}} {{cite web |url=http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Lookup/2071.0main+features902012-2013 |title=ABS Ancestry |year=2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170923063342/http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Lookup/2071.0main%20features902012-2013 |archive-date=23 September 2017 |url-status=live |df=dmy-all |accessdate=10 Februarie 2016 }}</ref><br /> {{vlagland|Engeland}} 795&nbsp;000<br /> {{vlagland|Noord-Ierland}} 760&nbsp;620<br /> {{vlagland|Argentinië}} 100&nbsp;000<br /> {{vlagland|Chili}} 80&nbsp;000<br /> {{vlagland|Frankryk}} 45&nbsp;000<br /> {{vlagland|Pole}} 15&nbsp;000<br /> {{vlagland|Nieu-Seeland}} 12&nbsp;792<ref name="stats.gov.nz">{{en}} [http://www2.stats.govt.nz/domino/external/pasfull/pasfull.nsf/web/Reference+Reports+2001+Census:+Ethnic+Groups+2001+TableEthnic+group+-+up+to+three+responses+(total+responses)+and+sex,+for+the+census+usually+resident+population+count,+1991,+1996+and+2001/$FILE/Table%202a.xls stats.govt.nz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160616195213/http://www2.stats.govt.nz/domino/external/pasfull/pasfull.nsf/web/Reference%2BReports%2B2001%2BCensus%3A%2BEthnic%2BGroups%2B2001%2BTableEthnic%2Bgroup%2B-%2Bup%2Bto%2Bthree%2Bresponses%2B%28total%2Bresponses%29%2Band%2Bsex%2C%2Bfor%2Bthe%2Bcensus%2Busually%2Bresident%2Bpopulation%2Bcount%2C%2B1991%2C%2B1996%2Band%2B2001/%24FILE/Table%202a.xls |date=16 Junie 2016 }}</ref><br /> {{vlagland|Suid-Afrika}} 11&nbsp;160<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.gov.scot/Resource/Doc/285746/0087034.pdf |title=SCOTLAND’S DIASPORA AND OVERSEAS-BORN POPULATION |publisher=Scottish Government |date=Mei 2009 |accessdate=17 Maart 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180114181021/http://www.gov.scot/Resource/Doc/285746/0087034.pdf |archive-date=14 Januarie 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><br /> {{vlagland|Eiland Man}} 2&nbsp;403<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.gov.im/lib/docs/treasury/economic/census/censusreport2006.pdf |title=Isle of Man Census Report 2006 |publisher=Isle of Man Government |accessdate=30 September 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930201426/http://www.gov.im/lib/docs/treasury/economic/census/censusreport2006.pdf |archive-date=30 September 2007 }}</ref><br /> {{vlagland|Hongkong}} 1&nbsp;459<ref>{{en}} {{cite web |url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/274477/scotland_analysis_borders_citizenship.pdf#page=70 |title=Scotland analysis: Borders and citizenship |publisher=British Government |date=Januarie 2014 |accessdate=10 Februarie 2016}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.gov.scot/Resource/Doc/285746/0087034.pdf#Page=13 |title=Scotland’s Diaspora and Overseas-Born Population |publisher=Scottish Government |accessdate=5 Maart 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305031646/http://www.gov.scot/Resource/Doc/285746/0087034.pdf#Page=13 |archive-date=5 Maart 2016 }}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.gov.scot/Publications/2009/09/24095045/3 |title=Scotland's Diaspora Overseas |publisher=Scottish Government |accessdate=24 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924023351/http://www.gov.scot/Publications/2009/09/24095045/3 |archive-date=24 September 2015 }}</ref> | taal = [[Engels]] ([[Skotse Engels]])<br />[[Skots-Gaelies]] • [[Skots]] | geloof = [[Presbiterianisme]], [[Rooms-Katolieke Kerk|Rooms-Katolisisme]], [[Episkopalisme]]; ander minderheidsgroepe; [[Agnostisisme]], [[Deïsme]] en [[Ateïsme]] | verwante = Ander [[Kelte|Keltiese volke]] soos [[Bretonners]], [[Iere]], [[Korniese]] en [[Walliesers]]; [[Engelse]], [[Yslanders]] en [[Wikings]] }} Die '''Skotte''' ([[Engels]]: ''Scots'' of ''Scottish people'', [[Skots]]: ''Scots Fowk'', [[Skots-Gaelies]]: ''Albannaich'') is 'n [[Kelte|Keltiese]] [[nasie]] en [[etniese groep]] inheems aan [[Skotland]] en die omliggende [[eiland]]e. Histories gesien het hulle ontstaan uit 'n samesmelting van twee groepe — die Pikte en die Gaele — wat in die 9de eeu die [[Koninkryk van Skotland]] (of ''Alba'') gestig het en vermoedelik in etnotaalkundige opsig Kelte was. Later is die naburige Kumbriese Britone, wat ook 'n [[Kelties]]e taal gepraat het, asook die [[Germaanse tale|Germaanstalige]] [[Angel-Saksers]] en [[Noormanne]], in die Skotse nasie geïntegreer. [[Lêer:Skotse kilt-mode in 'n toonvenster in Glasgow.jpg|duimnael|links|Skotse kilt-mode in 'n toonvenster in Buchanan Street, Glasgow]] In moderne opsig word die terme "Skotse mense" of "Skotte" gebruik om na iemand te verwys wat in [[Taalwetenskappe|taalkundige]], kulturele, voorvaderlike of genetiese opsig van Skotse afkoms is. Die [[Latyn]]se word ''Scotti''<ref>{{en}} {{cite book |last1=Roger Collins |first1=Judith McClure |author2=Beda el Venerable, Bede |title=The Ecclesiastical History of the English People: The Greater Chronicle; Bede's Letter to Egbert |publisher=Oxford University Press |year=1999 |pages=386 |id=ISBN}}</ref> het oorspronklik na die Gaele verwys, maar word nou gebruik om na al die inwoners van Skotland te verwys.<ref>{{en}} {{cite book |last=Anthony Richard (TRN) Birley |first=Cornelius Tacitus |author2=Cayo Cornelio Tácito |title=Agricola and Germany |publisher=Oxford University Press |id=ISBN}}</ref> Hoewel dit soms as argaïes of ongewens beskou word,<ref>{{en}} {{cite web |url=http://dictionary.reference.com/browse/Scotch |title=Scotch |publisher=Dictionary.reference.com |accessdate=3 Oktober 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304113525/http://dictionary.reference.com/browse/scotch |archive-date=4 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> word die term ''Scotch'' ook gebruik om na die Skotse mense te verwys, maar dit is tans hoofsaaklik buite Skotland gebruiklik.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.answers.com/topic/scotch-1 |title=Scotch: Definition, Synonyms from |publisher=Answers.com |accessdate=3 Oktober 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181107104016/http://www.answers.com/topic/scotch-1 |archive-date=7 November 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Daar is mense van Skotse afkoms in baie lande buite Skotland. Emigrasie, beïnvloed deur faktore soos die Hoog- en Laelandse klane, die Skotse lidmaatskap in die [[Britse Ryk]], en in die onlangse tyd industriële agteruitgang en werkloosheid, het tot gevolg gehad dat Skotse mense hul wêreldwyd gevestig het. Groot bevolkings van Skotse mense het hulle in die [[Nuwe Wêreld]]se lande van [[Noord-Amerika|Noord]]- en [[Suid-Amerika]], [[Australië]] en [[Nieu-Seeland]] gevestig. Daar is 'n Skotse teenwoordigheid op 'n besonders hoë vlak in [[Kanada]], wat oor die hoogste vlak van Skotse afstammelinge per inwoner in die wêreld, en die tweede grootste bevolking van Skotse afstammelinge ná die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] beskik. Hulle het hul Skotse tale en kultuur saamgeneem.<ref>{{en}} {{cite book |last=Landsman |first=Ned C. |title=Nation and Province in the First British Empire: Scotland and the Americas |publisher=Bucknell University Press |date=1 Oktober 2001 |id= ISBN}}</ref> Skotland het migrasie en vestiging van mense op verskillende tye oor die geskiedenis heen gesien. Die Gaele, die Pikte en die Britone het, soos die meeste [[Middeleeue|Middeleeuse]] [[Europa|Europese]] volke, verskeie mites van oorsprong.<ref>{{en}} {{cite book |last=Harris |first=Stephen J. |title=Race and Ethnicity in Anglo-Saxon Literature |publisher=Routledge (VK) |date=1 Oktober 2003 |page=72 |id=ISBN}}</ref> [[Germane|Germaanse]] setlaars, soos die Angel-Saksers, het hulle vroeg in die 7de eeu in Skotland gevestig. Skandinawiese setlaars het tydens die 8ste eeu in baie dele van Skotland voet aan wal gesit. In die Hoë Middeleeue, sedert die heerskap van [[Dawid I van Skotland]], het emigrante vanuit [[Frankryk]], [[Engeland]] en die [[Lae Lande]] na Skotland gekom. Sommige bekende Skotse vanne, insluitende dié van Bruce, Balliol, Murray en Stewart het in hierdie tyd na Skotland gekom. Vandag is Skotland een van die vier [[lande van die Verenigde Koninkryk]] en die meerderheid van die mense wat in Skotland leef is [[Verenigde Koninkryk|Britse]] burgers. == Sien ook == * [[Skotse predikante in die NG Kerk]] == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Bronne == * [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Scottish people|Engelse Wikipedia]] == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn|People of Scotland}} {{Normdata}} [[Kategorie:Etniese groepe in Australië]] [[Kategorie:Etniese groepe in Kanada]] [[Kategorie:Etniese groepe in die Verenigde Koninkryk]] [[Kategorie:Etniese groepe in die Verenigde State van Amerika]] [[Kategorie:Kelte]] [[Kategorie:Skotte| ]] r3o46yyod1cv1d3zof8kslu9zf409uo 0 108954 2894132 2513077 2026-04-15T18:25:52Z Sobaka 328 skakel 2894132 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Atul Gupta protest banner - Cape Town Zuma must fall.jpg|duimnael|A protes plakkaat wat Atul Gupta uitbeeld by 'n ''Zuma Must Fall''-betoging in Kaapstad. Die slagspreuk "#Not My President" op die plakkaat verbind Atul Gupta met President Zuma.]] Die '''Guptafamilie''' is 'n Indies-Suid-Afrikaanse sakefamilie. Die merkwaardigste lede van die familie is die broeders Ajay, Atul en Rajesh "Tony" Gupta. Die familie bly omstrede vir hul noue verhouding met die voormalige [[President van Suid-Afrika|Suid-Afrikaanse president]] [[Jacob Zuma]].<ref name=TL270211>{{cite news |last=Govender |first=Prega |date=27 Februarie 2016 |title=From Saharanpur to Saxonwold... |url=http://www.timeslive.co.za/local/2011/02/27/from-saharanpur-to-saxonwold... |newspaper=Times Live |access-date=18 Februarie 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160608143644/http://www.timeslive.co.za/local/2011/02/27/from-saharanpur-to-saxonwold... |archive-date= 8 Junie 2016 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref><ref name="bbcGupta">{{cite web |url=http://www.bbc.com/news/world-africa-22513410 |title=Who are the Guptas? |publisher=[[BBC News|BBC]] |date=14 Mei 2013 |access-date=7 Februarie 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200403234748/https://www.bbc.com/news/world-africa-22513410 |archive-date=3 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="DMgupta">{{cite web |url=http://www.dailymaverick.co.za/article/2016-02-01-keeping-up-with-the-guptas-whats-behind-the-anti-saxonwold-revolt |title=Keeping Up With The Guptas: What’s behind the anti-Saxonwold revolt |publisher=[[Daily Maverick]] |date=1 Februarie 2016 |access-date=9 Februarie 2016 |author=Munusamy, Ranjeni |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190626211524/https://www.dailymaverick.co.za/article/2016-02-01-keeping-up-with-the-guptas-whats-behind-the-anti-saxonwold-revolt/ |archive-date=26 Junie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="Symbol">{{cite web |url=http://www.timeslive.co.za/sundaytimes/stnews/2015/12/17/Gupta-family-seen-as-symbol-of-Zuma%E2%80%99s-failing-rule |title=Gupta family seen as symbol of Zuma’s failing rule |publisher=Sunday Times |date=17 Desember 2015 |access-date=9 Februarie 2016 |author=Wild, Franz |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190517154543/https://www.timeslive.co.za/sundaytimes/stnews/2015/12/17/Gupta-family-seen-as-symbol-of-Zuma%25E2%2580%2599s-failing-rule |archive-date=17 Mei 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="MGshaiks">{{cite web |url=http://mg.co.za/article/2010-07-09-are-the-guptas-new-shaiks |title=Are the Guptas the new Shaiks? |publisher=Mail and Guaridan |date=9 Julie 2010 |access-date=11 Februarie 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200506184610/https://mg.co.za/article/2010-07-09-are-the-guptas-new-shaiks/ |archive-date=6 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="iolGupta">{{cite web |url=http://www.iol.co.za/news/politics/solving-the-sordid-gupta-saga-1.1511330 |title=Solving the ‘sordid Gupta saga’ |publisher=IOL News |date=7 Mei 2013 |access-date=11 Februarie 2016 |author=Craig Dodds, Candice Bailey and Loyiso Sidimba |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20151211012810/http://www.iol.co.za/news/politics/solving-the-sordid-gupta-saga-1.1511330 |archive-date=11 Desember 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die bande het gelei tot wydverspreide bewerings van korrupsie, onbehoorlike invloed en [[staatskaping]] - 'n term wat gebruik word om te beweer dat die regering bedrywighede en besluite onderneem, sekere hoëvlakaanstellings bepaal, en die beheer van sommige staatsondernemings bepaal vir die Gupta-familie se direkte of indirekte voordeel, of in ooreenstemming met hierdie gesin se goedkeuring.<ref name=":0">{{cite news |url=https://mg.co.za/article/2017-06-01-guptaleaks-uk-firm-pushed-white-monopoly-capital-agenda-to-save-zumas-reputation |title=#GuptaLeaks: UK PR firm tried to push 'white monopoly capital' agenda |last=Reddy |first=Micah |work=The M&G Online |access-date=27 Junie 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170731193720/https://mg.co.za/article/2017-06-01-guptaleaks-uk-firm-pushed-white-monopoly-capital-agenda-to-save-zumas-reputation |archive-date=31 Julie 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die Guptafamilie besit 'n sakeryk wat rekenaartoerusting, media en mynbou insluit.<ref>{{cite news |last=Van Vuuren |first=Andre Janse |date=15 Februarie 2016 |title=Gupta-Zuma Company to Hold Three Eskom Coal-Supply Contracts |url=http://www.bloomberg.com/news/articles/2016-02-15/gupta-zuma-company-to-hold-three-eskom-coal-supply-contracts |newspaper=Bloomberg |access-date=18 Februarie 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170314041811/https://www.bloomberg.com/news/articles/2016-02-15/gupta-zuma-company-to-hold-three-eskom-coal-supply-contracts |archive-date=14 Maart 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In 1993, kort voor die land se eerste demokratiese verkiesing, het die gesin van die Indiese deelstaat van [[Uttar Pradesh]] na [[Suid-Afrika]] verhuis. Hulle het kort daarna die maatskappy ''Sahara Computers'' gestig. Die familie het in die Sahara Estate in [[Saxonwold]], [[Johannesburg]] gewoon. Dit is 'n kompleks wat uit ten minste vier wonings bestaan.<ref name="bbcGupta" /> Die hele gesin het sedertdien uit Suid-Afrika na die [[Verenigde Arabiese Emirate]] gevlug, waar hulle uitlewering deur die Suid-Afrikaanse regering versoek is. == Sien ook == *''[[How to Steal a Country]]'' *''[[:en:The President's Keepers|The President's Keepers]]'' (in Engelse wikipedia) * [[Vrede-suiwelprojek]] == Bronne == {{Verwysings}} {{Saadjie}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse entrepreneurs]] [[Kategorie:Lewende mense]] 00bmyu3w5ilc6kzdv1qgvjzi75pplrh 0 109868 2894375 2693717 2026-04-16T11:50:03Z Thermofan 22693 Werk effe by na aanleiding van RSG Skrywers en boeke 15 April 2026 2894375 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Outeur | naam = Jaco Jacobs | bynaam = | beeld = Jaco_Jacobs_2023.jpg | beeldbeskrywing = | onderskrif = | geboortenaam = | geboortedatum = {{GDEO|1980|2|22}} | geboorteplek = [[Carnarvon]], [[Suid-Afrika]] | dood_datum = | sterfteplek = | ouers = | titel = | nasionaliteit = [[Suid-Afrika]] | beroep = Skrywer | bekend = | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = Alba Bouwer-prys<ref name="maroela" /><br />C.P. Hoogenhout-prys<ref name="maroela" /><br />MML-letterkundeprys<br />[[ATKV]]-kinderboektoekennings<br />Scheepers-prys<ref name="maroela" /> | genre = Kinderboeke | bekende_werke = | party = | godsdiens = | huweliksmaat = | kinders = | webblad = | handtekening = }} '''Jaco Jacobs''' (gebore 22 Februarie 1980) is ’n [[Suid-Afrika]]anse [[skrywer|kinderboekskrywer]] wat reeds sowat 300 boeke gepubliseer het, benewens sy kortstories en vertalings.<ref name="maroela">{{cite web |url=https://maroelamedia.co.za/afrikaans/boeke/kinderboekkoning-jaco-jacobs-nou-deel-van-internasionale-uitgewer/ |title=Kinderboekkoning Jaco Jacobs nou deel van internasionale uitgewer |work=[[Maroela Media]] |date=2 Augustus 2019 |access-date=2 Augustus 2019 |language=af |archive-url=https://web.archive.org/web/20191024103047/https://maroelamedia.co.za/afrikaans/boeke/kinderboekkoning-jaco-jacobs-nou-deel-van-internasionale-uitgewer/ |archive-date=24 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.rsg.co.za/rsg-fm/potgooisnitte/skrywers-en-boeke-15-maart-2026/|title=Skrywers en boeke 15 Maart 2026|last=Salzwedel|first=Ilse|date=15 April 2026|website=RSG Potgooi}}</ref> Hy beywer hom om 'n liefde vir lees op skoolvlak te kweek, sy boeke het al meer as 1 miljoen eksemplare verkoop en is in [[Engels]], [[Nederlands]], [[Sloweens]], [[Spaans]] en [[Italiaans]] vertaal.<ref name="maroela" /> Hy is onder meer bekend as skrywer van die topverkoper-jeugroman ''Suurlemoen!'' (wat in 2014 verfilm is). Hy publiseer ook verskeie verhale onder skuilname. As '''Tania Brink''' publiseer hy liefdesverhale vir meisies en as '''Lize Roux''' publiseer hy die ''Stalmaats''-reeks. Sy driehonderdste boek sou in April 2026 verskyn om saam te val met die herdenking van sy 25 jaar loopbaan as professionele skrywer. == Biografie == Jaco Jacobs is op 22 Februarie 1980 op [[Carnarvon]] in die [[Karoo]] gebore. Hy het op skool reeds begin om vir tydskrifte soos ''[[Sarie]]'' kortverhale te skryf, hy neem ook al in sy skooldae aan skryfkompetisies deel. In 1998, in sy matriekjaar is hy die hoofseun van Hoërskool Carnarvon. In matriek het hy onder meer die [[Poortprys]] vir Prosa en die Poortprys vir Poësie van die [[Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns]] ontvang.<ref name=":0">{{Cite web |url=http://www.storiewerf.co.za/cvs/cv_jacojacobs.htm |title=argiefkopie |access-date=14 September 2016 |archive-date= 3 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150403143936/http://storiewerf.co.za/cvs/cv_jacojacobs.htm |url-status=dead }}</ref> Hierna studeer hy vanaf 1999 verder aan die [[Universiteit van die Vrystaat|Universiteit van die Oranje-Vrystaat]] waar hy in 2001 die B.A.-graad in Kommunikasiekunde met lof verwerf. In hierdie jaar verwerf hy die dekaansmedalje as die beste voorgraadse student in die Fakulteit Geesteswetenskappe en in 2002 kry hy erekleure in letterkunde op grond van die publikasie van sy jeugboeke. In 2001 het sy eerste kinderboek, Troetelgedrog, by Lapa-uitgewers verskyn. In 2002 behaal hy die B.A. Honneursgraad in Afrikaans en Nederlands aan die Universiteit van die Vrystaat en skryf daarna in vir 'n M.A.-graad in Taalstudies. In [[Bloemfontein]] werk hy vir ’n ruk as boekeredakteur van ''[[Volksblad]]'' en ook redakteur van hierdie koerant se ''Jip''-bylae en die naweekbylae ''Joernaal''. In 2004 word hy kinderboekuitgewer by [[LAPA Uitgewers|Lapa-uitgewers]], waar hy verantwoordelik is vir die keuring en proeflees van nuwe manuskripte vir publikasie, terwyl hy ook talle oorsese boeke vertaal om in Afrikaans uit te gee. Op gereelde basis besoek hy skole waar hy kinders en tieners aanmoedig om te lees. Jacobs skryf vir kinders in ’n verskeidenheid genres – van prenteboeke vir kleuters tot jeugromans vir tieners, sowel as nie-fiksie.<ref name=":1" /> Daar het ook ’n hele aantal reeksboeke uit sy pen verskyn, waaronder die Zackie Mostert-reeks, die Professor Fungus-reeks en die Stalmaats-reeks. Laasgenoemde is geskryf onder die skuilnaam Lize Roux. Hy het ook ’n aantal jeugverhale onder die skuilnaam Tania Brink geskryf.<ref name=":0" /> Humor is ’n baie sterk kenmerk van sy werk. In ’n onderhoud met Books Live<ref>{{Cite web |url=http://lapa.bookslive.co.za/blog/2015/08/25/vat-vyf-met-jaco-jacobs-die-pad-na-n-leser-se-hart-loop-dikwels-deur-sy-lagspiere/ |title=argiefkopie |access-date=15 April 2016 |archive-date=27 Desember 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151227025526/http://lapa.bookslive.co.za/blog/2015/08/25/vat-vyf-met-jaco-jacobs-die-pad-na-n-leser-se-hart-loop-dikwels-deur-sy-lagspiere/ |url-status=dead }}</ref> sê hy: “Hulle sê die pad na ’n man se hart loop deur sy maag; maar ek het geleer die pad na ’n leser se hart loop dikwels deur sy lagspiere. Moet nooit ooit die waarde van humor onderskat nie. Selfs al onthou ’n leser niks van ’n storie nie, is die kans goed dat hy die gevoel sal onthou as ’n boek hom kon laat glimlag terwyl hy dit gelees het.” ’n Rolprent gegrond op sy gewilde jeugboek ''Suurlemoen!'' is in 2014 vrygestel, gevolg deur [[Nul is nie niks nie]] in 2017, ’n filmweergawe van Jacobs se jeugroman ''Oor ’n motorfiets, ’n zombiefliek en lang getalle wat deur elf gedeel kan word''. Van sy kleuterverse is ook in 2012 deur die sangeres [[Anna Davel]] getoonset en opgeneem as ’n kinderalbum getiteld ''In die land van Kammalielie''. Benewens sy skryfwerk is hy ook ’n rubriekskrywer, vryskutjoernalis, blogger en vertaler. Hy het oor die jare reeds meer as 250 kinderboeke in Afrikaans vertaal, insluitend boeke van skrywers soos [[Julia Donaldson]] en [[Chris Riddell]]. Jacobs woon in Bloemfontein saam met sy vrou, Elize, en twee dogters, Mia en Emma. Hy het ’n suster wat drie jaar jonger is as hy. == Skryfwerk == Op sewejarige ouderdom skryf hy sy eerste “prenteboek”, wat hy self illustreer en met ’n [[kramdrukker]] bind. Sy jonger sussie is nie beïndruk nie, waarna hy die skrywery vir eers los. Op dertienjarige ouderdom in graad sewe begin hy weer skryf en voltooi sy eerste boek in matriek, wat later as ''Pretpark'' gepubliseer word. Op skool neem hy deel aan die skryfkompetisie van die Bloemfonteinse Skrywersvereniging en die [[Afrikaanse Taal- en Kultuurvereniging|ATKV]] se poësie- en kortverhaalwedstryde en wen eerste pryse in almal. As resultaat word sy stories in die Bloemfonteinse Skrywersvereniging se kompetisiebundel ''Inkvars'' opgeneem en as prys van die ATKV kan hy die herfsskool in [[Potchefstroom]] bywoon. Steeds op skool ontvang hy ook die Poortprys vir prosa en poësie van die [[Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns]]. In sy matriekjaar verkoop hy sy eerste tydskrifstories aan ''Sarie'', waarna die verhaalredakteur, [[François Bloemhof|Francois Bloemhof]], hom aanmoedig om kinderverhale te skryf. In sy studentejare wen hy verskeie pryse vir sy skryfwerk, waaronder die Gerhard Beukes-prys vir kreatiewe skryfwerk in 1999, 2000 en 2001. In 1999 is hy die naaswenner in ’n liefdesverhaalwedstryd van ''Sarie''. Hy stel die bloemlesing ''Toulopers'' saam, waarin hy nuwe gedigte van verskeie digters wat spesifiek vir tieners geskryf is, opneem. Van sy werk word in verskeie versamelbundels opgeneem, insluitende ''Poort ‘98'', ''Vir tieners deur tieners'', ''Douspoor'', ''Die boek van spoke'', ''Afrikaans-is-lekker-verhale'', ''Van spoke gepraat'', ''Spekskiet'', ''Susie Veer en ander verhale'', ''Sweef'', ''13 Spookstories'', ''Skreeu'', ''Verlief'' en ''Toulopers'',<ref>Rousseau, Leon. Rapport, 1 Mei 2011</ref> terwyl kortverhale van hom ook in ''Sarie'' en ''Rooi Rose'' verskyn. Van sy gedigte verskyn ook in ''Mirror Images'', die publikasie van die Poetry Institute of South Africa. === Jeugboeke === Dit is met sy kinder- en jeugboeke wat hy sy grootste bydrae maak. ''Pretpark'' is ’n spanningsverhaal waarin die Zomna-pretpark die vrede in die dorpie Rustenvrede bedreig. ’n Paar dae voor die opening van die pretpark besoek ’n klompie kunstenaars die skool om ’n voorskou te gee van al die lekker dinge wat die kinders te wagte kan wees. Johan en Anton het egter reeds die vorige middag met die ongeskikte ou sigeunerin kennis gemaak. Nou sit hulle hier op die verhoog van die skoolsaal en sy is besig om hulle te hipnotiseer. Sy sê dit is net ’n onskuldige ou toertjie, maar dan begin die kinders siek word.<ref>Visagie, Mari. Beeld, 24 November 2003</ref> ''Pretpark'' word in 2004 bekroon met ’n ATKV Kinderboektoekenning vir graad 6-7. ''Suurlemoen!'' vertel van twee seuns, Tiaan en Zane, wat sonder veel sukses ’n rockorkes wil stig. Hulle vind egter uit dat daar altyd iemand is wat jou raaksien. Die titel van die boek is ook die naam van hulle rockorkes.<ref>Pople, Laetitia. Beeld, 12 September 2014</ref><ref>Van Nierop. Rapport, 14 September 2014</ref> Hierdie boek word in 2008 deur die Suid-Afrikaanse tak van IBBY (The International Board on Books for Young People) as ereboek aangewys in die Afrikaanse kategorie en word later ook verwerk in ’n vollengte rolprent. ''Virus'' is ’n riller vir die jeug, met strippe wat plek-plek die verhaal oorneem. ''Verneukpan'' word in 2007 aangewys as die wenner van die Maskew Miller Longman kompetisie vir jeugletterkunde. Twee graad elf-leerlinge pak in die vakansie voor hulle laaste skooljaar onder valse voorwendsels ’n reis na ’n afgeleë plek in die Karoo aan, sonder dat een van hulle oor ’n rybewys beskik. Hulle doel is om ’n groot ondergrondse rave wat by Verneukpan gehou gaan word, by te woon. Hier kom hulle in aanraking met ’n ouer vrou en gebruik dwelms en sterk drank, maar word wreed ontnugter aan die einde. Letterlik word hulle verneuk by Verneukpan.<ref>Harper, Susanne. Beeld, 21 Januarie 2008</ref> ''Oor 'n motorfiets, 'n zombiefliek en lang getalle wat deur elf gedeel kan word'' se hoofkarakter is die dertienjarige Martin Retief, ’n eenkantkind wat die geselskap van sy leghornhoenders geniet en Wiskunde gebruik om sin te maak van die lewe. Die nuwe buurseun Drikus is geweldig passievol oor zombieflieks en hy oorreed vir Martin om ’n zombiefliek saam met hom te maak. Chris is die mooiste en kwaaiste meisie in die skool, en sy help ook met die fliek en bied ’n stem van rede aan die twee seuns se weghol-idees. Dit is die begin van ’n spannende verhaal, met talle humoristiese voorvalle. Deur Martin se eenvoudige en byna naïewe lewensbeskouing word moeilike onderwerpe en lewensvrae uitstekend verwoord en hanteer en ’n fyn balans word tussen die positiewe en negatiewe gehandhaaf, terwyl steeds ruimte gelaat word vir ’n leser se eie mening. Die illustrasies word knap aangewend en wys byvoorbeeld vir die leser wat die verteller sien, soos die zombiefliek se plakkaat. Dít versterk die leser se betrokkenheid by die verhaal.<ref>Oosthuizen, Mia. Rapport, 10 November 2013</ref> Hierdie boek is in 2014 een van die boeke op ’n langlys deur skrywers in verskeie tale wat om die nuutgestigte Found In Translation-prys meeding. Hierdie kompetisie is ingestel deur die Britse literêre agentskap Rights People, wat kinderboeke wêreldwyd verteenwoordig. Die doel is om belowende internasionale fiksie wat nie oorspronklik in Engels verskyn het nie, vir kinders te vind en die wenboeke word deur vertaling en internasionale verteenwoordiging aan ’n breër gehoor bekendgestel. Die boek is in 2014 ook op die kortlys vir die toekenning van die KykNet-Rapport-prys in die rolprentkategorie. ''′n Goeie dag vir boomklim'' vertel van Marnus se groot geleentheid om raakgesien te word. Hy is die middelste van drie broers, met sy ouer en jonger broer wat gereeld die kalklig steel met hulle uitsonderlike prestasies. Wanneer Leila aan sy deur klop om te vra dat hy ’n petisie teken, begin sy avontuur. Voordat hy mooi weet wat aangaan, sit hy saam met Leila in ’n boom in ’n desperate poging om te keer dat dit afgekap word. In die proses ontmoet hy ’n klomp kleurryke karakters. ''Perfek'' is ’n tiener liefdesverhaal wat in 2010 aangewys word as die wenner van die ATKV Kinderboektoekenning vir graad 6-7. ''Duskant die doodlyn'' is ’n jeugroman oor rugby, waar die stryd om die ligabeker in felheid toeneem wanneer iemand slaappille in die hoofkarakter se waterbottel gooi.<ref name="ReferenceA">Snyman, Maritha. Beeld, 19 Augustus 2002</ref> === Kinderboeke === ''Net aliens eet spinasie'' is in 2006 op die kortlys vir die toekenning van die [[MER-prys|M.E.R.-prys]] vir kinderlektuur. Dit bevat sewe grilstories oor vampiere, spoke en ander gedrogte.<ref>Venter, Isabelle. Beeld, 1 Augustus 2005</ref> ''Superheroes vlieg net saans'' se hoofkarakter is Miek. Hy kleur die witmuis van die Natuurwetenskapklas groen sodat hy nie gedissekteer kan word nie en dieselfde dag kry hy ’n “superhero” in sy agterplaas. In hierdie verhaal kom Miek tot die insig dat alles nie altyd is soos dit op die oog af lyk nie.<ref>Vorster, Magdel. Beeld, 28 Junie 2004</ref> In 2005 wen ''My ouma is 'n rock-ster'' (geïllustreer deur Frans Groenewald) die ATKV Kinderboektoekenning vir Graad 1-3. Hierdie boek beleef agt herdrukke en word dan in 2015 opgevolg met ''My ouma is 'n filmster''. Rikus se ouma is as hoofsanger van die groep Ouma weer in die nuus. Sy gaan optree in die fliek “Opskop” en nooi Rikus en sy vriend Puleng om byspelers te wees. Op die stel is die twee maar bra verveeld terwyl hulle wag dat die fliek geskiet moet word, maar skielik verskyn ’n pienk teddiebeer langs Rikus. Hy dreig om hom dood te maak as sy ouma nie afsien van haar rol in die fliek nie.<ref name="ReferenceB">Gericke, Lona. Rapport, 7 Junie 2015</ref> In ''Bertie Blikbrein'' is Nico se pa ’n uitvinder, wat al baie vreemde dinge ontwerp het, soos haarjel wat van kleur verander, ’n stoel wat jou kielie as jy aan die slaap raak en sandale wat jou toonnaels knip. Sy nuutste uitvinding is ’n regte robot en Bertie Blikbrein kan praat, somme doen en selfs grappies vertel. Toe Nico en sy beste vriend baklei, besluit Nico om Bertie saam skool toe te vat. ''Suzie se superdoepersjampoe'' vertel van Suzie wat almal se hare kam en duidelik bestem is om haarkapper te word. Oupa het egter geen hare nie en Suzie moet ’n plan maak. ''Middernagfees'' is ’n riller waarin vampiere, weerwolwe, ’n zombie-poedel, besoekers uit die buitenste ruim en ’n monstertoilet almal optree om vrees aan te wakker. Hierdie boek verower in 2010 die ATKV Kinderboektoekenning vir graad 4-5. In ''Koebaai, gorilla'' sal Hein Venter enigiets doen vir sy vriend Enrico se heerlike toebroodjies, selfs ’n asblik op sy kop dra en belowe om ’n hele week lank nie sy tande te borsel nie. Sy slegte asem maak hom egter ongewild by sy grootouers se huis en by die skool. ’n Gorilla ontsnap uit sy hok in die dieretuin en Enrico se lewe word bedreig, maar nou kom Hein se slegte asem tot sy redding. ''Harlekyn'' is in 2010 die wenverhaal in die kinderverhaalkompetisie van [[Tafelberg Uitgewers]] en Klein-Burger en wen in 2011 die ATKV Kinderboektoekenning vir graad 4-5. Werner se grootste vrees in die lewe is narre. Sy suster Sunet koop ’n harlekynpop by ’n oudhedewinkel en daarna begin vreemde dinge in hulle huis gebeur. Op dramagebied skryf hy ''Kaptein Blitz en die skool vir superheroes'', ’n drama vir die jongspan. Soos die titel aandui, is hierdie stuk vol superhelde, super-gadgets en superskurke. Dit debuteer in 2012 op Aardklop, met die bekende akteur Frank Opperman wat die rol van Kaptein Blitz speel. === Reeksboeke === ==== Grille en goeters ==== ''Troetelgedrog'', ''Tande'', ''Nag van die monsters'', ''Nagvlerke'' en ''Voelers'' is boeke in die ''Grille en Goeters''-reeks. In ''Troetelgedrog'' koop die hoofkarakter by ’n nuwe winkel ’n speelgoedgedroggie. Die volgende dag is die winkel weg en die gedroggie glad nie meer onskuldig nie. ''Tande'' is ’n weerwolfverhaal met onverwagte kinkels, wat die spanning enduit volhou. Wanneer die wolke voor die maan wegtrek sien Rikus vir die eerste keer die weerwolf, wat voor hom op sy agterpote orent kom en dan bloedstollend grom.<ref name="ReferenceA" /> Aanvanklik is die nuwe onderwyseres, juffrou Lupus, die hoofverdagte, maar dan kry die verhaal ’n onverwagte kinkel. In 2005 wen ''Nag van die monsters'' die ATKV Kinderboektoekenning vir Graad 4-5. ==== ’n Kas vol monsters ==== Die reeks ''’n Kas vol monsters'' is gemik op laerskoolkinders. Die reeks  bestaan uit ''Die groen hand'', ''Vampierfoto’s'', ''Hollywood mummie'', ''Weerwolf-probleme'', ''Die perfekte monster'' en ''Kinderspeletjies''. In ''Die groen hand'' hoor Denver in die middel van die nag iemand aan sy kasdeur klop, maar niemand gaan hom glo as hy vertel wat hy gesien het nie. Die kas in Denver se kamer is die geheime ingang na ’n kasteel vol monsters en in ''Vampierfoto's'' gaan Denver en Meyer weer hiernatoe. Hulle vind uit dat om foto’s van ’n vampier te neem ’n pyn in die nek kan wees. ''Kinderspeletjies'' wen in 2013 die ATKV Kinderboektoekenning vir graad 1 tot graad 3. ==== Zackie Mostert ==== Die Zackie Mostert-reeks is vir kinders van ongeveer nege jaar. Zackie Mostert en sy beste vriend, Vincent, is gedurig besig met kattekwaad wat sorg vir skreeusnaakse avonture. In ''Zackie Mostert en die gemaskerde groen gevaar'' besluit Zackie en Vincent dat hulle superhelde wil word wat mooi meisies uit gevaar red, skurke vastrap en misdaad uitroei. Dit lyk egter nie of Granaatstraat genoeg werk het vir twee superhelde nie, totdat hulle in ’n regte skelm vasloop. In ''Zackie Mostert en die spokerige storie'' besluit Zackie en Vincent om ’n spookstorie-aand te hou. Hulle kamp in die tuin uit en lees stories wat hulle hare laat rys. Dan gebeur daar onverwags iets wat die hele skool laat dink dat hulle twee bangbroeke is. In ''Zackie Mostert en die ongelooflike kulkunsie'' ontdek Zackie ’n ou boks in die buitekamer, wat propvol dinge is waarmee jy ongelooflike kulkunsies kan doen. Hy en Vincent besluit om ’n vertoning by die skool aan te bied. Een van Zackie se fantastiese toertjies loop skeef en hy en Vincent is in groot moeilikheid. In ''Zackie Mostert en die wriemelende wurmkoekies'' het Zackie en Vincent dringend geld nodig om na die opening van die nuwe pretpark te gaan. Zackie besluit om koekies te bak en by die skool te verkoop, maar ongelukkig is daar ’n sappige, wriemelende wurm in die koekiedeeg. ==== Bastian Blom ====  Bastian Blom is ’n fantasiereeks vir kinders van nege jaar en ouer. Bastian is mal oor outydse goed, omdat sy pa al jare lank ’n antiekwinkel het. Die winkel se naam is Optelgoed. Dit is op die onderste verdieping van ’n groot ou huis geleë en Bastian en sy pa bly op die boonste verdieping. Bastian versamel graag vreemde goed, soos valstande, ou brille, posseëls met vlermuise op (hy het nog net dertien – daar is nie baie seëls met vlermuise op nie), skilderye van katte (hiervan hou Cheddar, sy troetelrot, glad nie), porselein-uile en boeke met spookstories. Die vreemde en fantastiese goed in die antiekwinkel lei Bastian en sy vriendin Lindi keer op keer na allerlei ongelooflike avonture.  In ''Bastian Blom en die gillende geraamte'' is Bastian al gewoond aan vreemde besoekers in sy pa se antiekwinkel. Dis egter die eerste keer dat ’n geraamte by die winkel kom inloer. Hy probeer ook om uit te vind wie die geheimsinnige Max Beekman is, wat laatnag in die winkel opdaag en sulke treurige liedjies op sy saksofoon speel. Bastian moet ’n beenafgeraamte help om die meisie van sy drome, die pragtige Patella du Preez, se hart te wen.  In ''Bastian Blom en die woedende weerwolf'' kry die antiekwinkel ’n harige besoeker wat vir die volmaan tjank. Bastian moet help om die raaisel op te los rondom twee families wat al jare lank in ’n geveg gewikkel is. ==== Professor Fungus ==== Die Professor Fungus-reeks is ’n fantasiereeks vir laerskoolkinders. Professor Fungus is ’n eksentrieke wetenskaplike wat gereeld eienaardige uitvindsels maak, waarmee hy die tweeling Bennie en Jenny vermaak. Elke boek word afgesluit met ’n eksperiment wat kinders kan doen. ''Professor Fungus en die zombie-tamaties'' is ’n eksperiment om groente sappiger te maak, maar daar is groot fout met die tamaties in die kweekhuis. Die tweeling vind uit dat hierdie tamaties nie sommer aan hulle laat eet nie. In ''Professor Fungus en die ongelooflike miniatuur-avontuur'' is die professor se nuwe uitvinding, die K.R.I.M.P. 3000, fantasties, want dit kan enige ding piepklein maak. Die tweeling het egter nie verwag dat hulle slagoffers sal word nie. In ''Professor Fungus en die jelliemonsters van mars'' is Professor Fungus se jongste uitvindsel die H.A.L.L.O., ’n toestel om na lewe in die buitenste ruimte te soek en dit op te spoor. ’n Vreemde vlieënde voorwerp land dan in hul tuin en drie ruimtewesens wat lyk soos jelliebabas klim uit. Hulle is afkomstig van die rooi planeet en is gevaarlik en mal oor suur eetgoed. Die kinders dra net aan, terwyl hulle saam met die professor ’n asyn-en-koeksoda-mengsel berei wat dalk van hierdie gevaarlike kreature ontslae kan raak.<ref name="ReferenceB" /><ref name="ReferenceC">Gericke, Lona. Rapport, 5 April 2015</ref> ''Professor Fungus en die skrikwekkende Snotzilla'' wen ATKV Kinderboektoekenning vir graad 1-3 in 2010. ''Professor Fungus en die breindrein-eksperiment'' speel af by ’n wetenskap-expo waarheen professor Fungus die tweeling nooi. Die mense by die expo begin egter skielik vreemd optree en gevries raak. Bennie dink dat die rede iets te doen het met die badkamer en hy ontdek vreemde masjiene in elke toilet. Mario Peyper noem dit sy brein-drein-eksperiment, waarmee hy mense op ’n afstand kan beheer en in brein-zombies verander.<ref name="ReferenceB" /><ref name="ReferenceC" /> === Kleuterboeke === Jaco lewer ook werk vir kleuters. ''Liewe land, 'n olifant!'' is ’n kinderprenteboek gemik op die baie jong lesers, waar klein Sonja ’n eiesoortige troeteldier wil hê.<ref>Greeff, Rachelle. Rapport, 29 Junie 2008</ref> Hierdie boek word in 2009 bekroon met die ATKV Kinderboektoekenning vir 3-6 jaar. In ''Bertus soek 'n boek'' gaan Bertus teensinnig biblioteek toe, want hy haat boeke. Die bibliotekaresse wys hom egter die Rooihuide, dinosourusse, vampiere en ander opwindende goed wat in die blaaie van die boeke op die vaal rakke skuil. ''Madelief, moenie'' is ’n verhaal waar Madelief baie anders is as ander prinsesse. Sy dra nie graag rokke nie, sy het vreemde troeteldiere, sy hou nie van bad nie en sy spring op haar bed. ''Danie Dreyer se dinosouruseier'' is ’n prenteboek vir die heel kleintjies en verower in 2008 die ATKV Kinderboektoekenning vir 3-6 jaar. Die prenteboek ''Slaaptyd, Matilda'' vertel van die belangrike en prettige dinge wat Matilda eers moet doen voordat sy gaan slaap. ''Waarvoor is seerowers bang?'' wen in 2013 die ATKV Kinderboektoekenning vir 3-6 jaar, terwyl die illustreerder Chris Venter vir hierdie boek die illustrasieprys wen. === Feiteboeke === ’n Aantal van sy boeke is nie-fiksie boeke gerig op die kinders en jeug. ''Rugbypret'' is ’n aktiwiteitsboek, goed geïllustreer met rugbyfeite en -raaisels, saamgebind met die storie ''Duskant die doodlyn''. Saam met Jacques Rudolph, bekende krieketspeler, skryf hy ’n soortgelyke boek oor krieket onder die titel ''Krieketpret'', wat ook die storie ''Gevaarlike lopies'' insluit. ''Hoe hoog kan 'n sprinkaan spring?'' bevat interessante feite oor Suid-Afrikaanse goggas. ''Hoe wyd kan 'n seekoei se bek ooprek?'' is ’n volkleur boek propvol foto’s, illustrasies en feite oor Suid-Afrikaanse soogdiere. ''Wat weeg 'n walvis?'' bevat interessante feite oor haaie, dolfyne, visse, robbe, jellievisse en ander Suid-Afrikaanse seelewe. ''Onverklaarbaar'' beantwoord vrae oor vreemde goed soos drake, monsters, vampiere, meerminne en verlore stede en vertel die storie agter die storie op boeiende wyse. === Rympieboeke === Verskeie bundels met kinderversies en rympies van hom sien die lig. ''Wurms met tamatiesous'' bevat meer as vyftig prettige, grillerige en snaakse rympies en word in 2007 bekroon met die [[Alba Bouwerprys vir Kinderliteratuur|Alba Bouwer-prys]].<ref>De Wet, Karen. Beeld, 5 Desember 2005</ref> ''Oempakadoempa'' is ’n rympieboek vir kleuters, vergesel van aksies en aktiwiteite om die leeservaring interaktief te maak. Hy volg dit op met ''My boetie dink hy's Batman en ander rympies''. ''Haasmoles'' wen in 2012 die ATKV kinderboektoekenning vir voorlees vir 3-6 jaar. ''Holderstebolder: rympies vir rakkers'' is ’n rympieboek vir kleuters. Hierin is daar rympies van alles en nog wat, soos opstaantyd, ’n borrelbadfees en ’n teddiebeer wat sy goeienagsoen wil hê. ''Kougom in my hare en ander rympies'' is vir beginnerlesers en bevat meer as veertig rympies vol humor. Van sy kinderverse is deur Anna Davel getoonset en in die kinderalbum ''In die land van Kammalielie'' opgeneem. === Vertaler en samesteller === As vertaler in Afrikaans lewer hy ook ’n belangrike bydrae en hy vertaal meer as tweehonderd boeke, van kinderboeke tot tegnologie-boeke. Van sy vertalings sluit in ''A bear in a cave'' van Michael Rosen as ''′n Beer in ’n grot'' en Alex Smith se ''Grietjie en die baie honger leeu''.<ref>Anoniem. Rapport, 7 Desember 2008</ref> Vir sy vertaling van Chris Riddel se ''Ottoline and the yellow cat'' as ''Willemien en die geel kat'' kry hy in 2009 die Suid-Afrikaanse Vertalersinstituut se prys vir die vertaling van kinderboeke en die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns se Elsabé Steenbergprys vir vertaalde kinder- en jeugliteratuur. As samesteller sorg hy vir ''Verlief'', ’n bundel met elf kortverhale oor jeugdige verhoudings, wat benewens sy eie ook verhale insluit van skrywers soos [[Fanie Viljoen]], [[Nelia Engelbrecht]], Christine Neser, Elmarie Botes en Solet Scheeres<ref>Nieuwoudt, Annemie. Beeld, 21 Oktober 2013</ref> == Skuilname == === Tania Brink === Hy skryf ook liefdesverhale vir meisies onder die skuilnaam Tania Brink. ''Liefde laat jou Rice Krispies anders proe'' is ’n liefdesroman waarin die bekende drama van [[William Shakespeare]], ''[[Romeo en Juliet]]'', as interteks ’n belangrike rol speel. Die hoofkarakter is ’n geswore feminis en joernalis by die dorpskoerant, met die onbekende romantiese held ’n Internet-digter wat almal bekoor met sy mooi gedigte. In 2002 word hierdie boek met ’n ATKV Kinderboektoekenning vir 13-15 jaar bekroon. ''Ouens is nie pizzas nie'' word in 2007 bekroon met die ATKV Kinderboektoekenning vir graad 8-10. Hierin werk Anja en Zanelle vir die Desembervakansie by ’n pizzeria by die see. Hulle ontmoet die twee boeties Markus en Abrie. Zanelle vermoed dat al twee boeties op Anja verlief is, maar dan gebeur iets wat Anja en Zanelle woedend maak vir die twee broers.<ref>Du Plessis, Miemie. Kakkerlak. Uitgawe 6, 2006</ref> ''My hart is vol graffiti'' wen in 2012 die ATKV kinderboektoekenning vir graad 6-7. ''Al die meisies hou van Divan Louw'' wen in 2013 die ATKV Kinderboektoekenning vir graad 6 tot graad 7. ''Wian Verwey het 'n crush op my'' wen in 2015 die ATKV-Kinderboektoekenning vir graad 6-7. === Lize Roux === Onder die naam Lize Roux skryf hy die ''Stalmaats''-reeks vir die jeug. Hierdie reeks wentel om Anri Marais en haar maats, Megan en Karen, en hulle wedervaringe by die Dagbreek-ryskool. Hulle het allerhande verantwoordelikhede by die ryskool en maak ook kennis met oneerlike perdekopers en ander bose mense. Natuurlik is daar ook die perde, wat diep in hulle harte kruip. ''Totsiens, Sugerplum'' wen in 2007 die ATKV-Kinderboektoekenning vir graad 4-5 <ref>Snyman, Maritha. Kakkerlak. Uitgawe 6, 2006</ref> en dieselfde prys vir dieselfde ouderdomsgroep word in 2008 gewen deur ''Die spookperd'' en in 2014 met ''Rivierperde''. == Eerbewyse en toekennings == === Eerbewyse === ''Volksblad'' vereer hom in 2005 met die Hennie van Deventer-trofee vir joernalistiek. In 2006 kry hy deur die Vrystaat-jeugkommissie ’n premiers-eerbewys vir die tweede plek behaal in die kuns en kultuurafdeling, terwyl hy in dieselfde jaar tydens die jaarlikse Mondi-toekennings eervol vermeld word vir sy rubriek in ''Rapport''. In 2011 word hy benoem vir die Bloemfonteiner van die Jaar wedstryd wat geborg word deur ''Ons Stad'', die Mimosa-filmgroep en Absa, terwyl Radio Rosestad in dieselfde jaar aan hom die Rooseerbewys gee vir sy bydrae tot jeuglektuur. === Toekennings === Jacobs se skryfwerk is onder meer bekroon met die [[Alba Bouwerprys vir Kinderliteratuur|Alba Bouwerprys]] (twee maal), die [[C.P. Hoogenhoutprys]], die [[MML-letterkundeprys]] en 35 [[ATKV]]-kinderboektoekennings. Sy vertaling van Chris Riddell se ''Ottoline and the Yellow Cat'' (''Willemien en die Geel Kat'') het aan hom die [[Elsabe Steenbergprys vir Vertaalde Kinder- en Jeugliteratuur in Afrikaans|Elsabe Steenbergprys]] vir Vertaalde Kinder- en Jeugliteratuur in Afrikaans (2009) asook die [[Suid-Afrikaanse Vertalersinstituut|SAVI]]-prys vir kinderboekvertaling (2009) besorg. In 2016 wen hy die ''kykNet-Rapport-boekprys'' van R100,000 met sy boek ''<nowiki/>'n Goeie dag vir boomklim'' in die filmkategorie.<ref>''Afrikaans skrywers oes wye lof en geld in''. Rapport. 25 September 2016</ref> == Publikasies<ref>http://www.jacojacobs.co.za/</ref> == === Nie-reeks boeke === {| class="wikitable" !Jaar !Titel van publikasie |- |2001 |''Duskant die doodlyn'' ''Rugbypret'' |- |2002 |''Hoe wyd kan 'n seekoei se bek ooprek?'' |- |2003 |''Pretpark'' ''Hoe hoog kan 'n springkaan spring?'' ''Superheroes vlieg net saans'' |- |2004 |''Krieketpret'' ''My ouma is 'n rock-ster'' ''Wiskunde gee my maagpyn'' |- |2005 |''Net aliens eet spinasie'' ''Wurms met tamatiesous en ander lawwe rympies'' |- |2006 |''Die beste toebroodjie'' ''Hoeveel tande het 'n krokodil?'' ''Supersterre'' |- |2007 |''Bertie Blikbrein'' ''Danie Dreyer se dinosouruseier'' ''Suurlemoen!'' ''Suzie se superdoeper-sjampoe'' ''Verneukpan'' ''Troeteldiere – 'n gids vir beginners'' |- |2008 |''Borrels'' ''′n Brulpadda in my tas'' ''Gevaarlike lopies'' ''Liewe land, 'n olifant!'' ''Pasop vir die feetjies!'' ''Die probleem met dinosourusse'' ''Die Teddiebeerbus en ander rympies'' |- |2009 |''Bertus soek 'n boek'' ''Middernagfees'' ''Perfek'' ''Virus'' |- |2010 |''Madelief, moenie!'' ''Harlekyn'' ''Oempa-kadoempa'' ''My boetie dink hy's Batman'' |- |2011 |''Haasmoles'' ''Slaaptyd, Matilda'' ''Wat weeg 'n walvis?'' |- |2012 |''Basjan en Bella'' ''Bennie Brink en die seerowerskat'' ''Oor 'n motorfiets, 'n zombiefliek en lang getalle wat deur elf gedeel kan word'' ''Waarvoor is seerowers bang?'' |- |2013 |''Meneer Monster'' ''Onverklaarbaar! Feite en vrae oor vreemde verskynsels'' ''Vis & tjips'' |- |2014 |''Holderstebolder: Rympies vir rakkers'' ''Koebaai, gorilla'' ''Kougom in my hare en ander rympies'' ''Siobhan van die sirkus'' ''Super boetie!'' ''Die wonderwêreld van soogdiere'' (saam met Fanie Viljoen) |- |2015 |''Moenie die knoppie druk nie!'' ''My ouma is 'n filmster'' ''Ons maak gereed'' ''Op die punt van die tong: 80 lawwe tongknopers'' ''′n Reënerige dag'' ''Die wonderwêreld van goggas'' (saam met Fanie Viljoen) ''Die wonderwêreld van voëls'' (saam met Fanie Viljoen) |} === Bastian Blom-reeks === {| class="wikitable" !Jaar !Titel van publikasie |- |2012 |''Bastian Blom en die pratende portret'' ''Bastian Blom en die gillende geraamte'' |- |2013 |''Bastian Blom en die woedende weerwolf'' ''Bastian Blom en die magtige moerasmonster'' |} === Grille en Goeters-reeks === {| class="wikitable" !Jaar !Titel van publikasie |- |2001 |''Troetelgedrog'' |- |2002 |''Tande'' |- |2004 |''Nag van die monsters'' |- |2005 |''Nagvlerke'' |- |2007 |''Voelers'' |} === ’n Kas vol monsters-reeks === {| class="wikitable" !Jaar !Titel van publikasie |- |2010 |''Die groen hand'' ''Vampierfoto's'' |- |2011 |''Hollywood mummie'' ''Weerwolfprobleme'' |- |2012 |''Die perfekte monster'' ''Kinderspeletjies'' |} === Professor Fungus-reeks === {| class="wikitable" !Jaar !Titel van publikasie |- |2012 |''Professor Fungus en die zombie-tamaties'' ''Professor Fungus en die ongelooflike miniatuur-avontuur'' |- |2013 |''Professor Fungus en die mensvreter-piranhas'' ''Professor Fungus en die skrikwekkende Snotzilla'' |- |2014 |''Professor Fungus en die dino-avontuur'' ''Professor Fungus en die robot-krisis'' |- |2015 |''Professor Fungus en die jelliemonsters van Mars'' ''Professor Fungus en die breindrein-eksperiment'' |- |2016 |''Professor Fungus en die diepsee-dilemma'' ''Professor Fungus en die vreeslik gevaarlike tuinkabouters'' |} ===   Zackie Mostert-reeks === {| class="wikitable" !Jaar !Titel van publikasie |- |2010 |''Zackie Mostert en die ongelooflike kulkunsie'' ''Zackie Mostert en die (byna) baie briljante idee'' ''Zackie Mostert en die super-aaklige soen'' ''Zackie Mostert en die spokerige storie'' |- |2011 |''Zackie Mostert en die gemaskerde groen gevaar'' |- |2012 |''Zackie Mostert druk 'n drie'' ''Zackie Mostert se groot grapboek'' |- |2013 |''Zackie Mostert en die geheimsinnige gedaante'' |- |2014 |''Zackie Mostert en die wriemelende wurmkoekies'' ''Zackie Mostert en die meisie-moles'' ''Zackie Mostert en die baie beroemde hond'' |- |2015 |''Zackie Mostert en die katkrisis'' ''Zackie Mostert en die vreeslike verjaardag'' |} === Vertalings === {| class="wikitable" !Jaar !Titel van publikasie |- |2001 |''Konyntjie en sy maats'' |- |2002 |''Ek ken 'n renoster'' – Charles Fuge |- |2003 |''Eendjie en sy maats'' ''Katjie en sy maats'' |- |2004 |''Die gruwelike geskiedenis van die wêreld'' – Terry Deary ''Mummies en piramides'' – Sam Taplin ''Wie se kos is die?'' –Sally Chambers |- |2005 |''Dinosourus: 'n opwipboek'' – Robert Tainsh en Simon Mugford ''Die sigare van die farao'' – Hergé ''Masjiene: 'n opwipboek'' – Robert Tainsh en Simon Mugford |- |2006 |''Brandweerman vir 'n dag'' – Lara Holtz ''Hoe cool goed werk'' – Chris Woodford ''Ontdek klippe en fossiele'' – Ben Morgan ''Partykeer wil ek styf opkrul'' -Vicki Churchill ''Ruimtevaarder vir 'n dag'' – James Harrison ''Uitvindings'' – Caroline Bingham ''Vriende en feetjieskool'' – Emma Thomson ''Zanzibarstraat'' – Niki Daly |- |2007 |''Jy kan nie ’n seekoei skuif nie'' – Michael Catchpool ''Kardoesie'' – Pawel Pawlak |- |2008 |''Alles wat jy wil weet: ’n ensiklopedie vir jong slimkoppe'' – Deborah Chancellor e.a. ''As ek jy was'' – Richard Hamilton ''′n Beer in ’n grot'' – Michael Rosen ''Dinosourusse'' – Nigel Marven ''Dit is hoe'' – Charles Fuge ''Dit jeuk!'' – Damian Harvey ''Die kleinste dinosourus'' – Michael Foreman ''Miemie in die middel'' – Jan Fearnley ''Potte vol pasta'' – Diana Hendry ''Rondom die wêreld in 80 stories'' – Saviour Pirotta ''Sebastiaan se glimlag'' – Catherine Rayner ''Waar’s daai slang?'' – Julia Jarman ''Word ’n spioen'' – Justine Swain-Smith |- |2009 |''Aanval van die akkediskoning'' – Rex Stone ''Babadiere'' – Hannah Wilson ''Dinosourusse'' – Judy Allen ''Goggas'' – Karen Wallace ''Hier kom die reuse reptiele!'' – Rex Stone ''Mars van die gepantserde reuse'' – Rex Stone ''Onderwater-avontuur'' – Rex Stone ''Die ongelooflikste cool goed'' – Chris Woodford ''Ontdek die dinosourusse: In die lug'' – Joseph Staunton en Luis V. Rey ''Plantvreters''- Joseph Staunton en Luis V. Rey ''Stegosourus-probleme'' – Rex Stone ''Stormloop van die driehoring-monster'' – Rex Stone ''Vang die dief!'' – Rex Stone ''Vlug van die pterosourus'' – Rex Stone ''Wetenskap met wiele'' – Richard Hammond ''Willemien en die geel kat'' – Chris Riddel |- |2010 |''Eers was ek ’n kartonboks, maar nou’s ek ’n boek oor ysbere'' – Anton Poitier ''Eers was ek ’n strokiesboek, maar nou’s ek ’n boek oor tiere'' – Anton Poitier ''Die meermin en die padda'' ''Menslike liggaam'' – Rosalind McGuire ''My raserige boek vol eendjies'' ''My raserige boek vol katjies'' ''Vang die monster'' – Norbert Landa |- |2011 |''Die ballerina se droom'' ''Beertjie se prettige dag'' ''Ek soek ’n tier'' – Joyce Dunbar ''Die feetjie se prettige partytjie'' – Marie Allen ''Giggel!'' – Jane Massey ''Die prinses en die perfekte prys'' – Marie Allen ''Raserige diere'' – Joanne Parry ''Raserige rygoed'' – Marie Allen ''Soen!'' – Jane Massey ''Waar is eendjie?'' ''Wag so ’n bietjie'' – Gareth Edwards ''Wat doen ’n beer?'' – Holly Surplice |- |2012 |''Die beste troeteldier'' – Thomas Taylor ''Eerste 100 syfers'' ''Die leeu wat skaam was'' – Tiziana Bendall-Brunello ''Die olifant wat bang was'' – Rachel Elliot ''Die sebra wat hartseer was'' – Rachel Elliot ''Die seekoei wat gelukkig was'' – Rachel Elliot ''Seerower-raaisels'' – Stella Maidment ''Die tier wat kwaad was'' – Rachel Elliot ''Voor ons gaan slaap'' – Sue Mongredien |- |2013 |''Ahooi, seerowers! en ander stories'' ''Die dansende feetjie en ander stories'' ''My faese boek vol dinosourusse!'' ''My groot sprokiesboek met plakkersntasti'' ''Onder die see'' – Emily Bolan ''Skitterstrand'' – Rosie Banks ''Towerberg'' – Rosie Banks ''Wilde diere'' – Emily Bolan ''Wraak'' – Daniëlle Bakhuis |- |2014 |''Aspoestertjie plakkerpret'' ''Dierehotel: Alle diere welkom'' – Kate Finch ''Dierehotel: Groot Verrassing'' – Kate Finch ''Dierehotel : Snuf in die neus'' – Kate Finch ''Gouelokkies plakkerpret'' ''Rooikappie plakkerpret'' ''Sneeuwitjie plakkerpret'' ''Wouter en die eienaardige eilandavontuur'' – Philip Reeve |- |2015 |''Grietjie en die baie honger leeu'' – Alex Smith ''Kop, skouers, knie en toon'' ''Ou oom Klasie het ’n plaas'' ''Die perfekte werk vir Pappa'' – Abie Longstaff ''Prettige plaas: ’n opwipstorieboek'' – Lucy Barnard ''Raserige voertuie'' ''Skitter, skitter, kleine ster'' ''Tikketie, takketie, tok'' ''Voel jy vrolik?'' ''Die wiele van die bus'' ''Wilde, woeste woud: ’n opwipstorieboek'' – Lucy Barnard |} === Samesteller === {| class="wikitable" !Jaar !Titel van publikasie |- |2007 |''Monster-grappe'' |- |2011 |''Toulopers'' |- |2013 |''Verlief'' |} === Tania Brink === {| class="wikitable" !Jaar !Titel van publikasie |- |2002 |''Liefde laat jou Rice Krispies anders proe'' |- |2006 |''Ouens is nie pizzas nie'' |- |2011 |''My hart is vol graffiti'' |- |2012 |''Al die meisies hou van Divan Louw'' |- |2013 |''My eerste soen en ander dinge wat jou uit die bloute kan tref'' |- |2014 |''Wian Verwey het ’n crush op my'' |} === Lize Roux === ==== Stalmaats-reeks ==== {| class="wikitable" !Jaar !Titel van publikasie |- |2006 |''Perdedrome'' ''Totsiens, Sugarplum'' |- |2007 |''Anri se plan'' ''Die spookperd'' |- |2008 |''Die beroemde ruiter'' ''Komaan, Karen!'' |- |2009 |''Seeponies'' ''Roset'' |- |2010 |''Vrye teuels'' ''Gevaar op Dagbreek'' |- |2011 |''Sirkusperde'' ''Afskeidsrit'' |- |2013 |''Perdespeurders'' ''Rivierperde'' |- |2014 |''Stormnag'' ''Wegholrit'' |} === Reënboogrant-reeks === {| class="wikitable" !Jaar !Titel van publikasie |- |2007 |''Sterrenag'' |} == Bronne == === Boeke === * Wybenga, Gretel en Snyman, Maritha (reds.) ''Van Patrys-hulle tot Hanna Hoekom.'' Lapa-Uitgewers Eerste uitgawe Tweede druk 2005 === Tydskrifte en koerante === * Anoniem. ''Drie bekende skrywers maak aspirante touwys op BSV-slypskool.'' Volksblad, 25 Julie 2006 * Anoniem. ''Jeugskrywer stap met meeste veertjies weg''. Beeld, 8 September 2008 * Anoniem. ''Skrywers en ander bekroon vir vertalings.'' Plus, 7 Oktober 2009 * Beeton, Marisa. ''Jaco is ’n lekker ou!'' Rapport, 27 Mei 2007 * De Kock, Anita. ''Jaco Jacobs se lugkastele vol fantasieë en superheroes''. Kakkerlak. Uitgawe 2, 2005 * Dempers, Adéle. ''Talent én boeke vir Afrika(ans).'' Volksblad, 22 Maart 2010 * Diedericks-Hugo, Carina. ''Die wêreld van ’n kind''. Rapport, 6 Februarie 2011 * Engelbrecht, Theunis. ''Die swart gat in Afrikaanse letterkunde''. Rapport, 7 November 2004 * Gericke, Marietjie. ''Bekroonde jeugskrywer benoem.'' Ons Stad, 16 Junie 2011 * Jacobs, Jaco en Viljoen, Fanie. ''Twee skryfmeesters bymekaar.'' Taalgenoot, Februarie 2009 * Jacobs, Jaco. ''Boeke is my speelplek''. Rapport, 6 April 2014 * Marais, Annemarie. ''Halfgebakte skryfsels… werk eenvoudig nie vir kinders''. Beeld, 27 April 2007 * Nieuwoudt, Stephanie. ''Jaco Jacobs ryg pryse in vir eie en vertaalwerk.'' Die Burger, 24 Oktober 2009 * Oosthuizen, Mia. ''Die wonder van die reeksboek.'' Rapport, 2 Februarie 2014 * Torr, Donnay. ''Vergeet en begin skryf.'' Jip, 23 Mei 2005 === Ongepubliseerde dokumente === * Hill, Jan. ''Jacobs, Jaco''. [[Nasionale Afrikaanse Letterkundige Museum en Navorsingsentrum]] (NALN) Bloemfontein 12 April 2006 == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne Skakels == * {{Amptelike webwerf|http://www.jacojacobs.co.za/}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Jacobs, Jaco}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse skrywers]] [[Kategorie:Geboortes in 1980]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Afrikaanse skrywers]] mlmcbagh9k8fowo7kygu3im8hpe3qcd 0 116371 2894353 2893349 2026-04-16T09:30:10Z Oesjaar 7467 Verbeter 2894353 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Carel van der Merwe | bynaam = | beeld = Carel_van_der_Merwe2.jpeg | beeldbeskrywing = | geboortenaam = Willem Carel van der Merwe | geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1963|9|7|df=y}} | geboorteplek = [[Johannesburg]] | ouers = | titel = | beroep = Skrywer, historikus, sakeman | alma_mater = Universiteit Stellenbosch, Universiteit van Kaapstad, Middlesex Universiteit | bekend = | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | godsdiens = | huweliksmaat = | kinders = | webblad = | toekennings = {{plainlist | * 2010: [[Eugène Maraisprys]] * 2016: KykNET-Rapport boekprys (Nie-fiksie) * 2016: SA Akademie vir Wetenskap en Kuns (Protea Boekhuisprys) * 2017: SA Akademie vir Wetenskap en Kuns (LW Hiemstra-prys) * 2020: KykNET-Rapport boekprys (Nie-fiksie) * 2020: ATKV Woordveertjie (Nie-fiksie) * 2022: SA Akademie vir Wetenskap en Kuns (Protea Boekhuisprys) }} | handtekening = }} '''Carel van der Merwe''' is ’n [[skrywer]], historikus en sakeman wat in [[Afrikaans]] en [[Engels]] skryf. Hy het al talle literêre pryse vir sy fiksie- en nie-fiksieboeke verwerf. == Lewe en werk == Willem Carel van der Merwe is op 7 September 1963 in [[Johannesburg]] gebore. Sy pa, Carel van der Merwe, was die besturende direkteur van die Nywerheidsontwikkelingskorporasie van Suid-Afrika Beperk. Van der Merwe gaan skool in Johannesburg, [[Witbank]] en [[Keulen]] in Duitsland, en matrikuleer in 1981 aan [[Hoërskool Linden]]. Na sy twee jaar militêre diensplig studeer hy aan die [[Universiteit van Stellenbosch]], waar hy in 1986 die B.Rek.-graad behaal. Aan die [[Universiteit van Kaapstad]] verwerf hy in 1987 ’n nagraadse kwalifikasie. Op Stellenbosch speel hy slot vir die Akker XV, die eerste blanke rugbyspan van die universiteit wat aan die liga van die swart ''South African Rugby Association'' (SARA) deelneem. Hy bekwaam hom in 1988 as ’n [[geoktrooieerde rekenmeester]] en werk in Johannesburg en [[Londen]] vir die internasionale ouditfirma Arthur Andersen & Co.<ref>[http://stellenboschwriters.com/vdmcarel “Carel van der Merwe”]. ''Stellenbosch Writers database''</ref> In 1991 sluit hy aan by Rand Aksepbank se korporatiewe finansieringsafdeling. In hierdie kapasiteit help hy om ''New Africa Investments Limited'' (NAIL) te stig, een van die eerste maatskappye op Johannesburgse Effektebeurs ([[JSE]]) wat deur swart sakelui beheer is. In 1995 word hy deur dr. Nthatho Motlana, die voorsitter van NAIL, versoek om ’n mede-stigterslid te word van ’n nuwe aksepbank, ''African Merchant Bank Ltd'' (AMB). Van der Merwe dien as uitvoerende direkteur en hoof van korporatiewe finansiering van AMB. In 1997 noteer AMB op die Johannesburgse Effektebeurs. [[Cyril Ramaphosa]], die huidige president van Suid-Afrika, sowel as Dikgang Moseneke, voormalige adjunk-hoofregter van Suid-Afrika, dien ook op direksie van AMB<ref>[http://amb.co.za “AMB Capital: What we have achieved – Historical highlights”]</ref>. In 2000 word Van der Merwe aangestel as ’n uitvoerende direkteur van Comparex Ltd, ’n internasionale IT maatskappy gebaseer in Brittanje<ref>Scott, Iain (15 Jun 2001). [https://itweb.co.za/content/o1Jr5MxEQN6qKdWL “Comparex director resigns”]. ''Itweb''</ref>. Hy woon vir ses jaar in Londen, en verwerf in hierdie tydperk deeltyds ’n meestersgraad (met lof) in kreatiewe skryfkuns aan die Universiteit van Middlesex. Met sy terugkeer na Suid-Afrika in 2006 vestig hy hom op [[Stellenbosch]], waar hy ’n sakeman is en sy eie beleggingsmaatskappy, Grapetown Capital, besit<ref>[http://stellenboschwriters.com/vdmcarel “Carel van der Merwe”]. ''Stellenbosch Writers database''</ref>. In 2018 verwerf hy ’n PhD in Geskiedenis aan Universiteit Stellenbosch<ref>[https://matiemedia.org/stellenbosch-author-awarded-book-prize-again “Stellenbosch author awarded book prize…again”]. ''Matiemedia''</ref>. Hy is tans die voorsitter van die Stellenbosch Erfenistrust<ref>[http://stellenboscherfenistrust.co.za/die_trustees.html “Stellenbosch Heritage Trust – Die trustees”]</ref>, asook ’n direkteur van AMB Capital, die opvolger van AMB<ref>[https://amb.co.za “AMB Capital: Who we are”]</ref>. Hy het twee dogters, Mieke en Emma. == Skryfwerk == Van der Merwe het eers in sy vroeë veertigs begin skryf. Sy eerste kortverhaal, ''The water mountains'', word in 2004 in ’n versamelbundel in die Verenigde Koninkryk gepubliseer<ref>[http://stellenboschwriters.com/vdmcarel “Carel van der Merwe”]. ''Stellenbosch Writers database''</ref>. In 2006 word sy debuutromans, ''Nasleep'' en ''No man’s land'' uitgegee, die verhaal van die voormalige verkenningsoldaat Paul du Toit wat gedurende sy studentejare spioeneer vir Militêre Intelligensie op die [[End Conscription Campaign]] en is betrokke by ’n bomaanval op een van hul vergaderplekke. Hy doen daarvoor aansoek om amnestie by die Waarheid-en-Versoeningskommitee (WVK), waardeur hy die gebeure herleef. In die proses moet hy die sielkundige skade verwerk wat hy opgedoen het, asook die verbrokkeling van sy huwelik as gevolg daarvan en die besef dat hy in ’n land woon waarin hy nou nie meer welkom is nie. Die skrywer slaag daarin om die impak van die oorlog op persoonlike vlak maar ook soos dit in verhoudings met familie en vriende kristalliseer, uit te beeld. Andries Visagie se resensie in Rapport maak die kommentaar dat: “''Nasleep is ’n besonder sterk debuutroman wat goeie dinge voorspel vir Carel van der Merwe se toekoms as skrywer. Die oorwoënheid en sorgvuldigheid waarmee hy sy materiaal hanteer, getuig van ’n vlymskerp intelligensie. Van der Merwe is verder onverskrokke in sy ondersoek na gevoelige kwessies in die samelewing. Hy is reeds ’n skrywer met durf en dit skep die verwagting dat hy kan ontwikkel tot ’n woordkunstenaar wat nuwe rigtings in die Suid-Afrikaanse literatuur sal kan oopskryf.''“<ref>Visagie, Andries (26 Augustus 2007), “Dapper debuutskrywer kan nuwe rigtings oopskryf.” ''Rapport''</ref> ''Nasleep'' is in 2008 op die kortlys vir die Universiteit van Johannesburg-prys vir debuutwerk en ''No man’s land'' is op die kortlyste van die Statebondprys en die M- Net-prys.<ref>[http://stellenboschwriters.com/vdmcarel “Carel van der Merwe”]. ''Stellenbosch Writers database''</ref> Die roman word oorspronklik deur Van der Merwe in Engels geskryf, en gelyktydig met sy eie Afrikaanse vertaling gepubliseer. Die roman word ook in Nederlands as ''Nasleep'' uitgegee. In 2010 verower ''Geldwolf'' (wat gelyktydig in Engels as ''Shark'' verskyn) die [[Eugène Marais-prys]] en is hierdie roman ook op die kortlys vir die toekenning van die M-Net-prys in die fliekkategorie.<ref>Du Toit, Liesl (28 June 2010). [https://netwerk24.com/sarie/argief/kortlys-vir-vanjaar-se-m-net-literere-toekennings-20170914 “Kortlys vir vanjaar se M-Net Literêre Toekennings”]. ''Sarie''</ref> Die hoofkarakter en geniale syferman Stephen Winter se dryfkrag is om sy reeds magtige SiriusCorp uit te bou deur ’n R30 miljard-tender te wen vir ’n ICard, ’n elektroniese identiteitskaart wat toegang tot verskeie dienste van die staat bied. In die tenderproses word hy ingesleep in die nepotisme en korrupsie van swart ekonomiese bemagtiging en die bewese skurk Godfrey Mtambo word sy gedwonge vennoot. Godfrey is verwant aan die minister wat die tender moet toeken. Die roman beweeg teen ’n vinnige pas soos die seks, verraad, gierigheid en selfs moord wat hierdie omgewing vergesel, blootgestel word. In die proses verwaarloos Stephen sy verhoudings met sy gesin en kollegas, sy gesondheid en liefdeslewe en alles lei eindelik tot ’n skokkende einde. Abraham de Vries skryf in sy resensie vir Die Burger ”''Laat my dus aan die begin erken: ek kon Geldwolf nie neersit nie…die leser word gelei deur ’n slim verteller.''”<ref>De Vries, Abraham (7 Junie 2009),”Belê leestyd in pakkende verhaal oor gierigheid.” ''Die Burger''</ref> Soos met ''No man’s land'' en ''Shark'', skryf Van der Merwe aanvanklik dié roman in Engels, en vertaal dit self in Afrikaans. ''Skaduwee'' en ''Shadow'', wat in 2012 uitgee word, is die opvolgers van ''Nasleep'' en ''No man’s land''. Tien jaar later pas Paul du Toit die dogter van ’n Britse geldskieter in haar reis deur Suid- Afrika op, maar sy word ontvoer. Paul bevind hom dan midde-in ’n geld- en politieke web waarbinne korrupsie hoogty vier. Sy lewensmaat, Monica, kondig aan dat sy swanger is en vir vaderskap sien Paul ook nie kans nie. Die titel verwys na Paul se taak om die dogter van ’n afstand te bewaak, maar verwys ook na die skaduwee wat oor sy lewe hang. [[Malene Breytenbach]] skryf in haar resensie vir Rapport dat “''Carel van der Merwe se jongste roman, Skaduwee, is meesleurend, verbeeldingryk en keurige taal.''“<ref>Breytenbach Malene (4 November 2012). “Kragdadige vernuf”. ''Rapport''</ref> Van Der Merwe skryf ook dié roman aanvanklik in Engels, en vertaal dit self in Afrikaans. ''Donker stroom: Eugène Marais en die Anglo-Boereoorlog'', wat in 2015 uitgegee word, is ’n indringende studie deur Van der Merwe oor die beroemde Afrikaanse digter, skrywer en diere-en insekkenner [[Eugène Marais]] (1871-1936) se gesindhede en aksies voor, tydens en direk na die Anglo-Boereoorlog, veral die ses jaar wat hy in Londen deurbring. Marais het van 1897 tot 1902 in Brittanje en Europa gewoon en voor en gedurende hierdie tyd ’n groot rol gespeel aan die politieke en joernalistieke front. Tydens Marais se loopbaan as joernalis in Zuid-Afrikaansche Republiek was hy voortdurend haaks met die regering van president Paul Kruger, veral oor die korrupte konsessiebeleid wat dit toegepas het. In hierdie tyd was hy goed bevriend met die politikus en later skrywer Percy Fitzpatrick, wat saam met Cecil John Rhodes en lord Alfred Milner een van die grootste aanstigters van die Anglo-Boereoorlog was. In Londen ontmoet hy vir Joseph Chamberlain, die Britse minister van kolonies, waarna hy in ’n lang memorandum voorstelle maak oor hoe die Engelse die Boerekrygsgevangenes op Ceylon en St. Helena behoort te behandel, asook hoe om Transvaal na die oorlog te regeer. Ná sy terugkeer na Suid-Afrika raak Marais bevriend met lord Alfred Milner en skryf ’n aantal artikels in Land en Volk waarin hy Milner se verengelsingsbeleid vir die skole ondersteun. Hierdie boek werp lig op ’n tyd in Marais se lewe waaroor daar voorheen min bekend was. Jean Oosthuizen skryf in sy resensie van die boek vir Rapport dat Van der Merwe ''“bykans die onmoontlike reggekry het: hy lewer ’n bydrae tot die Marais-oeuvre wat self Leon Rousseau nie kon regkry in die “Die groot verlange” nie.”''<ref>Oosthuizen, Jean (25 Oktober 2015). “Die siel van Eugène”. ''Rapport''</ref> In ’n resensie vir [[LitNet]] skryf [https://www.litnet.co.za/author/frederik-de-jager/ Frederik de Jager] dat ''“die orde wat die skrywer uit ’n chaos van feite, leidrade, geheime, misleidings en gewoon leuens geskep het, is om die minste te sê indrukwekkend.”''<ref>De Jager, Frederik (3 Desember 2015) [https://litnet.co.za/donker-stroom-veelsydig-dubbelsinnig “Donker stroom: Eugène Marais veelsydig, dubbelsinnig.”] ''Litnet''</ref> Op sy beurt beskryf [[Daniel Hugo]] die boek as ''“asemrowend”'', en dat ''“Carel van der Merwe het hom met hierdie boek bewys as ’n meesterlike spoorsnyer”.''<ref>Hugo, Daniel (10 Oktober 2015), “Op die spoor van die mitiese Marais.” ''Die Burger''</ref> In 2016 word die kykNet-Rapport prys vir nie-fiksie aan ''Donker stroom'' toegeken.<ref>[https://litnet.co.za/wenners-van-die-kyknet-rapport-boekpryse-vir-2016-bekend “Wenners van die KykNET-Rapport-boekpryse vir 2016 bekend”] ''Litnet''</ref> Dit word ook in 2016 en 2017 deur die [[Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns]] met onderskeidelik die [[Protea Boekhuisprys]] en die LW Hiemstra-prys bekroon.<ref>[https://litnet.co.za/akademiepryse-2017-lw-hiemastraprys-vir-niefiksie-aan-carel-van-der-merwe. “Akademiepryse 2017: LW Hiemstraprys vir niefiksie aan Carel van der Merwe.”] (23 Junie 2017). ''Litnet''</ref> Die Protea Boekhuisprys word toegeken vir die beste gepubliseerde Afrikaanse werk in geskiedenis of kultuurgeskiedenis in die voorafgaande drie jaar. ''Donker stroom'' word ook in 2016 gekortlys vir die South African Literature Awards se kreatiewe nie-fiksieprys.<ref>[https://sala.org.za/news/the-2016-south-african-literary-awards-nominees “The 2016 South African Literary Awards Nominees”] (7 Oktober 2016)</ref> In 2019 verskyn ''Kansvatter: Die rustelose lewe van Ben Viljoen'', ’n biografie van genl. [[Ben Viljoen]], ’n enigmatiese Boereoorloggeneraal. Ben Viljoen (1868-1917) was 'n prominente jonger generaal in die Anglo-Boereoorlog, maar ná die oorlog is hy nie opgeneem in die nuwe politieke elite van die Afrikaners nie. Nadat hy die eed van getrouheid op St. Helena onderteken het, het hy nooit weer permanent na Suid-Afrika teruggekeer nie.Van der Merwe het Viljoen se spore gevolg na Brittanje, Nederland, Mexiko en Amerika om te gaan vasstel hoe dit gebeur het dat dié Boereoorloggeneraal burgerskap van vier verskillende lande gehad het, die ster was van 'n Boereoorlogskouspel, aan 'n Mexikaanse revolusie deelgeneem het, as vredeskommissaris tussen die Yaqui-Indiane opgetree het en voor sy dood op die punt was om 'n film in Hollywood te vervaardig. 'n Prentjie van 'n komplekse persoonlikheid kom na vore wat herinner aan 'n deel van die huidige generasie Afrikaners - minder godvresend, gemaklik in verskillende kulture, en bereid om te emigreer wanneer hulle dink dit tot hul voordeel is. ''Kansvatter'' word in 2020 bekroon met die KykNET-Rapport boekprys vir nie-fiksie.<ref>[https://litnet.co.za/kyknet-rapport-boekpryse-2020-wenners-aangekondig “kykNET-Rapport-boekpryse 2020: wenners aangekondig.”] (19 September 2019). ''Litnet''</ref> Die beoordelaars vir hierdie prys se huldingswoord lui: “''Kansvatter is ’n biografie wat geskiedskrywing benader op ’n wyse wat nie dikwels voorkom nie…[Van der Merwe] se vermoë om telkens die verskuiwende sosiaal-politieke ruimte vas te vang vereis selfvertroue, fyn voetwerk en ’n besonder breë agtergrondkennis.''“<ref>“Verdieping in net mooi elke liewe leidraad” (20 September 2020). ''Rapport Weekliks''</ref> ''Kansvatter'' word ook in 2020 bekroon met die ATKV se Woordveertjie (nie-fiksie),<ref>[https://www.litnet.co.za/atkv-woordveertjies-vir-prosa-niefiksie-en-spanningslektuur/ “ATKV-Woordveertjie vir prosa, niefiksie en spanningslektuur“.] (23 Oktober 2020). ''Litnet''</ref> asook in 2022 met die Protea Boekhuisprys deur die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns.<ref>[https://www.netwerk24.com/netwerk24/kunste/boeke/hulle-wen-akademiepryse-vir-uitnemendheid-20220422 “Hulle wen Akademiepryse vir uitnemendheid”.] (22 April 2022). ''netwerk24.com''</ref> ''Kansvatter'' word ook in 2020 gekortlys vir die South African Literary Awards (SALA) se kreatiewe nie-fiksieprys.<ref>[https://www.netwerk24.com/netwerk24/kunste/boeke/hier-is-die-sala-benoemings-20201007 “Hier is die SALA benoemings”]. (7 Oktober 2020). ''netwerk24.com''</ref> == Publikasies == {| class="wikitable" !Jaar !Publikasies |- |2007 |Nasleep No Man's Land |- |2009 |Geldwolf Shark |- |2012 |Skaduwee Shadow |- |2015 |Donker stroom: Eugène Marais en die Anglo-Boereoorlog |- |2019 |Kansvatter – Die rustelose lewe van Ben Viljoen |} == Bronnelys == === Tydskrifte en koerante === * Malan, Mariana “Waarheid is moeilik om vas te pen” “Beeld” 29 Augustus 2007 * Smith, Francois “Ek wou skryf oor die ‘slegte ou’” “Boeke-Insig” no.2 Somer 2008 * Booyens, Hannelie “Sakeman storieman” “Huisgenoot” 11 Junie 2009 * Coetzee, Corné “Die skrywer in die sakeman” “Beeld” 18 Junie 2009 * Rautenbach, Elmari “Was dié volksheld dalk ’n Britse handlanger?” “Die Burger” 29 September 2015 * La Vita, Murray “In Marais se Donker stroom” “Beeld” 20 November 2015 * Smith, Charles “Lojale verset, nié verraad” “Beeld” 27 Februarie 2016 * Van der Spuy, Michelle “Donker stroom werp nog lig op Marais” “Eikestadnuus” 1 Oktober 2015 * Anoniem “Verrassende nuwe insigte oor Marais” “Rapport” 25 September 2016 * Van der Merwe, Carel “Kopskote” “Beeld” 5 Oktober 2015 * Anoniem “Stellenbosser wen groot prys” “Eikestadnuus” 6 Oktober 2016 * Kuitenbrouwer, Vincent “Onthullingen over Eugène Marais’ oorlogsjaren” “Maandblad Zuid-Afrika” Oktober 2016 * La Vita, Murray “Boeregeneraal Ben ‘was soos Trump’” “Burger” 6 Desember 2019 === Internet === * Aanlynboekeblad: https://aanlynboekeblad.wordpress.com/2016/03/12/donker-stroom-carel-van-der-merwe/ * Jansen, Esté Meyer. Maroela Media: http://maroelamedia.co.za/afrikaans/boeke/luister-boek-werp-lig-op-eugene-marais-se-verlore-jare/ * La Vita, Murray Netwerk24: http://www.netwerk24.com/Stemme/Profiele/murray-la-vita-gesels-met-carel-van-der-merwe-in-marais-se-donker-stroom-20151113{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * LitNet: http://www.litnet.co.za/author/carel-van-der-merwe/ * Randomstruik: http://randomstruik.co.za/about-the-author.php?authorID=4836 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160508110227/http://randomstruik.co.za/about-the-author.php?authorID=4836 |date= 8 Mei 2016 }} * Stellenbosch Writers: http://www.stellenboschwriters.com/vdmcarel.html * Tafelberg-Uitgewers: http://www.tafelberg.com/authors/8587 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160414010823/http://tafelberg.com/Authors/8587 |date=14 April 2016 }} == Resensies == '''Nasleep''' * Nel, Ronel “Beeld” 28 Mei 2007 * Esterhuizen, Louis ‘Boeke” Lente 2007 * Booysens, Hannelie “Die Huisgenoot” 19 Julie 2007 * Visagie, Andries “Rapport” 26 Augustus 2007 * Fouchè, Jaco “Die Volksblad” 17 September 2007 * Coetzee, Cari “Die Burger” 24 September 2007 * Burger, Willie “Beeld” 8 Februarie 2008 '''No Man's Land''' * Schlebusch, Helen “The Citizen” 19 July 2007 * Calder, Ryan “The Witness” 15 August 2007 * Heyns, Michiel “Sunday Independent” 26 Augustus 2007 * Crocker, Jen “Fair Lady” Aug 2007 * Barfield, Gavin “Cape Times” 7 September 2007 * De Boer, Heinz “Daily News” 12 September 2007 * Abrahams, Cecil “African Book Publishing Record“ (ABPR XXXIV, no 3, 2008) '''Geldwolf''' * De Vries, Abraham “Die Burger” 7 Junie 2009 * Retief Meiring, Martie “Rapport” 14 Junie 2009 * Cilliers, Stoffel “Volksblad” 22 Junie 2009 * Postma, Mariette “Sarie” 1 Oktober 2009 '''Shark''' * Oettle, Mike “Herald” 30 April 2009 * Hogg, Alec “Moneyweb” 25 Mei 2009 * Bayne, Annette “Citizen” 28 Mei 2009 * De Beer, Lauren “The Weekender” 27 Junie 2009 * Mitchell, James “Cape Times” 9 Julie 2009 * Rosenthal, Jane “Mail & Guardian” 12 Julie 2009 * Zerbst, Fiona “Cape Times” 7 Augustus 2009 * Stidolph, Anthony “Witness” 2 September 2009 * Heyns, Michiel “Sunday Independent” 27 September 2009 '''Skaduwee''' * Breytenbach, Malene “Rapport” 4 November 2012 * Burger, Willie “Vrouekeur” 18 Januarie 2013 * Hambidge, Joan “Woorde wat weeg” 21 Januarie 2013 '''Shadow''' * Rosenthal, Jane “Mail & Guardian” 16 November 2012 * Phillips, John “You” 18 Januarie 2013 '''Donker stroom: Eugène Marais en die Anglo-Boereoorlog''' * Hugo, Daniel “Die Burger” 10 Oktober 2015 * Oosthuizen, Jean “Rapport” 25 Oktober 2015 * Anoniem “Sarie” 13 November 2015 * Burger, Willie “Vrouekeur” 23 November 2015 * De Jager, Frederik “Litnet” 3 Desember 2015 * Boje, John “Pretoria News” 10 Mei 2016 * De Wet, Wouter “Historia” November 2016 '''Kansvatter: Die rustelose lewe van Ben Viljoen''' * Oosthuizen, Jean “Litnet” 2 Julie 2020 * Wasserman, Johan “Suid-Afrikaanse Tydskrif vir Kultuurgeskiedenis” Desember 2020 * Coetzee, Emile “South African Journal of Military Studies” Vol 49, No 2021 * Zollner, Linda “Sonder seëls” Januarie 2022 == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Van der Merwe, Carel}} [[Kategorie:Afrikaanse skrywers]] [[Kategorie:Geboortes in 1963]] [[Kategorie:Lewende mense]] 3jn2329zxjjqx765gm6oyuvvo33dyzm 0 123881 2894102 2854873 2026-04-15T12:04:14Z ~2026-23199-77 206271 /* Lewensloop */ 2894102 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Musikale kunstenaar | naam = Kurt Cobain | beeld = Nirvana around 1992 (cropped).jpg | beeldgrootte = | dwarsformaat = | beeldbeskrywing = | beeldonderskrif = Cobain tydens die ''MTV Video Music Awards'' in 1992. | agtergrondkleur = solo | geboortenaam = Kurt Donald Cobain | alias = | geboortedatum = [[20 Februarie]] [[1967]] | geboorteplek = Aberdeen, [[Washington]] | oorsprong = | sterfdatum = [[5 April]] [[1994]] | sterfplek = [[Seattle]], [[Washington]] | genre = Pop- en rockmusiek | beroep = Musikant | instrument = | jare_aktief = 1982–1994 | etiket = | assosiasies = | webwerf = | huidige_lede = | gewese_lede = }} '''Kurt Cobain''' (1967–1994) was ’n [[Amerikaanse]] [[sanger]] en [[liedjieskrywer]] van die groep [[Nirvana (rock-groep)|Nirvana]], wat ’n nuwe [[rockmusiek]]styl bekend as ''grunge'' ontwikkel het.<ref name="HAT Taal-en-feitegids">HAT Taal-en-feitegids, Pearson, Desember 2013, {{ISBN|978-1-77578-243-8}}</ref> Dié musiek was veral in die vroeë 1990's gewild gewees. Hy is ook as die stem van [[Generasie X]] beskryf.<ref>Azerrad, Michael. [https://web.archive.org/web/20090312054842/http://www.rollingstone.com/news/story/5937982/cover_story_inside_the_heart_and_mind_of_nirvana/2 "Inside the Heart and Mind of Nirvana"]. ''Rolling Stone''. 16 April 1992.</ref> Cobain was met die sangeres-aktrise [[Courtney Love]] getroud en het in 1994 op 27-jarige ouderdom [[selfmoord]] gepleeg. == Lewensloop == Kurt Donald Cobain is op [[20 Februarie]] [[1967]] in Aberdeen, [[Washington]] gebore. Sy ouers skei toe hy 9 was. Vanaf sy tweede jaar op hoërskool het hy saam met sy ma begin woon. Aan die einde van 1986 het hy in 'n woonstel ingetrek. Hy het gereeld na [[Olympia, Washington|Olympia]] gereis om rockkonserte by te woon. Cobain het Courtney Love in 1990 ontmoet. Hulle trou in 1992 in [[Hawaii]] nadat sy met sy kind, Frances Bean Cobain, swanger geword het. Hy is met [[aandaggebrek-hiperaktiwiteitsteuring]] en [[bipolêre gemoedsteuring]] gediagnoseer en het reeds in sy tienerjare [[Dwelmmiddel|dwelms]] begin gebruik. Hy het ook kroniese [[brongitis]] gehad en het probeer om sy ongediagnoseerde maagtoestand met dwelms te behandel. Later in sy loopbaan is hy verskeie kere vir sy [[verslawing]] in inrigtings opgeneem. Die laaste keer het hy na sy huis ontsnap. Hy het selfmoord gepleeg deur 'n oordosis [[heroïen]] te neem en homself met 'n geweer te skiet. == Sien ook == * [[27-Klub]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{Commonskat-inlyn|Kurt Cobain}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Cobain, Kurt}} [[Kategorie:Amerikaanse musici]] [[Kategorie:Geboortes in 1967]] [[Kategorie:Sterftes in 1994]] h888mh7aq3zeilk158ey1ueqpt05li7 0 124804 2894319 2511196 2026-04-16T00:12:02Z Xqbot 7405 dubbele aanstuur na [[Golden Gate-hoogland- Nasionale Park]] reggemaak 2894319 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Golden Gate-hoogland- Nasionale Park]] lvygsf6762v1g0y6q17sfq39extbmde 0 129982 2894121 2884676 2026-04-15T15:32:40Z Oesjaar 7467 /* Klapspore */ Sjoe, kom ons kyk. 2894121 wikitext text/x-wiki {{konstruksie}} [[Lêer:wing.slat.600pix.jpg|duimnael|Die posisie van die klappe op 'n tipiese straalvliegtuig.]] Die '''klappe''' is 'n tipe toestel wat die [[hefkrag]] van 'n [[Vlerk (lugvaart)|vlerk]] verhoog teen 'n gegewe lugspoed en dus die staakspoed verminder. Klappe word gewoonlik aan die agterkant van die vlerk aangetref. Hulle word gebruik om die minimum spoed van 'n [[vliegtuig]] waarteen dit veilig kan vlieg te verminder. Dit verkort ook die opstyg- en landingafstande. Dit verander ook die hoek van die vliegtuig waarteen dit land. Die klappe word ingetrek tydens vlugte aangesien dit ook die weerstand ([[sleurkrag]]) vergroot. Deur die klappe na agter te ontplooi<ref group="nota">By groter vliegtuie word die klappe in fases ontplooi vir die landing.</ref> word die vlerk se boog verleng wat weer die maksimum hefkrag van die vlerk verhoog. Dit laat die vliegtuig toe om die verwagte hefkrag op te wek teen laer snelhede, wat die staakspoed asook die minimum landingspoed verminder. Die verlenging van die vlerk se boog vergroot egter weerstand wat handig is tydens die aanloop tot die landing en die landing self omrede dit die vliegtuig se spoed verminder. Die klappe wat op die meeste vliegtuie geïnstalleer is, is gedeeltelike-lengte klappe; lengtegewys van naby die vlerkwortel tot by die binnekant van die [[hoogteroer]]. Dit strek dus nie oor die hele lengte van die vlerk nie. Wanneer gedeeltelike lengte klappe verleng word, verander hulle die lengtegewyse hefkragverspreiding op die vlerk deur dat die binnekantse helfte van die vlerk 'n groter deel van die hefkrag verskaf en die buitenste helfte dan 'n verminderde gedeelte van die hefkrag te verskaf. Die vermindering van die verhouding van die hefkrag wat deur die buitenste helfte van die vlerk verskaf word, gaan gepaard met 'n vermindering in die aanvalshoek op die buitenste helfte. Dit is voordelig omdat dit die marge bokant die staking van die buiteboordhelfte verhoog, die doeltreffendheid van die [[rolroer]] handhaaf en die waarskynlikheid van asimmetriese staking en tolvlug verminder. Die ideale hefkragverspreiding oor 'n vlerk is ellipties en die ontplooiing van gedeeltelike-lengte klappe veroorsaak 'n beduidende afwyking van die elliptiese vorm. Dit verhoog die hefkrag-geïnduseerde weerstand wat voordelig kan wees tydens nadering en landing, want dit laat die vliegtuig toe om teen 'n steiler hoek te daal. Deur die vlerkklappe te ontplooi, verhoog die welwing of kromming van die vlerk, wat die maksimum hefkoëffisiënt of die boonste limiet van die hefkrag wat 'n vlerk kan genereer, verhoog. Dit laat die vliegtuig toe om die vereiste hefkrag teen 'n laer spoed te genereer, wat die minimum spoed (bekend as staakspoed) verminder waarteen die vliegtuig veilig sal vlieg. Vir die meeste vliegtuigkonfigurasies is 'n nuttige newe-effek van die ontplooiing van die klappe 'n afname in die vliegtuig se hellingshoek wat die neus laat sak en sodoende die vlieënier se uitsig, oor die neus van die vliegtuig, van die aanloopbaan tydens landing verbeter. Daar is baie verskillende ontwerpe van klappe, met die spesifieke keuse afhangende van die grootte, spoed en kompleksiteit van die vliegtuig waarop hulle gebruik gaan word, sowel as die era waarin die vliegtuig ontwerp is. Gewone klappe, gleufklappe en Fowler-klappe is die algemeenste. [[Krueger-klap|Krueger-klappe]] word op die leirand van die vlerke geplaas en word op baie stralervliegtuie gebruik. Die Fowler-, Fairey-Youngman- en Gouge-tipes klappe vergroot die vlerkarea benewens die verandering van die welwing. Die groter hefoppervlakte verminder vlerkbelasting, wat die staakspoed verder verminder. Sommige klappe word elders aangebring. Leirandklappe vorm die vlerk se leirand en wanneer hulle ontplooi word, draai hulle afwaarts om die vlerkwelwing te verhoog. Die de Havilland DH.88 Comet-renvliegtuig het klappe gehad wat onder die romp, voor die volgrand van die vlerk was. Baie van die Waco Custom Cabin-reeks [[Tweedekker (vliegtuig)|tweedekker vliegtuig]] het die klappe in die middel van die [[Koord (lugvaart)|koord]] aan die onderkant van die boonste vlerk gehad. == Werking beginsels == Die algemene vliegtuig [[hefkrag]] vergelyking demonstreer hierdie verwantskappe:<ref name=perkins-hage>Perkins, Courtland; Hage, Robert (1949). ''Airplane performance, stability and control'', Chapter 2, John Wiley and Sons. {{ISBN|0-471-68046-X}}.</ref> :<math>H = \tfrac12 \rho V^2 O C_L</math> waar: * ''H'' die hoeveelheid hefkrag geproduseer, * ''<math>\rho</math>'' is die lug se digtheid, * ''V'' is die ware lugspoed van die vliegtuig of die spoed van die vliegtuig, relatief tot die lug * ''O'' is die oppervlakte van die vlerk * '''<math>C_L</math>''' is die hefkrag koëffisiënt, wat bepaal word deur die vorm van die [[vlerkprofiel]] wat gebruik word en die hoek waarmee die vlerk die lug tref (Invalshoek). Hier kan gesien word dat die verhoging van die area (O) en hefkoëffisiënt <math>C_L</math> 'n soortgelyke hoeveelheid hefkrag teen 'n laer lugspoed (V) toelaat. Dus word klappe op groot skaal gebruik vir kort opstygings en landings. Die ontplooiing van die klappe verhoog ook die sleurskoëffisiënt van die vliegtuig. Daarom, vir enige gegewe gewig en lugspoed, die ontplooiing van die klappe verhoog die sleurkrag. Klappe verhoog die [[sleurkoëffisiënt]] van 'n vliegtuig as gevolg van 'n hoër geïnduseerde sleur wat veroorsaak word deur die veranderde spanwydte hefkragverspreiding op die vlerk met die klappe ontplooi. === Klappe tydens opstyging === Afhangende van die tipe vliegtuig, kan die klappe gedeeltelik ontplooi word vir opstyging.<ref name=perkins-hage /> Wanneer dit tydens opstyg gebruik word, ruil die klappe aanloopbaan afstand benodig vir klimtempo; die gebruik van die klappe verminder die afstand wat die vliegtuig van die aanloopbaan sal gebruik, maar verminder ook die klimtempo. Die hoeveelheid klappe wat opstyg gebruik word vir opstyging, is spesifiek vir elke tipe vliegtuig en die vervaardiger sal die perke voorstel en kan die verwagte vermindering in klimtempo aandui. Die Cessna 172S se Vlieëniers Bedryfshandleiding beveel 10° klappe aan vir die opstyging wanneer die grond sag of dit 'n kort aanloopbaan is, andersins word 0 grade gebruik.<ref name="cessna-172">Cessna Aircraft Company. ''Cessna Model 172S Nav III''. Revision 3-12, 2006, pp. 4–19 to 4–47.</ref> === Klappe tydens die landing === Die klappe kan volledig ontplooi word vir landing om die vliegtuig 'n laer staakspoed te gee sodat die nadering tot die landing stadiger gevlieg kan word, wat die vliegtuig ook toelaat om oor 'n korter afstand te land. Die hoër weerstand en laer staakspoed wat met volledig uitgestrekte klappe geassosieer word, maak 'n steiler en stadiger benadering tot die landingsplek moontlik, maar dit veroorsaak hanteringsprobleme in vliegtuie met baie lae vlerkbelasting (d.w.s. met min gewig en 'n groot vlerkoppervlakte). Winde oor die vluglyn, bekend as dwarswinde, veroorsaak dat die windkant van die vliegtuig meer hefkrag en weerstand genereer, wat veroorsaak dat die vliegtuig rol, gier en van sy beoogde vlugroete af stoot en gevolglik land baie ligte vliegtuie met verminderde klapinstellings in dwarswinde. Verder, sodra die vliegtuig op die grond is, kan die klappe die doeltreffendheid van die remme verminder aangesien die vlerk steeds hefkrag genereer en verhoed dat die hele gewig van die vliegtuig op die bande rus, wat die stopafstand verhoog, veral in nat of ysige toestande. Gewoonlik sal die vlieënier die klappe so gou as moontlik oplig om te voorkom dat dit gebeur.<ref name="cessna-172" /> === Maneuvering van klappe === Sommige sweeftuie gebruik nie net klappe tydens landing nie, maar ook tydens vlug om die welwing van die vlerk vir die gekose spoed te optimaliseer. Terwyl die sweeftuig hoogte wen in termiese kolomme kan die klappe gedeeltelik uitgetrek word om die staakspoed te verminder sodat die sweeftuig stadiger kan vlieg en sodoende die daalsnelheid verminder, wat die sweeftuig toelaat om die stygende lug van die termiese vlug meer doeltreffend te gebruik en in 'n nouer sirkel te draai om die kern van die termiese kolom optimaal te benut. Teen hoër snelhede word 'n negatiewe klap-instelling gebruik om die neus-afwaartse hellingsmoment te verminder. Dit verminder die balanseringslas wat op die horisontale stabilisator benodig word, wat weer die trim-weerstand verminder wat verband hou met die hou van die sweeftuig in longitudinale trim. Negatiewe klappe kan ook gebruik word tydens die aanvanklike stadium van 'n sleeplansering en aan die einde van die landingsloop om beter beheer deur die [[rolroer]]e te handhaaf. Soos sweefvliegtuie, gebruik sommige vegvliegtuie soos die [[Nakajima Ki-43]] ook spesiale klappe om manoeuvreerbaarheid tydens luggevegte te verbeter (dit was met die hand bedryf en was net 'n Fowler-klap), wat die staakspoed verminder en baie skerper draaie moontlik maak.<ref>Windrow 1965, p. 4.</ref> Die klappe wat hiervoor gebruik word, moet spesifiek ontwerp word om die groter spanning te kan hanteer en die meeste klappe het 'n maksimum spoed waarteen hulle ontplooi kan word. Beheerlynmodelvliegtuie wat vir presisie-akrobatiese kompetisie gebou is, het gewoonlik 'n tipe manoeuvreerklapstelsel wat hulle in 'n teenoorgestelde rigting as die hoogteroere beweeg, om te help om die radius van 'n manoeuvre te vernou. === Klapspore === Klapspore, meestal vervaardig van [[Presipitasie-verhardbare vlekvrye staal|PH-staal]] en [[titanium]], beheer die klappe wat op die volgrand van 'n vliegtuig se vlerke geleë is. Klappe wat uitskuif loop op geleidingspore. Waar die klappe buite die vlerkstruktuur loop, word hulle vaartbelyn gemaak om hulle teen skade te beskerm.<ref>{{cite web|url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19960052267.pdf|title=High-Lift Systems on Commercial Subsonic Airliners|author=Rudolph, Peter K. C.|date=September 1996|page=39|publisher=NASA|access-date=7 July 2017|archive-date=21 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191221145349/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19960052267.pdf|url-status=live}}</ref> Sommige klapspoor omhulsels is ontwerp om as antiskokliggame op te tree, wat weerstand verminder wat veroorsaak word deur plaaslike soniese skokgolwe waar die lugvloei transonies word teen hoë snelhede. === Stugate === Stugate, of gapings, in die agterrandklappe mag nodig wees om negatiewe wisselwerking tussen die enjinvloei en ontplooide klappe te verminder. In die afwesigheid van 'n binnekant-rolroer, wat 'n gaping in baie klapinstallasies bied, mag 'n gewysigde klapgedeelte nodig wees. Die stugat op die Boeing 757 is voorsien deur 'n enkelgleufklep tussen die binnekant- en buitekant-dubbelgleufkleppe.<ref>{{cite web|url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19960052267.pdf|title=High-Lift Systems on Commercial Subsonic Airliners|author=Rudolph, Peter K. C.|date=September 1996|pages=40, 54|publisher=NASA|access-date=7 July 2017|archive-date=21 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191221145349/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19960052267.pdf|url-status=live}}</ref> Die [[Airbus A320|A320]], [[Airbus A330|A330]], [[Airbus A340|A340]] en [[Airbus A380|A380]] het geen binnekant-rolroer nie. Geen stugat word in die deurlopende, enkelgleufklep benodig nie. Wisselwerking in die geval waar die vliegtuig om die vliegveld moet vlieg terwyl die klappe steeds ten volle ontplooi is, kan verhoogde weerstand veroorsaak wat nie die klimgradiënt in gevaar moet stel nie.<ref>{{cite CiteSeerX|last=Reckzeh|first=Daniel|title=Aerodynamic Design of Airbus High-lift Wings in a Multidisciplinary Environment|page=7|citeseerx=10.1.1.602.7484|year=2004}}</ref> == Tipe klappe == [[Lêer:Airfoil lift improvement devices (flaps).png|duimnael|<!--Flaps and high-lift devices. Gurney flap exaggerated for clarity. Blown flap skipped as it is modified from any other type. Pale lines indicate line of movement, and green indicates flap setting used during dive.-->]] === Gewone klap === Die agterste gedeelte van die vlerkprofiel roteer afwaarts op 'n eenvoudige skarnier wat aan die voorkant van die klap gemonteer is.<ref>Gunston 2004, p. 452.</ref>Die Royal Aircraft Factory en National Physical Laboratory in die Verenigde Koninkryk het klappe in 1913 en 1914 getoets, maar dit is nooit in 'n werklike vliegtuig geïnstalleer nie.<ref name=Fairey>Taylor 1974, pp. 8–9.</ref>In 1916 het die Fairey Aviation Company 'n aantal verbeterings aan 'n Sopwith Baby wat hulle herbou het, aangebring, insluitend hul Patent Camber Changing Gear, wat die Fairey Hamble Baby, soos hulle dit hernoem het, die eerste vliegtuig gemaak het wat met klappe vlieg.<ref name=Fairey /> === Splitklap === Die onderste kant van die agterste gedeelte van die vlerkprofiel skarnier afwaarts van die voorkant van die klap terwyl die boonste gedeelte net so staties bly.<ref>Gunston 2004, p. 584.</ref> Dit kan groot veranderinge in die longitudinale trim veroorsaak, wat die neus óf afwaarts druk óf opwaarts laat wip. Teen volle defleksie tree splitklappe baie soos 'n versteuder op, wat aansienlik bydra tot die [[sleurkoëffisiënt]]. Dit kan groot veranderinge in die langskeepsas veroorsaak, wat die neus óf afwaarts óf opwaarts kan kantel. By volle ontplooiing tree splitklappe baie soos 'n stromingsversteurder op, wat aansienlik bydra tot die sleurkoëffisiënt. Dit verbeter die [[Stukrag|hefkoëffisiënt]] ook 'n bietjie. Dit is in 1920 deur Orville Wright en James M. H. Jacobs uitgevind, maar het eers in die 1930's algemeen geword en is toe vinnig vervang. Die [[Supermarine Spitfire]] en Douglas DC-1 (voorloper van die [[Douglas DC-3]] en [[Douglas C-47 Skytrain]]) is twee van die vele vliegtuigtipes van die 1930's wat splitklappe gebruik het. === Gleufklap === 'n Gaping tussen die klap en die vlerk dwing hoëdruklug van onder die vlerk oor die klap, wat help dat die lugvloei teenaan die klap geheg bly, wat die maksimum hefkoëffisiënt verhoog in vergelyking met 'n splitklap.<ref>Gunston 2004, p. 569.</ref> Daarbenewens word die druk oor die hele [[Koord (lugvaart)|koord]] van die primêre vlerkprofiel aansienlik verminder namate die snelheid van lug wat die volgrand verlaat, verhoog word, van die tipiese nie-klap 80% van die vrye stroom, tot dié van die hoërspoed, laerdruk lug wat om die leirand van die gleufklap vloei.<ref name=smith>{{cite journal |last1=Smith |first1=Apollo M. O. |author-link1=Apollo M. O. Smith |title=High-Lift Aerodynamics |journal=Journal of Aircraft |issn=0021-8669 |volume=12 |issue=6 |pages=518–523 |year=1975 |url=http://www.arvelgentry.com/amo/High-Lift_Aerodynamics.pdf |access-date=12 July 2011 |doi=10.2514/3.59830 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110707172637/http://www.arvelgentry.com/amo/High-Lift_Aerodynamics.pdf |archive-date=7 July 2011}}</ref> <!-- Additionally, pressure across the entire chord of the primary airfoil is greatly reduced as the velocity of air leaving its trailing edge is raised, from the typical non-flap 80% of freestream, to that of the higher-speed, lower-pressure air flowing around the leading edge of the slotted flap.<ref name=smith>{{cite journal |last1=Smith |first1=Apollo M. O. |author-link1=Apollo M. O. Smith |title=High-Lift Aerodynamics |journal=Journal of Aircraft |issn=0021-8669 |volume=12 |issue=6 |pages=518–523 |year=1975 |url=http://www.arvelgentry.com/amo/High-Lift_Aerodynamics.pdf |access-date=12 July 2011 |doi=10.2514/3.59830 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110707172637/http://www.arvelgentry.com/amo/High-Lift_Aerodynamics.pdf |archive-date=7 July 2011}}</ref> Any flap that allows air to pass between the wing and the flap is considered a slotted flap. The slotted flap was a result of research at [[Handley-Page]], a variant of the slot that dates from the 1920s, but was not widely used until much later. Some flaps use multiple slots to further boost the effect. --> === Fowler-klap === Dit is splitklap wat eers agtertoe gly, voordat dit afwaarts skarnier, waardeur die eerste koord en dan die kromming van die vlerk verhoog word.<ref>Gunston 2004, p. 249–250.</ref>Die klap kan deel van die boonste oppervlak van die vlerk vorm, soos 'n gewone klap, of dit mag nie, soos 'n splitklap, maar dit moet eers agtertoe gly voordat dit sak. 'n Bepalende kenmerk – wat dit van die Gouge-klap onderskei – is dat 'n gleufeffek het. Die klap is in 1924 deur Harlan D. Fowler ontwikkel en in 1932 deur Fred Weick by NACA getoets. Dit is die eerste keer in 1935 op die Martin 146-prototipe gebruik en het in produksie gekom op die 1937 Lockheed Super Electra<ref>{{cite book|title= Wind and Beyond: A Documentary Journey Into the History of Aerodynamics|author=National Aeronautics and Space Administration}}</ref>en bly steeds in wydverspreide gebruik op moderne vliegtuie, dikwels met veelvuldige gleuwe.<ref name="NASA">{{cite web |title=The Wind and Beyond: A Documentary Journey into the History of Aerodynamics in America. Volume 1; The Ascent of the Airplane |url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/20040031410.pdf |website=ntrs.nasa.gov |date=January 2003 |publisher=NASA |access-date=17 July 2020 |archive-date=17 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200717172017/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/20040031410.pdf |url-status=live |last1=Hansen |first1=James R. |last2=Taylor |first2=D. Bryan |last3=Kinney |first3=Jeremy |last4=Lee |first4=J. Lawrence }}</ref>{{anchor|Junkers flap}} === Junkers-klap === Dit is 'n gegleufde, gewone klap wat onder die volgrand van die vlerk vasgemaak is en om sy eie leirand roteer.<ref>Gunston 2004, p. 331.</ref> Wanneer dit nie gebruik word nie, het dit meer weerstand as ander tipes, maar is meer effektief om stakingspoed te verminder as 'n gewone of gegleufde klap, terwyl dit hul meganiese eenvoud behou. Die klap is ontwerp deur Otto Mader by Junkers in die laat 1920's, hulle is meestal gesien op die [[Junkers Ju 52]] en die [[Junkers Ju 87|Junkers Ju 87 Stuka]], hoewel dieselfde basiese ontwerp ook op baie moderne ultraligte vliegtuie, soos die Denney Kitfox, gevind kan word. Daar word ook soms na hierdie tipe klap verwys as 'n eksterne vlerkprofielklap.<ref>{{cite web|url=https://ntrs.nasa.gov/citations/19930081377|title=Full-scale wind-tunnel and flight tests of a Fairchild 22 airplane equipped with external-airfoil flaps |author=Reed, Warren D. |author2=Clay, William C.|date=30 June 1937|publisher=NACA|access-date=10 August 2020|archive-date=21 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201021051045/https://ntrs.nasa.gov/citations/19930081377|url-status=live}}</ref> === Gouge-klap === Dit is 'n tipe splitklap wat agtertoe gly langs geboë spore wat die volgrand afwaarts dwing, wat die koord en kromming verhoog sonder om die trim te beïnvloed of enige bykomende meganismes te vereis.<ref>Gunston 2004, p. 270.</ref> Dit is in 1936 deur Arthur Gouge vir Short Brothers ontwerp en op die Short Empire- en [[Short Sunderland|Sunderland]]-vlieënde bote gebruik, wat die baie dik Shorts A.D.5-vlerkprofiel gebruik het. Short Brothers was moontlik die enigste maatskappy wat hierdie tipe klap gebruik het. === Fairey-Youngman-klap === Die klap beweeg eers weg van die vlerk (word 'n Junkers-klap) voordat dit agtertoe gly en dan op of af draai. Fairey was een van die min gebruikes van hierdie ontwerp, wat op die [[Fairey Firefly]] en [[Fairey Barracuda]] gebruik is. Wanneer dit in die ontplooide posisie is, kan dit opwaarts gedraai word (tot 'n negatiewe invalshoek) sodat die vliegtuig vertikaal kan duik sonder dat oormatige trimveranderinge nodig is. === Zap-klap === Die Zap-klap is ontwerp deur Edward F. Zaparka terwyl hy by Berliner/Joyce gewerk het en is getoets op 'n General Airplanes Corporation Aristocrat in 1932 en op ander tipes vliegtuie periodiek daarna, maar dit was min gebruik op produksievliegtuie behalwe op die [[Northrop P-61 Black Widow]]. Die leirand van die klap is op 'n spoor gemonteer, terwyl 'n punt van die middel-koord op die klap via 'n arm aan 'n spilpunt net bokant die spoor gekoppel is. Wanneer die klap se leirand na agter op die spoor beweeg, word die driehoek wat deur die spoor, die skag en die oppervlak van die klap (vas by die spilpunt) gevorm word smaller en dieper, wat die klap afdwing.<ref>{{cite magazine| editor= C.M. Poulsen| date= 27 July 1933| title= "The Aircraft Engineer - flight engineering section" Supplement to Flight| magazine= Flight Magazine| pages= 754a–d| url= http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1933/1933%20-%200200.html| archive-date= 27 June 2013| archive-url= https://web.archive.org/web/20130627140403/http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1933/1933%20-%200200.html| url-status= dead}}</ref> === Krueger-klap === {{Hoofartikel|Krueger-klap}} Die Krueger-klap is 'n skarnierklap wat onder die vlerk se leirand uitvou sonder om deel van die leirand van die vlerk te vorm wanneer dit ingetrek word. Dit verhoog die welwing en dikte van die vlerk, wat weer die staakspoed verminder en die weerstand verhoog.<ref>{{cite web|url=http://www.hq.nasa.gov/pao/History/SP-468/ch10-5.htm|title=Chapter 10: Technology of the Jet Airplane|website=www.hq.nasa.gov|access-date=11 December 2006|archive-date=15 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170115222921/http://www.hq.nasa.gov/pao/History/SP-468/ch10-5.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.aoe.vt.edu/~jschetz/fluidnature/unit05/unit5e.html|title=Virginia Tech – Aerospace & Ocean Engineering|archive-url=https://web.archive.org/web/20070307081041/http://www.aoe.vt.edu/~jschetz/fluidnature/unit05/unit5e.html|archive-date=7 March 2007}}</ref> == Galery == <gallery> Lêer:ILA 2008 PD 750.JPG|Gewone klap ten volle ontplooi. Lêer:Avro Lancaster flap Flickr 4841178432.jpg|Splitklap op 'n Tweede Wêreldoorlog bomwerper Lêer:A fully extended flap.jpg|Dubbele gleufklappe ontplooi vir die landing Lêer:Undercarriage.b747.arp.jpg|Krueger-klappe en trippel gleuf-volgrand klappe op 'n [[Boeing 747]] ontplooi vir die landing Lêer:Kitfox Lite.jpg|Junkers-klappe, dien ook as 'n [[rolroer]]. Lêer:C-17 no169 landing.jpg|[[Boeing C-17 Globemaster III|C-17A]] wys die meervoudige gleufklappe en leikantklappe terwyl die klappe slegs driekwart ontplooi is. </gallery> == Sien ook == * [[Lugvaartterme]] == Notas == <references group="nota" /> == Verwysings == {{verwysings}} == Eksterne skakels == * {{Commons-kategorie inlyn|Trailing-edge flaps}} {{Normdata}} [[Kategorie:Aërodinamika]] [[Kategorie:Vliegtuigonderdele]] 1w8zrwyo9bdnu8kerhvex6y6ow2zgsu 2894122 2894121 2026-04-15T15:33:32Z Oesjaar 7467 /* Stugate */ Verbeter 2894122 wikitext text/x-wiki {{konstruksie}} [[Lêer:wing.slat.600pix.jpg|duimnael|Die posisie van die klappe op 'n tipiese straalvliegtuig.]] Die '''klappe''' is 'n tipe toestel wat die [[hefkrag]] van 'n [[Vlerk (lugvaart)|vlerk]] verhoog teen 'n gegewe lugspoed en dus die staakspoed verminder. Klappe word gewoonlik aan die agterkant van die vlerk aangetref. Hulle word gebruik om die minimum spoed van 'n [[vliegtuig]] waarteen dit veilig kan vlieg te verminder. Dit verkort ook die opstyg- en landingafstande. Dit verander ook die hoek van die vliegtuig waarteen dit land. Die klappe word ingetrek tydens vlugte aangesien dit ook die weerstand ([[sleurkrag]]) vergroot. Deur die klappe na agter te ontplooi<ref group="nota">By groter vliegtuie word die klappe in fases ontplooi vir die landing.</ref> word die vlerk se boog verleng wat weer die maksimum hefkrag van die vlerk verhoog. Dit laat die vliegtuig toe om die verwagte hefkrag op te wek teen laer snelhede, wat die staakspoed asook die minimum landingspoed verminder. Die verlenging van die vlerk se boog vergroot egter weerstand wat handig is tydens die aanloop tot die landing en die landing self omrede dit die vliegtuig se spoed verminder. Die klappe wat op die meeste vliegtuie geïnstalleer is, is gedeeltelike-lengte klappe; lengtegewys van naby die vlerkwortel tot by die binnekant van die [[hoogteroer]]. Dit strek dus nie oor die hele lengte van die vlerk nie. Wanneer gedeeltelike lengte klappe verleng word, verander hulle die lengtegewyse hefkragverspreiding op die vlerk deur dat die binnekantse helfte van die vlerk 'n groter deel van die hefkrag verskaf en die buitenste helfte dan 'n verminderde gedeelte van die hefkrag te verskaf. Die vermindering van die verhouding van die hefkrag wat deur die buitenste helfte van die vlerk verskaf word, gaan gepaard met 'n vermindering in die aanvalshoek op die buitenste helfte. Dit is voordelig omdat dit die marge bokant die staking van die buiteboordhelfte verhoog, die doeltreffendheid van die [[rolroer]] handhaaf en die waarskynlikheid van asimmetriese staking en tolvlug verminder. Die ideale hefkragverspreiding oor 'n vlerk is ellipties en die ontplooiing van gedeeltelike-lengte klappe veroorsaak 'n beduidende afwyking van die elliptiese vorm. Dit verhoog die hefkrag-geïnduseerde weerstand wat voordelig kan wees tydens nadering en landing, want dit laat die vliegtuig toe om teen 'n steiler hoek te daal. Deur die vlerkklappe te ontplooi, verhoog die welwing of kromming van die vlerk, wat die maksimum hefkoëffisiënt of die boonste limiet van die hefkrag wat 'n vlerk kan genereer, verhoog. Dit laat die vliegtuig toe om die vereiste hefkrag teen 'n laer spoed te genereer, wat die minimum spoed (bekend as staakspoed) verminder waarteen die vliegtuig veilig sal vlieg. Vir die meeste vliegtuigkonfigurasies is 'n nuttige newe-effek van die ontplooiing van die klappe 'n afname in die vliegtuig se hellingshoek wat die neus laat sak en sodoende die vlieënier se uitsig, oor die neus van die vliegtuig, van die aanloopbaan tydens landing verbeter. Daar is baie verskillende ontwerpe van klappe, met die spesifieke keuse afhangende van die grootte, spoed en kompleksiteit van die vliegtuig waarop hulle gebruik gaan word, sowel as die era waarin die vliegtuig ontwerp is. Gewone klappe, gleufklappe en Fowler-klappe is die algemeenste. [[Krueger-klap|Krueger-klappe]] word op die leirand van die vlerke geplaas en word op baie stralervliegtuie gebruik. Die Fowler-, Fairey-Youngman- en Gouge-tipes klappe vergroot die vlerkarea benewens die verandering van die welwing. Die groter hefoppervlakte verminder vlerkbelasting, wat die staakspoed verder verminder. Sommige klappe word elders aangebring. Leirandklappe vorm die vlerk se leirand en wanneer hulle ontplooi word, draai hulle afwaarts om die vlerkwelwing te verhoog. Die de Havilland DH.88 Comet-renvliegtuig het klappe gehad wat onder die romp, voor die volgrand van die vlerk was. Baie van die Waco Custom Cabin-reeks [[Tweedekker (vliegtuig)|tweedekker vliegtuig]] het die klappe in die middel van die [[Koord (lugvaart)|koord]] aan die onderkant van die boonste vlerk gehad. == Werking beginsels == Die algemene vliegtuig [[hefkrag]] vergelyking demonstreer hierdie verwantskappe:<ref name=perkins-hage>Perkins, Courtland; Hage, Robert (1949). ''Airplane performance, stability and control'', Chapter 2, John Wiley and Sons. {{ISBN|0-471-68046-X}}.</ref> :<math>H = \tfrac12 \rho V^2 O C_L</math> waar: * ''H'' die hoeveelheid hefkrag geproduseer, * ''<math>\rho</math>'' is die lug se digtheid, * ''V'' is die ware lugspoed van die vliegtuig of die spoed van die vliegtuig, relatief tot die lug * ''O'' is die oppervlakte van die vlerk * '''<math>C_L</math>''' is die hefkrag koëffisiënt, wat bepaal word deur die vorm van die [[vlerkprofiel]] wat gebruik word en die hoek waarmee die vlerk die lug tref (Invalshoek). Hier kan gesien word dat die verhoging van die area (O) en hefkoëffisiënt <math>C_L</math> 'n soortgelyke hoeveelheid hefkrag teen 'n laer lugspoed (V) toelaat. Dus word klappe op groot skaal gebruik vir kort opstygings en landings. Die ontplooiing van die klappe verhoog ook die sleurskoëffisiënt van die vliegtuig. Daarom, vir enige gegewe gewig en lugspoed, die ontplooiing van die klappe verhoog die sleurkrag. Klappe verhoog die [[sleurkoëffisiënt]] van 'n vliegtuig as gevolg van 'n hoër geïnduseerde sleur wat veroorsaak word deur die veranderde spanwydte hefkragverspreiding op die vlerk met die klappe ontplooi. === Klappe tydens opstyging === Afhangende van die tipe vliegtuig, kan die klappe gedeeltelik ontplooi word vir opstyging.<ref name=perkins-hage /> Wanneer dit tydens opstyg gebruik word, ruil die klappe aanloopbaan afstand benodig vir klimtempo; die gebruik van die klappe verminder die afstand wat die vliegtuig van die aanloopbaan sal gebruik, maar verminder ook die klimtempo. Die hoeveelheid klappe wat opstyg gebruik word vir opstyging, is spesifiek vir elke tipe vliegtuig en die vervaardiger sal die perke voorstel en kan die verwagte vermindering in klimtempo aandui. Die Cessna 172S se Vlieëniers Bedryfshandleiding beveel 10° klappe aan vir die opstyging wanneer die grond sag of dit 'n kort aanloopbaan is, andersins word 0 grade gebruik.<ref name="cessna-172">Cessna Aircraft Company. ''Cessna Model 172S Nav III''. Revision 3-12, 2006, pp. 4–19 to 4–47.</ref> === Klappe tydens die landing === Die klappe kan volledig ontplooi word vir landing om die vliegtuig 'n laer staakspoed te gee sodat die nadering tot die landing stadiger gevlieg kan word, wat die vliegtuig ook toelaat om oor 'n korter afstand te land. Die hoër weerstand en laer staakspoed wat met volledig uitgestrekte klappe geassosieer word, maak 'n steiler en stadiger benadering tot die landingsplek moontlik, maar dit veroorsaak hanteringsprobleme in vliegtuie met baie lae vlerkbelasting (d.w.s. met min gewig en 'n groot vlerkoppervlakte). Winde oor die vluglyn, bekend as dwarswinde, veroorsaak dat die windkant van die vliegtuig meer hefkrag en weerstand genereer, wat veroorsaak dat die vliegtuig rol, gier en van sy beoogde vlugroete af stoot en gevolglik land baie ligte vliegtuie met verminderde klapinstellings in dwarswinde. Verder, sodra die vliegtuig op die grond is, kan die klappe die doeltreffendheid van die remme verminder aangesien die vlerk steeds hefkrag genereer en verhoed dat die hele gewig van die vliegtuig op die bande rus, wat die stopafstand verhoog, veral in nat of ysige toestande. Gewoonlik sal die vlieënier die klappe so gou as moontlik oplig om te voorkom dat dit gebeur.<ref name="cessna-172" /> === Maneuvering van klappe === Sommige sweeftuie gebruik nie net klappe tydens landing nie, maar ook tydens vlug om die welwing van die vlerk vir die gekose spoed te optimaliseer. Terwyl die sweeftuig hoogte wen in termiese kolomme kan die klappe gedeeltelik uitgetrek word om die staakspoed te verminder sodat die sweeftuig stadiger kan vlieg en sodoende die daalsnelheid verminder, wat die sweeftuig toelaat om die stygende lug van die termiese vlug meer doeltreffend te gebruik en in 'n nouer sirkel te draai om die kern van die termiese kolom optimaal te benut. Teen hoër snelhede word 'n negatiewe klap-instelling gebruik om die neus-afwaartse hellingsmoment te verminder. Dit verminder die balanseringslas wat op die horisontale stabilisator benodig word, wat weer die trim-weerstand verminder wat verband hou met die hou van die sweeftuig in longitudinale trim. Negatiewe klappe kan ook gebruik word tydens die aanvanklike stadium van 'n sleeplansering en aan die einde van die landingsloop om beter beheer deur die [[rolroer]]e te handhaaf. Soos sweefvliegtuie, gebruik sommige vegvliegtuie soos die [[Nakajima Ki-43]] ook spesiale klappe om manoeuvreerbaarheid tydens luggevegte te verbeter (dit was met die hand bedryf en was net 'n Fowler-klap), wat die staakspoed verminder en baie skerper draaie moontlik maak.<ref>Windrow 1965, p. 4.</ref> Die klappe wat hiervoor gebruik word, moet spesifiek ontwerp word om die groter spanning te kan hanteer en die meeste klappe het 'n maksimum spoed waarteen hulle ontplooi kan word. Beheerlynmodelvliegtuie wat vir presisie-akrobatiese kompetisie gebou is, het gewoonlik 'n tipe manoeuvreerklapstelsel wat hulle in 'n teenoorgestelde rigting as die hoogteroere beweeg, om te help om die radius van 'n manoeuvre te vernou. === Klapspore === Klapspore, meestal vervaardig van [[Presipitasie-verhardbare vlekvrye staal|PH-staal]] en [[titanium]], beheer die klappe wat op die volgrand van 'n vliegtuig se vlerke geleë is. Klappe wat uitskuif loop op geleidingspore. Waar die klappe buite die vlerkstruktuur loop, word hulle vaartbelyn gemaak om hulle teen skade te beskerm.<ref>{{cite web|url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19960052267.pdf|title=High-Lift Systems on Commercial Subsonic Airliners|author=Rudolph, Peter K. C.|date=September 1996|page=39|publisher=NASA|access-date=7 July 2017|archive-date=21 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191221145349/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19960052267.pdf|url-status=live}}</ref> Sommige klapspoor omhulsels is ontwerp om as antiskokliggame op te tree, wat weerstand verminder wat veroorsaak word deur plaaslike soniese skokgolwe waar die lugvloei transonies word teen hoë snelhede. === Stugate === Stugate, of gapings, in die volgrandklappe mag nodig wees om negatiewe wisselwerking tussen die enjinvloei en ontplooide klappe te verminder. In die afwesigheid van 'n binnekant-rolroer, wat 'n gaping in baie klapinstallasies bied, mag 'n gewysigde klapgedeelte nodig wees. Die stugat op die Boeing 757 is voorsien deur 'n enkelgleufklep tussen die binnekant- en buitekant-dubbelgleufkleppe.<ref>{{cite web|url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19960052267.pdf|title=High-Lift Systems on Commercial Subsonic Airliners|author=Rudolph, Peter K. C.|date=September 1996|pages=40, 54|publisher=NASA|access-date=7 July 2017|archive-date=21 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191221145349/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19960052267.pdf|url-status=live}}</ref> Die [[Airbus A320|A320]], [[Airbus A330|A330]], [[Airbus A340|A340]] en [[Airbus A380|A380]] het geen binnekant-rolroer nie. Geen stugat word in die deurlopende, enkelgleufklep benodig nie. Wisselwerking in die geval waar die vliegtuig om die vliegveld moet vlieg terwyl die klappe steeds ten volle ontplooi is, kan verhoogde weerstand veroorsaak wat nie die klimgradiënt in gevaar moet stel nie.<ref>{{cite CiteSeerX|last=Reckzeh|first=Daniel|title=Aerodynamic Design of Airbus High-lift Wings in a Multidisciplinary Environment|page=7|citeseerx=10.1.1.602.7484|year=2004}}</ref> == Tipe klappe == [[Lêer:Airfoil lift improvement devices (flaps).png|duimnael|<!--Flaps and high-lift devices. Gurney flap exaggerated for clarity. Blown flap skipped as it is modified from any other type. Pale lines indicate line of movement, and green indicates flap setting used during dive.-->]] === Gewone klap === Die agterste gedeelte van die vlerkprofiel roteer afwaarts op 'n eenvoudige skarnier wat aan die voorkant van die klap gemonteer is.<ref>Gunston 2004, p. 452.</ref>Die Royal Aircraft Factory en National Physical Laboratory in die Verenigde Koninkryk het klappe in 1913 en 1914 getoets, maar dit is nooit in 'n werklike vliegtuig geïnstalleer nie.<ref name=Fairey>Taylor 1974, pp. 8–9.</ref>In 1916 het die Fairey Aviation Company 'n aantal verbeterings aan 'n Sopwith Baby wat hulle herbou het, aangebring, insluitend hul Patent Camber Changing Gear, wat die Fairey Hamble Baby, soos hulle dit hernoem het, die eerste vliegtuig gemaak het wat met klappe vlieg.<ref name=Fairey /> === Splitklap === Die onderste kant van die agterste gedeelte van die vlerkprofiel skarnier afwaarts van die voorkant van die klap terwyl die boonste gedeelte net so staties bly.<ref>Gunston 2004, p. 584.</ref> Dit kan groot veranderinge in die longitudinale trim veroorsaak, wat die neus óf afwaarts druk óf opwaarts laat wip. Teen volle defleksie tree splitklappe baie soos 'n versteuder op, wat aansienlik bydra tot die [[sleurkoëffisiënt]]. Dit kan groot veranderinge in die langskeepsas veroorsaak, wat die neus óf afwaarts óf opwaarts kan kantel. By volle ontplooiing tree splitklappe baie soos 'n stromingsversteurder op, wat aansienlik bydra tot die sleurkoëffisiënt. Dit verbeter die [[Stukrag|hefkoëffisiënt]] ook 'n bietjie. Dit is in 1920 deur Orville Wright en James M. H. Jacobs uitgevind, maar het eers in die 1930's algemeen geword en is toe vinnig vervang. Die [[Supermarine Spitfire]] en Douglas DC-1 (voorloper van die [[Douglas DC-3]] en [[Douglas C-47 Skytrain]]) is twee van die vele vliegtuigtipes van die 1930's wat splitklappe gebruik het. === Gleufklap === 'n Gaping tussen die klap en die vlerk dwing hoëdruklug van onder die vlerk oor die klap, wat help dat die lugvloei teenaan die klap geheg bly, wat die maksimum hefkoëffisiënt verhoog in vergelyking met 'n splitklap.<ref>Gunston 2004, p. 569.</ref> Daarbenewens word die druk oor die hele [[Koord (lugvaart)|koord]] van die primêre vlerkprofiel aansienlik verminder namate die snelheid van lug wat die volgrand verlaat, verhoog word, van die tipiese nie-klap 80% van die vrye stroom, tot dié van die hoërspoed, laerdruk lug wat om die leirand van die gleufklap vloei.<ref name=smith>{{cite journal |last1=Smith |first1=Apollo M. O. |author-link1=Apollo M. O. Smith |title=High-Lift Aerodynamics |journal=Journal of Aircraft |issn=0021-8669 |volume=12 |issue=6 |pages=518–523 |year=1975 |url=http://www.arvelgentry.com/amo/High-Lift_Aerodynamics.pdf |access-date=12 July 2011 |doi=10.2514/3.59830 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110707172637/http://www.arvelgentry.com/amo/High-Lift_Aerodynamics.pdf |archive-date=7 July 2011}}</ref> <!-- Additionally, pressure across the entire chord of the primary airfoil is greatly reduced as the velocity of air leaving its trailing edge is raised, from the typical non-flap 80% of freestream, to that of the higher-speed, lower-pressure air flowing around the leading edge of the slotted flap.<ref name=smith>{{cite journal |last1=Smith |first1=Apollo M. O. |author-link1=Apollo M. O. Smith |title=High-Lift Aerodynamics |journal=Journal of Aircraft |issn=0021-8669 |volume=12 |issue=6 |pages=518–523 |year=1975 |url=http://www.arvelgentry.com/amo/High-Lift_Aerodynamics.pdf |access-date=12 July 2011 |doi=10.2514/3.59830 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110707172637/http://www.arvelgentry.com/amo/High-Lift_Aerodynamics.pdf |archive-date=7 July 2011}}</ref> Any flap that allows air to pass between the wing and the flap is considered a slotted flap. The slotted flap was a result of research at [[Handley-Page]], a variant of the slot that dates from the 1920s, but was not widely used until much later. Some flaps use multiple slots to further boost the effect. --> === Fowler-klap === Dit is splitklap wat eers agtertoe gly, voordat dit afwaarts skarnier, waardeur die eerste koord en dan die kromming van die vlerk verhoog word.<ref>Gunston 2004, p. 249–250.</ref>Die klap kan deel van die boonste oppervlak van die vlerk vorm, soos 'n gewone klap, of dit mag nie, soos 'n splitklap, maar dit moet eers agtertoe gly voordat dit sak. 'n Bepalende kenmerk – wat dit van die Gouge-klap onderskei – is dat 'n gleufeffek het. Die klap is in 1924 deur Harlan D. Fowler ontwikkel en in 1932 deur Fred Weick by NACA getoets. Dit is die eerste keer in 1935 op die Martin 146-prototipe gebruik en het in produksie gekom op die 1937 Lockheed Super Electra<ref>{{cite book|title= Wind and Beyond: A Documentary Journey Into the History of Aerodynamics|author=National Aeronautics and Space Administration}}</ref>en bly steeds in wydverspreide gebruik op moderne vliegtuie, dikwels met veelvuldige gleuwe.<ref name="NASA">{{cite web |title=The Wind and Beyond: A Documentary Journey into the History of Aerodynamics in America. Volume 1; The Ascent of the Airplane |url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/20040031410.pdf |website=ntrs.nasa.gov |date=January 2003 |publisher=NASA |access-date=17 July 2020 |archive-date=17 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200717172017/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/20040031410.pdf |url-status=live |last1=Hansen |first1=James R. |last2=Taylor |first2=D. Bryan |last3=Kinney |first3=Jeremy |last4=Lee |first4=J. Lawrence }}</ref>{{anchor|Junkers flap}} === Junkers-klap === Dit is 'n gegleufde, gewone klap wat onder die volgrand van die vlerk vasgemaak is en om sy eie leirand roteer.<ref>Gunston 2004, p. 331.</ref> Wanneer dit nie gebruik word nie, het dit meer weerstand as ander tipes, maar is meer effektief om stakingspoed te verminder as 'n gewone of gegleufde klap, terwyl dit hul meganiese eenvoud behou. Die klap is ontwerp deur Otto Mader by Junkers in die laat 1920's, hulle is meestal gesien op die [[Junkers Ju 52]] en die [[Junkers Ju 87|Junkers Ju 87 Stuka]], hoewel dieselfde basiese ontwerp ook op baie moderne ultraligte vliegtuie, soos die Denney Kitfox, gevind kan word. Daar word ook soms na hierdie tipe klap verwys as 'n eksterne vlerkprofielklap.<ref>{{cite web|url=https://ntrs.nasa.gov/citations/19930081377|title=Full-scale wind-tunnel and flight tests of a Fairchild 22 airplane equipped with external-airfoil flaps |author=Reed, Warren D. |author2=Clay, William C.|date=30 June 1937|publisher=NACA|access-date=10 August 2020|archive-date=21 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201021051045/https://ntrs.nasa.gov/citations/19930081377|url-status=live}}</ref> === Gouge-klap === Dit is 'n tipe splitklap wat agtertoe gly langs geboë spore wat die volgrand afwaarts dwing, wat die koord en kromming verhoog sonder om die trim te beïnvloed of enige bykomende meganismes te vereis.<ref>Gunston 2004, p. 270.</ref> Dit is in 1936 deur Arthur Gouge vir Short Brothers ontwerp en op die Short Empire- en [[Short Sunderland|Sunderland]]-vlieënde bote gebruik, wat die baie dik Shorts A.D.5-vlerkprofiel gebruik het. Short Brothers was moontlik die enigste maatskappy wat hierdie tipe klap gebruik het. === Fairey-Youngman-klap === Die klap beweeg eers weg van die vlerk (word 'n Junkers-klap) voordat dit agtertoe gly en dan op of af draai. Fairey was een van die min gebruikes van hierdie ontwerp, wat op die [[Fairey Firefly]] en [[Fairey Barracuda]] gebruik is. Wanneer dit in die ontplooide posisie is, kan dit opwaarts gedraai word (tot 'n negatiewe invalshoek) sodat die vliegtuig vertikaal kan duik sonder dat oormatige trimveranderinge nodig is. === Zap-klap === Die Zap-klap is ontwerp deur Edward F. Zaparka terwyl hy by Berliner/Joyce gewerk het en is getoets op 'n General Airplanes Corporation Aristocrat in 1932 en op ander tipes vliegtuie periodiek daarna, maar dit was min gebruik op produksievliegtuie behalwe op die [[Northrop P-61 Black Widow]]. Die leirand van die klap is op 'n spoor gemonteer, terwyl 'n punt van die middel-koord op die klap via 'n arm aan 'n spilpunt net bokant die spoor gekoppel is. Wanneer die klap se leirand na agter op die spoor beweeg, word die driehoek wat deur die spoor, die skag en die oppervlak van die klap (vas by die spilpunt) gevorm word smaller en dieper, wat die klap afdwing.<ref>{{cite magazine| editor= C.M. Poulsen| date= 27 July 1933| title= "The Aircraft Engineer - flight engineering section" Supplement to Flight| magazine= Flight Magazine| pages= 754a–d| url= http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1933/1933%20-%200200.html| archive-date= 27 June 2013| archive-url= https://web.archive.org/web/20130627140403/http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1933/1933%20-%200200.html| url-status= dead}}</ref> === Krueger-klap === {{Hoofartikel|Krueger-klap}} Die Krueger-klap is 'n skarnierklap wat onder die vlerk se leirand uitvou sonder om deel van die leirand van die vlerk te vorm wanneer dit ingetrek word. Dit verhoog die welwing en dikte van die vlerk, wat weer die staakspoed verminder en die weerstand verhoog.<ref>{{cite web|url=http://www.hq.nasa.gov/pao/History/SP-468/ch10-5.htm|title=Chapter 10: Technology of the Jet Airplane|website=www.hq.nasa.gov|access-date=11 December 2006|archive-date=15 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170115222921/http://www.hq.nasa.gov/pao/History/SP-468/ch10-5.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.aoe.vt.edu/~jschetz/fluidnature/unit05/unit5e.html|title=Virginia Tech – Aerospace & Ocean Engineering|archive-url=https://web.archive.org/web/20070307081041/http://www.aoe.vt.edu/~jschetz/fluidnature/unit05/unit5e.html|archive-date=7 March 2007}}</ref> == Galery == <gallery> Lêer:ILA 2008 PD 750.JPG|Gewone klap ten volle ontplooi. Lêer:Avro Lancaster flap Flickr 4841178432.jpg|Splitklap op 'n Tweede Wêreldoorlog bomwerper Lêer:A fully extended flap.jpg|Dubbele gleufklappe ontplooi vir die landing Lêer:Undercarriage.b747.arp.jpg|Krueger-klappe en trippel gleuf-volgrand klappe op 'n [[Boeing 747]] ontplooi vir die landing Lêer:Kitfox Lite.jpg|Junkers-klappe, dien ook as 'n [[rolroer]]. Lêer:C-17 no169 landing.jpg|[[Boeing C-17 Globemaster III|C-17A]] wys die meervoudige gleufklappe en leikantklappe terwyl die klappe slegs driekwart ontplooi is. </gallery> == Sien ook == * [[Lugvaartterme]] == Notas == <references group="nota" /> == Verwysings == {{verwysings}} == Eksterne skakels == * {{Commons-kategorie inlyn|Trailing-edge flaps}} {{Normdata}} [[Kategorie:Aërodinamika]] [[Kategorie:Vliegtuigonderdele]] c6lquovfphivjiqguhwey4ebamy161q 2894124 2894122 2026-04-15T15:50:54Z Oesjaar 7467 /* Gewone klap */ Verbeter 2894124 wikitext text/x-wiki {{konstruksie}} [[Lêer:wing.slat.600pix.jpg|duimnael|Die posisie van die klappe op 'n tipiese straalvliegtuig.]] Die '''klappe''' is 'n tipe toestel wat die [[hefkrag]] van 'n [[Vlerk (lugvaart)|vlerk]] verhoog teen 'n gegewe lugspoed en dus die staakspoed verminder. Klappe word gewoonlik aan die agterkant van die vlerk aangetref. Hulle word gebruik om die minimum spoed van 'n [[vliegtuig]] waarteen dit veilig kan vlieg te verminder. Dit verkort ook die opstyg- en landingafstande. Dit verander ook die hoek van die vliegtuig waarteen dit land. Die klappe word ingetrek tydens vlugte aangesien dit ook die weerstand ([[sleurkrag]]) vergroot. Deur die klappe na agter te ontplooi<ref group="nota">By groter vliegtuie word die klappe in fases ontplooi vir die landing.</ref> word die vlerk se boog verleng wat weer die maksimum hefkrag van die vlerk verhoog. Dit laat die vliegtuig toe om die verwagte hefkrag op te wek teen laer snelhede, wat die staakspoed asook die minimum landingspoed verminder. Die verlenging van die vlerk se boog vergroot egter weerstand wat handig is tydens die aanloop tot die landing en die landing self omrede dit die vliegtuig se spoed verminder. Die klappe wat op die meeste vliegtuie geïnstalleer is, is gedeeltelike-lengte klappe; lengtegewys van naby die vlerkwortel tot by die binnekant van die [[hoogteroer]]. Dit strek dus nie oor die hele lengte van die vlerk nie. Wanneer gedeeltelike lengte klappe verleng word, verander hulle die lengtegewyse hefkragverspreiding op die vlerk deur dat die binnekantse helfte van die vlerk 'n groter deel van die hefkrag verskaf en die buitenste helfte dan 'n verminderde gedeelte van die hefkrag te verskaf. Die vermindering van die verhouding van die hefkrag wat deur die buitenste helfte van die vlerk verskaf word, gaan gepaard met 'n vermindering in die aanvalshoek op die buitenste helfte. Dit is voordelig omdat dit die marge bokant die staking van die buiteboordhelfte verhoog, die doeltreffendheid van die [[rolroer]] handhaaf en die waarskynlikheid van asimmetriese staking en tolvlug verminder. Die ideale hefkragverspreiding oor 'n vlerk is ellipties en die ontplooiing van gedeeltelike-lengte klappe veroorsaak 'n beduidende afwyking van die elliptiese vorm. Dit verhoog die hefkrag-geïnduseerde weerstand wat voordelig kan wees tydens nadering en landing, want dit laat die vliegtuig toe om teen 'n steiler hoek te daal. Deur die vlerkklappe te ontplooi, verhoog die welwing of kromming van die vlerk, wat die maksimum hefkoëffisiënt of die boonste limiet van die hefkrag wat 'n vlerk kan genereer, verhoog. Dit laat die vliegtuig toe om die vereiste hefkrag teen 'n laer spoed te genereer, wat die minimum spoed (bekend as staakspoed) verminder waarteen die vliegtuig veilig sal vlieg. Vir die meeste vliegtuigkonfigurasies is 'n nuttige newe-effek van die ontplooiing van die klappe 'n afname in die vliegtuig se hellingshoek wat die neus laat sak en sodoende die vlieënier se uitsig, oor die neus van die vliegtuig, van die aanloopbaan tydens landing verbeter. Daar is baie verskillende ontwerpe van klappe, met die spesifieke keuse afhangende van die grootte, spoed en kompleksiteit van die vliegtuig waarop hulle gebruik gaan word, sowel as die era waarin die vliegtuig ontwerp is. Gewone klappe, gleufklappe en Fowler-klappe is die algemeenste. [[Krueger-klap|Krueger-klappe]] word op die leirand van die vlerke geplaas en word op baie stralervliegtuie gebruik. Die Fowler-, Fairey-Youngman- en Gouge-tipes klappe vergroot die vlerkarea benewens die verandering van die welwing. Die groter hefoppervlakte verminder vlerkbelasting, wat die staakspoed verder verminder. Sommige klappe word elders aangebring. Leirandklappe vorm die vlerk se leirand en wanneer hulle ontplooi word, draai hulle afwaarts om die vlerkwelwing te verhoog. Die de Havilland DH.88 Comet-renvliegtuig het klappe gehad wat onder die romp, voor die volgrand van die vlerk was. Baie van die Waco Custom Cabin-reeks [[Tweedekker (vliegtuig)|tweedekker vliegtuig]] het die klappe in die middel van die [[Koord (lugvaart)|koord]] aan die onderkant van die boonste vlerk gehad. == Werking beginsels == Die algemene vliegtuig [[hefkrag]] vergelyking demonstreer hierdie verwantskappe:<ref name=perkins-hage>Perkins, Courtland; Hage, Robert (1949). ''Airplane performance, stability and control'', Chapter 2, John Wiley and Sons. {{ISBN|0-471-68046-X}}.</ref> :<math>H = \tfrac12 \rho V^2 O C_L</math> waar: * ''H'' die hoeveelheid hefkrag geproduseer, * ''<math>\rho</math>'' is die lug se digtheid, * ''V'' is die ware lugspoed van die vliegtuig of die spoed van die vliegtuig, relatief tot die lug * ''O'' is die oppervlakte van die vlerk * '''<math>C_L</math>''' is die hefkrag koëffisiënt, wat bepaal word deur die vorm van die [[vlerkprofiel]] wat gebruik word en die hoek waarmee die vlerk die lug tref (Invalshoek). Hier kan gesien word dat die verhoging van die area (O) en hefkoëffisiënt <math>C_L</math> 'n soortgelyke hoeveelheid hefkrag teen 'n laer lugspoed (V) toelaat. Dus word klappe op groot skaal gebruik vir kort opstygings en landings. Die ontplooiing van die klappe verhoog ook die sleurskoëffisiënt van die vliegtuig. Daarom, vir enige gegewe gewig en lugspoed, die ontplooiing van die klappe verhoog die sleurkrag. Klappe verhoog die [[sleurkoëffisiënt]] van 'n vliegtuig as gevolg van 'n hoër geïnduseerde sleur wat veroorsaak word deur die veranderde spanwydte hefkragverspreiding op die vlerk met die klappe ontplooi. === Klappe tydens opstyging === Afhangende van die tipe vliegtuig, kan die klappe gedeeltelik ontplooi word vir opstyging.<ref name=perkins-hage /> Wanneer dit tydens opstyg gebruik word, ruil die klappe aanloopbaan afstand benodig vir klimtempo; die gebruik van die klappe verminder die afstand wat die vliegtuig van die aanloopbaan sal gebruik, maar verminder ook die klimtempo. Die hoeveelheid klappe wat opstyg gebruik word vir opstyging, is spesifiek vir elke tipe vliegtuig en die vervaardiger sal die perke voorstel en kan die verwagte vermindering in klimtempo aandui. Die Cessna 172S se Vlieëniers Bedryfshandleiding beveel 10° klappe aan vir die opstyging wanneer die grond sag of dit 'n kort aanloopbaan is, andersins word 0 grade gebruik.<ref name="cessna-172">Cessna Aircraft Company. ''Cessna Model 172S Nav III''. Revision 3-12, 2006, pp. 4–19 to 4–47.</ref> === Klappe tydens die landing === Die klappe kan volledig ontplooi word vir landing om die vliegtuig 'n laer staakspoed te gee sodat die nadering tot die landing stadiger gevlieg kan word, wat die vliegtuig ook toelaat om oor 'n korter afstand te land. Die hoër weerstand en laer staakspoed wat met volledig uitgestrekte klappe geassosieer word, maak 'n steiler en stadiger benadering tot die landingsplek moontlik, maar dit veroorsaak hanteringsprobleme in vliegtuie met baie lae vlerkbelasting (d.w.s. met min gewig en 'n groot vlerkoppervlakte). Winde oor die vluglyn, bekend as dwarswinde, veroorsaak dat die windkant van die vliegtuig meer hefkrag en weerstand genereer, wat veroorsaak dat die vliegtuig rol, gier en van sy beoogde vlugroete af stoot en gevolglik land baie ligte vliegtuie met verminderde klapinstellings in dwarswinde. Verder, sodra die vliegtuig op die grond is, kan die klappe die doeltreffendheid van die remme verminder aangesien die vlerk steeds hefkrag genereer en verhoed dat die hele gewig van die vliegtuig op die bande rus, wat die stopafstand verhoog, veral in nat of ysige toestande. Gewoonlik sal die vlieënier die klappe so gou as moontlik oplig om te voorkom dat dit gebeur.<ref name="cessna-172" /> === Maneuvering van klappe === Sommige sweeftuie gebruik nie net klappe tydens landing nie, maar ook tydens vlug om die welwing van die vlerk vir die gekose spoed te optimaliseer. Terwyl die sweeftuig hoogte wen in termiese kolomme kan die klappe gedeeltelik uitgetrek word om die staakspoed te verminder sodat die sweeftuig stadiger kan vlieg en sodoende die daalsnelheid verminder, wat die sweeftuig toelaat om die stygende lug van die termiese vlug meer doeltreffend te gebruik en in 'n nouer sirkel te draai om die kern van die termiese kolom optimaal te benut. Teen hoër snelhede word 'n negatiewe klap-instelling gebruik om die neus-afwaartse hellingsmoment te verminder. Dit verminder die balanseringslas wat op die horisontale stabilisator benodig word, wat weer die trim-weerstand verminder wat verband hou met die hou van die sweeftuig in longitudinale trim. Negatiewe klappe kan ook gebruik word tydens die aanvanklike stadium van 'n sleeplansering en aan die einde van die landingsloop om beter beheer deur die [[rolroer]]e te handhaaf. Soos sweefvliegtuie, gebruik sommige vegvliegtuie soos die [[Nakajima Ki-43]] ook spesiale klappe om manoeuvreerbaarheid tydens luggevegte te verbeter (dit was met die hand bedryf en was net 'n Fowler-klap), wat die staakspoed verminder en baie skerper draaie moontlik maak.<ref>Windrow 1965, p. 4.</ref> Die klappe wat hiervoor gebruik word, moet spesifiek ontwerp word om die groter spanning te kan hanteer en die meeste klappe het 'n maksimum spoed waarteen hulle ontplooi kan word. Beheerlynmodelvliegtuie wat vir presisie-akrobatiese kompetisie gebou is, het gewoonlik 'n tipe manoeuvreerklapstelsel wat hulle in 'n teenoorgestelde rigting as die hoogteroere beweeg, om te help om die radius van 'n manoeuvre te vernou. === Klapspore === Klapspore, meestal vervaardig van [[Presipitasie-verhardbare vlekvrye staal|PH-staal]] en [[titanium]], beheer die klappe wat op die volgrand van 'n vliegtuig se vlerke geleë is. Klappe wat uitskuif loop op geleidingspore. Waar die klappe buite die vlerkstruktuur loop, word hulle vaartbelyn gemaak om hulle teen skade te beskerm.<ref>{{cite web|url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19960052267.pdf|title=High-Lift Systems on Commercial Subsonic Airliners|author=Rudolph, Peter K. C.|date=September 1996|page=39|publisher=NASA|access-date=7 July 2017|archive-date=21 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191221145349/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19960052267.pdf|url-status=live}}</ref> Sommige klapspoor omhulsels is ontwerp om as antiskokliggame op te tree, wat weerstand verminder wat veroorsaak word deur plaaslike soniese skokgolwe waar die lugvloei transonies word teen hoë snelhede. === Stugate === Stugate, of gapings, in die volgrandklappe mag nodig wees om negatiewe wisselwerking tussen die enjinvloei en ontplooide klappe te verminder. In die afwesigheid van 'n binnekant-rolroer, wat 'n gaping in baie klapinstallasies bied, mag 'n gewysigde klapgedeelte nodig wees. Die stugat op die Boeing 757 is voorsien deur 'n enkelgleufklep tussen die binnekant- en buitekant-dubbelgleufkleppe.<ref>{{cite web|url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19960052267.pdf|title=High-Lift Systems on Commercial Subsonic Airliners|author=Rudolph, Peter K. C.|date=September 1996|pages=40, 54|publisher=NASA|access-date=7 July 2017|archive-date=21 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191221145349/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19960052267.pdf|url-status=live}}</ref> Die [[Airbus A320|A320]], [[Airbus A330|A330]], [[Airbus A340|A340]] en [[Airbus A380|A380]] het geen binnekant-rolroer nie. Geen stugat word in die deurlopende, enkelgleufklep benodig nie. Wisselwerking in die geval waar die vliegtuig om die vliegveld moet vlieg terwyl die klappe steeds ten volle ontplooi is, kan verhoogde weerstand veroorsaak wat nie die klimgradiënt in gevaar moet stel nie.<ref>{{cite CiteSeerX|last=Reckzeh|first=Daniel|title=Aerodynamic Design of Airbus High-lift Wings in a Multidisciplinary Environment|page=7|citeseerx=10.1.1.602.7484|year=2004}}</ref> == Tipe klappe == [[Lêer:Airfoil lift improvement devices (flaps).png|duimnael|<!--Flaps and high-lift devices. Gurney flap exaggerated for clarity. Blown flap skipped as it is modified from any other type. Pale lines indicate line of movement, and green indicates flap setting used during dive.-->]] === Gewone klap === Die agterste gedeelte van die vlerkprofiel roteer afwaarts op 'n eenvoudige skarnier wat aan die voorkant van die klap gemonteer is.<ref>Gunston 2004, p. 452.</ref>Die Royal Aircraft Factory en National Physical Laboratory in die Verenigde Koninkryk het klappe in 1913 en 1914 getoets, maar dit is nooit in 'n werklike vliegtuig geïnstalleer nie.<ref name=Fairey>Taylor 1974, pp. 8–9.</ref>In 1916 het die Fairey Aviation Company 'n aantal verbeterings aan 'n Sopwith Baby wat hulle herbou het, aangebring, insluitend hul Patent Camber Changing Gear, wat die Fairey Hamble Baby, soos hulle dit hernoem het, die eerste vliegtuig gemaak het wat met klappe vlieg.<ref name=Fairey /> <!-- These were full-span plain flaps which incorporated ailerons, making it also the first instance of flaperons.<ref name=Fairey /> Fairey were not alone however, as [[Breguet Aviation|Breguet]] soon incorporated automatic flaps into the lower wing of their [[Breguet 14]] reconnaissance/bomber in 1917.<ref>{{cite book|last=Toelle|first=Alan|title=Windsock Datafile Special, Breguet 14 | publisher = Albatros Productions|location=Hertfordshire, Great Britain|year=2003|isbn=978-1-902207-61-2}}</ref> Owing to the greater efficiency of other flap types, the plain flap is normally only used where simplicity is required. --> === Splitklap === Die onderste kant van die agterste gedeelte van die vlerkprofiel skarnier afwaarts van die voorkant van die klap terwyl die boonste gedeelte net so staties bly.<ref>Gunston 2004, p. 584.</ref> Dit kan groot veranderinge in die longitudinale trim veroorsaak, wat die neus óf afwaarts druk óf opwaarts laat wip. Teen volle defleksie tree splitklappe baie soos 'n versteuder op, wat aansienlik bydra tot die [[sleurkoëffisiënt]]. Dit kan groot veranderinge in die langskeepsas veroorsaak, wat die neus óf afwaarts óf opwaarts kan kantel. By volle ontplooiing tree splitklappe baie soos 'n stromingsversteurder op, wat aansienlik bydra tot die sleurkoëffisiënt. Dit verbeter die [[Stukrag|hefkoëffisiënt]] ook 'n bietjie. Dit is in 1920 deur Orville Wright en James M. H. Jacobs uitgevind, maar het eers in die 1930's algemeen geword en is toe vinnig vervang. Die [[Supermarine Spitfire]] en Douglas DC-1 (voorloper van die [[Douglas DC-3]] en [[Douglas C-47 Skytrain]]) is twee van die vele vliegtuigtipes van die 1930's wat splitklappe gebruik het. === Gleufklap === 'n Gaping tussen die klap en die vlerk dwing hoëdruklug van onder die vlerk oor die klap, wat help dat die lugvloei teenaan die klap geheg bly, wat die maksimum hefkoëffisiënt verhoog in vergelyking met 'n splitklap.<ref>Gunston 2004, p. 569.</ref> Daarbenewens word die druk oor die hele [[Koord (lugvaart)|koord]] van die primêre vlerkprofiel aansienlik verminder namate die snelheid van lug wat die volgrand verlaat, verhoog word, van die tipiese nie-klap 80% van die vrye stroom, tot dié van die hoërspoed, laerdruk lug wat om die leirand van die gleufklap vloei.<ref name=smith>{{cite journal |last1=Smith |first1=Apollo M. O. |author-link1=Apollo M. O. Smith |title=High-Lift Aerodynamics |journal=Journal of Aircraft |issn=0021-8669 |volume=12 |issue=6 |pages=518–523 |year=1975 |url=http://www.arvelgentry.com/amo/High-Lift_Aerodynamics.pdf |access-date=12 July 2011 |doi=10.2514/3.59830 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110707172637/http://www.arvelgentry.com/amo/High-Lift_Aerodynamics.pdf |archive-date=7 July 2011}}</ref> <!-- Additionally, pressure across the entire chord of the primary airfoil is greatly reduced as the velocity of air leaving its trailing edge is raised, from the typical non-flap 80% of freestream, to that of the higher-speed, lower-pressure air flowing around the leading edge of the slotted flap.<ref name=smith>{{cite journal |last1=Smith |first1=Apollo M. O. |author-link1=Apollo M. O. Smith |title=High-Lift Aerodynamics |journal=Journal of Aircraft |issn=0021-8669 |volume=12 |issue=6 |pages=518–523 |year=1975 |url=http://www.arvelgentry.com/amo/High-Lift_Aerodynamics.pdf |access-date=12 July 2011 |doi=10.2514/3.59830 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110707172637/http://www.arvelgentry.com/amo/High-Lift_Aerodynamics.pdf |archive-date=7 July 2011}}</ref> Any flap that allows air to pass between the wing and the flap is considered a slotted flap. The slotted flap was a result of research at [[Handley-Page]], a variant of the slot that dates from the 1920s, but was not widely used until much later. Some flaps use multiple slots to further boost the effect. --> === Fowler-klap === Dit is splitklap wat eers agtertoe gly, voordat dit afwaarts skarnier, waardeur die eerste koord en dan die kromming van die vlerk verhoog word.<ref>Gunston 2004, p. 249–250.</ref>Die klap kan deel van die boonste oppervlak van die vlerk vorm, soos 'n gewone klap, of dit mag nie, soos 'n splitklap, maar dit moet eers agtertoe gly voordat dit sak. 'n Bepalende kenmerk – wat dit van die Gouge-klap onderskei – is dat 'n gleufeffek het. Die klap is in 1924 deur Harlan D. Fowler ontwikkel en in 1932 deur Fred Weick by NACA getoets. Dit is die eerste keer in 1935 op die Martin 146-prototipe gebruik en het in produksie gekom op die 1937 Lockheed Super Electra<ref>{{cite book|title= Wind and Beyond: A Documentary Journey Into the History of Aerodynamics|author=National Aeronautics and Space Administration}}</ref>en bly steeds in wydverspreide gebruik op moderne vliegtuie, dikwels met veelvuldige gleuwe.<ref name="NASA">{{cite web |title=The Wind and Beyond: A Documentary Journey into the History of Aerodynamics in America. Volume 1; The Ascent of the Airplane |url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/20040031410.pdf |website=ntrs.nasa.gov |date=January 2003 |publisher=NASA |access-date=17 July 2020 |archive-date=17 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200717172017/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/20040031410.pdf |url-status=live |last1=Hansen |first1=James R. |last2=Taylor |first2=D. Bryan |last3=Kinney |first3=Jeremy |last4=Lee |first4=J. Lawrence }}</ref>{{anchor|Junkers flap}} === Junkers-klap === Dit is 'n gegleufde, gewone klap wat onder die volgrand van die vlerk vasgemaak is en om sy eie leirand roteer.<ref>Gunston 2004, p. 331.</ref> Wanneer dit nie gebruik word nie, het dit meer weerstand as ander tipes, maar is meer effektief om stakingspoed te verminder as 'n gewone of gegleufde klap, terwyl dit hul meganiese eenvoud behou. Die klap is ontwerp deur Otto Mader by Junkers in die laat 1920's, hulle is meestal gesien op die [[Junkers Ju 52]] en die [[Junkers Ju 87|Junkers Ju 87 Stuka]], hoewel dieselfde basiese ontwerp ook op baie moderne ultraligte vliegtuie, soos die Denney Kitfox, gevind kan word. Daar word ook soms na hierdie tipe klap verwys as 'n eksterne vlerkprofielklap.<ref>{{cite web|url=https://ntrs.nasa.gov/citations/19930081377|title=Full-scale wind-tunnel and flight tests of a Fairchild 22 airplane equipped with external-airfoil flaps |author=Reed, Warren D. |author2=Clay, William C.|date=30 June 1937|publisher=NACA|access-date=10 August 2020|archive-date=21 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201021051045/https://ntrs.nasa.gov/citations/19930081377|url-status=live}}</ref> === Gouge-klap === Dit is 'n tipe splitklap wat agtertoe gly langs geboë spore wat die volgrand afwaarts dwing, wat die koord en kromming verhoog sonder om die trim te beïnvloed of enige bykomende meganismes te vereis.<ref>Gunston 2004, p. 270.</ref> Dit is in 1936 deur Arthur Gouge vir Short Brothers ontwerp en op die Short Empire- en [[Short Sunderland|Sunderland]]-vlieënde bote gebruik, wat die baie dik Shorts A.D.5-vlerkprofiel gebruik het. Short Brothers was moontlik die enigste maatskappy wat hierdie tipe klap gebruik het. === Fairey-Youngman-klap === Die klap beweeg eers weg van die vlerk (word 'n Junkers-klap) voordat dit agtertoe gly en dan op of af draai. Fairey was een van die min gebruikes van hierdie ontwerp, wat op die [[Fairey Firefly]] en [[Fairey Barracuda]] gebruik is. Wanneer dit in die ontplooide posisie is, kan dit opwaarts gedraai word (tot 'n negatiewe invalshoek) sodat die vliegtuig vertikaal kan duik sonder dat oormatige trimveranderinge nodig is. === Zap-klap === Die Zap-klap is ontwerp deur Edward F. Zaparka terwyl hy by Berliner/Joyce gewerk het en is getoets op 'n General Airplanes Corporation Aristocrat in 1932 en op ander tipes vliegtuie periodiek daarna, maar dit was min gebruik op produksievliegtuie behalwe op die [[Northrop P-61 Black Widow]]. Die leirand van die klap is op 'n spoor gemonteer, terwyl 'n punt van die middel-koord op die klap via 'n arm aan 'n spilpunt net bokant die spoor gekoppel is. Wanneer die klap se leirand na agter op die spoor beweeg, word die driehoek wat deur die spoor, die skag en die oppervlak van die klap (vas by die spilpunt) gevorm word smaller en dieper, wat die klap afdwing.<ref>{{cite magazine| editor= C.M. Poulsen| date= 27 July 1933| title= "The Aircraft Engineer - flight engineering section" Supplement to Flight| magazine= Flight Magazine| pages= 754a–d| url= http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1933/1933%20-%200200.html| archive-date= 27 June 2013| archive-url= https://web.archive.org/web/20130627140403/http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1933/1933%20-%200200.html| url-status= dead}}</ref> === Krueger-klap === {{Hoofartikel|Krueger-klap}} Die Krueger-klap is 'n skarnierklap wat onder die vlerk se leirand uitvou sonder om deel van die leirand van die vlerk te vorm wanneer dit ingetrek word. Dit verhoog die welwing en dikte van die vlerk, wat weer die staakspoed verminder en die weerstand verhoog.<ref>{{cite web|url=http://www.hq.nasa.gov/pao/History/SP-468/ch10-5.htm|title=Chapter 10: Technology of the Jet Airplane|website=www.hq.nasa.gov|access-date=11 December 2006|archive-date=15 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170115222921/http://www.hq.nasa.gov/pao/History/SP-468/ch10-5.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.aoe.vt.edu/~jschetz/fluidnature/unit05/unit5e.html|title=Virginia Tech – Aerospace & Ocean Engineering|archive-url=https://web.archive.org/web/20070307081041/http://www.aoe.vt.edu/~jschetz/fluidnature/unit05/unit5e.html|archive-date=7 March 2007}}</ref> == Galery == <gallery> Lêer:ILA 2008 PD 750.JPG|Gewone klap ten volle ontplooi. Lêer:Avro Lancaster flap Flickr 4841178432.jpg|Splitklap op 'n Tweede Wêreldoorlog bomwerper Lêer:A fully extended flap.jpg|Dubbele gleufklappe ontplooi vir die landing Lêer:Undercarriage.b747.arp.jpg|Krueger-klappe en trippel gleuf-volgrand klappe op 'n [[Boeing 747]] ontplooi vir die landing Lêer:Kitfox Lite.jpg|Junkers-klappe, dien ook as 'n [[rolroer]]. Lêer:C-17 no169 landing.jpg|[[Boeing C-17 Globemaster III|C-17A]] wys die meervoudige gleufklappe en leikantklappe terwyl die klappe slegs driekwart ontplooi is. </gallery> == Sien ook == * [[Lugvaartterme]] == Notas == <references group="nota" /> == Verwysings == {{verwysings}} == Eksterne skakels == * {{Commons-kategorie inlyn|Trailing-edge flaps}} {{Normdata}} [[Kategorie:Aërodinamika]] [[Kategorie:Vliegtuigonderdele]] gem7ya8nth7nr3epa21b3ygb5s6tihr 2894125 2894124 2026-04-15T15:52:33Z Oesjaar 7467 /* Stugate */ Verbeter 2894125 wikitext text/x-wiki {{konstruksie}} [[Lêer:wing.slat.600pix.jpg|duimnael|Die posisie van die klappe op 'n tipiese straalvliegtuig.]] Die '''klappe''' is 'n tipe toestel wat die [[hefkrag]] van 'n [[Vlerk (lugvaart)|vlerk]] verhoog teen 'n gegewe lugspoed en dus die staakspoed verminder. Klappe word gewoonlik aan die agterkant van die vlerk aangetref. Hulle word gebruik om die minimum spoed van 'n [[vliegtuig]] waarteen dit veilig kan vlieg te verminder. Dit verkort ook die opstyg- en landingafstande. Dit verander ook die hoek van die vliegtuig waarteen dit land. Die klappe word ingetrek tydens vlugte aangesien dit ook die weerstand ([[sleurkrag]]) vergroot. Deur die klappe na agter te ontplooi<ref group="nota">By groter vliegtuie word die klappe in fases ontplooi vir die landing.</ref> word die vlerk se boog verleng wat weer die maksimum hefkrag van die vlerk verhoog. Dit laat die vliegtuig toe om die verwagte hefkrag op te wek teen laer snelhede, wat die staakspoed asook die minimum landingspoed verminder. Die verlenging van die vlerk se boog vergroot egter weerstand wat handig is tydens die aanloop tot die landing en die landing self omrede dit die vliegtuig se spoed verminder. Die klappe wat op die meeste vliegtuie geïnstalleer is, is gedeeltelike-lengte klappe; lengtegewys van naby die vlerkwortel tot by die binnekant van die [[hoogteroer]]. Dit strek dus nie oor die hele lengte van die vlerk nie. Wanneer gedeeltelike lengte klappe verleng word, verander hulle die lengtegewyse hefkragverspreiding op die vlerk deur dat die binnekantse helfte van die vlerk 'n groter deel van die hefkrag verskaf en die buitenste helfte dan 'n verminderde gedeelte van die hefkrag te verskaf. Die vermindering van die verhouding van die hefkrag wat deur die buitenste helfte van die vlerk verskaf word, gaan gepaard met 'n vermindering in die aanvalshoek op die buitenste helfte. Dit is voordelig omdat dit die marge bokant die staking van die buiteboordhelfte verhoog, die doeltreffendheid van die [[rolroer]] handhaaf en die waarskynlikheid van asimmetriese staking en tolvlug verminder. Die ideale hefkragverspreiding oor 'n vlerk is ellipties en die ontplooiing van gedeeltelike-lengte klappe veroorsaak 'n beduidende afwyking van die elliptiese vorm. Dit verhoog die hefkrag-geïnduseerde weerstand wat voordelig kan wees tydens nadering en landing, want dit laat die vliegtuig toe om teen 'n steiler hoek te daal. Deur die vlerkklappe te ontplooi, verhoog die welwing of kromming van die vlerk, wat die maksimum hefkoëffisiënt of die boonste limiet van die hefkrag wat 'n vlerk kan genereer, verhoog. Dit laat die vliegtuig toe om die vereiste hefkrag teen 'n laer spoed te genereer, wat die minimum spoed (bekend as staakspoed) verminder waarteen die vliegtuig veilig sal vlieg. Vir die meeste vliegtuigkonfigurasies is 'n nuttige newe-effek van die ontplooiing van die klappe 'n afname in die vliegtuig se hellingshoek wat die neus laat sak en sodoende die vlieënier se uitsig, oor die neus van die vliegtuig, van die aanloopbaan tydens landing verbeter. Daar is baie verskillende ontwerpe van klappe, met die spesifieke keuse afhangende van die grootte, spoed en kompleksiteit van die vliegtuig waarop hulle gebruik gaan word, sowel as die era waarin die vliegtuig ontwerp is. Gewone klappe, gleufklappe en Fowler-klappe is die algemeenste. [[Krueger-klap|Krueger-klappe]] word op die leirand van die vlerke geplaas en word op baie stralervliegtuie gebruik. Die Fowler-, Fairey-Youngman- en Gouge-tipes klappe vergroot die vlerkarea benewens die verandering van die welwing. Die groter hefoppervlakte verminder vlerkbelasting, wat die staakspoed verder verminder. Sommige klappe word elders aangebring. Leirandklappe vorm die vlerk se leirand en wanneer hulle ontplooi word, draai hulle afwaarts om die vlerkwelwing te verhoog. Die de Havilland DH.88 Comet-renvliegtuig het klappe gehad wat onder die romp, voor die volgrand van die vlerk was. Baie van die Waco Custom Cabin-reeks [[Tweedekker (vliegtuig)|tweedekker vliegtuig]] het die klappe in die middel van die [[Koord (lugvaart)|koord]] aan die onderkant van die boonste vlerk gehad. == Werking beginsels == Die algemene vliegtuig [[hefkrag]] vergelyking demonstreer hierdie verwantskappe:<ref name=perkins-hage>Perkins, Courtland; Hage, Robert (1949). ''Airplane performance, stability and control'', Chapter 2, John Wiley and Sons. {{ISBN|0-471-68046-X}}.</ref> :<math>H = \tfrac12 \rho V^2 O C_L</math> waar: * ''H'' die hoeveelheid hefkrag geproduseer, * ''<math>\rho</math>'' is die lug se digtheid, * ''V'' is die ware lugspoed van die vliegtuig of die spoed van die vliegtuig, relatief tot die lug * ''O'' is die oppervlakte van die vlerk * '''<math>C_L</math>''' is die hefkrag koëffisiënt, wat bepaal word deur die vorm van die [[vlerkprofiel]] wat gebruik word en die hoek waarmee die vlerk die lug tref (Invalshoek). Hier kan gesien word dat die verhoging van die area (O) en hefkoëffisiënt <math>C_L</math> 'n soortgelyke hoeveelheid hefkrag teen 'n laer lugspoed (V) toelaat. Dus word klappe op groot skaal gebruik vir kort opstygings en landings. Die ontplooiing van die klappe verhoog ook die sleurskoëffisiënt van die vliegtuig. Daarom, vir enige gegewe gewig en lugspoed, die ontplooiing van die klappe verhoog die sleurkrag. Klappe verhoog die [[sleurkoëffisiënt]] van 'n vliegtuig as gevolg van 'n hoër geïnduseerde sleur wat veroorsaak word deur die veranderde spanwydte hefkragverspreiding op die vlerk met die klappe ontplooi. === Klappe tydens opstyging === Afhangende van die tipe vliegtuig, kan die klappe gedeeltelik ontplooi word vir opstyging.<ref name=perkins-hage /> Wanneer dit tydens opstyg gebruik word, ruil die klappe aanloopbaan afstand benodig vir klimtempo; die gebruik van die klappe verminder die afstand wat die vliegtuig van die aanloopbaan sal gebruik, maar verminder ook die klimtempo. Die hoeveelheid klappe wat opstyg gebruik word vir opstyging, is spesifiek vir elke tipe vliegtuig en die vervaardiger sal die perke voorstel en kan die verwagte vermindering in klimtempo aandui. Die Cessna 172S se Vlieëniers Bedryfshandleiding beveel 10° klappe aan vir die opstyging wanneer die grond sag of dit 'n kort aanloopbaan is, andersins word 0 grade gebruik.<ref name="cessna-172">Cessna Aircraft Company. ''Cessna Model 172S Nav III''. Revision 3-12, 2006, pp. 4–19 to 4–47.</ref> === Klappe tydens die landing === Die klappe kan volledig ontplooi word vir landing om die vliegtuig 'n laer staakspoed te gee sodat die nadering tot die landing stadiger gevlieg kan word, wat die vliegtuig ook toelaat om oor 'n korter afstand te land. Die hoër weerstand en laer staakspoed wat met volledig uitgestrekte klappe geassosieer word, maak 'n steiler en stadiger benadering tot die landingsplek moontlik, maar dit veroorsaak hanteringsprobleme in vliegtuie met baie lae vlerkbelasting (d.w.s. met min gewig en 'n groot vlerkoppervlakte). Winde oor die vluglyn, bekend as dwarswinde, veroorsaak dat die windkant van die vliegtuig meer hefkrag en weerstand genereer, wat veroorsaak dat die vliegtuig rol, gier en van sy beoogde vlugroete af stoot en gevolglik land baie ligte vliegtuie met verminderde klapinstellings in dwarswinde. Verder, sodra die vliegtuig op die grond is, kan die klappe die doeltreffendheid van die remme verminder aangesien die vlerk steeds hefkrag genereer en verhoed dat die hele gewig van die vliegtuig op die bande rus, wat die stopafstand verhoog, veral in nat of ysige toestande. Gewoonlik sal die vlieënier die klappe so gou as moontlik oplig om te voorkom dat dit gebeur.<ref name="cessna-172" /> === Maneuvering van klappe === Sommige sweeftuie gebruik nie net klappe tydens landing nie, maar ook tydens vlug om die welwing van die vlerk vir die gekose spoed te optimaliseer. Terwyl die sweeftuig hoogte wen in termiese kolomme kan die klappe gedeeltelik uitgetrek word om die staakspoed te verminder sodat die sweeftuig stadiger kan vlieg en sodoende die daalsnelheid verminder, wat die sweeftuig toelaat om die stygende lug van die termiese vlug meer doeltreffend te gebruik en in 'n nouer sirkel te draai om die kern van die termiese kolom optimaal te benut. Teen hoër snelhede word 'n negatiewe klap-instelling gebruik om die neus-afwaartse hellingsmoment te verminder. Dit verminder die balanseringslas wat op die horisontale stabilisator benodig word, wat weer die trim-weerstand verminder wat verband hou met die hou van die sweeftuig in longitudinale trim. Negatiewe klappe kan ook gebruik word tydens die aanvanklike stadium van 'n sleeplansering en aan die einde van die landingsloop om beter beheer deur die [[rolroer]]e te handhaaf. Soos sweefvliegtuie, gebruik sommige vegvliegtuie soos die [[Nakajima Ki-43]] ook spesiale klappe om manoeuvreerbaarheid tydens luggevegte te verbeter (dit was met die hand bedryf en was net 'n Fowler-klap), wat die staakspoed verminder en baie skerper draaie moontlik maak.<ref>Windrow 1965, p. 4.</ref> Die klappe wat hiervoor gebruik word, moet spesifiek ontwerp word om die groter spanning te kan hanteer en die meeste klappe het 'n maksimum spoed waarteen hulle ontplooi kan word. Beheerlynmodelvliegtuie wat vir presisie-akrobatiese kompetisie gebou is, het gewoonlik 'n tipe manoeuvreerklapstelsel wat hulle in 'n teenoorgestelde rigting as die hoogteroere beweeg, om te help om die radius van 'n manoeuvre te vernou. === Klapspore === Klapspore, meestal vervaardig van [[Presipitasie-verhardbare vlekvrye staal|PH-staal]] en [[titanium]], beheer die klappe wat op die volgrand van 'n vliegtuig se vlerke geleë is. Klappe wat uitskuif loop op geleidingspore. Waar die klappe buite die vlerkstruktuur loop, word hulle vaartbelyn gemaak om hulle teen skade te beskerm.<ref>{{cite web|url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19960052267.pdf|title=High-Lift Systems on Commercial Subsonic Airliners|author=Rudolph, Peter K. C.|date=September 1996|page=39|publisher=NASA|access-date=7 July 2017|archive-date=21 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191221145349/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19960052267.pdf|url-status=live}}</ref> Sommige klapspoor omhulsels is ontwerp om as antiskokliggame op te tree, wat weerstand verminder wat veroorsaak word deur plaaslike soniese skokgolwe waar die lugvloei transonies word teen hoë snelhede. === Stugate === Stugate, of gapings, in die volgrandklappe mag nodig wees om negatiewe wisselwerking tussen die enjinvloei en ontplooide klappe te verminder. In die afwesigheid van 'n binnekant-rolroer, wat 'n gaping in baie klapinstallasies bied, mag 'n gewysigde klapgedeelte nodig wees. Die stugat op die Boeing 757 is voorsien deur 'n enkelgleufklep tussen die binnekant- en buitekant-dubbelgleufkleppe.<ref>{{cite web|url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19960052267.pdf|title=High-Lift Systems on Commercial Subsonic Airliners|author=Rudolph, Peter K. C.|date=September 1996|pages=40, 54|publisher=NASA|access-date=7 July 2017|archive-date=21 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191221145349/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19960052267.pdf|url-status=live}}</ref> Die [[Airbus A320|A320]], [[Airbus A330|A330]], [[Airbus A340|A340]] en [[Airbus A380|A380]] het geen binnekant-rolroer nie. Geen stugat word in die deurlopende, enkelgleufklep benodig nie. Wisselwerking in die geval waar die vliegtuig skielik om die lughawe moet vlieg terwyl die klappe steeds ten volle ontplooi is, kan verhoogde weerstand veroorsaak wat nie die klimgradiënt in gevaar moet stel nie.<ref>{{cite CiteSeerX|last=Reckzeh|first=Daniel|title=Aerodynamic Design of Airbus High-lift Wings in a Multidisciplinary Environment|page=7|citeseerx=10.1.1.602.7484|year=2004}}</ref> == Tipe klappe == [[Lêer:Airfoil lift improvement devices (flaps).png|duimnael|<!--Flaps and high-lift devices. Gurney flap exaggerated for clarity. Blown flap skipped as it is modified from any other type. Pale lines indicate line of movement, and green indicates flap setting used during dive.-->]] === Gewone klap === Die agterste gedeelte van die vlerkprofiel roteer afwaarts op 'n eenvoudige skarnier wat aan die voorkant van die klap gemonteer is.<ref>Gunston 2004, p. 452.</ref>Die Royal Aircraft Factory en National Physical Laboratory in die Verenigde Koninkryk het klappe in 1913 en 1914 getoets, maar dit is nooit in 'n werklike vliegtuig geïnstalleer nie.<ref name=Fairey>Taylor 1974, pp. 8–9.</ref>In 1916 het die Fairey Aviation Company 'n aantal verbeterings aan 'n Sopwith Baby wat hulle herbou het, aangebring, insluitend hul Patent Camber Changing Gear, wat die Fairey Hamble Baby, soos hulle dit hernoem het, die eerste vliegtuig gemaak het wat met klappe vlieg.<ref name=Fairey /> <!-- These were full-span plain flaps which incorporated ailerons, making it also the first instance of flaperons.<ref name=Fairey /> Fairey were not alone however, as [[Breguet Aviation|Breguet]] soon incorporated automatic flaps into the lower wing of their [[Breguet 14]] reconnaissance/bomber in 1917.<ref>{{cite book|last=Toelle|first=Alan|title=Windsock Datafile Special, Breguet 14 | publisher = Albatros Productions|location=Hertfordshire, Great Britain|year=2003|isbn=978-1-902207-61-2}}</ref> Owing to the greater efficiency of other flap types, the plain flap is normally only used where simplicity is required. --> === Splitklap === Die onderste kant van die agterste gedeelte van die vlerkprofiel skarnier afwaarts van die voorkant van die klap terwyl die boonste gedeelte net so staties bly.<ref>Gunston 2004, p. 584.</ref> Dit kan groot veranderinge in die longitudinale trim veroorsaak, wat die neus óf afwaarts druk óf opwaarts laat wip. Teen volle defleksie tree splitklappe baie soos 'n versteuder op, wat aansienlik bydra tot die [[sleurkoëffisiënt]]. Dit kan groot veranderinge in die langskeepsas veroorsaak, wat die neus óf afwaarts óf opwaarts kan kantel. By volle ontplooiing tree splitklappe baie soos 'n stromingsversteurder op, wat aansienlik bydra tot die sleurkoëffisiënt. Dit verbeter die [[Stukrag|hefkoëffisiënt]] ook 'n bietjie. Dit is in 1920 deur Orville Wright en James M. H. Jacobs uitgevind, maar het eers in die 1930's algemeen geword en is toe vinnig vervang. Die [[Supermarine Spitfire]] en Douglas DC-1 (voorloper van die [[Douglas DC-3]] en [[Douglas C-47 Skytrain]]) is twee van die vele vliegtuigtipes van die 1930's wat splitklappe gebruik het. === Gleufklap === 'n Gaping tussen die klap en die vlerk dwing hoëdruklug van onder die vlerk oor die klap, wat help dat die lugvloei teenaan die klap geheg bly, wat die maksimum hefkoëffisiënt verhoog in vergelyking met 'n splitklap.<ref>Gunston 2004, p. 569.</ref> Daarbenewens word die druk oor die hele [[Koord (lugvaart)|koord]] van die primêre vlerkprofiel aansienlik verminder namate die snelheid van lug wat die volgrand verlaat, verhoog word, van die tipiese nie-klap 80% van die vrye stroom, tot dié van die hoërspoed, laerdruk lug wat om die leirand van die gleufklap vloei.<ref name=smith>{{cite journal |last1=Smith |first1=Apollo M. O. |author-link1=Apollo M. O. Smith |title=High-Lift Aerodynamics |journal=Journal of Aircraft |issn=0021-8669 |volume=12 |issue=6 |pages=518–523 |year=1975 |url=http://www.arvelgentry.com/amo/High-Lift_Aerodynamics.pdf |access-date=12 July 2011 |doi=10.2514/3.59830 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110707172637/http://www.arvelgentry.com/amo/High-Lift_Aerodynamics.pdf |archive-date=7 July 2011}}</ref> <!-- Additionally, pressure across the entire chord of the primary airfoil is greatly reduced as the velocity of air leaving its trailing edge is raised, from the typical non-flap 80% of freestream, to that of the higher-speed, lower-pressure air flowing around the leading edge of the slotted flap.<ref name=smith>{{cite journal |last1=Smith |first1=Apollo M. O. |author-link1=Apollo M. O. Smith |title=High-Lift Aerodynamics |journal=Journal of Aircraft |issn=0021-8669 |volume=12 |issue=6 |pages=518–523 |year=1975 |url=http://www.arvelgentry.com/amo/High-Lift_Aerodynamics.pdf |access-date=12 July 2011 |doi=10.2514/3.59830 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110707172637/http://www.arvelgentry.com/amo/High-Lift_Aerodynamics.pdf |archive-date=7 July 2011}}</ref> Any flap that allows air to pass between the wing and the flap is considered a slotted flap. The slotted flap was a result of research at [[Handley-Page]], a variant of the slot that dates from the 1920s, but was not widely used until much later. Some flaps use multiple slots to further boost the effect. --> === Fowler-klap === Dit is splitklap wat eers agtertoe gly, voordat dit afwaarts skarnier, waardeur die eerste koord en dan die kromming van die vlerk verhoog word.<ref>Gunston 2004, p. 249–250.</ref>Die klap kan deel van die boonste oppervlak van die vlerk vorm, soos 'n gewone klap, of dit mag nie, soos 'n splitklap, maar dit moet eers agtertoe gly voordat dit sak. 'n Bepalende kenmerk – wat dit van die Gouge-klap onderskei – is dat 'n gleufeffek het. Die klap is in 1924 deur Harlan D. Fowler ontwikkel en in 1932 deur Fred Weick by NACA getoets. Dit is die eerste keer in 1935 op die Martin 146-prototipe gebruik en het in produksie gekom op die 1937 Lockheed Super Electra<ref>{{cite book|title= Wind and Beyond: A Documentary Journey Into the History of Aerodynamics|author=National Aeronautics and Space Administration}}</ref>en bly steeds in wydverspreide gebruik op moderne vliegtuie, dikwels met veelvuldige gleuwe.<ref name="NASA">{{cite web |title=The Wind and Beyond: A Documentary Journey into the History of Aerodynamics in America. Volume 1; The Ascent of the Airplane |url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/20040031410.pdf |website=ntrs.nasa.gov |date=January 2003 |publisher=NASA |access-date=17 July 2020 |archive-date=17 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200717172017/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/20040031410.pdf |url-status=live |last1=Hansen |first1=James R. |last2=Taylor |first2=D. Bryan |last3=Kinney |first3=Jeremy |last4=Lee |first4=J. Lawrence }}</ref>{{anchor|Junkers flap}} === Junkers-klap === Dit is 'n gegleufde, gewone klap wat onder die volgrand van die vlerk vasgemaak is en om sy eie leirand roteer.<ref>Gunston 2004, p. 331.</ref> Wanneer dit nie gebruik word nie, het dit meer weerstand as ander tipes, maar is meer effektief om stakingspoed te verminder as 'n gewone of gegleufde klap, terwyl dit hul meganiese eenvoud behou. Die klap is ontwerp deur Otto Mader by Junkers in die laat 1920's, hulle is meestal gesien op die [[Junkers Ju 52]] en die [[Junkers Ju 87|Junkers Ju 87 Stuka]], hoewel dieselfde basiese ontwerp ook op baie moderne ultraligte vliegtuie, soos die Denney Kitfox, gevind kan word. Daar word ook soms na hierdie tipe klap verwys as 'n eksterne vlerkprofielklap.<ref>{{cite web|url=https://ntrs.nasa.gov/citations/19930081377|title=Full-scale wind-tunnel and flight tests of a Fairchild 22 airplane equipped with external-airfoil flaps |author=Reed, Warren D. |author2=Clay, William C.|date=30 June 1937|publisher=NACA|access-date=10 August 2020|archive-date=21 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201021051045/https://ntrs.nasa.gov/citations/19930081377|url-status=live}}</ref> === Gouge-klap === Dit is 'n tipe splitklap wat agtertoe gly langs geboë spore wat die volgrand afwaarts dwing, wat die koord en kromming verhoog sonder om die trim te beïnvloed of enige bykomende meganismes te vereis.<ref>Gunston 2004, p. 270.</ref> Dit is in 1936 deur Arthur Gouge vir Short Brothers ontwerp en op die Short Empire- en [[Short Sunderland|Sunderland]]-vlieënde bote gebruik, wat die baie dik Shorts A.D.5-vlerkprofiel gebruik het. Short Brothers was moontlik die enigste maatskappy wat hierdie tipe klap gebruik het. === Fairey-Youngman-klap === Die klap beweeg eers weg van die vlerk (word 'n Junkers-klap) voordat dit agtertoe gly en dan op of af draai. Fairey was een van die min gebruikes van hierdie ontwerp, wat op die [[Fairey Firefly]] en [[Fairey Barracuda]] gebruik is. Wanneer dit in die ontplooide posisie is, kan dit opwaarts gedraai word (tot 'n negatiewe invalshoek) sodat die vliegtuig vertikaal kan duik sonder dat oormatige trimveranderinge nodig is. === Zap-klap === Die Zap-klap is ontwerp deur Edward F. Zaparka terwyl hy by Berliner/Joyce gewerk het en is getoets op 'n General Airplanes Corporation Aristocrat in 1932 en op ander tipes vliegtuie periodiek daarna, maar dit was min gebruik op produksievliegtuie behalwe op die [[Northrop P-61 Black Widow]]. Die leirand van die klap is op 'n spoor gemonteer, terwyl 'n punt van die middel-koord op die klap via 'n arm aan 'n spilpunt net bokant die spoor gekoppel is. Wanneer die klap se leirand na agter op die spoor beweeg, word die driehoek wat deur die spoor, die skag en die oppervlak van die klap (vas by die spilpunt) gevorm word smaller en dieper, wat die klap afdwing.<ref>{{cite magazine| editor= C.M. Poulsen| date= 27 July 1933| title= "The Aircraft Engineer - flight engineering section" Supplement to Flight| magazine= Flight Magazine| pages= 754a–d| url= http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1933/1933%20-%200200.html| archive-date= 27 June 2013| archive-url= https://web.archive.org/web/20130627140403/http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1933/1933%20-%200200.html| url-status= dead}}</ref> === Krueger-klap === {{Hoofartikel|Krueger-klap}} Die Krueger-klap is 'n skarnierklap wat onder die vlerk se leirand uitvou sonder om deel van die leirand van die vlerk te vorm wanneer dit ingetrek word. Dit verhoog die welwing en dikte van die vlerk, wat weer die staakspoed verminder en die weerstand verhoog.<ref>{{cite web|url=http://www.hq.nasa.gov/pao/History/SP-468/ch10-5.htm|title=Chapter 10: Technology of the Jet Airplane|website=www.hq.nasa.gov|access-date=11 December 2006|archive-date=15 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170115222921/http://www.hq.nasa.gov/pao/History/SP-468/ch10-5.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.aoe.vt.edu/~jschetz/fluidnature/unit05/unit5e.html|title=Virginia Tech – Aerospace & Ocean Engineering|archive-url=https://web.archive.org/web/20070307081041/http://www.aoe.vt.edu/~jschetz/fluidnature/unit05/unit5e.html|archive-date=7 March 2007}}</ref> == Galery == <gallery> Lêer:ILA 2008 PD 750.JPG|Gewone klap ten volle ontplooi. Lêer:Avro Lancaster flap Flickr 4841178432.jpg|Splitklap op 'n Tweede Wêreldoorlog bomwerper Lêer:A fully extended flap.jpg|Dubbele gleufklappe ontplooi vir die landing Lêer:Undercarriage.b747.arp.jpg|Krueger-klappe en trippel gleuf-volgrand klappe op 'n [[Boeing 747]] ontplooi vir die landing Lêer:Kitfox Lite.jpg|Junkers-klappe, dien ook as 'n [[rolroer]]. Lêer:C-17 no169 landing.jpg|[[Boeing C-17 Globemaster III|C-17A]] wys die meervoudige gleufklappe en leikantklappe terwyl die klappe slegs driekwart ontplooi is. </gallery> == Sien ook == * [[Lugvaartterme]] == Notas == <references group="nota" /> == Verwysings == {{verwysings}} == Eksterne skakels == * {{Commons-kategorie inlyn|Trailing-edge flaps}} {{Normdata}} [[Kategorie:Aërodinamika]] [[Kategorie:Vliegtuigonderdele]] hx7glrvf7avp8l1xqb5tixqj4l977u1 2894127 2894125 2026-04-15T15:56:54Z Oesjaar 7467 /* Gewone klap */ Verbeter 2894127 wikitext text/x-wiki {{konstruksie}} [[Lêer:wing.slat.600pix.jpg|duimnael|Die posisie van die klappe op 'n tipiese straalvliegtuig.]] Die '''klappe''' is 'n tipe toestel wat die [[hefkrag]] van 'n [[Vlerk (lugvaart)|vlerk]] verhoog teen 'n gegewe lugspoed en dus die staakspoed verminder. Klappe word gewoonlik aan die agterkant van die vlerk aangetref. Hulle word gebruik om die minimum spoed van 'n [[vliegtuig]] waarteen dit veilig kan vlieg te verminder. Dit verkort ook die opstyg- en landingafstande. Dit verander ook die hoek van die vliegtuig waarteen dit land. Die klappe word ingetrek tydens vlugte aangesien dit ook die weerstand ([[sleurkrag]]) vergroot. Deur die klappe na agter te ontplooi<ref group="nota">By groter vliegtuie word die klappe in fases ontplooi vir die landing.</ref> word die vlerk se boog verleng wat weer die maksimum hefkrag van die vlerk verhoog. Dit laat die vliegtuig toe om die verwagte hefkrag op te wek teen laer snelhede, wat die staakspoed asook die minimum landingspoed verminder. Die verlenging van die vlerk se boog vergroot egter weerstand wat handig is tydens die aanloop tot die landing en die landing self omrede dit die vliegtuig se spoed verminder. Die klappe wat op die meeste vliegtuie geïnstalleer is, is gedeeltelike-lengte klappe; lengtegewys van naby die vlerkwortel tot by die binnekant van die [[hoogteroer]]. Dit strek dus nie oor die hele lengte van die vlerk nie. Wanneer gedeeltelike lengte klappe verleng word, verander hulle die lengtegewyse hefkragverspreiding op die vlerk deur dat die binnekantse helfte van die vlerk 'n groter deel van die hefkrag verskaf en die buitenste helfte dan 'n verminderde gedeelte van die hefkrag te verskaf. Die vermindering van die verhouding van die hefkrag wat deur die buitenste helfte van die vlerk verskaf word, gaan gepaard met 'n vermindering in die aanvalshoek op die buitenste helfte. Dit is voordelig omdat dit die marge bokant die staking van die buiteboordhelfte verhoog, die doeltreffendheid van die [[rolroer]] handhaaf en die waarskynlikheid van asimmetriese staking en tolvlug verminder. Die ideale hefkragverspreiding oor 'n vlerk is ellipties en die ontplooiing van gedeeltelike-lengte klappe veroorsaak 'n beduidende afwyking van die elliptiese vorm. Dit verhoog die hefkrag-geïnduseerde weerstand wat voordelig kan wees tydens nadering en landing, want dit laat die vliegtuig toe om teen 'n steiler hoek te daal. Deur die vlerkklappe te ontplooi, verhoog die welwing of kromming van die vlerk, wat die maksimum hefkoëffisiënt of die boonste limiet van die hefkrag wat 'n vlerk kan genereer, verhoog. Dit laat die vliegtuig toe om die vereiste hefkrag teen 'n laer spoed te genereer, wat die minimum spoed (bekend as staakspoed) verminder waarteen die vliegtuig veilig sal vlieg. Vir die meeste vliegtuigkonfigurasies is 'n nuttige newe-effek van die ontplooiing van die klappe 'n afname in die vliegtuig se hellingshoek wat die neus laat sak en sodoende die vlieënier se uitsig, oor die neus van die vliegtuig, van die aanloopbaan tydens landing verbeter. Daar is baie verskillende ontwerpe van klappe, met die spesifieke keuse afhangende van die grootte, spoed en kompleksiteit van die vliegtuig waarop hulle gebruik gaan word, sowel as die era waarin die vliegtuig ontwerp is. Gewone klappe, gleufklappe en Fowler-klappe is die algemeenste. [[Krueger-klap|Krueger-klappe]] word op die leirand van die vlerke geplaas en word op baie stralervliegtuie gebruik. Die Fowler-, Fairey-Youngman- en Gouge-tipes klappe vergroot die vlerkarea benewens die verandering van die welwing. Die groter hefoppervlakte verminder vlerkbelasting, wat die staakspoed verder verminder. Sommige klappe word elders aangebring. Leirandklappe vorm die vlerk se leirand en wanneer hulle ontplooi word, draai hulle afwaarts om die vlerkwelwing te verhoog. Die de Havilland DH.88 Comet-renvliegtuig het klappe gehad wat onder die romp, voor die volgrand van die vlerk was. Baie van die Waco Custom Cabin-reeks [[Tweedekker (vliegtuig)|tweedekker vliegtuig]] het die klappe in die middel van die [[Koord (lugvaart)|koord]] aan die onderkant van die boonste vlerk gehad. == Werking beginsels == Die algemene vliegtuig [[hefkrag]] vergelyking demonstreer hierdie verwantskappe:<ref name=perkins-hage>Perkins, Courtland; Hage, Robert (1949). ''Airplane performance, stability and control'', Chapter 2, John Wiley and Sons. {{ISBN|0-471-68046-X}}.</ref> :<math>H = \tfrac12 \rho V^2 O C_L</math> waar: * ''H'' die hoeveelheid hefkrag geproduseer, * ''<math>\rho</math>'' is die lug se digtheid, * ''V'' is die ware lugspoed van die vliegtuig of die spoed van die vliegtuig, relatief tot die lug * ''O'' is die oppervlakte van die vlerk * '''<math>C_L</math>''' is die hefkrag koëffisiënt, wat bepaal word deur die vorm van die [[vlerkprofiel]] wat gebruik word en die hoek waarmee die vlerk die lug tref (Invalshoek). Hier kan gesien word dat die verhoging van die area (O) en hefkoëffisiënt <math>C_L</math> 'n soortgelyke hoeveelheid hefkrag teen 'n laer lugspoed (V) toelaat. Dus word klappe op groot skaal gebruik vir kort opstygings en landings. Die ontplooiing van die klappe verhoog ook die sleurskoëffisiënt van die vliegtuig. Daarom, vir enige gegewe gewig en lugspoed, die ontplooiing van die klappe verhoog die sleurkrag. Klappe verhoog die [[sleurkoëffisiënt]] van 'n vliegtuig as gevolg van 'n hoër geïnduseerde sleur wat veroorsaak word deur die veranderde spanwydte hefkragverspreiding op die vlerk met die klappe ontplooi. === Klappe tydens opstyging === Afhangende van die tipe vliegtuig, kan die klappe gedeeltelik ontplooi word vir opstyging.<ref name=perkins-hage /> Wanneer dit tydens opstyg gebruik word, ruil die klappe aanloopbaan afstand benodig vir klimtempo; die gebruik van die klappe verminder die afstand wat die vliegtuig van die aanloopbaan sal gebruik, maar verminder ook die klimtempo. Die hoeveelheid klappe wat opstyg gebruik word vir opstyging, is spesifiek vir elke tipe vliegtuig en die vervaardiger sal die perke voorstel en kan die verwagte vermindering in klimtempo aandui. Die Cessna 172S se Vlieëniers Bedryfshandleiding beveel 10° klappe aan vir die opstyging wanneer die grond sag of dit 'n kort aanloopbaan is, andersins word 0 grade gebruik.<ref name="cessna-172">Cessna Aircraft Company. ''Cessna Model 172S Nav III''. Revision 3-12, 2006, pp. 4–19 to 4–47.</ref> === Klappe tydens die landing === Die klappe kan volledig ontplooi word vir landing om die vliegtuig 'n laer staakspoed te gee sodat die nadering tot die landing stadiger gevlieg kan word, wat die vliegtuig ook toelaat om oor 'n korter afstand te land. Die hoër weerstand en laer staakspoed wat met volledig uitgestrekte klappe geassosieer word, maak 'n steiler en stadiger benadering tot die landingsplek moontlik, maar dit veroorsaak hanteringsprobleme in vliegtuie met baie lae vlerkbelasting (d.w.s. met min gewig en 'n groot vlerkoppervlakte). Winde oor die vluglyn, bekend as dwarswinde, veroorsaak dat die windkant van die vliegtuig meer hefkrag en weerstand genereer, wat veroorsaak dat die vliegtuig rol, gier en van sy beoogde vlugroete af stoot en gevolglik land baie ligte vliegtuie met verminderde klapinstellings in dwarswinde. Verder, sodra die vliegtuig op die grond is, kan die klappe die doeltreffendheid van die remme verminder aangesien die vlerk steeds hefkrag genereer en verhoed dat die hele gewig van die vliegtuig op die bande rus, wat die stopafstand verhoog, veral in nat of ysige toestande. Gewoonlik sal die vlieënier die klappe so gou as moontlik oplig om te voorkom dat dit gebeur.<ref name="cessna-172" /> === Maneuvering van klappe === Sommige sweeftuie gebruik nie net klappe tydens landing nie, maar ook tydens vlug om die welwing van die vlerk vir die gekose spoed te optimaliseer. Terwyl die sweeftuig hoogte wen in termiese kolomme kan die klappe gedeeltelik uitgetrek word om die staakspoed te verminder sodat die sweeftuig stadiger kan vlieg en sodoende die daalsnelheid verminder, wat die sweeftuig toelaat om die stygende lug van die termiese vlug meer doeltreffend te gebruik en in 'n nouer sirkel te draai om die kern van die termiese kolom optimaal te benut. Teen hoër snelhede word 'n negatiewe klap-instelling gebruik om die neus-afwaartse hellingsmoment te verminder. Dit verminder die balanseringslas wat op die horisontale stabilisator benodig word, wat weer die trim-weerstand verminder wat verband hou met die hou van die sweeftuig in longitudinale trim. Negatiewe klappe kan ook gebruik word tydens die aanvanklike stadium van 'n sleeplansering en aan die einde van die landingsloop om beter beheer deur die [[rolroer]]e te handhaaf. Soos sweefvliegtuie, gebruik sommige vegvliegtuie soos die [[Nakajima Ki-43]] ook spesiale klappe om manoeuvreerbaarheid tydens luggevegte te verbeter (dit was met die hand bedryf en was net 'n Fowler-klap), wat die staakspoed verminder en baie skerper draaie moontlik maak.<ref>Windrow 1965, p. 4.</ref> Die klappe wat hiervoor gebruik word, moet spesifiek ontwerp word om die groter spanning te kan hanteer en die meeste klappe het 'n maksimum spoed waarteen hulle ontplooi kan word. Beheerlynmodelvliegtuie wat vir presisie-akrobatiese kompetisie gebou is, het gewoonlik 'n tipe manoeuvreerklapstelsel wat hulle in 'n teenoorgestelde rigting as die hoogteroere beweeg, om te help om die radius van 'n manoeuvre te vernou. === Klapspore === Klapspore, meestal vervaardig van [[Presipitasie-verhardbare vlekvrye staal|PH-staal]] en [[titanium]], beheer die klappe wat op die volgrand van 'n vliegtuig se vlerke geleë is. Klappe wat uitskuif loop op geleidingspore. Waar die klappe buite die vlerkstruktuur loop, word hulle vaartbelyn gemaak om hulle teen skade te beskerm.<ref>{{cite web|url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19960052267.pdf|title=High-Lift Systems on Commercial Subsonic Airliners|author=Rudolph, Peter K. C.|date=September 1996|page=39|publisher=NASA|access-date=7 July 2017|archive-date=21 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191221145349/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19960052267.pdf|url-status=live}}</ref> Sommige klapspoor omhulsels is ontwerp om as antiskokliggame op te tree, wat weerstand verminder wat veroorsaak word deur plaaslike soniese skokgolwe waar die lugvloei transonies word teen hoë snelhede. === Stugate === Stugate, of gapings, in die volgrandklappe mag nodig wees om negatiewe wisselwerking tussen die enjinvloei en ontplooide klappe te verminder. In die afwesigheid van 'n binnekant-rolroer, wat 'n gaping in baie klapinstallasies bied, mag 'n gewysigde klapgedeelte nodig wees. Die stugat op die Boeing 757 is voorsien deur 'n enkelgleufklep tussen die binnekant- en buitekant-dubbelgleufkleppe.<ref>{{cite web|url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19960052267.pdf|title=High-Lift Systems on Commercial Subsonic Airliners|author=Rudolph, Peter K. C.|date=September 1996|pages=40, 54|publisher=NASA|access-date=7 July 2017|archive-date=21 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191221145349/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19960052267.pdf|url-status=live}}</ref> Die [[Airbus A320|A320]], [[Airbus A330|A330]], [[Airbus A340|A340]] en [[Airbus A380|A380]] het geen binnekant-rolroer nie. Geen stugat word in die deurlopende, enkelgleufklep benodig nie. Wisselwerking in die geval waar die vliegtuig skielik om die lughawe moet vlieg terwyl die klappe steeds ten volle ontplooi is, kan verhoogde weerstand veroorsaak wat nie die klimgradiënt in gevaar moet stel nie.<ref>{{cite CiteSeerX|last=Reckzeh|first=Daniel|title=Aerodynamic Design of Airbus High-lift Wings in a Multidisciplinary Environment|page=7|citeseerx=10.1.1.602.7484|year=2004}}</ref> == Tipe klappe == [[Lêer:Airfoil lift improvement devices (flaps).png|duimnael|<!--Flaps and high-lift devices. Gurney flap exaggerated for clarity. Blown flap skipped as it is modified from any other type. Pale lines indicate line of movement, and green indicates flap setting used during dive.-->]] === Gewone klap === Die agterste gedeelte van die vlerkprofiel roteer afwaarts op 'n eenvoudige skarnier wat aan die voorkant van die klap gemonteer is.<ref>Gunston 2004, p. 452.</ref>Die Royal Aircraft Factory en National Physical Laboratory in die Verenigde Koninkryk het klappe in 1913 en 1914 getoets, maar dit is nooit in 'n werklike vliegtuig geïnstalleer nie.<ref name=Fairey>Taylor 1974, pp. 8–9.</ref>In 1916 het die Fairey Aviation Company 'n aantal verbeterings aan 'n Sopwith Baby wat hulle herbou het, aangebring, insluitend hul Patent Camber Changing Gear, wat die Fairey Hamble Baby, soos hulle dit hernoem het, die eerste vliegtuig gemaak het wat met klappe vlieg.<ref name=Fairey /> Dit was gewone klappe met 'n volle spanwydte wat rolroere ingesluit het, wat dit ook die eerste voorbeeld van klaprolroere maak.<ref name=Fairey /> Fairey was egter nie alleen nie, aangesien Breguet gou outomatiese klappe in die onderste vlerk van hul Breguet 14 verkennings/bomwerper in 1917 ingesluit het.<ref>{{cite book|last=Toelle|first=Alan|title=Windsock Datafile Special, Breguet 14 | publisher = Albatros Productions|location=Hertfordshire, Great Britain|year=2003|isbn=978-1-902207-61-2}}</ref> As gevolg van die groter doeltreffendheid van ander klaptipes, word die gewone klap normaalweg slegs gebruik waar eenvoud vereis word. <!-- These were full-span plain flaps which incorporated ailerons, making it also the first instance of flaperons.<ref name=Fairey /> Fairey were not alone however, as [[Breguet Aviation|Breguet]] soon incorporated automatic flaps into the lower wing of their [[Breguet 14]] reconnaissance/bomber in 1917.<ref>{{cite book|last=Toelle|first=Alan|title=Windsock Datafile Special, Breguet 14 | publisher = Albatros Productions|location=Hertfordshire, Great Britain|year=2003|isbn=978-1-902207-61-2}}</ref> Owing to the greater efficiency of other flap types, the plain flap is normally only used where simplicity is required. --> === Splitklap === Die onderste kant van die agterste gedeelte van die vlerkprofiel skarnier afwaarts van die voorkant van die klap terwyl die boonste gedeelte net so staties bly.<ref>Gunston 2004, p. 584.</ref> Dit kan groot veranderinge in die longitudinale trim veroorsaak, wat die neus óf afwaarts druk óf opwaarts laat wip. Teen volle defleksie tree splitklappe baie soos 'n versteuder op, wat aansienlik bydra tot die [[sleurkoëffisiënt]]. Dit kan groot veranderinge in die langskeepsas veroorsaak, wat die neus óf afwaarts óf opwaarts kan kantel. By volle ontplooiing tree splitklappe baie soos 'n stromingsversteurder op, wat aansienlik bydra tot die sleurkoëffisiënt. Dit verbeter die [[Stukrag|hefkoëffisiënt]] ook 'n bietjie. Dit is in 1920 deur Orville Wright en James M. H. Jacobs uitgevind, maar het eers in die 1930's algemeen geword en is toe vinnig vervang. Die [[Supermarine Spitfire]] en Douglas DC-1 (voorloper van die [[Douglas DC-3]] en [[Douglas C-47 Skytrain]]) is twee van die vele vliegtuigtipes van die 1930's wat splitklappe gebruik het. === Gleufklap === 'n Gaping tussen die klap en die vlerk dwing hoëdruklug van onder die vlerk oor die klap, wat help dat die lugvloei teenaan die klap geheg bly, wat die maksimum hefkoëffisiënt verhoog in vergelyking met 'n splitklap.<ref>Gunston 2004, p. 569.</ref> Daarbenewens word die druk oor die hele [[Koord (lugvaart)|koord]] van die primêre vlerkprofiel aansienlik verminder namate die snelheid van lug wat die volgrand verlaat, verhoog word, van die tipiese nie-klap 80% van die vrye stroom, tot dié van die hoërspoed, laerdruk lug wat om die leirand van die gleufklap vloei.<ref name=smith>{{cite journal |last1=Smith |first1=Apollo M. O. |author-link1=Apollo M. O. Smith |title=High-Lift Aerodynamics |journal=Journal of Aircraft |issn=0021-8669 |volume=12 |issue=6 |pages=518–523 |year=1975 |url=http://www.arvelgentry.com/amo/High-Lift_Aerodynamics.pdf |access-date=12 July 2011 |doi=10.2514/3.59830 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110707172637/http://www.arvelgentry.com/amo/High-Lift_Aerodynamics.pdf |archive-date=7 July 2011}}</ref> <!-- Additionally, pressure across the entire chord of the primary airfoil is greatly reduced as the velocity of air leaving its trailing edge is raised, from the typical non-flap 80% of freestream, to that of the higher-speed, lower-pressure air flowing around the leading edge of the slotted flap.<ref name=smith>{{cite journal |last1=Smith |first1=Apollo M. O. |author-link1=Apollo M. O. Smith |title=High-Lift Aerodynamics |journal=Journal of Aircraft |issn=0021-8669 |volume=12 |issue=6 |pages=518–523 |year=1975 |url=http://www.arvelgentry.com/amo/High-Lift_Aerodynamics.pdf |access-date=12 July 2011 |doi=10.2514/3.59830 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110707172637/http://www.arvelgentry.com/amo/High-Lift_Aerodynamics.pdf |archive-date=7 July 2011}}</ref> Any flap that allows air to pass between the wing and the flap is considered a slotted flap. The slotted flap was a result of research at [[Handley-Page]], a variant of the slot that dates from the 1920s, but was not widely used until much later. Some flaps use multiple slots to further boost the effect. --> === Fowler-klap === Dit is splitklap wat eers agtertoe gly, voordat dit afwaarts skarnier, waardeur die eerste koord en dan die kromming van die vlerk verhoog word.<ref>Gunston 2004, p. 249–250.</ref>Die klap kan deel van die boonste oppervlak van die vlerk vorm, soos 'n gewone klap, of dit mag nie, soos 'n splitklap, maar dit moet eers agtertoe gly voordat dit sak. 'n Bepalende kenmerk – wat dit van die Gouge-klap onderskei – is dat 'n gleufeffek het. Die klap is in 1924 deur Harlan D. Fowler ontwikkel en in 1932 deur Fred Weick by NACA getoets. Dit is die eerste keer in 1935 op die Martin 146-prototipe gebruik en het in produksie gekom op die 1937 Lockheed Super Electra<ref>{{cite book|title= Wind and Beyond: A Documentary Journey Into the History of Aerodynamics|author=National Aeronautics and Space Administration}}</ref>en bly steeds in wydverspreide gebruik op moderne vliegtuie, dikwels met veelvuldige gleuwe.<ref name="NASA">{{cite web |title=The Wind and Beyond: A Documentary Journey into the History of Aerodynamics in America. Volume 1; The Ascent of the Airplane |url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/20040031410.pdf |website=ntrs.nasa.gov |date=January 2003 |publisher=NASA |access-date=17 July 2020 |archive-date=17 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200717172017/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/20040031410.pdf |url-status=live |last1=Hansen |first1=James R. |last2=Taylor |first2=D. Bryan |last3=Kinney |first3=Jeremy |last4=Lee |first4=J. Lawrence }}</ref>{{anchor|Junkers flap}} === Junkers-klap === Dit is 'n gegleufde, gewone klap wat onder die volgrand van die vlerk vasgemaak is en om sy eie leirand roteer.<ref>Gunston 2004, p. 331.</ref> Wanneer dit nie gebruik word nie, het dit meer weerstand as ander tipes, maar is meer effektief om stakingspoed te verminder as 'n gewone of gegleufde klap, terwyl dit hul meganiese eenvoud behou. Die klap is ontwerp deur Otto Mader by Junkers in die laat 1920's, hulle is meestal gesien op die [[Junkers Ju 52]] en die [[Junkers Ju 87|Junkers Ju 87 Stuka]], hoewel dieselfde basiese ontwerp ook op baie moderne ultraligte vliegtuie, soos die Denney Kitfox, gevind kan word. Daar word ook soms na hierdie tipe klap verwys as 'n eksterne vlerkprofielklap.<ref>{{cite web|url=https://ntrs.nasa.gov/citations/19930081377|title=Full-scale wind-tunnel and flight tests of a Fairchild 22 airplane equipped with external-airfoil flaps |author=Reed, Warren D. |author2=Clay, William C.|date=30 June 1937|publisher=NACA|access-date=10 August 2020|archive-date=21 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201021051045/https://ntrs.nasa.gov/citations/19930081377|url-status=live}}</ref> === Gouge-klap === Dit is 'n tipe splitklap wat agtertoe gly langs geboë spore wat die volgrand afwaarts dwing, wat die koord en kromming verhoog sonder om die trim te beïnvloed of enige bykomende meganismes te vereis.<ref>Gunston 2004, p. 270.</ref> Dit is in 1936 deur Arthur Gouge vir Short Brothers ontwerp en op die Short Empire- en [[Short Sunderland|Sunderland]]-vlieënde bote gebruik, wat die baie dik Shorts A.D.5-vlerkprofiel gebruik het. Short Brothers was moontlik die enigste maatskappy wat hierdie tipe klap gebruik het. === Fairey-Youngman-klap === Die klap beweeg eers weg van die vlerk (word 'n Junkers-klap) voordat dit agtertoe gly en dan op of af draai. Fairey was een van die min gebruikes van hierdie ontwerp, wat op die [[Fairey Firefly]] en [[Fairey Barracuda]] gebruik is. Wanneer dit in die ontplooide posisie is, kan dit opwaarts gedraai word (tot 'n negatiewe invalshoek) sodat die vliegtuig vertikaal kan duik sonder dat oormatige trimveranderinge nodig is. === Zap-klap === Die Zap-klap is ontwerp deur Edward F. Zaparka terwyl hy by Berliner/Joyce gewerk het en is getoets op 'n General Airplanes Corporation Aristocrat in 1932 en op ander tipes vliegtuie periodiek daarna, maar dit was min gebruik op produksievliegtuie behalwe op die [[Northrop P-61 Black Widow]]. Die leirand van die klap is op 'n spoor gemonteer, terwyl 'n punt van die middel-koord op die klap via 'n arm aan 'n spilpunt net bokant die spoor gekoppel is. Wanneer die klap se leirand na agter op die spoor beweeg, word die driehoek wat deur die spoor, die skag en die oppervlak van die klap (vas by die spilpunt) gevorm word smaller en dieper, wat die klap afdwing.<ref>{{cite magazine| editor= C.M. Poulsen| date= 27 July 1933| title= "The Aircraft Engineer - flight engineering section" Supplement to Flight| magazine= Flight Magazine| pages= 754a–d| url= http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1933/1933%20-%200200.html| archive-date= 27 June 2013| archive-url= https://web.archive.org/web/20130627140403/http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1933/1933%20-%200200.html| url-status= dead}}</ref> === Krueger-klap === {{Hoofartikel|Krueger-klap}} Die Krueger-klap is 'n skarnierklap wat onder die vlerk se leirand uitvou sonder om deel van die leirand van die vlerk te vorm wanneer dit ingetrek word. Dit verhoog die welwing en dikte van die vlerk, wat weer die staakspoed verminder en die weerstand verhoog.<ref>{{cite web|url=http://www.hq.nasa.gov/pao/History/SP-468/ch10-5.htm|title=Chapter 10: Technology of the Jet Airplane|website=www.hq.nasa.gov|access-date=11 December 2006|archive-date=15 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170115222921/http://www.hq.nasa.gov/pao/History/SP-468/ch10-5.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.aoe.vt.edu/~jschetz/fluidnature/unit05/unit5e.html|title=Virginia Tech – Aerospace & Ocean Engineering|archive-url=https://web.archive.org/web/20070307081041/http://www.aoe.vt.edu/~jschetz/fluidnature/unit05/unit5e.html|archive-date=7 March 2007}}</ref> == Galery == <gallery> Lêer:ILA 2008 PD 750.JPG|Gewone klap ten volle ontplooi. Lêer:Avro Lancaster flap Flickr 4841178432.jpg|Splitklap op 'n Tweede Wêreldoorlog bomwerper Lêer:A fully extended flap.jpg|Dubbele gleufklappe ontplooi vir die landing Lêer:Undercarriage.b747.arp.jpg|Krueger-klappe en trippel gleuf-volgrand klappe op 'n [[Boeing 747]] ontplooi vir die landing Lêer:Kitfox Lite.jpg|Junkers-klappe, dien ook as 'n [[rolroer]]. Lêer:C-17 no169 landing.jpg|[[Boeing C-17 Globemaster III|C-17A]] wys die meervoudige gleufklappe en leikantklappe terwyl die klappe slegs driekwart ontplooi is. </gallery> == Sien ook == * [[Lugvaartterme]] == Notas == <references group="nota" /> == Verwysings == {{verwysings}} == Eksterne skakels == * {{Commons-kategorie inlyn|Trailing-edge flaps}} {{Normdata}} [[Kategorie:Aërodinamika]] [[Kategorie:Vliegtuigonderdele]] 1rali9a2b7krhsmj3z257ivwo0b3r0k 2894128 2894127 2026-04-15T15:57:28Z Oesjaar 7467 /* Gewone klap */ Verbeter 2894128 wikitext text/x-wiki {{konstruksie}} [[Lêer:wing.slat.600pix.jpg|duimnael|Die posisie van die klappe op 'n tipiese straalvliegtuig.]] Die '''klappe''' is 'n tipe toestel wat die [[hefkrag]] van 'n [[Vlerk (lugvaart)|vlerk]] verhoog teen 'n gegewe lugspoed en dus die staakspoed verminder. Klappe word gewoonlik aan die agterkant van die vlerk aangetref. Hulle word gebruik om die minimum spoed van 'n [[vliegtuig]] waarteen dit veilig kan vlieg te verminder. Dit verkort ook die opstyg- en landingafstande. Dit verander ook die hoek van die vliegtuig waarteen dit land. Die klappe word ingetrek tydens vlugte aangesien dit ook die weerstand ([[sleurkrag]]) vergroot. Deur die klappe na agter te ontplooi<ref group="nota">By groter vliegtuie word die klappe in fases ontplooi vir die landing.</ref> word die vlerk se boog verleng wat weer die maksimum hefkrag van die vlerk verhoog. Dit laat die vliegtuig toe om die verwagte hefkrag op te wek teen laer snelhede, wat die staakspoed asook die minimum landingspoed verminder. Die verlenging van die vlerk se boog vergroot egter weerstand wat handig is tydens die aanloop tot die landing en die landing self omrede dit die vliegtuig se spoed verminder. Die klappe wat op die meeste vliegtuie geïnstalleer is, is gedeeltelike-lengte klappe; lengtegewys van naby die vlerkwortel tot by die binnekant van die [[hoogteroer]]. Dit strek dus nie oor die hele lengte van die vlerk nie. Wanneer gedeeltelike lengte klappe verleng word, verander hulle die lengtegewyse hefkragverspreiding op die vlerk deur dat die binnekantse helfte van die vlerk 'n groter deel van die hefkrag verskaf en die buitenste helfte dan 'n verminderde gedeelte van die hefkrag te verskaf. Die vermindering van die verhouding van die hefkrag wat deur die buitenste helfte van die vlerk verskaf word, gaan gepaard met 'n vermindering in die aanvalshoek op die buitenste helfte. Dit is voordelig omdat dit die marge bokant die staking van die buiteboordhelfte verhoog, die doeltreffendheid van die [[rolroer]] handhaaf en die waarskynlikheid van asimmetriese staking en tolvlug verminder. Die ideale hefkragverspreiding oor 'n vlerk is ellipties en die ontplooiing van gedeeltelike-lengte klappe veroorsaak 'n beduidende afwyking van die elliptiese vorm. Dit verhoog die hefkrag-geïnduseerde weerstand wat voordelig kan wees tydens nadering en landing, want dit laat die vliegtuig toe om teen 'n steiler hoek te daal. Deur die vlerkklappe te ontplooi, verhoog die welwing of kromming van die vlerk, wat die maksimum hefkoëffisiënt of die boonste limiet van die hefkrag wat 'n vlerk kan genereer, verhoog. Dit laat die vliegtuig toe om die vereiste hefkrag teen 'n laer spoed te genereer, wat die minimum spoed (bekend as staakspoed) verminder waarteen die vliegtuig veilig sal vlieg. Vir die meeste vliegtuigkonfigurasies is 'n nuttige newe-effek van die ontplooiing van die klappe 'n afname in die vliegtuig se hellingshoek wat die neus laat sak en sodoende die vlieënier se uitsig, oor die neus van die vliegtuig, van die aanloopbaan tydens landing verbeter. Daar is baie verskillende ontwerpe van klappe, met die spesifieke keuse afhangende van die grootte, spoed en kompleksiteit van die vliegtuig waarop hulle gebruik gaan word, sowel as die era waarin die vliegtuig ontwerp is. Gewone klappe, gleufklappe en Fowler-klappe is die algemeenste. [[Krueger-klap|Krueger-klappe]] word op die leirand van die vlerke geplaas en word op baie stralervliegtuie gebruik. Die Fowler-, Fairey-Youngman- en Gouge-tipes klappe vergroot die vlerkarea benewens die verandering van die welwing. Die groter hefoppervlakte verminder vlerkbelasting, wat die staakspoed verder verminder. Sommige klappe word elders aangebring. Leirandklappe vorm die vlerk se leirand en wanneer hulle ontplooi word, draai hulle afwaarts om die vlerkwelwing te verhoog. Die de Havilland DH.88 Comet-renvliegtuig het klappe gehad wat onder die romp, voor die volgrand van die vlerk was. Baie van die Waco Custom Cabin-reeks [[Tweedekker (vliegtuig)|tweedekker vliegtuig]] het die klappe in die middel van die [[Koord (lugvaart)|koord]] aan die onderkant van die boonste vlerk gehad. == Werking beginsels == Die algemene vliegtuig [[hefkrag]] vergelyking demonstreer hierdie verwantskappe:<ref name=perkins-hage>Perkins, Courtland; Hage, Robert (1949). ''Airplane performance, stability and control'', Chapter 2, John Wiley and Sons. {{ISBN|0-471-68046-X}}.</ref> :<math>H = \tfrac12 \rho V^2 O C_L</math> waar: * ''H'' die hoeveelheid hefkrag geproduseer, * ''<math>\rho</math>'' is die lug se digtheid, * ''V'' is die ware lugspoed van die vliegtuig of die spoed van die vliegtuig, relatief tot die lug * ''O'' is die oppervlakte van die vlerk * '''<math>C_L</math>''' is die hefkrag koëffisiënt, wat bepaal word deur die vorm van die [[vlerkprofiel]] wat gebruik word en die hoek waarmee die vlerk die lug tref (Invalshoek). Hier kan gesien word dat die verhoging van die area (O) en hefkoëffisiënt <math>C_L</math> 'n soortgelyke hoeveelheid hefkrag teen 'n laer lugspoed (V) toelaat. Dus word klappe op groot skaal gebruik vir kort opstygings en landings. Die ontplooiing van die klappe verhoog ook die sleurskoëffisiënt van die vliegtuig. Daarom, vir enige gegewe gewig en lugspoed, die ontplooiing van die klappe verhoog die sleurkrag. Klappe verhoog die [[sleurkoëffisiënt]] van 'n vliegtuig as gevolg van 'n hoër geïnduseerde sleur wat veroorsaak word deur die veranderde spanwydte hefkragverspreiding op die vlerk met die klappe ontplooi. === Klappe tydens opstyging === Afhangende van die tipe vliegtuig, kan die klappe gedeeltelik ontplooi word vir opstyging.<ref name=perkins-hage /> Wanneer dit tydens opstyg gebruik word, ruil die klappe aanloopbaan afstand benodig vir klimtempo; die gebruik van die klappe verminder die afstand wat die vliegtuig van die aanloopbaan sal gebruik, maar verminder ook die klimtempo. Die hoeveelheid klappe wat opstyg gebruik word vir opstyging, is spesifiek vir elke tipe vliegtuig en die vervaardiger sal die perke voorstel en kan die verwagte vermindering in klimtempo aandui. Die Cessna 172S se Vlieëniers Bedryfshandleiding beveel 10° klappe aan vir die opstyging wanneer die grond sag of dit 'n kort aanloopbaan is, andersins word 0 grade gebruik.<ref name="cessna-172">Cessna Aircraft Company. ''Cessna Model 172S Nav III''. Revision 3-12, 2006, pp. 4–19 to 4–47.</ref> === Klappe tydens die landing === Die klappe kan volledig ontplooi word vir landing om die vliegtuig 'n laer staakspoed te gee sodat die nadering tot die landing stadiger gevlieg kan word, wat die vliegtuig ook toelaat om oor 'n korter afstand te land. Die hoër weerstand en laer staakspoed wat met volledig uitgestrekte klappe geassosieer word, maak 'n steiler en stadiger benadering tot die landingsplek moontlik, maar dit veroorsaak hanteringsprobleme in vliegtuie met baie lae vlerkbelasting (d.w.s. met min gewig en 'n groot vlerkoppervlakte). Winde oor die vluglyn, bekend as dwarswinde, veroorsaak dat die windkant van die vliegtuig meer hefkrag en weerstand genereer, wat veroorsaak dat die vliegtuig rol, gier en van sy beoogde vlugroete af stoot en gevolglik land baie ligte vliegtuie met verminderde klapinstellings in dwarswinde. Verder, sodra die vliegtuig op die grond is, kan die klappe die doeltreffendheid van die remme verminder aangesien die vlerk steeds hefkrag genereer en verhoed dat die hele gewig van die vliegtuig op die bande rus, wat die stopafstand verhoog, veral in nat of ysige toestande. Gewoonlik sal die vlieënier die klappe so gou as moontlik oplig om te voorkom dat dit gebeur.<ref name="cessna-172" /> === Maneuvering van klappe === Sommige sweeftuie gebruik nie net klappe tydens landing nie, maar ook tydens vlug om die welwing van die vlerk vir die gekose spoed te optimaliseer. Terwyl die sweeftuig hoogte wen in termiese kolomme kan die klappe gedeeltelik uitgetrek word om die staakspoed te verminder sodat die sweeftuig stadiger kan vlieg en sodoende die daalsnelheid verminder, wat die sweeftuig toelaat om die stygende lug van die termiese vlug meer doeltreffend te gebruik en in 'n nouer sirkel te draai om die kern van die termiese kolom optimaal te benut. Teen hoër snelhede word 'n negatiewe klap-instelling gebruik om die neus-afwaartse hellingsmoment te verminder. Dit verminder die balanseringslas wat op die horisontale stabilisator benodig word, wat weer die trim-weerstand verminder wat verband hou met die hou van die sweeftuig in longitudinale trim. Negatiewe klappe kan ook gebruik word tydens die aanvanklike stadium van 'n sleeplansering en aan die einde van die landingsloop om beter beheer deur die [[rolroer]]e te handhaaf. Soos sweefvliegtuie, gebruik sommige vegvliegtuie soos die [[Nakajima Ki-43]] ook spesiale klappe om manoeuvreerbaarheid tydens luggevegte te verbeter (dit was met die hand bedryf en was net 'n Fowler-klap), wat die staakspoed verminder en baie skerper draaie moontlik maak.<ref>Windrow 1965, p. 4.</ref> Die klappe wat hiervoor gebruik word, moet spesifiek ontwerp word om die groter spanning te kan hanteer en die meeste klappe het 'n maksimum spoed waarteen hulle ontplooi kan word. Beheerlynmodelvliegtuie wat vir presisie-akrobatiese kompetisie gebou is, het gewoonlik 'n tipe manoeuvreerklapstelsel wat hulle in 'n teenoorgestelde rigting as die hoogteroere beweeg, om te help om die radius van 'n manoeuvre te vernou. === Klapspore === Klapspore, meestal vervaardig van [[Presipitasie-verhardbare vlekvrye staal|PH-staal]] en [[titanium]], beheer die klappe wat op die volgrand van 'n vliegtuig se vlerke geleë is. Klappe wat uitskuif loop op geleidingspore. Waar die klappe buite die vlerkstruktuur loop, word hulle vaartbelyn gemaak om hulle teen skade te beskerm.<ref>{{cite web|url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19960052267.pdf|title=High-Lift Systems on Commercial Subsonic Airliners|author=Rudolph, Peter K. C.|date=September 1996|page=39|publisher=NASA|access-date=7 July 2017|archive-date=21 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191221145349/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19960052267.pdf|url-status=live}}</ref> Sommige klapspoor omhulsels is ontwerp om as antiskokliggame op te tree, wat weerstand verminder wat veroorsaak word deur plaaslike soniese skokgolwe waar die lugvloei transonies word teen hoë snelhede. === Stugate === Stugate, of gapings, in die volgrandklappe mag nodig wees om negatiewe wisselwerking tussen die enjinvloei en ontplooide klappe te verminder. In die afwesigheid van 'n binnekant-rolroer, wat 'n gaping in baie klapinstallasies bied, mag 'n gewysigde klapgedeelte nodig wees. Die stugat op die Boeing 757 is voorsien deur 'n enkelgleufklep tussen die binnekant- en buitekant-dubbelgleufkleppe.<ref>{{cite web|url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19960052267.pdf|title=High-Lift Systems on Commercial Subsonic Airliners|author=Rudolph, Peter K. C.|date=September 1996|pages=40, 54|publisher=NASA|access-date=7 July 2017|archive-date=21 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191221145349/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19960052267.pdf|url-status=live}}</ref> Die [[Airbus A320|A320]], [[Airbus A330|A330]], [[Airbus A340|A340]] en [[Airbus A380|A380]] het geen binnekant-rolroer nie. Geen stugat word in die deurlopende, enkelgleufklep benodig nie. Wisselwerking in die geval waar die vliegtuig skielik om die lughawe moet vlieg terwyl die klappe steeds ten volle ontplooi is, kan verhoogde weerstand veroorsaak wat nie die klimgradiënt in gevaar moet stel nie.<ref>{{cite CiteSeerX|last=Reckzeh|first=Daniel|title=Aerodynamic Design of Airbus High-lift Wings in a Multidisciplinary Environment|page=7|citeseerx=10.1.1.602.7484|year=2004}}</ref> == Tipe klappe == [[Lêer:Airfoil lift improvement devices (flaps).png|duimnael|<!--Flaps and high-lift devices. Gurney flap exaggerated for clarity. Blown flap skipped as it is modified from any other type. Pale lines indicate line of movement, and green indicates flap setting used during dive.-->]] === Gewone klap === Die agterste gedeelte van die vlerkprofiel roteer afwaarts op 'n eenvoudige skarnier wat aan die voorkant van die klap gemonteer is.<ref>Gunston 2004, p. 452.</ref>Die Royal Aircraft Factory en National Physical Laboratory in die Verenigde Koninkryk het klappe in 1913 en 1914 getoets, maar dit is nooit in 'n werklike vliegtuig geïnstalleer nie.<ref name=Fairey>Taylor 1974, pp. 8–9.</ref>In 1916 het die Fairey Aviation Company 'n aantal verbeterings aan 'n Sopwith Baby wat hulle herbou het, aangebring, insluitend hul Patent Camber Changing Gear, wat die Fairey Hamble Baby, soos hulle dit hernoem het, die eerste vliegtuig gemaak het wat met klappe vlieg.<ref name=Fairey /> Dit was gewone klappe met 'n volle spanwydte wat rolroere ingesluit het, wat dit ook die eerste voorbeeld van klaprolroere maak.<ref name=Fairey /> Fairey was egter nie alleen nie, aangesien Breguet gou outomatiese klappe in die onderste vlerk van hul Breguet 14 verkennings/bomwerper in 1917 ingesluit het.<ref>{{cite book|last=Toelle|first=Alan|title=Windsock Datafile Special, Breguet 14 | publisher = Albatros Productions|location=Hertfordshire, Great Britain|year=2003|isbn=978-1-902207-61-2}}</ref> As gevolg van die groter doeltreffendheid van ander klaptipes, word die gewone klap normaalweg slegs gebruik waar eenvoud vereis word. === Splitklap === Die onderste kant van die agterste gedeelte van die vlerkprofiel skarnier afwaarts van die voorkant van die klap terwyl die boonste gedeelte net so staties bly.<ref>Gunston 2004, p. 584.</ref> Dit kan groot veranderinge in die longitudinale trim veroorsaak, wat die neus óf afwaarts druk óf opwaarts laat wip. Teen volle defleksie tree splitklappe baie soos 'n versteuder op, wat aansienlik bydra tot die [[sleurkoëffisiënt]]. Dit kan groot veranderinge in die langskeepsas veroorsaak, wat die neus óf afwaarts óf opwaarts kan kantel. By volle ontplooiing tree splitklappe baie soos 'n stromingsversteurder op, wat aansienlik bydra tot die sleurkoëffisiënt. Dit verbeter die [[Stukrag|hefkoëffisiënt]] ook 'n bietjie. Dit is in 1920 deur Orville Wright en James M. H. Jacobs uitgevind, maar het eers in die 1930's algemeen geword en is toe vinnig vervang. Die [[Supermarine Spitfire]] en Douglas DC-1 (voorloper van die [[Douglas DC-3]] en [[Douglas C-47 Skytrain]]) is twee van die vele vliegtuigtipes van die 1930's wat splitklappe gebruik het. === Gleufklap === 'n Gaping tussen die klap en die vlerk dwing hoëdruklug van onder die vlerk oor die klap, wat help dat die lugvloei teenaan die klap geheg bly, wat die maksimum hefkoëffisiënt verhoog in vergelyking met 'n splitklap.<ref>Gunston 2004, p. 569.</ref> Daarbenewens word die druk oor die hele [[Koord (lugvaart)|koord]] van die primêre vlerkprofiel aansienlik verminder namate die snelheid van lug wat die volgrand verlaat, verhoog word, van die tipiese nie-klap 80% van die vrye stroom, tot dié van die hoërspoed, laerdruk lug wat om die leirand van die gleufklap vloei.<ref name=smith>{{cite journal |last1=Smith |first1=Apollo M. O. |author-link1=Apollo M. O. Smith |title=High-Lift Aerodynamics |journal=Journal of Aircraft |issn=0021-8669 |volume=12 |issue=6 |pages=518–523 |year=1975 |url=http://www.arvelgentry.com/amo/High-Lift_Aerodynamics.pdf |access-date=12 July 2011 |doi=10.2514/3.59830 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110707172637/http://www.arvelgentry.com/amo/High-Lift_Aerodynamics.pdf |archive-date=7 July 2011}}</ref> <!-- Additionally, pressure across the entire chord of the primary airfoil is greatly reduced as the velocity of air leaving its trailing edge is raised, from the typical non-flap 80% of freestream, to that of the higher-speed, lower-pressure air flowing around the leading edge of the slotted flap.<ref name=smith>{{cite journal |last1=Smith |first1=Apollo M. O. |author-link1=Apollo M. O. Smith |title=High-Lift Aerodynamics |journal=Journal of Aircraft |issn=0021-8669 |volume=12 |issue=6 |pages=518–523 |year=1975 |url=http://www.arvelgentry.com/amo/High-Lift_Aerodynamics.pdf |access-date=12 July 2011 |doi=10.2514/3.59830 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110707172637/http://www.arvelgentry.com/amo/High-Lift_Aerodynamics.pdf |archive-date=7 July 2011}}</ref> Any flap that allows air to pass between the wing and the flap is considered a slotted flap. The slotted flap was a result of research at [[Handley-Page]], a variant of the slot that dates from the 1920s, but was not widely used until much later. Some flaps use multiple slots to further boost the effect. --> === Fowler-klap === Dit is splitklap wat eers agtertoe gly, voordat dit afwaarts skarnier, waardeur die eerste koord en dan die kromming van die vlerk verhoog word.<ref>Gunston 2004, p. 249–250.</ref>Die klap kan deel van die boonste oppervlak van die vlerk vorm, soos 'n gewone klap, of dit mag nie, soos 'n splitklap, maar dit moet eers agtertoe gly voordat dit sak. 'n Bepalende kenmerk – wat dit van die Gouge-klap onderskei – is dat 'n gleufeffek het. Die klap is in 1924 deur Harlan D. Fowler ontwikkel en in 1932 deur Fred Weick by NACA getoets. Dit is die eerste keer in 1935 op die Martin 146-prototipe gebruik en het in produksie gekom op die 1937 Lockheed Super Electra<ref>{{cite book|title= Wind and Beyond: A Documentary Journey Into the History of Aerodynamics|author=National Aeronautics and Space Administration}}</ref>en bly steeds in wydverspreide gebruik op moderne vliegtuie, dikwels met veelvuldige gleuwe.<ref name="NASA">{{cite web |title=The Wind and Beyond: A Documentary Journey into the History of Aerodynamics in America. Volume 1; The Ascent of the Airplane |url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/20040031410.pdf |website=ntrs.nasa.gov |date=January 2003 |publisher=NASA |access-date=17 July 2020 |archive-date=17 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200717172017/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/20040031410.pdf |url-status=live |last1=Hansen |first1=James R. |last2=Taylor |first2=D. Bryan |last3=Kinney |first3=Jeremy |last4=Lee |first4=J. Lawrence }}</ref>{{anchor|Junkers flap}} === Junkers-klap === Dit is 'n gegleufde, gewone klap wat onder die volgrand van die vlerk vasgemaak is en om sy eie leirand roteer.<ref>Gunston 2004, p. 331.</ref> Wanneer dit nie gebruik word nie, het dit meer weerstand as ander tipes, maar is meer effektief om stakingspoed te verminder as 'n gewone of gegleufde klap, terwyl dit hul meganiese eenvoud behou. Die klap is ontwerp deur Otto Mader by Junkers in die laat 1920's, hulle is meestal gesien op die [[Junkers Ju 52]] en die [[Junkers Ju 87|Junkers Ju 87 Stuka]], hoewel dieselfde basiese ontwerp ook op baie moderne ultraligte vliegtuie, soos die Denney Kitfox, gevind kan word. Daar word ook soms na hierdie tipe klap verwys as 'n eksterne vlerkprofielklap.<ref>{{cite web|url=https://ntrs.nasa.gov/citations/19930081377|title=Full-scale wind-tunnel and flight tests of a Fairchild 22 airplane equipped with external-airfoil flaps |author=Reed, Warren D. |author2=Clay, William C.|date=30 June 1937|publisher=NACA|access-date=10 August 2020|archive-date=21 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201021051045/https://ntrs.nasa.gov/citations/19930081377|url-status=live}}</ref> === Gouge-klap === Dit is 'n tipe splitklap wat agtertoe gly langs geboë spore wat die volgrand afwaarts dwing, wat die koord en kromming verhoog sonder om die trim te beïnvloed of enige bykomende meganismes te vereis.<ref>Gunston 2004, p. 270.</ref> Dit is in 1936 deur Arthur Gouge vir Short Brothers ontwerp en op die Short Empire- en [[Short Sunderland|Sunderland]]-vlieënde bote gebruik, wat die baie dik Shorts A.D.5-vlerkprofiel gebruik het. Short Brothers was moontlik die enigste maatskappy wat hierdie tipe klap gebruik het. === Fairey-Youngman-klap === Die klap beweeg eers weg van die vlerk (word 'n Junkers-klap) voordat dit agtertoe gly en dan op of af draai. Fairey was een van die min gebruikes van hierdie ontwerp, wat op die [[Fairey Firefly]] en [[Fairey Barracuda]] gebruik is. Wanneer dit in die ontplooide posisie is, kan dit opwaarts gedraai word (tot 'n negatiewe invalshoek) sodat die vliegtuig vertikaal kan duik sonder dat oormatige trimveranderinge nodig is. === Zap-klap === Die Zap-klap is ontwerp deur Edward F. Zaparka terwyl hy by Berliner/Joyce gewerk het en is getoets op 'n General Airplanes Corporation Aristocrat in 1932 en op ander tipes vliegtuie periodiek daarna, maar dit was min gebruik op produksievliegtuie behalwe op die [[Northrop P-61 Black Widow]]. Die leirand van die klap is op 'n spoor gemonteer, terwyl 'n punt van die middel-koord op die klap via 'n arm aan 'n spilpunt net bokant die spoor gekoppel is. Wanneer die klap se leirand na agter op die spoor beweeg, word die driehoek wat deur die spoor, die skag en die oppervlak van die klap (vas by die spilpunt) gevorm word smaller en dieper, wat die klap afdwing.<ref>{{cite magazine| editor= C.M. Poulsen| date= 27 July 1933| title= "The Aircraft Engineer - flight engineering section" Supplement to Flight| magazine= Flight Magazine| pages= 754a–d| url= http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1933/1933%20-%200200.html| archive-date= 27 June 2013| archive-url= https://web.archive.org/web/20130627140403/http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1933/1933%20-%200200.html| url-status= dead}}</ref> === Krueger-klap === {{Hoofartikel|Krueger-klap}} Die Krueger-klap is 'n skarnierklap wat onder die vlerk se leirand uitvou sonder om deel van die leirand van die vlerk te vorm wanneer dit ingetrek word. Dit verhoog die welwing en dikte van die vlerk, wat weer die staakspoed verminder en die weerstand verhoog.<ref>{{cite web|url=http://www.hq.nasa.gov/pao/History/SP-468/ch10-5.htm|title=Chapter 10: Technology of the Jet Airplane|website=www.hq.nasa.gov|access-date=11 December 2006|archive-date=15 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170115222921/http://www.hq.nasa.gov/pao/History/SP-468/ch10-5.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.aoe.vt.edu/~jschetz/fluidnature/unit05/unit5e.html|title=Virginia Tech – Aerospace & Ocean Engineering|archive-url=https://web.archive.org/web/20070307081041/http://www.aoe.vt.edu/~jschetz/fluidnature/unit05/unit5e.html|archive-date=7 March 2007}}</ref> == Galery == <gallery> Lêer:ILA 2008 PD 750.JPG|Gewone klap ten volle ontplooi. Lêer:Avro Lancaster flap Flickr 4841178432.jpg|Splitklap op 'n Tweede Wêreldoorlog bomwerper Lêer:A fully extended flap.jpg|Dubbele gleufklappe ontplooi vir die landing Lêer:Undercarriage.b747.arp.jpg|Krueger-klappe en trippel gleuf-volgrand klappe op 'n [[Boeing 747]] ontplooi vir die landing Lêer:Kitfox Lite.jpg|Junkers-klappe, dien ook as 'n [[rolroer]]. Lêer:C-17 no169 landing.jpg|[[Boeing C-17 Globemaster III|C-17A]] wys die meervoudige gleufklappe en leikantklappe terwyl die klappe slegs driekwart ontplooi is. </gallery> == Sien ook == * [[Lugvaartterme]] == Notas == <references group="nota" /> == Verwysings == {{verwysings}} == Eksterne skakels == * {{Commons-kategorie inlyn|Trailing-edge flaps}} {{Normdata}} [[Kategorie:Aërodinamika]] [[Kategorie:Vliegtuigonderdele]] 8vdc6nn45alg9q4ya9chaivk1jz2i78 2894140 2894128 2026-04-15T19:17:24Z Oesjaar 7467 /* Gleufklap */ Verbeter 2894140 wikitext text/x-wiki {{konstruksie}} [[Lêer:wing.slat.600pix.jpg|duimnael|Die posisie van die klappe op 'n tipiese straalvliegtuig.]] Die '''klappe''' is 'n tipe toestel wat die [[hefkrag]] van 'n [[Vlerk (lugvaart)|vlerk]] verhoog teen 'n gegewe lugspoed en dus die staakspoed verminder. Klappe word gewoonlik aan die agterkant van die vlerk aangetref. Hulle word gebruik om die minimum spoed van 'n [[vliegtuig]] waarteen dit veilig kan vlieg te verminder. Dit verkort ook die opstyg- en landingafstande. Dit verander ook die hoek van die vliegtuig waarteen dit land. Die klappe word ingetrek tydens vlugte aangesien dit ook die weerstand ([[sleurkrag]]) vergroot. Deur die klappe na agter te ontplooi<ref group="nota">By groter vliegtuie word die klappe in fases ontplooi vir die landing.</ref> word die vlerk se boog verleng wat weer die maksimum hefkrag van die vlerk verhoog. Dit laat die vliegtuig toe om die verwagte hefkrag op te wek teen laer snelhede, wat die staakspoed asook die minimum landingspoed verminder. Die verlenging van die vlerk se boog vergroot egter weerstand wat handig is tydens die aanloop tot die landing en die landing self omrede dit die vliegtuig se spoed verminder. Die klappe wat op die meeste vliegtuie geïnstalleer is, is gedeeltelike-lengte klappe; lengtegewys van naby die vlerkwortel tot by die binnekant van die [[hoogteroer]]. Dit strek dus nie oor die hele lengte van die vlerk nie. Wanneer gedeeltelike lengte klappe verleng word, verander hulle die lengtegewyse hefkragverspreiding op die vlerk deur dat die binnekantse helfte van die vlerk 'n groter deel van die hefkrag verskaf en die buitenste helfte dan 'n verminderde gedeelte van die hefkrag te verskaf. Die vermindering van die verhouding van die hefkrag wat deur die buitenste helfte van die vlerk verskaf word, gaan gepaard met 'n vermindering in die aanvalshoek op die buitenste helfte. Dit is voordelig omdat dit die marge bokant die staking van die buiteboordhelfte verhoog, die doeltreffendheid van die [[rolroer]] handhaaf en die waarskynlikheid van asimmetriese staking en tolvlug verminder. Die ideale hefkragverspreiding oor 'n vlerk is ellipties en die ontplooiing van gedeeltelike-lengte klappe veroorsaak 'n beduidende afwyking van die elliptiese vorm. Dit verhoog die hefkrag-geïnduseerde weerstand wat voordelig kan wees tydens nadering en landing, want dit laat die vliegtuig toe om teen 'n steiler hoek te daal. Deur die vlerkklappe te ontplooi, verhoog die welwing of kromming van die vlerk, wat die maksimum hefkoëffisiënt of die boonste limiet van die hefkrag wat 'n vlerk kan genereer, verhoog. Dit laat die vliegtuig toe om die vereiste hefkrag teen 'n laer spoed te genereer, wat die minimum spoed (bekend as staakspoed) verminder waarteen die vliegtuig veilig sal vlieg. Vir die meeste vliegtuigkonfigurasies is 'n nuttige newe-effek van die ontplooiing van die klappe 'n afname in die vliegtuig se hellingshoek wat die neus laat sak en sodoende die vlieënier se uitsig, oor die neus van die vliegtuig, van die aanloopbaan tydens landing verbeter. Daar is baie verskillende ontwerpe van klappe, met die spesifieke keuse afhangende van die grootte, spoed en kompleksiteit van die vliegtuig waarop hulle gebruik gaan word, sowel as die era waarin die vliegtuig ontwerp is. Gewone klappe, gleufklappe en Fowler-klappe is die algemeenste. [[Krueger-klap|Krueger-klappe]] word op die leirand van die vlerke geplaas en word op baie stralervliegtuie gebruik. Die Fowler-, Fairey-Youngman- en Gouge-tipes klappe vergroot die vlerkarea benewens die verandering van die welwing. Die groter hefoppervlakte verminder vlerkbelasting, wat die staakspoed verder verminder. Sommige klappe word elders aangebring. Leirandklappe vorm die vlerk se leirand en wanneer hulle ontplooi word, draai hulle afwaarts om die vlerkwelwing te verhoog. Die de Havilland DH.88 Comet-renvliegtuig het klappe gehad wat onder die romp, voor die volgrand van die vlerk was. Baie van die Waco Custom Cabin-reeks [[Tweedekker (vliegtuig)|tweedekker vliegtuig]] het die klappe in die middel van die [[Koord (lugvaart)|koord]] aan die onderkant van die boonste vlerk gehad. == Werking beginsels == Die algemene vliegtuig [[hefkrag]] vergelyking demonstreer hierdie verwantskappe:<ref name=perkins-hage>Perkins, Courtland; Hage, Robert (1949). ''Airplane performance, stability and control'', Chapter 2, John Wiley and Sons. {{ISBN|0-471-68046-X}}.</ref> :<math>H = \tfrac12 \rho V^2 O C_L</math> waar: * ''H'' die hoeveelheid hefkrag geproduseer, * ''<math>\rho</math>'' is die lug se digtheid, * ''V'' is die ware lugspoed van die vliegtuig of die spoed van die vliegtuig, relatief tot die lug * ''O'' is die oppervlakte van die vlerk * '''<math>C_L</math>''' is die hefkrag koëffisiënt, wat bepaal word deur die vorm van die [[vlerkprofiel]] wat gebruik word en die hoek waarmee die vlerk die lug tref (Invalshoek). Hier kan gesien word dat die verhoging van die area (O) en hefkoëffisiënt <math>C_L</math> 'n soortgelyke hoeveelheid hefkrag teen 'n laer lugspoed (V) toelaat. Dus word klappe op groot skaal gebruik vir kort opstygings en landings. Die ontplooiing van die klappe verhoog ook die sleurskoëffisiënt van die vliegtuig. Daarom, vir enige gegewe gewig en lugspoed, die ontplooiing van die klappe verhoog die sleurkrag. Klappe verhoog die [[sleurkoëffisiënt]] van 'n vliegtuig as gevolg van 'n hoër geïnduseerde sleur wat veroorsaak word deur die veranderde spanwydte hefkragverspreiding op die vlerk met die klappe ontplooi. === Klappe tydens opstyging === Afhangende van die tipe vliegtuig, kan die klappe gedeeltelik ontplooi word vir opstyging.<ref name=perkins-hage /> Wanneer dit tydens opstyg gebruik word, ruil die klappe aanloopbaan afstand benodig vir klimtempo; die gebruik van die klappe verminder die afstand wat die vliegtuig van die aanloopbaan sal gebruik, maar verminder ook die klimtempo. Die hoeveelheid klappe wat opstyg gebruik word vir opstyging, is spesifiek vir elke tipe vliegtuig en die vervaardiger sal die perke voorstel en kan die verwagte vermindering in klimtempo aandui. Die Cessna 172S se Vlieëniers Bedryfshandleiding beveel 10° klappe aan vir die opstyging wanneer die grond sag of dit 'n kort aanloopbaan is, andersins word 0 grade gebruik.<ref name="cessna-172">Cessna Aircraft Company. ''Cessna Model 172S Nav III''. Revision 3-12, 2006, pp. 4–19 to 4–47.</ref> === Klappe tydens die landing === Die klappe kan volledig ontplooi word vir landing om die vliegtuig 'n laer staakspoed te gee sodat die nadering tot die landing stadiger gevlieg kan word, wat die vliegtuig ook toelaat om oor 'n korter afstand te land. Die hoër weerstand en laer staakspoed wat met volledig uitgestrekte klappe geassosieer word, maak 'n steiler en stadiger benadering tot die landingsplek moontlik, maar dit veroorsaak hanteringsprobleme in vliegtuie met baie lae vlerkbelasting (d.w.s. met min gewig en 'n groot vlerkoppervlakte). Winde oor die vluglyn, bekend as dwarswinde, veroorsaak dat die windkant van die vliegtuig meer hefkrag en weerstand genereer, wat veroorsaak dat die vliegtuig rol, gier en van sy beoogde vlugroete af stoot en gevolglik land baie ligte vliegtuie met verminderde klapinstellings in dwarswinde. Verder, sodra die vliegtuig op die grond is, kan die klappe die doeltreffendheid van die remme verminder aangesien die vlerk steeds hefkrag genereer en verhoed dat die hele gewig van die vliegtuig op die bande rus, wat die stopafstand verhoog, veral in nat of ysige toestande. Gewoonlik sal die vlieënier die klappe so gou as moontlik oplig om te voorkom dat dit gebeur.<ref name="cessna-172" /> === Maneuvering van klappe === Sommige sweeftuie gebruik nie net klappe tydens landing nie, maar ook tydens vlug om die welwing van die vlerk vir die gekose spoed te optimaliseer. Terwyl die sweeftuig hoogte wen in termiese kolomme kan die klappe gedeeltelik uitgetrek word om die staakspoed te verminder sodat die sweeftuig stadiger kan vlieg en sodoende die daalsnelheid verminder, wat die sweeftuig toelaat om die stygende lug van die termiese vlug meer doeltreffend te gebruik en in 'n nouer sirkel te draai om die kern van die termiese kolom optimaal te benut. Teen hoër snelhede word 'n negatiewe klap-instelling gebruik om die neus-afwaartse hellingsmoment te verminder. Dit verminder die balanseringslas wat op die horisontale stabilisator benodig word, wat weer die trim-weerstand verminder wat verband hou met die hou van die sweeftuig in longitudinale trim. Negatiewe klappe kan ook gebruik word tydens die aanvanklike stadium van 'n sleeplansering en aan die einde van die landingsloop om beter beheer deur die [[rolroer]]e te handhaaf. Soos sweefvliegtuie, gebruik sommige vegvliegtuie soos die [[Nakajima Ki-43]] ook spesiale klappe om manoeuvreerbaarheid tydens luggevegte te verbeter (dit was met die hand bedryf en was net 'n Fowler-klap), wat die staakspoed verminder en baie skerper draaie moontlik maak.<ref>Windrow 1965, p. 4.</ref> Die klappe wat hiervoor gebruik word, moet spesifiek ontwerp word om die groter spanning te kan hanteer en die meeste klappe het 'n maksimum spoed waarteen hulle ontplooi kan word. Beheerlynmodelvliegtuie wat vir presisie-akrobatiese kompetisie gebou is, het gewoonlik 'n tipe manoeuvreerklapstelsel wat hulle in 'n teenoorgestelde rigting as die hoogteroere beweeg, om te help om die radius van 'n manoeuvre te vernou. === Klapspore === Klapspore, meestal vervaardig van [[Presipitasie-verhardbare vlekvrye staal|PH-staal]] en [[titanium]], beheer die klappe wat op die volgrand van 'n vliegtuig se vlerke geleë is. Klappe wat uitskuif loop op geleidingspore. Waar die klappe buite die vlerkstruktuur loop, word hulle vaartbelyn gemaak om hulle teen skade te beskerm.<ref>{{cite web|url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19960052267.pdf|title=High-Lift Systems on Commercial Subsonic Airliners|author=Rudolph, Peter K. C.|date=September 1996|page=39|publisher=NASA|access-date=7 July 2017|archive-date=21 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191221145349/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19960052267.pdf|url-status=live}}</ref> Sommige klapspoor omhulsels is ontwerp om as antiskokliggame op te tree, wat weerstand verminder wat veroorsaak word deur plaaslike soniese skokgolwe waar die lugvloei transonies word teen hoë snelhede. === Stugate === Stugate, of gapings, in die volgrandklappe mag nodig wees om negatiewe wisselwerking tussen die enjinvloei en ontplooide klappe te verminder. In die afwesigheid van 'n binnekant-rolroer, wat 'n gaping in baie klapinstallasies bied, mag 'n gewysigde klapgedeelte nodig wees. Die stugat op die Boeing 757 is voorsien deur 'n enkelgleufklep tussen die binnekant- en buitekant-dubbelgleufkleppe.<ref>{{cite web|url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19960052267.pdf|title=High-Lift Systems on Commercial Subsonic Airliners|author=Rudolph, Peter K. C.|date=September 1996|pages=40, 54|publisher=NASA|access-date=7 July 2017|archive-date=21 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191221145349/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19960052267.pdf|url-status=live}}</ref> Die [[Airbus A320|A320]], [[Airbus A330|A330]], [[Airbus A340|A340]] en [[Airbus A380|A380]] het geen binnekant-rolroer nie. Geen stugat word in die deurlopende, enkelgleufklep benodig nie. Wisselwerking in die geval waar die vliegtuig skielik om die lughawe moet vlieg terwyl die klappe steeds ten volle ontplooi is, kan verhoogde weerstand veroorsaak wat nie die klimgradiënt in gevaar moet stel nie.<ref>{{cite CiteSeerX|last=Reckzeh|first=Daniel|title=Aerodynamic Design of Airbus High-lift Wings in a Multidisciplinary Environment|page=7|citeseerx=10.1.1.602.7484|year=2004}}</ref> == Tipe klappe == [[Lêer:Airfoil lift improvement devices (flaps).png|duimnael|<!--Flaps and high-lift devices. Gurney flap exaggerated for clarity. Blown flap skipped as it is modified from any other type. Pale lines indicate line of movement, and green indicates flap setting used during dive.-->]] === Gewone klap === Die agterste gedeelte van die vlerkprofiel roteer afwaarts op 'n eenvoudige skarnier wat aan die voorkant van die klap gemonteer is.<ref>Gunston 2004, p. 452.</ref>Die Royal Aircraft Factory en National Physical Laboratory in die Verenigde Koninkryk het klappe in 1913 en 1914 getoets, maar dit is nooit in 'n werklike vliegtuig geïnstalleer nie.<ref name=Fairey>Taylor 1974, pp. 8–9.</ref>In 1916 het die Fairey Aviation Company 'n aantal verbeterings aan 'n Sopwith Baby wat hulle herbou het, aangebring, insluitend hul Patent Camber Changing Gear, wat die Fairey Hamble Baby, soos hulle dit hernoem het, die eerste vliegtuig gemaak het wat met klappe vlieg.<ref name=Fairey /> Dit was gewone klappe met 'n volle spanwydte wat rolroere ingesluit het, wat dit ook die eerste voorbeeld van klaprolroere maak.<ref name=Fairey /> Fairey was egter nie alleen nie, aangesien Breguet gou outomatiese klappe in die onderste vlerk van hul Breguet 14 verkennings/bomwerper in 1917 ingesluit het.<ref>{{cite book|last=Toelle|first=Alan|title=Windsock Datafile Special, Breguet 14 | publisher = Albatros Productions|location=Hertfordshire, Great Britain|year=2003|isbn=978-1-902207-61-2}}</ref> As gevolg van die groter doeltreffendheid van ander klaptipes, word die gewone klap normaalweg slegs gebruik waar eenvoud vereis word. === Splitklap === Die onderste kant van die agterste gedeelte van die vlerkprofiel skarnier afwaarts van die voorkant van die klap terwyl die boonste gedeelte net so staties bly.<ref>Gunston 2004, p. 584.</ref> Dit kan groot veranderinge in die longitudinale trim veroorsaak, wat die neus óf afwaarts druk óf opwaarts laat wip. Teen volle defleksie tree splitklappe baie soos 'n versteuder op, wat aansienlik bydra tot die [[sleurkoëffisiënt]]. Dit kan groot veranderinge in die langskeepsas veroorsaak, wat die neus óf afwaarts óf opwaarts kan kantel. By volle ontplooiing tree splitklappe baie soos 'n stromingsversteurder op, wat aansienlik bydra tot die sleurkoëffisiënt. Dit verbeter die [[Stukrag|hefkoëffisiënt]] ook 'n bietjie. Dit is in 1920 deur Orville Wright en James M. H. Jacobs uitgevind, maar het eers in die 1930's algemeen geword en is toe vinnig vervang. Die [[Supermarine Spitfire]] en Douglas DC-1 (voorloper van die [[Douglas DC-3]] en [[Douglas C-47 Skytrain]]) is twee van die vele vliegtuigtipes van die 1930's wat splitklappe gebruik het. === Gleufklap === 'n Gaping tussen die klap en die vlerk dwing hoëdruklug van onder die vlerk oor die klap, wat help dat die lugvloei teenaan die klap geheg bly, wat die maksimum hefkoëffisiënt verhoog in vergelyking met 'n splitklap.<ref>Gunston 2004, p. 569.</ref> Daarbenewens word die druk oor die hele [[Koord (lugvaart)|koord]] van die primêre [[vlerkprofiel]] aansienlik verminder namate die snelheid van lug wat die volgrand verlaat, verhoog word, van die tipiese nie-klap 80% van die vrye stroom, tot dié van die hoërspoed, laerdruk lug wat om die leirand van die gleufklap vloei.<ref name=smith>{{cite journal |last1=Smith |first1=Apollo M. O. |author-link1=Apollo M. O. Smith |title=High-Lift Aerodynamics |journal=Journal of Aircraft |issn=0021-8669 |volume=12 |issue=6 |pages=518–523 |year=1975 |url=http://www.arvelgentry.com/amo/High-Lift_Aerodynamics.pdf |access-date=12 July 2011 |doi=10.2514/3.59830 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110707172637/http://www.arvelgentry.com/amo/High-Lift_Aerodynamics.pdf |archive-date=7 July 2011}}</ref> Enige klap wat lug toelaat om tussen die vlerk en die klap deur te gaan, word as 'n gleufklap beskou. Die gleufklap was 'n resultaat van navorsing by Handley-Page, 'n variant van die gleuf wat uit die 1920's dateer, maar is eers veel later algemeen gebruik. Sommige klappe gebruik veelvuldige gleuwe om die effek verder te versterk. === Fowler-klap === Dit is splitklap wat eers agtertoe gly, voordat dit afwaarts skarnier, waardeur die eerste koord en dan die kromming van die vlerk verhoog word.<ref>Gunston 2004, p. 249–250.</ref>Die klap kan deel van die boonste oppervlak van die vlerk vorm, soos 'n gewone klap, of dit mag nie, soos 'n splitklap, maar dit moet eers agtertoe gly voordat dit sak. 'n Bepalende kenmerk – wat dit van die Gouge-klap onderskei – is dat 'n gleufeffek het. Die klap is in 1924 deur Harlan D. Fowler ontwikkel en in 1932 deur Fred Weick by NACA getoets. Dit is die eerste keer in 1935 op die Martin 146-prototipe gebruik en het in produksie gekom op die 1937 Lockheed Super Electra<ref>{{cite book|title= Wind and Beyond: A Documentary Journey Into the History of Aerodynamics|author=National Aeronautics and Space Administration}}</ref>en bly steeds in wydverspreide gebruik op moderne vliegtuie, dikwels met veelvuldige gleuwe.<ref name="NASA">{{cite web |title=The Wind and Beyond: A Documentary Journey into the History of Aerodynamics in America. Volume 1; The Ascent of the Airplane |url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/20040031410.pdf |website=ntrs.nasa.gov |date=January 2003 |publisher=NASA |access-date=17 July 2020 |archive-date=17 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200717172017/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/20040031410.pdf |url-status=live |last1=Hansen |first1=James R. |last2=Taylor |first2=D. Bryan |last3=Kinney |first3=Jeremy |last4=Lee |first4=J. Lawrence }}</ref>{{anchor|Junkers flap}} === Junkers-klap === Dit is 'n gegleufde, gewone klap wat onder die volgrand van die vlerk vasgemaak is en om sy eie leirand roteer.<ref>Gunston 2004, p. 331.</ref> Wanneer dit nie gebruik word nie, het dit meer weerstand as ander tipes, maar is meer effektief om stakingspoed te verminder as 'n gewone of gegleufde klap, terwyl dit hul meganiese eenvoud behou. Die klap is ontwerp deur Otto Mader by Junkers in die laat 1920's, hulle is meestal gesien op die [[Junkers Ju 52]] en die [[Junkers Ju 87|Junkers Ju 87 Stuka]], hoewel dieselfde basiese ontwerp ook op baie moderne ultraligte vliegtuie, soos die Denney Kitfox, gevind kan word. Daar word ook soms na hierdie tipe klap verwys as 'n eksterne vlerkprofielklap.<ref>{{cite web|url=https://ntrs.nasa.gov/citations/19930081377|title=Full-scale wind-tunnel and flight tests of a Fairchild 22 airplane equipped with external-airfoil flaps |author=Reed, Warren D. |author2=Clay, William C.|date=30 June 1937|publisher=NACA|access-date=10 August 2020|archive-date=21 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201021051045/https://ntrs.nasa.gov/citations/19930081377|url-status=live}}</ref> === Gouge-klap === Dit is 'n tipe splitklap wat agtertoe gly langs geboë spore wat die volgrand afwaarts dwing, wat die koord en kromming verhoog sonder om die trim te beïnvloed of enige bykomende meganismes te vereis.<ref>Gunston 2004, p. 270.</ref> Dit is in 1936 deur Arthur Gouge vir Short Brothers ontwerp en op die Short Empire- en [[Short Sunderland|Sunderland]]-vlieënde bote gebruik, wat die baie dik Shorts A.D.5-vlerkprofiel gebruik het. Short Brothers was moontlik die enigste maatskappy wat hierdie tipe klap gebruik het. === Fairey-Youngman-klap === Die klap beweeg eers weg van die vlerk (word 'n Junkers-klap) voordat dit agtertoe gly en dan op of af draai. Fairey was een van die min gebruikes van hierdie ontwerp, wat op die [[Fairey Firefly]] en [[Fairey Barracuda]] gebruik is. Wanneer dit in die ontplooide posisie is, kan dit opwaarts gedraai word (tot 'n negatiewe invalshoek) sodat die vliegtuig vertikaal kan duik sonder dat oormatige trimveranderinge nodig is. === Zap-klap === Die Zap-klap is ontwerp deur Edward F. Zaparka terwyl hy by Berliner/Joyce gewerk het en is getoets op 'n General Airplanes Corporation Aristocrat in 1932 en op ander tipes vliegtuie periodiek daarna, maar dit was min gebruik op produksievliegtuie behalwe op die [[Northrop P-61 Black Widow]]. Die leirand van die klap is op 'n spoor gemonteer, terwyl 'n punt van die middel-koord op die klap via 'n arm aan 'n spilpunt net bokant die spoor gekoppel is. Wanneer die klap se leirand na agter op die spoor beweeg, word die driehoek wat deur die spoor, die skag en die oppervlak van die klap (vas by die spilpunt) gevorm word smaller en dieper, wat die klap afdwing.<ref>{{cite magazine| editor= C.M. Poulsen| date= 27 July 1933| title= "The Aircraft Engineer - flight engineering section" Supplement to Flight| magazine= Flight Magazine| pages= 754a–d| url= http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1933/1933%20-%200200.html| archive-date= 27 June 2013| archive-url= https://web.archive.org/web/20130627140403/http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1933/1933%20-%200200.html| url-status= dead}}</ref> === Krueger-klap === {{Hoofartikel|Krueger-klap}} Die Krueger-klap is 'n skarnierklap wat onder die vlerk se leirand uitvou sonder om deel van die leirand van die vlerk te vorm wanneer dit ingetrek word. Dit verhoog die welwing en dikte van die vlerk, wat weer die staakspoed verminder en die weerstand verhoog.<ref>{{cite web|url=http://www.hq.nasa.gov/pao/History/SP-468/ch10-5.htm|title=Chapter 10: Technology of the Jet Airplane|website=www.hq.nasa.gov|access-date=11 December 2006|archive-date=15 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170115222921/http://www.hq.nasa.gov/pao/History/SP-468/ch10-5.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.aoe.vt.edu/~jschetz/fluidnature/unit05/unit5e.html|title=Virginia Tech – Aerospace & Ocean Engineering|archive-url=https://web.archive.org/web/20070307081041/http://www.aoe.vt.edu/~jschetz/fluidnature/unit05/unit5e.html|archive-date=7 March 2007}}</ref> == Galery == <gallery> Lêer:ILA 2008 PD 750.JPG|Gewone klap ten volle ontplooi. Lêer:Avro Lancaster flap Flickr 4841178432.jpg|Splitklap op 'n Tweede Wêreldoorlog bomwerper Lêer:A fully extended flap.jpg|Dubbele gleufklappe ontplooi vir die landing Lêer:Undercarriage.b747.arp.jpg|Krueger-klappe en trippel gleuf-volgrand klappe op 'n [[Boeing 747]] ontplooi vir die landing Lêer:Kitfox Lite.jpg|Junkers-klappe, dien ook as 'n [[rolroer]]. Lêer:C-17 no169 landing.jpg|[[Boeing C-17 Globemaster III|C-17A]] wys die meervoudige gleufklappe en leikantklappe terwyl die klappe slegs driekwart ontplooi is. </gallery> == Sien ook == * [[Lugvaartterme]] == Notas == <references group="nota" /> == Verwysings == {{verwysings}} == Eksterne skakels == * {{Commons-kategorie inlyn|Trailing-edge flaps}} {{Normdata}} [[Kategorie:Aërodinamika]] [[Kategorie:Vliegtuigonderdele]] 95j3orw61o7ms27llyvb1322wkugy2c 2894141 2894140 2026-04-15T19:17:53Z Oesjaar 7467 /* Stugate */ Verbeter 2894141 wikitext text/x-wiki {{konstruksie}} [[Lêer:wing.slat.600pix.jpg|duimnael|Die posisie van die klappe op 'n tipiese straalvliegtuig.]] Die '''klappe''' is 'n tipe toestel wat die [[hefkrag]] van 'n [[Vlerk (lugvaart)|vlerk]] verhoog teen 'n gegewe lugspoed en dus die staakspoed verminder. Klappe word gewoonlik aan die agterkant van die vlerk aangetref. Hulle word gebruik om die minimum spoed van 'n [[vliegtuig]] waarteen dit veilig kan vlieg te verminder. Dit verkort ook die opstyg- en landingafstande. Dit verander ook die hoek van die vliegtuig waarteen dit land. Die klappe word ingetrek tydens vlugte aangesien dit ook die weerstand ([[sleurkrag]]) vergroot. Deur die klappe na agter te ontplooi<ref group="nota">By groter vliegtuie word die klappe in fases ontplooi vir die landing.</ref> word die vlerk se boog verleng wat weer die maksimum hefkrag van die vlerk verhoog. Dit laat die vliegtuig toe om die verwagte hefkrag op te wek teen laer snelhede, wat die staakspoed asook die minimum landingspoed verminder. Die verlenging van die vlerk se boog vergroot egter weerstand wat handig is tydens die aanloop tot die landing en die landing self omrede dit die vliegtuig se spoed verminder. Die klappe wat op die meeste vliegtuie geïnstalleer is, is gedeeltelike-lengte klappe; lengtegewys van naby die vlerkwortel tot by die binnekant van die [[hoogteroer]]. Dit strek dus nie oor die hele lengte van die vlerk nie. Wanneer gedeeltelike lengte klappe verleng word, verander hulle die lengtegewyse hefkragverspreiding op die vlerk deur dat die binnekantse helfte van die vlerk 'n groter deel van die hefkrag verskaf en die buitenste helfte dan 'n verminderde gedeelte van die hefkrag te verskaf. Die vermindering van die verhouding van die hefkrag wat deur die buitenste helfte van die vlerk verskaf word, gaan gepaard met 'n vermindering in die aanvalshoek op die buitenste helfte. Dit is voordelig omdat dit die marge bokant die staking van die buiteboordhelfte verhoog, die doeltreffendheid van die [[rolroer]] handhaaf en die waarskynlikheid van asimmetriese staking en tolvlug verminder. Die ideale hefkragverspreiding oor 'n vlerk is ellipties en die ontplooiing van gedeeltelike-lengte klappe veroorsaak 'n beduidende afwyking van die elliptiese vorm. Dit verhoog die hefkrag-geïnduseerde weerstand wat voordelig kan wees tydens nadering en landing, want dit laat die vliegtuig toe om teen 'n steiler hoek te daal. Deur die vlerkklappe te ontplooi, verhoog die welwing of kromming van die vlerk, wat die maksimum hefkoëffisiënt of die boonste limiet van die hefkrag wat 'n vlerk kan genereer, verhoog. Dit laat die vliegtuig toe om die vereiste hefkrag teen 'n laer spoed te genereer, wat die minimum spoed (bekend as staakspoed) verminder waarteen die vliegtuig veilig sal vlieg. Vir die meeste vliegtuigkonfigurasies is 'n nuttige newe-effek van die ontplooiing van die klappe 'n afname in die vliegtuig se hellingshoek wat die neus laat sak en sodoende die vlieënier se uitsig, oor die neus van die vliegtuig, van die aanloopbaan tydens landing verbeter. Daar is baie verskillende ontwerpe van klappe, met die spesifieke keuse afhangende van die grootte, spoed en kompleksiteit van die vliegtuig waarop hulle gebruik gaan word, sowel as die era waarin die vliegtuig ontwerp is. Gewone klappe, gleufklappe en Fowler-klappe is die algemeenste. [[Krueger-klap|Krueger-klappe]] word op die leirand van die vlerke geplaas en word op baie stralervliegtuie gebruik. Die Fowler-, Fairey-Youngman- en Gouge-tipes klappe vergroot die vlerkarea benewens die verandering van die welwing. Die groter hefoppervlakte verminder vlerkbelasting, wat die staakspoed verder verminder. Sommige klappe word elders aangebring. Leirandklappe vorm die vlerk se leirand en wanneer hulle ontplooi word, draai hulle afwaarts om die vlerkwelwing te verhoog. Die de Havilland DH.88 Comet-renvliegtuig het klappe gehad wat onder die romp, voor die volgrand van die vlerk was. Baie van die Waco Custom Cabin-reeks [[Tweedekker (vliegtuig)|tweedekker vliegtuig]] het die klappe in die middel van die [[Koord (lugvaart)|koord]] aan die onderkant van die boonste vlerk gehad. == Werking beginsels == Die algemene vliegtuig [[hefkrag]] vergelyking demonstreer hierdie verwantskappe:<ref name=perkins-hage>Perkins, Courtland; Hage, Robert (1949). ''Airplane performance, stability and control'', Chapter 2, John Wiley and Sons. {{ISBN|0-471-68046-X}}.</ref> :<math>H = \tfrac12 \rho V^2 O C_L</math> waar: * ''H'' die hoeveelheid hefkrag geproduseer, * ''<math>\rho</math>'' is die lug se digtheid, * ''V'' is die ware lugspoed van die vliegtuig of die spoed van die vliegtuig, relatief tot die lug * ''O'' is die oppervlakte van die vlerk * '''<math>C_L</math>''' is die hefkrag koëffisiënt, wat bepaal word deur die vorm van die [[vlerkprofiel]] wat gebruik word en die hoek waarmee die vlerk die lug tref (Invalshoek). Hier kan gesien word dat die verhoging van die area (O) en hefkoëffisiënt <math>C_L</math> 'n soortgelyke hoeveelheid hefkrag teen 'n laer lugspoed (V) toelaat. Dus word klappe op groot skaal gebruik vir kort opstygings en landings. Die ontplooiing van die klappe verhoog ook die sleurskoëffisiënt van die vliegtuig. Daarom, vir enige gegewe gewig en lugspoed, die ontplooiing van die klappe verhoog die sleurkrag. Klappe verhoog die [[sleurkoëffisiënt]] van 'n vliegtuig as gevolg van 'n hoër geïnduseerde sleur wat veroorsaak word deur die veranderde spanwydte hefkragverspreiding op die vlerk met die klappe ontplooi. === Klappe tydens opstyging === Afhangende van die tipe vliegtuig, kan die klappe gedeeltelik ontplooi word vir opstyging.<ref name=perkins-hage /> Wanneer dit tydens opstyg gebruik word, ruil die klappe aanloopbaan afstand benodig vir klimtempo; die gebruik van die klappe verminder die afstand wat die vliegtuig van die aanloopbaan sal gebruik, maar verminder ook die klimtempo. Die hoeveelheid klappe wat opstyg gebruik word vir opstyging, is spesifiek vir elke tipe vliegtuig en die vervaardiger sal die perke voorstel en kan die verwagte vermindering in klimtempo aandui. Die Cessna 172S se Vlieëniers Bedryfshandleiding beveel 10° klappe aan vir die opstyging wanneer die grond sag of dit 'n kort aanloopbaan is, andersins word 0 grade gebruik.<ref name="cessna-172">Cessna Aircraft Company. ''Cessna Model 172S Nav III''. Revision 3-12, 2006, pp. 4–19 to 4–47.</ref> === Klappe tydens die landing === Die klappe kan volledig ontplooi word vir landing om die vliegtuig 'n laer staakspoed te gee sodat die nadering tot die landing stadiger gevlieg kan word, wat die vliegtuig ook toelaat om oor 'n korter afstand te land. Die hoër weerstand en laer staakspoed wat met volledig uitgestrekte klappe geassosieer word, maak 'n steiler en stadiger benadering tot die landingsplek moontlik, maar dit veroorsaak hanteringsprobleme in vliegtuie met baie lae vlerkbelasting (d.w.s. met min gewig en 'n groot vlerkoppervlakte). Winde oor die vluglyn, bekend as dwarswinde, veroorsaak dat die windkant van die vliegtuig meer hefkrag en weerstand genereer, wat veroorsaak dat die vliegtuig rol, gier en van sy beoogde vlugroete af stoot en gevolglik land baie ligte vliegtuie met verminderde klapinstellings in dwarswinde. Verder, sodra die vliegtuig op die grond is, kan die klappe die doeltreffendheid van die remme verminder aangesien die vlerk steeds hefkrag genereer en verhoed dat die hele gewig van die vliegtuig op die bande rus, wat die stopafstand verhoog, veral in nat of ysige toestande. Gewoonlik sal die vlieënier die klappe so gou as moontlik oplig om te voorkom dat dit gebeur.<ref name="cessna-172" /> === Maneuvering van klappe === Sommige sweeftuie gebruik nie net klappe tydens landing nie, maar ook tydens vlug om die welwing van die vlerk vir die gekose spoed te optimaliseer. Terwyl die sweeftuig hoogte wen in termiese kolomme kan die klappe gedeeltelik uitgetrek word om die staakspoed te verminder sodat die sweeftuig stadiger kan vlieg en sodoende die daalsnelheid verminder, wat die sweeftuig toelaat om die stygende lug van die termiese vlug meer doeltreffend te gebruik en in 'n nouer sirkel te draai om die kern van die termiese kolom optimaal te benut. Teen hoër snelhede word 'n negatiewe klap-instelling gebruik om die neus-afwaartse hellingsmoment te verminder. Dit verminder die balanseringslas wat op die horisontale stabilisator benodig word, wat weer die trim-weerstand verminder wat verband hou met die hou van die sweeftuig in longitudinale trim. Negatiewe klappe kan ook gebruik word tydens die aanvanklike stadium van 'n sleeplansering en aan die einde van die landingsloop om beter beheer deur die [[rolroer]]e te handhaaf. Soos sweefvliegtuie, gebruik sommige vegvliegtuie soos die [[Nakajima Ki-43]] ook spesiale klappe om manoeuvreerbaarheid tydens luggevegte te verbeter (dit was met die hand bedryf en was net 'n Fowler-klap), wat die staakspoed verminder en baie skerper draaie moontlik maak.<ref>Windrow 1965, p. 4.</ref> Die klappe wat hiervoor gebruik word, moet spesifiek ontwerp word om die groter spanning te kan hanteer en die meeste klappe het 'n maksimum spoed waarteen hulle ontplooi kan word. Beheerlynmodelvliegtuie wat vir presisie-akrobatiese kompetisie gebou is, het gewoonlik 'n tipe manoeuvreerklapstelsel wat hulle in 'n teenoorgestelde rigting as die hoogteroere beweeg, om te help om die radius van 'n manoeuvre te vernou. === Klapspore === Klapspore, meestal vervaardig van [[Presipitasie-verhardbare vlekvrye staal|PH-staal]] en [[titanium]], beheer die klappe wat op die volgrand van 'n vliegtuig se vlerke geleë is. Klappe wat uitskuif loop op geleidingspore. Waar die klappe buite die vlerkstruktuur loop, word hulle vaartbelyn gemaak om hulle teen skade te beskerm.<ref>{{cite web|url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19960052267.pdf|title=High-Lift Systems on Commercial Subsonic Airliners|author=Rudolph, Peter K. C.|date=September 1996|page=39|publisher=NASA|access-date=7 July 2017|archive-date=21 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191221145349/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19960052267.pdf|url-status=live}}</ref> Sommige klapspoor omhulsels is ontwerp om as antiskokliggame op te tree, wat weerstand verminder wat veroorsaak word deur plaaslike soniese skokgolwe waar die lugvloei transonies word teen hoë snelhede. === Stugate === Stugate, of gapings, in die volgrandklappe mag nodig wees om negatiewe wisselwerking tussen die enjinvloei en ontplooide klappe te verminder. In die afwesigheid van 'n binnekant-rolroer, wat 'n gaping in baie klapinstallasies bied, mag 'n gewysigde klapgedeelte nodig wees. Die stugat op die Boeing 757 is voorsien deur 'n enkelgleufklap tussen die binnekant- en buitekant-dubbelgleufklappe.<ref>{{cite web|url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19960052267.pdf|title=High-Lift Systems on Commercial Subsonic Airliners|author=Rudolph, Peter K. C.|date=September 1996|pages=40, 54|publisher=NASA|access-date=7 July 2017|archive-date=21 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191221145349/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19960052267.pdf|url-status=live}}</ref> Die [[Airbus A320|A320]], [[Airbus A330|A330]], [[Airbus A340|A340]] en [[Airbus A380|A380]] het geen binnekant-rolroer nie. Geen stugat word in die deurlopende, enkelgleufklap benodig nie. Wisselwerking in die geval waar die vliegtuig skielik om die lughawe moet vlieg terwyl die klappe steeds ten volle ontplooi is, kan verhoogde weerstand veroorsaak wat nie die klimgradiënt in gevaar moet stel nie.<ref>{{cite CiteSeerX|last=Reckzeh|first=Daniel|title=Aerodynamic Design of Airbus High-lift Wings in a Multidisciplinary Environment|page=7|citeseerx=10.1.1.602.7484|year=2004}}</ref> == Tipe klappe == [[Lêer:Airfoil lift improvement devices (flaps).png|duimnael|<!--Flaps and high-lift devices. Gurney flap exaggerated for clarity. Blown flap skipped as it is modified from any other type. Pale lines indicate line of movement, and green indicates flap setting used during dive.-->]] === Gewone klap === Die agterste gedeelte van die vlerkprofiel roteer afwaarts op 'n eenvoudige skarnier wat aan die voorkant van die klap gemonteer is.<ref>Gunston 2004, p. 452.</ref>Die Royal Aircraft Factory en National Physical Laboratory in die Verenigde Koninkryk het klappe in 1913 en 1914 getoets, maar dit is nooit in 'n werklike vliegtuig geïnstalleer nie.<ref name=Fairey>Taylor 1974, pp. 8–9.</ref>In 1916 het die Fairey Aviation Company 'n aantal verbeterings aan 'n Sopwith Baby wat hulle herbou het, aangebring, insluitend hul Patent Camber Changing Gear, wat die Fairey Hamble Baby, soos hulle dit hernoem het, die eerste vliegtuig gemaak het wat met klappe vlieg.<ref name=Fairey /> Dit was gewone klappe met 'n volle spanwydte wat rolroere ingesluit het, wat dit ook die eerste voorbeeld van klaprolroere maak.<ref name=Fairey /> Fairey was egter nie alleen nie, aangesien Breguet gou outomatiese klappe in die onderste vlerk van hul Breguet 14 verkennings/bomwerper in 1917 ingesluit het.<ref>{{cite book|last=Toelle|first=Alan|title=Windsock Datafile Special, Breguet 14 | publisher = Albatros Productions|location=Hertfordshire, Great Britain|year=2003|isbn=978-1-902207-61-2}}</ref> As gevolg van die groter doeltreffendheid van ander klaptipes, word die gewone klap normaalweg slegs gebruik waar eenvoud vereis word. === Splitklap === Die onderste kant van die agterste gedeelte van die vlerkprofiel skarnier afwaarts van die voorkant van die klap terwyl die boonste gedeelte net so staties bly.<ref>Gunston 2004, p. 584.</ref> Dit kan groot veranderinge in die longitudinale trim veroorsaak, wat die neus óf afwaarts druk óf opwaarts laat wip. Teen volle defleksie tree splitklappe baie soos 'n versteuder op, wat aansienlik bydra tot die [[sleurkoëffisiënt]]. Dit kan groot veranderinge in die langskeepsas veroorsaak, wat die neus óf afwaarts óf opwaarts kan kantel. By volle ontplooiing tree splitklappe baie soos 'n stromingsversteurder op, wat aansienlik bydra tot die sleurkoëffisiënt. Dit verbeter die [[Stukrag|hefkoëffisiënt]] ook 'n bietjie. Dit is in 1920 deur Orville Wright en James M. H. Jacobs uitgevind, maar het eers in die 1930's algemeen geword en is toe vinnig vervang. Die [[Supermarine Spitfire]] en Douglas DC-1 (voorloper van die [[Douglas DC-3]] en [[Douglas C-47 Skytrain]]) is twee van die vele vliegtuigtipes van die 1930's wat splitklappe gebruik het. === Gleufklap === 'n Gaping tussen die klap en die vlerk dwing hoëdruklug van onder die vlerk oor die klap, wat help dat die lugvloei teenaan die klap geheg bly, wat die maksimum hefkoëffisiënt verhoog in vergelyking met 'n splitklap.<ref>Gunston 2004, p. 569.</ref> Daarbenewens word die druk oor die hele [[Koord (lugvaart)|koord]] van die primêre [[vlerkprofiel]] aansienlik verminder namate die snelheid van lug wat die volgrand verlaat, verhoog word, van die tipiese nie-klap 80% van die vrye stroom, tot dié van die hoërspoed, laerdruk lug wat om die leirand van die gleufklap vloei.<ref name=smith>{{cite journal |last1=Smith |first1=Apollo M. O. |author-link1=Apollo M. O. Smith |title=High-Lift Aerodynamics |journal=Journal of Aircraft |issn=0021-8669 |volume=12 |issue=6 |pages=518–523 |year=1975 |url=http://www.arvelgentry.com/amo/High-Lift_Aerodynamics.pdf |access-date=12 July 2011 |doi=10.2514/3.59830 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110707172637/http://www.arvelgentry.com/amo/High-Lift_Aerodynamics.pdf |archive-date=7 July 2011}}</ref> Enige klap wat lug toelaat om tussen die vlerk en die klap deur te gaan, word as 'n gleufklap beskou. Die gleufklap was 'n resultaat van navorsing by Handley-Page, 'n variant van die gleuf wat uit die 1920's dateer, maar is eers veel later algemeen gebruik. Sommige klappe gebruik veelvuldige gleuwe om die effek verder te versterk. === Fowler-klap === Dit is splitklap wat eers agtertoe gly, voordat dit afwaarts skarnier, waardeur die eerste koord en dan die kromming van die vlerk verhoog word.<ref>Gunston 2004, p. 249–250.</ref>Die klap kan deel van die boonste oppervlak van die vlerk vorm, soos 'n gewone klap, of dit mag nie, soos 'n splitklap, maar dit moet eers agtertoe gly voordat dit sak. 'n Bepalende kenmerk – wat dit van die Gouge-klap onderskei – is dat 'n gleufeffek het. Die klap is in 1924 deur Harlan D. Fowler ontwikkel en in 1932 deur Fred Weick by NACA getoets. Dit is die eerste keer in 1935 op die Martin 146-prototipe gebruik en het in produksie gekom op die 1937 Lockheed Super Electra<ref>{{cite book|title= Wind and Beyond: A Documentary Journey Into the History of Aerodynamics|author=National Aeronautics and Space Administration}}</ref>en bly steeds in wydverspreide gebruik op moderne vliegtuie, dikwels met veelvuldige gleuwe.<ref name="NASA">{{cite web |title=The Wind and Beyond: A Documentary Journey into the History of Aerodynamics in America. Volume 1; The Ascent of the Airplane |url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/20040031410.pdf |website=ntrs.nasa.gov |date=January 2003 |publisher=NASA |access-date=17 July 2020 |archive-date=17 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200717172017/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/20040031410.pdf |url-status=live |last1=Hansen |first1=James R. |last2=Taylor |first2=D. Bryan |last3=Kinney |first3=Jeremy |last4=Lee |first4=J. Lawrence }}</ref>{{anchor|Junkers flap}} === Junkers-klap === Dit is 'n gegleufde, gewone klap wat onder die volgrand van die vlerk vasgemaak is en om sy eie leirand roteer.<ref>Gunston 2004, p. 331.</ref> Wanneer dit nie gebruik word nie, het dit meer weerstand as ander tipes, maar is meer effektief om stakingspoed te verminder as 'n gewone of gegleufde klap, terwyl dit hul meganiese eenvoud behou. Die klap is ontwerp deur Otto Mader by Junkers in die laat 1920's, hulle is meestal gesien op die [[Junkers Ju 52]] en die [[Junkers Ju 87|Junkers Ju 87 Stuka]], hoewel dieselfde basiese ontwerp ook op baie moderne ultraligte vliegtuie, soos die Denney Kitfox, gevind kan word. Daar word ook soms na hierdie tipe klap verwys as 'n eksterne vlerkprofielklap.<ref>{{cite web|url=https://ntrs.nasa.gov/citations/19930081377|title=Full-scale wind-tunnel and flight tests of a Fairchild 22 airplane equipped with external-airfoil flaps |author=Reed, Warren D. |author2=Clay, William C.|date=30 June 1937|publisher=NACA|access-date=10 August 2020|archive-date=21 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201021051045/https://ntrs.nasa.gov/citations/19930081377|url-status=live}}</ref> === Gouge-klap === Dit is 'n tipe splitklap wat agtertoe gly langs geboë spore wat die volgrand afwaarts dwing, wat die koord en kromming verhoog sonder om die trim te beïnvloed of enige bykomende meganismes te vereis.<ref>Gunston 2004, p. 270.</ref> Dit is in 1936 deur Arthur Gouge vir Short Brothers ontwerp en op die Short Empire- en [[Short Sunderland|Sunderland]]-vlieënde bote gebruik, wat die baie dik Shorts A.D.5-vlerkprofiel gebruik het. Short Brothers was moontlik die enigste maatskappy wat hierdie tipe klap gebruik het. === Fairey-Youngman-klap === Die klap beweeg eers weg van die vlerk (word 'n Junkers-klap) voordat dit agtertoe gly en dan op of af draai. Fairey was een van die min gebruikes van hierdie ontwerp, wat op die [[Fairey Firefly]] en [[Fairey Barracuda]] gebruik is. Wanneer dit in die ontplooide posisie is, kan dit opwaarts gedraai word (tot 'n negatiewe invalshoek) sodat die vliegtuig vertikaal kan duik sonder dat oormatige trimveranderinge nodig is. === Zap-klap === Die Zap-klap is ontwerp deur Edward F. Zaparka terwyl hy by Berliner/Joyce gewerk het en is getoets op 'n General Airplanes Corporation Aristocrat in 1932 en op ander tipes vliegtuie periodiek daarna, maar dit was min gebruik op produksievliegtuie behalwe op die [[Northrop P-61 Black Widow]]. Die leirand van die klap is op 'n spoor gemonteer, terwyl 'n punt van die middel-koord op die klap via 'n arm aan 'n spilpunt net bokant die spoor gekoppel is. Wanneer die klap se leirand na agter op die spoor beweeg, word die driehoek wat deur die spoor, die skag en die oppervlak van die klap (vas by die spilpunt) gevorm word smaller en dieper, wat die klap afdwing.<ref>{{cite magazine| editor= C.M. Poulsen| date= 27 July 1933| title= "The Aircraft Engineer - flight engineering section" Supplement to Flight| magazine= Flight Magazine| pages= 754a–d| url= http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1933/1933%20-%200200.html| archive-date= 27 June 2013| archive-url= https://web.archive.org/web/20130627140403/http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1933/1933%20-%200200.html| url-status= dead}}</ref> === Krueger-klap === {{Hoofartikel|Krueger-klap}} Die Krueger-klap is 'n skarnierklap wat onder die vlerk se leirand uitvou sonder om deel van die leirand van die vlerk te vorm wanneer dit ingetrek word. Dit verhoog die welwing en dikte van die vlerk, wat weer die staakspoed verminder en die weerstand verhoog.<ref>{{cite web|url=http://www.hq.nasa.gov/pao/History/SP-468/ch10-5.htm|title=Chapter 10: Technology of the Jet Airplane|website=www.hq.nasa.gov|access-date=11 December 2006|archive-date=15 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170115222921/http://www.hq.nasa.gov/pao/History/SP-468/ch10-5.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.aoe.vt.edu/~jschetz/fluidnature/unit05/unit5e.html|title=Virginia Tech – Aerospace & Ocean Engineering|archive-url=https://web.archive.org/web/20070307081041/http://www.aoe.vt.edu/~jschetz/fluidnature/unit05/unit5e.html|archive-date=7 March 2007}}</ref> == Galery == <gallery> Lêer:ILA 2008 PD 750.JPG|Gewone klap ten volle ontplooi. Lêer:Avro Lancaster flap Flickr 4841178432.jpg|Splitklap op 'n Tweede Wêreldoorlog bomwerper Lêer:A fully extended flap.jpg|Dubbele gleufklappe ontplooi vir die landing Lêer:Undercarriage.b747.arp.jpg|Krueger-klappe en trippel gleuf-volgrand klappe op 'n [[Boeing 747]] ontplooi vir die landing Lêer:Kitfox Lite.jpg|Junkers-klappe, dien ook as 'n [[rolroer]]. Lêer:C-17 no169 landing.jpg|[[Boeing C-17 Globemaster III|C-17A]] wys die meervoudige gleufklappe en leikantklappe terwyl die klappe slegs driekwart ontplooi is. </gallery> == Sien ook == * [[Lugvaartterme]] == Notas == <references group="nota" /> == Verwysings == {{verwysings}} == Eksterne skakels == * {{Commons-kategorie inlyn|Trailing-edge flaps}} {{Normdata}} [[Kategorie:Aërodinamika]] [[Kategorie:Vliegtuigonderdele]] bo3a4cwjbws7n91zl6mkzbyj2w2ro59 2894143 2894141 2026-04-15T19:21:02Z Oesjaar 7467 /* Krueger-klap */ verbeter 2894143 wikitext text/x-wiki {{konstruksie}} [[Lêer:wing.slat.600pix.jpg|duimnael|Die posisie van die klappe op 'n tipiese straalvliegtuig.]] Die '''klappe''' is 'n tipe toestel wat die [[hefkrag]] van 'n [[Vlerk (lugvaart)|vlerk]] verhoog teen 'n gegewe lugspoed en dus die staakspoed verminder. Klappe word gewoonlik aan die agterkant van die vlerk aangetref. Hulle word gebruik om die minimum spoed van 'n [[vliegtuig]] waarteen dit veilig kan vlieg te verminder. Dit verkort ook die opstyg- en landingafstande. Dit verander ook die hoek van die vliegtuig waarteen dit land. Die klappe word ingetrek tydens vlugte aangesien dit ook die weerstand ([[sleurkrag]]) vergroot. Deur die klappe na agter te ontplooi<ref group="nota">By groter vliegtuie word die klappe in fases ontplooi vir die landing.</ref> word die vlerk se boog verleng wat weer die maksimum hefkrag van die vlerk verhoog. Dit laat die vliegtuig toe om die verwagte hefkrag op te wek teen laer snelhede, wat die staakspoed asook die minimum landingspoed verminder. Die verlenging van die vlerk se boog vergroot egter weerstand wat handig is tydens die aanloop tot die landing en die landing self omrede dit die vliegtuig se spoed verminder. Die klappe wat op die meeste vliegtuie geïnstalleer is, is gedeeltelike-lengte klappe; lengtegewys van naby die vlerkwortel tot by die binnekant van die [[hoogteroer]]. Dit strek dus nie oor die hele lengte van die vlerk nie. Wanneer gedeeltelike lengte klappe verleng word, verander hulle die lengtegewyse hefkragverspreiding op die vlerk deur dat die binnekantse helfte van die vlerk 'n groter deel van die hefkrag verskaf en die buitenste helfte dan 'n verminderde gedeelte van die hefkrag te verskaf. Die vermindering van die verhouding van die hefkrag wat deur die buitenste helfte van die vlerk verskaf word, gaan gepaard met 'n vermindering in die aanvalshoek op die buitenste helfte. Dit is voordelig omdat dit die marge bokant die staking van die buiteboordhelfte verhoog, die doeltreffendheid van die [[rolroer]] handhaaf en die waarskynlikheid van asimmetriese staking en tolvlug verminder. Die ideale hefkragverspreiding oor 'n vlerk is ellipties en die ontplooiing van gedeeltelike-lengte klappe veroorsaak 'n beduidende afwyking van die elliptiese vorm. Dit verhoog die hefkrag-geïnduseerde weerstand wat voordelig kan wees tydens nadering en landing, want dit laat die vliegtuig toe om teen 'n steiler hoek te daal. Deur die vlerkklappe te ontplooi, verhoog die welwing of kromming van die vlerk, wat die maksimum hefkoëffisiënt of die boonste limiet van die hefkrag wat 'n vlerk kan genereer, verhoog. Dit laat die vliegtuig toe om die vereiste hefkrag teen 'n laer spoed te genereer, wat die minimum spoed (bekend as staakspoed) verminder waarteen die vliegtuig veilig sal vlieg. Vir die meeste vliegtuigkonfigurasies is 'n nuttige newe-effek van die ontplooiing van die klappe 'n afname in die vliegtuig se hellingshoek wat die neus laat sak en sodoende die vlieënier se uitsig, oor die neus van die vliegtuig, van die aanloopbaan tydens landing verbeter. Daar is baie verskillende ontwerpe van klappe, met die spesifieke keuse afhangende van die grootte, spoed en kompleksiteit van die vliegtuig waarop hulle gebruik gaan word, sowel as die era waarin die vliegtuig ontwerp is. Gewone klappe, gleufklappe en Fowler-klappe is die algemeenste. [[Krueger-klap|Krueger-klappe]] word op die leirand van die vlerke geplaas en word op baie stralervliegtuie gebruik. Die Fowler-, Fairey-Youngman- en Gouge-tipes klappe vergroot die vlerkarea benewens die verandering van die welwing. Die groter hefoppervlakte verminder vlerkbelasting, wat die staakspoed verder verminder. Sommige klappe word elders aangebring. Leirandklappe vorm die vlerk se leirand en wanneer hulle ontplooi word, draai hulle afwaarts om die vlerkwelwing te verhoog. Die de Havilland DH.88 Comet-renvliegtuig het klappe gehad wat onder die romp, voor die volgrand van die vlerk was. Baie van die Waco Custom Cabin-reeks [[Tweedekker (vliegtuig)|tweedekker vliegtuig]] het die klappe in die middel van die [[Koord (lugvaart)|koord]] aan die onderkant van die boonste vlerk gehad. == Werking beginsels == Die algemene vliegtuig [[hefkrag]] vergelyking demonstreer hierdie verwantskappe:<ref name=perkins-hage>Perkins, Courtland; Hage, Robert (1949). ''Airplane performance, stability and control'', Chapter 2, John Wiley and Sons. {{ISBN|0-471-68046-X}}.</ref> :<math>H = \tfrac12 \rho V^2 O C_L</math> waar: * ''H'' die hoeveelheid hefkrag geproduseer, * ''<math>\rho</math>'' is die lug se digtheid, * ''V'' is die ware lugspoed van die vliegtuig of die spoed van die vliegtuig, relatief tot die lug * ''O'' is die oppervlakte van die vlerk * '''<math>C_L</math>''' is die hefkrag koëffisiënt, wat bepaal word deur die vorm van die [[vlerkprofiel]] wat gebruik word en die hoek waarmee die vlerk die lug tref (Invalshoek). Hier kan gesien word dat die verhoging van die area (O) en hefkoëffisiënt <math>C_L</math> 'n soortgelyke hoeveelheid hefkrag teen 'n laer lugspoed (V) toelaat. Dus word klappe op groot skaal gebruik vir kort opstygings en landings. Die ontplooiing van die klappe verhoog ook die sleurskoëffisiënt van die vliegtuig. Daarom, vir enige gegewe gewig en lugspoed, die ontplooiing van die klappe verhoog die sleurkrag. Klappe verhoog die [[sleurkoëffisiënt]] van 'n vliegtuig as gevolg van 'n hoër geïnduseerde sleur wat veroorsaak word deur die veranderde spanwydte hefkragverspreiding op die vlerk met die klappe ontplooi. === Klappe tydens opstyging === Afhangende van die tipe vliegtuig, kan die klappe gedeeltelik ontplooi word vir opstyging.<ref name=perkins-hage /> Wanneer dit tydens opstyg gebruik word, ruil die klappe aanloopbaan afstand benodig vir klimtempo; die gebruik van die klappe verminder die afstand wat die vliegtuig van die aanloopbaan sal gebruik, maar verminder ook die klimtempo. Die hoeveelheid klappe wat opstyg gebruik word vir opstyging, is spesifiek vir elke tipe vliegtuig en die vervaardiger sal die perke voorstel en kan die verwagte vermindering in klimtempo aandui. Die Cessna 172S se Vlieëniers Bedryfshandleiding beveel 10° klappe aan vir die opstyging wanneer die grond sag of dit 'n kort aanloopbaan is, andersins word 0 grade gebruik.<ref name="cessna-172">Cessna Aircraft Company. ''Cessna Model 172S Nav III''. Revision 3-12, 2006, pp. 4–19 to 4–47.</ref> === Klappe tydens die landing === Die klappe kan volledig ontplooi word vir landing om die vliegtuig 'n laer staakspoed te gee sodat die nadering tot die landing stadiger gevlieg kan word, wat die vliegtuig ook toelaat om oor 'n korter afstand te land. Die hoër weerstand en laer staakspoed wat met volledig uitgestrekte klappe geassosieer word, maak 'n steiler en stadiger benadering tot die landingsplek moontlik, maar dit veroorsaak hanteringsprobleme in vliegtuie met baie lae vlerkbelasting (d.w.s. met min gewig en 'n groot vlerkoppervlakte). Winde oor die vluglyn, bekend as dwarswinde, veroorsaak dat die windkant van die vliegtuig meer hefkrag en weerstand genereer, wat veroorsaak dat die vliegtuig rol, gier en van sy beoogde vlugroete af stoot en gevolglik land baie ligte vliegtuie met verminderde klapinstellings in dwarswinde. Verder, sodra die vliegtuig op die grond is, kan die klappe die doeltreffendheid van die remme verminder aangesien die vlerk steeds hefkrag genereer en verhoed dat die hele gewig van die vliegtuig op die bande rus, wat die stopafstand verhoog, veral in nat of ysige toestande. Gewoonlik sal die vlieënier die klappe so gou as moontlik oplig om te voorkom dat dit gebeur.<ref name="cessna-172" /> === Maneuvering van klappe === Sommige sweeftuie gebruik nie net klappe tydens landing nie, maar ook tydens vlug om die welwing van die vlerk vir die gekose spoed te optimaliseer. Terwyl die sweeftuig hoogte wen in termiese kolomme kan die klappe gedeeltelik uitgetrek word om die staakspoed te verminder sodat die sweeftuig stadiger kan vlieg en sodoende die daalsnelheid verminder, wat die sweeftuig toelaat om die stygende lug van die termiese vlug meer doeltreffend te gebruik en in 'n nouer sirkel te draai om die kern van die termiese kolom optimaal te benut. Teen hoër snelhede word 'n negatiewe klap-instelling gebruik om die neus-afwaartse hellingsmoment te verminder. Dit verminder die balanseringslas wat op die horisontale stabilisator benodig word, wat weer die trim-weerstand verminder wat verband hou met die hou van die sweeftuig in longitudinale trim. Negatiewe klappe kan ook gebruik word tydens die aanvanklike stadium van 'n sleeplansering en aan die einde van die landingsloop om beter beheer deur die [[rolroer]]e te handhaaf. Soos sweefvliegtuie, gebruik sommige vegvliegtuie soos die [[Nakajima Ki-43]] ook spesiale klappe om manoeuvreerbaarheid tydens luggevegte te verbeter (dit was met die hand bedryf en was net 'n Fowler-klap), wat die staakspoed verminder en baie skerper draaie moontlik maak.<ref>Windrow 1965, p. 4.</ref> Die klappe wat hiervoor gebruik word, moet spesifiek ontwerp word om die groter spanning te kan hanteer en die meeste klappe het 'n maksimum spoed waarteen hulle ontplooi kan word. Beheerlynmodelvliegtuie wat vir presisie-akrobatiese kompetisie gebou is, het gewoonlik 'n tipe manoeuvreerklapstelsel wat hulle in 'n teenoorgestelde rigting as die hoogteroere beweeg, om te help om die radius van 'n manoeuvre te vernou. === Klapspore === Klapspore, meestal vervaardig van [[Presipitasie-verhardbare vlekvrye staal|PH-staal]] en [[titanium]], beheer die klappe wat op die volgrand van 'n vliegtuig se vlerke geleë is. Klappe wat uitskuif loop op geleidingspore. Waar die klappe buite die vlerkstruktuur loop, word hulle vaartbelyn gemaak om hulle teen skade te beskerm.<ref>{{cite web|url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19960052267.pdf|title=High-Lift Systems on Commercial Subsonic Airliners|author=Rudolph, Peter K. C.|date=September 1996|page=39|publisher=NASA|access-date=7 July 2017|archive-date=21 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191221145349/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19960052267.pdf|url-status=live}}</ref> Sommige klapspoor omhulsels is ontwerp om as antiskokliggame op te tree, wat weerstand verminder wat veroorsaak word deur plaaslike soniese skokgolwe waar die lugvloei transonies word teen hoë snelhede. === Stugate === Stugate, of gapings, in die volgrandklappe mag nodig wees om negatiewe wisselwerking tussen die enjinvloei en ontplooide klappe te verminder. In die afwesigheid van 'n binnekant-rolroer, wat 'n gaping in baie klapinstallasies bied, mag 'n gewysigde klapgedeelte nodig wees. Die stugat op die Boeing 757 is voorsien deur 'n enkelgleufklap tussen die binnekant- en buitekant-dubbelgleufklappe.<ref>{{cite web|url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19960052267.pdf|title=High-Lift Systems on Commercial Subsonic Airliners|author=Rudolph, Peter K. C.|date=September 1996|pages=40, 54|publisher=NASA|access-date=7 July 2017|archive-date=21 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191221145349/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19960052267.pdf|url-status=live}}</ref> Die [[Airbus A320|A320]], [[Airbus A330|A330]], [[Airbus A340|A340]] en [[Airbus A380|A380]] het geen binnekant-rolroer nie. Geen stugat word in die deurlopende, enkelgleufklap benodig nie. Wisselwerking in die geval waar die vliegtuig skielik om die lughawe moet vlieg terwyl die klappe steeds ten volle ontplooi is, kan verhoogde weerstand veroorsaak wat nie die klimgradiënt in gevaar moet stel nie.<ref>{{cite CiteSeerX|last=Reckzeh|first=Daniel|title=Aerodynamic Design of Airbus High-lift Wings in a Multidisciplinary Environment|page=7|citeseerx=10.1.1.602.7484|year=2004}}</ref> == Tipe klappe == [[Lêer:Airfoil lift improvement devices (flaps).png|duimnael|<!--Flaps and high-lift devices. Gurney flap exaggerated for clarity. Blown flap skipped as it is modified from any other type. Pale lines indicate line of movement, and green indicates flap setting used during dive.-->]] === Gewone klap === Die agterste gedeelte van die vlerkprofiel roteer afwaarts op 'n eenvoudige skarnier wat aan die voorkant van die klap gemonteer is.<ref>Gunston 2004, p. 452.</ref>Die Royal Aircraft Factory en National Physical Laboratory in die Verenigde Koninkryk het klappe in 1913 en 1914 getoets, maar dit is nooit in 'n werklike vliegtuig geïnstalleer nie.<ref name=Fairey>Taylor 1974, pp. 8–9.</ref>In 1916 het die Fairey Aviation Company 'n aantal verbeterings aan 'n Sopwith Baby wat hulle herbou het, aangebring, insluitend hul Patent Camber Changing Gear, wat die Fairey Hamble Baby, soos hulle dit hernoem het, die eerste vliegtuig gemaak het wat met klappe vlieg.<ref name=Fairey /> Dit was gewone klappe met 'n volle spanwydte wat rolroere ingesluit het, wat dit ook die eerste voorbeeld van klaprolroere maak.<ref name=Fairey /> Fairey was egter nie alleen nie, aangesien Breguet gou outomatiese klappe in die onderste vlerk van hul Breguet 14 verkennings/bomwerper in 1917 ingesluit het.<ref>{{cite book|last=Toelle|first=Alan|title=Windsock Datafile Special, Breguet 14 | publisher = Albatros Productions|location=Hertfordshire, Great Britain|year=2003|isbn=978-1-902207-61-2}}</ref> As gevolg van die groter doeltreffendheid van ander klaptipes, word die gewone klap normaalweg slegs gebruik waar eenvoud vereis word. === Splitklap === Die onderste kant van die agterste gedeelte van die vlerkprofiel skarnier afwaarts van die voorkant van die klap terwyl die boonste gedeelte net so staties bly.<ref>Gunston 2004, p. 584.</ref> Dit kan groot veranderinge in die longitudinale trim veroorsaak, wat die neus óf afwaarts druk óf opwaarts laat wip. Teen volle defleksie tree splitklappe baie soos 'n versteuder op, wat aansienlik bydra tot die [[sleurkoëffisiënt]]. Dit kan groot veranderinge in die langskeepsas veroorsaak, wat die neus óf afwaarts óf opwaarts kan kantel. By volle ontplooiing tree splitklappe baie soos 'n stromingsversteurder op, wat aansienlik bydra tot die sleurkoëffisiënt. Dit verbeter die [[Stukrag|hefkoëffisiënt]] ook 'n bietjie. Dit is in 1920 deur Orville Wright en James M. H. Jacobs uitgevind, maar het eers in die 1930's algemeen geword en is toe vinnig vervang. Die [[Supermarine Spitfire]] en Douglas DC-1 (voorloper van die [[Douglas DC-3]] en [[Douglas C-47 Skytrain]]) is twee van die vele vliegtuigtipes van die 1930's wat splitklappe gebruik het. === Gleufklap === 'n Gaping tussen die klap en die vlerk dwing hoëdruklug van onder die vlerk oor die klap, wat help dat die lugvloei teenaan die klap geheg bly, wat die maksimum hefkoëffisiënt verhoog in vergelyking met 'n splitklap.<ref>Gunston 2004, p. 569.</ref> Daarbenewens word die druk oor die hele [[Koord (lugvaart)|koord]] van die primêre [[vlerkprofiel]] aansienlik verminder namate die snelheid van lug wat die volgrand verlaat, verhoog word, van die tipiese nie-klap 80% van die vrye stroom, tot dié van die hoërspoed, laerdruk lug wat om die leirand van die gleufklap vloei.<ref name=smith>{{cite journal |last1=Smith |first1=Apollo M. O. |author-link1=Apollo M. O. Smith |title=High-Lift Aerodynamics |journal=Journal of Aircraft |issn=0021-8669 |volume=12 |issue=6 |pages=518–523 |year=1975 |url=http://www.arvelgentry.com/amo/High-Lift_Aerodynamics.pdf |access-date=12 July 2011 |doi=10.2514/3.59830 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110707172637/http://www.arvelgentry.com/amo/High-Lift_Aerodynamics.pdf |archive-date=7 July 2011}}</ref> Enige klap wat lug toelaat om tussen die vlerk en die klap deur te gaan, word as 'n gleufklap beskou. Die gleufklap was 'n resultaat van navorsing by Handley-Page, 'n variant van die gleuf wat uit die 1920's dateer, maar is eers veel later algemeen gebruik. Sommige klappe gebruik veelvuldige gleuwe om die effek verder te versterk. === Fowler-klap === Dit is splitklap wat eers agtertoe gly, voordat dit afwaarts skarnier, waardeur die eerste koord en dan die kromming van die vlerk verhoog word.<ref>Gunston 2004, p. 249–250.</ref>Die klap kan deel van die boonste oppervlak van die vlerk vorm, soos 'n gewone klap, of dit mag nie, soos 'n splitklap, maar dit moet eers agtertoe gly voordat dit sak. 'n Bepalende kenmerk – wat dit van die Gouge-klap onderskei – is dat 'n gleufeffek het. Die klap is in 1924 deur Harlan D. Fowler ontwikkel en in 1932 deur Fred Weick by NACA getoets. Dit is die eerste keer in 1935 op die Martin 146-prototipe gebruik en het in produksie gekom op die 1937 Lockheed Super Electra<ref>{{cite book|title= Wind and Beyond: A Documentary Journey Into the History of Aerodynamics|author=National Aeronautics and Space Administration}}</ref>en bly steeds in wydverspreide gebruik op moderne vliegtuie, dikwels met veelvuldige gleuwe.<ref name="NASA">{{cite web |title=The Wind and Beyond: A Documentary Journey into the History of Aerodynamics in America. Volume 1; The Ascent of the Airplane |url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/20040031410.pdf |website=ntrs.nasa.gov |date=January 2003 |publisher=NASA |access-date=17 July 2020 |archive-date=17 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200717172017/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/20040031410.pdf |url-status=live |last1=Hansen |first1=James R. |last2=Taylor |first2=D. Bryan |last3=Kinney |first3=Jeremy |last4=Lee |first4=J. Lawrence }}</ref>{{anchor|Junkers flap}} === Junkers-klap === Dit is 'n gegleufde, gewone klap wat onder die volgrand van die vlerk vasgemaak is en om sy eie leirand roteer.<ref>Gunston 2004, p. 331.</ref> Wanneer dit nie gebruik word nie, het dit meer weerstand as ander tipes, maar is meer effektief om stakingspoed te verminder as 'n gewone of gegleufde klap, terwyl dit hul meganiese eenvoud behou. Die klap is ontwerp deur Otto Mader by Junkers in die laat 1920's, hulle is meestal gesien op die [[Junkers Ju 52]] en die [[Junkers Ju 87|Junkers Ju 87 Stuka]], hoewel dieselfde basiese ontwerp ook op baie moderne ultraligte vliegtuie, soos die Denney Kitfox, gevind kan word. Daar word ook soms na hierdie tipe klap verwys as 'n eksterne vlerkprofielklap.<ref>{{cite web|url=https://ntrs.nasa.gov/citations/19930081377|title=Full-scale wind-tunnel and flight tests of a Fairchild 22 airplane equipped with external-airfoil flaps |author=Reed, Warren D. |author2=Clay, William C.|date=30 June 1937|publisher=NACA|access-date=10 August 2020|archive-date=21 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201021051045/https://ntrs.nasa.gov/citations/19930081377|url-status=live}}</ref> === Gouge-klap === Dit is 'n tipe splitklap wat agtertoe gly langs geboë spore wat die volgrand afwaarts dwing, wat die koord en kromming verhoog sonder om die trim te beïnvloed of enige bykomende meganismes te vereis.<ref>Gunston 2004, p. 270.</ref> Dit is in 1936 deur Arthur Gouge vir Short Brothers ontwerp en op die Short Empire- en [[Short Sunderland|Sunderland]]-vlieënde bote gebruik, wat die baie dik Shorts A.D.5-vlerkprofiel gebruik het. Short Brothers was moontlik die enigste maatskappy wat hierdie tipe klap gebruik het. === Fairey-Youngman-klap === Die klap beweeg eers weg van die vlerk (word 'n Junkers-klap) voordat dit agtertoe gly en dan op of af draai. Fairey was een van die min gebruikes van hierdie ontwerp, wat op die [[Fairey Firefly]] en [[Fairey Barracuda]] gebruik is. Wanneer dit in die ontplooide posisie is, kan dit opwaarts gedraai word (tot 'n negatiewe invalshoek) sodat die vliegtuig vertikaal kan duik sonder dat oormatige trimveranderinge nodig is. === Zap-klap === Die Zap-klap is ontwerp deur Edward F. Zaparka terwyl hy by Berliner/Joyce gewerk het en is getoets op 'n General Airplanes Corporation Aristocrat in 1932 en op ander tipes vliegtuie periodiek daarna, maar dit was min gebruik op produksievliegtuie behalwe op die [[Northrop P-61 Black Widow]]. Die leirand van die klap is op 'n spoor gemonteer, terwyl 'n punt van die middel-koord op die klap via 'n arm aan 'n spilpunt net bokant die spoor gekoppel is. Wanneer die klap se leirand na agter op die spoor beweeg, word die driehoek wat deur die spoor, die skag en die oppervlak van die klap (vas by die spilpunt) gevorm word smaller en dieper, wat die klap afdwing.<ref>{{cite magazine| editor= C.M. Poulsen| date= 27 July 1933| title= "The Aircraft Engineer - flight engineering section" Supplement to Flight| magazine= Flight Magazine| pages= 754a–d| url= http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1933/1933%20-%200200.html| archive-date= 27 June 2013| archive-url= https://web.archive.org/web/20130627140403/http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1933/1933%20-%200200.html| url-status= dead}}</ref> === Krueger-klap === {{Hoofartikel|Krueger-klap}} Die Krueger-klap is 'n skarnierklap wat onder die vlerk se leirand uitvou sonder om deel van die leirand van die vlerk te vorm wanneer dit ingetrek word. Dit verhoog die welwing en dikte van die vlerk, wat weer die staakspoed verminder en die weerstand verhoog.<ref>{{cite web|url=http://www.hq.nasa.gov/pao/History/SP-468/ch10-5.htm|title=Chapter 10: Technology of the Jet Airplane|website=www.hq.nasa.gov|access-date=11 December 2006|archive-date=15 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170115222921/http://www.hq.nasa.gov/pao/History/SP-468/ch10-5.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.aoe.vt.edu/~jschetz/fluidnature/unit05/unit5e.html|title=Virginia Tech – Aerospace & Ocean Engineering|archive-url=https://web.archive.org/web/20070307081041/http://www.aoe.vt.edu/~jschetz/fluidnature/unit05/unit5e.html|archive-date=7 March 2007}}</ref> <!-- Dit is nie dieselfde as 'n leirand-hangflap nie, aangesien dit uit die hele voorrand gevorm word. --> == Galery == <gallery> Lêer:ILA 2008 PD 750.JPG|Gewone klap ten volle ontplooi. Lêer:Avro Lancaster flap Flickr 4841178432.jpg|Splitklap op 'n Tweede Wêreldoorlog bomwerper Lêer:A fully extended flap.jpg|Dubbele gleufklappe ontplooi vir die landing Lêer:Undercarriage.b747.arp.jpg|Krueger-klappe en trippel gleuf-volgrand klappe op 'n [[Boeing 747]] ontplooi vir die landing Lêer:Kitfox Lite.jpg|Junkers-klappe, dien ook as 'n [[rolroer]]. Lêer:C-17 no169 landing.jpg|[[Boeing C-17 Globemaster III|C-17A]] wys die meervoudige gleufklappe en leikantklappe terwyl die klappe slegs driekwart ontplooi is. </gallery> == Sien ook == * [[Lugvaartterme]] == Notas == <references group="nota" /> == Verwysings == {{verwysings}} == Eksterne skakels == * {{Commons-kategorie inlyn|Trailing-edge flaps}} {{Normdata}} [[Kategorie:Aërodinamika]] [[Kategorie:Vliegtuigonderdele]] mzikzrz9hai0ize6zsdg2o33hb0u63q 2894144 2894143 2026-04-15T19:24:34Z Oesjaar 7467 /* Krueger-klap */ verbeter 2894144 wikitext text/x-wiki {{konstruksie}} [[Lêer:wing.slat.600pix.jpg|duimnael|Die posisie van die klappe op 'n tipiese straalvliegtuig.]] Die '''klappe''' is 'n tipe toestel wat die [[hefkrag]] van 'n [[Vlerk (lugvaart)|vlerk]] verhoog teen 'n gegewe lugspoed en dus die staakspoed verminder. Klappe word gewoonlik aan die agterkant van die vlerk aangetref. Hulle word gebruik om die minimum spoed van 'n [[vliegtuig]] waarteen dit veilig kan vlieg te verminder. Dit verkort ook die opstyg- en landingafstande. Dit verander ook die hoek van die vliegtuig waarteen dit land. Die klappe word ingetrek tydens vlugte aangesien dit ook die weerstand ([[sleurkrag]]) vergroot. Deur die klappe na agter te ontplooi<ref group="nota">By groter vliegtuie word die klappe in fases ontplooi vir die landing.</ref> word die vlerk se boog verleng wat weer die maksimum hefkrag van die vlerk verhoog. Dit laat die vliegtuig toe om die verwagte hefkrag op te wek teen laer snelhede, wat die staakspoed asook die minimum landingspoed verminder. Die verlenging van die vlerk se boog vergroot egter weerstand wat handig is tydens die aanloop tot die landing en die landing self omrede dit die vliegtuig se spoed verminder. Die klappe wat op die meeste vliegtuie geïnstalleer is, is gedeeltelike-lengte klappe; lengtegewys van naby die vlerkwortel tot by die binnekant van die [[hoogteroer]]. Dit strek dus nie oor die hele lengte van die vlerk nie. Wanneer gedeeltelike lengte klappe verleng word, verander hulle die lengtegewyse hefkragverspreiding op die vlerk deur dat die binnekantse helfte van die vlerk 'n groter deel van die hefkrag verskaf en die buitenste helfte dan 'n verminderde gedeelte van die hefkrag te verskaf. Die vermindering van die verhouding van die hefkrag wat deur die buitenste helfte van die vlerk verskaf word, gaan gepaard met 'n vermindering in die aanvalshoek op die buitenste helfte. Dit is voordelig omdat dit die marge bokant die staking van die buiteboordhelfte verhoog, die doeltreffendheid van die [[rolroer]] handhaaf en die waarskynlikheid van asimmetriese staking en tolvlug verminder. Die ideale hefkragverspreiding oor 'n vlerk is ellipties en die ontplooiing van gedeeltelike-lengte klappe veroorsaak 'n beduidende afwyking van die elliptiese vorm. Dit verhoog die hefkrag-geïnduseerde weerstand wat voordelig kan wees tydens nadering en landing, want dit laat die vliegtuig toe om teen 'n steiler hoek te daal. Deur die vlerkklappe te ontplooi, verhoog die welwing of kromming van die vlerk, wat die maksimum hefkoëffisiënt of die boonste limiet van die hefkrag wat 'n vlerk kan genereer, verhoog. Dit laat die vliegtuig toe om die vereiste hefkrag teen 'n laer spoed te genereer, wat die minimum spoed (bekend as staakspoed) verminder waarteen die vliegtuig veilig sal vlieg. Vir die meeste vliegtuigkonfigurasies is 'n nuttige newe-effek van die ontplooiing van die klappe 'n afname in die vliegtuig se hellingshoek wat die neus laat sak en sodoende die vlieënier se uitsig, oor die neus van die vliegtuig, van die aanloopbaan tydens landing verbeter. Daar is baie verskillende ontwerpe van klappe, met die spesifieke keuse afhangende van die grootte, spoed en kompleksiteit van die vliegtuig waarop hulle gebruik gaan word, sowel as die era waarin die vliegtuig ontwerp is. Gewone klappe, gleufklappe en Fowler-klappe is die algemeenste. [[Krueger-klap|Krueger-klappe]] word op die leirand van die vlerke geplaas en word op baie stralervliegtuie gebruik. Die Fowler-, Fairey-Youngman- en Gouge-tipes klappe vergroot die vlerkarea benewens die verandering van die welwing. Die groter hefoppervlakte verminder vlerkbelasting, wat die staakspoed verder verminder. Sommige klappe word elders aangebring. Leirandklappe vorm die vlerk se leirand en wanneer hulle ontplooi word, draai hulle afwaarts om die vlerkwelwing te verhoog. Die de Havilland DH.88 Comet-renvliegtuig het klappe gehad wat onder die romp, voor die volgrand van die vlerk was. Baie van die Waco Custom Cabin-reeks [[Tweedekker (vliegtuig)|tweedekker vliegtuig]] het die klappe in die middel van die [[Koord (lugvaart)|koord]] aan die onderkant van die boonste vlerk gehad. == Werking beginsels == Die algemene vliegtuig [[hefkrag]] vergelyking demonstreer hierdie verwantskappe:<ref name=perkins-hage>Perkins, Courtland; Hage, Robert (1949). ''Airplane performance, stability and control'', Chapter 2, John Wiley and Sons. {{ISBN|0-471-68046-X}}.</ref> :<math>H = \tfrac12 \rho V^2 O C_L</math> waar: * ''H'' die hoeveelheid hefkrag geproduseer, * ''<math>\rho</math>'' is die lug se digtheid, * ''V'' is die ware lugspoed van die vliegtuig of die spoed van die vliegtuig, relatief tot die lug * ''O'' is die oppervlakte van die vlerk * '''<math>C_L</math>''' is die hefkrag koëffisiënt, wat bepaal word deur die vorm van die [[vlerkprofiel]] wat gebruik word en die hoek waarmee die vlerk die lug tref (Invalshoek). Hier kan gesien word dat die verhoging van die area (O) en hefkoëffisiënt <math>C_L</math> 'n soortgelyke hoeveelheid hefkrag teen 'n laer lugspoed (V) toelaat. Dus word klappe op groot skaal gebruik vir kort opstygings en landings. Die ontplooiing van die klappe verhoog ook die sleurskoëffisiënt van die vliegtuig. Daarom, vir enige gegewe gewig en lugspoed, die ontplooiing van die klappe verhoog die sleurkrag. Klappe verhoog die [[sleurkoëffisiënt]] van 'n vliegtuig as gevolg van 'n hoër geïnduseerde sleur wat veroorsaak word deur die veranderde spanwydte hefkragverspreiding op die vlerk met die klappe ontplooi. === Klappe tydens opstyging === Afhangende van die tipe vliegtuig, kan die klappe gedeeltelik ontplooi word vir opstyging.<ref name=perkins-hage /> Wanneer dit tydens opstyg gebruik word, ruil die klappe aanloopbaan afstand benodig vir klimtempo; die gebruik van die klappe verminder die afstand wat die vliegtuig van die aanloopbaan sal gebruik, maar verminder ook die klimtempo. Die hoeveelheid klappe wat opstyg gebruik word vir opstyging, is spesifiek vir elke tipe vliegtuig en die vervaardiger sal die perke voorstel en kan die verwagte vermindering in klimtempo aandui. Die Cessna 172S se Vlieëniers Bedryfshandleiding beveel 10° klappe aan vir die opstyging wanneer die grond sag of dit 'n kort aanloopbaan is, andersins word 0 grade gebruik.<ref name="cessna-172">Cessna Aircraft Company. ''Cessna Model 172S Nav III''. Revision 3-12, 2006, pp. 4–19 to 4–47.</ref> === Klappe tydens die landing === Die klappe kan volledig ontplooi word vir landing om die vliegtuig 'n laer staakspoed te gee sodat die nadering tot die landing stadiger gevlieg kan word, wat die vliegtuig ook toelaat om oor 'n korter afstand te land. Die hoër weerstand en laer staakspoed wat met volledig uitgestrekte klappe geassosieer word, maak 'n steiler en stadiger benadering tot die landingsplek moontlik, maar dit veroorsaak hanteringsprobleme in vliegtuie met baie lae vlerkbelasting (d.w.s. met min gewig en 'n groot vlerkoppervlakte). Winde oor die vluglyn, bekend as dwarswinde, veroorsaak dat die windkant van die vliegtuig meer hefkrag en weerstand genereer, wat veroorsaak dat die vliegtuig rol, gier en van sy beoogde vlugroete af stoot en gevolglik land baie ligte vliegtuie met verminderde klapinstellings in dwarswinde. Verder, sodra die vliegtuig op die grond is, kan die klappe die doeltreffendheid van die remme verminder aangesien die vlerk steeds hefkrag genereer en verhoed dat die hele gewig van die vliegtuig op die bande rus, wat die stopafstand verhoog, veral in nat of ysige toestande. Gewoonlik sal die vlieënier die klappe so gou as moontlik oplig om te voorkom dat dit gebeur.<ref name="cessna-172" /> === Maneuvering van klappe === Sommige sweeftuie gebruik nie net klappe tydens landing nie, maar ook tydens vlug om die welwing van die vlerk vir die gekose spoed te optimaliseer. Terwyl die sweeftuig hoogte wen in termiese kolomme kan die klappe gedeeltelik uitgetrek word om die staakspoed te verminder sodat die sweeftuig stadiger kan vlieg en sodoende die daalsnelheid verminder, wat die sweeftuig toelaat om die stygende lug van die termiese vlug meer doeltreffend te gebruik en in 'n nouer sirkel te draai om die kern van die termiese kolom optimaal te benut. Teen hoër snelhede word 'n negatiewe klap-instelling gebruik om die neus-afwaartse hellingsmoment te verminder. Dit verminder die balanseringslas wat op die horisontale stabilisator benodig word, wat weer die trim-weerstand verminder wat verband hou met die hou van die sweeftuig in longitudinale trim. Negatiewe klappe kan ook gebruik word tydens die aanvanklike stadium van 'n sleeplansering en aan die einde van die landingsloop om beter beheer deur die [[rolroer]]e te handhaaf. Soos sweefvliegtuie, gebruik sommige vegvliegtuie soos die [[Nakajima Ki-43]] ook spesiale klappe om manoeuvreerbaarheid tydens luggevegte te verbeter (dit was met die hand bedryf en was net 'n Fowler-klap), wat die staakspoed verminder en baie skerper draaie moontlik maak.<ref>Windrow 1965, p. 4.</ref> Die klappe wat hiervoor gebruik word, moet spesifiek ontwerp word om die groter spanning te kan hanteer en die meeste klappe het 'n maksimum spoed waarteen hulle ontplooi kan word. Beheerlynmodelvliegtuie wat vir presisie-akrobatiese kompetisie gebou is, het gewoonlik 'n tipe manoeuvreerklapstelsel wat hulle in 'n teenoorgestelde rigting as die hoogteroere beweeg, om te help om die radius van 'n manoeuvre te vernou. === Klapspore === Klapspore, meestal vervaardig van [[Presipitasie-verhardbare vlekvrye staal|PH-staal]] en [[titanium]], beheer die klappe wat op die volgrand van 'n vliegtuig se vlerke geleë is. Klappe wat uitskuif loop op geleidingspore. Waar die klappe buite die vlerkstruktuur loop, word hulle vaartbelyn gemaak om hulle teen skade te beskerm.<ref>{{cite web|url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19960052267.pdf|title=High-Lift Systems on Commercial Subsonic Airliners|author=Rudolph, Peter K. C.|date=September 1996|page=39|publisher=NASA|access-date=7 July 2017|archive-date=21 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191221145349/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19960052267.pdf|url-status=live}}</ref> Sommige klapspoor omhulsels is ontwerp om as antiskokliggame op te tree, wat weerstand verminder wat veroorsaak word deur plaaslike soniese skokgolwe waar die lugvloei transonies word teen hoë snelhede. === Stugate === Stugate, of gapings, in die volgrandklappe mag nodig wees om negatiewe wisselwerking tussen die enjinvloei en ontplooide klappe te verminder. In die afwesigheid van 'n binnekant-rolroer, wat 'n gaping in baie klapinstallasies bied, mag 'n gewysigde klapgedeelte nodig wees. Die stugat op die Boeing 757 is voorsien deur 'n enkelgleufklap tussen die binnekant- en buitekant-dubbelgleufklappe.<ref>{{cite web|url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19960052267.pdf|title=High-Lift Systems on Commercial Subsonic Airliners|author=Rudolph, Peter K. C.|date=September 1996|pages=40, 54|publisher=NASA|access-date=7 July 2017|archive-date=21 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191221145349/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19960052267.pdf|url-status=live}}</ref> Die [[Airbus A320|A320]], [[Airbus A330|A330]], [[Airbus A340|A340]] en [[Airbus A380|A380]] het geen binnekant-rolroer nie. Geen stugat word in die deurlopende, enkelgleufklap benodig nie. Wisselwerking in die geval waar die vliegtuig skielik om die lughawe moet vlieg terwyl die klappe steeds ten volle ontplooi is, kan verhoogde weerstand veroorsaak wat nie die klimgradiënt in gevaar moet stel nie.<ref>{{cite CiteSeerX|last=Reckzeh|first=Daniel|title=Aerodynamic Design of Airbus High-lift Wings in a Multidisciplinary Environment|page=7|citeseerx=10.1.1.602.7484|year=2004}}</ref> == Tipe klappe == [[Lêer:Airfoil lift improvement devices (flaps).png|duimnael|<!--Flaps and high-lift devices. Gurney flap exaggerated for clarity. Blown flap skipped as it is modified from any other type. Pale lines indicate line of movement, and green indicates flap setting used during dive.-->]] === Gewone klap === Die agterste gedeelte van die vlerkprofiel roteer afwaarts op 'n eenvoudige skarnier wat aan die voorkant van die klap gemonteer is.<ref>Gunston 2004, p. 452.</ref>Die Royal Aircraft Factory en National Physical Laboratory in die Verenigde Koninkryk het klappe in 1913 en 1914 getoets, maar dit is nooit in 'n werklike vliegtuig geïnstalleer nie.<ref name=Fairey>Taylor 1974, pp. 8–9.</ref>In 1916 het die Fairey Aviation Company 'n aantal verbeterings aan 'n Sopwith Baby wat hulle herbou het, aangebring, insluitend hul Patent Camber Changing Gear, wat die Fairey Hamble Baby, soos hulle dit hernoem het, die eerste vliegtuig gemaak het wat met klappe vlieg.<ref name=Fairey /> Dit was gewone klappe met 'n volle spanwydte wat rolroere ingesluit het, wat dit ook die eerste voorbeeld van klaprolroere maak.<ref name=Fairey /> Fairey was egter nie alleen nie, aangesien Breguet gou outomatiese klappe in die onderste vlerk van hul Breguet 14 verkennings/bomwerper in 1917 ingesluit het.<ref>{{cite book|last=Toelle|first=Alan|title=Windsock Datafile Special, Breguet 14 | publisher = Albatros Productions|location=Hertfordshire, Great Britain|year=2003|isbn=978-1-902207-61-2}}</ref> As gevolg van die groter doeltreffendheid van ander klaptipes, word die gewone klap normaalweg slegs gebruik waar eenvoud vereis word. === Splitklap === Die onderste kant van die agterste gedeelte van die vlerkprofiel skarnier afwaarts van die voorkant van die klap terwyl die boonste gedeelte net so staties bly.<ref>Gunston 2004, p. 584.</ref> Dit kan groot veranderinge in die longitudinale trim veroorsaak, wat die neus óf afwaarts druk óf opwaarts laat wip. Teen volle defleksie tree splitklappe baie soos 'n versteuder op, wat aansienlik bydra tot die [[sleurkoëffisiënt]]. Dit kan groot veranderinge in die langskeepsas veroorsaak, wat die neus óf afwaarts óf opwaarts kan kantel. By volle ontplooiing tree splitklappe baie soos 'n stromingsversteurder op, wat aansienlik bydra tot die sleurkoëffisiënt. Dit verbeter die [[Stukrag|hefkoëffisiënt]] ook 'n bietjie. Dit is in 1920 deur Orville Wright en James M. H. Jacobs uitgevind, maar het eers in die 1930's algemeen geword en is toe vinnig vervang. Die [[Supermarine Spitfire]] en Douglas DC-1 (voorloper van die [[Douglas DC-3]] en [[Douglas C-47 Skytrain]]) is twee van die vele vliegtuigtipes van die 1930's wat splitklappe gebruik het. === Gleufklap === 'n Gaping tussen die klap en die vlerk dwing hoëdruklug van onder die vlerk oor die klap, wat help dat die lugvloei teenaan die klap geheg bly, wat die maksimum hefkoëffisiënt verhoog in vergelyking met 'n splitklap.<ref>Gunston 2004, p. 569.</ref> Daarbenewens word die druk oor die hele [[Koord (lugvaart)|koord]] van die primêre [[vlerkprofiel]] aansienlik verminder namate die snelheid van lug wat die volgrand verlaat, verhoog word, van die tipiese nie-klap 80% van die vrye stroom, tot dié van die hoërspoed, laerdruk lug wat om die leirand van die gleufklap vloei.<ref name=smith>{{cite journal |last1=Smith |first1=Apollo M. O. |author-link1=Apollo M. O. Smith |title=High-Lift Aerodynamics |journal=Journal of Aircraft |issn=0021-8669 |volume=12 |issue=6 |pages=518–523 |year=1975 |url=http://www.arvelgentry.com/amo/High-Lift_Aerodynamics.pdf |access-date=12 July 2011 |doi=10.2514/3.59830 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110707172637/http://www.arvelgentry.com/amo/High-Lift_Aerodynamics.pdf |archive-date=7 July 2011}}</ref> Enige klap wat lug toelaat om tussen die vlerk en die klap deur te gaan, word as 'n gleufklap beskou. Die gleufklap was 'n resultaat van navorsing by Handley-Page, 'n variant van die gleuf wat uit die 1920's dateer, maar is eers veel later algemeen gebruik. Sommige klappe gebruik veelvuldige gleuwe om die effek verder te versterk. === Fowler-klap === Dit is splitklap wat eers agtertoe gly, voordat dit afwaarts skarnier, waardeur die eerste koord en dan die kromming van die vlerk verhoog word.<ref>Gunston 2004, p. 249–250.</ref>Die klap kan deel van die boonste oppervlak van die vlerk vorm, soos 'n gewone klap, of dit mag nie, soos 'n splitklap, maar dit moet eers agtertoe gly voordat dit sak. 'n Bepalende kenmerk – wat dit van die Gouge-klap onderskei – is dat 'n gleufeffek het. Die klap is in 1924 deur Harlan D. Fowler ontwikkel en in 1932 deur Fred Weick by NACA getoets. Dit is die eerste keer in 1935 op die Martin 146-prototipe gebruik en het in produksie gekom op die 1937 Lockheed Super Electra<ref>{{cite book|title= Wind and Beyond: A Documentary Journey Into the History of Aerodynamics|author=National Aeronautics and Space Administration}}</ref>en bly steeds in wydverspreide gebruik op moderne vliegtuie, dikwels met veelvuldige gleuwe.<ref name="NASA">{{cite web |title=The Wind and Beyond: A Documentary Journey into the History of Aerodynamics in America. Volume 1; The Ascent of the Airplane |url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/20040031410.pdf |website=ntrs.nasa.gov |date=January 2003 |publisher=NASA |access-date=17 July 2020 |archive-date=17 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200717172017/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/20040031410.pdf |url-status=live |last1=Hansen |first1=James R. |last2=Taylor |first2=D. Bryan |last3=Kinney |first3=Jeremy |last4=Lee |first4=J. Lawrence }}</ref>{{anchor|Junkers flap}} === Junkers-klap === Dit is 'n gegleufde, gewone klap wat onder die volgrand van die vlerk vasgemaak is en om sy eie leirand roteer.<ref>Gunston 2004, p. 331.</ref> Wanneer dit nie gebruik word nie, het dit meer weerstand as ander tipes, maar is meer effektief om stakingspoed te verminder as 'n gewone of gegleufde klap, terwyl dit hul meganiese eenvoud behou. Die klap is ontwerp deur Otto Mader by Junkers in die laat 1920's, hulle is meestal gesien op die [[Junkers Ju 52]] en die [[Junkers Ju 87|Junkers Ju 87 Stuka]], hoewel dieselfde basiese ontwerp ook op baie moderne ultraligte vliegtuie, soos die Denney Kitfox, gevind kan word. Daar word ook soms na hierdie tipe klap verwys as 'n eksterne vlerkprofielklap.<ref>{{cite web|url=https://ntrs.nasa.gov/citations/19930081377|title=Full-scale wind-tunnel and flight tests of a Fairchild 22 airplane equipped with external-airfoil flaps |author=Reed, Warren D. |author2=Clay, William C.|date=30 June 1937|publisher=NACA|access-date=10 August 2020|archive-date=21 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201021051045/https://ntrs.nasa.gov/citations/19930081377|url-status=live}}</ref> === Gouge-klap === Dit is 'n tipe splitklap wat agtertoe gly langs geboë spore wat die volgrand afwaarts dwing, wat die koord en kromming verhoog sonder om die trim te beïnvloed of enige bykomende meganismes te vereis.<ref>Gunston 2004, p. 270.</ref> Dit is in 1936 deur Arthur Gouge vir Short Brothers ontwerp en op die Short Empire- en [[Short Sunderland|Sunderland]]-vlieënde bote gebruik, wat die baie dik Shorts A.D.5-vlerkprofiel gebruik het. Short Brothers was moontlik die enigste maatskappy wat hierdie tipe klap gebruik het. === Fairey-Youngman-klap === Die klap beweeg eers weg van die vlerk (word 'n Junkers-klap) voordat dit agtertoe gly en dan op of af draai. Fairey was een van die min gebruikes van hierdie ontwerp, wat op die [[Fairey Firefly]] en [[Fairey Barracuda]] gebruik is. Wanneer dit in die ontplooide posisie is, kan dit opwaarts gedraai word (tot 'n negatiewe invalshoek) sodat die vliegtuig vertikaal kan duik sonder dat oormatige trimveranderinge nodig is. === Zap-klap === Die Zap-klap is ontwerp deur Edward F. Zaparka terwyl hy by Berliner/Joyce gewerk het en is getoets op 'n General Airplanes Corporation Aristocrat in 1932 en op ander tipes vliegtuie periodiek daarna, maar dit was min gebruik op produksievliegtuie behalwe op die [[Northrop P-61 Black Widow]]. Die leirand van die klap is op 'n spoor gemonteer, terwyl 'n punt van die middel-koord op die klap via 'n arm aan 'n spilpunt net bokant die spoor gekoppel is. Wanneer die klap se leirand na agter op die spoor beweeg, word die driehoek wat deur die spoor, die skag en die oppervlak van die klap (vas by die spilpunt) gevorm word smaller en dieper, wat die klap afdwing.<ref>{{cite magazine| editor= C.M. Poulsen| date= 27 July 1933| title= "The Aircraft Engineer - flight engineering section" Supplement to Flight| magazine= Flight Magazine| pages= 754a–d| url= http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1933/1933%20-%200200.html| archive-date= 27 June 2013| archive-url= https://web.archive.org/web/20130627140403/http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1933/1933%20-%200200.html| url-status= dead}}</ref> === Krueger-klap === {{Hoofartikel|Krueger-klap}} Die Krueger-klap is 'n skarnierklap wat onder die vlerk se leirand uitvou sonder om deel van die leirand van die vlerk te vorm wanneer dit ingetrek word. Dit verhoog die welwing en dikte van die vlerk, wat weer die staakspoed verminder en die weerstand verhoog.<ref>{{cite web|url=http://www.hq.nasa.gov/pao/History/SP-468/ch10-5.htm|title=Chapter 10: Technology of the Jet Airplane|website=www.hq.nasa.gov|access-date=11 December 2006|archive-date=15 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170115222921/http://www.hq.nasa.gov/pao/History/SP-468/ch10-5.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.aoe.vt.edu/~jschetz/fluidnature/unit05/unit5e.html|title=Virginia Tech – Aerospace & Ocean Engineering|archive-url=https://web.archive.org/web/20070307081041/http://www.aoe.vt.edu/~jschetz/fluidnature/unit05/unit5e.html|archive-date=7 March 2007}}</ref> <!-- Dit is nie dieselfde as 'n leikantklap nie, aangesien dit uit die hele leirand gevorm word.<ref>Gunston 2004, p. 335.</ref> Krueger-klappe, wat in 1943 deur Werner Krüger uitgevind en in [[Göttingen]] geëvalueer is, word op baie moderne vlerkvliegtuie aangetref. --> == Galery == <gallery> Lêer:ILA 2008 PD 750.JPG|Gewone klap ten volle ontplooi. Lêer:Avro Lancaster flap Flickr 4841178432.jpg|Splitklap op 'n Tweede Wêreldoorlog bomwerper Lêer:A fully extended flap.jpg|Dubbele gleufklappe ontplooi vir die landing Lêer:Undercarriage.b747.arp.jpg|Krueger-klappe en trippel gleuf-volgrand klappe op 'n [[Boeing 747]] ontplooi vir die landing Lêer:Kitfox Lite.jpg|Junkers-klappe, dien ook as 'n [[rolroer]]. Lêer:C-17 no169 landing.jpg|[[Boeing C-17 Globemaster III|C-17A]] wys die meervoudige gleufklappe en leikantklappe terwyl die klappe slegs driekwart ontplooi is. </gallery> == Sien ook == * [[Lugvaartterme]] == Notas == <references group="nota" /> == Verwysings == {{verwysings}} == Eksterne skakels == * {{Commons-kategorie inlyn|Trailing-edge flaps}} {{Normdata}} [[Kategorie:Aërodinamika]] [[Kategorie:Vliegtuigonderdele]] eqgrylxzvi4glgjxkanmnqd64ex278l 2894145 2894144 2026-04-15T19:30:34Z Oesjaar 7467 /* Krueger-klap */ verbeter 2894145 wikitext text/x-wiki {{konstruksie}} [[Lêer:wing.slat.600pix.jpg|duimnael|Die posisie van die klappe op 'n tipiese straalvliegtuig.]] Die '''klappe''' is 'n tipe toestel wat die [[hefkrag]] van 'n [[Vlerk (lugvaart)|vlerk]] verhoog teen 'n gegewe lugspoed en dus die staakspoed verminder. Klappe word gewoonlik aan die agterkant van die vlerk aangetref. Hulle word gebruik om die minimum spoed van 'n [[vliegtuig]] waarteen dit veilig kan vlieg te verminder. Dit verkort ook die opstyg- en landingafstande. Dit verander ook die hoek van die vliegtuig waarteen dit land. Die klappe word ingetrek tydens vlugte aangesien dit ook die weerstand ([[sleurkrag]]) vergroot. Deur die klappe na agter te ontplooi<ref group="nota">By groter vliegtuie word die klappe in fases ontplooi vir die landing.</ref> word die vlerk se boog verleng wat weer die maksimum hefkrag van die vlerk verhoog. Dit laat die vliegtuig toe om die verwagte hefkrag op te wek teen laer snelhede, wat die staakspoed asook die minimum landingspoed verminder. Die verlenging van die vlerk se boog vergroot egter weerstand wat handig is tydens die aanloop tot die landing en die landing self omrede dit die vliegtuig se spoed verminder. Die klappe wat op die meeste vliegtuie geïnstalleer is, is gedeeltelike-lengte klappe; lengtegewys van naby die vlerkwortel tot by die binnekant van die [[hoogteroer]]. Dit strek dus nie oor die hele lengte van die vlerk nie. Wanneer gedeeltelike lengte klappe verleng word, verander hulle die lengtegewyse hefkragverspreiding op die vlerk deur dat die binnekantse helfte van die vlerk 'n groter deel van die hefkrag verskaf en die buitenste helfte dan 'n verminderde gedeelte van die hefkrag te verskaf. Die vermindering van die verhouding van die hefkrag wat deur die buitenste helfte van die vlerk verskaf word, gaan gepaard met 'n vermindering in die aanvalshoek op die buitenste helfte. Dit is voordelig omdat dit die marge bokant die staking van die buiteboordhelfte verhoog, die doeltreffendheid van die [[rolroer]] handhaaf en die waarskynlikheid van asimmetriese staking en tolvlug verminder. Die ideale hefkragverspreiding oor 'n vlerk is ellipties en die ontplooiing van gedeeltelike-lengte klappe veroorsaak 'n beduidende afwyking van die elliptiese vorm. Dit verhoog die hefkrag-geïnduseerde weerstand wat voordelig kan wees tydens nadering en landing, want dit laat die vliegtuig toe om teen 'n steiler hoek te daal. Deur die vlerkklappe te ontplooi, verhoog die welwing of kromming van die vlerk, wat die maksimum hefkoëffisiënt of die boonste limiet van die hefkrag wat 'n vlerk kan genereer, verhoog. Dit laat die vliegtuig toe om die vereiste hefkrag teen 'n laer spoed te genereer, wat die minimum spoed (bekend as staakspoed) verminder waarteen die vliegtuig veilig sal vlieg. Vir die meeste vliegtuigkonfigurasies is 'n nuttige newe-effek van die ontplooiing van die klappe 'n afname in die vliegtuig se hellingshoek wat die neus laat sak en sodoende die vlieënier se uitsig, oor die neus van die vliegtuig, van die aanloopbaan tydens landing verbeter. Daar is baie verskillende ontwerpe van klappe, met die spesifieke keuse afhangende van die grootte, spoed en kompleksiteit van die vliegtuig waarop hulle gebruik gaan word, sowel as die era waarin die vliegtuig ontwerp is. Gewone klappe, gleufklappe en Fowler-klappe is die algemeenste. [[Krueger-klap|Krueger-klappe]] word op die leirand van die vlerke geplaas en word op baie stralervliegtuie gebruik. Die Fowler-, Fairey-Youngman- en Gouge-tipes klappe vergroot die vlerkarea benewens die verandering van die welwing. Die groter hefoppervlakte verminder vlerkbelasting, wat die staakspoed verder verminder. Sommige klappe word elders aangebring. Leirandklappe vorm die vlerk se leirand en wanneer hulle ontplooi word, draai hulle afwaarts om die vlerkwelwing te verhoog. Die de Havilland DH.88 Comet-renvliegtuig het klappe gehad wat onder die romp, voor die volgrand van die vlerk was. Baie van die Waco Custom Cabin-reeks [[Tweedekker (vliegtuig)|tweedekker vliegtuig]] het die klappe in die middel van die [[Koord (lugvaart)|koord]] aan die onderkant van die boonste vlerk gehad. == Werking beginsels == Die algemene vliegtuig [[hefkrag]] vergelyking demonstreer hierdie verwantskappe:<ref name=perkins-hage>Perkins, Courtland; Hage, Robert (1949). ''Airplane performance, stability and control'', Chapter 2, John Wiley and Sons. {{ISBN|0-471-68046-X}}.</ref> :<math>H = \tfrac12 \rho V^2 O C_L</math> waar: * ''H'' die hoeveelheid hefkrag geproduseer, * ''<math>\rho</math>'' is die lug se digtheid, * ''V'' is die ware lugspoed van die vliegtuig of die spoed van die vliegtuig, relatief tot die lug * ''O'' is die oppervlakte van die vlerk * '''<math>C_L</math>''' is die hefkrag koëffisiënt, wat bepaal word deur die vorm van die [[vlerkprofiel]] wat gebruik word en die hoek waarmee die vlerk die lug tref (Invalshoek). Hier kan gesien word dat die verhoging van die area (O) en hefkoëffisiënt <math>C_L</math> 'n soortgelyke hoeveelheid hefkrag teen 'n laer lugspoed (V) toelaat. Dus word klappe op groot skaal gebruik vir kort opstygings en landings. Die ontplooiing van die klappe verhoog ook die sleurskoëffisiënt van die vliegtuig. Daarom, vir enige gegewe gewig en lugspoed, die ontplooiing van die klappe verhoog die sleurkrag. Klappe verhoog die [[sleurkoëffisiënt]] van 'n vliegtuig as gevolg van 'n hoër geïnduseerde sleur wat veroorsaak word deur die veranderde spanwydte hefkragverspreiding op die vlerk met die klappe ontplooi. === Klappe tydens opstyging === Afhangende van die tipe vliegtuig, kan die klappe gedeeltelik ontplooi word vir opstyging.<ref name=perkins-hage /> Wanneer dit tydens opstyg gebruik word, ruil die klappe aanloopbaan afstand benodig vir klimtempo; die gebruik van die klappe verminder die afstand wat die vliegtuig van die aanloopbaan sal gebruik, maar verminder ook die klimtempo. Die hoeveelheid klappe wat opstyg gebruik word vir opstyging, is spesifiek vir elke tipe vliegtuig en die vervaardiger sal die perke voorstel en kan die verwagte vermindering in klimtempo aandui. Die Cessna 172S se Vlieëniers Bedryfshandleiding beveel 10° klappe aan vir die opstyging wanneer die grond sag of dit 'n kort aanloopbaan is, andersins word 0 grade gebruik.<ref name="cessna-172">Cessna Aircraft Company. ''Cessna Model 172S Nav III''. Revision 3-12, 2006, pp. 4–19 to 4–47.</ref> === Klappe tydens die landing === Die klappe kan volledig ontplooi word vir landing om die vliegtuig 'n laer staakspoed te gee sodat die nadering tot die landing stadiger gevlieg kan word, wat die vliegtuig ook toelaat om oor 'n korter afstand te land. Die hoër weerstand en laer staakspoed wat met volledig uitgestrekte klappe geassosieer word, maak 'n steiler en stadiger benadering tot die landingsplek moontlik, maar dit veroorsaak hanteringsprobleme in vliegtuie met baie lae vlerkbelasting (d.w.s. met min gewig en 'n groot vlerkoppervlakte). Winde oor die vluglyn, bekend as dwarswinde, veroorsaak dat die windkant van die vliegtuig meer hefkrag en weerstand genereer, wat veroorsaak dat die vliegtuig rol, gier en van sy beoogde vlugroete af stoot en gevolglik land baie ligte vliegtuie met verminderde klapinstellings in dwarswinde. Verder, sodra die vliegtuig op die grond is, kan die klappe die doeltreffendheid van die remme verminder aangesien die vlerk steeds hefkrag genereer en verhoed dat die hele gewig van die vliegtuig op die bande rus, wat die stopafstand verhoog, veral in nat of ysige toestande. Gewoonlik sal die vlieënier die klappe so gou as moontlik oplig om te voorkom dat dit gebeur.<ref name="cessna-172" /> === Maneuvering van klappe === Sommige sweeftuie gebruik nie net klappe tydens landing nie, maar ook tydens vlug om die welwing van die vlerk vir die gekose spoed te optimaliseer. Terwyl die sweeftuig hoogte wen in termiese kolomme kan die klappe gedeeltelik uitgetrek word om die staakspoed te verminder sodat die sweeftuig stadiger kan vlieg en sodoende die daalsnelheid verminder, wat die sweeftuig toelaat om die stygende lug van die termiese vlug meer doeltreffend te gebruik en in 'n nouer sirkel te draai om die kern van die termiese kolom optimaal te benut. Teen hoër snelhede word 'n negatiewe klap-instelling gebruik om die neus-afwaartse hellingsmoment te verminder. Dit verminder die balanseringslas wat op die horisontale stabilisator benodig word, wat weer die trim-weerstand verminder wat verband hou met die hou van die sweeftuig in longitudinale trim. Negatiewe klappe kan ook gebruik word tydens die aanvanklike stadium van 'n sleeplansering en aan die einde van die landingsloop om beter beheer deur die [[rolroer]]e te handhaaf. Soos sweefvliegtuie, gebruik sommige vegvliegtuie soos die [[Nakajima Ki-43]] ook spesiale klappe om manoeuvreerbaarheid tydens luggevegte te verbeter (dit was met die hand bedryf en was net 'n Fowler-klap), wat die staakspoed verminder en baie skerper draaie moontlik maak.<ref>Windrow 1965, p. 4.</ref> Die klappe wat hiervoor gebruik word, moet spesifiek ontwerp word om die groter spanning te kan hanteer en die meeste klappe het 'n maksimum spoed waarteen hulle ontplooi kan word. Beheerlynmodelvliegtuie wat vir presisie-akrobatiese kompetisie gebou is, het gewoonlik 'n tipe manoeuvreerklapstelsel wat hulle in 'n teenoorgestelde rigting as die hoogteroere beweeg, om te help om die radius van 'n manoeuvre te vernou. === Klapspore === Klapspore, meestal vervaardig van [[Presipitasie-verhardbare vlekvrye staal|PH-staal]] en [[titanium]], beheer die klappe wat op die volgrand van 'n vliegtuig se vlerke geleë is. Klappe wat uitskuif loop op geleidingspore. Waar die klappe buite die vlerkstruktuur loop, word hulle vaartbelyn gemaak om hulle teen skade te beskerm.<ref>{{cite web|url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19960052267.pdf|title=High-Lift Systems on Commercial Subsonic Airliners|author=Rudolph, Peter K. C.|date=September 1996|page=39|publisher=NASA|access-date=7 July 2017|archive-date=21 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191221145349/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19960052267.pdf|url-status=live}}</ref> Sommige klapspoor omhulsels is ontwerp om as antiskokliggame op te tree, wat weerstand verminder wat veroorsaak word deur plaaslike soniese skokgolwe waar die lugvloei transonies word teen hoë snelhede. === Stugate === Stugate, of gapings, in die volgrandklappe mag nodig wees om negatiewe wisselwerking tussen die enjinvloei en ontplooide klappe te verminder. In die afwesigheid van 'n binnekant-rolroer, wat 'n gaping in baie klapinstallasies bied, mag 'n gewysigde klapgedeelte nodig wees. Die stugat op die Boeing 757 is voorsien deur 'n enkelgleufklap tussen die binnekant- en buitekant-dubbelgleufklappe.<ref>{{cite web|url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19960052267.pdf|title=High-Lift Systems on Commercial Subsonic Airliners|author=Rudolph, Peter K. C.|date=September 1996|pages=40, 54|publisher=NASA|access-date=7 July 2017|archive-date=21 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191221145349/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19960052267.pdf|url-status=live}}</ref> Die [[Airbus A320|A320]], [[Airbus A330|A330]], [[Airbus A340|A340]] en [[Airbus A380|A380]] het geen binnekant-rolroer nie. Geen stugat word in die deurlopende, enkelgleufklap benodig nie. Wisselwerking in die geval waar die vliegtuig skielik om die lughawe moet vlieg terwyl die klappe steeds ten volle ontplooi is, kan verhoogde weerstand veroorsaak wat nie die klimgradiënt in gevaar moet stel nie.<ref>{{cite CiteSeerX|last=Reckzeh|first=Daniel|title=Aerodynamic Design of Airbus High-lift Wings in a Multidisciplinary Environment|page=7|citeseerx=10.1.1.602.7484|year=2004}}</ref> == Tipe klappe == [[Lêer:Airfoil lift improvement devices (flaps).png|duimnael|<!--Flaps and high-lift devices. Gurney flap exaggerated for clarity. Blown flap skipped as it is modified from any other type. Pale lines indicate line of movement, and green indicates flap setting used during dive.-->]] === Gewone klap === Die agterste gedeelte van die vlerkprofiel roteer afwaarts op 'n eenvoudige skarnier wat aan die voorkant van die klap gemonteer is.<ref>Gunston 2004, p. 452.</ref>Die Royal Aircraft Factory en National Physical Laboratory in die Verenigde Koninkryk het klappe in 1913 en 1914 getoets, maar dit is nooit in 'n werklike vliegtuig geïnstalleer nie.<ref name=Fairey>Taylor 1974, pp. 8–9.</ref>In 1916 het die Fairey Aviation Company 'n aantal verbeterings aan 'n Sopwith Baby wat hulle herbou het, aangebring, insluitend hul Patent Camber Changing Gear, wat die Fairey Hamble Baby, soos hulle dit hernoem het, die eerste vliegtuig gemaak het wat met klappe vlieg.<ref name=Fairey /> Dit was gewone klappe met 'n volle spanwydte wat rolroere ingesluit het, wat dit ook die eerste voorbeeld van klaprolroere maak.<ref name=Fairey /> Fairey was egter nie alleen nie, aangesien Breguet gou outomatiese klappe in die onderste vlerk van hul Breguet 14 verkennings/bomwerper in 1917 ingesluit het.<ref>{{cite book|last=Toelle|first=Alan|title=Windsock Datafile Special, Breguet 14 | publisher = Albatros Productions|location=Hertfordshire, Great Britain|year=2003|isbn=978-1-902207-61-2}}</ref> As gevolg van die groter doeltreffendheid van ander klaptipes, word die gewone klap normaalweg slegs gebruik waar eenvoud vereis word. === Splitklap === Die onderste kant van die agterste gedeelte van die vlerkprofiel skarnier afwaarts van die voorkant van die klap terwyl die boonste gedeelte net so staties bly.<ref>Gunston 2004, p. 584.</ref> Dit kan groot veranderinge in die longitudinale trim veroorsaak, wat die neus óf afwaarts druk óf opwaarts laat wip. Teen volle defleksie tree splitklappe baie soos 'n versteuder op, wat aansienlik bydra tot die [[sleurkoëffisiënt]]. Dit kan groot veranderinge in die langskeepsas veroorsaak, wat die neus óf afwaarts óf opwaarts kan kantel. By volle ontplooiing tree splitklappe baie soos 'n stromingsversteurder op, wat aansienlik bydra tot die sleurkoëffisiënt. Dit verbeter die [[Stukrag|hefkoëffisiënt]] ook 'n bietjie. Dit is in 1920 deur Orville Wright en James M. H. Jacobs uitgevind, maar het eers in die 1930's algemeen geword en is toe vinnig vervang. Die [[Supermarine Spitfire]] en Douglas DC-1 (voorloper van die [[Douglas DC-3]] en [[Douglas C-47 Skytrain]]) is twee van die vele vliegtuigtipes van die 1930's wat splitklappe gebruik het. === Gleufklap === 'n Gaping tussen die klap en die vlerk dwing hoëdruklug van onder die vlerk oor die klap, wat help dat die lugvloei teenaan die klap geheg bly, wat die maksimum hefkoëffisiënt verhoog in vergelyking met 'n splitklap.<ref>Gunston 2004, p. 569.</ref> Daarbenewens word die druk oor die hele [[Koord (lugvaart)|koord]] van die primêre [[vlerkprofiel]] aansienlik verminder namate die snelheid van lug wat die volgrand verlaat, verhoog word, van die tipiese nie-klap 80% van die vrye stroom, tot dié van die hoërspoed, laerdruk lug wat om die leirand van die gleufklap vloei.<ref name=smith>{{cite journal |last1=Smith |first1=Apollo M. O. |author-link1=Apollo M. O. Smith |title=High-Lift Aerodynamics |journal=Journal of Aircraft |issn=0021-8669 |volume=12 |issue=6 |pages=518–523 |year=1975 |url=http://www.arvelgentry.com/amo/High-Lift_Aerodynamics.pdf |access-date=12 July 2011 |doi=10.2514/3.59830 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110707172637/http://www.arvelgentry.com/amo/High-Lift_Aerodynamics.pdf |archive-date=7 July 2011}}</ref> Enige klap wat lug toelaat om tussen die vlerk en die klap deur te gaan, word as 'n gleufklap beskou. Die gleufklap was 'n resultaat van navorsing by Handley-Page, 'n variant van die gleuf wat uit die 1920's dateer, maar is eers veel later algemeen gebruik. Sommige klappe gebruik veelvuldige gleuwe om die effek verder te versterk. === Fowler-klap === Dit is splitklap wat eers agtertoe gly, voordat dit afwaarts skarnier, waardeur die eerste koord en dan die kromming van die vlerk verhoog word.<ref>Gunston 2004, p. 249–250.</ref>Die klap kan deel van die boonste oppervlak van die vlerk vorm, soos 'n gewone klap, of dit mag nie, soos 'n splitklap, maar dit moet eers agtertoe gly voordat dit sak. 'n Bepalende kenmerk – wat dit van die Gouge-klap onderskei – is dat 'n gleufeffek het. Die klap is in 1924 deur Harlan D. Fowler ontwikkel en in 1932 deur Fred Weick by NACA getoets. Dit is die eerste keer in 1935 op die Martin 146-prototipe gebruik en het in produksie gekom op die 1937 Lockheed Super Electra<ref>{{cite book|title= Wind and Beyond: A Documentary Journey Into the History of Aerodynamics|author=National Aeronautics and Space Administration}}</ref>en bly steeds in wydverspreide gebruik op moderne vliegtuie, dikwels met veelvuldige gleuwe.<ref name="NASA">{{cite web |title=The Wind and Beyond: A Documentary Journey into the History of Aerodynamics in America. Volume 1; The Ascent of the Airplane |url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/20040031410.pdf |website=ntrs.nasa.gov |date=January 2003 |publisher=NASA |access-date=17 July 2020 |archive-date=17 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200717172017/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/20040031410.pdf |url-status=live |last1=Hansen |first1=James R. |last2=Taylor |first2=D. Bryan |last3=Kinney |first3=Jeremy |last4=Lee |first4=J. Lawrence }}</ref>{{anchor|Junkers flap}} === Junkers-klap === Dit is 'n gegleufde, gewone klap wat onder die volgrand van die vlerk vasgemaak is en om sy eie leirand roteer.<ref>Gunston 2004, p. 331.</ref> Wanneer dit nie gebruik word nie, het dit meer weerstand as ander tipes, maar is meer effektief om stakingspoed te verminder as 'n gewone of gegleufde klap, terwyl dit hul meganiese eenvoud behou. Die klap is ontwerp deur Otto Mader by Junkers in die laat 1920's, hulle is meestal gesien op die [[Junkers Ju 52]] en die [[Junkers Ju 87|Junkers Ju 87 Stuka]], hoewel dieselfde basiese ontwerp ook op baie moderne ultraligte vliegtuie, soos die Denney Kitfox, gevind kan word. Daar word ook soms na hierdie tipe klap verwys as 'n eksterne vlerkprofielklap.<ref>{{cite web|url=https://ntrs.nasa.gov/citations/19930081377|title=Full-scale wind-tunnel and flight tests of a Fairchild 22 airplane equipped with external-airfoil flaps |author=Reed, Warren D. |author2=Clay, William C.|date=30 June 1937|publisher=NACA|access-date=10 August 2020|archive-date=21 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201021051045/https://ntrs.nasa.gov/citations/19930081377|url-status=live}}</ref> === Gouge-klap === Dit is 'n tipe splitklap wat agtertoe gly langs geboë spore wat die volgrand afwaarts dwing, wat die koord en kromming verhoog sonder om die trim te beïnvloed of enige bykomende meganismes te vereis.<ref>Gunston 2004, p. 270.</ref> Dit is in 1936 deur Arthur Gouge vir Short Brothers ontwerp en op die Short Empire- en [[Short Sunderland|Sunderland]]-vlieënde bote gebruik, wat die baie dik Shorts A.D.5-vlerkprofiel gebruik het. Short Brothers was moontlik die enigste maatskappy wat hierdie tipe klap gebruik het. === Fairey-Youngman-klap === Die klap beweeg eers weg van die vlerk (word 'n Junkers-klap) voordat dit agtertoe gly en dan op of af draai. Fairey was een van die min gebruikes van hierdie ontwerp, wat op die [[Fairey Firefly]] en [[Fairey Barracuda]] gebruik is. Wanneer dit in die ontplooide posisie is, kan dit opwaarts gedraai word (tot 'n negatiewe invalshoek) sodat die vliegtuig vertikaal kan duik sonder dat oormatige trimveranderinge nodig is. === Zap-klap === Die Zap-klap is ontwerp deur Edward F. Zaparka terwyl hy by Berliner/Joyce gewerk het en is getoets op 'n General Airplanes Corporation Aristocrat in 1932 en op ander tipes vliegtuie periodiek daarna, maar dit was min gebruik op produksievliegtuie behalwe op die [[Northrop P-61 Black Widow]]. Die leirand van die klap is op 'n spoor gemonteer, terwyl 'n punt van die middel-koord op die klap via 'n arm aan 'n spilpunt net bokant die spoor gekoppel is. Wanneer die klap se leirand na agter op die spoor beweeg, word die driehoek wat deur die spoor, die skag en die oppervlak van die klap (vas by die spilpunt) gevorm word smaller en dieper, wat die klap afdwing.<ref>{{cite magazine| editor= C.M. Poulsen| date= 27 July 1933| title= "The Aircraft Engineer - flight engineering section" Supplement to Flight| magazine= Flight Magazine| pages= 754a–d| url= http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1933/1933%20-%200200.html| archive-date= 27 June 2013| archive-url= https://web.archive.org/web/20130627140403/http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1933/1933%20-%200200.html| url-status= dead}}</ref> === Krueger-klap === {{Hoofartikel|Krueger-klap}} Die Krueger-klap is 'n skarnierklap wat onder die vlerk se leirand uitvou sonder om deel van die leirand van die vlerk te vorm wanneer dit ingetrek word. Dit verhoog die welwing en dikte van die vlerk, wat weer die staakspoed verminder en die weerstand verhoog.<ref>{{cite web|url=http://www.hq.nasa.gov/pao/History/SP-468/ch10-5.htm|title=Chapter 10: Technology of the Jet Airplane|website=www.hq.nasa.gov|access-date=11 December 2006|archive-date=15 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170115222921/http://www.hq.nasa.gov/pao/History/SP-468/ch10-5.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.aoe.vt.edu/~jschetz/fluidnature/unit05/unit5e.html|title=Virginia Tech – Aerospace & Ocean Engineering|archive-url=https://web.archive.org/web/20070307081041/http://www.aoe.vt.edu/~jschetz/fluidnature/unit05/unit5e.html|archive-date=7 March 2007}}</ref> <!-- Dit is nie dieselfde as 'n leikantklap nie, aangesien dit uit die hele leirand gevorm word.<ref>Gunston 2004, p. 335.</ref> Krueger-klappe, wat in 1943 deur Werner Krüger uitgevind en in [[Göttingen]] geëvalueer is, word op baie moderne vlerkvliegtuie aangetref. --> === Gurney-klap === Dit is 'n klein vaste loodregte randjie van tussen 1 en 2% van die vlerkkoord en gemonteer aan die hoëdrukkant van die volgrand van die vlerkprofiel. Dit is vernoem na die renmotorbestuurder Dan Gurney wat dit in 1971 herontdek het, en is sedertdien op sommige helikopters soos die Sikorsky S-76B gebruik om beheerprobleme reg te stel sonder om 'n groot herontwerp te doen. == Galery == <gallery> Lêer:ILA 2008 PD 750.JPG|Gewone klap ten volle ontplooi. Lêer:Avro Lancaster flap Flickr 4841178432.jpg|Splitklap op 'n Tweede Wêreldoorlog bomwerper Lêer:A fully extended flap.jpg|Dubbele gleufklappe ontplooi vir die landing Lêer:Undercarriage.b747.arp.jpg|Krueger-klappe en trippel gleuf-volgrand klappe op 'n [[Boeing 747]] ontplooi vir die landing Lêer:Kitfox Lite.jpg|Junkers-klappe, dien ook as 'n [[rolroer]]. Lêer:C-17 no169 landing.jpg|[[Boeing C-17 Globemaster III|C-17A]] wys die meervoudige gleufklappe en leikantklappe terwyl die klappe slegs driekwart ontplooi is. </gallery> == Sien ook == * [[Lugvaartterme]] == Notas == <references group="nota" /> == Verwysings == {{verwysings}} == Eksterne skakels == * {{Commons-kategorie inlyn|Trailing-edge flaps}} {{Normdata}} [[Kategorie:Aërodinamika]] [[Kategorie:Vliegtuigonderdele]] t6ux45alrlsptsotx3lbkaz5t04a7te 1 129983 2894123 2867975 2026-04-15T15:36:10Z Oesjaar 7467 /* Inmeng, steuring, versteuring, wisselwerking.... */ nuwe afdeling 2894123 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} == Titel == Is ''Flappe'' die korrekte vertaling van ''Flap (aeronautics)''? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:42, 17 Desember 2017 (UTC) == Taaltameletjie == Gemeenskap, ek soek 'n vertaling vir https://en.wikipedia.org/wiki/Blown_flap ? Kan julle help? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:26, 3 Oktober 2018 (UTC) : Ek kry nie hierdie term spesifiek nie. 'n "flap" is meestal 'n "klap". Dus dink ek aan "straalklap" of "blaasklap". Kom ons hoor wat dink ander. --[[Gebruiker:Alias|Alias]] ([[Gebruikerbespreking:Alias|kontak]]) 08:41, 3 Oktober 2018 (UTC) :: Alias, dankie vir die terugvoer. Ter inligting, in Afrikaans is dit ook 'n flap. Sien [[flappe]]. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 08:57, 3 Oktober 2018 (UTC) :::Die Afrikaans vir ''flap'' is (vlerk)klap, volgens Pharos. Dus stralervlerkklap? [[Gebruiker:Burgert Behr|Burgert]] ([[Gebruikerbespreking:Burgert Behr|kontak]]) 10:08, 3 Oktober 2018 (UTC) ::: Dankie, Oesjaar. Ek het nog nie daardie artikel gesien nie. Ek sou wou hoor hoe daar op "flappe" besluit is vir Afrikaans (ook die meervoud). By Burgert se Pharos kan ek nog die Tegniese woordeboek noem wat ook flap->klap aandui; ook in 'n klomp samestellings waar dit meestal as klap voorkom, bv. klapdeur, klapskarnier, tafelklap. Ook 'n paar in die bouwoordeboek. "flap->flap" kom wel voor in 'n term soos "flapteks" en vir 'n sjirugiese flap, en in 'n paar ander samestellings sien ek "flap" uitkom as "klep", "luik", na gelang van konteks. --[[Gebruiker:Alias|Alias]] ([[Gebruikerbespreking:Alias|kontak]]) 11:26, 3 Oktober 2018 (UTC) :::: Moet [[Flappe]] geskuif word na [[Klappe]]/[[Vlerkklappe]]? –&nbsp;'''K.'''&nbsp;175 ([[Gebruikerbespreking:K175|trap my uit]] | [[Spesiaal:Bydraes/K175|bydraes]]) 11:54, 3 Oktober 2018 (UTC) :Dit lyk vir my dat ''flappe'' inderdaad ''klappe'' is! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 19:26, 7 Oktober 2018 (UTC) == Uitgeskuif, uitgestoot of ontplooi? == {{ping|BurgertB}}, word klappe uitgeskuif, uitgestoot of ontplooi? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:19, 1 November 2025 (UTC) :Sal "ingetrek" werk? Uit die WAT: " 'n (lugvaart) i Beweegbare, verstelbare vlak, gew. aan die agterkant van 'n draagvlak (bet. 2), vlerk van 'n vliegtuig aangebring, waarvan die primêre funksie is om die draagkrag (bet. 2), hefvermoë (bet. 2) of lugweerstand te verander, en wat gebruik word as rem vir landingsdoeleindes, om te styg of om uit 'n duik te herstel: Die klappe lig (intrek). Sonder klappe (met klappe in) land. Hoër snelhede skep meer geleenthede om foute te maak gedurende opstyg en veral met neerstryking, dus word klappe gebruik om die hefvermoë te verhoog en sodoende die vliegtuig in staat te stel om stadiger te kan vlieg (F.E. Potgieter, vert.: Handl. Vlieëniers, 1968, 30).  Aangesien klappe die draagkrag tot 'n groot mate vergroot, moet hulle baie versigtig opgetel word na gebruik in die lug (F.E. Potgieter, vert.: Handl. Vlieëniers, 1968, 30).  Terwyl die vliegtuig besig was om 'n geskatte hoogte van 650 voet te bereik, is die klappe ten volle ingetrek en die masjienvermoë van opstygkrag na klimkrag verminder (Burg., 20 Nov. 1968, 3). Gewone klap, wat die agterste gedeelte van die vlerk uitmaak en met skarniere aan die res van die vlerk bevestig is." [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 11:30, 1 November 2025 (UTC) == Spoed verminder of verlaag...? == {{ping|BurgertB}} word die staakspoed en landingspoed verminder of verlaag? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 19:32, 4 November 2025 (UTC) :Verminder. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 19:44, 4 November 2025 (UTC) == ''Maneuvering_flaps'' == {{ping|BurgertB}}, hoe sal jy [https://en.wikipedia.org/wiki/Flap_(aeronautics)#Maneuvering_flaps Maneuvering_flaps] vertaal? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:39, 24 Desember 2025 (UTC) == Tipe klappe == {{ping|BurgertB}} ek soek hulp asb met die vertaling tipe klappe: Plain flap, Split flap, Slotted flaps, Fowler flap, Double-slotted fowler flap, Junkers flap, Gouge flap, Fairey-Youngman flap, Zap flap, Krueger flap het ek reeds geskep as [[Krueger-klap]], Gurney flap, Leading edge flap - (kan Leirandklap te wees?), Blown flap, Flexible flap en Flaperon. Jou insae en toegang na spesialis woordeboeke sal waardeer word. Sien [https://en.wikipedia.org/wiki/Flap_(aeronautics) Flaps] vir jou gerief. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:24, 14 Januarie 2026 (UTC) == Inmeng, steuring, versteuring, wisselwerking.... == {{ping|BurgertB}}, hoe sal jy die woord ''interference'' vertaal soos in ''...may be required to minimise interference between the engine flow and deployed flaps.'' Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 15:36, 15 April 2026 (UTC) tamrwaure0rpl2v3m4gmwi24k0lijxm 0 216983 2894152 2764896 2026-04-15T21:00:05Z SpesBona 2720 Uitgebrei 2894152 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Vlag | Naam = Oos-Turkestan | Artikel = | Beeld = Kokbayraq flag.svg | Beeldgrootte = 210px | Geen_grens = | Bynaam = {{ug}} كۆك بايراق, Көк Байрақ, ''Kök Bayraq'' (“blou banier”) | Ander_byname = | Gebruik = 111111 | Simbool = {{FIAV|normal}} | Verhouding = 2:3 | Goedgekeur_op = 12 November 1933 | Ontwerp = ’n Enkele hemelblou baan met ’n wit ster en sekelmaan effens links van die middel. | Ontwerper = }} ’n Aantal [[Vlag|vlae]] is reeds gebruik om die kulturele en geografiese gebied [[Oos-Turkestan]] in [[Sentraal-Asië]] te verteenwoordig, veral deur state wat tydens opstande in die laat 19de en vroeë 20ste eeu van China weggebreek het. Byna al die vlae het ’n [[ster en sekelmaan]] vertoon, ’n simbool van die streek se [[Turkiese volke|Turkiese]] en [[Islam]]itiese identiteit. Die oorspronklike en bekendste '''nasionale vlag van Oos-Turkestan''', '''Oeigoeristan''' of '''Oos-Turkmenistan''', ook bekend as '''Kök Bayraq''' ([[Oeigoers]]: كۆك بايراق, Көк Байрақ, letterlik: “blou banier”) is op 12 November 1933 deur die regering van die kortstondige Eerste Oos-Turkestaanse Republiek (1933–1934) goedgekeur.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://en.eastturkistan-gov.org/constitution/ |title=Constitution – Article 3 |publisher=Oos-Turkestaanse regering in ballingskap |accessdate=2 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180402040952/http://en.eastturkistan-gov.org/constitution/ |archive-date=2 April 2018 |url-status=dead}}</ref> Die Tweede Oos-Turkestaanse Republiek (1944–1946) het ’n soortgelyke vlag met ’n ster en sekelmaan gebruik, maar met ’n groen agtergrond, asook ’n wit vlag met die ''[[Sjahada]]'' daarop geskryf in goud. Die vlag van Oos-Turkestan toon ’n enkele blou baan met ’n wit ster en sekelmaan effens links van die middel (aan die vlagpaalkant). Die lyk baie soos die [[vlag van Turkye]], insluitende ’n ster en sekelmaan wat die historiese [[Tengriisme]] verteenwoordig, maar met ’n blou agtergrond pleks van rooi. Die blou kleur verwys na die Gökturke, ’n groep van antieke nomadiese [[Turkiese volke]]. Gökturke kan vertaal word as “Hemelse Turke”. Die ''Kök Bayraq'' bly ’n prominente simbool van die Oos-Turkestaanse [[onafhanklikheid]]sbeweging en die [[Oeigoere|Oeigoerse]] [[diaspora]]. Die ''Kök Bayraq'' is ’n simbool van die Oos-Turkestaanse [[onafhanklikheid]]sbeweging wat vir die [[selfbeskikking]] van die Chinese outonome gewes [[Xinjiang]] – soms Oos-Turkestan of Oeigoeristan genoem – pleit.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://en.eastturkistan-gov.org/constitution/ |title=Constitution – Article 4 |publisher=Oos-Turkestaanse regering in ballingskap |accessdate=2 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180402040952/http://en.eastturkistan-gov.org/constitution/ |archive-date=2 April 2018 |url-status=dead}}</ref> Soos die [[vlag van Tibet]] is die vlag van Oos-Turkestan weens die [[Oeigoere]] se strewe na onafhanklikheid in die [[Volksrepubliek China]] volgens die kommunistiese land se anti-separatisme-wet verbied en die besit of vertoning daarvan word erg bestraf word. In teenstelling daarmee word die Oos-Turkestaanse vlag tydens pro-Oeigoerse optogte in die [[Republiek China]] op [[Taiwan (eiland)|Taiwan]] gereeld gebruik.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://thediplomat.com/2017/06/i-am-uyghur-and-i-will-protest/ |title=I Am Uyghur and I Will Protest |publisher=The Diplomat |date=8 Junie 2017 |accessdate=1 Januarie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181122203925/https://thediplomat.com/2017/06/i-am-uyghur-and-i-will-protest/ |archive-date=22 November 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Geskiedenis == === Kashgaria (Yettishar) === Die wegbreekstaat Kashgaria (Yettishar) het van 1873 tot 1877 die vlag van die [[Ottomaanse Ryk]] gebruik.<ref name="Rudelson27">{{en}} {{cite book |author=Justin Ben-Adam Rudelson |title=Oasis Identities: Uyghur Nationalism Along China's Silk Road |publisher=Columbia University Press |date=1997 |isbn=978-0-231-10787-7 |url=https://books.google.com/books?id=DMU8Ue0HECcC |pages=27}}</ref><ref name="Zoubir279">{{en}} {{cite book |author=Yahia H. Zoubir |title=Routledge Companion to China and the Middle East and North Africa |publisher=Taylor & Francis |year=2023 |isbn=978-1-00-083531-1 |url=https://books.google.com/books?id=9Ua1EAAAQBAJ |pages=279}}</ref> In 1862 het in Oos-Turkestan ’n groot [[Islam]]itiese opstand teen die [[Qing-dinastie]] uitgebreek. Die militêre leier van Kokandi, Yakub Beg, het in die weste van die streek talle [[oase]]s verower en in 1864 ’n [[emiraat]] met [[Kashgar]] as sy sentrum uitgeroep.<ref name="Rudelson27" /> Seyyid Yaqub Khan Töre, ’n amptelike Kokandi-gesande, het tussen 1865 en 1875 vier reise na [[Istanboel]] onderneem om [[Ottomaanse Ryk|Ottomaanse]] ondersteuning vir Yakub Beg te vra.<ref>{{en}} {{cite book |author=Yitzhak Shichor |title=Ethno-Diplomacy: The Uyghur Hitch in Sino-Turkish Relations |chapter=The Uyghur Hitch in Sino-Turkish Relations |date=2009 |publisher=East-West Center |location=[[Honolulu]], HI |url=https://www.jstor.org/stable/resrep06509 |pages=5–6}}</ref> Ten tye van sy laaste besoek in April 1875 het die Ottomaanse vlag reeds vir twee jaar in Kashgar gewapper.<ref name="Rudelson27" /> In Augustus 1875 het die Ottomaanse sultan [[Abdülaziz]] aan Yakub die titel [[emir]] toegeken en aan hom die ''Sancak-ı Şerif'' (die “sultan se heilige vlag”) geskenk, asook militêre adviseurs en wapens ter ondersteuning van Yakub Beg se weermag ontplooi.<ref name="Shichor6">{{en}} {{cite book |author=Yitzhak Shichor |title=Ethno-Diplomacy: The Uyghur Hitch in Sino-Turkish Relations |chapter=The Uyghur Hitch in Sino-Turkish Relations |date=2009 |publisher=East-West Center |location=[[Honolulu]], HI |url=https://www.jstor.org/stable/resrep06509 |pages=6}}</ref> ’n Ekspedisieleër van die Qind-dinastie het die gebied ná Yakub Beg se skielike dood in 1877 herower.<ref name="Rudelson27" /> Töre het in ’n versoekskrif die Ottomaanse sultan gevra om die Qing-keiser [[Guangxu]] te oorreed om sy troepe uit Kashgaria te onttrek en na Kashgar se hys van die Ottomaanse vlag as ’n bewys van Ottomaanse soewereiniteit oor die gebied verwys. Töre se aansoek is egter geïgnoreer.<ref name="Shichor6" /> === Eerste Oos-Turkestaanse Republiek === [[Lêer:Hoja-Niyaz.jpg|duimnael|upright|[[Khoja Niyaz]], president van die Eerste Oos-Turkestaanse Republiek voor die ''Kök Bayraq'' in Januarie 1934]] Die ''Kök Bayraq'' is as die vlag van die Eerste Oos-Turkestaanse Republiek, amptelik die Turkse Islamitiese Republiek Oos-Turkestan, met sy onafhanklikheidsverklaring op 12 November 1933 amptelik goedgekeur.<ref>{{en}} {{cite journal |author=Ondřej Klimeš |title=Nationalism and modernism in the East Turkestan Republic, 1933–34. |journal=Central Asian Survey |date=3 November 2014 |volume=34 |issue=2 |doi=10.1080/02634937.2014.976947 |s2cid=144960375 |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/02634937.2014.976947 |accessdate=27 Maart 2021 |pages=167}}</ref> Pan-Turkiese en Pan-Islamitiese sentimente onder die Turkiese bevolking van Oos-Turkestan het tot plaaslike weerstand teen Chinese heerskappy en die stigting van die republiek in [[Khotan]] gelei.<ref>{{en}} {{cite book |author=Michael Dillon |title=Xinjiang: China's Muslim Far Northwest |publisher=Routledge |year=2003 |isbn=978-1-134-36096-3 |url=https://books.google.com/books?id=1ia-2lDtGH4C |accessdate=18 Augustus 2024 |pages=20}}</ref><ref>{{en}} {{cite book |author=Justin Ben-Adam Rudelson |title=Oasis Identities: Uyghur Nationalism Along China's Silk Road |publisher=Columbia University Press |date=1997 |isbn=978-0-231-10787-7 |url=https://books.google.com/books?id=DMU8Ue0HECcC |pages=28}}</ref> ’n Regering met ’n grondwet en wetgewer is gestig en die ''Kök Bayraq'' is in eersgenoemde bepaal.<ref name="Dillon21">{{en}} {{cite book |author=Michael Dillon |title=Xinjiang: China's Muslim Far Northwest |publisher=Routledge |year=2003 |isbn=978-1-134-36096-3 |url=https://books.google.com/books?id=1ia-2lDtGH4C |accessdate=18 Augustus 2024 |pages=21}}</ref> Die ontwerp met ’n blou baan met ’n wit ster en sekelmaan, byna identies aan die Turkse vlag, sou na die republiek se kulturele en politieke bande met [[Turkye]] verwys.<ref name="Zoubir279" /><ref name="Shichor8">{{en}} {{cite book |author=Yitzhak Shichor |title=Ethno-Diplomacy: The Uyghur Hitch in Sino-Turkish Relations |chapter=The Uyghur Hitch in Sino-Turkish Relations |date=2009 |publisher=East-West Center |location=[[Honolulu]], HI |url=https://www.jstor.org/stable/resrep06509 |pages=8}}</ref> Terwyl die Turkse publiek sy entoesiasme met die stigting van die republiek uitgedruk het, was die Turkse buitelandse departement versigtig. Die Turkse minister van buitelandse het Turkye se “gevoelens vir 'n volk wat haar taal praat” uitgedruk en die reg van elke nasie op [[selfbeskikking]] herbevestig, maar onmiddellik enige verbintenis met die republiek ontken.<ref name="Shichor8" /> [[Sowjetunie|Sowjetse]] diplomatiese druk het Turkye se politieke invloed op Sentraal-Asië oor die algemeen beperk en die republiek het met die verowering van Kashgar deur die [[Hui-Chinese|Hui-Moslem]]-magte van die Ma-groep op 6 Februarie 1934 ineengestort.<ref name="Zoubir279" /><ref name="Dillon21" /><ref name="Shichor8" /> === Tweede Oos-Turkestaanse Republiek === Op 7 November 1944 het opstande teen die Chinese bewind in die drie noordelike distrikte Ili, Tarbagatay en Altay uitgebreek. Vyf dae later is die Tweede Oos-Turkestaanse Republiek (amptelik slegs die Oos-Turkestaanse Republiek of OTR) in [[Yining|Ghulja (Yining)]] uitgeroep.<ref name="Evans53">{{en}} {{cite thesis |author=Michael P. Evans |degree=PhD |title=A Nearly Perfect Storm: The Rise and Fall of the Eastern Turkistan People's Revolutionary Party |date=Julie 2017 |url=https://www.proquest.com/openview/11e8fd9da1420389db71eea5b201f824 |pages=53}}</ref> Dié nuwe staat is in die geheim deur die Sowjetunie ondersteun, maar sy leierskap is oorheers deur godsdienstige konserwatiewes wat dit as ’n herstel van die Eerste Oos-Turkestaanse Republiek beskou het.<ref name="Evans53" /><ref>{{en}} {{cite book |author=Jamil Hasanli |title=Soviet Policy in Xinjiang: Stalin and the National Movement in Eastern Turkistan |publisher=Rowman & Littlefield |year=2020 |isbn=978-1-79364-127-4 |url=https://books.google.com/books?id=710JEAAAQBAJ |accessdate=29 Desember 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231229012539/https://books.google.com/books/about/Soviet_Policy_in_Xinjiang.html?id=710JEAAAQBAJ |archive-date=29 Desember 2023 |url-status=live |pages=125}}</ref> ’n Groen vlag met ’n ster en sekelmaan op is as die nasionale vlag van die OTR goedgekeur, met groen wat Islam verteenwoordig het.<ref>{{en}} {{cite book |author=Ke Wang |translator=Carissa Fletcher |title=The East Turkestan Independence Movement, 1930s to 1940s |publisher=The Chinese University of Hong Kong Press |year=2020 |isbn=978-962-996-769-7 |url=https://books.google.com/books?id=ys89EAAAQBAJ |pages=148}}</ref> [[Seypidin Azizi]], ’n lid van die OTR-regering en later die eerste voorsitter van die [[Xinjiang|Xinjiang Oeigoer Outonome Gewes]], het nog ’n vlag in sy biografiese werk ''The Eagle of Tian Shan – The Life of Abdukerim Abbasov'' (“Die Arend van Tiensjan – Die lewe van Abdukerim Abbasof”). Daarin het hy ’n byeenkoms beskryf wat hy een dag ná die stigting van die OTR met ander Oeigoerse politieke leiers gehad het. Hy was die eerste wat ’n toespraak gelewer het en sy verwarring met die skielike wending van gebeure in Ghulja uitgedruk: “Vroeg hierdie oggend het baie vlae op die straat verskyn. Een was ’n groen baan met ’n wit ster en sekelmaan op en die ander was ’n wit baan met die [[Sjahada]]” (“Daar is geen god behalwe Allah nie; Mohammed is die boodskapper van Allah”) geskryf in goue letters daarop. Wat gaan aan?”<ref>{{zh}} {{cite book |author=Seypidin Azizii |title=The Eagle of Tian Shan – The Life of Abdukerim Abbasov |publisher=Chinese Literature and History Press |year= 1987 |isbn=9787503400254 |url=https://www.marxists.org/chinese/pdf/biography/ccp/4.pdf |accessdate=4 Januarie 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20231217095804/https://www.marxists.org/chinese/pdf/biography/ccp/4.pdf |archive-date=17 Desember 2023 |url-status=live |pages=71–72}}</ref> Die presiese ontwerp en verhouding van albei vlae is nie deur Seypidin in sy werk beskryf nie. === Vorige vlae === <center><gallery align="center" widths="150"> Lêer:Flag of the Ottoman Empire (eight pointed star).svg| {{FIAV|historical}} Die vlag van die [[Ottomaanse Ryk]], wat van 1873 tot 1877 ook in Kashgar gewapper het Lêer:Flag of the First East Turkestan Republic.svg| {{FIAV|reconstructed}} Vlag van die Eerstee Oos-Turkestaanse Republiek, 1933 tot 1934 Lêer:Flag of the Second East Turkestan Republic.svg| {{FIAV|reconstructed}} Vlag van die Tweede Oos-Turkestaanse Republiek, 1944 tot 1949 Lêer:Flag of the Second East Turkestan Republic (2).svg| {{FIAV|reconstructed}} Rekonstruksie van die twee vlae soos beskryf deur Seypidin Azizi Lêer:Flag of the Second East Turkestan Republic (golden shahada).png| {{FIAV|reconstructed}} Rekonstruksie van die twee vlae soos beskryf deur Seypidin Azizi </gallery></center> == Huidige gebruik == Die ''Kök Bayraq'' word gereeld gebruik deur ondersteuners van die Oos-Turkestaanse onafhanklikheidsbeweging, Oeigoerse nasionaliste en Turkiese [[diaspora]]gemeenskappe om Oos-Turkestan of die [[Oeigoere]] in die besonder te verteenwoordig.<ref name="Dillon21" /><ref name="Shichor8" /> Die Oos-Turkestaanse regering in ballingskap beskryf die ''Kök Bayraq'' in sy grondwet as sy nasionale vlag.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://en.eastturkistan-gov.org/constitution/ |title=Constitution of the Republic of East Turkestan |publisher=Oos-Turkestaanse regering in ballingskap |date=25 November 2004 |accessdate=19 Augustus 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180402040952/http://en.eastturkistan-gov.org/constitution/ |archive-date=2 April 2018 |url-status=dead}}</ref> In die [[Volksrepubliek China]] is die vertoning van die ''Kök Bayraq'' weens dié land se anti-separatisme wette verban.<ref>{{en}} {{cite magazine |author=John Beck |title=China is erasing their culture. In exile, Uyghurs remain defiant. |url=https://www.nationalgeographic.com/history/article/china-uyghurs-oppressed-exile-defiance-culture-preservation-istanbul-diaspora |magazine=[[National Geographic Society|National Geographic]] |date=22 November 2022 |accessdate=23 Maart 2025}}</ref><ref name="Time">{{cite web |url=https://time.com/5862683/hong-kong-revolution-protest-chant-security-law/ |title=Hong Kong Says Common Protest Slogan Calling for 'Revolution' Is Now Illegal Under National Security Law |publisher=[[Time (tydskrif)|Time]] |authors=Iain Marlow, Natalie Lung |date=3 Julie 2020 |accessdate=23 Maart 2025}}</ref> Onder die regering van die eerste minister [[Mesut Yılmaz]] was die ''Kök Bayraq'' ook in [[Turkye]] verbied.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.aninews.in/news/world/asia/turkish-govt-banning-activities-of-east-turkestan-turks-report20230416141240/ |title=Turkish govt banning activities of East Turkestan Turks: Report |publisher=Asian News International |date=16 April 2023 |accessdate=19 Augustus 2024}}</ref> Die vlag word dikwels tydens talle optogte teen die Kommunistiese Chinese regering gebruik, insluitende proteste in [[Istanbul]], [[Washington D.C.]], [[New York]], [[Hongkong]] en [[Taipei]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.scmp.com/news/world/middle-east/article/3043058/1000-protest-istanbul-over-chinas-treatment-uygurs |title=1,000 protest in Istanbul over China's treatment of Uygurs |publisher=South China Morning Post |date=21 Desember 2019 |access-date=19 Augustus 2024}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rfa.org/english/news/uyghur/baren-uprising-04082024174615.html |title=Uyghurs remember 1990 Baren Uprising over China's forced abortions |publisher=Radio Free Asia |author=Shahrezad Ghayrat |date=8 April 2024 |accessdate=19 Augustus 2024}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://nyunews.com/2022/12/05/protesters-demand-freedom-in-china/ |title=Protesters demand freedom in China |publisher=Washington Square News |author=Shing-Cheng Tu |date=5 Desember 2022 |accessdate=19 Augustus 2024}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nst.com.my/world/world/2019/12/550105/hong-kongers-take-streets-support-uighurs |title=Hong Kongers take to streets in support of Uighurs |publisher=New Straits Times |date=22 Desember 2019 |accessdate=19 Augustus 2024}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.taipeitimes.com/News/taiwan/archives/2022/11/13/2003788833 |title=Uighur rights advocated at rally for East Turkestan |publisher=Taipei Times |authors=Chien-hao Wang, Jake Chung |date=13 November 2022 |accessdate=19 Augustus 2024}}</ref> Op 22 Desember 2019 het Hongkongse demokratie-aktiviste tydens grootskaalse teenregeringsproteste ’n optog ter ondersteuning van Oos-Turkestaanse onafhanklikheidsondersteuners gehou. Baie betogers het die ''Kök Bayraq'' gewaai of maskers met die vlag daarop gedra.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nst.com.my/world/world/2019/12/550105/hong-kongers-take-streets-support-uighurs |title=Hong Kongers take to streets in support of Uighurs |publisher=New Straits Times |date=22 Desember 2019 |accessdate=19 Augustus 2024}}</ref> Die ''Kök Bayraq'' is in 2020 met die invoering van die nasionale sekuriteitswet in Hongkong verbied, waarvolgens al die simbole van separatisme van die Volksrepubliek China verban is.<ref name="Time" /> Die Turkse skansspringer Fatih Arda İpcioğlu het aan die [[Olimpiese Winterspele 2022]] in [[Beijing]] met ligblou skiërs met ’n ster en sekelmaan daarop deelgeneem. Oeigoerse aktiviste het İpcioğlu geloof en gemeen dat sy skiërs doelbewus die ''Kök Bayraq'' uitgebeeld het. İpcioğlu het in onderhoude egter dié bewering ontken en aangevoer dat sy skiërs die Turkse vlag vertoon het en dat hy slegs ’n sportman is. Die Turkse [[Nasionale Olimpiese Komitee]] het İpcioğlu se stelling herhaal en aan [[Reuters]] kommentaar gelewer: “Dit was nie ’n politieke stelling nie. Soos u dalk weet toon die amptelike Turkse vlag ’n wit sekelmaan en ’n ster.”<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.reuters.com/lifestyle/sports/athlete-hailed-by-uyghur-advocates-east-turkestan-flag-2022-02-06/ |title=Athlete hailed by Uyghur advocates for 'East Turkestan' flag |publisher=[[Reuters]] |authors=Karolos Grohmann, Mitch Phillips |date=6 Februarie 2022 |accessdate=19 Augustus 2024}}</ref> <center><gallery perrow="8" heights="180" widths="180"> Lêer:Hokumet ilani.jpeg|Lede van die Oos-Turkestaanse regering in ballingskap tydens hul besoek by die Amerikaanse [[Capitol]] in 2004 Lêer:Uyghur protest in Munich 2008.jpg|Die vlag van Oos-Turkestan in [[München]], [[Duitsland]], 2008 Lêer:İstanbul 5880.jpg|Die vlag van Oos-Turkestan langs die [[vlag van Turkye]] in [[Istanboel]], 2009 Lêer:İstanbul 6897.jpg|Die vlag van Oos-Turkestan by die Egiptiese mark in Istanboel, 2009 Lêer:East Turkestan (14674325238).jpg|Die ''Kök Bayraq'' tydens ’n Oos-Turkestaanse saamtrek in [[Washington, D.C.]], 2014 Lêer:Uyghur People Demand Freedom with Flag of East Turkestan in front of the U.N. Building in NYC 維吾爾人在紐約聯合國大樓外高舉東突厥斯坦國旗要求自由.jpg|Protes teen die vervolging en heropvoeding van Oeigoere in die Volksrepubliek China voor die Hoofkantoor van die [[Verenigde Nasies]] in [[New York]], 2014 Lêer:07.UyghurRights.XiJinping.WhiteHouse.WDC.25September2015 21816908196 45654204d8 o.jpg|Protes teen die Volksrepubliek China se leier [[Xi Jinping]] se staatsbesoek aan die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] voor die [[Withuis]] in Washington, D.C., 2015 Lêer:2016 Czech Demonstration Against Communist party China and its dictator in Prague with National Flags of Tibet & East Turkestan 反中示威與圖博&東土耳其斯坦國旗在捷克.jpg|Die vlae van Oos-Turkestan en [[Vlag van Tibet|Tibet]] tydens ’n optog teen die Kommunistiese regering in die Volksrepubliek China in [[Praag]], 2016 </gallery></center> == Ontwerp == {| class="wikitable" style="margin:auto;" !Letter !Mate !Lengte |- |G |Hoogte | |- |A |Afstand tussen die middelpunt van die buitesirkel van die sekelmaan en die soom van die wit band |{{frac|1|2}} G |- |B |Deursnee van die buitesirkel van die sekelmaan |{{frac|1|2}} G |- |C |Afstand tussen die middelpunte van die binne- en buitesirkels van die sekelmaan |{{frac|1|16}} G |- |D |Deursnee van die binnesirkel van die sekelmaan |{{frac|2|5}} G |- |E |Afstand tussen die binnesirkel van die sekelmaan en die (denkbeeldige) sirkel om die ster |{{frac|1|3}} G |- |F |Deursnee van die (denkbeeldige) sirkel om die ster |{{frac|1|4}} G |- |L |Wydte |{{frac|1|1|2}} G |- |M |Wydte van die wit soom aan die vlagpaalkant |{{frac|1|30}} G |} <center>[[Lêer:Uyghur flag construction.svg|350px|senter|Konstruksietekening]]</center> === Kleure === In ’n RGB-kleurruimte bestaan die blou kleur van die Oos-Turkestaanse vlag uit 101/183/255 (dec); in heksadesimale kleurkode #65B7FF. In ’n CMYK-kleurruimte bestaan dit uit 58% siaan, 19% magenta, 0% geel en 0% swart. Die blou van die vlag word algemeen as hemelblou beskryf.<ref>{{ug}} {{cite web |url=https://www.akademiye.org/ug/?p=12015 |title=Uyghur Academy on Uyghur issue |work=Uyghur Academy |accessdate=1 Januarie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190622064200/https://www.akademiye.org/ug/?p=12015 |archive-date=22 Junie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die kleurskema word hieronder gelys: {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! [[Lêer:Kokbayraq flag.svg|30px]] !! style="background-color:#65B7FF"|<span style="color:white;">Hemelblou !! style="background-color:#FFFFFF"|Wit |- | '''[[RGB-kleurmodel|RGB]]''' || 101-183-255 || 255-255-255 |- | '''[[Heksadesimale stelsel|Heksadesimaal]]''' || #65B7FF || #FFFFFF |- | '''CMYK''' || 58, 19, 0, 0 || 0, 0, 0, 0 |} == Soortgelyke vlae == <center><gallery align="center" widths="150"> Lêer:Flag of Algeria.svg| {{FIAV|normal}} [[Vlag van Algerië]] Lêer:Flag of the Sahrawi Arab Democratic Republic.svg| {{FIAV|normal}} [[Vlag van die Arabiese Demokratiese Republiek Sahara]] Lêer:Flag of Azerbaijan.svg| {{FIAV|normal}} [[Vlag van Azerbeidjan]] Lêer:Flag of the Comoros.svg| {{FIAV|normal}} [[Vlag van die Comore-eilande]] Lêer:Flag of Hatay.svg| {{FIAV|historical}} Vlag van Hatay, 1938 tot 1939 Lêer:Flag of Libya.svg| {{FIAV|normal}} [[Vlag van Libië]] Lêer:Flag of Malaysia.svg| {{FIAV|normal}} [[Vlag van Maleisië]] Lêer:Flag of Mauritania.svg| {{FIAV|normal}} [[Vlag van Mauritanië]] Lêer:Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg| {{FIAV|historical}} Vlag van die [[Ottomaanse Ryk]], 1844 tot 1923 Lêer:Flag of Pakistan.svg| {{FIAV|normal}} [[Vlag van Pakistan]] Lêer:Flag of Cyrenaica.svg| {{FIAV|historical}} Vlag van Sirenaïka, 1949 tot 1951 Lêer:Flag of Tunisia.svg| {{FIAV|normal}} [[Vlag van Tunisië]] Lêer:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg| {{FIAV|normal}} [[Vlag van die Turkse Republiek van Noord-Siprus]] Lêer:Flag of Turkey.svg| {{FIAV|normal}} [[Vlag van Turkye]] </gallery></center> == Sien ook == {{Portaal|Vlae en wapens|En-wikipedia arms 8-full.svg}} * [[Vlag van Hongkong]] * [[Vlag van Macau]] * [[Vlag van Tibet]] * [[Vlag van die Republiek China]] * [[Vlag van die Volksrepubliek China]] == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn|Flags of East Turkestan|Vlae van Oos-Turkestan}} * {{en}} [https://www.crwflags.com/fotw/flags/cn-islam.html Uighuristan] by ''Flags of the World'' {{Asiëvlae}} {{Normdata}} {{en-vertaal|Flag of East Turkestan}} [[Kategorie:Nasionale vlae|Oos-Turkestan]] [[Kategorie:Xinjiang]] [[Kategorie:Vlae van China|Oos-Turkestan]] 57jgu6iu21dk2m47s1xq0ol54660b96 0 243163 2894153 2676803 2026-04-15T21:02:18Z Jcb 223 2894153 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Laurence Sterne | bynaam = | beeld = Laurence Sterne by Sir Joshua Reynolds.jpg | beeldbeskrywing = | onderskrif = | geboortenaam = | geboortedatum = [[24 November]] [[1713]] | geboorteplek = | sterfdatum = [[18 Maart]] [[1768]] | sterfteplek = | ouers = | titel = | nasionaliteit = {{vlagland|Ierland}} | beroep = Skrywer | ander = | bekend = | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | religie = | huweliksmaat = | kinders = | webblad = | handtekening = }} '''Laurence Sterne''' (24 November 1713 – 18 Maart 1768) was 'n [[Ierland|Iersgebore]] engelstalige romansier, en 'n [[Anglikaanse Gemeenskap|Anglikaanse]] predikant. Hy het die [[metafiksie|metafiksionele]] romans ''The Life and Opinions of Tristram Shandy'' en ''Gentleman and A Sentimental Journey Through France and Italy'' geskryf, en het ook baie preke gepubliseer en memoirs geskryf. Hy was ook betrokke in plaaslike politiek. Sterne het op 18 Maart 1768 in [[Londen]] gesterf na 'n lang geveg teen [[tuberkulose]]. == Werke == [[Lêer:Tristram Shandy First edition spines.jpg|duimnael|Eerste uitgawe van ''Tristram Shandy'', deel van die versameling van die Laurence Sterne Trust by Shandy Hall]] Laurence Sterne se werke is min in vergelyking met ander agtiende-eeuse outeurs van vergelykbare statuur. {{sfn|New|1972|p=1083}} Sterne se vroeë werke was in die vorm van briewe; hy het twee preke laat publiseer (in 1747 en 1750) en ook [[satire]] probeer skryf. {{sfn|Washington|2017|p=333}} Hy was in 1742 betrokke by plaaslike politiek en het daaroor geskryf. {{sfn|Washington|2017|p=333}} Sy belangrikste publikasie voor ''Tristram Shandy'' was die satire ''A Political Romance'' (1759), wat handel oor belangebotsings binne York Minster. {{sfn|Washington| 2017|p=333}} Dit wil voorkom asof 'n postuum gepubliseerde stuk oor die predikingskuns getiteld ''A Fragment in the Manner of Rabelais'' in 1759 geskryf is. {{sfn|New|1972|pp=1083-1091}} [[François Rabelais|Rabelais]] was verreweg Sterne se gunsteling skrywer, en in sy korrespondensie het hy duidelik gemaak dat hy homself beskou as Rabelais se opvolger wat die skryf van humorstukke betref, en hom gedistansieer van [[Jonathan Swift]]. <ref> Brown, Huntington (1967) '' [https://books.google.com/books?id=6NRZpJATd44C Rabelais in English literature]'' pp.190–1 </ref><ref>Cross (1908), chap. 8, ''The Publication of Tristram Shandy: Volumes I and II'', p.179</ref> Sterne se roman, ''The Life and Opinions of Tristram Shandy, Gentleman'' is regdeur Engeland en Europa verkoop. {{sfn|Cash|1975|p= 296}} Vertalings van die werk het byna onmiddellik na die publikasie daarvan in al die grootste Europese tale verskyn, en Sterne het Europese skrywers van so 'n uiteenlopende aard soos [[Denis Diderot]] {{sfn|Cash|1975|p=139}} en die [[Romantiek|Duitse romantici]] beïnvloed. {{sfn|Large|2017|p=294}} Sy werk het ook 'n merkbare invloed uitgeoefen op die [[Brasilië|Brasiliaanse]] skrywer Machado de Assis, wat gebruik gemaak het van Sterne se tegnieke in sy roman ''The Posthumous Memoirs of Bras Cubas''. {{sfn|Barbosa|1992|p=28}} Die Engelse skrywer en literêre kritikus Samuel Johnson se bevinding in 1776 was dat "Nothing odd will do long. "Tristram Shandy" did not last." <ref> James Boswell, [https://books.google.co.uk/books?id=tcYUAAAAYAAJ&pg=PA422 '' The Life of Samuel Johnson ... ''], ed. Malone, vol. II (Londen: 1824) p. 422. </ref> Dit het heeltemal verskil van die sienings van die destydse Europese kritici, wat Sterne en ''Tristram Shandy'' as innoverend en voortreflik geprys het. [[Voltaire]] het dit "duidelik superieur aan [[François Rabelais|Rabelais]]" genoem, en later het [[Johann Wolfgang von Goethe|Goethe]] Sterne geprys as "die mooiste gees wat ooit geleef het". {{sfn|Washington|2017|p=333}} Die Sweedse vertaler Johan Rundahl het Sterne beskryf as 'n aarts-sentimentalis. {{sfn|de Voogd|Neubauer|2004|p=118}} Die titelblad tot volume een bevat 'n kort Griekse [[Epigraaf (letterkunde)|epigraaf]], wat in Engels lui: "Not things, but opinions about things, trouble men." {{sfn|Pierce|de Voogd|1996|p=15}} Die roman begin met Tristram se uiteensetting van sy eie opvatting. Dit gaan meestal deur wat Sterne "progressiewe afwykings" noem, sodat ons nie Tristram se geboorte voor die derde bundel bereik nie. <ref> {{harvnb|Descargues-Grant|2006}} </ref><ref>{{cite news |last1=Graham |first1=Thomas |title=The best comic novel ever written? |url=http://www.bbc.com/culture/story/20190521-is-this-the-best-shaggy-dog-story-ever-written |accessdate=26 Februarie 2020 |work=BBC |publisher=BBC |date=17 Junie 2019}}</ref> Die roman is ryk aan karakters en humor, en die invloede van [[François Rabelais|Rabelais]] en [[Miguel de Cervantes]] is deurgaans aanwesig. Die roman eindig na 9 volumes, wat oor 'n dekade gepubliseer is, maar sonder 'n tradisionele slot. Sterne het die roman aangevul met preke, essays en regsdokumente en die grense van tipografie en drukontwerp beproef deur bv. bladsye wat met marmer beslaan is in die verhaal in te sluit. {{sfn|Washington|2017|p=333}} Baie van die innovasies wat Sterne bekendgestel het, het [[Modernisme|Modernistiese]] skrywers soos [[James Joyce]] en [[Virginia Woolf]] beïnvloed, asook meer kontemporêre skrywers soos [[Thomas Pynchon]] en David Foster Wallace. {{sfn|Washington|2017|p=334}} Italo Calvino het na ''Tristram Shandy'' verwys as "ongetwyfeld die stamvader van alle avant-garde romans van ons eeu". {{sfn|Washington|2017|p=334}} Die Russiese formalistiese skrywer Viktor Shklovsky beskou ''Tristram Shandy'' as die argetipiese, essensiële roman, "die mees tipiese roman van die wêreldliteratuur."{{sfn|Gratchev|Mancing|2019|p=139}} Die voorste kritiese opvattinge van ''Tristram Shandy'' is egter daartoe geneig om opvallend gepolariseer te wees wat hul evaluasies van die belang van die werk in die letterkunde betref. == Publikasies == *1743 "The Unknown World: Verses Occasioned by Hearing a Pass-Bell" *1747 "The Case of Elijah and the Widow of Zerephath" *1750 "The Abuses of Conscience" *1759 ''A Political Romance'' *1759 ''Tristram Shandy'' vol. 1 en 2 *1760 ''The Sermons of Mr Yorick'' vol. 1 en 2 *1761 ''Tristram Shandy'' vol. 3–6 *1765 ''Tristram Shandy'' vol. 7 en 8 *1766 ''The Sermons of Mr Yorick'' vol. 3 en 4 *1767 ''Tristram Shandy'' vol. 9 *1768 ''A Sentimental Journey Through France and Italy'' == Verwysings == {{Verwysings}} {{vertaalvanaf | taalafk = en | il = Laurence_Sterne }} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Sterne, Laurence}} [[Kategorie:Skrywers]] [[Kategorie:Geboortes in 1713]] [[Kategorie:Sterftes in 1768]] g2ca5l252osvuqilbrobd9r22gsqa2v 0 252223 2894106 2861352 2026-04-15T14:06:56Z ~2026-23382-29 206276 1€ 2894106 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Cristo yacente Gregorio Fernandez.jpg|duimnael|Standbeeld van Jesus ]] [[Lêer:Russian Resurrection icon.jpg|duimnael|’n 16de-eeuse [[Russies-Ortodokse Kerk|Russies-Ortodokse]] [[ikoon]] van die Wederopstanding]] [[Lêer:Sepulchro detail.JPG|duimnael|Die Heilige Graflegging van Christus]] [[Lêer:BenedictineVespers.jpg|duimnael|Benediktynse monnike besig om Vespers op Heilige Saterdag te sing]] '''Heilige''' is die laaste dag van Lydensweek (wat volgens liturgiese telling begin met [[Palmsondag]] as eerste dag van dié week), waarin [[Christene]] hulself vir [[Paasfees]] voorberei. In die [[Kopties-Ortodokse Kerk]] word dié dag ook '''Vreugdevolle Saterdag''' of '''Saterdag van Lig''' genoem. Liturgies gesien duur Heilige Saterdag slegs tot die aandskemer, waarna die Paaswake gevier word en vervolgens die eintlike Paasfees begin, omdat 'n dag volgens [[Judaïsme|Joodse]] tradisie met sononder begin en die oorspronklike Paaswake tydens [[Pesach]] gehou is. Heilige Saterdag is die Saterdag voor Paasfees en die dag ná [[Goeie Vrydag]].<ref>{{en}} {{cite book|url = https://books.google.de/books?id=uZFRAAAAYAAJ&pg=PT125&redir_esc=y |title = New century reference library of the world's most important knowledge: complete, thorough, practical, Volume 3 |publisher=Syndicate Pub. Co.|author= Leonard Stuart |year=1909|accessdate = 9 April 2020}}</ref> Dit is die tweede dag van die Paastriduüm (''Triduum Sacrum'' of ''Triduum Paschale''), die tydperk van [[Passie van Jesus Christus|passie]], dood en opstanding van [[Jesus van Nasaret|Jesus]]; hierdie tydperk sluit [[Wit-Donderdag]] en Goeie Vrydag in, en eindig op die aand van Paasfees.<ref>{{en}} {{cite book|url = https://books.google.de/books?id=Tbb9axN6qFwC&pg=PA33&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |title = Three Day Feast: Maundy Thursday, Good Friday, and Easter|publisher=Augsburg Books|author= Gail Ramshaw|year=2004|accessdate = 9 April 2020}}</ref><ref>{{en}} {{cite book|url = https://books.google.de/books?id=dyWqm3hCMC0C&pg=PA113&dq=Triduum+Maundy&hl=en&sa=X&ei=4Dl7T9fvGoLi0QGfwI2MBg&redir_esc=y#v=onepage&q=Triduum%20Maundy&f=false|title = The Companion to the Book of Common Worship|author=Peter C. Bower|publisher = Geneva Press|accessdate = 9 April 2020}}</ref> Christene herdenk op Heilige Saterdag Jesus se tyd in die graf en sy neerdaling na die hel, waar hy ná sy [[kruisiging]] "na die geeste in die gevangenis gegaan en daar sy oorwinning aangekondig" het ([[1 Petrus]] 3:19).<ref>{{af}} {{cite news |url=http://www.bybel.co.za/search/search-detail.php?version=1&book=1PE&chapter=3&resnum=92323 |title=1 Petrus 3, 19 |work=[[Bybel]]: [[1 Petrus]] |publisher=[[Bybelgenootskap van Suid-Afrika]] |accessdate=9 April 2020 |quote=En so het Hy na die geeste in die gevangenis gegaan en daar sy oorwinning aangekondig.}}</ref> Soms word na die Heilige Saterdag as Paassaterdag verwys, hoewel dit nie met die kerklike tradisie ooreenstem nie: Paassaterdag is in die kerklike liturgie die Saterdag ná [[Paasfees]] en vervolgens dié dag voor Wit-Sondag, 'n week ná Paasfees. == Datums == Die datum van Heilige Saterdag word, nes baie ander feeste en herdenkings van die [[liturgiese jaar]], volgens die Paasfeesdatum bereken. Vervolgens word Heilige Saterdag op die dag voor Paassondag gehou. Die vroegste moontlike datum volgens die [[Gregoriaanse kalender]] is 21 Maart en die laaste moontlike datum is 24 April. In die [[Juliaanse kalender]], wat veral deur die [[Oosters-Ortodokse Kerk]]e gebruik word, verskil dié datum effens. {| | valign="top" | {| class="wikitable" style="float:left; margin: 0 0 1em 1em" |- |+align=center|'''2000–2010''' |- ! Jaar !! Weste !! Ooste |- ! 2000 | 22 April || 29 April |- ! 2001 |colspan=2 align=center| 14 April |- ! 2002 | 30 Maart || 4 Mei |- ! 2003 | 19 April || 25 April |- ! 2004 |colspan=2 align=center| 10 April |- ! 2005 | 26 Maart || 30 April |- ! 2006 | 15 April || 22 April |- ! 2007 |colspan=2 align=center| 7 April |- ! 2008 | 22 Maart || 26 April |- ! 2009 | 11 April || 18 April |- ! 2010 |colspan=2 align=center| 3 April |} | valign="top" | {| class="wikitable" style="float:left; margin: 0 0 1em 1em" |+align=center|'''2011–2021''' |- ! Jaar !! Weste !! Ooste |- |- ! 2011 |colspan=2 align=center| 23 April |- ! 2012 | 7 April || 14 April |- ! 2013 | 30 Maart || 4 Mei |- ! 2014 |colspan=2 align=center| 19 April |- ! 2015 | 4 April || 11 April |- ! 2016 | 26 Maart || 30 April |- ! 2017 |colspan=2 align=center| 15 April |- ! 2018 | 31 Maart || 7 April |- ! 2019 | 20 April || 27 April |- ! 2020 | 11 April || 18 April |- ! 2021 | 3 April || 1 Mei |} | valign="top" | {| class="wikitable" style="float:left; margin: 0 0 1em 1em" |+align=center|'''2022–2032''' |- ! Jaar !! Weste !! Ooste |- |- ! 2022 | 16 April || 23 April |- ! 2023 | 8 April || 15 April |- ! 2024 | 30 Maart || 4 Mei |- ! 2025 |colspan=2 align=center| 19 April |- ! 2026 | 4 April || 11 April |- ! 2027 | 27 Maart || 1 Mei |- ! 2028 |colspan=2 align=center| 15 April |- ! 2029 | 31 Maart || 7 April |- ! 2030 | 20 April || 27 April |- ! 2031 |colspan=2 align=center| 12 April |- ! 2032 | 27 Maart || 1 Mei |} |} == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Verdere leesstof == * {{de}} [[Pous Benedictus XVI]]: ''Karsamstag. Erste Meditation.'' In: Joseph Ratzinger: ''Meditationen zur Karwoche.'' (= ''Meitinger Kleinschriften'', Nr. 5) Kyrios, Meitingen, Freising, 7. Aufl. 1980, S. 17–21 (geistliche Deutung des Karsamstags). * {{de}} Hans-Ulrich Wiese: ''Karsamstagsexistenz: Auseinandersetzung mit dem Karsamstag in der Liturgie und moderner Kunst'' (= ''Bild – Raum – Feier. Studien zu Kirche und Kunst'', Band 1) Schnell und Steiner, Regensburg 2002, {{ISBN|3-7954-1515-2}} (Dissertation Universität Bonn 2001, 292, [15] Seiten mit Illustrationen). == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Holy Saturday|Heilige Saterdag}} * {{en}} {{cite web|url=http://www.newadvent.org/cathen/07424a.htm|title=Holy Saturday|publisher=Catholic Encyclopædia|accessdate=1 April 2021}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Holy-Saturday|title=Holy Saturday|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=1 April 2021}} {{Christelike feeste en herdenkings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Paasfees]] 2acdhcftkny2efnvy746tf0ygaoyvh6 2894107 2894106 2026-04-15T14:10:52Z SpesBona 2720 Wysiging deur [[Special:Contributions/~2026-23382-29|~2026-23382-29]] teruggerol na laaste weergawe deur [[User:Jcb|Jcb]] 2861352 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Cristo yacente Gregorio Fernandez.jpg|duimnael|Standbeeld van Jesus in die graf, deur Gregorio Fernández. [[Klooster]] San Joaquín en Santa Ana, [[Valladolid]], [[Spanje]]]] [[Lêer:Russian Resurrection icon.jpg|duimnael|’n 16de-eeuse [[Russies-Ortodokse Kerk|Russies-Ortodokse]] [[ikoon]] van die Wederopstanding]] [[Lêer:Sepulchro detail.JPG|duimnael|Die Heilige Graflegging van Christus]] [[Lêer:BenedictineVespers.jpg|duimnael|Benediktynse monnike besig om Vespers op Heilige Saterdag te sing]] '''Heilige Saterdag''' is die laaste dag van Lydensweek (wat volgens liturgiese telling begin met [[Palmsondag]] as eerste dag van dié week), waarin [[Christene]] hulself vir [[Paasfees]] voorberei. In die [[Kopties-Ortodokse Kerk]] word dié dag ook '''Vreugdevolle Saterdag''' of '''Saterdag van Lig''' genoem. Liturgies gesien duur Heilige Saterdag slegs tot die aandskemer, waarna die Paaswake gevier word en vervolgens die eintlike Paasfees begin, omdat 'n dag volgens [[Judaïsme|Joodse]] tradisie met sononder begin en die oorspronklike Paaswake tydens [[Pesach]] gehou is. Heilige Saterdag is die Saterdag voor Paasfees en die dag ná [[Goeie Vrydag]].<ref>{{en}} {{cite book|url = https://books.google.de/books?id=uZFRAAAAYAAJ&pg=PT125&redir_esc=y |title = New century reference library of the world's most important knowledge: complete, thorough, practical, Volume 3 |publisher=Syndicate Pub. Co.|author= Leonard Stuart |year=1909|accessdate = 9 April 2020}}</ref> Dit is die tweede dag van die Paastriduüm (''Triduum Sacrum'' of ''Triduum Paschale''), die tydperk van [[Passie van Jesus Christus|passie]], dood en opstanding van [[Jesus van Nasaret|Jesus]]; hierdie tydperk sluit [[Wit-Donderdag]] en Goeie Vrydag in, en eindig op die aand van Paasfees.<ref>{{en}} {{cite book|url = https://books.google.de/books?id=Tbb9axN6qFwC&pg=PA33&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |title = Three Day Feast: Maundy Thursday, Good Friday, and Easter|publisher=Augsburg Books|author= Gail Ramshaw|year=2004|accessdate = 9 April 2020}}</ref><ref>{{en}} {{cite book|url = https://books.google.de/books?id=dyWqm3hCMC0C&pg=PA113&dq=Triduum+Maundy&hl=en&sa=X&ei=4Dl7T9fvGoLi0QGfwI2MBg&redir_esc=y#v=onepage&q=Triduum%20Maundy&f=false|title = The Companion to the Book of Common Worship|author=Peter C. Bower|publisher = Geneva Press|accessdate = 9 April 2020}}</ref> Christene herdenk op Heilige Saterdag Jesus se tyd in die graf en sy neerdaling na die hel, waar hy ná sy [[kruisiging]] "na die geeste in die gevangenis gegaan en daar sy oorwinning aangekondig" het ([[1 Petrus]] 3:19).<ref>{{af}} {{cite news |url=http://www.bybel.co.za/search/search-detail.php?version=1&book=1PE&chapter=3&resnum=92323 |title=1 Petrus 3, 19 |work=[[Bybel]]: [[1 Petrus]] |publisher=[[Bybelgenootskap van Suid-Afrika]] |accessdate=9 April 2020 |quote=En so het Hy na die geeste in die gevangenis gegaan en daar sy oorwinning aangekondig.}}</ref> Soms word na die Heilige Saterdag as Paassaterdag verwys, hoewel dit nie met die kerklike tradisie ooreenstem nie: Paassaterdag is in die kerklike liturgie die Saterdag ná [[Paasfees]] en vervolgens dié dag voor Wit-Sondag, 'n week ná Paasfees. == Datums == Die datum van Heilige Saterdag word, nes baie ander feeste en herdenkings van die [[liturgiese jaar]], volgens die Paasfeesdatum bereken. Vervolgens word Heilige Saterdag op die dag voor Paassondag gehou. Die vroegste moontlike datum volgens die [[Gregoriaanse kalender]] is 21 Maart en die laaste moontlike datum is 24 April. In die [[Juliaanse kalender]], wat veral deur die [[Oosters-Ortodokse Kerk]]e gebruik word, verskil dié datum effens. {| | valign="top" | {| class="wikitable" style="float:left; margin: 0 0 1em 1em" |- |+align=center|'''2000–2010''' |- ! Jaar !! Weste !! Ooste |- ! 2000 | 22 April || 29 April |- ! 2001 |colspan=2 align=center| 14 April |- ! 2002 | 30 Maart || 4 Mei |- ! 2003 | 19 April || 25 April |- ! 2004 |colspan=2 align=center| 10 April |- ! 2005 | 26 Maart || 30 April |- ! 2006 | 15 April || 22 April |- ! 2007 |colspan=2 align=center| 7 April |- ! 2008 | 22 Maart || 26 April |- ! 2009 | 11 April || 18 April |- ! 2010 |colspan=2 align=center| 3 April |} | valign="top" | {| class="wikitable" style="float:left; margin: 0 0 1em 1em" |+align=center|'''2011–2021''' |- ! Jaar !! Weste !! Ooste |- |- ! 2011 |colspan=2 align=center| 23 April |- ! 2012 | 7 April || 14 April |- ! 2013 | 30 Maart || 4 Mei |- ! 2014 |colspan=2 align=center| 19 April |- ! 2015 | 4 April || 11 April |- ! 2016 | 26 Maart || 30 April |- ! 2017 |colspan=2 align=center| 15 April |- ! 2018 | 31 Maart || 7 April |- ! 2019 | 20 April || 27 April |- ! 2020 | 11 April || 18 April |- ! 2021 | 3 April || 1 Mei |} | valign="top" | {| class="wikitable" style="float:left; margin: 0 0 1em 1em" |+align=center|'''2022–2032''' |- ! Jaar !! Weste !! Ooste |- |- ! 2022 | 16 April || 23 April |- ! 2023 | 8 April || 15 April |- ! 2024 | 30 Maart || 4 Mei |- ! 2025 |colspan=2 align=center| 19 April |- ! 2026 | 4 April || 11 April |- ! 2027 | 27 Maart || 1 Mei |- ! 2028 |colspan=2 align=center| 15 April |- ! 2029 | 31 Maart || 7 April |- ! 2030 | 20 April || 27 April |- ! 2031 |colspan=2 align=center| 12 April |- ! 2032 | 27 Maart || 1 Mei |} |} == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Verdere leesstof == * {{de}} [[Pous Benedictus XVI]]: ''Karsamstag. Erste Meditation.'' In: Joseph Ratzinger: ''Meditationen zur Karwoche.'' (= ''Meitinger Kleinschriften'', Nr. 5) Kyrios, Meitingen, Freising, 7. Aufl. 1980, S. 17–21 (geistliche Deutung des Karsamstags). * {{de}} Hans-Ulrich Wiese: ''Karsamstagsexistenz: Auseinandersetzung mit dem Karsamstag in der Liturgie und moderner Kunst'' (= ''Bild – Raum – Feier. Studien zu Kirche und Kunst'', Band 1) Schnell und Steiner, Regensburg 2002, {{ISBN|3-7954-1515-2}} (Dissertation Universität Bonn 2001, 292, [15] Seiten mit Illustrationen). == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Holy Saturday|Heilige Saterdag}} * {{en}} {{cite web|url=http://www.newadvent.org/cathen/07424a.htm|title=Holy Saturday|publisher=Catholic Encyclopædia|accessdate=1 April 2021}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Holy-Saturday|title=Holy Saturday|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=1 April 2021}} {{Christelike feeste en herdenkings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Paasfees]] a5ukl0htqhotyd7d0zhvt8wfr9njqro 0 255676 2894161 1982467 2026-04-15T21:05:40Z Jcb 223 2894161 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Louis-Claude Daquin.jpg|thumb|Louis-Claude Daquin]] '''Louis-Claude Daquin''' (of D'Aquino, d'Aquin, d'Acquin; 4 Julie [[1694]] – 15 Junie [[1772]]) was 'n [[Frankryk|Franse]] [[komponis]] van [[Jode|Joodse]] afkoms, wat musiek geskryf het in die [[Barok]]- en [[Galant]]-style. Hy was 'n virtuoos [[orrelmusiek|orrelis]] en speler van die [[klavesimbel]].<ref>{{cite book |article=Louis-Claude Daquin |title=The New Grove Dictionary of Music and Musicians |editor-first=Stanley |editor-last=Sadie |location=London |publisher=Macmillan |year=1980 |isbn=1561591742}}</ref><ref>{{cite book |article=Louis-Claude Daquin |title=Classical Music |editor-first=John |editor-last=Burrows |publisher=DK Publishing |location=New York |year=2005 |isbn=0756609585}}</ref><ref>{{cite book |title=The Music of the Jews in the Diaspora |first=Alfred |last=Sendrey |location=New York |publisher=Thomas Yoseloff |year=1970 |isbn=0498066479}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Saadjie}} {{DEFAULTSORT:Daquin, Louis-Claude}} [[Kategorie:Franse komponiste]] [[Kategorie:Barokkomponiste]] [[Kategorie:Geboortes in 1694]] [[Kategorie:Sterftes in 1772]] s4j5qg3d08zda90jnh96nkq8svogkb6 0 255680 2894160 2383106 2026-04-15T21:05:33Z Jcb 223 2894160 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Lindsey Graham, Official Portrait 2006.jpg|thumb|Lindsey Graham]] '''Lindsey Olin Graham''' (gebore op 9 Julie [[1955]]) is 'n Amerikaanse politikus wat tans dien as die senior Senator van [[Suid-Carolina]] in die Senaat van die [[Verenigde State van Amerika]]. Hy hou die pos al sedert 2003. Vanaf 2019 is hy die Voorsitter van die [[Verenigde State Komitee op die Regbank]]. Hy is 'n lid van die [[Republikeinse Party (Verenigde State)]]. Graham is 'n boorling van sentraal [[Suid-Carolina]], en het sy ''Juris Doctor'' graad ontvang van die [[Regskool van die Universiteit van Suid-Carolina]]. Die grootste deel van sy aktiewe diens in die [[Amerikaanse Weermag]] het vanaf 1982 tot 1988 plaasgevind toe hy diens gedoen het saam met die ''"Judge Advocate General's" (JAG) Korps'' in die Lugmag van die Verenigde State, as 'n prokureur vir die verdediging, en daarna saam met die Lugmag se hoofaanklaer in [[Europa]], wat in [[Wes-Duitsland]] gestasioneer was. Later het sy hele loopbaan in die Reserwemag van die VSA Lugmag gelyktydig saamgeval met sy kongressionele loopbaan. Die Brons Ster Medalje is in 2014 aan hom toegeken. Graham het as 'n prokureur in 'n privaatpraktyk gewerk voordat hy een termyn gedien het in die Suid-Carolina Huis van Verteenwoordigers, vanaf 1993 tot 1995. Sy nasionale kongressionele loopbaan het begin toe hy verkies was in die eerste van vier termyne na die [[Verenigde State Huis van Verteenwoordigers]], as verteenwoordiger van Suid-Carolina se 3de kongressionele distrik vanaf 1995 tot 2003. In 2002 het Graham die Verenigde State Senaatsverkiesing in Suid-Carolina gewen, nadat die agt-term gevestigde Republikeinse senator, [[Strom Thurmond]], sy aftrede aangekondig het. Hy het 'n tweede termyn gewen in 2008 en 'n derde termyn in 2014. Graham is 'n afgetrede Kolonel van die Reserwemag van die [[Amerikaanse Lugmag]], en is in die Senaat bekend om sy voorspraak vir 'n sterk nasionale verdedigingsmag en vir sy aggressiewe beleid van ingryping of tussenkoms wat internasionale konflikte betref. Graham het tussen Junie en Desember 2015 in sy eerste en enigste presidensiële veldtog deelgeneem, maar het uitgeval voordat die 2016 Republikeinse "primaries" begin het. Hy was 'n uitgesproke kritikus van President [[Donald Trump]] se kandidatuurskap, en het nie veel gehou van President Trump se kommentaar oor [[John McCain]] nie. Sedert 2017 het Graham egter 'n ommeswaai gemaak, sy standpunte op President Trump verander en 'n stoere ondersteuner van die president geword. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * ''Lindsey Graham erupts: Kavanaugh hearing an unethical sham'' (https://www.youtube.com/watch?v=RTBxPPx62s4) {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Graham, Lindsey}} [[Kategorie:Amerikaanse politici]] [[Kategorie:Geboortes in 1955]] [[Kategorie:Lewende mense]] nsarsnxl7c6uaobh0815qeyjfg0l39u 0 256280 2894158 2823195 2026-04-15T21:03:28Z Jcb 223 2894158 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Musikale kunstenaar | naam = Lera Auerbach | beeld = | beeldgrootte = | dwarsformaat = | beeldbeskrywing = | beeldonderskrif = | agtergrondkleur = klassiek | geboortenaam = Valeria Lvovna Averbakh | alias = | geboortedatum = 21 Oktober 1973 | geboorteplek = [[Tsjeljabinsk]] | oorsprong = | sterfdatum = | sterfplek = | genre = Klassiek | beroep = Komponis, pianist | instrument = | jare_aktief = | etiket = | assosiasies = | webwerf = | huidige_lede = | gewese_lede = }} '''Lera Auerbach''' ({{lang-ru|Лера Авербах}}, gebore '''Valeria Lvovna Averbakh''', {{lang-ru|Валерия Львовна Авербах}}; 21 Oktober [[1973]], [[Tsjeljabinsk]]) is 'n [[Sowjet]]-[[Russies]] gebore [[Amerikaners|Amerikaner]] [[Klassieke musiek|klassieke]] [[komponis]] en [[pianis]].<ref name=JWMag>[http://www.jwmag.org/page.aspx?pid=3887 "A Dream Fulfilled: Women who emigrated from the former Soviet Union are now making a significant mark in the U.S."] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160601125351/http://www.jwmag.org/page.aspx?pid=3887 |date=2016-06-01 }}, by Susan Josephs. Spring 2014 issue of ''Jewish Woman Magazine''</ref> ==Vroeë lewe en opvoeding== Auerbach was gebore vanuit 'n [[Jode|Joodse]] gesin in Tsjeljabinsk, 'n stad in die [[Oeralgebergte]] wat grens aan [[Siberië]]. Haar moeder was 'n klavieronderwyser, wie se voorouers ook musikante was.<ref name=JWMag /> Auerbach het haar eie musiek op 'n vroeë ouderdom begin komponeer, en sy het later aan 'n onderhoudvoerder vertel, "Ek was gebore om dit te doen, om in die kunste werksaam te wees...Ek het hierdie gevoel gehad toe ek vier was en ek het dit gehad toe ek na New York gekom het...".<ref name=JWMag /> Sy het toestemming ontvang om die [[Verenigde State]] te besoek op 'n konserttoer in 1991. Alhoewel sy geen Engels magtig was nie, het sy besluit om te ontsnap sodat sy in die land kon bly ten einde haar musikale loopbaan voort te sit. Sy het daagliks meer as 'n honderd [[Straatblokke|Blokke]] gestap ten einde te kan studeer by die [[Manhattan Musiekskool]] omrede sy nie die [[New York Stad Metrospoordiens|subway]] [[New York Stad Vervoertariewe|tariewe]] kon bekostig nie.<ref name=JWMag /> Auerbach het gevolglik grade in klavier en komposisie gekry by die [[Juilliard Skool]] waar sy klavier gestudeer het saam met [[Joseph Kalichstein]] , en komposisie saam met [[Milton Babbitt]]. Haar voorgraadse studies was onderskryf deur ''Die Paul & Daisy Soros Genootskap vir Nuwe Amerikaners''.<ref>http://www.pdsoros.org/current_fellows/index.cfm/yr/1998#auerbach {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150725183802/http://pdsoros.org/current_fellows/index.cfm/yr/1998 |date=2015-07-25 }}</ref> Sy het ook gegradueer in die klaviersolis-program van die [[Hochschule für Musik Hannover]].<ref>[http://www.zeit.de/kultur/musik/2009-09/lera-auerbach/ ''Die Zeit'']</ref> ==Komposisies== Auerbach se komposisies is al aangevra en opgevoer deur 'n wye reeks kunstenaars, orkeste en balletgeselskappe, insluitende [[Gidon Kremer]], die [[Kremerata Baltica]], die [[Emerson Strykkwartet|David Finckel]], [[Wu Han (pianis)|Wu Han]], [[Vadim Gluzman]], die [[Tokio Strykkwartet|Tokio]], Kuss, Parker en Petersen Strykkwartette, die [[Südwestrundfunk|SWR]] en [[Norddeutscher Rundfunk|NDR]] simfonieorkeste, die [[Berg Orkes]], en die [[Koninklike Deense Ballet]]. Auerbach se musiek was ook aangevra deur en opgevoer by die [[Caramoor Internasionale Musiekfees]], [[Lucerne Fees]], [[Lockenhaus]] Fees, "Bremen Musikfest" en [[Schleswig-Holstein Musikfees]]. 'n Nuwe aanvraging deur die Koninklike Deense Ballet om [[Hans Christian Andersen]] se tweehonderdste herdenking, was die tweede samewerking tussen Lera Auerbach en die [[Choreografie|choreografies]] [[John Neumeier]]. Die [[ballet]] is 'n moderne weergawe van die klassieke [[Feëverhaal]] ''[[Die Klein Meermin]]'' en die werk se buiging het plaasgevind in April 2005 by die toe-nuut-geopende [[Kopenhagen Operahuis]].<ref name=sequenza21>Jerry Bowles: "The Total Package", Sequenza 21, Wednesday, August 10, 2005 http://www.sequenza21.com/2005/08/lera-auerbach-total-package.html</ref> Haar Dubbelkonsert vir Viool, Klavier en Orkes, Op. 40, was in 1997 geskryf, maar was nie opgevoer tot 15 Desember 2006 in [[Stuttgart]] nie. Dit was opgevoer deur die [[Stuttgart Radio Simfonieorkes]] en gedirigeer deur [[Andrey Boreyko]]; die soliste was die violis [[Vadim Gluzman]] en pianis Angela Yoffe. Die Amerikaanse buiging van die werk het plaasgevind op 13 Februarie 2010 deur die [[Fort Wayne Filharmoniese Orkes]] wat gedirigeer is deur [[Andrew Constantine]]; en die soliste was die violis [[Jennifer Koh]] en pianis [[Benjamin Hochman]].<ref>''Prelude'' February/March 2010 (Fort Wayne: Keefer Printing Company, 2010)</ref> In 2007 het haar ''Simfonie No. 1, "Chimera"'', sy wereldpremiére ontvang deur die [[Düsseldorf]] Simfonieorkes. Ander eerste opvoerings in 2007 sluit die ''Simfonie No. 2 "Mis vir 'n Digter"'' deur [[Hannover]] se [[NDR Radio Filharmoniese Orkes]] in, sowel as '''N Russiese Mis'' (gebaseer op Russiese Ortodokse gewyde tekste en poësie deur [[Alexander Pushkin]], [[Gavrila Derzhavin]], [[Mikhail Lermontov]], [[Boris Pasternak]], [[Osip Mandelstam]], [[Alexander Blok]], [[Zinaida Gippius]], [[Anna Akhmatova]], [[Joseph Brodsky]], [[Viktor Sosnora]] en [[Irina Ratushinskaya]]) deur die Bremen Filharmoniese Orkes saam met die Nasionale Koor van [[Letland]] en die Seuns Operakoor van [[Estland]]. [[Wene]] se geskiedkundige [[Theater an der Wien]] het in November 2011 die eerste opvoering van Auerbach se vollengte opera, gebaseer op haar oorspronklike toneelstuk ''Gogol'', gegee.<ref>[http://kurier.at/kultur/4315716-gogol-als-packende-schlachtplatte.php/ "''Gogol'' als packende Schlachtplatte"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120120135653/http://kurier.at/kultur/4315716-gogol-als-packende-schlachtplatte.php |date=20 Januarie 2012 }} (in [[Duits]]) ''Kurier'', 5 Desember 2011</ref> Auerbach se [[a cappella]] opera ''Die Blindes'', (gebaseer op 'n toneelstuk deur [[Maurice Maeterlinck]]) was opgevoer in 'n omstrede nuwe produksie deur [[John La Bouchardière]] by die [[Lincoln Sentrum vir Uitvoerende Kunste]], [[New York Stad]], in Julie 2013. Die gehoor was gedurende die hele opvoering geblinddoek.<ref>[https://www.nytimes.com/2013/07/07/arts/music/the-blind-lera-auerbachs-opera-confronts-isolation.html "Listening to a Disconnected Society / ''The Blind'', Lera Auerbach's Opera, Confronts Isolation"], ''[[The New York Times]]'', 2013</ref> ==Pryse en erkennnings== In 2005 het Auerbach die [[Hindemith-prys]] van die [[Schleswig-Holstein Musik Fees]] ontvang.<ref>[http://www.newmusicbox.org/article.nmbx?id=4329 Lera Auerbach receives 2005 Hindemith Prize] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604012230/http://www.newmusicbox.org/article.nmbx?id=4329 |date=2011-06-04 }} newmusicbox.org 5 Augustus 2005</ref> In dieselfde jaar het sy die ''Förderpreis Deutschlandfunk'' en die Bremer Musikfest-prys gewen. Sy was komponis-in-residensie in Bremen. Sy is bekend daarvoor dat sy die jongste komponis is om verteenwoordig te word deur die bekroonde Musikale uitgewersmaatskappy, Internationale Musikverlage Hans Sikorski GmbH & Co. KG van Hamburg, Duitsland.<ref>[http://www.sikorski.de/225/en/auerbach_lera.html Auerbach, Lera] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190531171739/https://www.sikorski.de/225/en/auerbach_lera.html |date=31 Mei 2019 }} Sikorski</ref> In 2007 was sy geselekteer as 'n lid van die forum van [[Jong Globale Leiers]] tydens die [[Wêreld Ekonomiese Forum]] in [[Davos]], [[Switserland]].<ref>[http://www.weforum.org/young-global-leaders/lera-auerbach/index.html/ Lera Auerbach] World Economic Forum</ref> == Hoof orkestrale werke == * Klavierconcerto No. 1, Op. 39 (1997–98) (1. Rivier van Verlies ; 2. Dialoog met Tyd ; 3. Wind van Vergetelheid ; Deel 2-''Dialoog met Tyd''-, kan apart gespeel word as 'n orkestrale stuk met die klavier as deel van die orkes) * Dubbelkonsert vir viool, klavier en orkes, Op. 40 (1997) * Vioolconcerto No. 1, Op. 56 (2000/2003) * Suite Concertante vir viool, klavier en strykinstrumente, Op. 60 (2001) * ''Serenade vir 'n Melancholiese See'', vir viool, tjello, klavier en strykorkes, Op. 68 (2002) * Vioolconcerto No. 2 in een beweging, Op. 77 (2004) * ''Drome en fluisteringe van Poseidon'', simfoniese gedig (2005) * Simfonie No. 1 ''Chimera'', vir groot orkes (2006) (laaste twee bewegings kan apart opgevoer word as die simfoniese gedig ''Ikarus'') * Simfonie No. 2 ''Mis vir 'n Digter'', vir mezzo-sopraan, tjello, koor en orkes (2006) * ''Russies Mis'' (2007) * ''Brose Solitudes'', Skaduboks vir Strykkwartet en orkes (2008) * ''Eterniday'', vir basdrom, celesta en Strykinstrumente (2010) * ''Post Silentium'', vir orkes (2012) * ''Memoria de la Luz'', Simfonie vir Strykinstrumente No. 1 (2013) (Rangskikking van Strykkwartet No. 2 ''Primera Luz'') * Simfonie No. 3 ''Die Peuter Troebadoer en sy Eienaardige Versameling'', vir viool, koor en orkes (2016)<ref>{{cite web |title=New Work: "Die Peuter Troebadoer en sy Eienaardige Versameling" deur Lera Auerbach in Bergen |url=http://www.sikorski.de/10619/en/new_work_the_infant_minstrel_and_his_peculiar_menagerie_by_lera_auerbach_in_bergen.html |website=Sikorski Music Publishers |publisher=SMP media GmbH |access-date=24 Augustus 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180731213411/https://www.sikorski.de/10619/en/new_work_the_infant_minstrel_and_his_peculiar_menagerie_by_lera_auerbach_in_bergen.html |archive-date=31 Julie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> * Vioolconcerto No. 4 (''NYx'') (2017, [[David Geffen-saal]]), [[Leonidas Kavakos]] (viool), [[New York Filharmoniese Orkes]], [[Alan Gilbert (dirigent)|Alan Gilbert]]<ref>[https://nyphil.org/concerts-tickets/1617/mahler-fourth-symphony-and-auerbach Performance details (1–3 Maart 2017)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190618233907/https://nyphil.org/concerts-tickets/1617/mahler-fourth-symphony-and-auerbach |date=18 Junie 2019 }}, New York Filharmoniese Orkes</ref> ==Opnames== *''Sonate vir Tjello en klavier, op. 69 (2002)'' (ArtistLed 11001-2) *''24 Preludes vir Viool en Klavier, Op. 46'' (BIS 2003) *''Tolstoy se Wals'' (BIS 2004) *''Auerbach speel Mozart'' (ARABESQUE 2005) *''Ballet vir 'n Eensame Violis, Op. 70'' (BIS 2005, Feminae 2016) *''Preludes en Drome'' bevat vier-en-twintig Preludes vir klavier, Op.41; Tien Drome, Op.45 en Koorstuk, Fuga en Postlude, Op.31(BIS 2006) *''Cetera Desunt, Strykkwartet No. 3'' (CAPRICCIO 2006) *''Vlug en Vuur'' (PROFIL – Hänssler Classics 2007) *''Sogno di Stabat Mater (2005, hersien 2009)'' ([[Nonesuch Records]] 287228-2) *''Celloquy'' bevat vier-en-twintig Preludes vir Tjello en Klavier, Op. 47 en Sonate vir Tjello en Klavier, Op. 69 ([[Cedille Records]] 2013) *''T'filah'' (Feminae 2016)<ref>[http://www.feminaerecords.com/releases/accompanying-herself-works-for-solo-violin-by-women-composers/ Accompanying Herself, Works for Solo Violin by Women Composers] 2016 Feminae Records</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} ==Verdere leeswerk== * [https://www.academia.edu/10756726/The_Very_Last_of_Soviet_%C3%89migr%C3%A9_Composers_Lera_Auerbach "The Very Last of Soviet Émigré Composers: Lera Auerbach"], 17-page article at Academia.edu; by Christoph Flamm, Professor of Applied Musicology at the University of Klagenfurt, Austria (free registration required) == Eksterne skakels == * {{Official website|http://www.leraauerbach.com}} *[http://www.myspace.com/leraauerbach Lera Auerbach's MySpace Music page] *[http://www.sikorski.de/de/frameloader.html?frame=http%3A//www.sikorski.de/composers/composer212.html Internationale Musikverlage Hans Sikorski] *[http://www.sikorski.de/catalogue/composers_works.php?lang=de&id=212&pos=0&komponist=Auerbach%2C+Lera Catalogue of works]{{dead link|date=December 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://bis.se//index.php?op=people&pID=2825 BIS Records] *[http://www.impresariat-simmenauer.de Impresariat Simmenauer] *[http://www.thomascrampton.com/dalian/lera-auerbach-music-meaning/ Lera Auerbach discusses the meaning of music] {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Auerbach, Lera}} [[Kategorie:Amerikaanse Jode]] [[Kategorie:Amerikaanse komponiste]] [[Kategorie:Amerikaanse pianiste]] [[Kategorie:Russiese Jode]] [[Kategorie:Russiese komponiste]] [[Kategorie:Russiese pianiste]] [[Kategorie:Geboortes in 1973]] [[Kategorie:Lewende mense]] 56fswgfzgv2sl7fq4is5fr8u2ejf89n 0 258660 2894154 2413159 2026-04-15T21:02:31Z Jcb 223 2894154 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Inligtingskas Persoon | naam = Lawrence Maxwell Krauss | bynaam = | beeld = Laurence Krauss.JPG | beeldbeskrywing = | onderskrif = Krauss by die Universiteit van Gent in 2013 | geboortenaam = | geboortedatum = [[1954]] | geboorteplek = | sterfdatum = | sterfteplek = | ouers = | titel = | nasionaliteit = {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} {{vlagland|Kanada}} | beroep = Skrywer, fisikus | ander = | bekend = | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | religie = | huweliksmaat = | kinders = | webblad = | handtekening = }} '''Lawrence Maxwell Krauss''' (gebore in [[1954]]) is 'n Amerikaans-Kanadese [[teoretiese fisika|teoretiese fisikus]], [[fisiese kosmologie|kosmoloog]] en professor in die Skool van Aarde- en Ruimteverkenning aan die Arizona Staatsuniversiteit (ASU). Hy is 'n voormalige professor aan [[Yale-universiteit|Yale]] en die Case Western Reserve-universiteit. Hy is van [[Jode|Joodse]] afkoms en het die ASU se Origins Project van stapel gestuur om fundamentele vrae oor die [[heelal]] te ondersoek en tot Julie 2018 as hoof van die projek gedien.<ref name="OriginsProject">{{cite web |url=https://origins.asu.edu/about#tabs-0-toprow3col1-5 |title=About The Origins Project |website=origins.asu.edu |publisher=Arizona State University |access-date=13 Augustus 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922211819/https://origins.asu.edu/about |archive-date=22 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die ASU het in antwoord op bewerings van seksuele wangedrag deur Krauss 'n ondersoek van stapel gestuur. Toe dit vasgestel is dat Krauss die universiteit se beleid oortree het, het hulle hom van sy posisie as direkteur verwyder.<ref>{{cite news |url=http://www.statepress.com/article/2018/08/sppolitics-lawrence-krauss-replaced-as-director-of-the-origins-project |title=Lawrence Krauss replaced as director of The Origins Project |work=The Arizona State Press |access-date=4 Augustus 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190921020539/https://www.statepress.com/article/2018/08/sppolitics-lawrence-krauss-replaced-as-director-of-the-origins-project |archive-date=21 September 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Krauss het voortgegaan as professor aan ASU en in Mei 2019 afgetree. In Januarie 2019 is dit aangekondig dat hy president van die Origins Project-stigting geword het.<ref name=":0">{{cite web |url=https://originsprojectfoundation.org/people/ |title=People – The Origins Project Foundation |last=admin |access-date=13 April 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320191527/https://originsprojectfoundation.org/people/ |archive-date=20 Maart 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die stigting is 'n nie-winsgewende organisasie wat openbare sessies oor wetenskap, kultuur, die samelewing, en ander opvoedkundige aangeleenthede aanbied. Hy sou ook 'n nuwe Origins [[podsending]] aanbied. Hy is 'n voorstander van die openbare begrip van wetenskap en van openbare beleid wat gebaseer is op grondige empiriese data, wetenskaplike skeptisisme, en opvoeding in die [[wetenskap]]pe. Krauss is 'n [[ateïsme|ateïs]] en is derhalwe toegewyd daaraan om die invloed te verminder van bygelowigheid en religieuse dogma in populêre kultuur.<ref>{{Cite journal|url=http://www.scientificamerican.com/article/faith-and-foolishness/ |title=Faith and Foolishness: When Religious Beliefs Become Dangerous |last1=Krauss |first1=Lawrence |date=1 Junie 2010 |journal=Scientific American |accessdate=31 Maart 2014}}</ref> Krauss is die outeur van verskeie topverkopers, insluitende ''The Physics of Star Trek'' (1995) en ''A Universe from Nothing: Why There is Something Rather Than Nothing'' (2012). Hy was voorsitter van die ''Bulletin of the Atomic Scientists'' se raad van borge. ==Verwysings== {{Verwysings}} {{vertaalvanaf | taalafk = en | il = Lawrence_M._Krauss }} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Krauss, Lawrence M.}} [[Kategorie:Amerikaanse akademici]] [[Kategorie:Amerikaanse fisici]] [[Kategorie:Amerikaanse Jode]] [[Kategorie:Amerikaanse skrywers]] [[Kategorie:Kanadese Jode]] [[Kategorie:Kanadese skrywers]] [[Kategorie:Kanadese wetenskaplikes]] [[Kategorie:Ateïste]] [[Kategorie:Kosmoloë]] [[Kategorie:Teoretiese fisici]] [[Kategorie:Geboortes in 1954]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Amerikaanse sterrekundiges]] mdlcaw41gttc11yzi5owjk5897sxmkv 0 260737 2894351 2348088 2026-04-16T09:23:16Z Oesjaar 7467 Verbeter 2894351 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas ster | naam= Capella {{Rooi sirkel | x = 149 | y = 69 }} | beeld= Auriga constellation map.svg | onderskrif= Capella se ligging (in die rooi sirkel). | sterrebeeld= [[Koetsier (sterrebeeld)|Koetsier]] | bayernaam= Alpha Aurigae | spektraaltipe= '''Aa:''': K0III,<ref name=strassmeier>{{cite journal|bibcode=1990A&A...230..389S|title=The spectral classification of chromospherically active binary stars with composite spectra|journal=Astronomy and Astrophysics|volume=230|pages=389|author1=Strassmeier|first1=K. G.|last2=Fekel|first2=F. C.|year=1990}}</ref> '''Ab:''': G1III<ref name=strassmeier/>, <br/>'''H:''' M2,5&nbsp;V<ref name=joy>{{cite journal|bibcode=1974ApJS...28....1J|title=Spectral Types of M Dwarf Stars|journal=Astrophysical Journal Supplement|volume=28|pages=1|authorlink=Alfred Harrison Joy|author1=Joy|first1=Alfred H.|last2=Abt|first2=Helmut A.|year=1974|doi=10.1086/190307}}</ref>,'''L:''' M4<ref name=bidelman>{{cite journal|bibcode=1985ApJS...59..197B|title=G. P. Kuiper's spectral classifications of proper-motion stars|journal=Astrophysical Journal Supplement Series|issn=0067-0049|volume=59|pages=197|author1=Bidelman|first1=W. P.|year=1985|doi=10.1086/191069}}</ref> | soort= [[Veelvoudige ster]] | RK= '''A:''': {{RK|05|16|41.35871}}<ref name="vanLeeuwen2007"/> <br/>'''H:''' {{RK|05|17|23.728}}<ref name=ppm>{{cite journal|bibcode=1988A&AS...74..449R|title=A new star catalogue of SAO type|journal=Astronomy and Astrophysics Supplement Series|issn=0365-0138|volume=74|pages=449|author1=Roeser|first1=S.|last2=Bastian|first2=U.|year=1988}}</ref><br/>'''L:''' {{RK|05|17|23.943}}<ref name=2mass>{{cite journal|bibcode=2003yCat.2246....0C|title=VizieR Online Data Catalog: 2MASS All-Sky Catalog of Point Sources (Cutri+ 2003)|journal=VizieR On-line Data Catalog: II/246. Originally Published In: 2003yCat.2246....0C|volume=2246|pages=II/246|author1=Cutri|first1=R. M.|last2=Skrutskie|first2=M. F.|last3=Van Dyk|first3=S.|last4=Beichman|first4=C. A.|last5=Carpenter|first5=J. M.|last6=Chester|first6=T.|last7=Cambresy|first7=L.|last8=Evans|first8=T.|last9=Fowler|first9=J.|last10=Gizis|first10=J.|last11=Howard|first11=E.|last12=Huchra|first12=J.|last13=Jarrett|first13=T.|last14=Kopan|first14=E. L.|last15=Kirkpatrick|first15=J. D.|last16=Light|first16=R. M.|last17=Marsh|first17=K. A.|last18=McCallon|first18=H.|last19=Schneider|first19=S.|last20=Stiening|first20=R.|last21=Sykes|first21=M.|last22=Weinberg|first22=M.|last23=Wheaton|first23=W. A.|last24=Wheelock|first24=S.|last25=Zacarias|first25=N.|year=2003}}</ref> | Dek= '''A:''': {{Dek|+45|59|52.7693}}<ref name="vanLeeuwen2007"/> <br/>'''H:''' {{Dek|+45|50|22.97}}<ref name=ppm/><br/>'''L:''' {{Dek|+45|50|19.84}}<ref name=2mass/> | magnitude= | skynmagnitude= '''A:''': +0,08<ref name=hr>{{cite journal|bibcode=1991bsc..book.....H|title=The Bright star catalogue|journal=New Haven, Conn.: Yale University Observatory, 5th Rev.ed.|year=1991|author-link1=Dorrit Hoffleit|last1=Hoffleit|first1=Dorrit|last2=Jaschek|first2=Carlos}}</ref>, '''H:''' 10,16<ref name=eggen>{{cite journal|bibcode=1963AJ.....68..483E|title=Three-color photometry of the components in 228 wide double and multiple systems|journal=Astronomical Journal|volume=68|pages=483|authorlink=Olin Eggen|author1=Eggen|first1=Olin J.|year=1963|doi=10.1086/109000}}</ref>, <br/>'''L:''' 13,7<ref name=agrawal>{{cite journal|bibcode=1986MNRAS.219..225A|title=Study of quiescent state X-ray emission from flare stars|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|issn=0035-8711|volume=219|issue=2|pages=225|author1=Agrawal|first1=P. C.|last2=Rao|first2=A. R.|last3=Sreekantan|first3=B. V.|year=1986|doi=10.1093/mnras/219.2.225}}</ref> | absolute magnitude= | B-V = | U-B = | massa= '''Aa:''': 2,5687 ± 0,0074, <br/>'''Ab:''': 2,4828 ± 0,0067, <br/>'''H:''' 0,57,<ref name=torres15 /><ref name=mult>{{cite journal |bibcode=1992ApJ...396..178F|doi=10.1086/171708|title=Multiplicity among M dwarfs|journal=The Astrophysical Journal|volume=396|pages=178|year=1992|authorlink=Debra Fischer|last1=Fischer|first1=Debra A.|last2=Marcy|first2=Geoffrey W.}}</ref>'''L:''' 0,53<ref name=torres15 /> | radius= '''Aa:''': 11,98 ± 0,57 <br/>'''Ab:''': 8,83 ± 0,33 <br/>'''H:''' 0,54 ± 0,03<ref name=lowmass /> | ligsterkte= | ouderdom= 590-650 | temperatuur= '''Aa:''' 4 970 ± 50<br/>'''Ab:''': 5 730 ± 60 <br/>'''H:''' 3 700 ± 150<ref name=lowmass>{{cite journal|bibcode=1996ApJS..104..117L|doi=10.1086/192295|title=Infrared Spectra of Low-Mass Stars: Toward a Temperature Scale for Red Dwarfs|journal=The Astrophysical Journal Supplement Series|volume=104|pages=117|year=1996|last1=Leggett|first1=S. K.|last2=Allard|first2=F.|last3=Berriman|first3=Graham|last4=Dahn|first4=Conard C.|last5=Hauschildt|first5=Peter H.}}</ref> | afstand= 42,919–43,48 | rotasiespoed= | fe-h= | veranderlik= '''A:''' ([[Veranderlike ster#RS Canum Venaticorum-veranderlikes|RS CVn]])<ref name=audard/> (vermoedelik)<ref name=gcvs>{{cite journal|bibcode=2009yCat....102025S|title=VizieR Online Data Catalog: General Catalogue of Variable Stars (Samus+ 2007–2013)|journal=VizieR On-line Data Catalog: B/gcvs. Originally Published In: 2009yCat....102025S|volume=1|pages=B/gcvs|display-authors=etal|author1=Samus|first1=N. N.|last2=Durlevich|first2=O. V.|year=2009}}</ref> | veelvoudig= 4 sterre | planete= | name= Alhajoth, Hokulei, α&nbsp;Aurigae, 13&nbsp;Aurigae, ADS&nbsp;3841, BD+45 1077, CCDM&nbsp;J05168+4559, GC&nbsp;6427, [[Henry Draper-katalogus|HD]]&nbsp;34029, [[Hipparcos|HIP]]&nbsp;24608, [[Bright Star Catalogue|HR]]&nbsp;1708, IDS&nbsp;05093+4554, LTT&nbsp;11619, PPM&nbsp;47925, SAO&nbsp;40186 e.a. }} '''Capella''' (ook bekend as '''Alpha Aurigae''' of '''α Aur''') is die helderste [[ster]] in die [[sterrebeeld]] [[Koetsier (sterrebeeld)|Koetsier]] (Auriga) en die sesde helderste ster aan die naghemel. In die [[Noordelike Halfrond]] is dit die derde helderste ster, naas [[Arcturus]] en [[Vega]]. In die noordelike winter is dit ’n prominente voorwerp wat noord van 44°N [[sirkumpolêre ster|sirkumpolêr]] is. Die [[Latyn]]se naam beteken "klein bok" en stel die bok [[Amaltea]] in die [[Griekse mitologie]] voor waaraan [[Zeus]] as ’n baba gedrink het. Capella is relatief naby, teen net 42,9&nbsp;[[ligjare]] van die [[Son]] af. Hoewel dit met die blote oog soos ’n enkele ster lyk, is dit eintlik ’n [[Veelvoudige ster|vierdubbele ster]] wat uit twee [[dubbelster]]re bestaan: die sterre Capella Aa, Capella Ab, Capella H en Capella L. Die primêre paar, Capella Aa en Ab, is twee heldergeel [[reusester]]re, wat albei ’n massa sowat 2,5 keer dié van die Son het. Die sekondêre paar, Capella H en L, is sowat 10&nbsp;000&nbsp;[[AE]] van die eerste paar af en is twee dowwe, klein en relatief koel [[rooidwerg]]e. Capella Aa en Ab het albei die [[waterstof]] in hul kern opgebruik en weg van die [[hoofreeks]] beweeg. Hulle is in ’n baie nabye, ronde omwenteling omtrent 0,74&nbsp;AE van mekaar af en draai elke 104 dae om mekaar. Capella Aa is koeler en helderder as Ab en is van die spektraaltipe K0III; dit sit tans [[helium]] in sy kern om in [[koolstof]] en [[suurstof]]. Capella&nbsp;Ab is effens kleiner en warmer en van spektraaltipe G1III; dit is in die [[Hertzsprung-gaping]], waar subreuse uitsit en afkoel om rooireuse te word. Capella is een van die helderste [[X-straal]]bronne in die lug; die strale kom vermoedelik hoofsaaklik van die [[korona]] van Capella Aa. ==Waarneming== Capella was van 210&nbsp;000 tot 160&nbsp;000 jaar gelede die helderste ster in die lug, met ’n [[skynbare magnitude]] van sowat {{nowrap|-1,8}}. Dit is vermoedelik genoem in ’n [[Arkadië|Arkadiese]] inskripsie uit die [[20ste eeu v.C.]]{{sfn|Schaaf |2008|p=152}} Sy verbinding met die simboliek van ’n bok dateer uit die [[Mesopotamië]] van die [[7de eeu v.C.]] as ’n sterrebeeld met die naam "GAM", "Gamlum" of "MUL.GAM". Die naam kon na slegs die ster of na die sterrebeeld Koetsier as ’n geheel verwys het. [[Beeld:Capella-Sun comparison.png|thumb|272px|Capella se komponente in vergelyking met die Son.]] In 1899 het professor William Wallace Campbell van die [[Lick-sterrewag]] in [[Kalifornië]] en die Britse sterrekundige Hugh Newall feitlik tegelykertyd aangekondig dat Capella ’n dubbelster is.<ref>{{cite journal|title=The Spectroscopic Binary Capella |author=Campbell, William Wallace | journal=Astrophysical Journal |volume=10 |date=Oktober 1899 |page= 177|doi=10.1086/140625 |bibcode=1899ApJ....10..177C}}</ref><ref>{{cite journal|title=Variable Velocities of Stars in the Line of Sight | author= Newall, Hugh Frank | journal=The Observatory|volume=22|date=Desember 1899 |pages=436–37| bibcode=1899Obs....22..436N}}</ref><ref>{{cite journal|title=The Binary System of Capella| author= Newall, Hugh Frank | journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=60| issue= 6 |date=Maart 1900 |pages=418–20| bibcode=1900MNRAS..60..418N | doi=10.1093/mnras/60.6.418}}</ref> Talle waarnemers het die sterre van mekaar probeer onderskei, maar sonder sukses.<ref name="torres2009">{{cite journal|author=Torres, Guillermo|author2=Claret, Antonio|author3=Young, Patrick A.|date=2009|title=Binary Orbit, Physical Properties, and Evolutionary State of Capella (α Aurigae).|journal=The Astrophysical Journal|volume=700|issue=2|pages=1349–81|bibcode=2009ApJ...700.1349T|arxiv = 0906.0977 |doi = 10.1088/0004-637X/700/2/1349 |url=https://digital.csic.es/bitstream/10261/24904/1/0004-637X_700_2_1349%20apj.pdf}}</ref> Dit is eers in 1919 [[interferometrie]]s waargeneem.<ref>{{cite book |chapter=Classical Observations of Visual Binary and Multiple Stars |author=Mason, B. |pages=88–96 [94] |title=Binary Stars as Critical Tools and Tests in Contemporary Astrophysics, Proceedings of the 240th Symposium of the International Astronomical Union, Held in Prague, Czech Republic |journal=Proceedings of the International Astronomical Union |volume=2 |date=22-25 Augustus 2006 |editor= William I. Hartkopf |editor2= Edward F. Guinan |editor3= Petr Harmanec|isbn=978-0-521-86348-3| doi=10.1017/S1743921307003857}}</ref><ref>{{cite journal| title=Application of Michelson's Interferometer Method to the Measurement of Close Double Stars |author= Anderson, John A.| journal=Astrophysical Journal |volume=51 |date=1920 |pages= 263–75 |doi=10.1086/142551 | bibcode=1920ApJ....51..263A}}</ref> Dit was die eerste interferometriese meting van enige voorwerp buite die [[Sonnestelsel]].<ref name=lr>{{cite web |url=http://www.lchr.org/a/36/il/page4.html |title=Modern Optical Interferometry |author=Tubbs, Bob |date=April 1997 |access-date=19 April 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170420143550/http://www.lchr.org/a/36/il/page4.html |archive-date=20 April 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In 1914 het die Finse sterrekundige Ragnar Furuhjelm gesien die dubbelster het ’n dowwe metgesel.<ref name=furuhjelm>{{cite journal| language=German| title= Ein schwacher Begleiter zu Capella |author= Furuhjelm, Ragnar |journal=Astronomische Nachrichten |volume=197 | issue= 11 |id=4715|date=April 1914 |pages= 181–82 |bibcode=1914AN....197..181F |doi=10.1002/asna.19141971103}}</ref> In Februarie 1936 het Carl L. Stearns waargeneem dat die metgesel self soos ’n dubbelster lyk,<ref name=stearns>{{cite journal|title=Note on duplicity of Capella H |author= Stearns, Carl L. |journal=Astronomical Journal |volume=45 |issue=1048 |date=July 1936|page= 120 |doi=10.1086/105349|bibcode=1936AJ.....45..120S}}.</ref> en dit is in September daardie jaar deur [[Gerard Kuiper]] bevestig. Dié paar is Capella H en L genoem.<ref name=kuiper>{{cite journal|title=Confirmation of the Duplicity of Capella H |author=Kuiper, Gerard P.|author-link=Gerard Kuiper|journal=Astrophysical Journal|volume=84|date=Oktober 1936|page= 359|doi=10.1086/143788|bibcode=1936ApJ....84Q.359K}}</ref> Die stersisteem is net meer as 42&nbsp;[[ligjare]] van die Son af.<ref name="vanLeeuwen2007">{{cite journal | first=F. | last=van Leeuwen | title=Validation of the new Hipparcos reduction | journal=Astronomy and Astrophysics | volume=474 | issue=2 | pages=653–64 | date=November 2007 | bibcode=2007A&A...474..653V| doi=10.1051/0004-6361:20078357 | arxiv=0708.1752}}</ref><ref name=torres15>{{cite journal|bibcode=2015ApJ...807...26T|arxiv=1505.07461|title=Capella (α Aurigae) Revisited: New Binary Orbit, Physical Properties, and Evolutionary State|journal=The Astrophysical Journal|volume=807|issue=1|pages=26|author1=Torres|first1=Guillermo|last2=Claret|first2=Antonio|last3=Pavlovski|first3=Krešimir|last4=Dotter|first4=Aaron|year=2015|doi=10.1088/0004-637X/807/1/26}}</ref> Capella was vermoedelik in die verlede nader aan die Son, omtrent 29&nbsp;ligjare sowat 237&nbsp;000 jaar gelede.<ref name=aa575_A35>{{cite journal | last1=Bailer-Jones | first1=C. A. L. | title=Close encounters of the stellar kind | journal=Astronomy & Astrophysics | volume=575 | id=A35 | pages=13 | date=2015 | doi=10.1051/0004-6361/201425221 | bibcode=2015A&A...575A..35B |arxiv = 1412.3648 }}</ref> Die sterre is na raming tussen 590 en 650&nbsp;miljoen jaar oud en is vermoedelik effens [[Veranderlike ster|veranderlik]]. Die omvang van sowat 0,1 in magnitude beteken dit sal soms helderder en soms dowwer wees as [[Rigel]], [[Betelgeuse]] en [[Vega]], wat ook veranderlik is. Die stelsel is geklassifiseer as ’n [[Veranderlike ster#RS Canum Venaticorum-veranderlikes|RS Canum Venaticorum-veranderlike]],<ref name=audard>{{cite conference|bibcode=2002cosp...34E1599A|title=Investigations of stellar coronae with XMM-Newton|journal=34th COSPAR Scientific Assembly|volume=34|author1=Audard|first1=M|year=2002}}</ref> ’n klas sterre wat na aan mekaar geleë is en baie aktiewe chromosfere het, insluitende groot [[sonvlek]]ke en opvlammings.<ref name=gcvs>{{cite journal|bibcode=2009yCat....102025S|title=VizieR Online Data Catalog: General Catalogue of Variable Stars (Samus+ 2007–2013)|journal=VizieR On-line Data Catalog: B/gcvs. Originally Published In: 2009yCat....102025S|volume=1|pages=B/gcvs|display-authors=etal|author1=Samus|first1=N. N.|last2=Durlevich|first2=O. V.|year=2009}}</ref> ==Naam== Die ster se [[Bayer-naam]] is "Alpha Aurigae" en sy [[Flamsteed-naam]] "13 Aurigae". Die eienaam, "Capella", is [[Latyn]] vir "(klein) bokooi"; die alternatiewe naam "Capra" is in klassieke tye meer dikwels gebruik.<ref name="Kunitzsch">{{cite book |last1=Kunitzsch|first1=Paul |last2=Smart|first2= Tim |year = 2006 |title = A Dictionary of Modern star Names: A Short Guide to 254 Star Names and Their Derivations |edition = 2de hers. |publisher = Sky Pub|isbn = 978-1-931559-44-7 |page = 19}}</ref> In 2016 het die [[Internasionale Astronomiese Unie]] se sternaamwerkgroep (WGSN) die naam "Capella" vir die ster goedgekeur.<ref name="WGSN1">{{cite web | url=http://www.pas.rochester.edu/~emamajek/WGSN/WGSN_bulletin1.pdf | title=Bulletin of the IAU Working Group on Star Names, No. 1 |accessdate=28 Julie 2016}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} ==Bronne== * {{cite book | last=Allen |first=Richard Hinckley | date=2013 |origyear=1899 | title=Star Names: Their Lore and Meaning | edition=Herdruk | publisher=Courier Corporation | isbn=978-0-486-13766-7 | ref = harv}} * {{cite book|last=Burnham |first=Robert Jr. | title=Burnham's Celestial Handbook: An Observer's Guide to the Universe Beyond the Solar System, Volume One: Andromeda-Cetus|edition=Revised & Enlarged|year=1978|publisher=Dover Publications|isbn=978-0-486-23567-7 | ref = harv}} * {{cite book | last1 = Ridpath | first1 = Ian | last2 = Tirion | first2 = Wil | date = 2001 | title = Stars and Planets Guide | publisher = Princeton University Press | isbn = 978-0-691-08913-3 | ref = harv }} * {{cite book|author=Brosch |first1=Noah |title=Sirius Matters|url=https://books.google.com/books?id=ricStR4SE-UC&pg=PR9|date= 2008|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-1-4020-8319-8|ref=harv}} * {{cite book|isbn=978-0-470-24917-8|title=The Brightest Stars: Discovering the Universe through the Sky's Most Brilliant Stars|publisher=Wiley |author1=Schaaf|first1=Fred|year=2008 | ref = harv}} * {{cite book | last = Winterburn | first = Emily | date = 2009 | title = The Stargazer's Guide: How to Read Our Night Sky | publisher = Harper Perennial | isbn = 978-0-06-178969-4 | ref = harv }} {{Lug3|05|16|41.3591||45|59|52.768|42}} [[Kategorie:Koetsier (sterrebeeld)]] [[Kategorie:Veelvoudige sterre]] [[Kategorie:Bayer-voorwerpe]] [[Kategorie:Flamsteed-voorwerpe]] [[Kategorie:Sterre met eiename]] [[Kategorie:Veranderlike sterre]] [[Kategorie:Gliese-voorwerpe]] [[Kategorie:Henry Draper-voorwerpe]] [[Kategorie:G-tipe reusesterre]] [[Kategorie:K-tipe reusesterre]] [[Kategorie:M-tipe hoofreekssterre]] nx7w9o7f172t9s3smcka5ayf68kg0k0 0 264843 2894157 2476873 2026-04-15T21:03:17Z Jcb 223 2894157 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Musikale kunstenaar | naam = Leopold Anthony Stokowski | beeld = Leopold Stokowski LOC 26447u.jpg | beeldgrootte = | dwarsformaat = | beeldbeskrywing = | beeldonderskrif = | agtergrondkleur = klassiek | geboortenaam = Leopold Anthony Stokowski | alias = | geboortedatum = [[18 April]] [[1882]] | geboorteplek = [[Londen]] | oorsprong = | sterfdatum = {{SDEO|1882|4|18|1977|9|13}} | sterfplek = Nether Wallop, [[Hampshire]] | genre = Klassiek | beroep = [[Dirigent]] | instrument = | jare_aktief = | etiket = | assosiasies = | webwerf = | huidige_lede = | gewese_lede = }} '''Leopold Anthony Stokowski''' (18 April [[1882]]–13 September [[1977]]) was 'n Engelse [[dirigent]]. Hy was een van die leidende dirigente van die vroeë en middel 20ste eeu, en is die beste bekend om sy lang assosiasie met die [[Philadelphia Simfonieorkes]] en sy verskyning in die [[Disney]]rolprent ''Fantasia''. Hy was veral bekend vir sy vryhandige styl van dirigeer (die verwerping van die dirigeerstok) en vir die verkryging van 'n kenmerkend weelderige klank vanuit die orkeste wat hy gedirigeer het. Stokowski was musikale direkteur van die [[Cincinnati Simfonieorkes]], die [[Philadelphia Simfonieorkes]], die [[NBC Simfonieorkes]], [[New York Filharmoniese Orkes]], die [[Houston Simfonieorkes]], die Symphony of the Air en vele ander. Hy was ook die stigter van die ''All-American Youth Orchestra''), die New York Stad Simfonieorkes, die [[Hollywood Bowl Simfonieorkes]] en die Amerikaanse Simfonieorkes. Stokowski het die musiek gedirigeer vir, en verskyn, in verskeie Hollywood rolprente, mees noemenswaardig [[Walt Disney]]-prente se ''Fantasia''. Hy was 'n lewenslange voorstander van hedendaagse komponiste, en het baie eerste opvoerings gegee van nuwe musiek gedurende sy 60-jaar dirigent-loopbaan. Stokowski, wat sy amptelike dirigeerbuiging in 1909 gemaak het, het in 1975 vir die laaste keer in die openbaar verskyn maar het voortgegaan om tot Junie 1977 opnames te maak, wel 'n paar maande voor sy dood op die ouderdom van 95 jaar. ==Biografie== ===Vroeë lewe=== Stokowski is as die seun van 'n Engelsgebore kabinetmaker van [[Pole|Poolse]] afkoms, Kopernik Joseph Boleslaw Stokowski, en sy Northampton-gebore vrou Annie-Marion (née Moore), gebore. Stokowski is gedoop as '''Leopold Anthony Stokowski''', alhoewel hy in sy latere lewe sy middelnaam verander het na ''Antoni'', soos per die Poolse spelling. Daar bestaan ietwat van 'n misterie betreffende sy vroeë lewe. Hy het byvoorbeeld met 'n ongewone, nie-Britse aksent gepraat, alhoewel hy gebore is en grootgeword het in [[Londen]].<ref>{{cite news |url=http://arts.guardian.co.uk/filmandmusic/story/0,,1575732,00.html |title=He would fix the audience with his glinting eye... |newspaper=The Guardian |author=Simon Callow |date=23 September 2005 |access-date=11 April 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20071104122713/http://arts.guardian.co.uk/filmandmusic/story/0,,1575732,00.html |archive-date= 4 November 2007 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Stokowski het ook by geleentheid sy geboortedatum as 1887 pleks van 1882 aangegee, soos bv. in 'n brief aan die ''[[Hugo Riemann]] Musiklexicon'' in 1950, wat ook verkeerdelik sy geboorteplek vermeld as [[Krakau]], [[Pole]]. Nicolas Slonimsky, die redakteur van ''Baker's Biographical Dictionary of Musicians'', het 'n brief van 'n Finse ensiklopedie-redakteur ontvang wat gekonstateer het, "Die Maestro self, het my vertel dat hy in 1889 in Pomerania, Duitsland gebore was." In Duitsland was daar 'n ooreenstemmende gerug dat sy oorspronklike naam bloot eenvoudig "Stock" ([[Duits]] vir "stok") was. Stokowski se geboortesertifikaat (geteken deur J. Claxton, die registrateur by die Algemene Kantoor, Somerset House, Londen, in die wyk van All Souls, Middlesex) gee egter sy geboortedatum en -plek aan as 18 April 1882, by Upper Marylebone Straat 13 (nou New Cavendish Straat), in die Marylebone Distrik van Londen. Stokowski was vernoem na sy Pools-gebore oupa Leopold, wat op 13 Januarie 1879 op die ouderdom van nege-en-veertig in die Engelse county van Surrey oorlede is.<ref>Abram Chasins, ''Leopold Stokowski, a profile'', pp. 1-3 (New York: Da Capo Press, 1979)</ref> Die "geheim" betreffende sy oorsprong en aksent word uitgeklaar in Oliver Daniel se 1000-bladsy biografie ''Stokowski – A Counterpoint of View'' (1982), waarin Daniel (in Hoofstuk 12) onthul dat Stokowski onder die invloed van sy eerste vrou, die pianis [[Olga Samaroff]], gekom het. Samaroff, gebore as Lucy Mary Agnes Hickenlooper, was afkomstig van Galveston, Texas, en het 'n meer eksoties-klinkende naam aangeneem ten einde haar loopbaan te bevorder. Sy het Stokowski vir professionele – en loopbaanredes aangespoor om slegs die Poolse aspek van sy agtergrond te benadruk toe hy 'n inwoner van die [[VSA|Verenigde State]] geword het. Hy het gestudeer by die Koninklike Kollege van Musiek, waar hy die eerste keer op die ouderdom van slegs 13 jaar in 1896 ingeskryf het, welke hom een van die jongste studente gemaak het om so te doen. Stokowski sou in sy latere lewe in die Verenigde State ses van die nege simfonieë wat deur sy mede orrelstudent, [[Ralph Vaughan Williams]], geskryf is, opvoer. Stokowski het in die koor van die St Marylebone Parish Church gesing, en hy het later die assistent orrelis tot Sir Walford Davies by die [[Temple Church]] geword. Teen die ouderdom van sestien was Stokowski verkies tot lidmaatskap van die Koninklike Kollege van Orreliste. In 1900 het hy die koor van Sint Mary's Kerk, Charing Cross Weg, gevorm, waar hy koorseuns opgelei het en die orrel gespeel het. In 1902 was hy aangestel as die [[orrelis]] en koordirekteur van Sint James Kerk, Piccadilly. Hy het ook The Queen's College, Oxford bygewoon, waar hy 'n [[BA-graad]] in Musiek in 1903 behaal het. <ref>{{cite book |last=Smith |first=Rollin |title=Stokowski and the Organ |publisher=Pendragon Press |year=2004|page=17}}</ref> ===New York, Parys en Cincinnati=== In 1905 het Stokowski in [[New York Stad]] as die orrelis en koordirekteur van die Sint Bartholomeus Kerk begin werk. Hy was baie gewild onder die gemeentelede, welke lede van die Vanderbilt familie ingesluit het. Hy het egter met verloop van tyd uit sy pos bedank ten einde 'n loopbaan na te jaag as 'n dirigent. Stokowski het derhalwe na [[Parys]] getrek ten einde bykomende studies in dirigeerskap te kan bywoon. Hy het aldaar verneem dat die Cincinnati Simfonieorkes 'n nuwe dirigent sou benodig wanneer dit teruggekeer van 'n lang sabbatsverlof. In 1908 het Stokowski 'n aanvang geneem met 'n veldtog om die posisie te wen. Hy het briewe aan mev. Christian R. Holmes, die simfonieorkes se president, geskryf, en al die pad na [[Cincinnati, Ohio]] gereis vir 'n persoonlike onderhoud. Stokowski was bo die ander applikante verkies, en het aan die einde van 1909 sy pligte opgeneem. Dit was ook die jaar van sy amptelike dirigeer-buiging in Parys saam met die Colonne Orkes op 12 Mei 1909, toe Stokowski sy voorgenome bruid, die pianis Olga Samaroff, tydens 'n opvoering van [[Pjotr Tsjaikofski]] se Klavierconcerto No. 1 begelei het. Stokowski se dirigeer-buiging in Londen het die volgende week op 18 Mei plaasgevind saam met die New Symphony Orchestra by Queen's Hall. Sy betrokkenheid as die nuwe permanente dirigent in Cincinnati was 'n reuse sukses. Hy het die begrip van "popkonserte" bekendgestel en sedert sy eerste seisoen, het hy opgetree as voorstander van die werke van lewende komponiste. Sy konserte het opvoerings van die werke van [[Richard Strauss]], [[Jean Sibelius|Sibelius]], [[Sergei Rachmaninoff|Rachmaninoff]], [[Claude Debussy|Debussy]], Glazoenof, [[Camille Saint-Saëns|Saint-Saëns]] en baie ander ingesluit. Hy het opgetree as dirigent tydens die Amerikaanse buigings van nuwe werke deur komponiste soos [[Edward Elgar|Elgar]], wie se 2de Simfonie die eerste keer daar opgevoer is op 24 November 1911. Hy sou regdeur sy loopbaan volhou met die bevordering van kontemporêre musiek. Stokowski het egter vroeg in 1912 gefrustreerd geraak met die politiekery van die orkes se Raad van Direkteure, en sy bedanking ingedien. Daar was 'n twispunt betreffende of die bedanking aanvaar moet word of nie; maar op 12 April 1912 het die raad besluit om dit te aanvaar. ===Philadelphia Simfonieorkes=== Stokowski was twee maande later aangestel as die direkteur van die [[Philadelphia Simfonieorkes]], en hy het op 11 Oktober 1912 sy buiging in [[Philadelphia]] gemaak. Die pos sou hom van sy grootse prestasies en erkenning besorg. Dit is al voorgestel dat Stokowski op abrupte wyse by Cincinnati bedank het met die heimlike kennis dat die pos in Philadelphia syne sou wees wanneer hy dit gesoek het, of soos [[Oscar Levant]] dit gestel het in sy boek, ''A Smattering of Ignorance;'' "hy het die kontrak in sy broeksak gehad." Voordat Stokowski hom gevestig het in sy pos in Philadelphia het hy egter eers terug geseil na Engeland ten einde twee konserte by die Queen's Hall in Londen te dirigeer. Op 22 Mei 1912 het Stokowski die Londen Simfonieorkes gedirigeer in 'n konsert wat hy sestig jaar later op die ouderdom van negentig jaar volledig sou herhaal, en op 14 Junie 1912 het hy 'n konsert gedirigeer wat geheel en al bestaan het uit werke van [[Richard Wagner|Wagner]], waarin die gerekende sopraan Lillian Nordica opgetree het. Terwyl hy direkteur was van die Philadelphia Simfonieorkes was hy grootliks verantwoordelik daarvoor om Mary Louise Curtis Bok te oortuig om die Curtis Institute of Music (13 Oktober 1924) in Philadelphia te stig. Hy het ook hand bygesit met die werwing van fakulteitslede, en het baie van hul gegradueerdes aangestel. {{listen|type=music|pos=left|header='''''Toccata and Fugue in D minor'''''|filename=PDP-CH - Philadelphia Orchestra - Leopold Stokowski - Toccata and Fugue in D minor, BWV 565 - Part 1 - Johann Sebastian Bach - Electrola-ej231-5-0761.flac|title=Part 1 (4:29)|description=|filename2=PDP-CH - Philadelphia Orchestra - Leopold Stokowski - Toccata and Fugue in D minor, BWV 565 - Part 2 - Johann Sebastian Bach - Electrola-ej231-5-0762.flac|title2=Part 2 (4:24)|description2=Piece by [[Johann Sebastian Bach]], both parts performed in 1928 by the [[Philadelphia Orchestra]] under the direction of Leopold Stokowski}} Stokowski het vinnig 'n reputasie as 'n windmaker verkry. Sy flair vir die teatrale aspek het grootse gebare ingesluit, soos die neerwerp van die partituur op die vloer ten einde te wys dat hy nie nodig het om vanaf 'n partituur te dirigeer nie. Hy het ook geëksperimenteer met nuwe beligting in die konsertsaal, <ref>{{cite news |url=http://arts.guardian.co.uk/fridayreview/story/0,,757640,00.html |title=Are concerts killing music? |newspaper=The Guardian |author=David Lasserson |date=19 Julie 2002 |access-date=11 April 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20071113035125/http://arts.guardian.co.uk/fridayreview/story/0,,757640,00.html |archive-date=13 November 2007 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> en op een punt in 'n donker saal gedirigeer met slegs sy hoof en hande wat belig is. By ander geleenthede het hy die ligte so rangskik dat dit teatrale skadu's op sy hoof en hande gelaat het. Laat in die 1929-1930 simfonie seisoen, het Stokowski sonder 'n dirigeerstaf begin dirigeer. Sy vrye-hand manier van dirigeer het gou een van sy kenmerke geword. Aan die musikale kant het Stokowski die orkes gekoester en die "Stokowski" klank gevorm, of wat weldra bekend sou staan as die "Philadelphia klank". <ref>{{cite news |url=http://articles.philly.com/2007-01-26/news/25221833_1_leopold-stokowski-philadelphia-sound-philadelphia-orchestra |title=Leopold Stokowski, the father of the Philadelphia Sound |website=The Philadelphia Inquirer |author=David Patrick Stearns |date=26 Januarie 2007 |access-date=11 April 2007 |language=en |archive-url= https://web.archive.org/web/20160308113853/http://articles.philly.com/2007-01-26/news/25221833_1_leopold-stokowski-philadelphia-sound-philadelphia-orchestra |archive-date=8 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hy "vye bestryking" deur die strykinstrument afdeling aangemoedig, asook "free breathing" van die koperblaasinstrument seksie. Hy het ook aanhoudend die sitreëlings van die orkes se afdelings verander, sowel as die akoestiek van die saal, ter bevrediging van sy drang om 'n beter, suiwerder klank voort te bring. Stokowski word daarmee gekrediteer dat hy die eerste dirigent was om die sit reëling aan te neem wat vandag deur die meeste orkeste gebruik word, met die eerste en tweede viole saam aan die dirigent se linkerkant, en die altviole en tjellos aan sy regterkant.<ref>Preben Opperby, ''Leopold Stokowski'', Great Performers, Tunbridge Wells, Kent: Midas / New York: Hippocrene, 1982, {{ISBN|9780882546582}}, p. 127, reproduces four of Stokowski's seating plans, of which illustration No. 2 shows the string sections as here described.</ref> [[Lêer:Philadelphia Orchestra at American premiere of Mahler's 8th Symphony (1916).jpg|duimnael|250px|Stokowski en die Philadelphia Simfonieorkes by die 2 Maart 1916 Amerikaanse premier van [[Gustav Mahler]] se Simfonie van 'n Duisend/Agste Simfonie]] Stokowski het ook bekend geword daarvoor dat hy die orkestrasie van sommige van die werke wat hy gedirigeer het gewysig het, synde 'n standaardpraktyk van dirigente voor die tweede helfte van die 20ste eeu. Hy het onder andere die orkestrasie van [[Ludwig van Beethoven|Beethoven]], [[Pjotr Tsjaikofski]], [[Jean Sibelius|Sibelius]], [[Johann Sebastian Bach]], en [[Johannes Brahms|Brahms]] verander. Stokowski het bv. die einde van die Romeo en Juliet Ouverture deur Tsjaikofski gewysig sodat dit rustig sou eindig. Hy het dié idee van Modest Tsjaikofski se ''Life and Letters of Peter Ilych Tchaikovsky'' (vertaal deur Rosa Newmarch: 1906) ; naamlik dat die komponis 'n rustige einde van sy eie voorsien het op [[Mily Balakiref]] se voorstel; gekry. Stokowski het sy eie orkestrasie van Moessorgski se Nag Op 'n Kaal Berg gemaak deur Rimski-Korsakof se orkestrasie aan te pas en deur dit by sommige plekke soortgelyk aan Moessorgski se oorspronklike te laat klink. In die rolprent Fantasia, ten einde te bly by die Disney kunstenaars se storielyn, wat die geveg tussen die goeie en die bose uitbeeld, is die einde van Nag Op 'n Kaal Berg versmelt in die begin van [[Schubert]] se ''Ave Maria''. Baie musiekkritici het al eksepsie geneem teen die vryhede wat Stokowski homself toegeëien het – vryhede wat in die neëntiende eeu 'n algemene verskynsel was, maar meestal in die twintigste eeu uitgesterf het, toe getroue nakoming aan die komponis se wense meer algemeen begin raak het.<ref>{{cite book|last=Schonberg|first=Harold C.|title=The Lives of the Great Composers|location=New York|publisher=Simon and Schuster|year=1967|isbn=0-393-02146-7}}</ref> Stokowski het oor 'n uitgebreide repertoire beskik wat baie hedendaagse werke ingesluit het. Hy was die enigste dirigent om al Arnold Schoenberg se orkestrale werke gedurende die komponis se eie leeftyd te dirigeer, waarvan verskeie wêreldpremiere opvoerings was. Stokowski het die eerste Amerikaanse uitvoering van Schoenberg se ''Gurre-Lieder'' in 1932 gegee. Dit was "lewendig" opgeneem op 78&nbsp;rpm plate en het die enigste opname van die werk in die katalogus gebly tot die koms van die langspeelplate. Stokowski het ook die Amerikaanse buigings van vier van [[Dmitri Sjostakowitsj]] se simfonieë naamlik No's 1, 3, 6, en 11, gegee. In 1916 het Stokowski die Amerikaanse buiging van [[Gustav Mahler|Mahler se]] 8ste Simfonie, Simfonie van 'n Duisend, gegee. Hy het werke van [[Rachmaninoff]] bygevoeg tot sy repertoire, en die wêreldpremieres van sy Vierde Klavierconcerto, die Drie Russiese Liedere, die Derde Simfonie, en die Rapsodie op 'n Tema van Paganini gegee, asook [[Jean Sibelius|Sibelius]], wie se laaste drie simfonieë in die 1920's hul Amerikaanse buiging in Philadelphia ontvang het; en [[Igor Strawinski]], baie van wie se werke ook hul eerste Amerikaanse opvoerings deur Stokowski gekry het. In 1922 het hy Strawinski se ballet Die Rites van Lente aan Amerika bekendgestel, en die eerste opvoering aldaar in 1930 gegee met Martha Graham wat die deel gedans het van Die Gekose Een, en terselfdertyd die eerste Amerikaanse opname van die werk gemaak. Stokowski het selde operawerke gedirigeer, maar het die Amerikaanse premieres in Philadelphia van die oorspronklike weergawe van Moessorgki se ''Boris Godoenof (opera)'' (1929) en [[Alban Berg]] se ''Wozzeck'' (1931) gegee. Werke deur komponiste soos Arthur Bliss, [[Max Bruch]], Ferruccio Busoni, Carlos Chávez, [[Aaron Copland]], George Enescu, Manuel de Falla, Paul Hindemith, Gustav Holst, Gian Francesco Malipiero, Nikolai Myaskovski, Walter Piston, Francis Poulenc, [[Sergei Prokofiëf]], [[Maurice Ravel]], Ottorino Respighi, Albert Roussel, Alexander Scriabin, Elie Siegmeister, Karol Szymanowski, Edgard Varèse, Heitor Villa-Lobos, Anton Webern, en Kurt Weill, het hul Amerikaanse premieres onder Stokowski in Philadelphia ontvang. In 1933 het hy Jeugkonserte vir jonger gehore begin, welke steeds 'n tradisie in Philadelphia en baie ander Amerikaanse stede is. Hy het ook musiekprogramme vir die jeug gekoester en gereël. Na geskille met die raad het Stokowski vanaf 1936 begin onttrek van deelname aan die Philadelphia Simfonieorkes; wat sy mede-dirigent, [[Eugene Ormandy]] toegelaat het om stelselmatig oor te neem. Stokowski het vanaf 1936 tot 1941 die hoof dirigeerpligte met Ormandy gedeel. Hy het nie saam met die orkes verskyn nie vanaf die laaste konsert van die 1940-41 seisoen ('n semi-rampspoedige uitvoering van Bach se Sint Mattheus-Passie) tot 12 Februarie 1960, toe hy gas-dirigent was vir die Philadelphia Simfonieorkes in die werke van Mozart, de Falla, Respighi, en, in 'n legendariese opvoering van Sjostakowitsj se Vyfde Simfonie, waarskynlik die beste ooit deur Stokowski. Die opname van hierdie konsert se uitsending was oor die jare op private wyse gesirkuleer deur versamelaars, alhoewel dit nooit kommersieel uitgereik was nie. Met die [[kopiereg]] daarvan wat in 2011 verval het, was dit egter in sy geheel op die Pristine Audio [[plaatetiket]] vrygestel. [[Lêer:Leopold Stokowski - Carnegie Hall 1947 (05) wmplayer 2013-04-16.jpg|duimnael|Skermskoot van die 1947 rolprent ''Carnegie Hall'']] Stokowski het as homself verkyn in die rolprent The Big Broadcast of 1937, waarin hy twee van sy Bach verwerkings gedirigeer het. Dieselfde jaar het hy ook opgetree in, en gedirigeer, in die rolprent One Hundred Men and a Girl, met Deanna Durbin and [[Adolphe Menjou]]. In 1939 het Stokowski saamgewerk met [[Walt Disney]] in die skepping van die rolprent waarvoor hy die bekendste is naamlik: ''Fantasia''. Hy het al die musiek in die rolprent gedirigeer (met uitsluiting van 'n "jam sessie" in die middel van die rolprent) en het sy eie orkestrasies ingesluit vir die Toccata en Fuga in D mineur en Nag Op 'n Kaal Berg/''Ave Maria'' segmente. Stokowski het selfs gepraat (en hande geskud) met [[Mickey Mouse]] op die skerm, alhoewel hy later met 'n glimlag sou sê dat Mickey Mouse die voorreg gehad het om hande te skud met hom. Hierdie beeldmateriaal van Stokowski is geïnkorporeer in ''Fantasia 2000''. Stokowski was 'n lewenslange en vurige ondersteuner van die nuutste en mees eksperimentele tegnieke wat opname-tegnologie betref. Stokowski het daarvoor gesorg dat meeste van die musiek vir Fantasia opgeneem was by wyse van Klas A telefoonlyne wat neergelê was tussen die Akademie van Musiek in Philadelphia en Bell Laboratories in Camden NJ, met die gebruikmaking van 'n vroeë, hoogs ingewikkelde weergawe van multi-nommer stereofoniese klank, genoem Fantasound, wat baie kenmerke gedeel het met die latere Perspecta stereofoniese klanksisteem. Die resultate hiervan, opgeneem op fotografiese film, die enigste gepaste medium wat toe beskikbaar was, is as asemrowend beskou vir die laat-1930's. By sy terugkeer in 1960 het Stokowski saam met die Philadelphia Simfonieorkes as gasdirigent verskyn. Hy het ook twee LP opnames saam met die orkes vir Columbia Records gemaak, en een opname het 'n uitvoering van Manuel de Falla se ''El amor brujo'' ingesluit welke Stokowski aan die VSA in 1922 bekendgestel het en voorheen opgeneem het vir RCA Victor met die Hollywood Bowl Symphony Orchestra in 1946, asook 'n Bach plaat met die 5de Brandenburg Concerto en drie van Stokowski se eie Bach verwerkings of transkripsies. Hy het voortgegaan om by verskeie geleenthede as gas-dirigent op te tree, met sy finale Philadelphia orkes optrede wat in 1969 plaasgevind het. Ter ere van Stokowski se ontsaglike invloed op musiek en die Philadelphia uitvoerende kunstegemeenskap, was die gesogte ''University of Pennsylvania Glee Club'' "Toekenning vir Verdienstelikheid" op 24 Februarie 1969 aan Stokowski toegeken. <ref>{{cite web |url=http://www.dolphin.upenn.edu/gleeclub/MEMBERS_merit.html |title=The University of Pennsylvania Glee Club Award of Merit Recipients |language=pt |archive-url=https://web.archive.org/web/20120720213721/http://www.dolphin.upenn.edu/gleeclub/MEMBERS_merit.html |archive-date=20 Julie 2012 |url-status=live |df=dmy-all |access-date= 3 Julie 2019 }}</ref> Beginnende in 1964, was hierdie prys ingestel om 'n verklaring van waardering te bied ten opsigte van 'n indiwidu wat 'n betekenisvolle bydrae tot die wêreld van musiek gemaak het en gehelp het om 'n klimaat te skep waarin talente uitdrukking mag vind. ===All-American Youth Orchestra=== Met Stokowski se [[Philadelphia Simfonieorkes]]-kontrak wat in 1940 verval het, het hy onmiddellik die All-American Youth Orchestra (AAYO) gevorm, met spelers wie se ouderdomme gewissel het van 18 tot 25. Die AAYO het in 1940 deur Suid-Amerika getoer, en deur Noord-Amerika in 1941 en het in die proses uiters gunstige resensies ontvang. Alhoewel Stokowski 'n aantal opnames saam met die AAYO vir Columbia gemaak het, was die tegniese standaard nie so goed as die standaard wat bereik was vir RCA Victor met die Philadelphia Orkes nie. Die AAYO is ontbind toe die VSA die Tweede Wêreldoorlog betree het, en planne vir 'n uitgebreide toer vir 1942 was dienooreenkomstig nie volbring nie. ===NBC Simfonieorkes=== Gedurende hierdie tyd het Stokowski ook hoofdirigent van die NBC Simfonieorkes geword met 'n drie-jaarlange kontrak (1941–1944). Die NBC se gereelde dirigent, [[Arturo Toscanini]], wou nie die 1941-41 seisoen van die orkes waarneem nie as gevolg van wrywing met die NBC bestuur, alhoewel hy verbintenisse as gas-dirigent met die Philadelphia Simfonieorkes aanvaar het. Stokowski het 'n groot aantal kontemporêre musiek gedirigeer met die NBC Simfonieorkes, insluitende die VSA buiging in 1943 van Prokofiëf se Alexander Nevsky, en in 1944 die wêreldpremieres van Schoenberg se Klavierconcerto (met Eduard Steuermann) en George Antheil se 4de Simfonie. Stokowski het ook nuwe werke deur Alan Hovhaness, [[Igor Strawinski]], Paul Hindemith, Darius Milhaud, Howard Hanson, William Schuman, Morton Gould en vele ander gedirigeer. Hy het verder verskeie Britse werke met sy orkes gedirigeer, insluitende [[Ralph Vaughan Williams]] se Simfonie No. 4, Gustav Holst se ''Die Planete'', en George Butterworth se ''A Shropshire Lad''. Stokowski het ook in 1941-42 'n aantal opnames met die NBC Simfonieorkes vir RCA Victor gemaak, insluitende [[Pjotr Tsjaikofski]] se 4de Simfonie, 'n werk wat nooit deel was van Toscanini se repertoire nie, en [[Igor Strawinski]] se ''Die Vuurvoël'' Suite. Toscanini het vir die oorblywende twee jaar van Stokowski se kontrak teruggekeer as mede-dirigent van die NBC Simfonieorkes. ===New York Stad Simfonieorkes=== In 1944 het Stokowski op aanbeveling van [[burgemeester]] Fiorello H. La Guardia gehelp om die [[New York Stad Simfonieorkes]] te stig, waarvan die bedoeling was om musiek toeganklik te maak vir middelklas werkers. Kaartjiepryse was dienooreenkomstig laag gehou, en opvoerings het op gerieflike, na-werkse ure plaasgevind. By baie vroeë konserte was daar slegs staanplek; maar 'n jaar later, in 1945, was daar verskille tussen Stokowski en die raad gewees (wat wou gehad het dat hy kostes verder moes besnoei). Stokowski het drie 78rpm opnames met die New York Stad Simfonieorkes vir RCA Victor gemaak: [[Ludwig van Beethoven|Beethoven]] se 6de Simfonie, [[Richard Strauss]] se Dood en Transfigurasie, en 'n seleksie van orkestrale musiek van [[Georges Bizet]] se ''[[Carmen]]''. ===Hollywood Bowl Symphony Orchestra=== In 1945 het Stokowski die ''Hollywood Bowl Symphony Orchestra'' gestig. Die simfonieorkes het vir twee jaar bestaan voordat dit ontbind was vir lewendige konserte, maar nie vir opnames nie, welke tot in die laat 1960's plaasgevind het. Stokowski se eie opnames (gemaak in 1945-46) het [[Johannes Brahms|Brahms]] se 1ste Simfonie, Tsjaikofski se ''Pathetique''-simfonie en 'n aantal kort gewilde stukke ingesluit. Sommige van Stokowski se opelug HBSO konserte was uitgesend en opgeneem, en van hulle is al op CD uitgereik, insluitende 'n samewerking met Percy Grainger op [[Edvard Grieg]] se Klavierconcerto in A mineur in die somer van 1945. (Die simfonieorkes het eers weer in 1991 as die ''Hollywood Bowl Orchestra'' onder John Mauceri lewendige konserte begin gee.)<ref>{{cite web |url=http://www.hollywoodbowl.com/music/hollywood_bowl_orch.cfm |title=Hollywood Bowl Orchestra |access-date=1 Januarie 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20091226223455/http://www.hollywoodbowl.com/music/hollywood_bowl_orch.cfm |archive-date=26 Desember 2009 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> ===New York Filharmoniese Orkes (NYPO)=== Stokowski het voortgegaan om gereeld saam met die [[Los Angeles Filharmoniese Orkes]] te verskyn, beide by die Hollywood Bowl en ander liggings. Stokowski het egter in 1946 die hoofgasdirigent geword van die [[New York Filharmoniese Orkes]]. Sy vele "eerste uitvoerings" met die simfonieorkes het die Amerikaanse buiging van [[Prokofiëf]] se 6de Simfonie in 1949 ingesluit. Hy het ook in 1949 verskeie skitterende opnames saam met die NYPO vir Columbia gemaak, insluitende die wêreldpremiere van [[Ralph Vaughan Williams|Vaughan Williams]] se 6de Simfonie en [[Olivier Messiaen]] se ''L'Ascension''. ===Internasionale loopbaan=== Stokowski het egter in 1950 toe Dimitri Mitropoulos aangestel was as Hoof-dirigent van die NYPO, 'n nuwe internasionale loopbaan begin wat afgeskop het in 1951 met 'n toer van Engeland: gedurende die Fees van Brittanje vieringe het hy die Koninklike Filharmoniese Simfonieorkes op uitnodiging van Sir [[Thomas Beecham]] gedirigeer. Dit was gedurende hierdie besoek dat hy sy eerste opname met 'n Britse simfonieorkes gemaak het, te wete [[Nikolai Rimsky-Korsakov|Rimsky-Korsakov]] se ''[[Scheherazade (Rimsky-Korsakov)|Scheherazade]]'' saam met die Philharmonia. Gedurende dieselfde somer het hy ook getoer in, en gedirigeer in, Duitsland, Nederland, Switserland, Oostenryk en Portugal, en 'n patroon gevestig waar hy oorsee as gas-dirigent opgetree het gedurende die somer maande, terwyl hy die winter seisoene in die VSA spandeer het. Hierdie reeling sou vir die volgende twintig jaar voortgaan; waartydens Stokowski baie van die wêreld se grootste orkeste sou dirigeer, en terselfdertyd opnames saam met die orkeste vir verskeie plaatetikette sou maak. Derhalwe het hy saam met die bekendste Londense orkeste opnames gemaak sowel as met die [[Berlynse Filharmoniese Orkes]], die [[Suisse Romande Orchestra]], die [[Franse Nasionale Radio Simfonieorkes]]. die [[Tsjeggiese Filharmoniese Orkes]], die Hilversum (Nederlandse) Radio Filharmoniese Orkes; en andere. ===''Symphony of the Air'', Houston Simfonieorkes=== Stokowski het in 1954 na die [[NBC Simfonieorkes]] teruggekeer vir 'n reeks opname-sessies vir RCA Victor. Die repertoire het Beethoven se 'Pastorale Simfonie', [[Jean Sibelius]] se 2de Simfonie, Dele 2 en 3 van Tsjaikofski se Swanemeer ballet en hoogtepunte van [[Camille Saint-Saëns|Saint-Saëns]] se Samson en Delilah ingesluit, met [[Risë Stevens]] en [[Jan Peerce]]. Na die NBC Simfonieorkes ontbind was as die amptelike ensemble van die NBC radionetwerk, was dit as die [[Symphony of the Air]] hervorm met Stokowski as veronderstelde Musikale Direkteur, en het dit in die hoedanigheid baie konserte opgevoer en opnames vanaf 1954 tot 1963 gemaak. Die VSA premiere in 1958 van die Turkse komponis Adnan Saygun se ''Yunus Emre'' Oratorio tel tussen die opvoerings. Stokowski het 'n reeks [[Symphony of the Air]] opnames vir die United Artists plaatetiket in 1958 gemaak wat [[Ludwig van Beethoven]] se 7de Simfonie, [[Sjostakowitsj]] se 1ste Simfonie, Khatchaturian se 2de Simfonie en Respighi se Die Dennebome van Rome ingesluit het. Van 1955 tot 1961 was Stokowski ook die Musikale Direkteur van die Houston Simfonieorkes. Vir sy eerste opvoering saam met die orkes het hy die eerste opvoering van ''Mysterious Mountain'' deur Alan Hovhaness gegee – te wete een van baie lewende Amerikaanse komponiste wie se musiek hy oor die jare 'n voorstander van was. Hy het ook die VSA premiere in Houston van Sjostakowitsj se 11de Simfonie (7 April 1958) gegee en die eerste Amerikaanse opname daarvan op die [[Capitol Records|Capitol]] [[plaatetiket]] gemaak. ===''American Symphony Orchestra'', Chicago Simfonieorkes, en Londen=== [[Lêer:Leopold Stokowski (1970).jpg|duimnael|Leopold Stokowski (1970)]] In 1960 het Stokowski een van sy lukrake verskynings in die operahuis gemaak toe hy [[Giacomo Puccini]] se ''Turandot'' by die New York Metropolitan gedirigeer het in 'n onvergeetlike opvoering met 'n rolverdeling wat [[Birgit Nilsson]], Franco Corelli en [[Anna Moffo]] ingesluit het. By die New York Stad Opera het hy dubbele uitvoerings gegee van ''Œdipus rex'' (met Richard Cassilly) en ''Carmina burana'' (1959), sowel as ''L'Orfeo'' (met Gérard Souzay) en ''Il prigioniero'' (met Norman Treigle, 1960). In 1962 het Stokowski op die ouderdom van 80 jaar die [[Amerikaanse Simfonieorkes]] (ASO) gestig. Sy mees gevierde premier met die American Symphony Orchestra was die opvoering van Charles Ives se 4de Simfonie in 1965, wat CBS ook opgeneem het. Stokowski het as Musikale Direkteur van die ASO gedien tot Mei 1972 toe hy op die ouderdom van 90 jaar teruggekeer het na Engeland om in Londen te gaan woon. Op 3 Januarie 1962, in 'n vertoning van sy belangstelling in die gebruik van tegnologiese innovasie, het hy verskyn tydens 'n beeldsending vir WGN-TV en die [[Chicago Simfonieorkes]] gedirigeer, welke opvoering sedertdien opgeneem is op DVD.<ref>Video Artists International</ref> Een van sy noemenswaardige Britse optredes as gas-dirigent in die 1960's was die Proms opvoering van [[Gustav Mahler]] se Tweede Simfonie, wat sedertdien op CD vrygestel is.<ref>{{cite news |url=http://arts.guardian.co.uk/fridayreview/story/0,,1146460,00.html |title=Mahler: Symphony No. 2, Woodland/ Baker/ BBC Chorus and Choral Soc/ LSO/ Stokowski |newspaper=The Guardian |author=Edward Greenfield |date=13 Februarie 2004 |access-date=11 April 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20071104122718/http://arts.guardian.co.uk/fridayreview/story/0,,1146460,00.html |archive-date= 4 November 2007 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Hy het voortgegaan om in die openbaar op te tree vir die volgende paar jaar, maar sy verswakte gesondheid het hom daartoe genoop om slegs klankopnames te maak. 'n Waarnemer het gesê dat Stokowski dikwels tydens sy laaste jare gedirigeer het in 'n sittende posisie; en somtyds; soos hy betrokke geraak het in die opvoering, sou hy opstaan en met opmerklike energie dirigeer. Sy laaste openbare optrede in die VK het by die Royal Albert Hall in Londen op 14 Mei 1974 plaasgevind. Stokowski het die New Philharmonia gedirigeer in die 'Merry Waltz' van [[Otto Klemperer]] (in 'n huldeblyk aan die simfonieorkes se voormalige Musikale Direkteur wat die vorige jaar gesterf het), [[Ralph Vaughan Williams|Vaughan Williams]] se ''Fantasia on a Theme of Thomas Tallis'', [[Maurice Ravel|Ravel]] se ''Rapsodie espagnole'' en [[Johannes Brahms|Brahms]] se 4de Simfonie. Sy laaste openbare optrede het plaasgevind tydens die 1975 Vence Musiekfees in die suide van Frankryk toe hy op 22 Julie 1975 die Rouen Kamerorkes gedirigeer het in verskeie van sy Bach verwerkings of transkripsies. Stokowski is in 1977 in Nether Wallop, [[Hampshire]], op die ouderdom van 95 aan 'n [[hartaanval]] oorlede.<ref>Allen Hughes, [https://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9902E1DD163AE334BC4C52DFBF66838C669EDE&legacy=true "Leopold Stokowski Is Dead of a Heart Attack at 95"], ''The New York Times'', 14 September 1977.</ref> Sy laaste opnames, wat kort voor sy dood gemaak is vir Columbia, het uitvoerings ingesluit van die jeuglike Simfonie in C van [[Georges Bizet]] en [[Felix Mendelssohn]] se 4de Simfonie met die [[Nasionale Filharmoniese Orkes in Londen]].<ref>https://www.amazon.com/Mendelssohn-Bizet-Italian-Symphony-Major/dp/B00000DS1T</ref> Hy is begrawe in die East Finchley Begraafplaas.<ref name="cemetery">[http://www.westminster.gov.uk/communityandliving/burials/eastfinchley.cfm East Finchley Cemetery infosite], westminster.gov.uk; URL besoek op 21 Julie 2014.</ref> ==Persoonlike lewe== ===Huwelike=== Stokowski was drie keer getroud: Sy eerste vrou was die Amerikaanse konsertpianis [[Olga Samaroff]] (gebore as Lucy Hickenlooper), met wie hy getroud was van 1911 tot 1923. Hulle het een dogter gehad: Sonya Maria Noel Stokowski (gebore op 24 Desember 1921),<ref>{{cite web |url=http://www.stokowski.org/Leopold%20Stokowski%20Biography.htm |title=Leopold Stokowski Biography |publisher=The Stokowski Legacy |author=Larry Huffman |access-date=1 November 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191227145038/https://www.stokowski.org/Leopold%20Stokowski%20Biography.htm |archive-date=27 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> 'n aktrise wat getroud is met Willem Thorbecke en haar gevestig het in die VSA met hulle vier kinders, Noel, Johan, Leif and Christine. Sy tweede vrou was die Johnson & Johnson erfgenaam Evangeline Love Brewster Johnson (1897–1990), 'n kunstenaar en vlieënier, met wie hy vanaf 1926 tot 1937 getroud was (twee dogters is gebore: Gloria Luba Stokowski en Andrea Sadja Stokowski). In Maart 1938 was Stokowski met vakansie saam met [[Greta Garbo]] op die eiland [[Capri]] in Italië.<ref>New York Times 2 March 1938</ref> Dit het gevolg op ander verslae van vriendskap of romanse tussen Stokowski en Garbo. Stokowski en Evangeline is gevolglik geskei. Evangeline is later getroud met Prins Zalstem-Zalessky, 'n afstammeling van 'n Russiese adellike familie wat in 1965 oorlede is. Evangeline is op 17 Junie 1990 op die ouderdom van 93 oorlede. In 1945 is Stokowski getroud met die erfgenaam en aktrise [[Gloria Vanderbilt]] (1924-2019). Hulle het twee seuns gehad, naamlik Leopold Stanislaus Stokowski (gebore in 1950) en Christopher Stokowski (gebore in 1952). Hulle is in 1955 geskei.<ref>Lewis, Margery: "LIFE visits the Stokowski Family" ''LIFE'' 7 September 1953, Vol. 35, No. 10. ISSN 0024-3019. pps. 122-124</ref> ===Naam-mite=== Nadat Stokowski internasionale bekendheid met die [[Philadelphia Simfonieorkes]] verkry het, het ongestaafde beweringe begin rondgaan dat hy gebore was as "Leonard" of "Lionel Stokes" of dat hy sy naam verengels het na "Stokes"; hierdie ongegronde beweringe kan maklik weerlê word deur te verwys na nie slegs die geboortesertifikaat van homself, sy jonger broer, suster en vader nie (welke toon dat Stokowski die ware ver-Poolse Litoue familienaam was, en te wete oorspronklik ''Stokauskas'' geheet het, waar ''stoka'' "gebrek" of "tekort" beteken), maar ook deur die studente-inskrywingsregisters van die Koninklike Kollege van Musiek, Koninklike Kollege van Orreliste, en die Queen's College, Oxford, saam met ander oorblywende dokumentasie van sy dae by Sint Marylebone Kerk, Sint James Kerk en Sint Bartholomeus in New York Stad.<ref>{{cite journal|last1=Knight|first1=John|title=Leopold Stokowski Explores Debussy's Orchestral Colors|journal=The Instrumentalist|date=1996|volume=50|issue=9}}</ref> [[Lêer:Stokowski Leopold grave.jpg|duimnael|regs|Stokowski se graf by die ''East Finchley Begraafplaas'']] ==Erfenis== Na Stokowski se afsterwe, skryf Tom Burnam "het die aaneenskakeling van ongegronde beweringe" rondom hom herleef — dat sy naam en aksent vals en bedrieglik was; dat sy musikale opvoeding onvoldoende was; dat sy musikante hom nie gerespekteer het nie; dat hy oor niemand behalwe homself besorg was nie. Nodeloos om te sê, en nieteenstaande Burnam se beweringe, het houdings teenoor Stokowski dramatiese verander sedert sy dood. In 1999 het die bekroonde musiekkommentator David Mellor vir die ''Gramophone''-tydskrif geskryf: "Een van die groot vreugdes vir my van die onlangse jare was die herevaluering van Leopold Stokowski. Toe ek grootgeword het, was daar 'n geneigdheid om die ou man as 'n kwaksalwer af te maak. Vandag is dit alles baie anders. Stokowski word nou erken as die vader van moderne orkestrale standaarde. Hy het oor 'n werklik magiese geskenk beskik om blink klanke te onttrek uit beide grootse en tweederangse musikale groepe. Hy was ook lief vir die opnameproses, en sy grammofoon-loopbaan was 'n konsekwente najaging van beter klank. Maar die grootste plesier vir my van alles is die hedendaagse aanvaarding van Stokowski as 'n uitstekende dirigent van negentiende en twintigste eeuse musiek, insluitende baie musiek wat op die snykant van kontemporêre prestasie was." Die ''Looney Tunes''-episode ''Long Haired Hare'', bevat 'n satiriese huldeblyk aan Stokowski: Bugs Bunny personifieer hom by die opera. ==Noemenswaardige eerste concertos== *Edgard Varèse, ''Ameriques'', [[Philadelphia Simfonieorkes]], [[Philadelphia]], 9 April 1926 *[[Sergei Rachmaninoff]], Klavierconcerto No. 4, met die komponis as solis, Philadelphia Simfonieorkes, 1927 *[[Sergei Rachmaninoff]], Rapsodie op 'n Tema van Paganini, met komponis as solis, Philadelphia Simfonieorkes, [[Baltimore]], 7 November 1934 *[[Sergei Rachmaninoff]], Simfonie No. 3, Philadelphia Simfonieorkes, 1936 *Arnold Schoenberg, Vioolconcerto, Louis Krasner as solis, Philadelphia Simfonieorkes, 6 Desember 1940 *Arnold Schoenberg, Klavierconcerto, Eduard Steuermann as solis, NBC Simfonieorkes, [[New York Stad]], 16 Februarie 1944 *Nathaniel Shilkret, Concerto vir Tromboon, Tommy Dorsey as solis, ''New York City Symphony Orchestra'', 15 Februarie 1945 *Elie Siegmeister, Simfonie No. 1, New York Filharmoniese Orkes, [[New York Stad]], 30 Oktober 1947 *Alan Hovhaness, Simfonie No. 2, ''Mysterious Mountain'', [[Houston Simfonieorkes]], [[Houston]], [[Texas]], 1955 *Charles Ives, Simfonie No. 4, ''American Symphony Orchestra'', [[Carnegie Hall]], [[New York Stad]], 26 April 1965 ==Noemenswaardige eerste opnames== *[[Jean Sibelius]], ''Simfonie No. 4'', [[Philadelphia Simfonieorkes]], 23 April 1932, RCA Victor *[[Dmitri Sjostakowitsj]], ''Simfonie No. 6'' [[Philadelphia Simfonieorkes]], Augustus 1940, RCA Victor *[[Ralph Vaughan Williams]], ''Simfonie 6'', ''Philharmonic Symphony Orchestra of New York'', 21 Februarie 1949, Columbia ==Sien ook== *''Long-Haired Hare'' (1949 Bugs Bunny strokiesprent), wat liggies die gek skeer met Stokowski se styl van dirigeer, insluitende sy gewoonte om die orkes sonder 'n dirigeerstok te lei. ==Verdere leeswerk== *Daniel, Oliver (1982). ''Stokowski: A Counterpoint of View'' *Rollin Smith (2005) ''Stokowski and the Organ'' *Paul Robinson (1977) ''Stokowski: The Art of the Conductor'' *Abram Chasins (1979) ''Leopold Stokowski: A Profile'' *Preben Opperby (1982) ''Leopold Stokowski'' *William Ander Smith (1990) ''The Mystery of Leopold Stokowski'' *Leopold Stokowski (1943) ''Music for All of Us'' *Herbert Kupferberg (1969) ''Those Fabulous Philadelphians'' == Verwysings == {{Verwysings}} ==Eksterne skakels== *[http://hdl.library.upenn.edu/1017/d/ead/upenn_rbml_MsColl381 Leopold Stokowski papers, 1916-1994]{{Dooie skakel|date=Januarie 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Kislak Center for Special Collections, Rare Books and Manuscripts, University of Pennsylvania *[http://hdl.handle.net/1903.1/4585 Leopold Stokowski Papers] - Special Collections in Performing Arts at the University of Maryland *{{AllMusic|class=artist|id=q8753}} *[http://stokowski.tripod.com/disco/lsdiscs.htm Leopold Stokowski Discography] *[http://www.classical.net/music/guide/society/lssa/disco.html Leopold Stokowski CD Discography] * František Sláma [http://www.frantisekslama.com/en/conductors-and-a-few-more-recollections-besides Archive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190914071051/http://www.frantisekslama.com/en/conductors-and-a-few-more-recollections-besides |date=14 September 2019 }}. More on the history of the Czech Philharmonic between the 1940s and the 1980s: ''Conductors'' *[http://www.stokowski.org Stokowski/Philadelphia Orchestra Discography and selected (RCA) Victor recordings, 1917-1940] {{vertaalvanaf| taalafk = en| il = Leopold_Stokowski}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Stokowski, Leopold}} [[Kategorie:Engelse dirigente]] [[Kategorie:Geboortes in 1882]] [[Kategorie:Sterftes in 1977]] mp6or87iubog2ufwqi2575k08lqzhvp 0 267584 2894340 2831894 2026-04-16T08:42:59Z Oesjaar 7467 Verbeter 2894340 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Busisiwe Mkhwebane | beeld = Busisiwe Mkhwebane Jul 2019.png | beeldonderskrif = | orde = [[Openbare Beskermer]] | termynaanvang = 2016 | termyneinde = 2022 | eersteminister = | president = [[Jacob Zuma]] (2016-2018)<br />[[Cyril Ramaphosa]] (2018-2022) | vise = Kevin Malunga | voorganger = [[Thuli Madonsela]] | opvolger = [[Kholeka Gcaleka]] | geboortenaam = | geboortedatum = {{GDEO|1970|2|2}} | geboorteplek = [[Bethal]], Mpumalanga | sterfdatum = | sterfplek = | party = | orde2 = | termynaanvang2 = | termyneinde2 = | vise2 = | eersteminister2 = | voorganger2 = | opvolger2 = | orde3 = | termynaanvang3 = | termyneinde3 = | eersteminister3 = | vise3 = | voorganger3 = | opvolger3 = | orde4 = | termynaanvang4 = | termyneinde4 = | leier4 = | voorganger4 = | opvolger4 = | termynaanvang5 = | termyneinde5 = | leier5 = | voorganger5 = | opvolger5 = | eggenoot = | kinders = | blyplek = | alma_mater = | religie = | handtekening = | toekennings = | party = [[Ekonomiese Vryheidsvegters]] (2023-2024) }} '''Busisiwe Mkhwebane''' (gebore [[2 Februarie]] [[1970]]) is 'n Suid-Afrikaanse [[politikus]]. Sy was die [[Openbare Beskermer]] van [[Suid-Afrika]], wat van 2016 tot 2022 as die 4de Suid-Afrikaanse Openbare Beskermer gedien het.<ref name="maroela" /><ref name="maroela2" /> President [[Cyril Ramaphosa]] het op 9 Junie 2022 in 'n skriftelike verklaring die skorsing van Mkhwebane as Openbare Beskermer met onmiddellike effek aangekondig.<ref>Frontline Africa Advisory's ''Weekly Political and Economic Review'' 10 Junie 2022.</ref> Op 11 September 2023, na die voltooiing van die proses, het die Nasionale Vergadering gestem om Mkhwebane te verwyder as Openbare Beskermer van Suid-Afrika. Op 16 Oktober 2023 het Mkhwebane by die [[Ekonomiese Vryheidsvegters]]-party aangesluit.<ref>{{Cite web |last=Lebuso |first=Sthembiso |title=Mkhwebane joins the EFF to 'continue protecting the poor' |url=https://www.news24.com/citypress/politics/mkhwebane-joins-the-eff-to-continue-protecting-the-poor-20231016 |access-date=2023-10-20 |website=City Press |language=en-US}}</ref> Sy is op 20 Oktober 2023 as parlementslid ingesweer.<ref>{{Cite web |title=In Pictures The EFF welcomes its newly sworn-in Member of Parliament, former Public Protector Fighter @AdvBMkhwebane. -Advocate Mkhwebane boasts a rich history in civil service, including key roles as a Senior Researcher for the SAHRC, Senior Investigator in the Office of the Public Protector, and Director in the Department of Home Affairs. #EFFInParliament |url=https://twitter.com/EFFSouthAfrica/status/1715334711063511115 |access-date=2023-10-20 |website=X (formerly Twitter) |language=en}}</ref> Sy het op 16 Oktober 2024 uit die EFF en die Nasionale Vergadering bedank, 'n jaar nadat sy by die party aangesluit het.<ref>{{Cite news |last=Moichela |first=Kamogelo |date=16 Oktober 2024 |title=BREAKING NEWS: Former Public Protector Busisiwe Mkhwebane dumps the EFF |url=https://www.iol.co.za/news/politics/breaking-news-former-public-protector-busisiwe-mkhwebane-dumps-the-eff-f84d25ff-544d-4df3-b390-3634cbbb036f |access-date=16 Oktober 2024 |work=[[Independent Online|IOL]]}}</ref> Aan die einde van Oktober 2024 het Mkhwebane by die [[Umkhonto we Sizwe (politieke party)|Umkhonto Wesizwe Party]] aangesluit na haar bedanking uit die EFF.<ref>{{Cite web |last=Maliti |first=Soyiso |date=25 Oktober 2024 |title=UPDATE Mkhwebane, Mchunu join MK Party, while Zuma maintains he is still an ANC member |url=https://www.news24.com/news24/politics/former-public-protector-busisiwe-mkhwebane-and-ex-kzn-premier-willies-mchunu-join-zumas-mk-party-20241025 |access-date=15 Desember 2024 |website=News24 |language=en-ZA}}</ref> ==Vroeë lewe en opvoeding== Mkhwebane is op 2 Februarie 1970 in [[Bethal]] in die destydse [[Transvaal]]-provinsie (nou [[Mpumalanga]]) gebore, en het in 1988 aan die Sekondêre Skool Mkhephuli gematrikuleer. Sy studeer met 'n BProc gevolg deur 'n LLB van die [[Universiteit van die Noorde]] (nou die Universiteit van Limpopo). Sy het daarna 'n diploma in korporatiewe reg en 'n hoër diploma in belasting aan die [[Randse Afrikaanse Universiteit]] (nou die Universiteit van Johannesburg) verwerf.<ref>{{Cite web|title=CV for Busisiwe Mkhwebane |publisher=Parliamentary Information Centre, Parliament of the Republic of South Africa |url=http://www.parliament.gov.za/content/B_Mkhwebane_1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20161018212830/https://www.parliament.gov.za/content/B_Mkhwebane_1.pdf |archive-date=18 Oktober 2016 |url-status=dead |df=dmy}}</ref> In 2010 het sy 'n Meestersgraad in Besigheidsleierskap aan die [[Universiteit van Suid-Afrika]] voltooi.<ref>{{cite news|url=http://www.iol.co.za/news/politics/god-will-keep-me-standing-says-new-public-protector-2077750|title=God will keep me standing, says new Public Protector|work=Independent Online (South Africa)|first=Solly|last=Maphumulo|date=9 Oktober 2016|access-date=17 Februarie 2017}}</ref> ==Loopbaan== In 1994 het Mkhwebane as 'n Openbare Aanklaer by die Departement van Justisie aangesluit, daarna vanaf 1996 as Regsadministratiewe Beampte in die Direktoraat Internasionale Aangeleenthede. In 1998 het sy as senior navorser by die [[Suid-Afrikaanse Menseregtekommissie]] aangesluit. Die volgende jaar het sy by die Openbare Beskermer se kantoor aangesluit as senior ondersoeker en waarnemende provinsiale verteenwoordiger. In 2005 het sy vertrek om by die departement van binnelandse sake aan te sluit as die direkteur vir vlugtelingsake en in 2009 waarnemende hoofdirekteur vir asielsoekersbestuur geword. Van 2010 tot 2014 het sy as Raad vir Immigrasie en Burgerlike Dienste in Suid-Afrika se ambassade in China gewerk.<ref>{{Cite web|url=https://www.politicsweb.co.za/documents/profile-of-advocate-busisiwe-mkhwebane|title=A profile of Adv Busisiwe Mkhwebane - Office of the PP - DOCUMENTS|date=26 Junie 2019|website=www.politicsweb.co.za|access-date=2019-07-29}}</ref> 'n Verslag deur die Organised Crime and Corruption Reporting Project het verklaar dat Mkhwebane se bankrekening gedurende hierdie tyd deur [[HSBC]] gemerk is vir die ontvangs van 'n VS$5000-betaling van die [[Guptafamilie]] in verband met 'n omstrede spoorwegkontrak met China South Rail.<ref>{{Cite web|url=https://www.biznews.com/global-citizen/2019/07/31/hsbc-joins-dots-from-gupta-friendly-public-protector-to-chinese-rail-company-kickbacks|title=HSBC joins dots from Gupta-friendly public protector to Chinese rail company kickbacks|last=Cameron|first=Jackie|date=2019-07-31|website=[[BizNews]].com|language=en-GB|access-date=2019-08-01}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.timeslive.co.za/politics/2019-07-30-5000-payment-to-mkhwebane-flagged-by-hsbc-bank-report/|title=$5,000 payment to Mkhwebane flagged by HSBC bank: report|last=JORDAAN|first=NOMAHLUBI|date=30 Julie 2019|website=TimesLIVE|language=en-ZA|access-date=2019-08-01}}</ref> Mkhwebane het die bewering verwerp dat sy geld van die Guptafamilie ontvang het.<ref>{{Cite web|url=http://www.sabcnews.com/sabcnews/mkhwebane-denies-gupta-financial-links/|title=Mkhwebane denies Gupta financial links|date=2019-07-30|website=SABC News|language=en-US|access-date=2019-08-01}}</ref> In 2014 het sy na Suid-Afrika teruggekeer om as direkteur van landinligting en samewerkingsbestuur by die departement van binnelandse sake te dien. Mkhwebane het daarna van Julie 2016 tot Oktober 2016 as 'n analis vir die Staatsveiligheidsagentskap gewerk voordat sy in Oktober 2016 as Openbare Beskermer aangestel is. Tydens haar aanstelling is dit bekend gemaak dat sy 'n noue verhouding met destydse president [[Jacob Zuma]] gehad het.<ref>{{Cite web|url=https://www.iol.co.za/news/politics/how-pp-busisiwe-mkhwebane-went-from-nowhere-to-centre-of-political-storm-29983638|title=How PP Busisiwe Mkhwebane went from 'nowhere' to centre of political storm|last=Mkhwanazi|first=Siyabonga|date=28 Julie 2019|website=www.iol.co.za|language=en|access-date=2019-07-29}}</ref> ==Staat van beskuldiging== [[Thandi Modise]], [[speaker van die Nasionale Vergadering]], het in November 2020 voormalige konstitusionele hofregter Bess Nkabinde en senior advokate Dumisa Ntsebeza SC en Johan de Waal SC in 'n onafhanklike paneel aangestel om te oorweeg of daar ''prima facie''-getuienis is wat daarop dui dat Mkhwebane uit haar amp onthef moet word. Die verslag is in Februarie 2021 aan die parlement oorhandig, en 'n parlementêre woordvoerder het sy bevindinge opgesom: “die paneel het tot die gevolgtrekking gekom dat daar wesenlike inligting is wat ''prima facie''-bewyse van onbevoegdheid uitmaak en voorbeelde hiervan het die ''prima facie''-getuienis ingesluit wat die Openbare Beskermer se oorreiking aantoon. en die oorskryding van die grense van haar bevoegdhede ingevolge die [[Grondwet van Suid-Afrika|Grondwet]] en die Wet op die Openbare Beskermer asook herhaaldelike foute van dieselfde aard, soos verkeerde interpretasie van die wet."<ref>{{cite news |last1=Sibanda |first1=Omphemetse S |title=It's high noon for Busisiwe Mkhwebane, but don't be surprised if she survives |url=https://www.dailymaverick.co.za/opinionista/2021-03-02-its-high-noon-for-busisiwe-mkhwebane-but-dont-be-surprised-if-she-survives/ |access-date=17 Maart 2021 |publisher=Daily Maverick |date=2 Maart 2021}}</ref> Op 15 Maart 2021 het die Nasionale Vergadering 'n ondersoek begin na haar geskiktheid om die amp te beklee.<ref>{{cite news |title=Busisiwe Mkhwebane: first round goes to Ramaphosa |url=https://www.businesslive.co.za/bd/national/2021-03-16-busisiwe-mkhwebane-first-round-goes-to-ramaphosa/ |access-date=17 Maart 2021 |publisher=BusinessDay |date=16 Maart 2021}}</ref><ref name="impeachment-start">{{cite news |last1=Gerber |first1=Jan |title=Mkhwebane is the first Chapter 9 head to face impeachment, after National Assembly vote |url=https://www.news24.com/news24/southafrica/news/mkhwebane-is-first-chapter-9-head-to-be-impeached-after-national-assembly-vote-20210316 |access-date=17 Maart 2021 |date=16 Maart 2021}}</ref> Op 11 September 2023, na die voltooiing van die proses, het die [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika|Nasionale Vergadering]] gestem om Mkhwebane te verwyder,<ref>{{Cite web |last=Ndenze |first=Babalo |title=Busisiwe Mkhwebane removed as Public Protector after impeachment vote |url=https://ewn.co.za/2023/09/11/busisiwe-mkhwebane-removed-as-public-protector-after-impeachment-vote |access-date=2023-09-12 |website=ewn.co.za |language=en}}</ref> wat haar die eerste hoof van 'n Hoofstuk 9-instelling maak wat in 'n staat van beskuldiging geplaas is.<ref>{{cite web|url=https://www.news24.com/news24/politics/parliament/breaking-mkhwebane-becomes-first-public-protector-to-be-removed-20230911|title=Mkhwebane becomes first Public Protector to be removed|first1=Jan|last1=Gerber|first2=Karyn|last2=Maughan|publisher=News24|date=11 September 2023}}</ref> Haar vervolging, een maand voor die einde van 'n 7-jaar nie-hernubare termyn, het haar 'n gratifikasie van tien miljoen rand verhoed waarop sy andersins geregtig sou gewees het.<ref>{{cite web|url=https://www.moneyweb.co.za/news/south-africa/national-assembly-agrees-to-dismiss-busisiwe-mkhwebane/|title=National Assembly agrees to dismiss Busisiwe Mkhwebane|first=Paul|last=Vecchiatto|publisher=Bloomberg|date=12 September 2023}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="maroela">{{cite web |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/talle-eis-dat-ob-moet-waai/ |title=Talle eis dat OB moet waai |work=[[Maroela Media]] |date=22 Julie 2019 |access-date=23 Julie 2019 |language=af |archive-url=https://web.archive.org/web/20190922005935/https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/talle-eis-dat-ob-moet-waai/ |archive-date=22 September 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> <ref name="maroela2">{{cite web |url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/jongste-hofuitspraak-nog-n-aanklag-teen-mkhwebane/ |title=Jongste hofuitspraak nóg ʼn ‘aanklag teen Mkhwebane’ |work=[[Maroela Media]] |date=12 Augustus 2019 |access-date=13 Augustus 2019 |language=af |archive-url=https://web.archive.org/web/20191230055954/https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/jongste-hofuitspraak-nog-n-aanklag-teen-mkhwebane/ |archive-date=30 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> }} {{beginboks}} {{opvolgboks|titel=[[Openbare Beskermer]] van [[Suid-Afrika]]|voor=[[Thuli Madonsela]]|na=Kholeka Gcaleka|jare=2016–2022}} {{eindboks}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Mkhwebane, Busisiwe}} [[Kategorie:Geboortes in 1970]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse openbare beskermers]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse regsgeleerdes]] [[Kategorie:Alumni van die Randse Afrikaanse Universiteit]] [[Kategorie:Alumni van die Universiteit van Suid-Afrika]] d4ox3yle2bvl5ldv93k3sniqir15lp3 0 268469 2894321 2623042 2026-04-16T00:51:15Z CommonsDelinker 1161 Administrateur [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] vervang "Rakesh_sharma.jpg" met "Rakesh_Sharma.jpg" omrede: [[:c:COM:FR|File renamed]]: caps 2894321 wikitext text/x-wiki : ''Hierdie artikel handel oor die etniese groep. Vir die taal, sien [[Pandjabi]].'' {{Etniese groep | beeld = <div style="white-space:nowrap;"> [[Lêer:Surrender of Porus to the Emperor Alexander.jpg|x60px]][[Lêer:Sikh Gurus with Bhai Bala and Bhai Mardana.jpg|x60px]][[Lêer:Dara Shikoh With Mian Mir And Mulla Shah.jpg|x60px]] [[Lêer:RanjitSinghKing.jpg|x60px]][[Lêer:Lala lajpat Rai.jpg|x60px]]<br />[[Lêer:Bhagat Singh 1929.jpg|x60px]][[Lêer:Iqbal.jpg|x60px]][[Lêer:Amrita Pritam (1919 %E2%80%93 2005) , in 1948.jpg|x60px]][[Lêer:Liaquat Ali Khan.jpg|x60px]][[Lêer:Har Gobind Khorana.jpg|x60px]]<br />[[Lêer:Ahfaz with Faiz Ahmad Faiz.jpg|x60px]][[Lêer:Abdus Salam 1987.jpg|x60px]][[Lêer:Ustad-nusrat-fateh-ali-khan-vishal-singh-rana-18911.jpg|x60px]][[Lêer:Arjan Singh.gif|x60px]]<br />[[Lêer:Kalpana Chawla, NASA photo portrait in orange suit.jpg|x60px]][[Lêer:Rakesh Sharma.jpg|x60px]][[Lêer:Dr. Ishfaq Ahmad.png|x60px]][[Lêer:Bobby Jindal August 2015.jpg|x60px]][[Lêer:Shahid Khan 2015.jpg|x60px]][[Lêer:Sunil Bharti Mittal World Economic Forum 2013.jpg|x60px]]<br />[[Lêer:Kapil Dev at Equation sports auction.jpg|x60px]][[Lêer:Wasim Akram.jpg|x60px]][[Lêer:Amir Khan.jpg|x60px]][[Lêer:The President, Shri Pranab Mukherjee presenting the Padma Shri Award to Shri Virat Kohli, at a Civil Investiture Ceremony, at Rashtrapati Bhavan, in New Delhi on March 30, 2017 (cropped).jpg|x60px]] </div> | onderskrif = | groep = Punjabi's | bevolking = ca. 120 miljoen<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.ethnologue.com/21/language/pan/ |title=Ethnologue: Languages of the World, 21st edition, Punjabi, Eastern |publisher=[[Ethnologue]] |accessdate=3 Augustus 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190803190007/http://www.ethnologue.com/21/language/pan/ |archive-date=3 Augustus 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.ethnologue.com/21/language/pnb/ |title=Ethnologue: Languages of the World, 21st edition, Punjabi, Western |publisher=[[Ethnologue]] |accessdate=3 Augustus 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190803190007/http://www.ethnologue.com/21/language/pnb/ |archive-date=3 Augustus 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf|title=2011 Indian census|format=PDF|website=Censusindia.gov.in|accessdate=3 Augustus 2019}}</ref> | plek = {{vlagland|Pakistan}} 91&nbsp;454&nbsp;609<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html |title=Pakistan |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |accessdate=3 Augustus 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200524220650/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html |archive-date=24 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.worldometers.info/world-population/pakistan-population/ |title=Pakistan Population (2019) |website=Worldometers.info |accessdate=3 Augustus 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200522171857/https://www.worldometers.info/world-population/pakistan-population/ |archive-date=22 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br /> {{vlagland|Indië}} 33&nbsp;124&nbsp;726<ref>{{en}} {{cite web|title=Scheduled Languages in descending order of speaker's strength – 2011|url=http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf|publisher=Registrar General and Census Commissioner of India|date=29 Junie 2018|accessdate=3 Augustus 2019}}</ref><br /> {{vlagland|Verenigde Koninkryk}} 700&nbsp;000<ref>{{en}} {{cite web |url=https://publications.parliament.uk/pa/cm200607/cmhansrd/cm061205/halltext/61205h0001.htm |title=Punjabi Community |first=John |last=McDonnell |work=House of Commons |date=5 Desember 2006 |accessdate=3 Augustus 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181028112252/https://publications.parliament.uk/pa/cm200607/cmhansrd/cm061205/halltext/61205h0001.htm |archive-date=28 Oktober 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br /> {{vlagland|Kanada}} 668&nbsp;240<ref>{{en}} {{cite web |title=Census Profile, 2016 Census, Canada |url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=01&Geo2=PR&Code2=01&Data=Count&SearchText=Canada&SearchType=Begins&SearchPR=01&B1=Language&TABID=1 |website=Government of Canada, Statistics Canada |date=8 Februarie 2017 |accessdate=3 Augustus 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181210170531/https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E |archive-date=10 Desember 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br /> {{vlagland|Verenigde State}} 253&nbsp;740<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www2.census.gov/library/data/tables/2008/demo/language-use/2009-2013-acs-lang-tables-nation.xls |title=US Census Bureau ''American Community Survey (2009–2013)'' See Row #62 |website=2.census.gov |archive-url=https://web.archive.org/web/20170827215803/https://www2.census.gov/library/data/tables/2008/demo/language-use/2009-2013-acs-lang-tables-nation.xls |archive-date=27 Augustus 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br /> {{vlagland|Australië}} 132&nbsp;496<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Lookup/by%20Subject/2071.0~2016~Main%20Features~Cultural%20Diversity%20Article~20 |title=Top ten languages spoken at home in Australia |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010103419/http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Lookup/by%20Subject/2071.0~2016~Main%20Features~Cultural%20Diversity%20Article~20 |archive-date=10 Oktober 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><br /> {{vlagland|Maleisië}} 56&nbsp;400<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.ethnologue.com/country/MY |title=Malaysia |publisher=[[Ethnologue]] |accessdate=3 Augustus 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200521162045/https://www.ethnologue.com/country/MY |archive-date=21 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br /> {{vlagland|Libië}} 54&nbsp;000<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.ethnologue.com/country/LY |title=Libya |publisher=[[Ethnologue]] |accessdate=3 Augustus 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190808125722/https://www.ethnologue.com/country/LY |archive-date=8 Augustus 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br /> {{vlagland|Noorweë}} 24&nbsp;000<ref>{{en}} {{cite book|url=https://books.google.de/books?id=27JOMobauYAC&redir_esc=y|title=Encyclopedia of Linguistics|first=Philipp|last=Strazny|date=1 Februarie 2013|publisher=Routledge|via=Google Books|isbn=978-1-135-45522-4}}</ref><br /> {{vlagland|Bangladesj}} 23&nbsp;700<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.ethnologue.com/country/BD |title=Bangladesh |publisher=[[Ethnologue]] |accessdate=3 Augustus 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214083657/https://www.ethnologue.com/country/BD |archive-date=14 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br /> {{vlagland|Nieu-Seeland}} 19&nbsp;752<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.stats.govt.nz/~/media/Statistics/Census/2013%20Census/data-tables/totals-by-topic/totals-by-topic-tables.xls |title=Archived copy |accessdate=17 Maart 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011140014/http://www.stats.govt.nz/~/media/Statistics/Census/2013%20Census/data-tables/totals-by-topic/totals-by-topic-tables.xls |archive-date=11 Oktober 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br /> {{vlagland|Nepal}} 10&nbsp;000<ref>{{en}} {{cite web |url=https://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/wphc/Nepal/Nepal-Census-2011-Vol1.pdf |format=PDF |title=National Population and Housing Census 2011 |website=Unstats.unorg |accessdate=3 Augustus 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200210183547/https://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/wphc/Nepal/Nepal-Census-2011-Vol1.pdf |archive-date=10 Februarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> | taal = [[Pandjabi]] | geloof = [[Pakistan]]: [[Punjab, Pakistan|Wes-Punjab]] – [[Lêer:Star and Crescent.svg|18px]] [[Islam]] (97%), [[Lêer:Christian cross.svg|12px]] [[Christendom]] (2,31%), met kleiner Sikh- en Hindoe-bevolkings<br />[[Indië]]: [[Punjab, Indië|Oos-Punjab]] – [[Lêer:Khanda.svg|15px]] [[Sikhisme]] (58%), [[Lêer:Om.svg|15px]] [[Hindoeïsme]] (39%), [[Lêer:Star and Crescent.svg|18px]] [[Islam]] (2%), [[Lêer:Christian cross.svg|12px]] [[Christendom]] (1,26%)<ref>{{en}} {{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW03C-01%20MDDS.XLS|format=XLS|title=C -1 POPULATION BY RELIGIOUS COMMUNITY – 2011|website=Web.archive.org|accessdate=3 Augustus 2019|archive-date=23 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923230423/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW03C-01%20MDDS.XLS|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{en}} {{cite book|author1=Wade Davis|author2=K. David Harrison|author3=Catherine Herbert Howell|title=Book of Peoples of the World: A Guide to Cultures|url=https://books.google.de/books?id=rkG8f2lyeUMC&pg=PA132&redir_esc=y|year=2007|publisher=National Geographic|isbn=978-1-4262-0238-4|pages=132–133|accessdate=3 Augustus 2019}}</ref> | verwante = Ander [[Indo-Ariese tale|Indo-Ariërs]] soos [[Bengale (volk)|Bengale]], [[Gujarati's]], [[Marathi's]], [[Rohingia]], [[Sindhi's]] en [[Singalese]] }} Die '''Punjabi's''' of '''Panjabi's''' ([[Pandjabi]]: پنجابی, ਪੰਜਾਬੀ) is 'n [[Indo-Ariese tale|Indo-Ariese]] [[etniese groep]] met hul tuiste in [[Punjab]] van [[Suid-Asië]], meer spesifiek in die noordelike deel van die [[Indiese subkontinent]], vandag verdeel tussen [[Punjab, Indië]] en [[Punjab, Pakistan]]. Hulle praat Pandjabi, 'n Indo-Ariese taal.<ref>{{en}} {{cite book|title=Concise Encyclopedia of Languages of the World|url=https://books.google.de/books?id=F2SRqDzB50wC&pg=PA522&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|year=2010|publisher=Elsevier|isbn=978-0-08-087775-4|pages=522–523|accessdate=3 Augustus 2019}}</ref> Die naam Punjab beteken letterlik "land van vyf riviere" in [[Persies]]: ''panj'' ("vyf") ''āb'' ("water" of "rivier").<ref>{{en}} {{cite book|last=Gandhi|first=Rajmohan|title=Punjab: A History from Aurangzeb to Mountbatten|year=2013|publisher=Aleph Book Company|location=New Delhi, India, Urbana, [[Illinois]]|isbn=978-93-83064-41-0}}</ref> Die naam van die streek is deur die Turks-Persiese veroweraars van die Indiese subkontinent gevestig.<ref>{{en}} {{cite book|last=Canfield|first=Robert L.|title=Persia in Historical Perspective|year=1991|page=1 ("Origins")|publisher=Cambridge University Press|location=[[Cambridge]], Verenigde Koninkryk|isbn=978-0-521-52291-5}}</ref> Na Punjab word in beide Indië en Pakistan dikwels as die broodmandjie verwys.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://in.reuters.com/article/india-election-punjab/punjab-bread-basket-of-india-hungers-for-change-idINDEE80S02520120130 |work=Reuters |title=Punjab, bread basket of India, hungers for change |date=30 Januarie 2012 |accessdate=3 Augustus 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191207072811/https://in.reuters.com/article/india-election-punjab/punjab-bread-basket-of-india-hungers-for-change-idINDEE80S02520120130 |archive-date=7 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://water.columbia.edu/2012/03/07/columbia-water-center-released-new-whitepaper-restoring-groundwater-in-punjab-indias-breadbasket/ |title=Columbia Water Center Released New Whitepaper: "Restoring Groundwater in Punjab, India's Breadbasket" – Columbia Water Center |publisher=Water.columbia.edu |date=7 Maart 2012 |accessdate=3 Augustus 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191222211004/http://water.columbia.edu/2012/03/07/columbia-water-center-released-new-whitepaper-restoring-groundwater-in-punjab-indias-breadbasket/ |archive-date=22 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/world/2010/aug/05/pakistan-flood-spreads-punjab-sindh |title=Pakistan flood: Sindh braces as water envelops southern Punjab |work=Guardian |date=6 Augustus 2010 |accessdate=3 Augustus 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200405223517/https://www.theguardian.com/world/2010/aug/05/pakistan-flood-spreads-punjab-sindh |archive-date=5 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> [[Lêer:Punjab map.svg|duimnael|links|Kaart van die streek Punjab]] [[Lêer:Ethnien in Pakistan 1980.svg|duimnael|links|Verspreiding van etniese groepe in Pakistan volgens die [[Central Intelligence Agency|CIA]] in 1980]] Die samesmelting van die verskeie stamme, kastes en die inwoners van Punjab in 'n wyer gemeensame "Punjabi"-identiteit het aan die begin van die 18de eeu 'n aanvang geneem. Voor dit het 'n gemeensame "Punjabi"-identiteit in die sin van 'n etnies-kulturele identiteit en gemeenskap nie bestaan nie, hoewel die meerderheid van die verskeie gemeenskappe van Punjab sedert 'n lank tydperk oor kulturele en taalkundige gemeenskaplikhede beskik.<ref>{{en}} {{cite book|last=Malhotra|first=edited by Anshu|title=Punjab reconsidered : history, culture, and practice|year=2012|publisher=Oxford University Press|location=[[Nieu-Delhi]]|isbn=978-0-19-807801-2|url=http://global.oup.com/academic/product/punjab-reconsidered-history-culture-and-practice-9780198078012;jsessionid=67C0F3362215BC7FE368DF643C70CA16?cc=de&lang=en&|author2=Mir, Farina|accessdate=3 Augustus 2019|archive-date=7 Maart 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160307092802/https://global.oup.com/academic/product/punjab-reconsidered-history-culture-and-practice-9780198078012;jsessionid=67C0F3362215BC7FE368DF643C70CA16?cc=de&lang=en&|url-status=dead}}</ref><ref>{{en}} {{cite journal|last=Ayers|first=Alyssa|title=Language, the Nation, and Symbolic Capital: The Case of Punjab|journal=Journal of Asian Studies|year=2008|volume=67|issue=3|pages=917–46|url=http://alyssaayres.com/pdf/Ayres-JAS-Language-Nation.pdf|doi=10.1017/s0021911808001204}}</ref><ref>{{en}} {{cite book|last=Thandi|first=edited and introduced by Pritam Singh and Shinder S.|title=Globalisation and the region : explorations in Punjabi identity|year=1996|publisher=Association for Punjab Studies (UK)|location=Coventry, Verenigde Koninkryk|isbn=978-1-874699-05-7}}</ref> Tradisioneel is die Punjabi-identiteit veral deur taalkundige, geografiese en kulturele eienskappe gekenmerk. Die identiteit is onafhanklik van die historiese of godsdienstige agtergrond, en verwys na diegene wat in Punjab bly, of met sy bevolking assosieer, en Pandjabi as hul [[moedertaal]] beskou.<ref>{{en}} {{cite book|last=Thandi|first=edited by Pritam Singh, Shinder Singh|title=Punjabi identity in a global context|year=1999|publisher=Oxford University Press|location=Nieu-Delhi|isbn=978-0-19-564864-5}}</ref> Integrasie en assimilasie is belangrike dele van die Punjabi-kultuur, sedert die Punjabi-identiteit nie alleenlik op stamverbindings gebaseer is nie. Alle Punjabi's deel min of meer dieselfde kulturele agtergrond.<ref>{{en}} {{cite journal|last=Singh|first=Prtiam|title=Globalisation and Punjabi Identity: Resistance, Relocation and Reinvention (Yet Again!)|journal=Journal of Punjab Studies|year=2012|volume=19|issue=2|pages=153–72|url=http://www.global.ucsb.edu/punjab/journal/v19_2/Singh.pdf|accessdate=3 Augustus 2019|archive-date=24 Januarie 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160124071525/http://www.global.ucsb.edu/punjab/journal/v19_2/Singh.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.krysstal.com/langfams_indoeuro.html |title=Languages : Indo-European Family |website=Krysstal.com |accessdate=12 Julie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200208190700/http://www.krysstal.com/langfams_indoeuro.html |archive-date=8 Februarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Histories was die Punjabi's 'n heterogene groep en verdeel in 'n aantal stamme, ''biradari'' (letterlik "broerskap") genoem, waarin elke persoon aan 'n stam gebonde was. Die Punjabi-identiteit sluit egter ook diegene in wat nie aan een van die historiese stamme behoort het nie. Met die verloop van tyd het die stamstrukture minder belangrik geword en is deur 'n meer samehangende<ref>{{en}} {{cite journal|last=Albert V.|first=Carron|author2=Lawrence R. Brawley|title=Cohesion: Conceptual and Measurement Issues|journal=Small Group Research|date=Desember 2012|volume=43|issue=6|url=http://sgr.sagepub.com/content/43/6/726.full.pdf+html|accessdate=3 Augustus 2019|archive-date=3 Mei 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200503005407/https://journals.sagepub.com/action/cookieAbsent|url-status=dead}}</ref> en holistiese samelewing vervang, met gemeenskapsbou en groepsamehorigheid<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.oecd.org/dev/pgd/internationalconferenceonsocialcohesionanddevelopment.htm |title=International Conference on Social Cohesion and Development |publisher=[[OESO]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20190917033229/http://www.oecd.org/dev/pgd/internationalconferenceonsocialcohesionanddevelopment.htm |archive-date=17 September 2019 |url-status=live |df=dmy-all |accessdate=3 Augustus 2019}}</ref><ref>{{en}} {{cite journal|last=Mukherjee|first=Protap|author2=Lopamudra Ray Saraswati |title=Levels and Patterns of Social Cohesion and Its Relationship with Development in India: A Woman's Perspective Approach|journal=Ph.D. Scholars, Centre for the Study of Regional Development School of Social Sciences Jawaharlal Nehru University New Delhi – 110 067, India|date=20 Januarie 2011|url=http://www.oecd.org/dev/pgd/46839502.pdf}}</ref> as nuwe pilare van die Punjabi-samelewing.<ref>{{en}} {{cite book|last=Thandi|first=edited and introduced by Pritam Singh and Shinder S.|title=Globalisation and the region : explorations in Punjabi identity|year=1996|publisher=Association for Punjab Studies (UK)|location=Coventry, Verenigde Koninkryk|isbn=978-1-874699-05-7}}</ref> In relatiewe kontemporêre terme bestaan Punjabi's uit drie oorwegende subgroepe: Punjabi-[[Moslem]]s, Punjabi-Sikhs en Punjabi-Hindoes.<ref>{{en}} {{cite book|last=Gupta|first=S.K.|title=The Scheduled Castes in Modern Indian Politics: Their Emergence as a Political Context|pages=121–122|year=1985|publisher=Munshiram Manoharlal Publishers Pvt. Ltd|location=Nieu-Delhi, Indië}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn|Punjabi people (ethnic group)}} {{en-vertaal|Punjabis}} {{Normdata}} [[Kategorie:Etniese groepe in Indië]] [[Kategorie:Etniese groepe in Pakistan]] 0fltbbcf5tv87bt0v2loqy2p4kx1kj8 0 271566 2894345 2416573 2026-04-16T08:52:54Z Oesjaar 7467 Verbeter 2894345 wikitext text/x-wiki Die boek Josua voer die geskiedenis van Israel van die dood van Moses, deur die verowering van Kanaän, tot by die dood van Josua. Hoofstukke 1 tot 12 dek die eerste vyf of ses jaar na die dood van Moses. Die gebeurtenisse wat in die laaste twee hoofstukke verhaal word, het waarskynlik sowat 20 jaar later plaasgevind. Die verowering het, volgens onlangse argeologiese en ander bewyse, waarskynlik om en by 1240vC begin. Dit is waarskynlik dat hierdie verslag aan die begin van die monargie.<ref>1045 vC.</ref> geskryf is, gedurende die leeftyd van Samuel en voordat Dawid Jerusalem verower het<ref>Kyk Jos. 15:63.</ref> Josua is in Egipte gebore. Tydens die uittog en die omswerwinge in die woestyn was hy Moses se regterhand. Hy was 'n militêre bevelvoerder<ref>Eks. 24:13.</ref>. Toe die wet by sinai gegee is, het hy Moses vergesel. Josua was een van die 12 spioene wat deur Moses gestuur was om die land te verken. Net hy en Kaleb het die geloof en moed gehad aan te beveel dat die land binnegeval moet word<ref>Num. 14:6ev.</ref> en gevolglik was hulle die enigste twee wat die omswerwing van die 40 jaar oorleef het. Na die dood van Moses was Josua die klaarblyklike keuse om hom op te volg en die volk te lei<ref>Deut. 34:9.</ref>. == Israel trek die Beloofte Land binne == === Joshua neem oor as leier<ref>Jos. 1.</ref>=== Hierdie verslag van Josua se opvolging is een van die groot hoofstukke van die Bybel. Moses is dood, maar Good se plan vir die volk gaan voor. Die sleuteltoon van hierdie voorspel tot die verowering is die herhaalde oproepe: Wees sterk, wees vasberade.<ref>Jos. 1:6, 7, 9 en 18.</ref> Hierdie wetboek:<ref>Deut. 24-26.</ref> Joshua saam met Moses toe die wet by Sinai gegee is. Oor drie dae:<ref>Jos. 1:11.</ref> die gebeure in hoofstuk 2 het reeds plaasgevind, of dit beteken bloot binnekort. === Ragab en die spioene<ref>Jos. 2.</ref> === Jerigo, die palmstad, is net wes van die Jordaan geleë. Josia was van plan om eers die sentrale deel van Palestina aan te val om noord en suid te verdeel. Jerigo was reg in sy pad geleë, 'n vanselfsprekende eerste deel. Ragab het die spioene nie uit vrees geherberg nie, maar in die geloof dat die God van Israel die ware God.<ref>Kyk. Heb. 11:31. Waar haar geloof geprys word, nie haar onsedelikheid nie.</ref> Ragab se huis was op of in die stadsmure gebou. met 'n plat dak waar produkte uitgesprei is droog - in hierdie geval vlas, waaruit sy linnedraad sou weef. Haar huis was 'n plek waarheen die spioene kon gaan sonder om agterdog te wek; en ongetwyfeld 'n goeie plek om inligting in te win. Die Israeliete het hulbelofte aan haar nagekom.<ref>Josua 6:22ev.</ref> Ragab is naturaliseer, het met Salmon getrou en deur haar seun Boas<ref>Kyk. Rut 2-4.</ref> was sy 'n voorsaat van Dawid en van Jesus. === Die Israeliete steek die Jordaan oor<ref>Jos. 3.</ref> === God het sy volk deur die Jordaan gelei in die lente, en die rivier was vol vanweë die sneeu wat gesmelt het. Toe die priesters die rivier ingaan, het die water by Adam, sowat 20 km. hoor op, opgedam, wat die rivierbedding ondertoe droog gelaat het. In 1927 het aardskuddings die hoë klipbanke wan die rivier op dieselfde plek ineen laat stort en die Jordaan was 21 uur opgedam. Die verbondsark<ref>Jos. 3:3.</ref>: daarin was die kliptafels waarop die wet gegraveer was. Dit was 'n sigbare teken van God se teenwoordigheid by sy volk en van sy leiding. Reinig julle<ref>Jos. 3:5.</ref>: met ander woorde, berei julleself voor vir God. Deur rituale reiniging en morele selfondersoek === Die gedenkteken van klippe<ref>Jos. 4.</ref> === Twee klipstapels is gebou, een waar die priesters aan die oostelike oewer van die rivier gestaan het, die ander by Gilgal, hulle eerste laer aan die westelike oewer. Albei stapels moes dien as 'n voortdurende herinnering aan die grootheid van God. In dieselfde streek van die Jordaan het Johannes die Doper gepreekreek en is Jesus gedoop. Voor julle...voor ons:<ref>Jos. 4:23.</ref> Van diegene wat die Rietsee deurgetrek het, het min oorgebly. Van diegene ouer as 20 jaar was toe die spioene uitgestuur is, het net Josua en Kaleb nog geleef. == Israel word besny<ref>Jos. 5:1-12.</ref> == Die besnydenis is nie toegepas nie omdat die verbond 40 jaar lank so te sê opgehef was vanweë dié wantroue en ongehoorsaamheid van die volk<ref>Num. 14.</ref>. Die besnydenis van die nuwe geslag is 'n teken van die hernuwing van die ou verbondsverhouding tussen God en sy volk. Klipmesse<ref>Jos. 5:2.</ref>: bronswerktuie het klipwerktuie teen hierdie tyd vervang, maar die tradisionele werktuie word in die ritueel gebruik. Die manna het weggebly<ref>Jos. 5:12.</ref>: hierdie spesiale voorsiening van God deur al die jare in die wildernis is nou nie meer nodig nie. == Die val van Jerigo == Die verowering van Kanaän was 'n heilige oorlog onder die aanvoering van God. Niemand het dit beter besef nie as Josua, ná sy ontmoeting met die leërowerste van die Here<ref>Jos. 5:13ev.</ref>. Israel het dit ook geweet, want die ark van God het vooraangetrek. En Israel se vyande het dit geweet, en hulle was bang<ref>Jos. 2:10-11, 5:1.</ref>. Vir die manne van Jerigo was dit 'n senu-oorlog: die troepe wat in doodse stilte om die stad maarsjeer, die geskel van die ramshorings, dag na dag, tot by die groot klimaks van die sewende dag. Die banoffer<ref>Jos. 6:17.</ref>: die stad en die inhoud daarvan is volledig aan God gewy. Dit was dus heiligskennis as iemand vir hulself iets sou hou. Buite die kamp<ref>Jos. 6:23.</ref>: hulle moes 'n reinigingstydperk ondergaan. Die Here sal straf<ref>Jos. 6:28.</ref>: die puinhoop het 400 honderd jaar so gelê tot met die regering van Agab. Toe het Hiël Jerigo herbou en die vloek het op hom gekom<ref>1 Kon. 16:34.</ref>. == Akan se oortreding<ref>Jos. 7.</ref> == Vanweë 'n Akan se sonde het 36 manne by Ai omgekom en die hele volk voor hulle Kanaänitiese vyande in die skande gesteek. God vereis volkome gehoorsaamheid en die ongehoorsaamheid van een individu raak die hele volk van God. Ai<ref>Jos. 7:2.</ref>: beteken puinhoop. Deur die here aangewys<ref>Jos. 7:14.</ref>: die skuldige is deur middel van die heilige lot aangewys: die twee stene wat in die borsplaat van die hoëpriester gehou is. Dit is nie meer bekend hoe dit gewerk het nie. Met klippe doodgegooi...verbrand<ref>Jos. 7:25.</ref>: maw die gesteelde goedere, tensy sy gesin medepligtig was en dis ook gestraf is<ref>Kyk Deut. 24:16.</ref>. == Ai word verower<ref>Jos. 8.</ref> == Die getuienis van die opgrawings by Et-Al is moeilik te versoen met die Bybelse rekord, wat die vermoede laat ontstaan dat Ai dalk nie daar geleë was nie. Deur sy taktiek van vlug en hinderlaag trek Josua die grootste moontlike voordeel uit Israel se vorige nederlaag. Vanaf Ai beweeg Josua noordwaarts om hom by Sigem, in die vallei tussen Ebalberg en Gersijberg te vestig. Hy neem die land in die Naam van God in besit. En die verbond word bevestig soos Moses beveel het<ref>Deut. 27.</ref>. 30000<ref>Jos. 8:3.</ref>: moontlik die hele strydmag, tensy daar twee hinderlae was<ref>Jos. 8:12.</ref>. Bet-El<ref>Jos. 8:9.</ref>: die plek waar Jakob sy droom gehad het, 'n vooruitsrewende vestingstad in die vroeë dae van Israel se verblyf in Egipte. Tydens hierdie veldtog, Bet-El en Ai was nie ver van mekaar geleë nie, of later, is die koning van Bet-El verslaan<ref>Jos. 12:16.</ref>. == Die veldtog in die suide<ref>Jos. 9-10.</ref>; Die Gibeoniete bedrieg Israel en sluit 'n verbond met hulle<ref>Jos. 9.</ref>== Gibeon was 'n belangrike stad sowat 10Km benoorde Jerusalem. Die slinks beplande verdrag (daar is selfs voorgegee dat hulle nie weet van die onlangse oorwinnings by Jerigo en Ai nie), het ook drie ander stede ingesluit. Israel kon hom nie aan 'n vriendskapsverdrag (die gesamentlike maaltyd<ref>Jos. 9:14.</ref>) onttrek nie. Dit het in die tyd van Dawid nog gegeld. Die meeste wat hulle kon doen, was om slawe van die Gibeoniete te maak. == Verbond van die 5 Amoritiese konings; die lang dag<ref>Jos. 10.</ref> == Die verdrag met die Gibeoniete verwikkel Israel onmiddellik in 'n oorlog. Al 5 die Amoritiese konings is by Makkeda gedood en hulle stadstate verwoes in die veldtog wat op die verpletterende nederlaag by Bet-Heron gevolg het. Al die strategiese stede in die suide val. Israel beheer die land nou vanaf Kades-Barnea in die suide tot by Gasa in die weste, en Gibeon in die noorde. Die lang dag<ref>Jos. 10:12-14.</ref>: word gewoonlik verstaan as 'n verlenging van die daglig (beteken nie noodwendig dat die son letterlik stilgestaan het nie). Maar die donker is dalk verleng. Daar word vermoed dat dit 'n sonsverduistering was. Josua se verrassingsaanval het teen dagbreek plaasgevind (soos die posisies van die son en die maan in vers 12 ook te kenne gee) en die haelstorm het die donkerheid op daardie uur vererger en so ook die gevolglike verwarring. Boek van die opregte<ref>Jos. 10:13.</ref>: 'n liedereboek waarin nasionale helde geprys word. Sit julle voete op die...nekke<ref>Jos. 10:24.</ref>: die gebruiklike gebaar waardeur algehele onderwerping aangedui is. Goosengebied<ref>Jos. 10:41.</ref>: suid van Hebron, nie Goosen in Egipte nie. == Die veldtog in die noorde<ref>Jos. 11.</ref> == Die magtige koning van Hasor het 'n veel gevaarliker verbond met sy leenmanne gevorm as dié van die suide, maar eweneens sonder sukses. Hoewel die strategiese stede onder Israelse beheer was kort nadat hulle Kanaän binnegeval het, het die opruiming lank geduur<ref>Jos. 11:1.</ref> . Hasor<ref>Jos. 11:1.</ref>: groot stad met meer as 40 000 inwoners baie groter as Jerusalem in die tyd van koning Dawid. Die laageleë stad wat Josua verwoes het, is nooit herbou nie. By Groot-Sidon<ref>Jos. 11:8.</ref>: Tirus was klaarblyklik nog nie van belang nie. Die Enakiete<ref>Jos. 11:21.</ref>: die groot reus wat die spioene met vrees vervul het<ref>Num. 13:33.</ref>. Gasa, Gat...Asdod<ref>Jos. 11:22.</ref>: Filistynse vestings. Die reus Goliat het van Gat gekom<ref>1 Sam. 17:4.</ref>. == Die verslane vonings van Kanaän<ref>Jos. 12.</ref> == Die 31 konings wat genoem word, sluit die in wat deur Moses verslaan is. Met die lys word die afdeling oor die verowering afgesluit. == Verdeling van die land<ref>Jos. 13-21.</ref> == Nie al die gebiede wat toegewys is, is volledig onderwerp nie en nie al die stamme het hulle bevryde erfdeel heeltemal beset nie. Die skrywer lewer op verskeie plekke kommentaar oor die situasie in die tyd. === Grond wat nog nie verower is nie<ref>Jos. 13:1-7.</ref>=== Josua was al baie oud. Die Here het vir hom gesê:<blockquote>"Jy is al baie oud, en daar is nog 'n baie groot deel van die land wat in besit geneem moet word. </blockquote><blockquote>Die deel wat oorbly, is daar al die Filistynse gebiede en die hele Gesergebied. Die gebied van die se Sigor af teen Egipte tot by die Ekrongebied in die noorde word as Kanaänitiese gebied beskou. Dit is die gebiede van die vyf Filistynse regeerders, die van Gasa, Asdod, Askelon, Gat en Ekron, en dit sluit die gebied van die Awwiete in. Verder is daar die hele Kanaänitiese gebied van Teman af, die Gebalgebied van Meara af wat aan die Sidoniërs behoort, tot by Afek aan die Amoritiese grens en die hele Libanon aan die oostekant, van Baäl-Gad suid van Hermonberg af tot by Lebo-Hamat. Ek sal al die bewoners van die bergwêreld verdryf om vir die Israeliete plek te maak, van die Libanon af tot by Misrefor-Majim, al die Sidoniërs. Intussen moet jy hierdie gebiede as besittings aan Israel toewys soos Ek jou beveel het. Verdeel dis nou die land vir die nege stamme en die halwe manassestam." </blockquote> === Die gebied oos van die Jordaan<ref>Jos. 13:8-14.</ref> === Saam met die ander helfte van die Manasse-stam het die stamme Ruben en gad reeds hulle besitting ontvang wat Moses aan hulle toegeken het oorkant die Jordaan, aan die oostekant. ==== Die stamgebied van Ruben<ref>Jos. 13:15-23.</ref> ==== Hierdie gedeelte bespreek die gebiede wat aan die families in die stam Ruben toegeken is. ==== Die stamgebied van Gad<ref>Jos. 13:24-28.</ref> ==== Hierdie gedeelte beskryf die gebiede wat aan die stam Gad toegeken is. ==== Die stamgebied aan die een helfte van Manasse<ref>Jos. 13:29-33.</ref> ==== Hierdie gedeelte beskryf die gebiede wat aan die families van die halwe stam van Manasse toegeken is. === Die Israelitiese gebied wes van die Jordaan<ref>Jos. 14:1-5.</ref> === Hierdie gedeelte gee 'n oorsig van die gebiede wat die Israeliete in Kanaän ontvang het. Die priester Eleasar n Josua seun van Nun het saam met die stamhoofde die gebiede aan die Israeliete toegeken, dit is dan die nege stamme en die halwe stam. Dit is gedoen deur loting soos die Here deur Moses beveel het. Aan die ander twee stamme en die halwe stam het Moses 'n gebied oorkant die Jordaan toegeken, en aan die Leviete het hy nie 'n gebied toegeken saam met die ander nie. Die nageslag van Josef het twee stamme gevorm, Manasse en Efraim, en die Leviete het nie 'n deel van die land ontvang nie, maar wel dorpe om in te woon en weidingsgebiede vir hulle veetroppe. Die Israeliete het gedoen wat die Here vir Moses beveel het, hulle het die land verdeel. === Hebron word aan Kaleb toegeken<ref>Jos. 14:6-15.</ref> === Kaleb het na Moses gegaan en Moses daaraan herinner dat hy die een van die spioene was wat aanbeveel het dat hulle Kanaän kon inneem. Hy vra dat hy die bergwerêld wil hê. Josua het sy seën uitgespreek oor Kaleb seun van Jefunne, die Kenasiet, en aan hom Hebron as besitting toegeken het, daarom behoort Hebron tot vandag toe aan Kaleb seun van Jefunne. Dit is omdat hy die Here die God van Israel getrou gevolg het. Die naam van Hebron was voorheen Kirjat-Arba. Arba was die naam van 'n groot man onder die enakiete. Die oorlog was verby, die land het gerus. === Die stam van Juda<ref>Jos. 15.</ref> === Juda se erfdeel het Kaleb se grondgebied ingesluit -asook Jerusalem, of deel daarvan<ref>Jos. 18:28.</ref> maar die stad was nog nie verower toe die boek Josua geskryf is nie. === Josef se seuns: die stamme van Efraim en Manasse<ref>Jos. 16-17.</ref> === Hulle sou hulle grond gebied deur verowering uitgebrei het, maar die perde en strydwaens van die Kanaäniete, wat die vlaktes beheer het, het hulle afgeskrik. === Verdeling van die res van die land<ref>Jos. 18.</ref> === Die hele Israelitiese volksvergadering het in Silo bymekaargekom en die tent van ontmoeting daar opgeslaan. Die land was nou onderwerp, maar daar was nog sewe van die Israelitiese stamme wat nie hulle eie grond gebied ontvang het nie. Josua het vir die israeliete gesê: <blockquote>"Hoe lank gaan julle nog talm voor julle die land in besit gaan neem wat die Here die God van julle voorvaders aan julle gegee het? Bring 3 man uit elke stam dat ek hulle kan stuur en dat hulle die res van die land kan deurgaan en 'n beskrywing kan maak van die verskillende dele en dit vir my bring.Hulle moet die gebied in sewe dele verdeel. Juda behou sy gebied in die suide en die nageslag van Josef hulle s'n in die noorde.Julle moet 'n beskrywing maak van die sewe dele van die land en dit vir my bring dat ek die loting hier in die teenwoordigheid van die Here ons God kan maak. Die Leviete kry nie 'n deel saam met julle nie, want hulle besondere voorreg is die priesterskap in diens van die Here. Gat, Rubenn en die helfte van Manasse het hulle deel oos van die Jordaan gekry waar Moses die dienaar van die Here dit aan hulle toegeken het." </blockquote>Die manne het toe klaargemaak en vertrek. Nadat hulle, hulle werk gedoen het is hulle terug na Josua in die kamp by Silo. Josua het toe die loting daar in Silo in die teenwoordigheid van die Here gedoen en die land tussen die Israelitiese stamme verdeel. ==== Die stamgebied van Benjamin<ref>Jos. 18:11-28.</ref> ==== Hierdie gedeelte beskryf die grond wat aan die families van die stam van Benjamin toegeken is. ==== Die stamgebied van Simeon<ref>Jos. 19:1-9.</ref> ==== Hierdie gedeelte beskryf die grondgebied wat aan die families van die stam Simeon toegeken is. ==== Die stamgebied van Sebulon<ref>Jos. 19:10-16.</ref> ==== Hierdie gedeelte beskryf die grondgebied wat aan die stam van Sebulon toegeken is. ==== Die stamgebied van Issaskar<ref>Jos. 19:17-23.</ref> ==== Hierdie gedeelte beskryf die grondgebied wat aan die stam van Issaskar toegeken is. ==== Die stamgebied van Aser<ref>Jos. 19:24-31.</ref> ==== Hierdie gedeelte beskryf die grondgebied wat aan die families van die stam van Aser toegeken is. ==== Die stamgebied van Naftali<ref>Jos. 19:32-39.</ref> ==== hierdie gedeelte beskryf die grondgebied wat aan die families van die stam van Naftali toegeken is. ==== Die stamgebied van Dan<ref>Jos. 19:40-48.</ref> ==== Hierdie gedeelte beskryf die grondgebied wat aan die families van die stam van Dan toegeken is. ==== Die eiendom van Josua<ref>Jos. 19:49-51.</ref> ==== Nadat die Israeliete die land in sy onderskeie gebiede aan die stamme toegewys het, het hulle aan Josua, seun van Nun, 'n eiendom tussen hulle toegeken. Op bevel van die Here het hom die land gegee wat hy gevra het. Dit was dan die woongebiede van die priester Eleasar en Josua, seun van Nun, saam met die familiehoofde van die Israelitiese stamme toegeken het. Hulle het die verdeling van die land af gehandel deur loting in Silo in die teenwoordigheid van die Here by die ingang van die tent van ontmoeting. ==== Die asielstede<ref>Jos. 20.</ref> ==== Die Here het vir Josua gesê dat hulle nou die asielstede moet afstaan wat Hy hulle deur Moses beveel het, sodat iemand wat onopsetlik en sonder voorbedagte rade die dood van 'n ander veroorsaak het daarheen kan vlug om aan die wrak van 'n bloedverwant van die oorledenes te ontkom. Wanneer iemand na een van die stede toe vlug moet hy by die ingang van die stadspoort gaan staan en sy saak stel aan die leiers van die stad. Hulle moet hom dan in die stad opneem en hom 'n woonplek by hulle gee. As die bloedverwant van die oorledene hom agtervolg, moet die leiers hom nie aan die bloedverwant uitlewer as hy onopsetlik die dood van 'n ander veroorsaak het en nie kwaadgesind was nie. Die vlugteling moet in die stad bly totdat hy voor die bevoegde vergadering tereggestaan het en totdat die hoëpriester van die tyd dood is. Eers dan mag die persoon wat die dood veroorsaak het, vry teruggegaan huis toe na die stad waar hy vandaan gevlug het. Kedes in Galilea op die Naftaliberge, Sigem in die Efraimberge, en Kirjat-Arba, dit is Hebron, in die Judaberge is afgestaan. Oos van die Jerigo-Jordaan is Beser in die woestyn op die hoogvlakte in die stamgebied van Ruben, Ramot in Gilead in die stamgebied van Gad, en Golan in Basan in die stamgebied van Manasse afgestaan. ==== Die stede van die Leviete<ref>Jos. 21.</ref> ==== Die Leviete ontvang geen stamerfdeel nie. God is hulle erfdeel. Maar hulle ontvang 48 stede, met weivelde in die grondgebied van die ander stamme. Dit verseker dat die geloofs- en godsdiensleiers van die volk onder die volk onder die stamme versprei is. == Die Stamme wat Oos van die Jordaan Gevestig is Keer Terug; die Altaar van Getuienis<ref>Jos. 22.</ref> == Ruben, Gad en Manasse het hulle verpligting om met die verowering te help nagekom en keer nou terug na hul tuiste, met die goedkeuring van Josua en 'n deel van die buit. Uit vrees dat Israel hulle dalk in die toekoms, as hulle eers oor die Jordaan is, kan miskien, bou hulle 'n altaar. Dit lei tot misverstand. Dit was nie 'n teken van afgodery nie ook nie 'n tweede heiligdom nie. Dit was 'n teken van die eenheid met die res van Israel met wie hulle verbind was deur die geloof en aanbidding van die enige God. Die here alleen is God<ref>Jos. 22:22.</ref>: 'n plegtige eed wat twee maal herhaal word en in die oorspronklike drie name van God gebruik, nl. El, Elohim en Yahwe. == Josua se laaste dae<ref>Jos. 23-24.</ref> == === Josua adviseer die leiers<ref>Jos. 23.</ref> === Etlike jare het verloop sedert die verdeling van die land. Josua het die einde van sy lang lewe bereik, maar stel nie 'n opvolger aan nie. Dit is dus lewensbelangrik om te verseker dat die leiers die wet sal hou en getrou sal bly aan God - die God wat sy beloftes hou<ref>Jos. 23:24 en kyk ook 21:45.</ref>. === Josua en die volk hernieu die verbond<ref>Jos. 24.</ref> === Soos in Deternomium stem die verbond hier baie ooreen met verdrae van die tyd. Die koning se titel<ref>Jos. 24:2a.</ref> word gevolg deur 'n relaas van sy guns te in die verlede<ref>Jos. 24:2b-13.</ref> die bepalings word in verse 14 tot 15 gestel met waarskuwings oor die gevolge van ongehoorsaamheid<ref>Jos. 24:19-20.</ref>. Josua is aan die einde van sy lang lewe steeds volkome aan God oorgegee. Die ywer van die volk om hom in die vernuwing van die verbond te volg, is op self genoeg hulde aan sy leierskap. Vers 31 is 'n aanduiding van hierdie man se invloed ten goede. == Sien ook == * [[Bybelse Gids - Genesis]] * [[Bybelse Gids - Rigters]] == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronne == * Die Bybel Nuwe Vertaling Bybelgenootskap van Suid-Afrika * Handboek By die Bybel David en Pat Alexander et al Lux Verbi. [[Kategorie:Bybelse gids]] hed52fi46y2le75081rocmeb6puki9a 0 272928 2894350 2652822 2026-04-16T09:00:03Z Oesjaar 7467 Verbeter 2894350 wikitext text/x-wiki {{Cannesfees | naam = Cannes-rolprentfees 1968 | beeld = | onderskrif = | datum = [[10 Mei|10]]-[[24 Mei]] [[1968]] | plek = [[Cannes]], [[Frankryk]] | aanbieder = [[Grace Kelly]] | getal = 28 in kompetisie <br />11 kortprente | webtuiste = [http://www.festival-cannes.com/en Cannes-rolprentfees] | openingsfliek = ''Gone with the Wind'' | afsluitingsfliek = ''Rocky Road to Dublin'' <br><small>(laaste prent wat vertoon is)</small> | palmedor = ''Geen pryse toegeken'' }} Die '''21ste Cannes-rolprentfees''' sou van [[10 Mei|10]]-[[24 Mei]] [[1968]] in [[Cannes]], [[Frankryk]], gehou word, maar is verkort weens die onrus van Mei 1968 in dié land.<ref name="a">{{cite news |url=https://variety.com/2008/film/news/flashback-cannes-1968-1117985372/ |title=Flashback: Cannes 1968 |work=variety.com |access-date=25 Mei 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190903145706/https://variety.com/2008/film/news/flashback-cannes-1968-1117985372/ |archive-date=3 September 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.cannes-fest.com/an1968.htm |title=1968 - Sous la plage, les pavés (Under the beach, the cobblestones) |work=cannes-fest.com |access-date=3 Junie 2017 |language=Frans |archive-url=https://web.archive.org/web/20191108225157/http://www.cannes-fest.com/an1968.htm |archive-date= 8 November 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Die fees is geopen met die gerestoureerder weergawe van ''Gone with the Wind'' deur Victor Fleming<ref>{{cite news |url=http://www.rte.ie/radio1/the-history-show/programmes/2013/0505/390062-the-history-show-sunday-5-may-2013/?clipid=1077094 |title=The History of Cannes |work=RTÉ News |date=5 Mei 2013 |access-date=25 Mei 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180707090606/https://www.rte.ie/radio1/the-history-show/programmes/2013/0505/390062-the-history-show-sunday-5-may-2013/?clipid=1077094 |archive-date=7 Julie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en sou op 17 Mei afgesluit word met Peter Lennon se dokumentêr ''Rocky Road to Dublin''.<ref>{{cite news |url=http://www.leonardo.info/reviews/feb2006/rocky_mosher.html |title=Rocky Road to Dublin |work=leonardo.info |access-date=25 Mei 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304061150/http://www.leonardo.info/reviews/feb2006/rocky_mosher.html |archive-date=4 Maart 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.frieze.com/issue/article/righteous_eire1/ |title=Righteous Eire |work=frieze.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20150601113852/https://www.frieze.com/issue/article/righteous_eire1/ |archive-date=1 Junie 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Net ná die eerste vertoning van laasgenoemde prent het [[Jean-Luc Godard]], [[Claude Lelouch]] en [[François Truffaut]] op die verhoog verskyn en aangekondig die fees moet eindig in solidariteit met die werkers en studente wat dwarsoor Frankryk aan proteste deelneem.<ref>{{cite news |url=http://sgtr.wordpress.com/2012/07/13/claude-lelouch-jean-luc-godard-and-franois-truffaut/ |title=Claude Lelouch, Jean-Luc Godard, and François Truffaut |work=sgtr.wordpress.com |access-date=25 Mei 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190903145712/https://sgtr.wordpress.com/2012/07/13/claude-lelouch-jean-luc-godard-and-franois-truffaut/ |archive-date=3 September 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Baie regisseurs het hulle prente aan die fees onttrek.<ref name="a" /> Die volgende dag, op 18 Mei, is die vertoning van ''[[Peppermint Frappé]]'' deur Carlos Saura gekanselleer, en dit het ’n oproerigheid in die gehoor veroorsaak onder mense wat wou hê die fees moes voortgaan.<ref>{{cite news |url=http://www.canada.com/topics/news/story.html?id=48c07a71-f820-45b7-98e9-df066f2bf51b |title=1968 Cannes fest revisited |work=canada.com /news |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924140605/http://www.canada.com/topics/news/story.html?id=48c07a71-f820-45b7-98e9-df066f2bf51b |archive-date=24 September 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.focusfeatures.com/article/cannes_1968__fighting_on_the_beaches |title=Cannes 1968: Fighting on the Beaches |work=focusfeatures.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20161130184857/http://www.focusfeatures.com/article/cannes_1968__fighting_on_the_beaches |archive-date=30 November 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news |url=http://sgtr.wordpress.com/2012/08/02/cannes-1968/ |title=Cannes 1968 |work=sgtr.wordpress.com |access-date=25 Mei 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190903145721/https://sgtr.wordpress.com/2012/08/02/cannes-1968/ |archive-date=3 September 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Eindelik is die fees op 19 Mei, vyf dae voordat dit sou eindig, afgestel. Die Amerikaanse aktrise en prinses van [[Monaco]] [[Grace Kelly]] was die aanbieder op die opening- en sluitingseremonie.<ref name="a" /> Van die 28 prente wat gekies is om om die Grand Prix du Festival International du Film mee te ding, is net 11 vertoon. == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == * [http://www.festival-cannes.com/en Fees se amptelike webtuiste] * [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:1968 Cannes Film Festival|Engelse Wikipedia]] {{Cannes-rolprentfeeste}} [[Kategorie:Cannes-rolprentfees]] n8s55z81we2h4oyv4twixkc85ueqg70 0 280484 2894348 2843508 2026-04-16T08:56:22Z Oesjaar 7467 Verbeter 2894348 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} Samuel gee sy naam aan die boeke 1 en 2 Samuel, nie as skrywer nie, maar as die oorheersende figuur van die 1ste hoofstukke en die "koningmaker" van Israel wat, in opdrag van God, Saul en daarna Dawid as koning gesalf het. Die historikus kon maklik sy materiaal verkry het uit Samuel se eie geskrifte<ref>1 Sam. 10:25.</ref> en die geskrifte van die profete na hom.<ref>1 Kron. 29:29.</ref> Hy het beslis sommige van Dawid se gedigte geken want hy haal daaruit aan<ref>2 Sam.1:19-27; 22:2-51; 23:1-7.</ref>. == Samuel se geboorte en kinderjare<ref>1 Sam. 1-3.</ref> == === God antwoord Hanna se gebed om 'n kind<ref>1 Sam. 1.</ref> === Wanneer God in die Ou-Testament 'n besondere doel vir 'n persoon het, is daar gewoonlik iets besonders omtrent sy geboorte. Soos Sara en Rebekka in die Ou-Testament en Elisabet in die Nuwe-Testament, het Hanna die smart van kinderloosheid ondervind. Soos Isak, Jakob en Johannes die Doper, was Samuel God se antwoord op baie jare van gebed. Elkeen van hulle het 'n spesiale rol in die groot plan van God gehad. Toe God aan Hanna die seun gegee het waarna sy so uitgesien het, het Hy ook aan Israel die laaste en die grootste van al die rigters gegee, en die eerste (na Moses) van die groot profete, die man wat die tydperk van die konings sou inlui. Silo<ref>Vers 3.</ref>: die sentrum van aanbidding in die tyd van die rigters; die plek waar Josua die tabernakel opgerig het<ref>Jos. 18:1.</ref> (die eintlike "tempel" - vers 9 - is nie voor die tyd van Salomo gebou nie.) === Hanna se lofsang<ref>1 Sam. 2:1-10.</ref> === Hanna se lofsang vind in die Nuwe-Testament weerklank in die lied van Maria<ref>Luk. 1:46-55.</ref>. In die spieël van haar eie ondervinding sien Hanna die weerkaatsing van al die wondere van die Goddelike wese. God het haar laat lot verander. Peninns spot nie meer nie. Die leegheid, droefheid en skande maak plek vir lewe, vreugde en eer. En wat God vir een kan doen, kan Hy vir sy hele volk doen. === Eli die priester en sy niksnutseuns<ref>1 Sam. 11-36.</ref> === Die priesters was geregtig op 'n deel van die offerande<ref>Kyk Num. 18:8-20; Deut. 18:1-5.</ref>, maar wat hier gebeur is 'n oortreding van die wet. Eli se seuns neem die beste deel voordat die offerande nog aan God gegee is. En hulle bring prostitusie in die aanbidding van God, soos in die Kanaänitiese godsdiens. Na sy dood sal die twee die geestelike leiers van die volk wees - en al wat Eli doen is om met hulle te praat. Die voorspelling van die man van God<ref>Verse 27-36.</ref> word bewaarheid toe Eli se seuns in die slag van Afek sneuwel<ref>1 Sam. 4:11.</ref>. In die tyd van Dawid gaan die priesterskap oor van Eli se familie na die van Sadok<ref>2 Sam. 8:17.</ref>. === Samuel hoor die roepstem van God<ref>1 Sam. 3.</ref> === In die vroeë oggend ure (voordat die olie van die lamp op was soos die geval teen dagbreek sou wees), terwyl hy naby die ark aan diens was, hoor Samuel God die eerste keer met hom praat - 'n oordeelsboodskap oor Eli. Van nou af is Samuel die boodskapper van God, en die hele volk weet dit - vanaf Dan in die verre noorde tot by Berseba in die suide op die rand van die woestyn. == Nasionale herlewing: Samuel as rigter<ref>1 Sam. 7:2-17.</ref> == Twintig jaar het verloop en daar is 'n opregte terugkeer tot God. Die afgode Baäl en Astarte, Kanaänietiese vrugbaarheidsgode word verwoes en samuel rigter en godsdienstige leier, in die plek van Eli, lei die volk in 'n daad van berou en reiniging. Onmiddellik volg die toets. Die Filistyne ruk op en God gebruik die geleentheid om te toon wat hy sal doen vir 'n volk wat op hom vertrou. Israel is net nodig vir die afrondingswerk. Die naam van 'n plek waar voorheen 'n nederlaag gelei is<ref>1 Sam. 4:1.</ref> word gekies om die nuwe oorwinning te gedenk<ref>1 Sam. 7:12.</ref> dit is die hulp van God wat so 'n merkwaardige ommeswaai moontlik maak. So lank Samuel geleef het<ref>1 Sam. 7:13.</ref>: dit sluit die grootste gedeelte van Saul se bewind in. Die oorlog het voortgeduur, maar Saul en Dawid het die Filistyne op 'n afstand gehou tot met die groot slag van Gilboa toe Saul en Jonatan gesneuwel het. === Opsomming van Samuel se werk<ref>1 Sam. 7:13-17.</ref> === Die Filistyne is verslaan en het nie weer in dievgebied van Israel gekom nie. Die Here was teen die Filistyne so lank as Samuel geleef het. Die stede wat die Filistyne van Israel afgevat is, is deur Israel herower, van Ekron af tot by Gat. Israel het sy gebied uit die mag van die Filistyne bevry. Verder was daar vrede tussen Israel en die Amoriete. Samuel was sy lewe lank 'n leier in Israel. Hy het tyd tot tyd rondgegaan, by Bet-El, [[Gilgal]] en Mispa. By al hierdie plekke het hy Israel se hofsake verhoor. Daarna het hy weer na Rama gegaan waar sy huis was, en ook daar het hy Israel se hofsake verhoor. Hy het daar vir die Here 'n altaar gebou. === Samuel waarsku die volk teen konings<ref>1 Sam. 8.</ref> === Die geskiedenis herhaal homself in die geval van Samuel se seuns. Hulle is nie veel beter as die seuns van Eli nie. Dit gee aan die volk 'n maklike verskoning om te vra vir 'n koning soos hulle buurvolke het. Samuel waarsku hulle teen die prys wat betaal moet word. Soos vir hulle buurstate sal 'n koning ook vir hulle diensplig, dwangarbeid, belasting en verlies van persoonlike vryheid beteken. Maar self dit skrik hulle nie af nie. === Samuel salf Saul tot koning in privaatheid<ref>1 Sam. 9-10:16.</ref> === 'n Soektog na verlore donkies van alle dinge, bring die toekomstige koning van Israel uit Gibea na Ramma en lei tot die ontmoeting met Samuel. Die hele Istrael ken die profeet behalwe, so lyk dit, die jong man uit die platteland. Die olie sonder saul af vir sy hoë amp. Die vervulling van Samuel se voorspelling in soveel besonderhede verseker Saul van die profeet se gesag. Saul gaan as 'n nuwe mens huis toe. === Samuel waarsku die volk by Gilgal<ref>1 Sam. 12.</ref> === Samuel was nog altyd bewus van die gevare van 'n monargie <ref>1 Sam. 8, 10:17ev.</ref>uit 'n politieke oogpunt was dit ongetwyfeld 'n wyse besluit om 'n koning te kies. Uit 'n godsdienstige oogpunt was dit 'n stap in die verkeerde rigting; 'n stap weg van die ideaal dat God alleen Koning van Israel is. En as God nie meer die Koning van sy volk is nie, sal sowel die volk as die monargie ten gronde gaan. === Samuel kondig aan dat God Saul se koningskap verwerp<ref>1 Sam. 13-14.</ref> === Die Filistyne trek op teen Israel en Israel is baie bang. Baie van die soldate kruip weg en ander dros. Samuel het met Saul ooreengekom om 'n sekere tyd Saul te ontmoet en die brandoffers aan God te bring. Toe Samuel laat is en van die soldate dros, besluit Saul om self die brandoffer te bring, wat net profete en priesters mag doen. Net toe Saul die branoffer gebring het, kom Samuel daar aan. Samuel kondig God se oordeel oor Saul se koningskap aan en laat Saul weet dat sy koningskap aan iemand anders gegee gaan word. === God beveel die vernietiging van die Amelikiete; Saul is weer ongehoorsaam<ref>1 Sam. 15.</ref> === Hierdie keer is Saul se ongehoorsaamheid opsetlik. Hy word as koning deur God verwerp, en Samuel besoek hom nie meer in 'n amptelike hoedanigheid nie. Die profeet het die moeilikheid voorsien en hy kon hom verlustig het Saul se val, in plaas daarvan gaan hy bedroef huistoe. === Samuel salf Dawid tot koning<ref>1 Sam. 16:1-13.</ref> === Soos Saul voor hom, ontvang Dawid geestelike krag saam met die salwing. God kies weereens sy man en berei hom voor lank voordat hy 'n nasionale figuur word. === Samuel se dood<ref>1 Sam. 25:1.</ref> === Samuel is oorlede en die hele Israel het bymekaargekom en oor hom gerou. Hulle het hom begrawe by sy huis in Rama. == Sien ook == * [[Bybelse Gids - Genesis]] * [[Bybelse Gids - Josua]] * [[Bybelse Gids - Rigters]] * [[Bybelse Gids - Boas en Rut]] == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronne == # Die Bybel nuwe vertaling Bybelgenootskap van SA # Handboek by die Bybel David en Pat Alexander et al Lux Verbi. [[Kategorie:Bybelse gids]] fsp0pq7jl5348ha9swnr3xgrlqf9z4m 0 280622 2894346 2362867 2026-04-16T08:55:11Z Oesjaar 7467 Verbeter 2894346 wikitext text/x-wiki {{Versmelt|Saul}} {{Weesbladsy}} Koning Saul was die 1ste koning van Israel. Hy het sy koningskap goed begin, maar hy het later ongehoorsaam aan God geword en God het sy koningskap verwerp. == Saul word die eerste koning van Israel<ref>1 Sam. 8-12.</ref> == === Saul word koning : die private salwing<ref>1 Sam. 9-10:16.</ref> === 'n Soektog na verlore donkies, van alle dinge, bring die toekomstige koning van Israel, uit Gibea na Rama en lei tot die ontmoeting met Samuel. Die hele Israel ken die profeet behalwe, so lyk, dit die jong man uit die platteland. Die olie<ref>1 Sam. 10:1.</ref> sonder Saul af vir sy hoë amp. Die vervulling van Samuel se voorspelling in soveel besonderhede verseker Saul van die profeet se gesag. Saul gaan as 'n nuwe mens huis toe. Die hoogte:<ref>1 Sam. 9:12.</ref> die heiligdom; die franse het nog nie die assosiasies met afgodediens wat dit later gekry het nie. Op die...dak:<ref>1 Sam. 9:25.</ref> 'n heerlike koel plek in die somer. Na Gilgal:<ref>1 Sam. 10:8.</ref> Die opdrag hou skynbaar verband met voorbereiding vir oorlog. Wanneer dit plaasvind is Saul ongehoorsaam. Hulle het in Gibea gekom:<ref>1 Sam. 10:10.</ref> Saul se wonderlike ondervinding het in sy tuisdorp plaasgevind. === Die openbare aankondiging<ref>1 Sam. 17-27.</ref> === God kies die koning van Israel; dit word nie aan die volk oorgelaat nie. === Saul se eerste oorwinning laat teenkanting verdwyn<ref>1 Sam. 11.</ref> === God laat Saul sy beroep doen<ref>1 Sam. 11:6.</ref> en die volk reageer<ref>1 Sam. 11:7.</ref>. Dit is miskien die eerste keer sedert die tyd van Josua dat die volk verenig is: 'n goeie begin vir die nuwe koning se bewind. == Saul se ongehoorsaamheid en verwerping<ref>1 Sam. 13-15.</ref> == Saul 'n monster sy manskappe en wag sewe dae lank, terwyl die leër geleidelik kleiner word, maar hy hou nie uit tot die einde van die sewende dag nie. Sy ongehoorsaamheid en aanmatiging om die werk van die profeet oor te neem, kos hom sy dinastie. Jonatan en sy wapendraer is skynbaar vir drosters aangesien, dus kon hulle die Filistyne onverhoeds betrap. Aardskuddings het bygedra tot die paniek en verwarring. Israelitiese drosters wat by die Filistyne aangesluit het, keer terug om Saul die oorwinning te behaal. Jonatan betoon homself 'n man met buitengewone geloof en moed. In teenstelling daarmee openbaar die verhaal die gebreke in Saul se karakter wat later in ernstige geestesversteuring ontwikkel het. Die teks is onvolledig. Handelinge 13:2 stel Saul se bewind in ronde syfers op 40 jaar. Miskien het tieneenheid hier verlore geraak en moet die teks 32 jaar lees. Ons weet uit 9:2 dat Saul hulle jong man was toe hy op die troon gekom het. Teen hierdie tyd moes hy sy dertigerjare gewees het, aangesien hy 'n seun gehad het wat oud genoeg was om te veg. Met sy dood was 'n jonger seun, Is-boset self 40 jaar oud.<ref>2 Sam. 2:10.</ref> === God beveel die vernietiging van die Amalekiete; Saul is weer ongehoorsaam<ref>1 Sam. 15.</ref> === Hierdie keer is 'n Saul se ongehoorsaamheid opsetlik<ref>1 Sam. 15:9.</ref>. Hy word as koning deur God verwerp en Samuel besoek hom nie weer in 'n amptelike hoedanigheid nie. Die profeet het die moeilikheid voorsien en hy kon hom verlustig het in Saul se val, in plaas daarvan gaan hy bedroef huis toe. Amelek:<ref>1 Sam. 15:2.</ref> Die Amalekiete was ou vyande wie se straf lank reeds voorspel was.<ref>Eks. 17:5-16; Deut. 25:17-19.</ref> Nogtans is dit moeilik om die bevel om hulle heeltemal uit te roei, te verstaan. Ten spyte van die ongeewenaarde wreedhede van ons eie eeu. Maar in die minder realistiese wêreld van Saul is die hele gemeenskap verantwoordelik gehou vir die wandade van die lede daarvan, en het almal onder die gevolge daarvan gely. Saul se ongehoorsaamheid (vir die geringste rede) het sy volk blootgestel aan voortgesette teistering deur die Amalekiete. Keniete:<ref>1 Sam. 15:6.</ref> 'n nomadiese Midianitiese stam onder wie Moses ingetrou het. Die Keniete het in die woestyn as gidse vir die Israeliete opgetree.<ref>Num. 10:29-33.</ref> Gehoorsaamheid is beter as offerande:<ref>1 Sam. 15:22-23.</ref> Samuel se verklaring het 'n belangrike tema van die latere profete geword. == Saul en Dawid<ref>1 Sam. 16-31.</ref> == Vir hierdie gedeelte sien Bybelse Gids - Koning Dawid. Koning Saul is saam met sy seun Jonatan dood in die slag van Gilboa.<ref>1 Sam. 31 en 1 Kron. 10.</ref> == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronne == # Bybel nuwe vertaling Bybelgenootskap van SA # Handboek by die Bybel David en Pat Alexander Lux Verbi [[Kategorie:Bybelse gids]] 55si2375b1fldfqrryf7vzm0eburetx 0 282448 2894324 2889639 2026-04-16T03:58:08Z ~2026-23287-36 206305 2894324 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific-prefix = Yang Amat Berhormat, Tun | name = Mahathir Mohamad | honorific-suffix = {{small|[[Order of the Defender of the Realm|SMN]] [[Royal Family Order of Johor|DKI (Johor)]] [[Royal Family Order of Kedah|DK (Kedah)]] [[Orders, decorations, and medals of Negeri Sembilan|DKNS]] [[Orders, decorations, and medals of Perlis|DK (Perlis)]] [[Kedah Supreme Order of Merit|DUK]] [[Orders, decorations, and medals of the Malaysian states and federal territories#Federal Territories|SUMW]] [[List of post-nominal letters (Malacca)|DUNM]] [[List of post-nominal letters (Penang)|DUPN]] [[Order of Kinabalu|SPDK]] [[Most Exalted Order of the Star of Sarawak|SBS]] [[Order of the Crown of Johor|SPMJ]] [[Order of the Star of Hornbill Sarawak|DP]] [[Order of Loyalty to the Royal House of Kedah|SSDK]] [[List of post-nominal letters (Negeri Sembilan)|SPNS]] [[List of post-nominal letters (Pahang)|SSAP]] [[List of post-nominal letters (Perak)|SPCM]] [[Order of Sultan Mahmud I of Terengganu|SSMT]] [[List of post-nominal letters (Johor)|PIS]] [[Member of parliament|MP]]}} | image = File:Mahathir Mohamad in 18th Summit of Non-Aligned Movement (cropped).jpg | caption = Mahathir in 2019 | alt = | office = 4de en 7de Premier van Maleisië | monarch = {{ubl|[[Muhammad V van Kelantan|Muhammad V]]|[[Abdullah van Pahang|Abdullah]]}} | deputy = Wan Azizah Wan Ismail | term_start = 10 Mei 2018 | term_end = 24 Februarie 2020<ref>{{cite news|url=http://www.astroawani.com/berita-politik/tun-mahathir-letak-jawatan-sebagai-perdana-menteri-231527|title=Tun Mahathir letak jawatan sebagai Perdana Menteri|trans-title=Tun Mahathir resigned as Prime Minister|work=Astro Awani|date=24 February 2020|language=ms|access-date=24 Februarie 2020|archive-date=20 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231120170710/https://www.astroawani.com/berita-politik/tun-mahathir-letak-jawatan-sebagai-perdana-menteri-231527|url-status=dead}}</ref><ref name=grauniad /> | predecessor = [[Najib Razak]] | successor =[[Muhyiddin Yassin]] | deputy1 = {{ubl|[[Musa Hitam]]|[[Ghafar Baba]]|[[Anwar Ibrahim]]|[[Abdullah Ahmad Badawi]]}} | monarch1 = {{ubl|[[Ahmad Shah of Pahang|Ahmad Shah]]|[[Iskandar of Johor|Iskandar]]|[[Azlan Shah of Perak|Azlan Shah]]|[[Ja'afar of Negeri Sembilan|Ja'afar]]|[[Salahuddin of Selangor|Salahuddin]]|[[Sirajuddin of Perlis|Sirajuddin]]}} | term_start1 = 16 Julie 1981 | term_end1 = 31 Oktober 2003 | predecessor1 = [[Hussein Onn]] | successor1 = Abdullah Ahmad Badawi | office3 = Voorsitter van Pakatan Harapan | leader3 = Anwar Ibrahim | term_start3 = 14 Julie 2017 | term_end3 = | predecessor3 = ''Amp geskep'' | successor3 = | office4 = Voorsitter van die Maleisiese Verenigde Inheemse Party | president4 = [[Muhyiddin Yassin]] | term_start4 = 7 September 2016 | term_end4 = | predecessor4 = ''Amp geskep'' | successor4 = | office5 = 21ste Sekretaris-generaal van die<br/>Onverbonde Lande-beweging | term_start5 = 20 Februarie 2003 | term_end5 = 31 Oktober 2003 | predecessor5 = [[Thabo Mbeki]] | successor5 = Abdullah Ahmad Badawi | office6 = 4de [[Visepremier van Maleisië]] | monarch6 = {{ubl|[[Yahya Petra of Kelantan|Yahya Petra]]|Ahmad Shah}} | primeminister6 = Hussein Onn | term_start6 = 5 Maart 1976 | term_end6 = 16 Julie 1981 | predecessor6 = Hussein Onn | successor6 = Musa Hitam | office7 = Minister van Finansies | monarch7 = {{ubl|Salahuddin|Sirajuddin}} | term_start7 = 5 Junie 2001 | term_end7 = 31 Oktober 2003 | predecessor7 = [[Daim Zainuddin]] | successor7 = Abdullah Ahmad Badawi | monarch8 = Ja'afar van Negeri Sembilan | term_start8 = 7 September 1998 | term_end8 = 7 Januarie 1999 | predecessor8 = Anwar Ibrahim | successor8 = Daim Zainuddin | office9 = Minister van Binnelandse Sake | monarch9 = {{ubl|Iskandar|Azlan Shah|Ja'afar}} | term_start9 = 8 Mei 1986 | term_end9 = 8 Januarie 1999 | predecessor9 = Musa Hitam | successor9 = Abdullah Ahmad Badawi | office10 = Minister van Verdediging | monarch10 = {{ubl|Ahmad Shah|Iskandar}} | term_start10 = 18 Julie 1981 | term_end10 = 6 Mei 1986 | predecessor10 = [[Abdul Taib Mahmud]] | successor10 = Abdullah Ahmad Badawi | office11 = Minister van Internasionale Handel en Nywerheid | monarch11 = {{ubl|Yahya Petra|Ahmad Shah}} | primeminister11 = Hussein Onn | term_start11 = 1 Januarie 1978 | term_end11 = 16 Julie 1981 | predecessor11 = Hamzah Abu Samah | successor11 = Ahmad Rithaudden Tengku Ismail | office12 = Minister van Onderwys | monarch12 = {{ubl|[[Abdullah van Pahang|Abdullah]]}} | primeminister12 = {{ubl|self}} | term_start12 = 3 Januarie 2020<br />Waarnemend | term_end12 = | predecessor12 = [[Maszlee Malik]] | successor12 = | monarch13 = {{ubl|[[Abdul Halim van Kedah|Abdul Halim]]|Yahya Petra}} | primeminister13 = {{ubl|[[Abdul Razak Hussein]]|Hussein Onn}} | term_start13 = 5 September 1974 | term_end13 = 31 Desember 1977 | predecessor13 = [[Mohamed Yaacob]] | successor13 = Musa Hitam | constituency_MP14 = Langkawi | parliament14 = Maleisiese | term_start14 = 10 Mei 2018 | term_end14 = | majority14 = 8 893 ([[Maleisiese algemene verkiesing van 2018|2018]]) | predecessor14 = [[Nawawi Ahmad]] | successor14 = | constituency_MP15 = Kubang Pasu | parliament15 = Maleisiese | term_start15 = 24 Augustus 1974 | term_end15 = 21 Maart 2004 | predecessor15 = ''Kiesafdeling geskep'' | successor15 = [[Mohd Johari Baharum]] | office16 = Lid van die [[Dewan Negara]]<br/>vir [[Kedah]] | term_start16 = 30 Desember 1972 | term_end16 = 23 Augustus 1974 | constituency_MP17 = Kota Setar Selatan | parliament17 = Maleise | term_start17 = 25 April 1964 | term_end17 = 10 Mei 1969 | predecessor17 = Wan Sulaiman Wan Tam | successor17 = [[Yusof Rawa]] | birth_name = Mahathir bin Mohamad | birth_date = {{birth date and age|1925|7|10|df=yes}} | birth_place = [[Alor Setar]], [[Kedah]], [[Britse Maleisië]] (nou [[Maleisië]]) | death_date = | death_place = | party = {{ubl|[[Verenigde Maleiers Nasionale Organisasie|UMNO]] (1946–1969, 1972–2008, 2009–2016)|[[Maleise Verenigde Inheemse Party|PPBM]] (2016–nou)}} | otherparty = | spouse = [[Siti Hasmah Mohamad Ali]] | children = 7 (insl. Marina, Mokhzani en Mukhriz) | relatives = | alma_mater = [[King Edward VII College of Medicine]] | website = {{Amptelike webwerf|chedet.cc}} | awards = | signature = | footnotes = {{pom|3517}} | height = {{height|m=1.70|precision=0}}<ref>{{cite web |title=Mahathir Mohamad Bio Height Wife Wiki & Family |url=https://biographybd.com/mahathir-mohamad/ |access-date=9 Desember 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200114082353/https://biographybd.com/mahathir-mohamad/ |archive-date=14 Januarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> }} [[Lêer:Putin in Malaysia - August 5 2003 - 9.jpg|duimnael|Mahathir en president van [[Rusland]] [[Wladimir Poetin]] (5 Augustus 2003)]] [[Lêer:The Prime Minister, Shri Narendra Modi meeting the Prime Minister of Malaysia, Dr. Mahathir Bin Mohamad, in Kuala Lumpur, Malaysia on May 31, 2018.JPG|thumb|Mahathir en Eerste Minister van [[Indië]] [[Narendra Modi]] (31 Mei 2018) ]] [[Lêer:Secretary Pompeo and Malaysian Prime Minister Mahathir Mohamad (42910851015).jpg|duimnael|Mahathir en [[Amerikaanse]] minister van buitelandse sake [[Mike Pompeo]] (3 Augustus 2018)]] [[File:Joko Widodo and Mahathir Mohamad in Putrajaya, 2019.jpg|thumb|Mahathir en [[president van Indonesië]] [[Joko Widodo]] (9 Augustus 2019) ]] '''Mahathir bin Mohamad'''<ref>{{cite web|url=https://www.mtholyoke.edu/~teh20y/classweb/worldpolitics/Bio.html|title=Tun Dr. Mahathir Mohamad|website=www.mtholyoke.edu|accessdate=2017-08-01|archive-date=2016-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160805093729/https://www.mtholyoke.edu/~teh20y/classweb/worldpolitics/Bio.html|url-status=live}}</ref> (<small>IFA:</small> [maˈhaðɪr bɪn moˈhamad]; gebore op 10 Julie 1925) is 'n Maleisiese politikus en voormalige premier van [[Maleisië]]. Hy word in 1981 as premier aangestel, tree in 2003 af, keer in 2018 na die amp terug,<ref>{{Cite web|url=https://www.straitstimes.com/asia/se-asia/mahathir-sworn-in-as-7th-malaysian-pm|title=Mahathir sworn in as Malaysia's 7th Prime Minister|date=2018-05-10|website=The Straits Times|language=en}}</ref> en tree uit in 2020.<ref name=grauniad>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/world/2020/feb/24/anwar-ibrahim-decries-traitors-amid-cracks-in-deal-to-make-him-malaysias-next-pm |title=Malaysia's PM Mahathir Mohamad offers resignation amid political turmoil |date=24 Februarie 2020 |access-date=24 Februarie 2020 |work=[[The Guardian]] |first=Rebecca |last=Ratcliffe |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200329183514/https://www.theguardian.com/world/2020/feb/24/anwar-ibrahim-decries-traitors-amid-cracks-in-deal-to-make-him-malaysias-next-pm |archive-date=29 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} {{Saadjie}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Mahathir Mohamad}} [[Kategorie:Eerste Ministers van Maleisië]] [[Kategorie:Diktators]] [[Kategorie:Geboortes in 1925]] [[Kategorie:Lewende mense]] lvpnafxw74f6w8482ol5fnl82t2xxim 0 290642 2894354 2857910 2026-04-16T09:31:45Z Oesjaar 7467 /* Argitek */ Verbeter 2894354 wikitext text/x-wiki {{Koördinate|41|23|43|N|2|09|42|E|region:ES-CT_scale:5000_type:landmark|display=title}} [[Lêer:Casa Milà, general view.jpg|duimnael|'''La Pedrera''']] '''Casa Milà''' ([[Katalaans|Katalaanse]] uitspraak: [<nowiki/>[['kazә mi 'la]]]; [[Spaans|Spaanse]] uitspraak: ['[[kasa mi 'la]]]), is ook algemeen as ''La Pedrera'' of die "Steengroef" bekend. Dit is 'n verwysing na die onkonvensionele, ruwe gekapte voorkoms van die gebou. Casa Milà is 'n modernistiese gebou in [[Barcelona]], [[Katalonië]], [[Spanje]]. Dit was die laaste privaatwoning wat deur argitek [[Antoni Gaudí]] ontwerp is, en is tussen 1906 en 1912 gebou. Die gebou is in 1906 in gebruik geneem deur {{Intertaalskakel|Pere Milà|ca|Pere Milà i Camps|es|Pere Milà i Camps}} en sy vrou {{Intertaalskakel|Roser Segimon|ca|Roser Segimon i Artells|es|Roser Segimon i Artells}}. Die gebou was destyds kontroversieel vanweë die golwende klipfasade en gedraaide [[smee-yster]] balkonne, wat deur Josep Maria Jujol ontwerp is. Verskeie strukturele innovasies sluit 'n selfondersteunende klipgewel, 'n oopplan uitleg, ondergrondse motorhuis en die skouspelagtige terras op die dak, in. In 1984 is die gebou deur [[Unesco|UNESCO]] tot 'n [[wêrelderfenisgebied]] verklaar . Sedert 2013 is dit die hoofkwartier van die {{Intertaalskakel|Fundació Catalunya La Pedrera|ca||es||}} wat besoeke aan die gebou, <ref>{{cite web |url=https://www.lapedrera.com/en/home |title=La Pedrera |website=La pedrera |access-date=14 Oktober 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180430052808/http://www.lapedrera.com/en/home |archive-date=30 April 2018 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> uitstallings en ander kulturele en opvoedkundige aktiwiteite by Casa Milà, administreer. == Geskiedenis van die gebou == === Argitek === Antoni Gaudí i Cornet is op 25 Junie 1852 in Katalonië, Spanje gebore.<ref>{{Cite web|url=https://www.gaudicentre.cat/en/content/gaud%C3%AD-and-reus|title=Gaudí and Reus {{!}} Gaudí Centre|website=www.gaudicentre.cat|access-date=2019-12-03|archive-date=2020-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200727091344/https://www.gaudicentre.cat/en/content/gaud%C3%AD-and-reus|url-status=dead}}</ref> As kind was Gaudí se gesondheid swak en het hy aan rumatiek gely. As gevolg hiervan het hy lang tydperke in die gesin se somerhuis in Riudoms deurgebring. Hier het hy 'n groot gedeelte van sy tyd in die buitelug deurgebring, wat dit vir hom moontlik gemaak het om die natuur in diepte te bestudeer.<ref>{{cite web |url=https://www.casabatllo.es/en/antoni-gaudi/ |title=Antoni Gaudí Biography |website=Casa Batlló |access-date=3 Desember 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200504232336/https://www.casabatllo.es/en/antoni-gaudi/ |archive-date=4 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Dit sou een van die belangrikste invloede in sy argitektuur word. Gaudí was 'n baie praktiese mens en in wese 'n ambagsman. In sy werk het hy op impulse gereageer, en kreatiewe planne in die werklikheid omskep. Sy bereidheid om nuwe style te aanvaar, tesame met 'n lewendige verbeelding, het daartoe bygedra om nuwe argitektuurstyle te skep en om die grense van konstruksie te verskuif. Vandag word hy beskou as 'n baanbreker van die moderne argitektuurstyl <ref>{{Cite web|url=https://www.cbrava.com/en/magazine/antoni-gaudi-the-sacred-architect/|title=Antoni Gaudí, the Sacred architect {{!}} CapCreus OnLine|website=www.cbrava.com|access-date=2019-12-03}}</ref> . In 1870 het Gaudí na Barcelona verhuis om argitektuur te studeer. Hy was 'n inkonsekwente student wat periodieke tekens van briljantheid getoon het. As gevolg van 'n verskeidenheid van omstandighede soos gesondheidskomplikasies, militêre diens sowel as ander aktiwiteite, het dit hom agt jaar geneem om sy studies te voltooi <ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Antoni-Gaudi|title=Antoni Gaudí {{!}} Spanish architect|website=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=2019-12-03}}</ref> . Na die voltooiing van sy studies het hy 'n baie produktiewe argitek geword, en het hy ook tuine, beeldhouwerke en ander dekoratiewe kunsvoorwerpe ontwerp. Gaudí se bekendste werke sluit verskeie geboue in: Parque Güell; Palacio Güell; Casa Mila; Casa Vicens. Hy het ook 'n baie belangrike bydrae gelewer met sy werk aan die krip en geboortefasade van La [[Sagrada Família]] <ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/320/ |title=Works of Antoni Gaudí |last=Centre |first=UNESCO World Heritage |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3 Desember 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200510211151/http://whc.unesco.org/en/list/320 |archive-date=10 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> . Destyds is Gaudí se werk bewonder sowel as gekritiseer vir sy moedige, innoverende oplossings <ref>{{cite web |url=https://www.gaudidesigner.com/uk/index.html |title=Gaudi Designer :: Home :: |website=www.gaudidesigner.com |access-date=3 Desember 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102120940/http://www.gaudidesigner.com/uk/index.html |archive-date= 2 November 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> . Gaudí se lewe het tot 'n tragiese einde gekom toe hy deur 'n trem omgery is. 'n Paar weke later is hy op 10 Junie 1926, in die ouderdom van 74, in die hospitaal aan sy beserings oorlede <ref>{{cite web |url=http://www.art-nouveau-around-the-world.org/en/artistes/gaudi.htm |title=Antonio Gaudi (1852-1926) |website=www.art-nouveau-around-the-world.org |access-date=3 Desember 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191105093638/http://www.art-nouveau-around-the-world.org/en/artistes/gaudi.htm |archive-date= 5 November 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> . 'n Paar jaar na sy dood is sy vermaardheid deur sowel die algmene publiek as kritici erken. === Eienaars van die gebou === {{Multibeeld|header=Die eienaars van Casa Milà in 1910|width=150|image1=PereMilaCamps.jpg|alt1=Portrait of Pere Milà.|image2=RoserSegimon.jpg|alt2=Roser Segimon, spouse of Pere Milà.}} Casa Milà is gebou vir Roser Segimón en haar man Pere Milà. Roser Segimón was die welgestelde weduwee van Josep Guardiola, 'n ''Indiano'' of ''Americano,'' of 'n voormalige kolonis wat uit Suid-Amerika teruggekeer het nadat hy sy fortuin met 'n koffieplantasie in Guatemala gemaak het. Haar tweede man, Pere Milà, was 'n ontwikkelaar bekend vir sy flambojante lewenstyl.<ref>{{cite web |url=http://www.rutadelmodernisme.com/default.aspx?idioma=en&contenido=body_rutamodernisme_04en.htm |title=Ruta del Modernisme |date=23 Oktober 2011 |website=rutadelmodernisme.com |publisher=Institut Municipal del Paisatge Urbà i la Qualitat de Vida (IMPUiQV), Ajuntament de Barcelona |trans-title=Route of Modernism |access-date=27 November 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200423051319/http://www.rutadelmodernisme.com/default.aspx?Idioma=en |archive-date=23 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Konstruksie === [[Lêer:Casa_Milà_obras.jpg|links|duimnael|204x204px| La Casa Milà tydens die bouproses ]] In 1905 trou Milà en Segimón. Op 9 Junie koop Roser Segimón 'n huis en tuin met 'n totale oppervlakarea van 1 835 vierkante meter, geleë by Paseo de Gracia 92. In September het hulle vir Gaudí opdrag gegee om vir hulle 'n nuwe huis te bou met die idee om die hoofverdieping te bewoon en die res van die gebou as woonstelle te verhuur. Op 2 Februarie 1906 is die projek aan die stadsraad van Barcelona voorgelê. Hierna is die werk begin deur die bestaande gebou te sloop, in plaas daarvan om dit te hervorm, soos wat die geval was met die [[Casa Batlló]].<ref name=":0">{{cite web |url=http://pedreraeducacio.lapedrera.com/eng/index.htm |title=Cronology of La Pedrera (A place of memory) |archive-url=https://web.archive.org/web/20160502003114/http://pedreraeducacio.lapedrera.com/eng/index.htm |archive-date= 2 Mei 2016 |url-status=live |df=dmy-all |access-date=13 Februarie 2020 }}</ref> Die gebou is in Desember 1910 voltooi en die eienaar het Gaudí gevra om 'n sertifikaat om die hoofverdieping te bewoon, uit te reik, wat die stadsraad in Oktober 1911 gemagtig het, en die egpaar het ingetrek. Op 31 Oktober 1912 het Gaudí die sertifikaat uitgereik waarin hy verklaar dat die werk, volgens sy planne en sy leiding, voltooi is en dat die hele huis gereed was om uit te verhuur.<ref name=":0" /> === Kritici en omstredenheid === Gaudi het baie kritiek ontvang omdat die gebou geen reëls van die konvensionele style nagevolg het nie. Eerstens is die naam "La Pedrera" in werklikheid 'n bynaam, wat die mense wat afkeurend was jeens die andersheid van die gebou, daaraan gegee het. Die unieke struktuur van die gebou, sowel as die verhouding tussen Gaudi en Pere Milà het die onderwerp van bespotting vir die mense van Barcelona geword, en het baie humoristiese publikasies van die tyd tot gevolg gehad.<ref>{{cite web |url=http://pedrerainedita.lapedrera.com/en/aportacions/satire |title=Satire (La Pedrera's untold stories) |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200213160308/https://pedrerainedita.lapedrera.com/en/aportacions/satire |archive-date=13 Februarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> ==== Katolieke simbole ==== [[Lêer:Proyecto_Virgen_Milà.jpg|duimnael|200x200px| 'n 1906 Fragment van die eerste konsepplanne van die argitektuur, wat die beelde, op die boonste fasade gemonteer, toon. ]] Gaudí, 'n Katoliek en 'n toegewyde volgeling van die [[Maria|maagd Maria]], het beplan dat Casa Milà 'n geestelike simbool sou wees. Openlike godsdienstige elemente was byvoorbeeld 'n uittreksel uit die Rosekrans op die kroonlys, sowel as beplande standbeelde van Maria, spesifiek ''Ons Dame van die Rosekrans'', en twee aartsengele, [[Migael (aartsengel)|St. Michael]] en [[Gabriël|St. Gabriel]].<ref name="gaudiclub1906">[http://www.gaudiclub.com/ingles/i_vida/pedrera.html La Pedrera (Casa Milà, 1906-1910)] Gaudiclub.com</ref> Die Casa Milà is egter nie heeltemal volgens Gaudí se spesifikasies gebou nie. Die plaaslike regering het beveel dat elemente wat die hoogte riglyne van die stad oorskry het, gesloop moet word. Die Milà-egpaar is ook vir verskeie oortredings van bouregulasies beboet.<ref>Gaudí: A Biography; Gijs van Hensbergen; Harper Collins; page 214-216</ref> Na Semana Trágica, 'n oproer teen klerikalisme in die stad, het Milà verstandig besluit om nie meer die godsdienstige standbeelde in te sluit nie. Gaudí het dit oorweeg om die projek te laat vaar, maar 'n priester het hom oorreed om voort te gaan.<ref name="gaudiclub1906"/> === Verandering van eienaarskap === [[Lêer:Interior_Casa_Milà.jpg|links|duimnael| Interieur van Casa Milà in 1910 ]] Milà is in 1940 oorlede. Segimon het die eiendom in 1946 vir 18 miljoen pesetas aan Josep Ballvé i Pellisé verkoop. Pellisé was bekend vir sy afdelingswinkels op {{Intertaalskakel|Ronda de Sant Antoni|ca}}, in vennootskap met die familie van Pío Rubert Laporta. Die Compañía Inmobiliaria Provenza, SA (CIPSA) is gestig om die gebou te administreer.<ref name="huertas">Huertas Claveria,...</ref> Roser Segimon het tot met haar dood in 1964, op die hoofverdieping bly woon. [[Lêer:Casa_Milà_(1914).jpg|duimnael| Casa Milà in 1914 ]] Die nuwe eienaars het die eerste verdieping, oorkant {{Intertaalskakel|Carrer de Provença|ca}} in vyf woonstelle, in plaas van die oorspronklike twee, verdeel. In 1953 het hulle {{Intertaalskakel|Francisco Juan Barba Corsini|es}} opdrag gegee om 13 keldervertrekke vol vullis, te omskep in woonstelle wat op die straat uitkyk, met 'n gemeenskaplike gang aan die kant wat aan die binnehowe grens. Sommige van hierdie twee of drie kamer-woonstelle het 'n solder gehad, en is ontwerp en gemeubileer in 'n tipiese vroeë 1950's-styl met baksteen, keramiek en hout. Van die meubels, byvoorbeeld die {{Intertaalskakel|Pedrera-stoel|ca|Cadira Pedrera}}, toon ooreenkomste met die werk van [[Eero Saarinen]].<ref name="corsini">[http://www.raco.cat/index.php/CuadernosArquitectura/article/view/108448/170570 Barba Corsini, F.J. ''Apartamentos en el desván de la Pedrera''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200213160257/https://www.raco.cat/index.php/CuadernosArquitectura/article/view/108448/170570 |date=13 Februarie 2020 }} Cuadernos de Arquitectura Núm. 22. Any: 1955</ref> Die versekeringsmaatskappy Northern het in 1966 in die hoofverdieping getrek. Teen daardie tyd het Casa Milà onder meer 'n bingosaal, 'n akademie en die kantore van Cementos Molins en Inoxcrom gehuisves.<ref name="huertas">Huertas Claveria,...</ref> Die instandhoudingskoste was hoog en die eienaars het toegelaat dat die gebou vervalle word, wat tot gevolg gehad het dat stene van die gebou in 1971 los geraak het. Josep Anton Comas het noodherstelwerk gedoen, veral aan die skilderye in die binnehowe, maar hy het die oorspronklike ontwerp gerespekteer.<ref name="patrimoni"> Hernàndez-Cros, Josep Emili (ed.). ''Catàleg del Patrimoni Arquitectònic Històrico-Artístic de la Ciutat de Barcelòna'', Barcelona, Ajuntament de Barcelona, 1987</ref> === Restourasie === [[Lêer:Pedrera_P1290401.JPG|links|duimnael| Nadat dit 'n droewige bruin kleur geverf is, is die kleure van die gebou in die 1980's herstel ]] Gaudí se werk is op 24 Julie 1969 as 'n historiese en artistieke [[monument]] aangewys. Casa Milà was in die vroeë 1980's in 'n slegte toestand. Dit is 'n droewige bruin kleur geverf, en baie van die kleurskemas in die gebou is laat vaar of toegelaat om agteruit te gaan. Dit is egter sedertdien herstel en baie van die oorspronklike kleure word weer gebruik. {{Feit|date=May 2014}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (May 2014)">aanhaling nodig</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> In 1984 het die gebou deel geword van 'n [[Wêrelderfenisgebied]] wat van Gaudí se werke ingesluit het. Die stadsraad van Barcelona het probeer om die hoofverdieping as kantoor te huur vir die [[Olimpiese Somerspele 1992|Olimpiese]] bod van [[Olimpiese Somerspele 1992|1992]]. Uiteindelik, die dag voor [[Kersfees]] 1986, het Caixa Catalunya La Pedrera vir 900 miljoen pesetas gekoop. {{Feit|date=May 2014}} Op 19 Februarie 1987 is daar begin met dringende herstelwerk en skoonmaak van die fasade. Die werk is gedoen deur die argitekte Joseph Emilio Hernández-Cross en Rafael Vila. {{Feit|date=May 2014}} Die gerestoureerde hoofverdieping is in 1990 geopen as deel van die [[Olimpiade|Kulturele Olimpiade]] van Barcelona. Die vloer het 'n uitstallingsaal geword met voorbeelde van [[modernisme]] in die Eixample.<ref name="huertas">Huertas Claveria,...</ref> == Ontwerp == Die gebou se oppervlak is 1,323 m ² per vloer op 'n erf van 1,620 m² . Gaudí het die eerste sketse in sy werkswinkel in die Sagrada Família gemaak. Hy het die huis as 'n konstante kurwe, sowel buite as binne, met beheerde geometrie en naturalistiese elemente, ontwerp. [[Lêer:Casa_Mila-panoramic.jpg|regs|duimnael| Die binnehof ]] Casa Milà bestaan uit twee geboue wat rondom twee binnehowe, wat lig vir die nege verdiepings bied, gebou is: kelder, grondvloer, mezzanine, hoof (of edel) verdieping, vier boonste verdiepings en 'n solder. Die kelder was bedoel om die motorhuis te wees, die hoofverdieping, die woning van die Milàs ('n woonstel van altesaam 1 323 m²), en die res van die gebou is in 20 woonstelle opgedeel. Die gevolglike uitleg is 'n asimmetriese "8" as gevolg van die verskillende vorms en groottes van die binnehowe. Die was- en droogareas was in die solder, wat 'n isolerende ruimte vir die gebou gevorm het, en terselfdertyd die vlakke van die dak bepaal het. Een van die belangrikste elemente van die gebou is die dak, wat met dakvensters, trapuitgange, waaiers en skoorstene, gekroon is. Al hierdie elemente, gebou uit baksteen bedek met kalk, gebreekte marmer of glas, het 'n spesifieke argitektoniese funksie, maar is ook ware kunswerke wat in die ontwerp van die gebou geïntegreer is. Die woonstelle het gepleisterde plafonne met dinamiese reliëfwerk, handgemaakte houtdeure, -vensters en -meubels, sowel as hidrouliese teëls en verskillende ornamentele elemente. Die trappe was bedoel vir dienste verskaffers, met die hooftoegang tot die woonstelle per hysbak, behalwe vir die hoofvloer, waar Gaudí 'n prominente binnentrap bygevoeg het. Gaudí wou hê dat die mense wat in die woonstelle woon, mekaar moet ken. Om daardie rede was daar net hysbakke op alternatiewelike verdiepings, sodat mense op verskillende verdiepings mekaar sou ontmoet. === Struktuur === [[Lêer:CasaMila-Balcons.jpg|regs|duimnael|200x200px| Casa Mila-balkon wys die selfondersteunende klipgewel, ook ondersteun deur geboë ysterbalke ]] Casa Milà word gekenmerk deur sy selfondersteunende klipfasade, wat beteken dat dit vry is van gewigdraende mure. Die fasade is met die interne struktuur van elke vloer verbind deur middel van geboë ysterbalke wat die omtrek van elke vloer omring. Hierdie konstruksiestelsel laat aan die een kant groot openinge in die fasade toe wat lig aan die woonstelle gee, en aan die ander kant toeganklike strukturering van die verskillende vlakke, sodat binnemure bygevoeg en gesloop kan word sonder om die stabiliteit van die gebou te beïnvloed. Dit stel die eienaars in staat om van plan te verander en die gebou se interne uitleg sonder probleme te verander.<ref name="any2002a">[http://www.bcn.es/gaudi2002/catalan/obras/10com.htm Descripció casa Milà] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110806225114/http://www.bcn.es/gaudi2002/catalan/obras/10com.htm |date= 6 Augustus 2011 }} a «any Gaudí» a l'Ajuntament de Barcelona</ref> === Konstruksie en dekoratiewe items === ==== Fasade ==== Die fasade bestaan op die eerste verdieping uit groot blokke kalksteen vanaf die Garraf Massif-berge, en op die hoër verdiepings uit kalksteen van die Villefranche-steengroef. Die blokke is gesny om die uitleg van die geprojekteerde model te volg. Dit is dan na die beoogde ligging opgelig en aangepas om 'n aaneenlopende kurwe te vorm met die stukke daarrondom. Van buite gesien het die gebou drie dele. Die hoof gedeelte bestaan uit die ses-verdieping gebou met kronkelende klipvloere. Twee vloere, met ander kurwes, is 'n blok na agter gebou. Hierdie gedeelte van die gebou het 'n gladder tekstuur en witter kleur, en klein gaatjies wat soos skietgate lyk. Die derde deel van die gebou is die dakmassa.<ref name="permanyer">[[Casa Milà#permanyer|Permanyer, 1996....pàg. 150-166]]</ref> Van Gaudí se oorspronklike smee-ysterwerk, op die laer vlakke van die fasade, is verwyder. In 1928 het die kleremaker Mosella die eerste winkel in La Pedrera geopen; hy het die tralies verwyder. Niemand het omgegee dat dit verwyder is nie, want smee-yster het in die middel van die twintigste eeu min waarde gehad. Die ysterwerk het verlore gegaan tot 'n paar jaar later, toe Amerikaners een van hulle aan die MoMa, waar dit tans uitgestal word, geskenk het. Met restourasie-inisiatiewe wat in 1987 van stapel gestuur is, is klipstukke wat van die fasade afgeval het, weer terug geplaas. Om die getrouheid van die oorspronklike fasade te behou, is materiaal uit die steengroef van Villefranche verkry, selfs al was die steengroef toe nie meer in 'n operasionele werking nie.<ref name="huertas">Huertas Claveria,...</ref> ==== Voorportaal en binnehowe ==== Die gebou gebruik 'n heel oorspronklike oplossing om die probleem van 'n te geslote en donker voorportaal op te los. Die oop en lugtige binnehowe bied areas vir beweging, en is direk sigbaar vir diegene wat die gebou nader. Daar is twee patio's, een aan die kant van Passeig de Gracia, en een aan Provencestraat se kant. ; '''_{<big>Patios</big>}''' [[Lêer:Staircase_-_Patio_of_Casa_Milà_-_Barcelona_2014.jpg|regs|duimnael|240x240px| Die patio ]] Patios is struktureel gesproke die sleutel tot die ondersteuning van die ladings van die binne-fasades. Die vloer van die binnehof word deur pilare van gietyster ondersteun. In die binnehof is daar tradisionele elliptiese balke en dwarsbalke, maar Gaudí het van 'n vernuftige oplossing gebruik gemaak deur twee konsentriese silindriese balke met uitgestrekte radiale balke, soos die speke van 'n fiets, te gebruik. Hulle vorm 'n punt buite die balk tot twee punte bo en onder, wat die funksie van die sentrale balk 'n sluitsteen maak, terwyl dit gelyktydig spanning en kompressie tot gevolg het. Hierdie ondersteunde struktuur het 'n deursnee van twaalf voet en word beskou as die "siel van die gebou" met 'n duidelike ooreenkoms met Gotiese kripte. Die middelpunt is deur Josep Maria Carandell in 'n skeepswerf gebou. Hy het 'n stuurwiel gekopieër, na aanleiding van Gaudí se bedoeling om die roer van die skip van die lewe, weer te gee. ; '''<big>Interieur, hekke</big>''' [[Lêer:Front_gate_-_Casa_Milà_-_Barcelona_2014.jpg|links|duimnael|240x240px| Skilderye bedek die mure, en toegang word deur 'n reuse ysterhek beskerm ]] Toegang tot die gebou word deur 'n massiewe ysterhek, met 'n ontwerp wat aan Jujol toegeskryf word, beskerm. Dit is oorspronklik vir toegang van sowel mense as motors gebuik, omdat die voorportaal toegang verleen het tot die motorhuis wat in die kelder was. Die kelder is deesdae 'n ouditorium. Die twee portale is baie veelkleurig, met olieverf skilderye op die gepleisterde oppervlaktes. Die skilderye toon eklektiese verwysings na die [[Mite|mitologie]] en blomme. Tydens die konstruksie is probleme ondervind met die insluiting van 'n kelder, as 'n motorhuis vir motors, die nuwe uitvindsel wat destyds die bourgeois opgewonde gemaak het. Die toekomstige buurman Felix Anthony Meadows, eienaar van Industrial Linera, het versoek dat 'n verandering gemaak moet word, omdat die motorhuis nie toegang vir sy Rolls Royce verleen het nie. Gaudí het ingestem om 'n pilaar, op die oprit wat na die motorhuis gelei het, te verwyder. Dit het dit vir Felix, wat verkope en 'n fabriek in Walls of Valles hanteer het, moontlik gemaak om, met sy motor vanaf La Pedrera, hierheen te ry.<ref name="huertas">Huertas Claveria,...</ref> Vir die Casa Mila se vloere het Gaudí vierkantige ontwerpe, bestaande uit twee kleure hout, gebruik. Die hidrouliese voorkoms van die sypaadjie is verkry deur gebruik te maak van seskantige stukke met blou en see motiewe, wat oorspronklik vir die Batllo-huis ontwerp is. Dit is deur John Bertrand, onder toesig van Gaudí, ontwerp.<ref name="bayo20">[[Casa Milà#bayo|Bassegoda, 2003....pàg. 20]]</ref> ==== <big>Solder</big> ==== [[Lêer:Attic_of_Casa_Milà.jpg|regs|duimnael|225x225px| Die solder ]] Soos in Casa Batlló, maak Gaudí gebruik van die toepassing van die kettinglynboog as 'n drastruktuur vir die dak. Dit is 'n vorm wat hy gebruik het sedert hy daarin geslaag het om die houtraamwerke vir 'n gebou in Mataró, 'L'Obrera Mataronense', te ontwerp en bou. In hierdie geval het Gaudí die Katalaanse tamboryntegniek, wat tydens die veertiende eeu vanaf Italië bekend geword het, gebruik. Die solder, wat 'n ruimte was waar die wasgoed gedoen is, was 'n oop area onder 'n Katalaanse gewelf. Die dak word deur 270 paraboliese gewelwe van verskillende hoogtes, ongeveer 80 cm uit mekaar gespasieer, ondersteun. Die dak lyk tgelykertyd soos die ribbes van 'n groot dier en 'n palmboom. Dit verleen 'n baie onkonvensionele vorm, soortgelyk aan 'n landskap van heuwels en valleie, aan die dak. Die vorm en ligging van die binnehowe het tot gevolg dat die boë hoër is as die ruimte vernou, en laer as die ruimte groter is. Die bouer Bayó het die konstruksie soos volg verduidelik: 'Eers is die aansig van 'n breë muur met mortier gevul en gepleister. Toe het Canaleta die opening van elke boog aangedui en Bayó het 'n spyker op elke beginpunt van die boog aan die bokant van die muur gesit. Van hierdie spykers af hang 'n ketting sodat die laagste punt saamval met die buiging van die boog. Toe is die profiel wat deur die ketting teen die muur vertoon is, getrek en volgens hierdie profiel het die timmerman die ooreenstemmende sentrering gemerk en geplaas, en die timmerhoutkluis is met drie rye basisstene begin. Gaudí wou 'n lengteas van bakstene, wat alle kripte by hul sleutelstene verbind, byvoeg ”. ==== Dak en skoorstene ==== [[Lêer:Barcelona_Part_Deux_-_42_(3466892400).jpg|links|duimnael|240x240px| Dakargitektuur van ''Casa Milà. S''koorstene staan bekend as ''espanta bruixes'' (heksverskrikkers) ]] Die werk van Gaudí op die dak van La Pedrera het verbeter as gevolg van dit wat hy by die Palau Güell-projek geleer en toegepas het. Vir La Pedrera se dak het hy meer innoverende oplossings gebruik, deur groter, meer prominente vorms en volumes te skep, en dit minder veelkleurig te maak.<ref name="Permanyer, either 1996 or 2008">https://www.permanyer.com/345438/{{Dead link|date=December 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Op die dak is daar ses dakvensters/trapuitgange (waarvan vier met gebreekte pottebakkery bedek is, en sommige met 'n dubbele kruis, tipies van Gaudí, eindig). Daar is agt-en-twintig skoorstene in verskillende groeperings, twee half-weggesteekte openinge waarvan die funksie is om die lug in die gebou te sirkuleer, en vier koepels. Die trappe huisves ook die watertenks, waarvan sommige slakvormig is. Die trapsgewyse dak van La Pedrera is deur die digter Pere Gimferrer 'die tuin van krygers' genoem is, omdat dit lyk asof die skoorstene die dakvensters beskerm. Hierdie area het radikale herstelwerk - byvoorbeeld die verwydering van later-toegevoegde skoorstene, televisie-antennas en ander elemente, wat afbreuk aan die area gedoen het - ondergaan. Die restourasie het die prag van die skoorstene en die dakvensters herstel. Dit was voorheen met marmerfragmente en gebreekte [[Valencia]]-teëls bedek. Een van die skoorstene was met glasstukke bedek. Daar is beweer dat Gaudí die glasstukke die dag na die inhuldiging van die gebou op die skoorstene geplak het, deur gebruik te maak van die leë bottels van die vorige aand se partytjie. Die skoorstene se glasmosaïekwerk is herstel met die basisse van sjampanjebottels uit die vroeë twintigste eeu. Die restourasiewerk het die oorspronklike impak van die oorhangsels, wat van Ulldecona-klip gemaak is, en met teëlfragmente versier is, herstel. Hierdie area is meer kleurvol as die fasade, hoewel roomkleurige skakerings oorheers.<ref name="ruta">[http://www.rutadelmodernisme.com/default.aspx?idioma=ca&contenido=body_rutamodernisme_04.htm Ruta del Modernisme] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200227083819/http://www.rutadelmodernisme.com/default.aspx?idioma=ca&contenido=body_rutamodernisme_04.htm |date=27 Februarie 2020 }}. Ajuntament de Barcelona</ref> ==== Meubels ==== [[Lêer:Gaudi_p1.jpg|links|duimnael|185x185px| Die binnekant van die gebou (foto 2005) is verskeie kere verander - sowel die verf as die meubels ]] [[Lêer:Barcelona_i_el_modernisme.jpg|regs|duimnael|240x240px| Meubels in 2008 ]] Gaudí het, soos hy in Casa Batlló gedoen het, meubels ontwerp wat spesifiek vir die hoofverdieping bedoel was. Dit was in ooreenstemming met die konsep van modernisme, waarvolgens die ontwerp en estetika in alle relevante voorwerpe wat deel van die projek was, toegepas moes word. Hiervolgens het die argitek verantwoordelikheid vir oorkoepelende kwessies, soos die struktuur en die fasade, sowel as alle dekordetail, die ontwerp van meubels en toebehore soos lampe, plantbakke, vloere of plafonne, aanvaar. 'n Kwessie wat wrywing veroorsaak het was Segimon wat gekla het dat daar geen reguit muur was om haar Steinway-klavier teen te plaas nie. Gaudí se reaksie was kortaf: "So speel die viool." <ref name="patrimoni"> Hernàndez-Cros, Josep Emili (ed.). ''Catàleg del Patrimoni Arquitectònic Històrico-Artístic de la Ciutat de Barcelòna'', Barcelona, Ajuntament de Barcelona, 1987</ref> Die gevolg van hierdie meningsverskille was die verlies van Gaudí se dekoratiewe erfenis. Segimon het naamlik die meeste meubels weens klimaatsverandering verwyder, en ook na Gaudí se dood veranderinge aan die hoofverdieping aangebring. Sommige van die meubels is nog in privaatversamelings.   <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (January 2017)">aanhaling nodig</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> Gaudí het gesnede eikehoutdeure, soortgelyk aan wat hy vir die Casa y Bardes laat maak het, gespesifiseer. Toe Segimon egter die prys van die gesnede deure ontdek het, het sy, nadat dit reeds op twee verdiepings geïnstalleer was, besluit dat dit te duur is en dat die res van die deure nie van soortgelyke kwaliteit hoef te wees nie.<ref name="bayo20">[[Casa Milà#bayo|Bassegoda, 2003....pàg. 20]]</ref> == Argitektuur == [[Lêer:Catalunya_en_Miniatura-La_Pedrera.JPG|duimnael| Skaalmodel van La Pedrera in die Catalunya en Miniaturapark ]] ''Casa Milà'' is deel van die [[Wêrelderfenisgebied|UNESCO]] [[Wêrelderfenisgebied]] "Werke van [[Antoni Gaudí]]". Dit was 'n voorloper van 'n aantal geboue met soortgelyke biomorfiese voorkomste: * die 1921 Einstein-toring in [[Potsdam]], ontwerp deur Erich Mendelsohn * Solomon R. Guggenheim-museum in [[Manhattan]], [[New York (deelstaat)|New York]], ontwerp deur [[Frank Lloyd Wright]] * Chapelle Notre Dame du Haut, Ronchamp, [[Frankryk]], ontwerp deur [[Le Corbusier]] * die Hundertwasserhaus en ander werke van die Oostenrykse argitek [[Friedensreich Hundertwasser]] * Disney-konsertsaal in [[Los Angeles]], deur [[Frank Gehry]] Daar word gereeld gratis uitstallings op die eerste verdieping aangebied, wat ook die geleentheid bied om die interieurontwerp van die gebou te sien. Toegang tot die woonstel op die vierde verdieping en die dak is betaalbaar. Die ander vloere is nie vir besoekers oop nie. === Konstruktiewe ooreenkomste === Gaudí se La Pedrera is deur 'n berg geïnspireer, maar daar is geen ooreenstemming oor watter berg die verwysingsmodel was nie. Joan Bergós was van mening dat dit die rotse van Fray Guerau in die Pradesberge is. Joan Matamala het gedink dat die model St. Miquel del Fai kon gewees het, terwyl die beeldhouer Vicente Vilarubias glo dat dit geïnspireer is deur die Torrent Pareis-kranse in [[Minorka|Menorca]]. Ander opsies is die berge van Uçhisar in [[Kappadosië|Cappadocia]], wat deur Juan Goytisolo voorgestel is, of Mola Gallifa, wat Louis Permanyer se voorstel was, gebaseer op die feit dat Gaudí die gebied in 1885 besoek het om te ontsnap van 'n cholera-uitbreking in [[Barcelona]].<ref name="permanyer">[[Casa Milà#permanyer|Permanyer, 1996....pàg. 150-166]]</ref> Sommige mense is van mening dat die binne-uitleg van La Pedrera geïnspireer is deur die studie wat Gaudí van Middeleeuse vestings gemaak het. Hierdie idee word bevestig deur die oënskynlike voorkoms van die dakskoorstene as 'wagte' met groot helms.<ref name="ruta"/> Die struktuur van die ysterdeur in die voorportaal toon nie enige simmetrie, reguit of herhalende patrone nie. Inteendeel, dit lyk soos seepborrels of die strukture van 'n plantsel. == Kritiek en kontroversie == [[Lêer:Casa_Milà_am_Abend.jpg|duimnael| Casa Milà in die aand ]] Die onkonvensionele styl van die gebou het dit die onderwerp van baie kritiek gemaak. Dit het die bynaam "La Pedrera", wat "die steengroef" beteken, gekry.<ref name="huertas">Huertas Claveria,...</ref> Casa Milà het in verskeie satiriese tydskrifte verskyn. Joan Junceda het dit deur middel van spotprente in ''Patufet'' as 'n tradisionele 'Paaskoek' voorgestel. Joaquim Garcia het 'n grap gemaak oor die probleem om die damask smee-ysterbalkonne in sy tydskrif plaas. Huiseienaars in Passeig de Gracia het kwaad geword vir Milà en opgehou om hom te groet, met die argument dat Gaudí se vreemde gebou die prys van eiendom in die omgewing sou afbring. === Administratiewe probleme === Casa Milà het ook administratiewe probleme veroorsaak. In Desember 1907 het die stadsraad die werk aan die gebou gestop, as gevolg van 'n pilaar wat 'n deel van die sypaadjie beslaan het, en nie die voorkoms van die ander fasades gerespekteer het nie. Op 17 Augustus 1908 het daar weer probleme ontstaan toe die gebou die voorgeskrewe hoogte- en grensriglyne van die bouperseel met 4000 m² oorskrei het. Die Raad het vir 'n boete van 100.000 pesetas (ongeveer 25% van die koste van projek) of vir die sloping van die solder en die dak, gevra. Die geskil is 'n jaar en 'n half later, op 28 Desember 1909, opgelos toe die Kommissie gesertifiseer het dat dit 'n monumentale gebou is en dus nie 'n 'streng nakoming' van die bepalings van die wetgewing vereis nie. === Ontwerpkompetisies === Die eienaar het La Pedrera vir die jaarlikse Artistiese Geboue Kompetisie van Barcelona, wat deur die stadsraad van Barcelona geborg is, ingeskryf (''Ayuntament''). Ander inskrywings vir die kompetisie was onder meer twee werke van Sagnier (Calle Mallorca 264, en een op Corsica en Av. Diagonal), die {{Intertaalskakel|Casa Gustà|ca}} deur die argitek {{Intertaalskakel|Jaume Gustà|ca|Jaume Gustà i Bondia|es|Jaume Gustà}} , en die {{Intertaalskakel|Casa Pérez Samanillo|ca}}, wat deur {{Intertaalskakel|Joan Josep Hervàs|ca|Joan Josep Hervás i Arizmendi|es|Joan Josep Hervàs}} ontwerp is. Alhoewel Casa Milà die mees dramatiese inskrywing en 'n groot gunsteling was, was die jurie van mening dat, hoewel die fasades voltooid is, "daar nog baie gedoen moet word voordat die gebou volledig voltooid, gefinaliseer en in 'n perfekte toestand van waardering is."   Die wenner in 1910 was Samanillo Perez, vir sy gebou wat nou die hoofkwartier van die [https://web.archive.org/web/20170807152135/http://guiadenoticias.net/2017/04/21/gustavo-mirabal-le-da-valor-a-la-hipica-espanola/] [https://web.archive.org/web/20170807152135/http://guiadenoticias.net/2017/04/21/gustavo-mirabal-le-da-valor-a-la-hipica-espanola/ Circulo Ecuestre] is. === Ontwerpsmeningsverskille === Gaudí se verhouding met Segimon het tydens die bou en versiering van die huis agteruit gegaan. Daar was baie meningsverskille tussen hulle. Een voorbeeld hiervan was die monumentale brons standbeeld van die maagd del Rosario. Gaudí wou hê dat die standbeeld as eerbetoon aan die naam van die eienaar, aan die voorkant van die gebou opgerig moes word. Die standbeeld sou deur die kunstenaar Carles Mani i Roig gemaak word, maar dit is uiteindelik nie uitgevoer nie. Die woorde " ''Ave gratia M plena Dominus tecum''" is wel aan die bokant van die fasade geskryf. Voortgesette meningsverskille het daartoe gelei dat Gaudí vir Milà hof toe geneem het oor sy fooie. Die regsgeding is in 1916 deur Gaudí gewen; en hy het die 105.000 pesetas wat hy in die saak gewen het aan liefdadigheid geskenk, omdat hy van mening was dat 'die beginsels van groter belang is, as geld'. Milà moes die verband betaal.<ref name="huertas">Huertas Claveria,...</ref> Na Gaudí se dood in 1926 het Segimon ontslae geraak van die meeste meubels wat Gaudí ontwerp het. Sy het gedeeltes van Gaudí se ontwerpe met nuwe versierings, in die styl van [[Lodewyk XVI van Frankryk|Lodewyk XVI]], bedek. In 1986 is La Pedrera deur {{Intertaalskakel|Caixa Catalunya|ca||es}} bekom, en vier jaar later, toe restourasiewerk gedoen is, het van die oorspronklike dekoratiewe elemente weer sigbaar geword.<ref name="permanyer">[[Casa Milà#permanyer|Permanyer, 1996....pàg. 150-166]]</ref> Toe die burgeroorlog in Julie 1936 uitgebreek het, was die Milà's met vakansie. 'n Gedeelte van die gebou is deur die Unified Socialist Party of Catalonia gekollektiviseer; die Milà's het met 'n paar kunswerke uit die area gevlug.<ref name="huertas">Huertas Claveria,...</ref> == In die media en letterkunde == * 'n Toneel in ''The Passenger'' (Italiaans: ''Professione: reporter'' ), 'n film geregisseur deur Michelangelo Antonioni, en met [[Jack Nicholson]] en Maria Schneider in die hoofrolle, is op die dak verfilm * 'n Toneel in Vicky Cristina Barcelona, geregisseur deur [[Woody Allen]], is op die dak verfilm * Word na verwys in die boek deur Eoin Colfer: Artemis Fowl and the Lost Colony * Word na verwys in die boek van Trudi Alexy "The Mezuzah in the Madonna's Foot" * Word na verwys in die 'Ballrooms and Biscotti'-episode (seisoen 4, episode 1) van Gilmore Girls * Verskeie tonele in die film, ''Gaudi Afternoon'' * 'n Skaalmodel word in die Catalunya en Miniatura-park uitgestal * Te sien in die musiekvideo vir Deep Forest se ' Sweet Lullaby ' * Die tuiste van Edmond Kirsch in [[Dan Brown]] se roman ''Origin'', die 5de boek met Robert Langdon as die hoofkarakter == Galery == <gallery> Lêer:Milà plano sótano.jpg|Ontwerp in 1906 Lêer:Barcelona Part Deux - 65 (3466899772).jpg|Ysterwerk aan die hoofhek Lêer:LaPedreraParabola.jpg|[[Catenary|Kettinglyn]][[Arch|boë]] onder die terras van ''Casa Milà'' Lêer:Casa mila atrium.jpg|''Casa Milà-'' atrium teen skemer, na restourasie Lêer:Casa Mila Rooftop.jpg|''Casa Milà-'' dak in die lente Lêer:Catenary arch - Roof of Casa Milà - Barcelona 2014 (2).jpg|Boog op die dak Lêer:Casa Milà 01.jpg|Ventilasietorings Lêer:Casa Milà (Barcelona) - 9.jpg|Glastorings op die dak Lêer:La Pedrera Staircase (5837381385).jpg|Trap Lêer:Barcelona Part Deux - 63 (3466899120).jpg|Skilderye teen die plafon Lêer:CaMilá25062006(005).JPG|Detail van 'n oorspronklike balkon Lêer:Casa Milà (Antoni Gaudi) (atrium), 92, Passeig de Gràcia. Eixample, Barcelona, Catalonia, Spain-2.jpg|Atrium Lêer:Casa Milà (Antoni Gaudi) (atrium), 92, Passeig de Gràcia. Eixample, Barcelona, Catalonia, Spain.jpg|Atrium Lêer:Casa Milà (Antoni Gaudi) (atrium, reflections), 92, Passeig de Gràcia. Eixample, Barcelona, Catalonia, Spain.jpg|Atrium weerkaatsings Lêer:Casa Milà (Antoni Gaudi) (exterior details), 92, Passeig de Gràcia. Eixample, Barcelona, Catalonia, Spain.jpg|Eksterne detail </gallery> == Sien ook == * Lys van modernisme-geboue in Barcelona * Dan Brown: Origin == Bronne == * Rainer Zervst. Gaudí, 1852–1926, Antoni Gaudí i Cornet &nbsp; - 'n Lewe gewy aan argitektuur. Keulen: Benedikt Taschen Verlag GmbH & Co. KG., 1988. p176. == Verwysings == {{Verwysings|32em}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} * [https://www.lapedrera.com/en La Pedrera amptelike webwerf] * [https://www.lapedrera.com/visita-virtual/ Virtuele toer] * [https://web.archive.org/web/20100202055504/http://barcelona.panorama.cat/pr/bcn/pedrera.html Opvallende foto's van Casa Milà] * [http://www.greatbuildings.com/buildings/Casa_Mila.html Skakel foto's] * [http://www.gaudidesigner.com/uk/casa-mila.html La Casa Milà, meubels en dekoratiewe kunste] {{Normdata}} [[Kategorie:Pages with unreviewed translations]] 37njj5ucbv7lwdhzhiq2w6ns2opp1x0 3 301068 2894149 2842892 2026-04-15T20:17:24Z Civvì 77069 Civvì het bladsy [[Gebruikerbespreking:Martino714]] na [[Gebruikerbespreking:Martinoscag]] geskuif: Bladsy is outomaties geskuif na hernoeming van gebruiker "[[Spesiaal:CentralAuth/Martino714|Martino714]]" na "[[Spesiaal:CentralAuth/Martinoscag|Martinoscag]]" 2178985 wikitext text/x-wiki == Welkom == {| class="toccolours" width="100%" style="font-size:100%; margin-bottom:0.5em;" | {| width="100%" cellspacing="0" cellpadding="6" style="font-size:95%; line-height:125%; background-color:#faf6ed; border:1px solid #faecc8;" |- | colspan="4" style="background-color:#faecc8;" |<big>'''{{#ifeq: {{lc:{{BASEPAGENAME}}}} | {{uc:{{BASEPAGENAME}}}} | Hallo,&nbsp;gebruiker vanaf [[IP-adres]] {{BASEPAGENAME}} | Hallo&nbsp;{{PAGENAME}}}},''' [[Wikipedia:Welkom nuwelinge|hartelik welkom]] op die Afrikaanse Wikipedia!</big> |- | colspan="4" | Dankie vir jou belangstelling in [[Wikipedia]]. Ons werk hier aan die ideaal van ’n gratis en vrylik beskikbare, vrylik bewerkbare, neutrale en volledige ensiklopedie. |- | colspan="4" | Die [[Afrikaanse Wikipedia]] bestaan al sedert Desember 2001 en bevat reeds ''{{NUMBEROFARTICLES}}'' artikels. Vanaf die begin van die projek het die gebruikers ’n aantal riglyne en uitgangspunte vir artikelbewerking en onderlinge samewerking opgestel. Nuwelinge kan hieruit voordeel trek. Jy mag dit behulpsaam vind om van die skakels in hierdie raampie te volg en met die projek vertroud te raak voordat jy begin bydra. Indien jou vingers jeuk om te eksperimenteer, kan jy gerus ons [[Wikipedia:Sandput|Sandput]] besoek: dit is juis vir die rede daar. Uiteindelik wil ons dat al ons gebruikers [[Wikipedia:Voel vry en gaan jou gang|vry voel om hulle gang te gaan]], maar dit doen natuurlik geen kwaad om ’n bietjie houvas te kry voor 'n mens in die diep kant in spring nie! Besoek gerus ook ons [[Wikipedia:Geselshoekie|Geselshoekie]], ons gebruikers staan gereed om hand by te sit, of bloot net hand te skud. |- | align="right" | {{Klik|Afbeelding=Books-aj.svg aj ashton 01.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Verifieerbaarheid}} | [[Wikipedia:Verifieerbaarheid|'''Verifieerbaarheid''']]<br />Die eerste van Wikipedia se drie kernbeleide | align="right" | {{Klik|Afbeelding=Konversation.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Geselshoekie}} | [[Wikipedia:Geselshoekie|'''Geselshoekie''']]<br />Die gewilde bymekaarkomplek |- | width="8%" align="right" | {{Klik|Afbeelding=OrgChem Nomen pictograph.png|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Geen oorspronklike navorsing}} | width="38%" | [[Wikipedia:Geen oorspronklike navorsing|'''Geen oorspronklike navorsing''']]<br/>Die tweede van Wikipedia se drie kernbeleide | align="right" | {{Klik|Afbeelding=Bucket in the sand.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Sandput}} | width="38%" | [[Wikipedia:Sandput|'''Sandput''']]<br />Eksperimenteer na hartelus |- | align="right" |{{Klik|Afbeelding=Unbalanced scales.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Neutrale standpunt}} | [[Wikipedia:Neutrale standpunt| '''Neutrale standpunt''']]<br />Die derde van Wikipedia se drie kernbeleide | width="8%" align="right" | {{Klik|Afbeelding=Icon tools.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Redigeringsinstruksies}} | [[Wikipedia:Redigeringsinstruksies|'''Redigeringsinstruksies''']]<br />Hoe maak ek: teks wat skuinsgedruk is? ’n opskrif? tabelle? |- | align="right" | {{Klik|Afbeelding=Nuvola apps important yellow.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Wat Wikipedia nie is nie}} | [[Wikipedia:Wat Wikipedia nie is nie|'''Wat Wikipedia nie is nie''']]<br />Daar is ook ’n paar dinge wat ons nié hier doen nie | align="right" | {{Klik|Afbeelding=Icon - upload photo 2.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Beelde}} | [[Wikipedia:Beelde|'''Beelde''']]<br />As jy beelde wil oplaai |- | align="right" | {{Klik|Afbeelding=Crystal Clear app ksmiletris.png|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Beleefdheid}} | [[Wikipedia:Beleefdheid|'''Beleefdheid''']]<br />Ken jou maniere | align="right" | {{Klik|Afbeelding=Crystal Clear app kedit.svg||Grootte=30px|Link=Wikipedia:Wenke vir die skryf van ’n goeie artikel}} | [[Wikipedia:Wenke vir die skryf van ’n goeie artikel|'''Wenke vir die skryf van ’n goeie artikel''']]<br />Soms sê die naam alles {{#ifeq: {{lc:{{BASEPAGENAME}}}} | {{uc:{{BASEPAGENAME}}}} | {{!}}- {{!}} colspan="4" style="border-top:2px solid #faecc8;" {{!}}Jou bydrae word nou geregistreer onder jou IP-adres. Daar is verskeie voordele gebonde aan die skep van ’n rekening - sluit gerus by ons aan!| }} |- | colspan="4" style="border-top:2px solid #faecc8;" | Hierdie bladsy, wat nou op jou skerm staan, is trouens jou persoonlike besprekingsbladsy. Die plek waar ander Wikipediane jou in die toekoms kan kontak en jy hulle dan kan beantwoord. Elke gebruiker het so ’n bladsy. Jy kan dus ook boodskappe op ander gebruikers se besprekingsbladsye los. Sluit boodskappe en besprekings altyd af met <big><nowiki>~~~~</nowiki></big> of deur op die handtekeningknop in die wysigingsvenster te kliek: sodoende word jou boodskap onderteken met jou gebruikersnaam en die datum en tyd waarop die boodskap voltooi is. Kliek dan as laaste op "Stoor bladsy" om enige bewerkings te stoor. |} |} — [[Gebruiker:KabouterBot|KabouterBot]] ([[Gebruikerbespreking:KabouterBot|kontak]]) 20:01, 10 Mei 2020 (UTC) 8dveodfpb724l7v3jpmiatfqore2n05 0 301963 2894374 2190381 2026-04-16T11:30:48Z Dumbassman 62009 2894374 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Musikale kunstenaar | naam = Moya Brennan | beeld = Mairebrennan2.jpg | beeldgrootte = | dwarsformaat = | beeldonderskrif = Moya Brennan in 2006 | agtergrondkleur = solo | geboortenaam = Máire Ní Bhraonáin | alias = | geboortedatum = {{Geboortedatum|1952|8|4}} | geboorteplek = Gweedore, County Donegal, [[Ierland]] | oorsprong = | sterfdatum = {{SDEO|df=y|2026|4|13|1952|8|4}} | sterfplek = | genre = Nuwe Era, instrumenteel, pop | beroep = Sangeres, instrumentalis, komponis, uitgewer | instrument = | jare_aktief = 1970 — 2026 | etiket = Universal | assosiasies = [[Clannad]] | webwerf = [http://www.moyabrennan.com www.moyabrennan.com] | huidige_lede = | gewese_lede = }} '''Moya Brennan''', (gebore 4 Augustus 1952 – 13 April 2026) as '''Máire Ní Bhraonáin''' in Gweedore, County Donegal, [[Ierland]], soms in die media bekendgestel as '''Maire Brennan''', was 'n viervuldige [[Grammy]]-wenner as sangeres, en Ierland se topverkoper solokunstenaar. == Sien ook == *[[Clannad]] *[[Iers-Gaelies]] == Eksterne skakels == {{Commons category}} * {{Official website|www.moyabrennan.com}} * {{IMDb name|id=1198998|name=as Maire Brennan}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Brennan, Moya}} [[Kategorie:Geboortes in 1952]] [[Kategorie:Ierse musici]] [[Kategorie:Sterftes in 2026]] jq1c4hhca0nc9dfmwg3qlq6b8v7mt8q 0 306346 2894112 2894078 2026-04-15T14:26:05Z Sobaka 328 /* Trinity */ opruim 2894112 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas militêre eenheid | naam = Manhattan-projek | beeld = Trinity shot color.jpg | beeld_byskrif = Die Trinity-toets van die Manhattan-projek was die eerste kernwapenontploffing. | gestig = 1942 | ontbind = 15 Augustus 1947 | land = {{vlagland|Verenigde State}}<br />{{vlagland|Verenigde Koninkryk}}<br />{{vlagland|Kanada}} | weermagdeel = | organisasie = | onderdeel van = Amerikaanse Weermagkorps van Ingenieurs | logo = | vaandel = | vlag = | rondeel = | tipe = | spesialisasie = | hoofkwartier = Oak Ridge, [[Tennessee]], VSA | opperbevelhebber = [[James C. Marshall]]<br />[[Kenneth Nichols]] | hooftitel = | hoofnaam = | aantal = | diensplig = | reserwe = | kommandostruktuur = | paramilitêr = | minouderdom = | motto = | mars = | kleur = | uitrusting = | veldslae = Geallieerde inval in Italië<br />Geallieerde inval in Frankryk<br />Geallieerde inval in Duitsland<br />Atoombomaanvalle op [[Hirosjima]] en [[Nagasaki]]<br />Geallieerde besetting van Japan | aantal veldslae = | onderskeiding = [[Lêer:Manhattan District.svg|110px|senter]]<br />[[Lêer:Manhattan Project emblem.png|110px|senter]] | begroting = | persentbbp = }} Die '''Manhattan-projek''' was 'n navorsings- en ontwikkelingsonderneming gedurende [[Tweede Wêreldoorlog]] wat die eerste [[kernwapen]] vervaardig het. Dit is gelei deur die [[Verenigde State]] met die steun van die [[Verenigde Koninkryk]] en [[Kanada]]. Van 1942 tot 1946 was die projek onder leiding van generaal-majoor [[Leslie Groves]] van die ''US Army Corps of Engineers''. Kernfisikus [[Robert Oppenheimer]] was die direkteur van die Los Alamos-laboratorium wat die kernwapens ontwerp het. Die weermagkomponent van die projek was eers as die '''Manhattan District''' bekend; '''Manhattan''' het geleidelik die amptelike kodenaam, '''Development of Substitute Materials''' vir die hele projek vervang. Later het die vroeëre Britse eweknie, "Tube Alloys" ook deel van die projek geword. Die Manhattan-projek het in klein begin in 1939, maar het gegroei totdat meer as 130&nbsp;000 mense in diens geneem was en het bykans VS$2&nbsp;miljard gekos. Meer as 90 persent van die koste was om fabrieke te bou en [[Kernsplyting|splytbare materiaal]] te vervaardig, met minder as 10 persent vir die ontwikkeling en vervaardiging van die wapens. Navorsing en produksie het op meer as dertig terreine in die Verenigde State, die Verenigde Koninkryk en Kanada plaasgevind. Twee tipes atoombomme is gelyktydig tydens die oorlog ontwikkel: 'n betreklik eenvoudige kanonloop-tipe en 'n meer ingewikkelde ineenploftipe kernwapen. Die ''Thin Man''-kanonloop-ontwerp was onprakties om saam met [[plutonium]] te gebruik, en daarom is 'n eenvoudiger kanonloop-tipe genaamd [[Little Boy]] ontwikkel wat uraan-235 gebruik, 'n [[isotoop]] wat slegs 0,7 persent van natuurlike [[uraan]] uitmaak. Aangesien dit chemies identies is aan die algemeenste isotoop, [[uraan-238]], en byna dieselfde massa het, is dit moeilik om die twee te skei. Drie metodes is gebruik vir [[uraanverryking]]: elektromagneties, gasvormig en termies. Die meeste van hierdie werk is in die Clinton Engineer Works in Oak Ridge, [[Tennessee]], uitgevoer. Parallel met die werk aan uraan was die poging om plutonium te vervaardig, 'n proses wat in 1940 aan die [[Universiteit van Kalifornië, Berkeley|Universiteit van Kalifornië]] ontdek is. Die haalbaarheid van die wêreld se eerste kunsmatige kernreaktor, die ''[[Chicago Pile-1]]'', is in 1942 by die Metallurgical Laboratory gedemonstreer. By die [[Universiteit van Chicago]] het die projek die X-10 Grafietreaktor by Oak Ridge ontwerp en die produksiereaktore op die Hanford-terrein in [[Washington (deelstaat)|Washington]], waarin uraan bestraal en in plutonium omgeskakel is. Die plutonium is toe chemies van die uraan geskei met behulp van die bismutfosfaatproses. Die ''[[Fat Man]]''-plutonium-ineenploftipe wapen is ontwikkel in 'n gesamentlike ontwerp- en ontwikkelingspoging deur die Los Alamos-laboratorium. Die projek was ook verantwoordelik vir die insameling van [[Spioenasie|intelligensie]] oor die [[Duitse kernwapenprogram]]. Deur [[Operasie Alsos]] het personeel van Manhattan-projek in Europa gedien, soms agter vyandelike lyne, waar hulle kernmateriaal en dokumente versamel het en Duitse wetenskaplikes gewerf het. Ondanks die streng sekuriteit van die Manhattan-projek, het die Sowjet-atoomspioene die program suksesvol binnegedring. Die eerste kerntoestel wat ooit ontplof is, was 'n bomontploffing tydens die [[Trinity-kernwapentoets]] wat op 16 Julie 1945 by die ''Alamogordo Bombing and Gunnery Range'' in [[Nieu-Meksiko]] uitgevoer is. ''[[Little Boy]]'' en ''[[Fat Man]]'' bomme is 'n maand later as kernwapens in onderskeidelik [[Hiroshima]] en [[Nagasaki]] gebruik met personeel van Manhattan-projek wat as bommonteringtegnikuste en as wapentegnikuste op die bomwerpers gedien het. In die onmiddellike naoorlogse jare het die Manhattan-projek wapentoetse by die [[Bikini-ringeiland]] uitgevoer as deel van ''Operation Crossroads'', nuwe wapens ontwikkel, die ontwikkeling van die netwerk van nasionale laboratoriums bevorder, mediese navorsing oor radiologie gesteun en die grondslag gelê vir die kernvloot. Dit het beheer oor Amerikaanse navorsing en produksie van kernwapens behou tot die stigting van die Amerikaanse atoomenergiekommissie in Januarie 1947. == Oorsprong == Die ontdekking van [[kernsplyting]] deur die Duitse chemici [[Otto Hahn]] en [[Fritz Strassmann]] in 1938, en die teoretiese verklaring daarvan deur [[Lise Meitner]] en Otto Frisch, het die ontwikkeling van 'n [[kernwapen|atoombom]] 'n teoretiese moontlikheid gemaak. Veral by wetenskaplikes wat vlugtelinge uit [[Nazi-Duitsland]] en ander [[fascisme|fascistiese]] lande was, het die vrees bestaan dat 'n Duitse atoombomprojek sou kon ontwikkel.{{sfn|Jones|1985|p=12}} In Augustus 1939 het die Hongaars-gebore fisici [[Leó Szilárd]] en [[Eugene Wigner]] die [[Einstein-Szilárd-brief]] opgestel, waarin gewaarsku word oor die potensiële ontwikkeling van "uiters kragtige bomme van 'n nuwe soort". Dit het die Verenigde State aangespoor om stappe te neem om 'n voorraad uraanerts te bekom en die navorsing van [[Enrico Fermi]] en ander oor kernkettingreaksies te versnel. Die brief is deur [[Albert Einstein]] onderteken en by president [[Franklin D. Roosevelt]] afgelewer. Roosevelt het 'n beroep op Lyman Briggs van die National Bureau of Standards gedoen om as die hoof van die Advieskomitee oor Uraan ondersoek in te stel na die kwessies wat deur die brief geopper is. Briggs het op 21 Oktober 1939 'n vergadering gehou wat deur Szilárd, Wigner en [[Edward Teller]] bygewoon is. Die komitee het in November aan Roosevelt gerapporteer dat uraan "'n moontlike bron van bomme met 'n vernietigingskrag sou bied wat baie groter is as wat tans bekend is."<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=16–20}}.</ref> Die [[Amerikaanse Vloot]] het VS$6&nbsp;000 aan die Columbia-universiteit toegeken, waarvan die meeste spandeer is vir die aankoop van [[grafiet]] deur Enrico Fermi en Szilard. 'n Span professore in Columbia, waaronder Fermi, Szilard, Eugene T. Booth en John Dunning, het die eerste kernsplitsingsreaksie in die Amerikas geskep, wat die werk van Hahn en Strassmann bevestig het. Dieselfde span het 'n reeks prototipe [[kernreaktor]]s (of 'stapels' soos Fermi hulle genoem het) in Pupin Hall in Columbia gebou, maar kon nog nie 'n kettingreaksie bewerkstellig nie.<ref>{{Cite web|url=https://physics.columbia.edu/home/fermi-columbia|title=Fermi at Columbia {{!}} Department of Physics|website=physics.columbia.edu|access-date=29 Julie 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190621185402/https://physics.columbia.edu/home/fermi-columbia|archive-date=21 Junie 2019|url-status=dead}}</ref> Die Advieskomitee vir Uraan het die ''National Defense Research Committee (NDRC) on Uranium'' geword toe die organisasie op 27 Junie 1940 gestig is.<ref>{{harvnb|Rhodes|1986|pp=337–338}}.</ref> Briggs het voorgestel om $167 000 te bestee aan uraan, veral die uraan-235-isotoop, en [[plutonium]], wat in 1940 ontdek is by die Universiteit van Kalifornië.<ref name="Hewlett&Anderson, pp. 40-41" /> Op 28 Junie 1941 onderteken Roosevelt die Uitvoerende Bevel 8807, wat die ''Office of Scientific Research and Development (OSRD)'' tot stand gebring het, met [[Vannevar Bush]] as direkteur.<ref>{{cite web |url=http://www.presidency.ucsb.edu/ws/index.php?pid=16137 |title=Executive Order 8807 Establishing the Office of Scientific Research and Development |date=28 Junie 1941 |access-date=28 Junie 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170917031732/http://www.presidency.ucsb.edu/ws/index.php?pid=16137 |archive-date=17 September 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die kantoor is bemagtig om benewens navorsing, ook groot ingenieursprojekte te bestuur.<ref name="Hewlett&Anderson, pp. 40-41">{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=40–41}}.</ref> Die NDRC-komitee oor uraan het die S-1-afdeling van die OSRD geword; om veiligheidsredes is die woord "uraan" uitgehaal. In Brittanje het Frisch en Rudolf Peierls aan die [[Universiteit van Birmingham]] in Junie 1939 'n deurbraak gemaak gedurende hul ondersoek na die kritieke massa van uraan-235.<ref>{{harvnb|Rhodes|1986|pp=322–325}}.</ref> Hulle berekeninge het daarop gedui dat kritieke massa teen 'n [[grootteorde|orde]] van 10 kilogram (22 pond) geaktiveer sou kon word, wat daarop dui dat so 'n toestel in 'n [[bomwerper]] van daardie tyd gedra sou kon word.<ref name="Hewlett, p. 42">{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=42}}.</ref> Hulle Frisch–Peierls-memorandum in Maart 1940 het die Britse atoombomprojek en die MAUD-komitee<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=39–40}}</ref> van stapel gestuur, wat eenparig aanbeveel het dat die ontwikkeling van 'n atoombom voortgesit word.<ref name="Hewlett, p. 42" /> In Julie 1940 het Brittanje aangebied om die Verenigde State toegang tot sy wetenskaplike navorsing te gee,{{sfn|Phelps|2010|pp=126–128}} en die Tizard Missie se John Tuckcroft het Amerikaanse wetenskaplikes ingelig oor die Britse ontwikkelinge. Hy het ontdek dat die Amerikaanse projek kleiner was as die Britse projek en ook nie so ver gevorderd was nie.{{sfn|Phelps|2010|pp=282–283}} As deel van die wetenskaplike uitruiling is die bevindinge van die MAUD-komitee aan die Verenigde State oorgedra. Een van sy lede, die Australiese fisikus Mark Oliphant, het einde Augustus 1941 na die Verenigde State gevlieg en ontdek dat die inligting wat deur die MAUD-komitee gelewer is nié belangrike Amerikaanse fisici bereik het nie. Oliphant het daarna gepoog om vas te stel waarom die bevindinge van die komitee blykbaar geïgnoreer word. Hy het met die uraan-komitee vergader en Berkeley, Kalifornië, besoek, waar hy met oortuiging met Ernest O. Lawrence gepraat het. Lawrence was voldoende beïndruk om sy eie ondersoek oor uraan te begin. Hy het op sy beurt met James B. Conant, Arthur H. Compton en George B. Pegram gepraat. Die missie van Oliphant was dus 'n sukses; belangrike Amerikaanse fisici was nou bewus van die potensiële krag van 'n atoombom.<ref>{{harvnb|Rhodes|1986|pp=372–374}}.</ref><ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=43–44}}</ref> Op 9 Oktober 1941 het president Roosevelt die atoomprogram goedgekeur nadat hy 'n vergadering met Vannevar Bush en vise-president Henry A. Wallace bygewoon het. Om die program te beheer, stig hy die ''Top Policy Group,'' bestaande uit homself – hoewel hy nooit 'n vergadering bygewoon het nie – Wallace, Bush, Conant, Oorlogsekretaris [[Henry L. Stimson]], en die stafhoof van die leër, generaal [[George C. Marshall]]. Roosevelt het die leër gekies om die projek te bestuur, eerder as die vloot, omdat die leër meer ervaring gehad het met die bestuur van grootskaalse bouprojekte. Hy het ook ingestem om die poging met die Britte te koördineer, en op 11 Oktober het hy 'n boodskap aan die eerste minister, [[Winston Churchill]], gestuur met die voorstel dat hulle oor atoomsake korrespondeer.<ref name="Jones, pp. 30-32">{{harvnb|Jones|1985|pp=30–32}}.</ref> == Lewensvatbaarheid == === Voorstelle === Die S-1-komitee het op 18 Desember 1941 'n vergadering gehou "deurdring met 'n atmosfeer van entoesiasme en dringendheid"<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=35}}.</ref> na die [[aanval op Pearl Harbor]] en die daaropvolgende Amerikaanse oorlogsverklaring teen Japan en daarna teen Duitsland.<ref>{{harvnb|Williams|1960|pp=3–4}}.</ref> Daar is aan drie verskillende tegnieke gewerk vir isotoop-skeiding om uraan-235 van die meer volop uraan-238 te skei. Lawrence en sy span aan die Universiteit van Kalifornië het elektromagnetiese skeiding ondersoek, terwyl Eger Murphree en Jesse Wakefield Beams se span gasdiffusie by die Universiteit van Columbia ondersoek het, en Philip Abelson het navorsing gedoen oor termiese diffusie by die ''Carnegie Institution of Washington'' en later die ''Naval Research Laboratory''. Murphree was ook die hoof van 'n onsuksesvolle skeidingsprojek met behulp van gassentrifuges.<ref>{{harvnb|Nichols|1987|pp=32}}.</ref> Intussen was daar twee strome van navorsing oor [[kernreaktor]]tegnologie. Harold Urey het [[swaarwater]]reaktor navorsing by Columbia gedoen. Arthur Compton het die wetenskaplikes wat by Columbia, Kalifornië en die [[Princeton-universiteit]] onder sy toesig gewerk het, na die Universiteit van Chicago verplaas, waar hy die ''Metallurgical Laboratory'' vroeg in 1942 georganiseer het om plutonium, reaktore en [[grafiet]] as neutronmoderator te bestudeer.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=35–36}}.</ref> Briggs, Compton, Lawrence, Murphree en Urey het op 23 Mei 1942 vergader om die aanbevelings van die S-1-komitee af te handel, waarin gevra word dat al vyf tegnologieë nagestreef moet word. Dit is goedgekeur deur Bush, Conant en brigadier-generaal Wilhelm D. Styer, die stafhoof van majoor-generaal Brehon B. Somervell se verskaffingsdienste (''Supply Services''), wat aangewys is as die leër se verteenwoordiger oor kernsake. Bush en Conant het toe die aanbeveling aan die ''Top Policy Group'' geneem met 'n begrotingsvoorstel van $54&nbsp;miljoen vir konstruksie deur die ''US Army Corps of Engineers'', $31&nbsp;miljoen vir navorsing en ontwikkeling deur OSRD en $5&nbsp;miljoen vir gebeurlikhede in die boekjaar 1943. Die ''Policy Group'' het dit op sy beurt op 17 Junie 1942 aan die president gestuur, wat dit goedgekeur het deur "OK FDR" op die dokument te skryf.<ref name="Jones, pp. 37-39">{{harvnb|Jones|1985|pp=37–39}}.</ref> === Bom-ontwerpkonsepte === [[Lêer:Los Alamos Primer assembly methods.png|duimnael|'n Reeks rowwe sketse, gemaak tydens 'n konferensie in Julie 1942 toe daar verskillende metodes vir die montering van 'n fissie-bom ondersoek is.]] Compton het die teoretiese fisikus J. Robert Oppenheimer van die Universiteit van Kalifornië gevra om die navorsing oor vinnige neutronberekeninge oor te neem van Gregory Breit, wat op 18 Mei 1942 bedank het weens kommer oor laks operasionele sekuriteit. Sodanige berekening is die sleutel om die kritiese massa en dus wapenontsteking, te bewerkstellig.<ref>{{harvnb|Rhodes|1986|p=416}}.</ref> John H. Manley, 'n fisikus aan die ''Metallurgical Laboratory'', is gevra om Oppenheimer te help deur kontak te maak met en die koördinering van eksperimentele fisikagroepe wat oor die land verspreid was te behartig.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=103}}.</ref> Oppenheimer en Robert Serber van die Universiteit van Illinois het die probleme van [[neutron]]diffusie ondersoek – hoe neutrone in 'n kernkettingreaksie beweeg – en hidrodinamika – hoe die ontploffing wat deur 'n kettingreaksie veroorsaak is, kan optree. Om hierdie werk en die algemene teorie van fissie-reaksies te beoordeel, het Oppenheimer en Fermi in Junie vergaderings by die Universiteit van Chicago en in Julie 1942 met die teoretiese fisici [[Hans Bethe]], John Van Vleck, Edward Teller, Emil Konopinski, Robert vergader Serber, Stan Frankel, en Eldred C. Nelson, laasgenoemde drie oudstudente van Oppenheimer, en eksperimentele fisici Emilio Segrè, Felix Bloch, Franco Rasetti, John Henry Manley en Edwin McMillan. Hulle het tentatief bevestig dat 'n splitsingsbom teoreties moontlik is.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=42–44}}</ref> Daar was nog baie onbekende faktore. Die eienskappe van suiwer uraan-235 was relatief onbekend, net soos dié van plutonium, 'n element wat eers in Februarie 1941 deur Glenn Seaborg en sy span ontdek is. Die wetenskaplikes op die Berkeley-konferensie (Julie 1942) het beoog om plutonium in kernreaktore te skep deurdat uraan-238-atome neutrone sou absorbeer wat deur uraan-235-atome vrygestel is. Op hierdie stadium is geen reaktor gebou nie, en slegs klein hoeveelhede plutonium was beskikbaar by [[siklotron]]e by instellings soos die Universiteit van Washington in St. Louis.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=33–35, 183}}.</ref> Selfs teen Desember 1943 is slegs twee milligram vervaardig. Daar was baie maniere om die splytmateriaal in 'n kritieke massa te rangskik. Die eenvoudigste was om 'n "silindriese prop" deur middel van 'n "peuter" in 'n sfeer van "aktiewe materiaal" te skiet – digte materiaal wat neutrone na binne sou fokus en die reageermassa bymekaar sou hou om die doeltreffendheid daarvan te verhoog.<ref>{{harvnb|Serber|Rhodes|1992|p=21}}.</ref> Hulle het ook ontwerpe ondersoek wat [[sferoïde|sferoïede]] insluit, 'n primitiewe vorm van "inploffing" wat deur Richard C. Tolman voorgestel is, en die moontlikheid van outokatalitiese metodes, wat die doeltreffendheid van die bom sou verhoog wanneer dit ontplof.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=54–56}}</ref> Met inagneming dat die idee van die fissie-bom teoreties afgehandel was–ten minste totdat meer eksperimentele data beskikbaar was–het die Berkeley-konferensie van 1942 'n ander rigting beweeg. Edward Teller versoek vir gesprekke oor 'n kragtiger bom: die "super", wat nou meestal 'n "[[waterstofbom]]" genoem word, wat die ontploffende krag van 'n ontploffende splitsingsbom sou gebruik om 'n [[kernfusie]]-reaksie in [[deuterium]] en [[tritium]] te ontsteek.<ref>{{harvnb|Rhodes|1986|p=417}}.</ref> Teller het skema ná skema voorgestel, maar Bethe het alles verkeerd bewys. Die fusiesidee is opsy gesit om te konsentreer op die vervaardiging van 'n klowingsbom.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=44–45}}</ref> Teller het ook die spekulatiewe moontlikheid geopper dat 'n atoombom die atmosfeer kan "aansteek" as gevolg van 'n hipotetiese samesmeltingsreaksie van stikstofkerne. Bethe bereken dat dit nie kan gebeur nie, en 'n verslag waarin Teller mede-outeur was, het getoon dat "waarskynlik geen self-vermenigvuldigende ketting van kernreaksies sal begin nie."<ref>{{cite web |last=Konopinski |first=E. J |first2=C. |last2=Marvin |first3=Edward |last3=Teller |title=Ignition of the Atmosphere with Nuclear Bombs |issue=LA–602 |publisher=Los Alamos National Laboratory |url=https://fas.org/sgp/othergov/doe/lanl/docs1/00329010.pdf |format=PDF |year=1946 |accessdate=23 November 2008 |ref=harv |archive-date=31 Maart 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200331041344/https://fas.org/sgp/othergov/doe/lanl/docs1/00329010.pdf |url-status=dead }}</ref> In Serber se verslag noem Oppenheimer die moontlikheid van hierdie scenario aan Arthur Compton, wat "onbesonne genoeg was om nie daaroor stil te bly nie." Dit het op die een of ander manier in 'n dokument beland en is na Washington gestuur en is "nooit te ruste gelê nie". == Organisasie == === Manhattan-distrik === Die ingenieurshoof, majoor-generaal Eugene Reybold, het kolonel James C. Marshall in Junie 1942 gekies om hoof van die weermag se deel van die projek te wees. Marshall het 'n skakelkantoor in [[Washington, D.C.]] gevestig, maar sy tydelike hoofkwartier op die 18de verdieping van 270 Broadway in New York opgerig, waar hy administratiewe ondersteuning van die ''Corps of Engineers'' se Noord-Atlantiese Afdeling kon bekom. Dit was naby die Manhattan-kantoor van Stone & Webster, die belangrikste projekkontrakteur, en die Universiteit van Columbia. Hy het toestemming bekom om personeel te werf van sy voormalige bevel, die distrik Syracuse en hy het begin met luitenant-kolonel Kenneth Nichols, wat as sy adjunk aangestel is.<ref name="NYT">{{cite news |last=Broad |first=William J. |url=https://www.nytimes.com/2007/10/30/science/30manh.html |title=Why They Called It the Manhattan Project |newspaper=[[The New York Times]] |date=30 Oktober 2007 |access-date=27 Oktober 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200707172414/https://www.nytimes.com/2007/10/30/science/30manh.html |archive-date=7 Julie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="Jones, pp. 41-44">{{harvnb|Jones|1985|pp=41–44}}.</ref> Omdat die grootste deel van sy taak konstruksie behels, het Marshall in samewerking met die hoof van die ''Corps of Engineers Construction Division'', majoor-generaal Thomas M. Robbins, en sy adjunk, kolonel Leslie Groves, gewerk. Reybold, Somervell en Styer het besluit om die projek "ontwikkeling van plaasvervangende materiaal" te noem, maar Groves meen dat dit die aandag sou trek. Aangesien ingenieursdistrikte gewoonlik die naam van die stad waar hulle geleë was, gedra het, het Marshall en Groves ooreengekom om die leër se deel van die projek die Manhattan-distrik te noem. Dit het op 13 Augustus amptelik geword toe Reybold die opdrag gegee het om die nuwe distrik te stig. Informeel was dit bekend as die Manhattan Engineer District, of MED. Anders as ander distrikte het dit geen geografiese grense gehad nie, en Marshall het die gesag van 'n afdelingsingenieur gehad. Ontwikkeling van plaasvervangende materiale het gebly as die amptelike kode van die projek as geheel, maar is mettertyd deur "Manhattan" vervang.<ref name="Jones, pp. 41-44" /> Marshall het later toegegee dat, "ek het nog nooit van [[kernsplyting]] gehoor nie, maar ek het wel geweet dat jy nie veel van 'n aanleg kon bou nie, nog minder vier daarvan vir $90&nbsp;miljoen".<ref>{{harvnb|Fine|Remington|1972|p=652}}.</ref> 'n Enkele TNT-aanleg wat Nichols destyds in [[Pennsilvanië]] gebou het, het $128&nbsp;miljoen gekos.<ref>{{harvnb|Nichols|1987|p=174}}.</ref> Hulle was ook nie beïndruk met die vae beramings van die omvang van die aanlegte nie, wat Groves vergelyk het om vir 'n spysenier te vra om vir tussen tien en duisend gaste voor te berei. 'n Ondersoekspan van Stone & Webster het reeds 'n terrein vir die produksie-aanlegte gaan soek. Die Oorlogsproduksie-raad het terreine rondom [[Knoxville]], [[Tennessee]] aanbeveel, 'n afgesonderde gebied waar die Tennessee Valley Authority baie elektriese krag kon lewer en die riviere koelwater vir die reaktors kon voorsien. Nadat hy verskeie terreine ondersoek het, het die ondersoekspan een naby Elza, Tennessee, gekies. Conant het aangeraai om dit onmiddellik te bekom en Styer het ingestem, maar Marshall het gewag op die resultate van Conant se reaktoreksperimente voordat hy ingestem het. Van die voornemende prosesse het slegs Lawrence se elektromagnetiese skeiding voldoende gevorder om met die konstruksie te begin. Marshall en Nichols het die hulpbronne wat hulle sou benodig begin bymekaarmaak. Die eerste stap was om 'n hoë prioriteitsbeoordeling vir die projek te kry. Die topwaardes was AA-1 tot AA-4 in dalende volgorde, hoewel daar ook 'n spesiale AAA-gradering was wat vir noodgevalle gereserveer was. Graderings AA-1 en AA-2 was vir noodsaaklike wapens en toerusting, en kolonel Lucius D. Clay, die adjunk-stafhoof by Dienste en Voorsiening van hulpbronne, meen dat die hoogste gradering wat hy kon toeken, AA-3 was, hoewel hy bereid was om op aanvraag 'n AAA-gradering te lewer vir kritieke materiale as dit sou ontstaan.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=57–61}}.</ref> Nichols en Marshall was teleurgesteld; AA-3 was dieselfde prioriteit as Nichols se TNT-aanleg in Pennsilvanië.<ref name="Fine 1972 657">{{harvnb|Fine|Remington|1972|p=657}}.</ref> === Militêre Beleidskomitee === [[Lêer:Trinity Test - Oppenheimer and Groves at Ground Zero 002.jpg|duimnael|[[J. Robert Oppenheimer|Oppenheimer]] en Groves by die oorblyfsels van die Trinity-kerntoets in September 1945, twee maande na die ontploffing van die toets en net na die einde van die Tweede Wêreldoorlog.]] Vannevar Bush het ongeduldig begin raak met die mislukking van kolonel Marshall om die projek vinnig te bevorder, veral die mislukking om die Tennessee-terrein te bekom, die lae prioriteit wat die leër aan die projek toegeken het en die hoofkantoor in New York.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=81}}.</ref> Bush meen dat meer aggressiewe [[leierskap]] nodig is, en het sy kommer met Harvey Bundy en die generaals Marshall, Somervell en Styer bespreek. Hy wou hê dat die projek onder 'n senior beleidskomitee geplaas moet word, met 'n aangewese beampte, verkieslik Styer, as algehele direkteur.<ref name="Fine 1972 657" /> Somervell en Styer het Groves vir die pos gekies en hom op 17 September in kennis gestel van hierdie beslissing, en dat generaal Marshall gelas het dat hy tot brigadier-generaal bevorder word, omdat die gevoel was dat die titel "generaal" meer gerespekteer sou word onder die akademiese wetenskaplikes wat aan die Manhattan-projek werk. Groves se bevel plaas hom direk onder Somervell eerder as Reybold, en kolonel Marshall moet nou aan Groves rapporteer. Groves het sy hoofkwartier in Washington, D.C., op die vyfde verdieping van die gebou wat later as die Harry S Truman-gebou bekend sou staan, gevestig, waar kolonel Marshall sy skakelkantoor gehad het. Hy het op 23 September 1942 die bevel oor die Manhattan-projek oorgeneem. Later die dag het hy 'n vergadering bygewoon deur Stimson, wat 'n [[militêr]]e beleidskomitee in die lewe geroep het, verantwoordelik vir die hoof beleidgroep, bestaande uit Bush (met Conant as plaasvervanger), Styer en skoutadmiraal William R. Purnell. Tolman en Conant is later aangestel as die wetenskaplike adviseurs van Groves.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=44–45}}.</ref> Een van Groves se vroeëre probleme was om 'n direkteur vir Projek Y te vind, die groep wat die bom sou ontwerp en bou. Die voor die hand liggende keuse was een van die drie laboratoriumhoofde, Urey, Lawrence of Compton, maar hulle was nie beskikbaar nie. Compton beveel Oppenheimer aan, wat al deeglik vertroud was met die konsepte vir die ontwerp van 'n bom. Oppenheimer het egter min administratiewe ervaring gehad en het, anders as Urey, Lawrence en Compton, nie 'n [[Nobelprys]] gewen nie, wat volgens baie wetenskaplikes die hoof van so 'n belangrike laboratorium moes wees. Daar was ook kommer oor Oppenheimer se veiligheidsstatus, aangesien baie van sy medewerkers kommuniste was, waaronder sy broer, Frank Oppenheimer; sy vrou, Kitty; en sy vriendin, Jean Tatlock. 'n Lang gesprek in Oktober 1942 oor 'n trein het Groves en Nichols oortuig dat Oppenheimer die kwessies rakende die oprigting van 'n laboratorium in 'n afgeleë gebied deeglik begryp en as direkteur daarvan aangestel moes word. Groves het persoonlik afstand gedoen van die veiligheidsvereistes en op 20 Julie 1943 'n klaring aan Oppenheimer gegee.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=61–63}}.</ref><ref>{{harvnb|Nichols|1987|pp=72–73}}.</ref> === Samewerking met die Verenigde Koninkryk === Die Britte en Amerikaners het kerninligting uitgeruil, maar aanvanklik nie hul pogings gekombineer nie. Brittanje het pogings van Bush en Conant in 1941 om die samewerking met sy eie projek, met die kodenaam Tube Alloys, te versterk, afgewys omdat hulle huiwerig was om sy tegnologiese voorsprong te deel en die Verenigde State te help om hul eie atoombom te ontwikkel. 'n Amerikaanse wetenskaplike wat 'n persoonlike brief van Roosevelt aan Churchill gebring het om aan alle navorsing en ontwikkeling in 'n Anglo-Amerikaanse projek te betaal, is sleg behandel, en Churchill het nie op die brief geantwoord nie. Die Verenigde State het gevolglik reeds in April 1942 besluit dat indien hulle aanbod van die hand gewys word, hulle alleen moet voortgaan. Die Britte, wat vroeg in die oorlog aansienlike bydraes gelewer het, het nie die middele gehad om so 'n navorsingsprogram deur te voer terwyl hulle vir hul oorlewing veg nie. As gevolg hiervan het Tube Alloys gou agter geraak by sy Amerikaanse eweknie. [[Lêer:Groves and Chadwick.jpg|links|duimnael|Groves gesels met James Chadwick, die hoof van die Britse Sending.]] Die geleentheid vir 'n gelyke vennootskap bestaan egter nie meer nie, soos blyk uit Augustus 1942 toe die Britte onsuksesvol aansienlike beheer oor die projek geëis het terwyl hulle niks van die onkoste betaal het nie. Teen 1943 het die rolle van die twee lande omgekeer;<ref>Villa, Brian L. ''The Second World War as a National Experience: Canada'', 1981</ref> in Januarie het Conant die Britte in kennis gestel dat hulle nie meer kerninligting sou ontvang nie, behalwe in sekere gebiede. Terwyl die Britte geskok was oor die afskaffing van die Churchill-Roosevelt-ooreenkoms, was die hoof van die Kanadese Nasionale Navorsingsraad, C.J. Mackenzie, minder verbaas en het geskryf; ”Ek kan nie help om te voel dat die Britse groep die belangrikheid van hul bydrae [oor] beklemtoon het nie in vergelyking met die Amerikaners.”<ref name="stacey1970">{{harvnb|Stacey|1970|p=517}}</ref> Soos Conant en Bush aan die Britte gesê het, kom die bevel "van bo".<ref>{{harvnb|Bernstein|1976|p=211}}.</ref> Die Britse bedingingsposisie het versleg; die Amerikaanse wetenskaplikes het besluit dat die Verenigde State nie meer hulp van buite nodig het nie, en hulle wou verhoed dat Brittanje na-oorlogse kommersiële toepassings van [[kernenergie]] benut. Die komitee steun, en Roosevelt het daartoe ingestem, om die stroom inligting te beperk tot wat Brittanje tydens die oorlog kon gebruik – veral nie die ontwerp van die bom nie – selfs al het dit die Amerikaanse projek vertraag. Vroeg in 1943 het die Britte opgehou om navorsingswetenskaplikes na Amerika te stuur, en gevolglik het die Amerikaners die deel van inligting totaal gestaak. Die Britte het dit oorweeg om die toevoer van Kanadese [[uraan]] en [[swaarwater]] te beëindig om die Amerikaners te dwing om weer hul inligting te deel, maar Kanada het Amerikaanse voorrade nodig gehad om dit te produseer.<ref>{{harvnb|Bernstein|1976|pp=209–212}}.</ref> Hulle het die moontlikheid van 'n onafhanklike kernprogram ondersoek, maar vasgestel dat dit nie betyds gereed kan wees om die uitslag van die oorlog in [[Europa]] te beïnvloed nie.<ref name="fakley1983">{{cite journal |url=http://www.atomicarchive.com/History/british/index.shtml |title=The British Mission |author=Fakley, Dennis C. |journal=Los Alamos Science |date=Winter–Spring 1983 |issue=7 |pp=186–189}}</ref> Teen Maart 1943 het Conant besluit dat die Britse hulp sommige terreine van die projek sal bevoordeel. James Chadwick en een of twee ander Britse wetenskaplikes was belangrik genoeg dat die bomontwerpspan in Los Alamos hulle nodig gehad het, ten spyte van die gevaar om geheime vir wapenontwerp te openbaar.<ref>{{harvnb|Bernstein|1976|pp=213}}.</ref> In Augustus 1943 onderhandel Churchill en Roosevelt oor die Quebec-ooreenkoms, wat gelei het tot 'n hervatting van die samewerking<ref>{{harvnb|Gowing|1964|pp=168–173}}.</ref> tussen wetenskaplikes wat aan dieselfde probleem werk. Brittanje het egter ingestem tot beperkings op die gegewens vir die bou van grootskaalse produksie-aanlegte wat nodig is vir die bom.<ref>{{harvnb|Bernstein|1976|pp=216–217}}.</ref> Die daaropvolgende Hyde Park-ooreenkoms in September 1944 het hierdie samewerking uitgebrei na die naoorlogse periode.<ref>{{harvnb|Gowing|1964|pp=340–342}}.</ref> Die Quebec-ooreenkoms het die gekombineerde beleidskomitee ingestel om die pogings van die Verenigde State, die Verenigde Koninkryk en Kanada te koördineer. Stimson, Bush en Conant dien as die Amerikaanse lede van die Gekombineerde Beleidskomitee, veldmaarskalk Sir John Dill en kolonel J. J. Llewellin was die Britse lede, en C.D. Howe was die Kanadese lid.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=296}}.</ref> Llewellin keer einde 1943 terug na die Verenigde Koninkryk en word in die komitee vervang deur Sir Ronald Ian Campbell, wat op sy beurt vervang is deur die Britse ambassadeur in die Verenigde State, Lord Halifax, vroeg in 1945. Sir John Dill is in Washington, D.C. oorlede, in November 1944 en is vervang as hoof van die Britse gesamentlike stafsending en as lid van die gekombineerde beleidskomitee deur veldmaarskalk sir Henry Maitland Wilson.<ref>{{harvnb|Gowing|1964|p=234}}.</ref> Toe die samewerking na die Quebec-ooreenkoms hervat word, het die Amerikaners se vooruitgang en uitgawes die Britte verbaas. Die Verenigde State het al meer as $1 miljard (vandag $12 miljard) bestee, terwyl die Verenigde Koninkryk in 1943 ongeveer £ 0,5 miljoen bestee het. Chadwick het dus tot die uiterste mate aangedring op Britse betrokkenheid by die Manhattan-projek en die hoop op 'n onafhanklike Britse projek gedurende die oorlog laat vaar.{{r|fakley1983}} Met Churchill se steun het hy gepoog om te verseker dat elke versoek van Groves om hulp in ag geneem word.<ref>{{harvnb|Gowing|1964|pp=242–244}}.</ref> Die Britse Sending wat in Desember 1943 in die Verenigde State aangekom het, het [[Niels Bohr]], Otto Frisch, [[Klaus Fuchs]], Rudolf Peierls en Ernest Titterton ingesluit.<ref>{{harvnb|Hunner|2004|p=26}}.</ref> Meer wetenskaplikes het vroeg in 1944 opgedaag. Terwyl diegene wat toegewys is aan gasdiffusie wat teen die herfs van 1944 die projek verlaat het, is die 35 wat onder Oliphant saam met Lawrence in Berkeley gewerk het, aan bestaande laboratoriumgroepe toegewys en die meeste het tot die einde van die oorlog aangebly. Die 19 wat na Los Alamos gestuur is, het ook by bestaande groepe aangesluit, hoofsaaklik met betrekking tot inploffing en bomsamestelling, maar nie die plutonium-verwante groepe nie.{{r|fakley1983}} In 'n deel van die Quebec-ooreenkoms is gespesifiseer dat kernwapens nie teen 'n ander land gebruik sal word sonder die onderlinge toestemming van die VSA en die Verenigde Koninkryk nie. In Junie 1945 het Wilson ingestem dat die gebruik van kernwapens teen [[Japan]] as 'n besluit van die Gekombineerde Beleidskomitee opgeteken sou word.<ref>{{harvnb|Gowing|1964|p=372}}.</ref> Die Gekombineerde Beleidskomitee het die Gekombineerde Ontwikkelingstrust in Junie 1944 gestig, met Groves as voorsitter, om uraan- en [[torium]]erts op internasionale markte te bekom. Die [[Demokratiese Republiek die Kongo|Belgiese Kongo]] en Kanada het 'n groot deel van die uraan ter wêreld buite [[Oos-Europa]] gehou, en die Belgiese regering in ballingskap was in Londen. Brittanje het ingestem om die meeste Belgiese erts aan die Verenigde State te gee, omdat hulle nie die grootste deel van die voorraad weens die Amerikaanse beperkings sou gebruik nie.<ref>{{harvnb|Bernstein|1976|pp=223–224}}.</ref> In 1944 koop die trust 1 560 000&nbsp;kg uraanoksiederts van maatskappye wat myne in die Belgiese Kongo bedryf. Om te verhoed dat die Amerikaanse minister van finansies, Henry Morgenthau Jr., oor die projek ingelig word, is 'n spesiale rekening gebruik wat nie onderhewig was aan die gewone ouditering en kontroles nie, 'n trustrekening. Tussen 1944 en die tyd dat hy in 1947 by die trust bedank, deponeer Groves altesaam VS$ 37,5 miljoen in die trust se rekening.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=90, 299–306}}.</ref> Groves waardeer die vroeë Britse atoomnavorsing en die bydraes van die Britse wetenskaplikes tot die Manhattan-projek, maar verklaar dat die Verenigde State ook sonder hul hulp sou kon slaag.{{r|fakley1983}} Hy het ook gesê dat Churchill "die beste vriend was wat die atoombomprojek gehad het [omdat] hy Roosevelt se belangstelling hoog gehou het … Hy het hom net die hele tyd opgewek deur te vertel hoe belangrik hy dink die projek is."{{sfn|Ermenc|1989|p=238}} Die Britse deelname aan oorlogstyd was van deurslaggewende belang vir die sukses van die onafhanklike kernwapenprogram van die Verenigde Koninkryk na die oorlog, toe die McMahon-wet van 1946 Amerikaanse kernsamewerking tydelik beëindig het.{{r|fakley1983}} == Projekaanlegte == <imagemap> Lêer:Manhattan Project US Canada Map 2.svg|duimnael|upright=3.2|senter|'n Seleksie van Amerikaanse en Kanadese plekke wat belangrik was vir die Manhattan-projek. |alt=Map of the United States and southern Canada with major project sites marked circle 50 280 20 [[Calutron|Berkeley, California]] circle 140 400 20 [[Project Camel|Inyokern, California]] circle 170 100 20 [[Hanford Site|Richland, Washington]] circle 220 20 20 [[Trail, British Columbia]] circle 230 270 20 [[Wendover Air Force Base|Wendover, Utah]] circle 290 360 20 [[Monticello, Utah]] circle 320 360 20 [[Uravan, Colorado]] circle 340 440 20 [[Los Alamos Laboratory|Los Alamos, New Mexico]] circle 340 500 20 [[Trinity test|Alamogordo, New Mexico]] circle 610 290 20 [[Ames Project|Ames, Iowa]] circle 660 400 20 [[Mallinckrodt Incorporated|St Louis, Missouri]] circle 710 310 20 [[Argonne National Laboratory|Chicago, Illinois]] circle 730 370 20 [[Newport Chemical Depot|Dana, Indiana]] circle 800 350 20 [[Dayton Project|Dayton, Ohio]] circle 760 540 20 [[Alabama Army Ammunition Plant|Sylacauga, Alabama]] circle 890 390 20 [[P-9 Project|Morgantown, West Virginia]] circle 800 460 20 [[Clinton Engineer Works|Oak Ridge, Tennessee]] circle 910 160 20 [[Montreal Laboratory|Chalk River Laboratories]] circle 920 260 20 [[Rochester, New York]] circle 950 360 20 [[Washington, D.C.]] desc none </imagemap> === Oak Ridge === [[Lêer:Y-12 Shift Change.jpg|duimnael|Skofwisseling by die Y-12-uraanverrykingsaanleg by die Clinton Engineer Works in Oak Ridge, Tennessee, op 11 Augustus 1945. Teen Mei 1945 was 82&nbsp;000 mense in diens van die Clinton Engineer Works.<ref name="Johnson & Jackson pp. 168–169" /> Foto deur die Manhattan-fotograaf Ed Westcott.]] Die dag nadat hy die projek oorgeneem het, het Groves saam met kolonel Marshall 'n treinrit na Tennessee geneem om die voorgestelde terrein daar te ondersoek, en Groves was beïndruk.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=116–117}}.</ref><ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=25–26}}.</ref> Op 29 September 1942 het Robert P. Patterson, die onder-oorlogsekretaris van die Verenigde State, die ''Corps of Engineers'' gemagtig om 56&nbsp;000 akker (23&nbsp;000 ha) grond deur 'n vooraanstaande domein te verkry teen 'n koste van $3,5 miljoen. 'n Bykomende 3&nbsp;000 [[akker]] (1200&nbsp;ha) is daarna verkry. Ongeveer 1&nbsp;000 gesinne is geraak deur die onteieningsbevel wat op 7 Oktober in werking getree het.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=78}}.</ref> Betogings, regsappèlle en 'n 1943-kongresondersoek was tevergeefs.<ref name="Johnson & Jackson, pp. 39-43">{{harvnb|Johnson|Jackson|1981|pp=39–43}}.</ref> Teen die middel van November het die ''U.S. Marshals'' kennisgewings afgelewer vir inwoners om hul plaashuise te ontruim, en konstruksiekontrakteurs te laat intrek.<ref name="Fine&Remington, pp. 663-664">{{harvnb|Fine|Remington|1972|pp=663–664}}.</ref> Sommige families het twee weke kennis gekry om plase wat hul geslagte lank bewoon het, te ontruim;<ref>{{cite web|title=Oak Ridge National Laboratory Review, Vol. 25, Nos. 3 and 4, 2002 |url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev25-34/chapter1.shtml |publisher=ornl.gov |access-date=9 Maart 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090825162412/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev25-34/chapter1.shtml |archive-date=25 Augustus 2009}}</ref> ander het hulle daar gevestig nadat hulle uitgesit is om plek te maak vir die [[Great Smoky Mountains- Nasionale Park]] in die 1920's of die Norrisdam in die 1930's.<ref name="Johnson & Jackson, pp. 39-43" /> Die uiteindelike koste van grondverkryging in die gebied, wat eers in Maart 1945 voltooi is, was slegs ongeveer $2,6 miljoen, wat op ongeveer $47 per akker uitgewerk het.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=327–328}}.</ref> Toe die Goewerneur van Tennessee, Prentice Cooper, die openbare proklamasie nommer twee, wat Oak Ridge tot 'n totale uitsluitingsgebied verklaar, wat aldus nié sonder die nodige militêre toestemming betree kon word nie, ontvang, het hy dit in woede opgeskeur.<ref>{{harvnb|Johnson|Jackson|1981|p=49}}.</ref> Oorspronklik bekend as die Kingston Demolition Range, is die terrein vroeg in 1943 amptelik herdoop tot die Clinton Engineer Works (CEW).<ref>{{harvnb|Johnson|Jackson|1981|p=8}}.</ref> Terwyl Stone & Webster op die produksiefasiliteite gekonsentreer het, het die argitektuur- en ingenieursfirma Skidmore, Owings & Merrill 'n residensiële gemeenskap vir 13&nbsp;000 ontwerp en gebou. Die gemeenskap was aan die hange van Black Oak Ridge geleë, waaruit die nuwe stad Oak Ridge sy naam gekry het.<ref>{{harvnb|Johnson|Jackson|1981|pp=14–17}}.</ref> Die teenwoordigheid van die leër op Oak Ridge het in Augustus 1943 toegeneem toe Nichols vir Marshall as hoof van die Manhattan Engineer District vervang het. Een van sy eerste take was om die distrikshoofkwartier na Oak Ridge te verskuif, hoewel die naam van die distrik nie verander het nie.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=88}}.</ref> In September 1943 is die administrasie van gemeenskapsgeriewe aan Turner Construction Company uitgekontrakteer deur middel van 'n filiaal, die Roane-Anderson Company (vir Roane en Anderson Counties, waarin Oak Ridge geleë was).<ref name="Roane-Anderson">{{harvnb|Jones|1985|pp=443–446}}.</ref> Chemiese ingenieurs, onder wie William J. (Jenkins) Wilcox Jr. (1923–2013) en Warren Fuchs, was deel van 'n "verwoede poging" om 10% tot 12% verrykte uraan-235 te vervaardig, bekend as die kodenaam "tuballoy tetroxide", met streng sekuriteit en spoedige goedkeuring vir voorrade en materiaal.<ref>William J. (Bill) Wilcox Jr., Oak Ridge City Historian, Retired Technical Director for the Oak Ridge Y-12 & K-25 Plants, 11 November 2007, [https://web.archive.org/web/20141129042228/http://www.oakridgeheritage.com/images/Early_Days_of_Oak_Ridge_and_Wartime_Y-12.pdf Early Days of Oak Ridge and Wartime Y-12], URL besoek op 22 November 2014</ref> Die bevolking van Oak Ridge brei egter gouer uit as die aanvanklike planne en bereik 'n hoogtepunt van 75&nbsp;000 in Mei 1945, teen daardie tyd was 82&nbsp;000 mense werksaam by die Clinton Engineer Works,<ref name="Johnson & Jackson pp. 168–169">{{harvnb|Johnson|Jackson|1981|pp=168–169}}.</ref> en 10&nbsp;000 by Roane-Anderson.<ref name="Roane-Anderson" /> Die kuns[[fotograaf]], Josephine Herrick, en haar kollega, Mary Steers, het gehelp om die werk by Oak Ridge te dokumenteer.<ref>{{cite web |title=Josephine Herrick's Photo Legacy Comes Into View |url=http://womensenews.org/story/our-history/140918/josephine-herricks-photo-legacy-comes-view |archive-url=https://web.archive.org/web/20150906105122/http://womensenews.org/story/our-history/140918/josephine-herricks-photo-legacy-comes-view |archive-date=6 September 2015 |publisher=Women's enews |access-date=7 September 2015}}</ref> === Los Alamos === [[Lêer:Los Alamos colloquium.jpg|links|duimnael|Fisici vergader in die Los Alamos-laboratorium oor die kernfusiewapen, bekend as "Super" in April 1946. In die voorste ry is Norris Bradbury, John Manley, [[Enrico Fermi]] en J.M.B. (Jerome) Kellogg (1905–1981). Robert Oppenheimer, in die donker jas, is agter Manley; links van Oppenheimer is [[Richard Feynman]]. Die weermagoffisier aan die linkerkant is kolonel Oliver Haywood]] Die idee om ''Projek Y'' by Oak Ridge te vestig, is oorweeg, maar uiteindelik is daar besluit om 'n meer afgeleë plek te vind. Op aanbeveling van Oppenheimer is die soektog na 'n geskikte perseel beperk tot die omgewing van [[Albuquerque, Nieu-Meksiko]], waar Oppenheimer 'n plaas besit het. In Oktober 1942 is majoor John H. Dudley van die Manhattan-distrik gestuur om in die gebied 'n geskikte terrein te identifiseer. Hy het 'n terrein naby Jemez Springs, [[Nieu-Meksiko]], aanbeveel.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=83–84}}.</ref> Op 16 November het Oppenheimer, Groves, Dudley en ander die gebied besoek. Oppenheimer was bang dat die hoë kranse rondom die terrein sy werkers kloustrofobies sou laat voel, terwyl die ingenieurs besorg was oor die moontlikheid van oorstromings. Die geselskap het toe na die omgewing van die Los Alamos Ranch School beweeg. Oppenheimer was beïndruk en het 'n sterk voorkeur vir die terrein uitgespreek, met verwysing na die natuurlike skoonheid en uitsig op die Sangre de Cristo-gebergte, wat volgens hom diegene wat aan die projek sou werk, sou inspireer.<ref>{{harvnb|Fine|Remington|1972|pp=664–665}}.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.lanl.gov/history/road/school-arsenal.shtml |publisher=Los Alamos National Laboratory |title=50th Anniversary Article: Oppenheimer's Better Idea: Ranch School Becomes Arsenal of Democracy |access-date=6 April 2011}}</ref> Die ingenieurs was bekommerd oor die swak toegangspad en of die watertoevoer voldoende sou wees, maar het andersins gevoel dat dit ideaal was.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=66–67}}.</ref> Patterson het die verkryging van die terrein op 25 November 1942 goedgekeur, met die toestemming van $440&nbsp;000 vir die aankoop van die terrein van 22&nbsp;000 hektaar, waarvan altesaam 3&nbsp;600 hektaar reeds in die federale regering se besit was.<ref name="Jones, pp. 328-331" /> Die Minister van Landbou, Claude R. Wickard, het die gebruik van sowat 18&nbsp;100&nbsp;ha van die Amerikaanse Bosdiensgrond aan die Oorlogsdepartement toegestaan "solank die militêre noodsaaklikheid voortduur".<ref>{{cite web |url=http://www.lanl.gov/history/road/pdf/4-8-43.pdf |publisher=Los Alamos National Laboratory |title=Secretary of Agriculture granting use of land for Demolition Range |date=8 April 1943 |access-date=6 April 2011 |archive-date=20 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110420213401/http://www.lanl.gov/history/road/pdf/4-8-43.pdf |url-status=dead }}</ref> Die behoefte aan grond, 'n nuwe pad en later die reg vir 'n 25&nbsp;km lange kragleiding, het uiteindelik grondaankope tydens die oorlogstyd na 18&nbsp;509,1&nbsp;ha laat styg, maar slegs $414&nbsp;971 is bestee.<ref name="Jones, pp. 328-331">{{harvnb|Jones|1985|pp=328–331}}.</ref> Die konstruksie is gekontrakteer aan die M.M. Sundt Company van [[Tucson]], [[Arizona]], met Willard C. Kruger en medewerkers van Santa Fe, Nieu-Meksiko, as argitek en ingenieur. Daar is begin met die werk in Desember 1942. Groves het aanvanklik $300&nbsp;000 toegeken vir konstruksie, drie keer meer as Oppenheimer se skatting, met 'n beplande voltooidatum van 15 Maart 1943. Dit het gou duidelik geword dat die omvang van Projek Y groter was as wat verwag is, en teen die tyd dat Sundt klaar was met konstruksie op 30 November 1943 is meer as $7 miljoen bestee.<ref>{{harvnb|Hunner|2004|pp=31–32}}.</ref> [[Lêer:Los Alamos map.gif|duimnael|Kaart van Los Alamos-terrein, Nieu-Meksiko, 1943–45]] Omdat dit 'n geheime projek was, is na Los Alamos verwys as ''Site Y'' of ''the Hill''.<ref>{{harvnb|Hunner|2004|p=29}}.</ref> Geboortesertifikate van babas wat tydens die oorlog in Los Alamos gebore is, se geboorteplek is as Posbus 1663 in Santa Fe gelys.<ref>{{harvnb|Hunner|2004|p=40}}.</ref> Aanvanklik sou Los Alamos 'n militêre laboratorium gewees het saam met Oppenheimer en ander navorsers wat aan die weermag opdrag sou kon gee. Oppenheimer het so ver gegaan om vir homself 'n uniform van luitenant-kolonel te bestel, maar twee belangrike fisici, Robert Bacher en Isidor Rabi, het die idee afgekeur. Conant, Groves en Oppenheimer het toe 'n kompromis beraam waardeur die laboratorium deur die Universiteit van Kalifornië onder kontrak by die Oorlogdepartement bedryf is.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=230–232}}.</ref> === Chicago === 'n Leër-''Office of Scientific Research and Development'' (OSRD)-raad het op 25 Junie 1942 besluit om 'n loodsaanleg vir plutoniumproduksie in Red Gate Woods suidwes van [[Chicago]] te bou. In Julie het Nichols gereël vir die huur van 415&nbsp;ha van die distrik Cook County Forest Preserve, en kaptein James F. Grafton (1908–1969) is aangestel as gebiedsingenieur in Chicago. Dit het gou geblyk dat die omvang van die bedrywighede te groot was vir die gebied, en daar is besluit om die aanleg by Oak Ridge te bou en 'n navorsings- en toetsfasiliteit in Chicago te behou.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=67–71}}.</ref><ref name="Red Gate Woods" /> Vertragings met die oprigting van die aanleg in Red Gate Woods het Compton daartoe gedwing om die Metallurgical Laboratory te magtig om die eerste kernreaktor onder die stadion van Stagg Field by die [[Universiteit van Chicago]] te bou. Die reaktor het 'n enorme hoeveelheid grafietblokke en uraankorrels benodig. Destyds was daar 'n beperkte bron van suiwer uraan. Frank Spedding van die Iowa State Universiteit kon slegs twee kort ton suiwer uraan produseer. Bykomende drie kort ton uraanmetaal is verskaf deur Westinghouse Lamp Plant, wat vinnig deur 'n eksperimentele saamgeflanste proses vervaardig is. 'n Groot vierkantige ballon is deur Goodyear Tyre maatskappy gebou om die reaktor toe te maak.<ref>{{Cite web|title=FRONTIERS Research Highlights 1946–1996|publisher=Office of Public Affairs, Argonne National Laboratory|page=11|osti=770687|doi=10.2172/770687|year=1996|url=https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc725589/m2/1/high_res_d/770687.pdf}}</ref><ref>{{cite journal |last=Walsh|first=John|title=A Manhattan Project Postscript|journal=Science|date=19 Junie 1981|volume=212|pp=1369–1371|url=http://pbadupws.nrc.gov/docs/ML0533/ML053340429.pdf|access-date=23 Maart 2013|issn=0036-8075|doi=10.1126/science.212.4501.1369|pmid=17746246|issue=4501|bibcode= 1981Sci...212.1369W}}</ref> Op 2 Desember 1942 het 'n span onder leiding van Enrico Fermi die eerste kunsmatige selfonderhoudende kern[[kettingreaksie]] begin in 'n eksperimentele reaktor bekend as ''Chicago Pile-1''.<ref>{{cite web |title=CP-1 (Chicago Pile 1 Reactor)|url=http://www.ne.anl.gov/About/reactors/early-reactors.shtml|publisher=Argonne National Laboratory; U.S. Department of Energy|access-date=12 April 2013}}</ref> Die punt waarop 'n reaksie selfonderhoudend word, het bekend geword as "om kritiek te gaan". Compton het die sukses aan Conant in Washington, DC, gerapporteer deur 'n gekodeerde telefoonoproep en gesê: "Die Italiaanse navigator [Fermi] het pas in die nuwe wêreld geland."<ref>{{harvnb|Compton|1956|p=144}}.</ref> In Januarie 1943 het Grafton se opvolger, majoor Arthur V. Peterson, opdrag gegee dat ''Chicago Pile-1'' uitmekaar gehaal moes word en weer by Red Gate Woods saamgestel word, aangesien hy die werking van 'n reaktor as te gevaarlik vir 'n digbevolkte gebied beskou het.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=195–196}}.</ref> Op die Argonne-terrein het ''Chicago Pile-3'', die eerste swaarwaterreaktor, op 15 Mei 1944 kritiek geword.{{sfn|Holl|Hewlett|Harris|1997|p=428}}<ref name="fermi">{{cite journal |last=Fermi |first=Enrico |title=The Development of the first chain reaction pile |journal=Proceedings of the American Philosophical Society |year=1946 |volume=90 |issue=1 |pp=20–24 |jstor=3301034}}</ref> Na die oorlog is die bedrywighede wat by Red Gate oorgebly het, verskuif na die nuwe terrein van die Argonne Nasionale Laboratorium, ongeveer 9,7&nbsp;km daarvandaan.<ref name="Red Gate Woods">{{cite web |url=http://www.lm.doe.gov/SiteA_PlotM/fact_sheet_site_a.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20141026070527/http://www.lm.doe.gov/SiteA_PlotM/fact_sheet_site_a.pdf|archive-date=26 Oktober 2014 |title=Site A/Plot M, Illinois, Decommissioned Reactor Site Fact Sheet |access-date=3 Desember 2012}}</ref> === Hanford === Teen Desember 1942 was daar kommer dat selfs Oak Ridge te naby aan 'n digte bevolkingsentrum ([[Knoxville]]) was in die onwaarskynlike geval van 'n groot kernongeluk. Groves het DuPont in November 1942 gewerf as hoofkontrakteur vir die konstruksie van die plutoniumproduksiekompleks. DuPont is 'n standaardkoste plus vastefooi-kontrak aangebied, maar die president van die maatskappy, Walter S. Carpenter, Jr., wou geen wins van enige aard hê nie en het gevra dat die voorgestelde kontrak gewysig word om die maatskappy uitdruklik uit te sluit in die verkryging van enige patentregte. Dit is aanvaar, maar om wetlike redes is ooreengekom op 'n nominale fooi van een dollar. Na die oorlog het DuPont gevra om vroeg van die kontrak ontslae te raak, en moes 33 sent teruggee.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=58–59}}.</ref> [[Lêer:Hanford workers.jpg|duimnael|Hanford-werkers ontvang hul salarisse by die Western Union-kantoor.]] DuPont het aanbeveel dat die perseel ver geleë moet wees van die bestaande uraanproduksie-aanleg by Oak Ridge.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=68–69}}.</ref> In Desember 1942 stuur Groves kolonel Franklin Matthias en DuPont-ingenieurs na potensiële terreine. Matthias het berig dat Hanford Site naby Richland, Washington, 'ideaal was in feitlik alle opsigte'. Dit was geïsoleer en naby die [[Columbiarivier]], wat voldoende water kon voorsien om die reaktore wat die plutonium sou produseer, af te koel. Groves het die terrein in Januarie besoek en die Hanford Engineer Works (HEW) gestig, met die kodenaam "Site W".<ref>Jones, Vincent (1985). Manhattan: The Army and the Atomic Bomb (PDF). Washington, D.C.: United States Army Center of Military History.bl 108–111</ref> Ondersekretaris Patterson het op 9 Februarie sy goedkeuring verleen en $5 miljoen toegewys vir die verkryging van 16 000 hektaar grond in die gebied. Die federale regering het ongeveer 1 500 inwoners van White Bluffs en Hanford, en nabygeleë nedersettings, asook die Wanapum en ander stamme wat die gebied gebruik het, hervestig. 'n Geskil het met boere ontstaan oor vergoeding vir gewasse wat reeds geplant is voordat die grond verkry is. Waar skedules dit toelaat, het die weermag toegelaat dat die oes geoes word, maar dit was nie altyd moontlik nie. Die proses vir die verkryging van grond het gesloer en is nie voor die einde van die Manhattan-projek in Desember 1946 voltooi nie.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=342}}.</ref> Die geskil het nie die werk vertraag nie. Alhoewel die vordering met die ontwerp van die reaktor by Metallurgical Laboratory en DuPont nie genoegsaam gevorder het om die omvang van die projek akkuraat te voorspel nie, is daar in April 1943 'n begin gemaak met fasiliteite vir ongeveer 25 000 werkers, waarvan die helfte na verwagting op die perseel sou woon. Teen Julie 1944 was ongeveer 1 200 geboue opgerig en byna 51 000 mense het in die konstruksiekamp gewoon. As gebiedsingenieur het Matthias algehele beheer oor die terrein uitgeoefen.<ref>{{harvnb | Jones | 1985 | pp = 452–457}}.</ref> Op die hoogtepunt was die konstruksiekamp die derde-hoogsbevolkte stad in die staat Washington.<ref>{{harvnb | Thayer | 1996 | p = 16}}.</ref> Hanford het 'n vloot van meer as 900 busse bestuur, meer as die stad Chicago.<ref>{{harvnb | Jones | 1985 | p = 401}}.</ref> Soos Los Alamos en Oak Ridge, was Richland 'n afgesperde gemeenskap met beperkte toegang, maar dit het meer soos 'n Amerikaanse bloeistad gelyk: die militêre profiel was laer en fisieke veiligheidselemente soos hoë heinings, torings en waghonde was minder waarneembaar.<ref>{{harvnb | Jones | 1985 | pp = 463–464}}.</ref> === Kanadese terreine === ==== Brits-Columbië ==== Cominco het sedert 1930 elektrolitiese waterstof in Trail, [[Brits-Columbië]], vervaardig. Harold Urey het in 1941 voorgestel dat die aanleg swaarwater sou kon produseer. By die bestaande aanleg van $10 miljoen wat 3 215 selle gehad het wat 75 MW hidroëlektriese krag verbruik, is sekondêre elektroliseselle gevoeg om die [[deuterium]]konsentrasie in die [[water]] van 2,3% tot 99,8% te verhoog. Vir hierdie proses het Hugh Taylor van Princeton 'n [[platinum]]-op-[[koolstof]]katalisator vir die eerste drie fases ontwikkel, terwyl Urey 'n [[nikkel]]-chroomtrioksied een vir die vierde stadium toring ontwikkel het. Die finale koste was $ 2,8 miljoen. Die Kanadese regering het eers in Augustus 1942 van die projek verneem. Die swaarwaterproduksie van Trail het in Januarie 1944 begin en het voortgegaan tot 1956. Swaarwater van Trail is gebruik vir ''Chicago Pile 3'', die eerste reaktor wat swaarwater en natuurlike uraan gebruik, wat kritiek gegaan het op 15 Mei 1944.<ref name="Waltham, pp. 8-9">{{harvnb|Waltham|2002|pp=8–9}}.</ref> ==== Ontario ==== Die Chalk River, [[Ontario]]-terrein, is gestig om die geallieerde pogings by die Montreal-laboratorium te huisves, weg van 'n stedelike gebied. 'n Nuwe gemeenskap is in Deep River, Ontario, gebou om hostelle en fasiliteite vir die spanlede te bied. Die terrein is gekies vir die nabyheid van die industriële vervaardigingsgebied van Ontario en [[Quebec]], en die nabyheid van 'n spoornodus langs 'n groot militêre basis, Kamp Petawawa. Dit is aan die Ottawarivier geleë en het toegang tot voldoende water gehad. Die eerste direkteur van die nuwe laboratorium was Hans von Halban. Hy is in Mei 1944 vervang deur John Cockcroft, wat op sy beurt opgevolg is deur Bennett Lewis in September 1946. 'n Loodsreaktor bekend as ZEEP (''zero-energy experimental pile ↔'' nul-energie eksperimentele stapel) word die eerste Kanadese reaktor, en die eerste wat buite die Verenigde State voltooi is, toe dit in September 1945 kritiek gegaan het. ZEEP het tot 1970 vir navorsing in gebruik bly.<ref>{{cite web |url=http://www.sciencetech.technomuses.ca/english/whatson/zeep.cfm |archive-url=https://web.archive.org/web/20140306233719/http://www.sciencetech.technomuses.ca/english/whatson/zeep.cfm |archive-date=6 March 2014 |title=ZEEP – Canada's First Nuclear Reactor |publisher=Canada Science and Technology Museum}}</ref> 'n Groter 10 MW NRX-reaktor, wat tydens die oorlog ontwerp is, is voltooi en het in Julie 1947 krities gegaan.<ref name="Waltham, pp. 8-9" /> ==== Noordwestelike gebiede ==== Die Eldorado-myn by Port Radium in die [[Noordwestelike gebiede]] was 'n bron van uraanerts.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=8, 62}}.</ref> === Swaarwater-terreine === Alhoewel DuPont se voorkeurontwerpe vir die kernreaktors helium verkoeling en grafiet as moderator gebruik het, het DuPont steeds belang gestel om swaarwater as rugsteun te gebruik, in geval die grafietreaktorontwerp om die een of ander rede onuitvoerbaar sou wees. Vir hierdie doel is beraam dat 3 kort ton (2,7 t) swaarwater per maand benodig word. Die P-9-projek was die regeringsnaam vir die produksieprogram vir swaarwater. Aangesien die aanleg by Trail, wat toe in aanbou was, 0,5 kort ton (0,45 ton) per maand kon lewer, was ekstra kapasiteit nodig. Groves het DuPont daarom gemagtig om swaarwatergeriewe by die Morgantown Ordnance Works, naby Morgantown, [[Wes-Virginië]], te vestig; by die Wabash River Ordnance Works, naby Dana en Newport, Indiana; en by die Alabama Ordnance Works, naby Childersburg en Sylacauga, [[Alabama]]. Alhoewel dit bekend staan as Ordnance Works en daarvoor betaal word onder die Ordnance Department kontrakte, is dit gebou en bedryf deur die ''Army Corps of Engineers''. Die Amerikaanse aanlegte het 'n ander proses gebruik as die van Trail; swaarwater is deur [[distillasie]] onttrek, en gebruik die effens hoër [[kookpunt]] van swaar water.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=107–108}}.</ref><ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=201–202}}.</ref> == Uraan == === Erts === [[Lêer:Shinkolobwe.jpg|duimnael|Die meeste uraan wat in die Manhattan-projek gebruik is, kom van die Shinkolobwe-myn in die Belgiese Kongo.]] Die belangrikste grondstof vir die projek was uraan, wat as [[brandstof]] vir die reaktore gebruik is, as voerder wat in plutonium omskep is, en in sy verrykte vorm in die kernwapen self. Daar was vier bekende neerslae van uraan in 1940: in [[Colorado]], in die noorde van Kanada, in Joachimsthal in [[Tsjeggo-Slowakye]] en in die Belgiese Kongo.<ref>{{harvnb|Smyth|1945|p=39}}.</ref> Almal behalwe Joachimstal was onder die gealieerders se beheer. In 'n opname van November 1942 is vasgestel dat voldoende hoeveelhede uraan beskikbaar is om aan die vereistes van die projek te voldoen.<ref>{{harvnb|Smyth|1945|p=92}}</ref> Nichols het met die ministerie van buitelandse sake gereël dat uitvoerbeheer op uraanoksied geplaas word en onderhandel word vir die aankoop van 1200 kort ton (1 100 ton) uraanerts uit die Belgiese Kongo wat in 'n pakhuis op [[Staten-eiland]] gestoor is en die oorblywende voorrade gemynde erts wat in die Kongo gestoor word. Hy het met Eldorado Gold Mines onderhandel vir die aankoop van erts by die raffinadery in Port Hope, Ontario, en die versending daarvan in lotte van 100 ton. Die Kanadese regering het daarna die aandele van die maatskappy gekoop totdat dit 'n beherende belang verkry het.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=85–86}}.</ref> Alhoewel hierdie aankope voldoende voorsien het om in oorlogse behoeftes te voorsien, het die Amerikaanse en Britse leiers tot die gevolgtrekking gekom dat dit in hul lande se belang was om soveel moontlik van die uraanafsettings ter wêreld te verkry. Die rykste bron van erts was die Shinkolobwe-myn in die Belgiese Kongo, maar dit is oorstroom en toegemaak. Nichols het sonder sukses gepoog om die heropening en die verkoop van die toekomstige produksie aan die Verenigde State te onderhandel met Edgar Sengier, die direkteur van die maatskappy wat die myn besit, die Union Minière du Haut-Katanga.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=295}}.</ref> Die aangeleentheid is toe deur die Gekombineerde Beleidskomitee oorgeneem. Aangesien 30 persent van Union Minière se voorraad deur Britse belange beheer is, het die Britte die leiding geneem in onderhandelinge. Sir John Anderson en ambassadeur John Winant het 'n ooreenkoms met Sengier en die Belgiese regering in Mei 1944 aangekondig vir die heropening van die myn en 1720 kort ton erts om teen $ 1,45 per pond te koop.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=285–288}}.</ref> Om die afhanklikheid van die Britte en Kanadese vir erts te voorkom, het Groves ook gereël dat die Amerikaanse Vanadium Corporation-voorraad in Uravan, [[Colorado]], gekoop word. Uraanmynbou in Colorado het ongeveer 800 kort ton erts opgelewer. Mallinckrodt Ingelyf in [[St. Louis]], [[Missouri]], het die rou erts geneem en in [[salpetersuur]] opgelos om uraannitraat te produseer. [[Eter (chemie)|Eter]] is dan bygevoeg in 'n vloeistof-vloeistof-ekstraksieproses om die onsuiwerhede van die uraannitraat te skei. Dit is dan verhit tot uraan-trioksied, wat tot hoogs suiwer uraniumdioksied gereduseer is.<ref>{{harvnb|Ruhoff|Fain|1962|pp=3–9}}.</ref> Teen Julie 1942 het Mallinckrodt 'n ton suiwer oksied per dag geproduseer, maar dit was aanvanklik moeiliker vir kontrakteurs Westinghouse en Metal Hydrides.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|p=31}}</ref> Die produksie was te stadig en die gehalte was onaanvaarbaar laag. 'n Spesiale tak van die Metallurgical Laboratory is gestig by Iowa State College in Ames, [[Iowa]], onder Frank Spedding om alternatiewe te ondersoek. Dit het bekend geword as die Ames-projek, en die Ames-proses het in 1943 beskikbaar geword.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=87–88}}.</ref> <gallery mode="packed" caption=" Uraanverwerking by Ames " heights="250px"> Lêer:Ames Process pressure vessel lower.jpg| 'n " Bom" (drukvat) wat uraan halides en opofferingsmetaal bevat, waarskynlik [[magnesium]], word in 'n oond laat sak. Lêer:Ames Process pressure vessel remnant slag after reaction.jpg| Na die reaksie is die binnekant van 'n bom bedek met oorblyfsel metaal. Lêer:Ames Process uranium biscuit.jpg|'n "Koekie" van uraanmetaal van die [[redoksreaksie]]. </gallery> === Isotoopskeiding === Natuurlike uraan bestaan uit 99,3% uraan-238 en 0,7% uraan-235, maar slegs laasgenoemde is skeibaar. Die chemies identiese uraan-235 moet fisies van die meer volop isotoop geskei word. Verskeie metodes is oorweeg vir uraanverryking, waarvan die meeste by Oak Ridge uitgevoer is.<ref>{{harvnb|Smyth|1945|pp=154–156}}.</ref> Die mees voor die hand liggende tegnologie, die sentrifuge, het misluk, maar elektromagnetiese skeiding, gasvormige diffusie en termiese diffusietegnologieë was suksesvol en het tot die projek bygedra. In Februarie 1943 het Groves die idee gekry om die uitset van sommige aanlegte as die inset vir ander te gebruik.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=157}}.</ref> [[Lêer:Clinton Engineer Works.png|duimnael|senter|upright=3.2| Oak Ridge het verskeie uraan-skeidingstegnologieë gehad. Die Y-12 elektromagnetiese skeidingsaanleg is regs bo. Die gasvormige diffusie-aanlegte K-25 en K-27 is links onder, naby die S-50 termiese diffusie-aanleg. Die X-10 was vir plutoniumproduksie.|alt=Contour map of the Oak Ridge area. There is a river to the south, while the township is in the north.]] ==== Sentrifuges ==== Die sentrifugeproses is in April 1942 as die enigste belowende skeidingsmetode beskou.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=22–23}}.</ref> Jesse Beams het gedurende die dertigerjare so 'n proses aan die Universiteit van Virginië ontwikkel, maar het tegniese probleme ondervind. Die proses het hoë [[Omwentelinge per minuut|rotasiesnelhede]] vereis, maar teen sekere snelhede het harmoniese vibrasies ontwikkel wat dreig om die masjinerie uitmekaar te ruk. Dit was dus nodig om vinnig deur hierdie snelhede te versnel. In 1941 begin hy werk met uraanhexafluoried, die enigste bekende gasvormige verbinding van uraan, en kan uraan-235 skei. In Columbia het Urey Karl Cohen die proses laat ondersoek, en hy het 'n wiskundige teorie opgestel wat dit moontlik maak om 'n sentrifugale skeidingseenheid te ontwerp, wat Westinghouse onderneem het om te bou.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=30}}.</ref> Die opskaling daarvan tot 'n produksie-aanleg was 'n groot tegniese uitdaging. Urey en Cohen beraam dat die vervaardiging van 'n kilogram uraan-235 per dag tot 50 000 sentrifuges met rotors van 1 meter, of 10 000 sentrifuges met 4 meter rotors benodig, as aanvaar kan word dat rotors van 4 meter gebou kon word. Die vooruitsig om soveel rotors aanhoudend teen hoë spoed te laat werk, was uitdagend,<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=64}}.</ref> en toe Beams sy eksperimentele apparaat in werking stel, het hy slegs 60% van die voorspelde opbrengs behaal, wat daarop dui dat meer sentrifuges benodig sou word. Beams, Urey en Cohen het daarna begin werk aan 'n reeks verbeterings wat beloof het om die doeltreffendheid van die proses te verhoog. Gereelde mislukkings van [[Elektriese motor|motors]], aste en [[Laer (toestel)|laers]] teen hoë snelhede het die werk aan die loodsaanleg egter vertraag.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=96–97}}.</ref> In November 1942 is die sentrifugeproses deur die Militêre Beleidskomitee laat vaar na aanbeveling van Conant, Nichols en August C. Klein van Stone & Webster.<ref>{{harvnb|Nichols|1987|p=64}}.</ref> Alhoewel die sentrifugemetode deur die Manhattan-projek laat vaar is, het navorsing daaroor na die oorlog aansienlik gevorder met die bekendstelling van die sentrifuge van die Zippe-tipe, wat in die [[Sowjetunie]] ontwikkel is deur Duitse ingenieurs.<ref>{{harvnb | Kemp. | 2012 | pp = 281–287}}.</ref> Uiteindelik het dit die voorkeurmetode geword vir die skeiding van die uraan-isotoop, omdat dit baie goedkoper is as die ander skeidingsmetodes wat tydens die Tweede Wêreldoorlog gebruik is.<ref>{{harvnb | Kemp | 2012 | pp = 291–297}}.</ref> ==== Elektromagnetiese skeiding ==== Elektromagnetiese isotoopskeiding is ontwikkel deur Lawrence aan die Universiteit van Kalifornië se stralingslaboratorium. Hierdie metode gebruik toestelle wat bekend staan as kalutrons, 'n samestelling van die standaard laboratoriummassaspektrometer en die siklotronmagneet. Die naam is afgelei van die woorde Kalifornië, universiteit en [[siklotron]].<ref name="Jones, pp. 117-119">{{harvnb|Jones|1985|pp=117–119}}.</ref> In die [[Elektromagnetisme|elektromagnetiese proses]] het 'n magnetiese veld gelaaide deeltjies afgeweer volgens massa.<ref>{{harvnb|Smyth|1945|pp=164–165}}.</ref> Die proses was nie wetenskaplik elegant of industrieel doeltreffend nie.<ref name="Fine & Remington, p. 684">{{harvnb|Fine|Remington|1972|p=684}}.</ref> In vergelyking met 'n gasdiffusie-aanleg of 'n kernreaktor, sal 'n elektromagnetiese skeidingsaanleg meer skaars materiaal verbruik, meer arbeidskrag benodig en meer kos om te bou. Die proses is nietemin goedgekeur omdat dit gebaseer is op bewese tegnologie en dus minder risiko's inhou. Boonop kan dit in fases gebou word en vinnig industriële kapasiteit bereik.<ref name="Jones, pp. 117-119" /> [[Lêer:Alpha 1 racetrack, Uranium 235 electromagnetic separation plant, Manhattan Project, Y-12 Oak Ridge.jpg|links|duimnael|Alpha I baan by  Y-12]] Marshall en Nichols het ontdek dat die elektromagnetiese isotoopskeidingproses 5 000 kort ton (4 500 ton) [[koper]] sou benodig, wat skaars was op daardie stadium. [[Silwer]] kon dit egter vervang in 'n verhouding van 11:10. Op 3 Augustus 1942 het Nichols met die minister van finansies, Daniel W. Bell, vergader en gevra vir die oordrag van 6 000 ton silwerstawe uit die West Point Bullion-bewaarplek. "Jongman", het Bell vir hom gesê, "jy dink miskien aan silwer in ton, maar die Tesourie sal altyd aan silwer in troois-onse dink!"<ref>{{harvnb|Nichols|1987|p=42}}.</ref> Uiteindelik is 14 700 kort ton (13 300 ton; 430 000 000 troois-onse) gebruik.<ref name="Jones, p. 133" /> Die silwerstawe van 1 000 troois-onse (31&nbsp;kg) is in silindriese biljette gegiet en na Phelps Dodge in Bayway, [[New Jersey]], geneem, waar dit in stroke van 15,9&nbsp;mm dik, 76&nbsp;cm breed en 12 meter lank verwerk is. Hierdie is deur Allis-Chalmers in Milwaukee, Wisconsin, op magnetiese spoele gewikkel. Na die oorlog is al die masjinerie afgebreek en skoongemaak, en die vloerplanke onder die masjinerie is opgeruk en verbrand om klein hoeveelhede silwer te herwin. Uiteindelik het slegs 'n geringe hoeveelheid van die silwer verlore gegaan.<ref name="Jones, p. 133">{{harvnb|Jones|1985|p=133}}.</ref><ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=153}}.</ref> Die laaste silwer is in Mei 1970 terugbesorg.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=67}}.</ref> Verantwoordelikheid vir die ontwerp en konstruksie van die elektromagnetiese skeidingsaanleg, wat Y-12 genoem word, is in Junie 1942 deur die S-1-komitee aan Stone & Webster toegewys. Die ontwerp vereis vyf eerste verwerkingseenhede, bekend as Alpha bane, en twee eenhede vir finale verwerking, bekend as Beta bane. In September 1943 het Groves die bou van nog vier bane, bekend as Alpha II, goedgekeur. Die bouwerk het in Februarie 1943 begin.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=126–132}}.</ref> [[Lêer:" The Calutron Girls" Y-12 Oak Ridge 1944 Large Format (32093954911) (2).jpg|duimnael|Die "''Calutron Girls''" was jong vroue wat kalutron-kontrolepanele op Y-12 gemonitor het. Gladys Owens, wat op die voorgrond sit, was nie bewus van waarby sy betrokke was nie, totdat sy hierdie foto 50 jaar later op 'n openbare toer deur die fasiliteit gesien het. Foto deur Ed Westcott.<ref>{{cite web|url=http://smithdray1.net/angeltowns/or/go.htm|title=The Calutron Girls|publisher=SmithDRay|access-date=22 Junie 2011}}</ref>]] Toe die aanleg in Oktober volgens skedule eksperimenteel in werking gestel word, het die vakuumtenks van 14 ton vanweë die krag van die magnete uit lyn gebly, en moes dit veiliger vasgeheg word. 'n Ernstiger probleem het ontstaan toe die magnetiese spoele begin kortsluit het. In Desember het Groves beveel dat 'n [[magneet]] oopgebreek moes word, en daar was handvol [[roes]] in die magneet. Groves het toe beveel dat die bane afgebreek en die magnete na die fabriek teruggestuur moes word. Daar is 'n beitsfabriek op die terrein opgerig om die pype en toebehore skoon te maak.<ref name="Fine & Remington, p. 684" /> Die tweede Alpha I was eers einde Januarie 1944 in werking, die eerste Beta en eerste en derde Alpha I het in Maart aanlyn gekom en die vierde Alpha I was in April in werking. Die vier Alpha II bane is tussen Julie en Oktober 1944 voltooi.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=138–139}}.</ref> Tennessee Eastman is gekontrakteer om Y-12 op die gewone koste plus vaste fooi-basis te bestuur, met 'n fooi van $ 22 500 per maand plus $ 7 500 per baan vir die eerste sewe bane en $ 4 000 per addisionele baan.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=140}}.</ref> Die kalutrons word aanvanklik deur wetenskaplikes van Berkeley bedryf om probleme uit te stryk en 'n redelike bedryfsnelheid te behaal. Hulle is toe oorgegee aan opgeleide Tennessee Eastman-operateurs wat slegs 'n hoërskoolopleiding gehad het. Nichols het eenheidsproduksiegegewens vergelyk en Lawrence daarop gewys dat die jong ''hillbilly'' meisies beter presteer as sy doktorsgraad werkers. Hulle het ingestem tot 'n produksiewedloop en Lawrence verloor, 'n morele hupstoot vir die Tennessee Eastman-werkers en toesighouers. Die meisies is "soos soldate opgelei om nie te redeneer nie", terwyl "die wetenskaplikes hulle nie kon weerhou van tydrowende ondersoek na die oorsaak van selfs geringe skommelinge in die meters nie."<ref>{{harvnb|Nichols|1987|p=131}}.</ref> Y-12 het die uraan-235-inhoud aanvanklik tussen 13% en 15% verryk en die eerste paar honderd gram hiervan in Maart 1944 na Los Alamos gestuur. Slegs 1 deel in 5.825 van die uraanvoer het as finale produk verskyn. Baie van die res is in die proses oor toerusting gemors. Moeilike herstelpogings het gehelp om die produksie teen 10% van die uraan-235 voer teen Januarie 1945 te verhoog. In Februarie het die Alpha-bane effens verrykte voer (1,4%) van die nuwe S-50 termiese diffusie-aanleg ontvang. Die volgende maand het dit verbeterde voer (5%) ontvang van die K-25 gasdiffusie-aanleg. Teen Augustus het K-25 uraan geproduseer wat voldoende verryk is om direk in die Beta-bane in te voer.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=143–148}}.</ref> ==== Gasdiffusie ==== Die belowendste, maar ook die uitdagendste metode vir isotoop skeiding, was gasdiffusie. Graham se wet bepaal dat die effusietempo van 'n gas omgekeerd eweredig is met die vierkantswortel van die molekulêre massa, dus in 'n boks wat 'n semi-deurlaatbare membraan en 'n mengsel van twee gasse bevat, sal die ligter molekules vinniger uit die houer beweeg as die swaarder molekules. Die gas wat die houer verlaat, is ietwat verryk deur die ligter molekules, terwyl die oorblywende gas ietwat meer uitgeput is. Die idee was dat sulke bokse in 'n kaskades van pompe en membrane gevorm kon word, met elke opeenvolgende stadium 'n effens meer verrykte mengsel voortbring. Navorsing na die proses is aan die Universiteit van Columbia uitgevoer deur 'n groep wat Harold Urey, Karl P. Cohen en John R. Dunning insluit.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=30–32, 96–98}}</ref> [[Lêer:K-25 aerial view.jpg|links|duimnael|Oak Ridge K-25 – aanleg]] In November 1942 het die Militêre Beleidskomitee die bou van 'n 600-fase gasdiffusie-aanleg goedgekeur.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=108}}.</ref> Op 14 Desember het M. W. Kellogg 'n aanbod aanvaar om die aanleg, met die kodenaam K-25, te bou. 'n Koste plus vaste fooi-kontrak is beding, wat uiteindelik $ 2,5 miljoen beloop. 'n Afsonderlike korporatiewe entiteit genaamd Kellex is vir die projek geskep, onder leiding van Percival C. Keith, een van Kellogg se vise-presidente.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=150–151}}.</ref> Die proses het geweldige tegniese probleme ondervind. Die baie korrosiewe gas uraanhexafluoried (UF6) moes gebruik word, aangesien geen plaasvervanger gevind kon word nie. Die motors en pompe moet vakuumdig wees en die grootste probleem was die ontwerp van die versperring, wat sterk, poreus en bestand teen korrosie deur uraanhexafluoried moes wees. Die beste keuse hiervoor blyk [[nikkel]] te wees. Edward Adler en Edward Norris het 'n gaasversperring van gegalvaniseerde nikkel geskep. 'n Loodsaanleg in ses fases is in Columbia gebou om die proses te toets, maar die Norris-Adler-prototiepe blyk te broos te wees. 'n Mededingende versperring is ontwikkel uit poeiernikkel deur Kellex, die Bell Telephone Laboratories en die Bakelite Corporation. In Januarie 1944 beveel Groves die Kellex-versperring in produksie gaan.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=154–157}}.</ref><ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=126–127}}.</ref> Die ontwerp van Kellex vir K-25 vereis 'n vierverdieping-0,80 km lange U-vormige struktuur wat 54 aangrensende geboue bevat. Dit is in nege afdelings verdeel. Hierbinne was selle van ses fases. Die selle kan onafhanklik of agtereenvolgens binne 'n afdeling bedryf word. Net so kan die gedeeltes afsonderlik of as deel van 'n enkele kaskade bedryf word. 'n Landopname-span het met die bouwerk begin deur die terrein van 2,0 km2 (500 hektaar) in Mei 1943 uit te merk. Die werk aan die hoofgebou het in Oktober 1943 begin, en die loodsaanleg in ses fases was op 17 April 1944 gereed vir gebruik. Groves het die boonste stadiums van die aanleg gekanselleer en Kellex gelas om eerder 'n syvoedingseenheid van 540 stadiums, wat bekend geword het as K-27, te ontwerp en te bou. Kellex het die laaste eenheid op 11 September 1945 aan die bedryfskontrakteur Union Carbide and Carbon oorgedra. Die totale koste, insluitend die K-27-aanleg wat ná die oorlog voltooi is, beloop $ 480 miljoen.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=158–165}}.</ref> Die produksie-aanleg is in Februarie 1945 in gebruik geneem, en namate kaskade na kaskade aanlyn gekom het, het die kwaliteit van die produk toegeneem. Teen April 1945 het K-25 'n verryking van 1,1% bereik en die produksie van die S-50 termiese diffusie-aanleg is as voer gebruik. Sommige produkte wat die volgende maand geproduseer is, is tot byna 7% verryk. In Augustus is die laaste van die 2 892 fases in gebruik geneem. K-25 en K-27 bereik hul volle potensiaal in die vroeë naoorlogse periode, toe hulle die ander produksie-aanlegte verbygegaan het en die prototipes word vir 'n nuwe generasie aanlegte.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=167–171}}.</ref> ==== Termiese diffusie ==== Die termiese diffusieproses was gebaseer op Sydney Chapman en David Enskog se teorie, wat verklaar het dat wanneer 'n gemengde gas deur 'n temperatuurgradiënt gaan, die swaarder geneig is om aan die koue punt te konsentreer en die ligter aan die warm punt. Aangesien warm gasse geneig is om te styg en koel stowwe neig om te daal, kan dit gebruik word as 'n middel vir isotope skeiding. Hierdie proses is die eerste keer in 1938 deur Klaus Clusius en Gerhard Dickel in Duitsland gedemonstreer.<ref>{{harvnb|Smyth|1945|pp=161–162}}.</ref> Dit is ontwikkel deur Amerikaanse vlootwetenskaplikes, maar was nie een van die verrykingstegnologieë wat aanvanklik gekies is vir gebruik in die Manhattan-projek nie. Dit was hoofsaaklik as gevolg van twyfel oor die tegniese uitvoerbaarheid daarvan, maar die interdiens-wedywering tussen die leër en die vloot het ook 'n rol gespeel.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=172}}.</ref> Die Naval Research Laboratory het die navorsing voortgesit onder leiding van Philip Abelson, maar daar was weinig kontak met die Manhattan-projek tot April 1944, toe kaptein William S. Parsons, die vlootoffisier wat verantwoordelik was vir die ontwikkeling van wapens in Los Alamos, Oppenheimer nuus gebring het oor die vooruitgang wat gemaak is in die Vloot se eksperimente met termiese diffusie. Oppenheimer het aan Groves geskryf en voorgestel dat die uitset van 'n termiese diffusie-aanleg in Y-12 gevoer kan word. Groves het 'n komitee saamgestel wat bestaan het uit Warren K. Lewis, Eger Murphree en Richard Tolman om die idee te ondersoek, en hulle het beraam dat 'n termiese verspreidingsaanleg van $ 3,5 miljoen 50 kilogram uraan per week tot byna 0,9% uraan-235 kon verryk. Groves het die konstruksie daarvan op 24 Junie 1944 goedgekeur.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=175–177}}.</ref> [[Lêer:S50plant.jpg|duimnael|Die S-50-aanleg is die donker gebou links bo agter die Oak Ridge-kragstasie (met rookstapels).]] Groves het die H. K. Ferguson Company van Cleveland, Ohio, gekontrakteer om die termiese diffusie-aanleg, wat as S-50 aangewys is, te bou. Groves se adviseurs, Karl Cohen en W. I. Thompson van Standard Oil,<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=170–172}}.</ref> het beraam dat dit ses maande sou duur om te bou. Groves het Ferguson net vier gegee. Planne vereis dat 15&nbsp;m hoë diffusiekolomme gerangskik in 21 rakke aangebring moet word. Binne elke kolom was drie konsentriese buise. Stoom, verkry uit die nabygeleë K-25-kragstasie teen 'n druk van 690 kPa en 'n temperatuur van 285 °C, het afwaarts gevloei deur die binneste 32 mm-nikkelpyp, terwyl water teen 68 ° C deur die buitenste ysterpyp opwaarts gevloei het. Die uraanhexafluoried het in die middelste koperpyp gevloei en isotoop-skeiding van die uraan het tussen die nikkel- en koperpype plaasgevind.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=178–179}}.</ref> Die werk het op 9 Julie 1944 begin, en die S-50 het in September gedeeltelik begin werk. Ferguson het die aanleg bedryf deur 'n filiaal bekend as Fercleve. Die aanleg het in Oktober net 4,8&nbsp;kg (0,852% uraan-235) geproduseer. Lekkasies het die volgende paar maande die produksie beperk en gedwing om stil te staan, maar in Junie 1945 het dit 5 770&nbsp;kg opgelewer.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=180–183}}.</ref> Teen Maart 1945 was al 21 produksierakke in gebruik. Aanvanklik is die produksie van S-50 in Y-12 gevoer, maar vanaf Maart 1945 is al drie verrykingprosesse in serie uitgevoer. S-50 het die eerste fase geword, wat van 0,71% tot 0,89% verryk het. Hierdie materiaal is in die gasvormige diffusieproses in die K-25-aanleg gevoer, wat 'n produk vervaardig het wat tot ongeveer 23% verryk is. Dit is op sy beurt gevoer in Y-12,<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=300–302}}.</ref> wat dit opgestoot het tot ongeveer 89%, voldoende vir kernwapens.<ref name="Hansen, p. 112">{{harvnb|Hansen|1995b|p=V-112}}.</ref> == Totale produksie van U-235 == Ongeveer 50 kilogram uraan wat tot 89% uraan-235 verryk is, is teen Julie 1945 aan Los Alamos gelewer.<ref name="Hansen, p. 112" /> Die hele 50&nbsp;kg is saam met ongeveer 50% verrykte materiaal (dus gemiddeld ongeveer 85% verryk), is in [[Little Boy]] gebruik.<ref name="Hansen, p. 112" /> == Plutonium == Die tweede ontwikkelingslyn wat deur die Manhattan-projek nagestreef is, het die splytsbare element [[plutonium]] gebruik. Alhoewel daar klein hoeveelhede plutonium in die natuur bestaan, is die beste manier om groot hoeveelhede van die element te verkry in 'n kernreaktor, waarin natuurlike uraan deur neutrone gebombardeer word. Die uraan-238 word oorgedra in uraan-239, wat vinnig verval, eers in neptunium-239 en daarna in plutonium-239.<ref name="Smyth, pp. 130-132" /> Slegs 'n klein hoeveelheid van die uraan-238 sal getransformeer word, dus moet die plutonium chemies van die oorblywende uraan, van enige aanvanklike onsuiwerhede en van ander splytingsprodukte geskei word.<ref name="Smyth, pp. 130-132">{{harvnb|Smyth|1945|pp=130–132}}.</ref> === X-10 Grafietreaktor === [[Lêer:X10 Reactor Face.jpg|duimnael|Werkers laai uraansilinders in die X-10 grafietreaktor.]] In Maart 1943 begin DuPont met die bou van 'n plutonium-aanleg op 'n terrein van 0,5 hektaar (0,5 km2) by Oak Ridge. Bedoel as 'n loodsaanleg vir die groter produksie fasiliteite by Hanford, het dit 'n lugverkoelde X-10 grafietreaktor, 'n chemiese skeidingsaanleg en ondersteuningsfasiliteite ingesluit. Aangesien die daaropvolgende besluit geneem is om 'n waterverkoelde reaktore in Hanford te bou, was slegs die skeidingsaanleg vir chemiese middels as 'n ware loodsaanleg gebruik.<ref name="Jones, pp. 204-206">{{harvnb|Jones|1985|pp=204–206}}.</ref> Die X-10 grafietreaktor het bestaan uit 'n groot blok [[grafiet]], 7,3&nbsp;m lank aan elke kant, met 'n gewig van ongeveer 1500 kort ton (1400 ton), omring deur 'n 2,1&nbsp;m hoë digtheids[[beton]] as 'n bestralingskerm.<ref name="Jones, pp. 204-206" /> Die grootste probleme is ondervind met die uraansilinders wat deur Mallinckrodt en Metal Hydrides vervaardig is. Dit moes op die een of ander manier in [[aluminium]] bedek word om [[korrosie]] te vermy en die ontsnap van fissiemateriaal in die verkoelingstelsel te verhoed. Die Grasselli Chemical Company het probeer om 'n warm dompelproses te ontwikkel sonder sukses. Intussen het Alcoa probeer om dit met metaal omhulsels te bedek. 'n Nuwe proses vir vloeistoflose sweiswerk is ontwikkel en 97% van die omhulsels het 'n standaard [[vakuum]]toets geslaag, maar hoë temperatuurtoetse het 'n mislukkingskoers van meer as 50% aangedui. Nietemin het die produksie in Junie 1943 begin. Die Metallurgiese Laboratorium het uiteindelik 'n verbeterde sweistegniek ontwikkel met behulp van General Electric, wat in Oktober 1943 by die produksieproses ingesluit is.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=208–210}}.</ref> Bygewoon deur Fermi en Compton, het die X-10 grafietreaktor op 4 November 1943 krities geraak met ongeveer 30 kort ton (27 t) uraan. 'n Week later is die voorraad verhoog tot 36 kort ton (33 ton), wat die [[kragopwekking]] verhoog tot 500 kW, en teen die einde van die maand is die eerste 500 mg plutonium geskep.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=211}}.</ref> Wysigings met verloop van tyd het die krag in Julie 1944 tot 4 000 kW verhoog. X-10 het tot Januarie 1945 as produksie-aanleg bedryf, toe dit vir navorsingsaktiwiteite oorgedra is.<ref name="Jones 1985 209">{{harvnb|Jones|1985|p=209}}.</ref> === Hanford-reaktore === Alhoewel 'n lugverkoelde ontwerp vir die reaktor by Oak Ridge gekies is om vinnige konstruksie te vergemaklik, is dit besef dat dit onprakties sou wees vir die veel groter produksiereaktore. Aanvanklike ontwerpe deur die Metallurgical Laboratory en DuPont het [[helium]] gebruik om af te koel voordat hulle vasgestel het dat 'n waterverkoelde reaktor eenvoudiger, goedkoper en vinniger sou bou.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=78–82}}.</ref> Die ontwerp het eers op 4 Oktober 1943 beskikbaar geword; intussen het Matthias hom daarop toegespits om die Hanford-terrein te verbeter deur akkommodasie op te rig, die paaie te verbeter, 'n spoorwegskakelaarpunt te bou en die elektrisiteits-, water- en telefoonlyne op te gradeer. Net soos by Oak Ridge, was die moeilikste probleem die omhulsels van die uraansilinders, wat in Hanford in Maart 1944 ondervind is. Hulle is skoongemaak in chemikalieë om vuilheid en onsuiwerhede te verwyder, gedoop in gesmelte [[brons]], [[tin]] en [[aluminium]]-silikonallooi, toegemaak met behulp van hidrouliese perse, en dan bedek met behulp van boogsweis in 'n [[argon]]atmosfeer. Uiteindelik is hulle aan 'n reeks toetse onderwerp om gate of foutiewe sweislasse op te spoor. Teleurstellend het die meeste omhulselbrandstof aanvanklik nie die toetse geslaag nie, wat gelei het tot 'n opbrengs van slegs 'n handvol omhulselbrandstof per dag. Maar daar is bestendige vordering gemaak en teen Junie 1944 het die produksie toegeneem tot op die punt dat dit blyk dat daar genoeg omhulselbrandstof beskikbaar sou wees om Reaktor B in Augustus 1944 volgens skedule te begin.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=222–226}}.</ref> [[Lêer:Hanford B-Reactor Area 1944.jpg|duimnael|Lugfoto van Hanford B-reaktor-gebied, Junie 1944]] Daar is op 10 Oktober 1943 begin met werk op die reaktor B, die eerste van ses beplande 250 MW-reaktore.<ref>{{harvnb|Thayer|1996|p=139}}.</ref> Die reaktorkomplekse het letters A tot F gekry, met B-, D- en F-terreine wat gekies is om eerste te ontwikkel, omdat dit die afstand tussen die reaktore sou maksimaliseer het. Dit was die enigste wat tydens die Manhattan-projek gebou is.<ref>{{harvnb|Hanford Cultural and Historic Resources Program|2002|p=1.16}}</ref> Sowat 390 kort ton (350 ton) staal, 13 300 kubieke meter beton, 50 000 betonblokke en 71 000 betonstene is gebruik om die gebou van 37 meter hoog te bou. Die bou van die reaktor self is in Februarie 1944 begin.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=216–217}}.</ref> Dopgehou deur Compton, Matthias, DuPont se Crawford Greenewalt, [[Leona Woods]] en Fermi, wat die eerste uraansilinder ingevoer het, is die reaktor begin laai op 13 September 1944. Gedurende die volgende paar dae is 838 buise gelaai en die reaktor het krities geraak. Kort ná middernag op 27 September het die operateurs die beheerstawe begin onttrek om die produksie te begin. Eers het alles goed voorgekom, maar omstreeks 03:00 het die kragvlak begin daal en teen 06:30 het die reaktor heeltemal afgeskakel. Die koelwater is ondersoek om te sien of daar lekkasie of besoedeling is. Die volgende dag het die reaktor weer begin, net om weer afgeskakel te word.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=304–307}}.</ref><ref name="Jones, pp. 220-223">{{harvnb|Jones|1985|pp=220–223}}.</ref> Fermi het Chien-Shiung Wu gekontak, wat die oorsaak van die probleem geïdentifiseer het as neutronvergiftiging deur xenon-135, wat 'n [[halfleeftyd]] van 9,2 uur het.<ref>{{harvnb|Howes|Herzenberg|1999|p=45}}.</ref> Fermi, Woods, Donald J. Hughes en John Archibald Wheeler bereken toe die kerndeursnit van xenon-135, wat 30 000 keer die uraan blyk te wees.<ref>{{harvnb|Libby|1979|pp=182–183}}.</ref> Die DuPont-ingenieur George Graves het afgewyk van die oorspronklike ontwerp van die Metallurgiese Laboratorium waarin die reaktor 1 500 buise in 'n sirkel gerangskik het, en nog 504 buise bygevoeg om die hoeke in te vul. Die wetenskaplikes het oorspronklik dit as 'n vermorsing van tyd en geld beskou, maar Fermi besef dat die reaktor deur al 2 004 buise te laai, die vereiste energievlak kon bereik en plutonium doeltreffend kon vervaardig.<ref>{{harvnb|Thayer|1996|p=10}}.</ref> Reaktor D is op 17 Desember 1944 begin en reaktor F op 25 Februarie 1945.<ref name="Thayer 1996 141">{{harvnb|Thayer|1996|p=141}}.</ref> === Skeidingsproses === [[Lêer:Hanford Engineer Works.png|links|duimnael|Kaart van die Hanford-terrein. Spoorweë flank die aanlegte na die noorde en suide. Reaktore is die drie noordelikste rooi blokkies, langs die Columbia-rivier. Die skeidingsaanlegte is die onderste twee rooi vierkante van die groepering suid van die reaktore. Die onderste rooi vierkant is die 300-gebied.]] Intussen het die chemici die probleem oorweeg oor hoe plutonium van uraan geskei kan word as die chemiese eienskappe daarvan nie bekend was nie. Met die klein hoeveelhede plutonium wat in 1942 by die Metallurgiese Laboratorium beskikbaar was, het 'n span onder Charles M. Cooper 'n [[lantaan]]fluoriedproses ontwikkel vir die skeiding van uraan en plutonium, wat gekies is vir die loodskeidingsaanleg. 'n Tweede skeidingsproses, die bismutfosfaatproses, is daarna ontwikkel deur Seaborg en Stanly G. Thomson.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=184–185}}.</ref> Hierdie proses het gewerk deur plutonium tussen sy +4- en +6-[[oksidasietoestand]]e te skuif in 'n oplossings van bismutfosfaat. In die eersgenoemde proses het die plutonium 'n neerslag gevorm; in laasgenoemde het dit in oplossing gebly en die ander produkte het die neerslag gevorm.<ref>{{harvnb|Hanford Cultural and Historic Resources Program |2002|pp=2-4.15–2-4.18<!-- "2" is the chapter, and each page of chapter 2 has a number. In this case the pages run from 2–4.15 to 2–4.18 -->}}</ref> Greenewalt het die bismutfosfaatproses verkies weens die [[korrosie]]we aard van lantaanfluoried, en dit is gekies vir die Hanford-skeidingsaanlegte.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=204–205}}.</ref> Nadat X-10 plutonium begin vervaardig het, is die loodskeidingsaanleg op die proef gestel. Die eerste besending is tot 40% verryking verwerk, maar gedurende die volgende paar maande is dit verhoog tot 90%.<ref name="Jones 1985 209" /> In Hanford is die installasies in die 300-gebied aanvanklik vooropgestel. Dit bevat geboue om materiale te toets, uraan voor te berei en die montering van instrumente vir [[kalibrasie]]. In een van die geboue was die omhulsel apparatuur vir die uraansilinders, terwyl die ander 'n klein toetsreaktor bevat. Ondanks die hoë prioriteit wat daaraan toegeken is, het die werk aan die 300-gebied agter geraak as gevolg van die unieke en ingewikkelde aard van die 300-fasiliteite en die tekort aan arbeid en materiaal in die oorlogstyd.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=214–216}}.</ref> Vroeë planne vereis dat die bou van twee skeidingsaanlegte in elk van die gebiede wat bekend staan as 200-Wes en 200-Oos. Dit is vervolgens verminder tot twee, die T- en U-aanlegte in 200-Wes en een, die B-aanleg, in 200-Oos.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=212}}.</ref> Elke skeidingsaanleg het bestaan uit vier geboue: 'n prosesselgebou of ''canyon'' (bekend as 221), 'n konsentrasiegebou (224), 'n suiweringsgebou (231) en 'n loods (213). Die prosesselgebou was elk 240 meter lank en 20 meter breed. Elkeen het bestaan uit veertig selle van 17,7 x 13 x 20 voet (5,4 by 4,0 by 6,1&nbsp;m).<ref>{{harvnb|Thayer|1996|p=11}}.</ref> Die werk het op 221-T en 221-U in Januarie 1944 begin, met eersgenoemde voltooi in September en laasgenoemde in Desember. Die gebou van 221-B het in Maart 1945 gevolg. Vanweë die hoë radioaktiwiteitsvlakke moes alle werk in die skeidingsaanlegte deur afstandbeheer met 'n geslote kringtelevisie gedoen word, iets wat in 1943 ongehoord was. Onderhoud was van 'n oorhoofse hyskraan en spesiaal ontwerpte gereedskap gedoen. Die 224 geboue was kleiner omdat hulle minder materiaal gehad het om te verwerk, en dit was minder [[radioaktief]]. Die geboue 224-T en 224-U is op 8 Oktober 1944 voltooi en 224-B volg op 10 Februarie 1945. Die suiweringsmetodes wat uiteindelik in 231-W gebruik is, was nog onbekend toe die bouwerk op 8 April 1944 begin is, maar die aanleg was voltooi en die metodes is teen die einde van die jaar gekies.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=219–222}}.</ref> Op 5 Februarie 1945 het Matthias die eerste aflewering van 80&nbsp;g 95% verrykte suiwer plutoniumnitraat aan 'n koerier van Los Alamos in [[Los Angeles]] afgelewer.<ref name="Thayer 1996 141" /> === Wapenontwerp === [[Lêer:Thin Man plutonium gun bomb casings.jpg|duimnael|'n Ry van ''Thin Man''-omhulsels. [[Pampoenbom|''Fat Man'']]-omhulsels is in die agtergrond sigbaar.]] In 1943 is ontwikkelingspogings gerig op 'n kanonloopontwerp-tipe splitsingswapen met plutonium genaamd ''Thin Man''. Aanvanklike navorsing oor die eienskappe van plutonium is gedoen met behulp van siklotron-gegenereerde plutonium-239, wat uiters suiwer was, maar slegs in baie klein hoeveelhede geskep kon word. Los Alamos het in April 1944 die eerste monster plutonium van die Clinton X-10-reaktor ontvang en binne enkele dae het Emilio Segrè 'n probleem ontdek: die reaktorgemaakte plutonium het 'n hoër konsentrasie plutonium-240 gehad, wat tot vyf keer die spontane splitsing tot gevolg gehad het as die tempo van siklotronplutonium.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=226–229}}</ref> Seaborg het in Maart 1943 korrek voorspel dat sommige van die plutonium-239 'n [[neutron]] sou absorbeer en plutonium-240 sou word.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=226–229}}</ref> Dit het die reaktor plutonium nie geskik gemaak vir gebruik in 'n kanonloopontwerpbom nie. Die plutonium-240 sou die kettingreaksie te vinnig begin, wat 'n te vroeë ontsteking sou veroorsaak waarin genoeg energie vrystel word om die kritieke massa sodanig te versprei dat slegs 'n minimale hoeveelheid plutonium krities word ('n sisser). 'n Vinniger kanonloopontwerp is voorgestel, maar dit was as onprakties gereken. Die moontlikheid om die isotope te skei is oorweeg en afgekeur, aangesien plutonium-240 selfs moeiliker is om van plutonium-239 te skei as uraan-235 van uraan-238.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=242–244}}</ref> [[Lêer:Fat Man design model.png|links|duimnael|'n Inploffingtipe kernwapen]] Die werk aan 'n alternatiewe metode van bomontwerp, bekend as inploffing, is vroeër onder leiding van die fisikus Seth Neddermeyer begin. Inploffing het [[plofstof]] gebruik om 'n subkritiese sfeer van skeibare materiaal in 'n kleiner en digter vorm onder geweldige druk te stel. Wanneer die splitsingsatome nader aan mekaar gepak word, neem die snelheid van neutronopvangs toe en word dit 'n kritieke massa. Die metaal hoef slegs 'n baie kort afstand te beweeg, dus word die kritieke massa in baie minder tyd geaktiveer as wat dit met die kanonloopmetode sou gedoen word.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=312–313}}.</ref> Neddermeyer se ondersoeke na inploffing in 1943 en vroeë 1944 het belofte getoon, maar ook duidelik gemaak dat die probleem vanuit 'n teoretiese en ingenieursoogpunt baie moeiliker sou wees as die kanonloopontwerp.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=129–130}}</ref> In September 1943 het [[John von Neumann]], wat ervaring gehad het met gevormde ladings wat in pantser-deurdringende rondtes gebruik word, aangevoer dat inploffing nie net die gevaar van vroeë ontsteking en 'n sisser-reaksie sou verminder nie, maar dat die gesplete materiaal meer doeltreffend gebruik sou word.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=246}}.</ref> Hy het voorgestel om 'n sferiese konfigurasie te gebruik in plaas van die silindriese vorm waarmee Neddermeyer gewerk het.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=130–131}}</ref> Teen Julie 1944 het Oppenheimer tot die gevolgtrekking gekom dat plutonium nie in 'n kanonloopontwerp gebruik kan word nie, en het hy gefokus op inploffing. Die versnelde werk op 'n inploffingsontwerp, met die kodenaam ''Fat Man'', het in Augustus 1944 begin toe Oppenheimer 'n omvattende herorganisasie van die Los Alamos-laboratorium in werking gestel het om op inploffing te fokus.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=245–248}}</ref> Twee nuwe groepe is in Los Alamos geskep om die inploffingswapen te ontwikkel, die Afdeling X (vir plofstowwe) onder leiding van die plofstofkenner George Kistiakowsky en Afdeling G (vir ''gadget'') onder Robert Bacher.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=311}}.</ref><ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|p=245}}</ref> Die nuwe ontwerp wat von Neumann en Afdeling T (vir teorie), veral Rudolf Peierls, ontwerp het, gebruik plofbare lense om die ontploffing in 'n sferiese vorm te fokus deur 'n kombinasie van beide stadige en vinnige hoë plofstof te gebruik.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|p=294-296}}</ref> Die ontwerp van lense wat met die regte vorm en snelheid ontplof het, blyk stadig, moeilik en frustrerend te wees.<ref name="Hoddeson et al, pp. 294-296">{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=294–296}}</ref> Verskeie plofstowwe is getoets voordat daar op samestelling B as die vinnige plofstof en baratol as die stadige plofstof besluit is.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|p=299}}</ref> Die finale ontwerp lyk soos 'n sokkerbal met 20 seshoekige en 12 vyfhoekige lense, wat elk ongeveer 36&nbsp;kg weeg. Om die ontploffing net reg te kry, was vinnige, betroubare en veilige elektriese ontstekers nodig, waarvan daar twee vir elke lens vir betroubaarheid was.<ref name="Hansen. p. V-123" /> Daar is dus besluit om ontploffendedraad-ontstekers te gebruik, 'n nuwe uitvinding wat in Los Alamos ontwikkel is deur 'n groep onder leiding van Luis Alvarez. 'n Kontrak vir die vervaardiging daarvan is aan [[Raytheon]] gegee.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=301–307}}</ref> Om die voorkoms van konvergerende skokgolwe te bestudeer, het Robert Serber die RaLa-eksperiment bedink, wat die kortstondige radio-isotoop [[Lantaan]]-140 gebruik, 'n kragtige bron van [[gammastraling]]. Die gammastraalbron is in die middel van 'n metaalsfeer geplaas, omring deur die plofbare lense, wat weer in 'n ionisasiekamer was. Hierdeur kon [[x-strale]] van die inploffing geneem word. Die lense is hoofsaaklik ontwerp met behulp van hierdie reeks toetse.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=148–154}}</ref> In sy geskiedenis van die Los Alamos-projek skryf David Hawkins: "RaLa het die belangrikste enkele eksperiment geword wat die finale bomontwerp beïnvloed".<ref>{{harvnb|Hawkins|Truslow|Smith|1961|p=203}}.</ref> Binne die plofstof was 'n 110&nbsp;mm dik aluminiumstooter, wat 'n gladde oorgang van die plofstof met 'n relatiewe lae digtheid na die volgende laag bied, die 76&nbsp;mm dik omhulsel van natuurlike uraan. Die belangrikste taak was om die kritieke massa so lank as moontlik bymekaar te hou, maar dit sou ook neutrone terug in die kern reflekteer. Sommige dele daarvan kan ook splyt. Om vroeë detonasie deur 'n eksterne neutron te voorkom, is die omhulsel in 'n dun laag [[Boor (element)|boor]] bedek.<ref name="Hansen. p. V-123" /> 'n Polonium-berillium-gemoduleerde neutroninisieerder, bekend as 'n "kastaiing" omdat sy vorm soos 'n [[seekastaiing]] lyk,<ref>{{harvnb|Hansen|1995a|p=I-298}}.</ref> is ontwikkel om die kettingreaksie op presies die regte oomblik te begin.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=235}}.</ref> Hierdie werk met die chemie en metallurgie van radioaktiewe [[polonium]] is gelei deur Charles Allen Thomas van die Monsanto maatskappy en het bekend geword as die Dayton Project.<ref>{{harvnb|Gilbert|1969|pp=3–4}}.</ref> Toetsing het tot 500 curies per maand polonium benodig, wat Monsanto kon lewer.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=308–310}}</ref> Die hele samestelling was in 'n duralumin-bomomhulsel om dit teen koeëls en lugafweer te beskerm.<ref name="Hansen. p. V-123">{{harvnb|Hansen|1995b|p=V-123}}.</ref> [[Lêer:Remote handling of a kilocurie source of radiolanthanum.jpg|duimnael|Afstandhantering van 'n kilocurie-bron van radiolantaan vir 'n RaLa-eksperiment in Los Alamos.]] Die uiteindelike taak van die metallurge was om vas te stel hoe plutonium in 'n [[sfeer]] geplaas kan word. Die probleme het duidelik geword toe pogings om die digtheid van plutonium te meet, teenstrydige resultate opgelewer het. Aanvanklik is geglo dat besoedeling die oorsaak was, maar gou is vasgestel dat daar meervoudige allotrope van plutonium was.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=244–245}}.</ref> Die brose α-fase wat by kamertemperatuur bestaan, verander in die plastiese β-fase by hoër temperature. Die aandag is toe verskuif na die selfs meer smeebare δ-fase wat normaalweg in die 300 ° C tot 450 ° C reeks bestaan. Daar is gevind dat dit stabiel was by kamertemperatuur as dit met [[aluminium]] gelegeer is, maar aluminium gee neutrone uit wanneer dit met [[alfadeeltjie]]s gebombardeer word, wat die probleem voor die ontsteking sal vererger. Die metallurge het toe 'n plutonium-[[gallium]]-[[legering]] probeer wat die δ-fase stabiliseer en warm gepers kan word in die gewenste sferiese vorm. Aangesien gevind is dat plutonium maklik korrodeer, is die bol met [[nikkel]] bedek.<ref>{{harvnb|Baker|Hecker|Harbur|1983|pp=144–145}}</ref> Die werk was gevaarlik. Aan die einde van die oorlog moes die helfte van die ervare chemici en metallurge met plutonium van die werk verwyder word toe onaanvaarbare hoë vlakke van die element in hul [[urine]] voorgekom het.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|p=288}}</ref> 'n Geringe brand in Los Alamos in Januarie 1945 het die vrees laat ontstaan dat 'n brand in die plutoniumlaboratorium die hele stad kon besoedel, en Groves het die bou van 'n nuwe fasiliteit vir plutoniumchemie en metallurgie, wat bekend geword het as die DP-terrein, goedgekeur.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|p=290}}</ref> Die hemisfere vir die eerste plutoniumput (of kern) is geproduseer en afgelewer op 2 Julie 1945. Nog 23 hemisfere het op 23 Julie gevolg en is drie dae later afgelewer.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=330–331}}</ref> === Trinity === ''Hoofartikel:'' [[Trinity-kernwapentoets]] Vanweë die ingewikkeldheid van 'n wapen van die inploffingtipe is daar besluit dat 'n aanvanklike toets, ten spyte van die vermorsing van splytingsmateriaal, nodig sou wees. Groves het die toets goedgekeur, onderhewig daaraan dat die [[radioaktiewe]] materiaal herwin word. Daar is dus aandag aan 'n beheerde sissel gegee, maar Oppenheimer het eerder gekies vir 'n volskaalse kerntoets, met die kodenaam ''Trinity''.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=465}}.</ref> [[Lêer:Trinity device readied.jpg|links|duimnael|Die ''gadget'' word na die bo-punt van die toring gehys vir die finale aanmekaarsit. ]] In Maart 1944 is die beplanning vir die toets toegewys aan Kenneth Bainbridge, 'n professor in [[fisika]] aan [[Harvard-universiteit]], wat onder Kistiakowsky werk. Bainbridge het die bomterrein naby die Alamogordo Leër vliegveld as die plek vir die toets gekies.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=318–319}}.</ref> Bainbridge het saam met kaptein Samuel P. Davalos gewerk aan die bou van die Trinity-basis kampfasiliteite, wat barakke, pakhuise, werkswinkels, 'n plofstofsmagasyn en 'n winkel ingesluit het.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=478–481}}.</ref> Groves het nie na die vooruitsig uitgesien om aan 'n Senaatskomitee die verlies van 'n miljard dollar se plutonium te verduidelik nie. Daarom is 'n silindriese opbergvat met die kodenaam ''Jumbo'' gebou om die radioaktiewe materiaal te herwin in geval van 'n mislukking. Die oppervlakte was 7,6&nbsp;m lank en 3,7&nbsp;m breed en is deur Babcock & Wilcox in Barberton, [[Ohio]], met 214 kort ton (194 ton) yster en staal vervaardig. Dit is in 'n spesiale spoorwegwa na 'n sylyn in Pope, [[Nieu-Mexiko]], gebring, en is die laaste 40 kilometer na die toetsterrein vervoer op 'n sleepwa wat deur twee trekkers getrek is.<ref>̺{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=174–175}}</ref>Met die aankoms was die vertroue in die inploffingsmetode egter hoog genoeg, en die beskikbaarheid van plutonium was voldoende dat Oppenheimer besluit het om dit nie te gebruik nie. In plaas daarvan is dit bo-op 'n staaltoring 730 meter van die wapen geplaas as 'n basiese aanduiding van hoe kragtig die ontploffing sou wees. Uiteindelik oorleef ''Jumbo'', alhoewel die toring nie het nie, en voeg dit by die mening dat ''Jumbo'' suksesvol 'n sisselontploffing sou kon oorleef het.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=365–367}}</ref><ref name="Jones, p. 512">{{harvnb|Jones|1985|p=512}}.</ref> 'n Voor-toetsontploffing is op 7 Mei 1945 uitgevoer om die instrumente te kalibreer. 'n Houttoetsplatform is 800 meter (730&nbsp;m) vanaf die ontploffingspunt opgerig en met [[TNT-ekwivalent|100 kort ton]] (91 ton) TNT gepak met kernsplytingsprodukte in die vorm van 'n bestraalde uraanlak uit Hanford, wat opgelos en in buise gegiet is. Hierdie ontploffing is waargeneem deur Oppenheimer en Groves se nuwe adjunkbevelvoerder, generaal-brigadier Thomas Farrell. Die voortoets het [[data]] opgelewer wat noodsaaklik was vir die Trinity-toets.<ref name="Jones, p. 512" /><ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=360–362}}</ref> Vir die werklike toets is die wapen, met die bynaam "''the gadget''", bo-op 'n staaltoring van 30 meter gehys, aangesien ontploffing op daardie hoogte 'n beter aanduiding sou gee van hoe die wapen sou funksioneer as dit van 'n [[bomwerper]] laat val word. Ontploffing in die lug het die energie wat direk op die teiken toegedien is, gemaksimeer en minder kernuitval veroorsaak. Die apparaat is op 13 Julie onder toesig van Norris Bradbury in die nabygeleë McDonald-plaashuis gemonteer, en die volgende dag versigtig teen die toring opgetrek.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=367–370}}</ref> Waarnemers was onder meer Bush, Chadwick, Conant, Farrell, Fermi, Groves, Lawrence, Oppenheimer en Tolman. Om 05:30 op [[16 Julie]] [[1945]] ontplof die bom met 'n energie-ekwivalent van ongeveer 20 kiloton TNT, wat 'n krater van Trinitiet (radio-aktiewe glas) in die woestyn van 76 meter breed laat. Die skokgolf is meer as 160&nbsp;km ver gevoel, en die sampioenwolk het 12,1&nbsp;km hoog bereik. Dit is so ver as [[El Paso]], [[Texas]], gehoor, en Groves het 'n dekkingstorie oor 'n ontploffing van ammunisie in Alamogordo lughawe uitgereik.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=372–374}}</ref><ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=514–517}}.</ref> [[Lêer:Trinity Detonation T&B.jpg|duimnael|Die Trinity-toets van die Manhattan-projek was die eerste ontploffing van 'n kernwapen.]] Oppenheimer het later beweer dat hy, terwyl hy die ontploffing aanskou het, aan 'n vers uit die [[Hindoeïsme|Hindoeïstiese]] heilige boek, die ''[[Bhagavad Gita]]'' gedink het. (XI,12): {{verse translation|italicsoff=true|lang=sa |कालोऽस्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धो लोकान्समाहर्तुमिह प्रवृत्तः। ऋतेऽपि त्वां न भविष्यन्ति सर्वे येऽवस्थिताः प्रत्यनीकेषु योधाः॥११- ३२॥ | As die straling van 'n duisend sonne gelyktydig in die lug sou opbreek, sou dit wees soos die prag van die magtige een &nbsp;...{{sfn|Jungk|1958|p=201}}<ref>{{cite web |url=http://www.asitis.com/11/12.html |title=Bhagavad Gita As It Is, 11: The Universal Form, Text 12 |access-date=19 July 2013 |publisher=A.C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada}}</ref>}} Jare later sou hy verduidelik dat daar op daardie stadium ook 'n ander vers in sy kop gekom het: "Ons het geweet dat die wêreld nie dieselfde sou wees nie. 'n Paar mense het gelag, 'n paar mense het gehuil. Die meeste mense het geswyg. Ek het die reël uit die Hindoe-skrif, die Bhagavad Gita, onthou; Vishnu probeer die prins oorreed dat hy sy plig moet doen en om hom te beïndruk, neem hy sy veelarmige vorm aan en sê: 'Nou het ek die dood geword, die vernietiger van wêrelde.' Ek veronderstel dat ons almal dit op die een of ander manier gedink het."<ref name="The Decision to Drop the Bomb">{{cite web |url= http://www.atomicarchive.com/Movies/Movie8.shtml |title=J. Robert Oppenheimer on the Trinity test (1965) |access-date=23 Mei 2008 |publisher=Atomic Archive}}</ref> == Personeel == In Junie 1944 het sowat 129 000 werkers as deel van die Manhattan-projek gewerk, van wie 84 500 konstruksiewerkers was, 40 500 fabrieksoperateurs en 1 800 militêre personeel. Namate konstruksie-aktiwiteite afgeneem het, het die arbeidsmag 'n jaar later afgeneem tot 100 000, maar die aantal militêre personeel het toegeneem tot 5 600. Die verkryging van die vereiste aantal werknemers, veral hoogs geskoolde werkers, in kompetisie met ander belangrike oorlogsprogramme was baie moeilik.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=344}}.</ref> In 1943 het Groves 'n spesiale tydelike prioriteit vir arbeid van die Oorlogmannekragkommisie gekry. In Maart 1944 het die Oorlogproduksieraad en die Oorlogmannekragkommisie die hoogste prioriteit aan die projek toegeken.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=353}}.</ref> [[Lêer:Leslie Groves at Oak Ridge.jpg|duimnael|Generaal-majoor Leslie R. Groves, Jr., praat in Augustus 1945 met die dienspersoneel in Oak Ridge Tennessee.]] Tolman en Conant, in hul rol as wetenskaplike adviseurs van die projek, het 'n lys van wetenskaplike kandidate opgestel en beoordeel deur wetenskaplikes wat reeds aan die projek gewerk het. Groves stuur daarna 'n persoonlike brief aan die hoof van hul universiteit of maatskappy om te vra dat hulle vrygestel moet word vir noodsaaklike oorlogswerk.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=349–350}}.</ref> Aan die Universiteit van Wisconsin – Madison het [[Stanislaw Ulam]] een van sy studente, Joan Hinton, vroegtydig 'n eksamen afgelê, sodat sy kon vertrek om oorlogswerk te doen. 'n Paar weke later ontvang Ulam 'n brief van Hans Bethe waarin hy uitgenooi word om by die projek aan te sluit.<ref>{{harvnb|Ulam|1976|pp=143–144}}.</ref> Conant het Kistiakowsky persoonlik oorreed om by die projek aan te sluit.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=350}}.</ref> Een bron van bekwame personeel was die leër self, veral die spesialis-opleidingsprogram vir die leër. In 1943 het die MED die Special Engineer Detachment (SED) tot stand gebring, met 'n gemagtigde mannekrag van 675. Tegnici en geskoolde werkers wat vir die leër gewerf is, is aan die SED toegewys. 'n Ander bron was die Women's Army Corps (WAC). Die WAC's was aanvanklik bedoel vir klerklike take wat geklassifiseerde materiaal hanteer, en ook vir tegniese en wetenskaplike take.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=358}}.</ref> Op 1 Februarie 1945 is alle militêre personeel wat aan die MED toegewys was, insluitend alle SED-afdelings, toegewys aan die 9812ste Tegniese Dienseenheid, behalwe in Los Alamos, waar ander militêre personeel as SED, insluitend die WAC's en Militêre Polisie, aan die 4817ste Diensbeveleenheid toegewys is.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=361}}.</ref> 'n Medeprofessor in radiologie aan die Universiteit van Rochester School of Medicine, Stafford L. Warren, is aangestel as kolonel in die United States Army Medical Corps, en aangestel as hoof van die MED se mediese afdeling en Groves se mediese adviseur. Warren se aanvanklike taak was om hospitale in Oak Ridge, Richland en Los Alamos te beman.<ref>{{harvnb|Nichols|1987|p=123}}.</ref> Die Mediese Afdeling was verantwoordelik vir mediese navorsing, maar ook vir die MED se gesondheids- en veiligheidsprogramme. Dit het 'n enorme uitdaging opgelewer omdat werkers 'n verskeidenheid giftige chemikalieë hanteer, gevaarlike vloeistowwe en gasse onder hoë druk gebruik, met hoë spanning werk en eksperimente met plofstowwe gedoen het, om nie te praat van die grootliks onbekende gevare wat radioaktiwiteit en die hantering van splytbare materiale bied nie.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=410}}.</ref> Tog het die Nasionale Veiligheidsraad in Desember 1945 aan die Manhattan-projek die eerbewys vir uitnemende diens aan veiligheid oorhandig as erkenning vir sy veiligheidsrekord. Tussen Januarie 1943 en Junie 1945 was daar 62 sterftes en 3 879 ernstige beserings, wat ongeveer 62 persent laer was as die koers van die private industrie.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=430}}.</ref> == Geheimhouding == In 'n artikel in ''Life''-tydskrif in 1945 word geraam dat voor die Hiroshima- en Nagasaki-bomaanvalle "waarskynlik nie meer as 'n paar dosyn mans in die hele land die volle betekenis van die Manhattan-projek geken het nie, en dat miskien net duisend ander selfs daarvan bewus was dat werk met subatomiese partikels betrokke was." Die tydskrif het geskryf dat die meer as 100 000 ander wat by die projek werk, 'soos molle in die donker gewerk het'. Gewaarsku dat die openbaarmaking van die geheime van die projek met 10 jaar tronkstraf of 'n boete van $ 10 000 (vandag $ 115 000) gestraf kan word, en hulle sien hoe groot hoeveelhede grondstowwe fabrieke binnegaan sonder dat daar iets uitkom, en hulle het die knoppe en skakelaars gemonitor terwyl hulle agter dik betonmure geheimsinnige reaksies plaas gevind het "sonder om te weet wat die doel van hul werk is".<ref name="life1945082091">{{cite news |url=https://books.google.com/books?id=hkgEAAAAMBAJ&pg=PA91#v=onepage&q&f=true |title=Manhattan Project: Its Scientists Have Harnessed Nature's Basic Force |newspaper=Life |date=20 Augustus 1945 |access-date=25 November 2011 |author=Wickware, Francis Sill |page=91}}</ref><ref>"''Mystery Town Cradled Bomb: 75,000 in Oak Ridge, Tenn. Worked Hard and Wondered Long about Their Secret Job''". ''Life''. 20 Augustus 1945. bl. 94. Besoek op 25 November 2011.</ref><ref name="owens">{{cite magazine |url=https://www.theatlantic.com/infocus/2012/06/the-secret-city/100326/#img06 |title=The Secret City/ Calutron operators at their panels, in the Y-12 plant at Oak Ridge, Tennessee, during World War II. |magazine=The Atlantic |date=25 Junie 2012 |access-date=25 Junie 2012}}</ref>{{r|wellerstein20120416}}{{r|wickware19460909}} In Desember 1945 het die Amerikaanse leër 'n geheime verslag gepubliseer wat die veiligheidsapparaat rondom die Manhattan-projek ontleed en beoordeel het. Die verslag lui dat die Manhattan-projek 'meer drasties beskerm is as enige ander uiters geheime oorlogsontwikkeling'. Die veiligheidsinfrastruktuur rondom die Manhattan-projek was so groot en deeglik dat veiligheidsondersoekers in die vroeë dae van die projek in 1943 400 000 potensiële werknemers en 600 maatskappye ondersoek het wat by alle aspekte van die projek betrokke sou wees vir potensiële veiligheidsrisiko's.<ref>{{Cite news|last=Roberts|first=Sam|date=2014-09-29|title=The Difficulties of Nuclear Containment|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2014/09/30/science/espionage-threatened-the-manhattan-project-declassified-report-says.html|access-date=2020-05-06|issn=0362-4331}}</ref> [[Lêer:Oak Ridge Wise Monkeys.jpg|links|duimnael|'n Advertensiebord wat geheimhouding onder Oak Ridge-werkers aanmoedig.]] Oak Ridge-veiligheidspersoneel het enige private byeenkoms met meer as sewe mense as verdag beskou, en inwoners – wat geglo het dat Amerikaanse regeringsagente in die geheim onder hulle was – het dit ook vermy om dieselfde gaste herhaaldelik uit te nooi. Alhoewel oorspronklike inwoners van die omgewing in bestaande begraafplase begrawe kon word, is elke kis na bewering oopgestel vir inspeksie.<ref name="wickware19460909">{{cite magazine |url=https://books.google.com/books?id=UEkEAAAAMBAJ&lpg=PA2&pg=PA2#v=onepage&q&f=true |title=Oak Ridge |magazine=Life |date=9 September 1946 |access-date=17 Desember 2014 |last=Wickware |first=Francis Sill |page=2}}</ref> Almal, met inbegrip van top militêre amptenare, en hul motors is deursoek as hulle die projekfasiliteite betree en verlaat. Een werker van Oak Ridge het gesê dat "as jy nuuskierig was, sou jy binne twee uur deur die geheime agente van die regering ingeroep word. Gewoonlik is diegene wat ontbied is om te verduidelik, dan sak en pak na die hek begelei en beveel om te gaan". {{r|warren19450807}} Ondanks die feit dat hulle gesê het dat hul werk die oorlog en miskien alle toekomstige oorloë sou beëindig,<ref name="warren19450807">{{cite news |title=Atomic Bomb Secrecy Related By Ex-Worker |newspaper=The Miami News |date=7 Augustus 1945 |author=Warren, Cecil |pp=1–A}}</ref> het hulle nie die resultate van hul dikwels vervelige pligte gesien of verstaan nie – of selfs tipiese newe-effekte van fabriekswerk soos rook van rookstapels – en die oorlog in Europa wat eindig sonder die gebruik van hul werk, het ernstige gevolge vir die moraal van die werkers veroorsaak en baie gerugte laat versprei. Een bestuurder het na die oorlog gesê: "Dit was nie dat die taak moeilik was nie … dit was verwarrend. Niemand het geweet wat in Oak Ridge gemaak word nie, selfs nie ek nie, en baie mense het gedink dat hulle hul tyd hier mors. Dit was aan my om aan die ontevrede werkers te verduidelik dat hulle 'n baie belangrike werk verrig. Toe hulle my vra wat, moet ek hulle vertel dat dit 'n geheim was. Maar ek het amper self gek geraak deur te probeer uitvind wat aangaan." {{r|wellerstein20120416}} 'n Ander werker het vertel hoe sy elke dag "'n spesiale instrument" teen uniforms in 'n wassery gehou het en na 'n klikgeluid geluister het. Sy het eers na die oorlog verneem dat sy die belangrike taak uitgevoer het om met 'n geiger-meter vir bestraling te soek. Om die moraal onder sulke werkers te verbeter, het Oak Ridge 'n uitgebreide stelsel van binnemuurse sportligas geskep, waaronder tien bofbalspanne, 81 sagtebalspanne en 26 sokkerspanne.<ref name="wellerstein20120416">{{cite web |url=http://blog.nuclearsecrecy.com/2012/04/16/oak-ridge-confidential-or-baseball-for-bombs/ |title=Oak Ridge Confidential, or Baseball for Bombs |publisher=Restricted Data |date=16 April 2012 |access-date=7 April 2013 |last=Wellerstein |first=Alex |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117023813/http://nuclearsecrecy.com/blog/2012/04/16/oak-ridge-confidential-or-baseball-for-bombs/# |archive-date=17 Januarie 2013 |url-status=live}}</ref> === Sensuur === [[Lêer:Are your drawers closed? Manhattan Project security poster.png|duimnael|Veiligheidsplakkaat waarin kantoorpersoneel gewaarsku word om laaie toe te maak en dokumente in kluise te plaas as dit nie gebruik word nie.]] Vrywillige sensuur van kernverwanteinligting het voor die Manhattan-projek begin. Na die aanvang van die Europese oorlog in 1939 het Amerikaanse wetenskaplikes begin vermy om militêre navorsing te publiseer, en in 1940 het wetenskaplike tydskrifte die National Academy of Sciences begin vra om artikels te klaar. William L. Laurence van ''[[The New York Times]]'', wat 'n artikel oor atoomsplyting in ''The Saturday Evening Post'' van 7 September 1940 geskryf het, verneem later dat regeringsamptenare bibliotekarisse in 1943 landwyd gevra het om die uitgawe terug te trek.<ref>{{harvnb|Sweeney|2001|pp=196–198}}.</ref> In die Sowetunie word hierdie verwikkeling egter raakgesien. In April 1942 skryf kernfisikus Georgy Flyorov aan [[Josef Stalin]] oor die afwesigheid van artikels oor kernsplyting in Amerikaanse tydskrifte; dit het daartoe gelei dat die Sowjetunie sy eie kernwapenprojek op die been gebring het.<ref>{{harvnb|Holloway|1994|pp=76–79}}.</ref> Die Manhattan-projek was onder streng sekuriteit geplaas, sodat die [[spilmoondhede]], veral Duitsland, nie hul eie kernprojekte sou versnel of geheime operasies teen die projek kon onderneem nie.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=253–255}}.</ref> Die regering se kantoor vir sensuur het daarenteen op die pers gesteun om 'n vrywillige gedragskode wat dit gepubliseer het, na te kom, en die Manhattan-projek het aanvanklik vermy om die kantoor in kennis te stel. Vroeg in 1943 het koerante begin om verslae oor omvangryke konstruksie in Tennessee en Washington te publiseer op grond van openbare rekords, en die kantoor het met die projek begin bespreek hoe om geheimhouding te handhaaf. In Junie het die kantoor van sensuur koerante en omroepers gevra om dit te vermy om te praat oor "atoomsplyting, atoomenergie, atoomsplitsing, atoomfissie of enige van die ekwivalente daarvan. Die gebruik vir militêre doeleindes van [[radium]] of radioaktiewe materiale, [[swaarwater]], hoëspanningstoerusting , siklotrone. " Die kantoor het ook gevra om bespreking van "[[polonium]], [[uraan]], [[ytterbium]], [[hafnium]], [[protaktinium]], [[radium]], [[renium]], [[torium]], [[deuterium]]" te vermy; slegs uraan was sensitief, maar is gelys met ander elemente om die belangrikheid daarvan te verberg.<ref>{{harvnb|Sweeney|2001|pp=198–200}}.</ref><ref name="ap19450808">{{cite news |url=https://news.google.com/newspapers?id=8CZdAAAAIBAJ&sjid=0loNAAAAIBAJ&pg=1159%2C1605869 |title=No News Leaked Out About Bomb |newspaper=Lawrence Journal-World |date=8 Augustus 1945 |agency=Associated Press |access-date=15 April 2012 |page=5}}</ref> === Sowjet-spioene === Die vooruitsig van [[sabotasie]] was altyd aanwesig, en word soms vermoed as daar foute in die toerusting was. Alhoewel daar probleme was wat vermoedelik die gevolg was van onverskillige of ontevrede werknemers, was daar geen bevestigde gevalle van sabotasie wat deur die spilmoondhede geïnisieer is nie.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=263–264}}.</ref> Op 10 Maart 1945 tref 'n Japannese vuurballon egter 'n kragleiding en die gevolglike kragstuwing het veroorsaak dat die drie reaktore by Hanford tydelik afgeskakel is.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=267}}.</ref> Met soveel mense betrokke was sekuriteit 'n moeilike taak. 'n Spesiale afdeling teenintelligensiekorps is gevorm om die veiligheidskwessies van die projek te hanteer.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=258–260}}.</ref> Teen 1943 was dit duidelik dat die Sowjetunie die projek probeer binnedring. Luitenant-kolonel [[Boris Pash|Boris T. Pash]], die hoof van die teenintiligensie-tak van die westerse verdedigingsbevel, het die vermeende Sowjet-spioenasie in die Radiation Laboratory in Berkeley ondersoek. Oppenheimer het Pash meegedeel dat hy deur 'n medeprofessor in Berkeley, Haakon Chevalier, genader is oor die oordrag van inligting aan die Sowjetunie.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=261–265}}.</ref> Die suksesvolste Sowjet-spioen was [[Klaus Fuchs]], 'n lid van die Britse Sending wat 'n belangrike rol in Los Alamos gespeel het.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=142–145}}.</ref> Die 1950-onthulling van sy spioenasie-aktiwiteite het die Amerikaanse kernkrag-samewerking met Brittanje en Kanada geskaad.<ref>{{harvnb|Hewlett|Duncan|1969|pp=312–314}}.</ref> Daarna is ander gevalle van spioenasie ontdek wat gelei het tot die inhegtenisneming van Harry Gold, David Greenglass, en Julius en Ethel Rosenberg.<ref>{{harvnb|Hewlett|Duncan|1969|p=472}}.</ref> Ander spioene soos George Koval en Theodore Hall het dekades lank onbekend gebly.<ref>{{cite news |last=Broad |first=William J.|date=12 November 2007|url=https://www.nytimes.com/2007/11/12/us/12koval.html |title=A Spy's Path: Iowa to A-Bomb to Kremlin Honor|newspaper=[[The New York Times]]|pp=1–2|access-date=2 Julie 2011}}</ref> Die waarde van die spioenasie is moeilik om te kwantifiseer, omdat die belangrikste beperking op die Sowjet-kernwapenprojek 'n tekort aan uraanerts was. Die konsensus is dat spioenasie die Sowjetunie een of twee jaar se werk bespaar het.<ref>{{harvnb|Holloway|1994|pp=222–223}}.</ref> == Buitelandse intelligensie == Benewens die ontwikkeling van die atoombom, is die Manhattan-projek belas met die insameling van [[intelligensie]] oor die Duitse kernenergieprojek. Daar is geglo dat die Japannese kernwapenprogram nie ver gevorder is nie omdat Japan min toegang tot uraanerts het, maar daar is aanvanklik gevrees dat Duitsland baie naby was aan die ontwikkeling van sy eie wapens. Met die begin van die Manhattan-projek is 'n bom- en sabotasie-veldtog teen swaarwateraanlegte in die Duitse besette [[Noorweë]] gevoer.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=191–192}}.</ref> 'n Klein missie is saamgestel deur die kantoor van vloot-intelligensie, OSRD, die Manhattan-projek en leër intelligensie (G-2) om die vyandelike wetenskaplike ontwikkeling te ondersoek. Dit was nie net beperk tot diegene wat kernwapens betrek is nie.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=187–190}}.</ref> Die hoof van die leër-intelligensie, generaal-majoor George V. Strong, het Boris Pash aangestel om die eenheid,],<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=281}}.</ref> met die kodenaam 'Alsos', 'n [[Grieks]]e woord wat 'boord' beteken, aan te voer.<ref>{{harvnb|Groves|1962|p=191}}.</ref> [[Lêer:German Experimental Pile - Haigerloch - April 1945-2.jpg|links|duimnael|Geallieerde soldate breek die Duitse eksperimentele kernreaktor in Haigerloch af.]] Die Alsos-sending na [[Italië]] het personeel van die fisika-laboratorium aan die Universiteit van Rome ondervra na die inname van die stad in Junie 1944.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=282}}.</ref> Intussen vorm Pash 'n gesamentlike Britse en Amerikaanse Alsos-sending in [[Londen]] onder bevel van kaptein Horace K. Calvert om deel te neem aan Operasie Overlord.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=194–196}}.</ref> Groves was van mening dat die risiko dat die Duitsers sou probeer om die landings in Normandië met radioaktiewe gifstowwe te ontwrig, voldoende was om generaal [[Dwight D. Eisenhower]] te waarsku en 'n offisier te stuur om sy stafhoof, luitenant-generaal Walter Bedell Smith, in te lig.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=200–206}}.</ref> Onder die kodenaam Operation Peppermint is spesiale toerusting voorberei en is chemiese oorlogvoeringdiensspanne opgelei in die gebruik daarvan.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=286–288}}.</ref> In opvolg van die die oprukkende geallieerde leërs, het Pash en Calvert 'n onderhoud met Frédéric Joliot-Curie oor die aktiwiteite van Duitse wetenskaplikes. Hulle het met amptenare van ''Union Minière du Haut Katanga'' gesprek gevoer oor uraan uitvoere na Duitsland. Hulle het 68 ton erts in [[België]] opgespoor en 30 ton in Frankryk. Die ondervraging van Duitse gevangenes het aangedui dat uraan en torium in [[Oranienburg]], 20 myl noord van [[Berlyn]], verwerk word, en Groves het gereël dat dit op 15 Maart 1945 gebombardeer word.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=283–285}}.</ref> 'n Alsos-span het na Stassfurt in die Sowjet-besettingsone gegaan en 11 ton erts by WIFO gehaal.<ref>{{harvnb|Groves|1962|p=237}}.</ref> In April 1945 voer Pash, onder bevel van 'n saamgestelde mag bekend as T-Force, Operasie Harbourage uit, 'n veeaksie agter vyandelike linies van die stede Hechingen, Bisingen en Haigerloch, wat die hart van die Duitse kernwerk area was. T-Force het die kernlaboratoriums, dokumente, toerusting en voorrade, insluitend swaarwater en 1,5 ton metaal-uraan, op beslag gelê.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=289–290}}.</ref><ref>{{harvnb|Goudsmit|1947|pp=174–176}}.</ref> Alsos-spanne het Duitse wetenskaplikes bymekaargemaak, waaronder Kurt Diebner, Otto Hahn, Walther Gerlach, [[Werner Heisenberg]] en Carl Friedrich von Weizsäcker, wat na Engeland geneem is waar hulle in Farm Hall, 'n huis met meeluisterapparaat in Godmanchester, geïnterneer is. Nadat die bomme in Japan ontplof is, is die Duitsers gekonfronteer met die feit dat die Geallieerdes gedoen het, wat hulle nie kon regkry nie.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=333–340}}.</ref> == Kernbomaanvalle op Hiroshima en Nagasaki == === Voorbereiding === [[Lêer:CGP-JPAP-112.jpg|links|duimnael|''Silverplate'' B-29 ''Straight Flush''. Die stertkode van die 444ste bombardement groep is om veiligheidsredes aangebring.]] Vanaf November 1943 het die ''Army Air Forces Materiel Command'' in Wright Field, Ohio, met ''Silverplate'' begin, die kodenaamwysiging van veranderinge aan die [[Boeing B-29 Superfortress|B-29's]] om die kernwapens af te lewer. Toetsbombadering is uitgevoer by die Muroc Army Air Field, Kalifornië, en die Naval Ordnance Test Station in Inyokern, Kalifornië.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=380–381}}</ref> Groves het in Maart 1944 met die Hoof van die ''[[United States Army Air Forces]]'' (USAAF), generaal Henry H. Arnold, vergader om die aflewering van die voltooide bomme aan hul teikens te bespreek. Die enigste Geallieerde vliegtuig wat die ''Thin Man'' van 17 voet (5,2&nbsp;m) of die ''Fatman'' van 59 sentimeter (150&nbsp;cm) breed kon dra, was die Britse [[Avro Lancaster]], maar die gebruik van 'n Britse vliegtuig sou probleme met die onderhoud veroorsaak het.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=379–380}}</ref> Toetse is uitgevoer met aangepaste Lancasters op Enstone Airfield,<ref>{{YouTube|id=5XX9ptCNpik|title="Hiroshima 1945 – The British Atomic Attack"}}</ref> maar Groves het gehoop dat die Amerikaanse [[Boeing B-29 Superfortress]] verander sou kon word om ''Thin Man'' te dra deur sy twee bombaaie saam te voeg.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=379–380}}</ref> Arnold het belowe dat geen moeite gespaar sou word nie om B-29's aan te pas om die werk te doen en het generaal-majoor Oliver P. Echols aangewys as die USAAF-skakel met die Manhattan-projek. Op sy beurt het Echols kolonel Roscoe C. Wilson as sy plaasvervanger aangewys, en Wilson het Manhattan-projek se vernaamste USAAF-kontak geword.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=253–255}}</ref> President Roosevelt het Groves opdrag gegee dat indien die kernwapens gereed was voordat die oorlog met Duitsland beëindig is, hy gereed moes wees om dit op Duitsland te laat val.<ref>{{harvnb|Groves|1962|p=184}}.</ref> Die 509ste Saamgestelde Groep is op 17 Desember 1944 op die Wendover leër lugbasis, [[Utah]], onder die bevel van kolonel Paul W. Tibbets geaktiveer. Hierdie basis, naby die grens met [[Nevada]], het die kodenaam ''Kingman'' of ''W-47''. Opleiding is in Wendover en op die Batista leër lugbasis, [[Kuba]], gehou, waar die 393d bombardment eskadron langafstandvlugte oor water geoefen en fop[[pampoenbom]]me laat val het. 'n Spesiale eenheid bekend as Projek ''Alberta'' is in Los Alamos gevestig onder kaptein William S. Parsons van die vloot van Project Y as deel van die Manhattan-projek om te help met die voorbereiding en aflewering van die bomme.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=259–262}}.</ref> Kommandeur Frederick L. Ashworth van Alberta het in Februarie 1945 met die vlootadmiraal [[Chester W. Nimitz]] op [[Guam]] vergader om hom van die projek in kennis te stel. Terwyl hy daar was, het Ashworth North Field op die [[Stille Oseaan]] eiland Tinian gekies as basis vir die 509ste saamgestelde groep , en het hy plek vir die groep en sy geboue gereserveer. Die groep is daar in Julie 1945 ontplooi.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=386–388}}</ref> Farrell het op 30 Julie as verteenwoordiger van die Manhattan-projek by Tinian aangekom.<ref>{{harvnb|Groves|1962|p=311}}.</ref> Die meeste komponente vir ''Little Boy'' het San Francisco op 16 Julie op die kruiser USS Indianapolis verlaat en op 26 Julie op Tinian aangekom. Vier dae later is die skip deur 'n Japannese [[duikboot]] gesink. Die oorblywende komponente, wat ses uraan-235 ringe ingesluit het, is deur drie C-54 Skymasters van die 320ste groep se 320ste troepedraers eskader afgelewer.<ref>{{harvnb|Campbell|2005|pp=39–40}}.</ref> Twee ''Fat Man''-omhulsels is na Tinian gestuur in spesiaal aangepaste 509ste saamgestelde groep se B-29's. Die eerste plutoniumkern was in 'n spesiale C-54.<ref>{{harvnb|Groves|1962|p=341}}.</ref> Aan die einde van April is 'n gesamentlike teikenkomitee van die Manhattan-distrik en USAAF gestig om vas te stel watter stede in Japan teikens moet wees, en beveel Kokura, Hiroshima, Niigata en [[Kyoto]] aan. Op hierdie stadium het die oorlogsminister [[Henry L. Stimson]] tussenbeide getree en aangekondig dat hy die teikenbesluit sou neem en dat hy nie die bombardement op Kyoto sou toestaan op grond van die historiese en godsdienstige betekenis daarvan nie. Groves het Arnold daarom gevra om nie net Kyoto van die lys van kernwapenteikens te verwyder nie, maar ook van teikens vir konvensionele bomaanvalle.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=268–276}}.</ref> Een van Kyoto se plaasvervangers was Nagasaki.<ref>{{harvnb|Groves|1962|p=308}}.</ref> === Kernwapenaanvalle === In Mei 1945 is die tussentydse komitee saamgestel om advies te gee oor oorlogstyd en na-oorlogse gebruik van kernenergie. Die voorsitter van die komitee was Stimson, met [[James F. Byrnes]], 'n voormalige Amerikaanse senator wat kort daarna minister van buitelandse sake sou word, as president [[Harry S. Truman]] se persoonlike verteenwoordiger; Ralph A. Bard, die onder-sekretaris van die vloot; William L. Clayton, die assistent-minister van buitelandse sake; [[Vannevar Bush]]; Karl T. Compton; James B. Conant; en George L. Harrison, 'n assistent van Stimson en president van ''New York Life Insurance Company''. Die tussentydse komitee het op sy beurt 'n wetenskaplike paneel saamgestel bestaande uit Arthur Compton, Fermi, Lawrence en Oppenheimer om advies te gee oor wetenskaplike kwessies. In sy voorlegging aan die tussentydse komitee het die wetenskaplike paneel nie net sy mening uitgespreek oor die waarskynlike fisiese gevolge van 'n atoombom nie, maar ook oor die waarskynlike militêre en politieke impak daarvan.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=530–532}}.</ref> Tydens die Potsdam-konferensie in Duitsland is Truman in kennis gestel dat die Trinity-toets suksesvol was. Hy het aan [[Stalin]], die leier van die Sowjetunie, gesê dat die VSA 'n nuwe superwapen het, sonder om enige besonderhede te gee. Dit was die eerste amptelike mededeling aan die Sowjetunie oor die bom, maar Stalin het dit reeds geweet weens intelligensie daaroor.<ref>{{harvnb|Holloway|1994|pp=116–117}}.</ref> Met die toestemming om die bom teen Japan reeds te gebruik, is geen alternatiewe oorweeg na die Japannese verwerping van die Potsdam-verklaring nie.<ref>{{cite web |url=http://www.cfo.doe.gov/me70/manhattan/potsdam_decision.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20101122185554/http://www.cfo.doe.gov/me70/manhattan/potsdam_decision.htm|archive-date=22 November 2010|title= Potsdam and the Final Decision to Use the Bomb|publisher=US Department of Energy, Office of History and Heritage Resources |work=The Manhattan Project: An Interactive History |access-date=19 Desember 2010}}</ref> [[Lêer:Atomic bombing of Japan.jpg|links|duimnael|''Little Boy'' ontplof oor Hiroshima, Japan, 6 Augustus 1945 (links);''Fat Man'' ontplof oor Nagasaki, Japan, 9 Augustus 1945 (regs).]] Op 6 Augustus 1945 het 'n Boeing B-29 Superfortress (''Enola Gay'') van die 393d Bombardment Squadron, wat deur Tibbets gelei is, met 'n ''Little Boy'' in die bomlaai van North Field opgestyg. Hiroshima, die hoofkwartier van die 2de Algemene Leër en Vyfde Afdeling en 'n aanvangshawe, was die primêre teiken van die sending, met Kokura en Nagasaki as alternatiewe. Met Farrell se toestemming het Parsons, die wapenoffisier wat verantwoordelik was vir die sending, die bomsamestelling in die lug voltooi om die risiko's van 'n kernontploffing te minimaliseer in geval van 'n ongeluk tydens die opstyging.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=315–319}}.</ref> Die bom het op 'n hoogte van 1750 voet (530&nbsp;m) ontplof met 'n ontploffing wat later geskat is as die ekwivalent van 13 kiloton TNT.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=392–393}}</ref> 'n Oppervlakte van ongeveer 12 km2 is vernietig. Japannese amptenare het vasgestel dat 69% van Hiroshima se geboue vernietig is en nog 6-7% beskadig is. Ongeveer 70 000 tot 80 000 mense, van wie 20 000 Japannese soldate en 20 000 Koreaanse slawearbeiders, of ongeveer 30% van die bevolking van Hiroshima, is onmiddellik dood en nog 70 000 beseer.<ref name="USSBS">{{cite web |website=Harry S. Truman Presidential Library and Museum |title=U.S. Strategic Bombing Survey: The Effects of the Atomic Bombings of Hiroshima and Nagasaki |pp=9, 36 |date=19 Junie 1946 |url=http://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/bomb/large/documents/pdfs/65.pdf |access-date=15 Maart 2009 |archive-date=27 Januarie 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/64zoFkjs1?url=http://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/bomb/large/documents/pdfs/65.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.readthespirit.com/ourvalues/life-arises-from-hiroshima-legacy-of-slavery-still-haunts-japan/ |title=Life Arises from Hiroshima: Legacy of slavery still haunts Japan |publisher=Our Values |first=Daniel |last=Buttry |access-date= 15 Junie 2016}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.hiroshimacommittee.org/Facts_NagasakiAndHiroshimaBombing.htm |title=Hiroshima and Nagasaki Bombing – Facts about the Atomic Bomb |publisher=Hiroshimacommittee.org |access-date=11 Augustus 2013}}</ref> Tydens die oggend van 9 Augustus 1945 het 'n tweede B-29 (''Bockscar''), wat deur die bevelvoerder van die 393e Bombardement Squadron, majoor Charles W. Sweeney, geloods is, met 'n ''Fat Man'' aan boord vertrek. Hierdie keer het Ashworth as wapenoffisier gedien en was Kokura die primêre teiken. Sweeney het opgestyg met die wapen wat reeds gewapen was, maar met die elektriese veiligheidsproppe nog aan. Toe hulle Kokura bereik, het hulle gevind dat wolkbedekking die stad verduister het, wat die visuele aanval wat bevele vereis het, onmoontlik gemaak het. Na drie lopies oor die stad, en met minder brandstof, is hulle op pad na die sekondêre teiken, Nagasaki. Ashworth het besluit dat 'n radarbenadering gebruik sou word as die teiken ook versluier was, maar 'n laaste opening in die wolke oor Nagasaki het 'n visuele benadering toegelaat soos beveel. Die ''Fat Man'' is halfpad tussen die Mitsubishi Steel and Arms Works in die suide en die Mitsubishi-Urakami Ordnance Works in die noorde oor die industriële vallei van die stad laat val. Die gevolglike ontploffing het 'n ontploffingsopbrengs gelykstaande aan 21 kiloton TNT, ongeveer dieselfde as die Trinity-toets ontploffing, maar was beperk tot die Urakami-vallei, en 'n groot deel van die stad is beskerm deur die tussenliggende heuwels, wat gelei het tot die vernietiging van ongeveer 44% van die stad. Die bomaanval het ook die industriële produksie van die stad grootliks verlam en 23 200 tot 28 200 Japannese industriële werkers en 150 Japannese soldate gedood.<ref>{{cite book |title=Nuke-Rebuke: Writers & Artists Against Nuclear Energy & Weapons (The Contemporary anthology series) |pp=22–29 |date=1 Mei 1984 |publisher=The Spirit That Moves Us Press}}</ref> Oor die algemeen is na raming 35 000–40 000 mense dood en 60 000 beseer.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=343–346}}.</ref><ref name="Hoddeson et al., pp. 396-397">{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=396–397}}</ref> Groves verwag om op 19 Augustus nog 'n kernwapen gereed te hê, met nog drie in September en nog drie in Oktober.<ref name="Briefing book">{{cite web |title= The Atomic Bomb and the End of World War II, A Collection of Primary Sources |publisher=George Washington University |date= 13 Augustus 1945 |work=National Security Archive Electronic Briefing Book No. 162 |url= http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB162/72.pdf}}</ref> Nog twee Fat Man-omhulsels is gereed gemaak en sou op 11 en 14 Augustus uit Kirtland Field na Tinian vertrek.<ref name="Hoddeson et al., pp. 396-397" /> In Los Alamos het tegnici 24 uur aaneen gewerk om nog 'n plutoniumkern te giet.<ref>{{cite web |url=http://manhattanprojectvoices.org/oral-histories/lawrence-litzs-interview-2012 |title=Lawrence Litz's Interview (2012) |publisher=Manhattan Project Voices |access-date=27 Februarie 2015}}</ref> Alhoewel dit gegiet is, moes dit nog steeds gepars en bedek word, wat tot 16 Augustus sou duur.<ref>{{cite web |url=http://blog.nuclearsecrecy.com/2013/08/16/the-third-cores-revenge/ |title=The Third Core's Revenge |first=Alex |last=Wellerstein |date=16 Augustus 2013 |access-date=27 Februarie 2015}}</ref> Dit kon dus op 19 Augustus gereed gewees het vir gebruik. Op 10 Augustus het Truman in die geheim gevra dat verdere atoombomme nie op Japan gegooi moet word sonder sy uitdruklike opdrag nie.<ref name="Eclipsed by Hiroshima and Nagasaki">{{cite journal |title=Eclipsed by Hiroshima and Nagasaki: Early Thinking about Tactical Nuclear Weapons |first=Barton J. |last=Bernstein |work=International Security |issn=0162-2889 |volume=15 |issue=4 |date=Lente 1991 |pp=149–173 |jstor=2539014}}</ref> Groves het die besending van die derde kern op 13 Augustus op eie gesag opgeskort. Op 11 Augustus skakel Groves vir Warren met die opdrag om 'n opnamespan te organiseer om verslag te doen oor die skade en [[radioaktiwiteit]] in Hiroshima en Nagasaki. 'n Groep met draagbare Geiger-masjiene het op 8 September in Hiroshima aangekom onder leiding van Farrell en Warren, met die Japannese admiraal Masao Tsuzuki, wat as vertaler opgetree het. Hulle het tot 14 September in Hiroshima gebly en daarna Nagasaki van 19 September tot 8 Oktober ondersoek.<ref>{{harvnb|Ahnfeldt|1966|pp=886–889}}.</ref> Hierdie en ander wetenskaplike missies na Japan het waardevolle wetenskaplike en historiese gegewens verskaf.<ref>{{harvnb|Home|Low|1993|p=537}}.</ref> Die noodsaaklikheid van die bomaanvalle op Hiroshima en Nagasaki het 'n onderwerp van kontroversie onder historici geword. Sommige het bevraagteken of 'n "atoomdiplomasie" nie dieselfde doelwitte sou bereik het nie en betwis of die bomaanvalle of die Sowjet-oorlogsverklaring op Japan deurslaggewend was.<ref name="Briefing book" /> Die Franck-verslag was die belangrikste poging om 'n demonstrasie te bewerkstellig, maar is deur die wetenskaplike paneel van die Interim-komitee van die hand gewys.<ref>{{harvnb|Frisch|1970|pp=107–115}}.</ref> Die Szilárd-petisie, wat in Julie 1945 opgestel is en onderteken is deur tientalle wetenskaplikes wat aan die Manhattan-projek werk, was 'n laat poging om president Harry S. Truman te waarsku oor sy verantwoordelikheid om sulke wapens te gebruik. [<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=399–400}}.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/bomb/large/documents/index.php?documentdate=17%20July%201945&documentid=79&studycollectionid=abomb&pagenumber=1 |title=Petition to the President of the United States, 17 Julie 1945. Miscellaneous Historical Documents Collection |publisher=Harry S. Truman Presidential Library and Museum |access-date=20 Oktober 2012 |archive-date=18 Mei 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518092746/http://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/bomb/large/documents/index.php?documentdate=17%20July%201945&documentid=79&studycollectionid=abomb&pagenumber=1 |url-status=dead }}</ref> == Na die oorlog == [[Lêer:Army-Navy E Award Ceremony 68997.jpg|duimnael|Oorhandiging van die Leër-Vloot "E" -toekenning in Los Alamos op 16 Oktober 1945. Staande, van links na regs: J. Robert Oppenheimer, ongeïdentifiseerde, ongeïdentifiseerde, Kenneth Nichols, Leslie Groves, Robert Gordon Sproul, William Sterling Parsons.]] Baie werkers van die Manhattan-projek was verbaas, toe hulle besef dat hulle werk wat baie van hulle nie begryp het nie, het die Hiroshima- en Nagasaki-bomme geproduseer. Net soos in die res van die wêreld; het die koerante in Oak Ridge wat oor die Hiroshima-bom berig het vir $ 1 (vandag $ 11) verkoop.<ref name="life1945082094">{{cite magazine |url=https://books.google.com/books?id=hkgEAAAAMBAJ&lpg=PA25&pg=PA94#v=onepage&q&f=true |title=Mystery Town Cradled Bomb: 75,000 in Oak Ridge, Tenn. Worked Hard and Wondered Long about Their Secret Job |magazine=Life |date=20 August 1945 |access-date=25 November 2011 |page=94}}</ref>{{r|ap19450808}} Alhoewel die bestaan van die bomme openbaar was, het geheimhouding voortgeduur, en baie werkers was onkundig oor hul werk; een het in 1946 gesê: 'Ek weet nie wat ek doen nie, behalwe om na 'n ——— te kyk en 'n ——— langs 'n ——— te draai. Ek weet niks daarvan nie, en daar is niks om te sê nie ". Baie inwoners het voortgegaan om bespreking van 'die goed' in gewone gesprekke te vermy, alhoewel dit die rede vir hul dorp se bestaan was.{{r|wickware19460909}} In afwagting van die bomaanvalle het Groves Henry DeWolf Smyth 'n geskiedenis laat voorberei vir openbare gebruik. Atoomenergie vir militêre doeleindes, beter bekend as die "Smyth-verslag", is op 12 Augustus 1945 aan die publiek vrygestel.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=348–362}}.</ref> Groves en Nichols oorhandig leër-vloot "E" -toekennings aan sleutelkontrakteurs, wie se betrokkenheid tot dusver geheim was. Meer as 20 toekennings van die presidensiële medalje vir verdienste is toegeken aan belangrike kontrakteurs en wetenskaplikes, waaronder Bush en Oppenheimer. Militêre personeel het die Legioen van Verdienste ontvang, waaronder die bevelvoerder van die Leër Vroue Korps, kaptein Arlene G. Scheidenhelm.<ref>{{harvnb|Nichols|1987|p=226}}.</ref> In Hanford het die produksie van plutonium afgeneem namate reaktore B, D en F verslyt het, vergiftig deur splitsingsprodukte en swelling van die grafiet moderator, bekend as die Wigner-effek. Die swelling beskadig die laaibuise waar uraan bestraal is om plutonium te produseer, wat dit onbruikbaar maak. Om die voorsiening van polonium vir die egel-inisieerders te handhaaf, is die produksie beperk en die oudste eenheid, B-stapel, is gesluit sodat ten minste een reaktor in die toekoms beskikbaar sou wees. Navorsing is voortgesit, met DuPont en die Metallurgiese Laboratorium wat 'n redoks-oplosmiddel-ekstraksieproses ontwikkel het as 'n alternatiewe plutonium-ekstraksietegniek vir die bismutfosfaatproses, wat onbehandelde uraan in 'n toestand gelaat het waaruit dit nie maklik herwin kon word nie.<ref name="Jones, pp. 592-593">{{harvnb|Jones|1985|pp=592–593}}.</ref> Bom-ingenieurswese is uitgevoer deur die Z-Afdeling, vernoem na sy direkteur, dr Jerrold R. Zacharias van Los Alamos. Z-Afdeling was aanvanklik in Wendover Field, maar het in September 1945 na Oxnard Field, Nieu-Mexiko, verhuis om nader aan Los Alamos te wees. Dit was die begin van Sandia Base. Die nabygeleë Kirtland Field is gebruik as 'n B-29 basis vir vliegtuigversoenbaarheid en bombaderingstoetse.<ref>{{harvnb|Hansen|1995b|p=V-152}}.</ref> In Oktober is al die personeel en fasiliteite by Wendover na Sandia oorgeplaas.<ref name="Hewlett 1962 625">{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=625}}.</ref> Aangesien reservisbeamptes gedemobiliseer is, is hulle vervang deur ongeveer vyftig gereelde offisiere wat noukeurig gekies is.<ref>{{harvnb|Nichols|1987|pp=225–226}}.</ref> Nichols het aanbeveel dat S-50 en die Alpha-bane by Y-12 gesluit word. Dit is in September gedoen.<ref>{{harvnb|Nichols|1987|pp=216–217}}.</ref> Alhoewel hulle beter gevaar het as ooit tevore,<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=624}}.</ref> kon die Alpha-bane nie meeding met K-25 en die nuwe K-27, wat in Januarie 1946 in werking getree het nie. In Desember is die Y-12-aanleg gesluit, wat die Tennessee Eastman betaalstaat gesny het van 8 600 tot 1 500 en $ 2 miljoen per maand bespaar.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=630, 646}}</ref> [[Lêer:President Truman signs the Atomic Energy Act of 1946 (14698780933).jpg|links|duimnael|President Harry S. Truman onderteken die Wet op Atoomenergie van 1946, wat die Amerikaanse Atoomenergiekommissie tot stand bring.]] Demobilisasie was nêrens meer 'n probleem as in Los Alamos, waar daar 'n uittog van talent was nie. Baie moes nog gedoen word. Die bomme wat op Hiroshima en Nagasaki gebruik is, was soos laboratoriummodelle; werk sou nodig wees om hulle eenvoudiger, veiliger en meer betroubaar te maak. Inploffingmetodes moes ontwikkel word vir uraan in plaas van die verkwistende kanonloopmetode, en saamgestelde uraan-plutoniumkerne was nodig, aangesien daar 'n plutonium tekort was weens die probleme met die reaktore. Onsekerheid oor die toekoms van die laboratorium het dit egter moeilik gemaak om mense te oortuig om te bly. Oppenheimer keer terug na sy werk aan die Universiteit van Kalifornië en Groves stel Norris Bradbury aan as 'n tussentydse plaasvervanger; Bradbury bly die volgende 25 jaar in die pos.<ref name="Hewlett 1962 625" /> Groves het gepoog om die ontevredenheid te wyte aan die gebrek aan geriewe met 'n bouprogram wat verbeterde watervoorsiening, driehonderd huise en ontspanningsgeriewe insluit.<ref name="Jones, pp. 592-593" /> Twee ''Fat Man''-tipe ontploffings is in Julie 1946 by die [[Bikini-atol]] uitgevoer as deel van Operasie ''Crossroads'' om die effek van kernwapens op oorlogskepe te ondersoek.<ref>{{harvnb|Nichols|1987|p=234}}.</ref> ''Able'' is op 1 Julie 1946 ontplof. Die meer skouspelagtige ''Baker'' is op 25 Julie 1946 onder water ontplof.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=594}}.</ref> Na die bomaanvalle op Hiroshima en Nagasaki, het 'n aantal fisici van die Manhattan-projek die ''Bulletin of the Atomic Scientists'' gestig, wat begin het as 'n noodaksie wat onderneem is deur wetenskaplikes wat die dringende behoefte aan 'n onmiddellike opvoedkundige program oor kernwapens gesien het.<ref>{{harvnb|Grodzins|Rabinowitch|1963|p=vii}}.</ref> In die lig van die vernietiging van die nuwe wapens en in afwagting op die kernwapenwedloop, het verskeie projeklede, waaronder Bohr, Bush en Conant, die mening uitgespreek dat dit nodig is om ooreenstemming te bereik oor internasionale beheer oor kernnavorsing en kernwapens. Die Baruch-plan, wat in Junie 1946 in 'n toespraak aan die nuutgestigte Verenigde Nasies se Atoomenergiekommissie (UNAEC) bekendgestel is, het voorgestel dat 'n internasionale kernontwikkelingsowerheid ingestel word, maar is nie aanvaar nie.<ref>{{harvnb|Gosling|1994|pp=55–57}}.</ref> Na 'n binnelandse debat oor die permanente bestuur van die kernprogram, is die Verenigde State se Atoomenergiekommissie (AEC) in die lewe geroep deur die Wet op Atoomenergie van 1946 om die funksies en bates van die Manhattan-projek oor te neem. Dit het burgerlike beheer oor kernontwikkeling gevestig en die ontwikkeling, produksie en beheer van atoomwapens van die weermag geskei. Militêre aspekte is oorgeneem deur die Special Weapons Project (AFSWP) van die weermag.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=394–398}}.</ref> Alhoewel die Manhattan-projek op 31 Desember 1946 opgehou het, is die Manhattan-distrik eers op 15 Augustus 1947 ontbind.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=600}}.</ref> == Koste == {| class="wikitable" style="float:right; margin-top:0; margin-left:1em; font-size:9pt; line-height:10pt; width:30%;" |+ style="margin-bottom: 5px;" | Manhattan-projek kostes tot 31 Desember 1945<ref name="Schwartz">{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=723–724}}.</ref> ! Terrein ! Koste (1945 VSD) ! Koste Inflasie gereken teen 2019 VSD) ! % van totaal |- | Oak Ridge | style="text-align:right;"| $1,19 triljoen | style="text-align:right;"| $13,6 triljoen | style="text-align:right;"| 62.9% |- | Hanford | style="text-align:right;"| $390 miljoen | style="text-align:right;"| $4,48 triljoen | style="text-align:right;"| 20.6% |- | Spesiale bedryfsmateriaal | style="text-align:right;"| $103 miljoen | style="text-align:right;"| $1,19 triljoen | style="text-align:right;"| 5.5% |- | Los Alamos | style="text-align:right;"| $74,1 miljoen | style="text-align:right;"| $850 miljoen | style="text-align:right;"| 3.9% |- | Navorsing en ontwikkeling | style="text-align:right;"| $69,7 miljoen | style="text-align:right;"| $800 miljoen | style="text-align:right;"| 3.7% |- | Regering se oorhoofkoste | style="text-align:right;"| $37,3 miljoen | style="text-align:right;"| $428 miljoen | style="text-align:right;"| 2% |- | Swaarwateraanlegte | style="text-align:right;"| $26,8 miljoen | style="text-align:right;"| $307 miljoen | style="text-align:right;"| 1.4% |- | '''Totaal''' | style="text-align:right;"| '''$1,89 triljoen | style="text-align:right;"| '''$21,7 triljoen |} Die projekbesteding tot 1 Oktober 1945 was $ 1,845 miljard, gelykstaande aan minder as nege dae se oorlogsbesteding, en was $ 2,191 miljard toe die AEC op 1 Januarie 1947 beheer oorgeneem het. Die totale toewysing was $ 2,4 miljard. Meer as 90% van die koste was vir die bou van aanlegte en die vervaardiging van splytbare materiale, en minder as 10% vir die ontwikkeling en vervaardiging van die kernwapens.<ref>{{harvnb|Nichols|1987|pp=34–35}}.</ref><ref name="ej19450807">{{cite news |url=https://news.google.com/newspapers?id=yuVkAAAAIBAJ&sjid=KoENAAAAIBAJ&pg=5621%2C2841878 |title=Atomic Bomb Seen as Cheap at Price |newspaper=Edmonton Journal |date=7 Augustus 1945 |access-date=1 Januarie 2012 |page=1}}</ref> Altesaam vier bomme (die ''Trinity''-toestel, ''Little Boy'', ''Fat Man'' en 'n ongebruikte ''Fat Man''-bom) is teen die einde van 1945 vervaardig, wat die gemiddelde koste per bom op ongeveer $ 500 miljoen in 1945 dollar te staan bring. Ter vergelyking was die totale koste van die projek teen die einde van 1945 ongeveer 90% van die totale besteding aan die vervaardiging van Amerikaanse kleinwapens (nie ammunisie ingesluit nie) en 34% van die totale besteding aan Amerikaanse [[tenk]]s gedurende dieselfde tydperk.<ref name="Schwartz" /> Oor die algemeen was dit die tweede duurste wapenprojek wat die Verenigde State in die Tweede Wêreldoorlog onderneem het, na slegs die ontwerp en produksie van die Boeing B-29 Superfortress.<ref>{{harvnb|O'Brien|2015|pp=47–48}}.</ref> == Nalatenskap == Die politieke en kulturele gevolge van die ontwikkeling van kernwapens was diepgaande en ingrypend. William Laurence van ''[[The New York Times]]'', die eerste wat die uitdrukking "''Atomic Age''" gebruik het,<ref name="laurence19450926">{{cite news |url=https://books.google.com/books?id=2fpLSlthuEMC&lpg=PA10&ots=vv5mTfKJUM&pg=PA10#v=onepage&f=false |title=Drama of the Atomic Bomb Found Climax in July 16 Test |newspaper=The New York Times |date=26 September 1945 |access-date=1 Oktober 2012 |last=Laurence |first=William L. |author-link=William Laurence}}</ref> het in die lente van 1945 die amptelike korrespondent vir die Manhattan-projek geword. In 1943 en 1944 het hy sonder sukses probeer om die kantoor van sensuur te oorreed om skriftelik toe te laat. oor die plofbare potensiaal van uraan, en regeringsamptenare het gemeen dat hy die reg verdien het om verslag te doen oor die grootste geheim van die oorlog. Laurence was getuie van die Trinity-toets<ref>{{harvnb|Sweeney|2001|pp=204–205}}.</ref> en die bomaanval op Nagasaki en skryf die amptelike persverklarings wat daarvoor voorberei is. Hy het 'n reeks artikels geskryf wat die deugde van die nuwe wapen betuig. Sy verslaggewing voor en na die bomaanvalle het die publiek bewus gemaak van die potensiaal van kerntegnologie en die ontwikkeling daarvan in die Verenigde State en die Sowjetunie gemotiveer.<ref>{{harvnb|Holloway|1994|pp=59–60}}.</ref> [[Lêer:Aerial view of Niagara Falls Storage Site, Lewiston, New York (2002).jpg|duimnael|Die Lake Ontario Ordnance Works (LOOW) naby die [[Niagara-waterval]] het die vernaamste bewaarplek vir Manhattan-projekafval vir die Oos-Verenigde State geword.<ref>{{cite web|url=http://www.niagaracounty.com/Portals/4/Docs/CLP%20Final%20Report%20Sept%2008.pdf|title=The Community LOOW Project: A Review of Environmental Investigations and Remediation at the Former Lake Ontario Ordnance Works|date=September 2008|publisher=King Groundwater Science, Inc.|access-date= 4 April 2021|archive-date=17 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917040633/http://www.niagaracounty.com/Portals/4/Docs/CLP%20Final%20Report%20Sept%2008.pdf|url-status=dead}}</ref>Al die radioaktiewe materiale wat op die LOOW-terrein gestoor is – insluitend [[torium]], uraan en die grootste konsentrasie [[radium]]-226 ter wêreld – is in 1991. in 'n "Interim Waste Containment Structure" (op die voorgrond) begrawe.<ref name="COE2">{{cite web|url=http://www.lm.doe.gov/Niagara/Fact_Sheet__Niagara_Falls_Storage_Site.pdf|title=Niagara Falls Storage Site, New York|date=31 August 2011|publisher=U.S. Army Corps of Engineers|archive-url=https://web.archive.org/web/20170223003831/http://www.lm.doe.gov/Niagara/Fact_Sheet__Niagara_Falls_Storage_Site.pdf|archive-date=23 Februarie 2017}}</ref><ref name="Jenks">{{cite journal|last=Jenks|first=Andrew|date=Julie 2002|title=Model City USA: The Environmental Cost of Victory in World War II and the Cold War|journal=Environmental History|volume=12|issue=77|page=552|doi=10.1093/envhis/12.3.552}}</ref><ref name="DePalma">{{cite news|last=DePalma|first=Anthony|title=A Toxic Waste Capital Looks to Spread it Around; Upstate Dump is the Last in the Northeast|newspaper=The New York Times|date=10 March 2004|url=https://www.nytimes.com/2004/03/10/nyregion/toxic-waste-capital-looks-spread-it-around-upstate-dump-last-northeast.html}}</ref>]] Die oorlogstydse Manhattan-projek het 'n nalatenskap gelaat in die vorm van die netwerk van nasionale laboratoriums: die Lawrence Berkeley National Laboratory, Los Alamos National Laboratory, Oak Ridge National Laboratory, Argonne National Laboratory en Ames Laboratory. Nog twee is deur Groves gestig kort na die oorlog, die Brookhaven National Laboratory in Upton, New York, en die Sandia National Laboratories in [[Albuquerque, Nieu-Meksiko]]. Groves het $ 72 miljoen aan hulle toegewys vir navorsingsaktiwiteite in die boekjaar 1946–1947.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=633–637}}.</ref> Hulle sou in die voorhoede wees van die soort grootskaalse navorsing wat Alvin Weinberg, die direkteur van die Oak Ridge Nasionale Laboratorium, ''Big Science'' sou noem.<ref>{{harvnb|Weinberg|1961|p=161}}.</ref> Die Naval Research Laboratory was al lank geïnteresseerd in die vooruitsig om kernkrag vir oorlogskepaandrywing te gebruik, en het probeer om sy eie kernprojek te skep. In Mei 1946 besluit [[Chester W. Nimitz]], nou hoof van die vlootoperasies, dat die vloot eerder met die Manhattan-projek moet werk. 'n Groep vlootoffisiere is aan Oak Ridge toegewys, waarvan die oudste kaptein Hyman G. Rickover, wat daar assistent-direkteur geword het. Hulle het hulself verdiep in die studie van kernenergie en die grondslag gelê vir 'n kernvloot.<ref>{{harvnb|Hewlett|Duncan|1969|pp=74–76}}.</ref> 'n Soortgelyke groep lugmagpersoneel het in September 1946 op Oak Ridge aangekom met die doel om kernvliegtuie te ontwikkel.<ref>{{harvnb|Hewlett|Duncan|1969|pp=72–74}}.</ref> Hul kernenergie vir die voortstuwing van vliegtuie (NEPA) -projek het geweldige tegniese probleme ondervind en is uiteindelik gekanselleer.<ref>{{harvnb|Hewlett|Duncan|1969|pp=490–493, 514–515}}</ref> Die vermoë van die nuwe reaktore om radioaktiewe isotope in voorheen ongehoorde hoeveelhede te skep, het in die onmiddellike naoorlogse jare 'n rewolusie in kernmedisyne veroorsaak. Vanaf middel 1946 het Oak Ridge radioisotope begin versprei na hospitale en universiteite. Die meeste bestellings was vir jodium-131 en fosfor-32, wat gebruik is vir die diagnose en behandeling van [[kanker]]. Benewens medisyne, is isotope ook gebruik in biologiese, industriële en landbou-navorsing.<ref>{{harvnb|Hewlett|Duncan|1969|pp=252–253}}.</ref> By die oorhandiging van beheer aan die Atoomenergiekommissie neem Groves afskeid van die mense wat aan die Manhattan-projek gewerk het:<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=655}}.</ref> {{cquote|Vyf jaar gelede was die idee van kernkrag slegs 'n droom. Julle het daardie droom 'n werklikheid gemaak. Julle het die newelagtige idees aangegryp en in werklikheid omskep. Julle het stede gebou waar daar vantevore geen was nie. Julle het sulke groot industriële aanlegte met noukeurige konstruksie gebou, wat tot dusver as onmoontlik geag was. Julle het die wapen gebou wat die oorlog beëindig het en daardeur ontelbare Amerikaanse lewens gered. Wat vredestydse toepassings betref, het julle die sluier gelig oor die uitsig op 'n nuwe wêreld.}} In 2014 het die Amerikaanse Kongres 'n wet aanvaar wat voorsiening maak vir 'n nasionale park wat toegewy is aan die geskiedenis van die Manhattan-projek.<ref>{{cite web |url=http://energy.gov/management/office-management/operational-management/history/manhattan-project/manhattan-project-0 |title=Manhattan Project National Historical Park |publisher=United States Department of Energy |access-date=2 Augustus 2015 |archive-date=11 Augustus 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150811123138/http://energy.gov/management/office-management/operational-management/history/manhattan-project/manhattan-project-0 |url-status=dead }}</ref> Die ''Manhattan Project National Historical Park'' is op 10 November 2015 gevestig.<ref>{{cite web |title=Manhattan Project National Historical Park |url=https://www.energy.gov/management/office-management/operational-management/history/manhattan-project/manhattan-project-0 |publisher=Department of Energy |access-date=10 November 2015}}</ref> == Sien ook == * [[Uraan-234]] == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronne == === Algemene, administratiewe en diplomatieke geskiedenis === {{Refbegin|30em}} * {{cite journal |last=Bernstein |first=Barton J. |title=The Uneasy Alliance: Roosevelt, Churchill, and the Atomic Bomb, 1940–1945 |publisher=University of Utah |date=June 1976 |journal=The Western Political Quarterly |pp=202–230 |volume= 29 |issue= 2 |jstor=448105|doi=10.2307/448105}} * {{cite book |last=Campbell |first= Richard H. |year=2005 |title=The Silverplate Bombers: A History and Registry of the Enola Gay and Other B-29s Configured to Carry Atomic Bombs |location=Jefferson, North Carolina |publisher=McFarland & Company |isbn= 0-7864-2139-8 |oclc=58554961}} * {{cite book |last=Fine |first=Lenore |last2=Remington |first2=Jesse A. |title=The Corps of Engineers: Construction in the United States |publisher=United States Army Center of Military History |url=http://www.history.army.mil/html/books/010/10-5/CMH_Pub_10-5.pdf |access-date=25 August 2013 |location=Washington, D.C. |year=1972 |oclc=834187 |archive-date=1 Februarie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170201142645/https://history.army.mil/html/books/010/10-5/CMH_Pub_10-5.pdf |url-status=dead }} * {{cite journal |last=Frisch |first=David H. |title=Scientists and the Decision to Bomb Japan |journal=Bulletin of the Atomic Scientists |volume= 26 |issue= 6 |pp=107–115 |publisher=Educational Foundation for Nuclear Science|date=June 1970|issn=0096-3402}} * {{cite book |last=Gilbert |first=Keith V. |title=History of the Dayton Project |publisher=Mound Laboratory, Atomic Energy Commission |location=Miamisburg, Ohio |year=1969 |url=http://www.eecap.org/PDF_Files/Ohio/Dayton_Project/History/HISTORY_OF_THE_DAYTON_PROJECT.pdf |access-date=31 October 2014 |oclc=650540359 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412054801/https://www.eecap.org/PDF_Files/Ohio/Dayton_Project/History/HISTORY_OF_THE_DAYTON_PROJECT.pdf |archive-date=12 April 2019 |url-status=dead }} * {{cite book |last=Gosling |first=Francis George |title=The Manhattan Project: Making the Atomic Bomb |year=1994 |location=Washington, DC |publisher=United States Department of Energy, History Division |oclc=637052193}} * {{cite book |last=Gowing |first=Margaret |title=Britain and Atomic Energy, 1935–1945 |year=1964 |location=London |publisher=Macmillan Publishing |oclc=3195209}} * {{cite book |editor-last=Grodzins |editor-first=Morton |editor2-last=Rabinowitch |editor2-first=Eugene |title=The Atomic Age: Scientists in National and World Affairs|year=1963|publisher=Basic Book Publishing |location=New York |oclc=15058256}} * {{cite book |last=Hewlett |first=Richard G. |last2=Anderson |first2=Oscar E. |title=The New World, 1939–1946 |location=University Park |publisher=Pennsylvania State University Press |year=1962 |url=https://www.governmentattic.org/5docs/TheNewWorld1939-1946.pdf |access-date=26 Maart 2013 |isbn=0-520-07186-7 |oclc=637004643 }} * {{cite book |last=Hewlett |first=Richard G. |last2=Duncan |first2=Francis |title=Atomic Shield, 1947–1952 |series=A History of the United States Atomic Energy Commission |publisher=Pennsylvania State University Press |location=University Park|year=1969 |isbn=0-520-07187-5|oclc=3717478}} * {{cite journal |last=Hijiya |first=James A. |url=http://www.amphilsoc.org/sites/default/files/Hijiya.pdf |title=The Gita of Robert Oppenheimer |date=June 2000 |volume=144 |issue=2 |pages=123–167 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130515224154/http://www.amphilsoc.org/sites/default/files/Hijiya.pdf |archive-date=15 Mei 2013 |journal=Proceedings of the American Philosophical Society |access-date=16 Desember 2013 }} * {{cite book |last=Holl |first=Jack M. |title=Argonne National Laboratory, 1946–96 |first2=Richard G. |last2=Hewlett |first3=Ruth R. |last3=Harris |publisher=University of Illinois Press |year=1997 |isbn=978-0-252-02341-5}} * {{cite book |last=Holloway |first=David |title=Stalin and the Bomb: The Soviet Union and Atomic Energy, 1939–1956 |location=New Haven, Connecticut |publisher=Yale University Press |year=1994 |isbn=0-300-06056-4 |oclc=29911222}} * {{cite book |last=Howes |first=Ruth H. |last2=Herzenberg |first2=Caroline L. |title=Their Day in the Sun: Women of the Manhattan Project |location=Philadelphia |publisher=Temple University Press |year=1999 |isbn=1-56639-719-7 |oclc=49569088}} * {{cite book |last=Hunner |first=Jon |title=Inventing Los Alamos: The Growth of an Atomic Community |location=Norman |publisher=University of Oklahoma Press |year=2004 |isbn=978-0-8061-3891-6|oclc=154690200}} * {{cite book |last=Johnson |first=Charles |last2=Jackson |first2=Charles |title= City Behind a Fence: Oak Ridge, Tennessee, 1942–1946 |location=Knoxville|publisher=University of Tennessee Press |year=1981 |isbn=0-87049-303-5 |oclc=6331350}} * {{cite book |last=Jones |first=Vincent |title=Manhattan: The Army and the Atomic Bomb |publisher=United States Army Center of Military History |location=Washington, D.C. |year=1985 |oclc=10913875 |url=http://www.history.army.mil/html/books/011/11-10/CMH_Pub_11-10.pdf |access-date=25 Augustus 2013 |archive-date=7 Oktober 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141007074359/http://www.history.army.mil/html/books/011/11-10/CMH_Pub_11-10.pdf |url-status=dead }} * {{cite book |last=Jungk |first=Robert |year=1958 |title=Brighter than a Thousand Suns: A Personal History of the Atomic Scientists |location=New York |publisher=Harcourt Brace |isbn=0-15-614150-7 |oclc=181321}} * {{cite book |last=O'Brien |first=Phillips Payson |title=How the War was Won |date=2015 |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-01475-6 |oclc=907550561}} * {{cite book |last= Phelps |first= Stephen |year= 2010 |title= The Tizard Mission: the Top-Secret Operation that Changed the Course of World War II |location= Yardley, Pennsylvania |publisher= Westholme |isbn=978-1-59416-116-2 |oclc=642846903}} * {{cite book |last=Rhodes |first=Richard |title=The Making of the Atomic Bomb |location=New York |publisher=Simon & Schuster |year=1986 |isbn=0-671-44133-7|oclc=13793436}} * {{cite book |last=Stacey |first=C. P. |url=http://www.cmp-cpm.forces.gc.ca/dhh-dhp/his/docs/AMG_e.pdf |title=Arms, Men and Government: The War Policies of Canada, 1939&nbsp;– 1945 |publisher=The Queen's Printer by authority of the Minister of National Defence |year=1970 |oclc=610317261 |access-date= 4 April 2021 |archive-date=20 Junie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190620111320/http://www.cmp-cpm.forces.gc.ca/dhh-dhp/his/docs/AMG_e.pdf |url-status=dead }} * {{cite book |last=Sweeney |first=Michael S. |title=Secrets of Victory: The Office of Censorship and the American Press and Radio in World War II |publisher=University of North Carolina Press |year=2001 |location=Chapel Hill |isbn=0-8078-2598-0 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/secretsofvictory00swee }} * {{cite book |last=Villa |first=Brian L. |title=The Second World War as a National Experience: Canada |contribution=Chapter 11: Alliance Politics and Atomic Collaboration, 1941–1943 |publisher=The Canadian Committee for the History of the Second World War, Department of National Defence |year=1981 |editor-first=Aster |editor-last=Sidney |oclc=11646807 |url=http://www.ibiblio.org/hyperwar/UN/Canada/Natl_Exp/index.html |access-date=8 Desember 2014 }} * {{cite book |last=Williams |first=Mary H. |title=Chronology 1941–1945 |location=Washington, D.C. |publisher=Office of the Chief of Military History, Department of the Army |year=1960 |oclc=1358166}} {{Refend}} === Tegniese geskiedenis === {{Refbegin|30em}} * {{cite book |editor-last=Ahnfeldt|editor-first=Arnold Lorentz |title= Radiology in World War II |publisher=Office of the Surgeon General, Department of the Army |location=Washington, D.C. |year=1966 |oclc=630225}} * {{Cite journal |last=Baker |first=Richard D. |last2=Hecker |first2=Siegfried S. |last3=Harbur |first3=Delbert R. |title=Plutonium: A Wartime Nightmare but a Metallurgist's Dream |url=http://library.lanl.gov/cgi-bin/getfile?07-16.pdf |journal=Los Alamos Science |issue=Winter/Spring |year=1983 |pp=142–151 |access-date=22 November 2010 |archive-date=17 Oktober 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111017034523/http://library.lanl.gov/cgi-bin/getfile?07-16.pdf |url-status=dead }} * {{cite book |editor-last= Ermenc |editor-first= Joseph J. |title= Atomic Bomb Scientists: Memoirs, 1939–1945 |year= 1989 |publisher= Meckler |location= Westport, Connecticut and London |isbn= 978-0-88736-267-5}} (1967 interview with Groves) * {{cite book |last=Hanford Cultural and Historic Resources Program |year=2002 |publisher=Pacific Northwest National Laboratory |title=History of the Plutonium Production Facilities, 1943–1990 |location=Richland, WA |oclc=52282810}} * {{cite book |last=Hansen |first=Chuck |series=Swords of Armageddon: US Nuclear Weapons Development since 1945 |title=Volume I: The Development of US Nuclear Weapons |location=Sunnyvale, California |publisher=Chukelea Publications |year= 1995a |isbn=978-0-9791915-1-0|oclc=231585284}} * {{cite book |last=Hansen |first=Chuck |series=Swords of Armageddon: US Nuclear Weapons Development since 1945 |title=Volume V: US Nuclear Weapons Histories |location=Sunnyvale, California |publisher=Chukelea Publications |year= 1995b |isbn=978-0-9791915-0-3|oclc=231585284}} * {{cite book |last1= Hawkins |first1= David |last2= Truslow |first2= Edith C. |last3= Smith |first3= Ralph Carlisle |title= Manhattan District history, Project Y, the Los Alamos story, Vol. 2 |publisher= Tomash Publishers |year= 1961 |location= Los Angeles |quote= Originally published as Los Alamos Report LAMS-2532 |isbn= 978-0-938228-08-0 |osti= 1087645 |doi= 10.2172/1087645 |url-access= registration |url= https://archive.org/details/projectylosalamo0002unse }} * {{cite book |last=Hoddeson |first=Lillian |first2=Paul W. |last2=Henriksen |first3=Roger A. |last3=Meade |first4=Catherine L. |last4=Westfall |title=Critical Assembly: A Technical History of Los Alamos During the Oppenheimer Years, 1943–1945 |location=New York |publisher=Cambridge University Press |year=1993 |isbn=978-0-521-44132-2 |oclc=26764320 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/criticalassembly0000unse }} * {{cite journal |last=Home |first=R. W. |last2=Low |first2=Morris F. |title=Postwar Scientific Intelligence Missions to Japan |journal=Isis |volume= 84 |issue= 3 |date=September 1993 |pp=527–537 |jstor=235645 |doi=10.1086/356550}} * {{cite journal |last=Kemp |first=R. Scott |title=The End of Manhattan: How the Gas Centrifuge Changed the Quest for Nuclear Weapons |journal=Technology and Culture |issn=0040-165X |volume=53 |issue=2 |date=April 2012 |pp=272–305 |doi=10.1353/tech.2012.0046}} * {{cite journal |last=Ruhoff |first=John |last2=Fain |first2=Pat |title=The First Fifty Critical days |date=June 1962 |journal=Mallinckrodt Uranium Division News |volume=7 |issue=3 and 4 |access-date=30 Oktober 2010 |url=http://www.mphpa.org/classic/CP/Mallinckrodt/Pages/MALK_Gallery_01.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150330001357/http://www.mphpa.org/classic/CP/Mallinckrodt/Pages/MALK_Gallery_01.htm |archive-date=30 Maart 2015 }} * {{cite book |last=Sandia |title=The History of the Mk4 Bomb |year=1967 |url=https://osf.io/962rw/download |publisher=Sandia National Laboratory |access-date=11 November 2019 }} * {{cite book |last=Serber |first=Robert |first2=Richard |last2=Rhodes |title=The Los Alamos Primer: The First Lectures on How to Build an Atomic Bomb |location=Berkeley|publisher=University of California Press |year=1992 |isbn=978-0-520-07576-4|oclc=23693470}} (Available on [[commons:File:Los Alamos Primer.pdf|Wikimedia Commons]]) * {{cite book |last=Smyth |first=Henry DeWolf |title=Atomic Energy for Military Purposes: the Official Report on the Development of the Atomic Bomb under the Auspices of the United States Government, 1940–1945 |location=Princeton, New Jersey |publisher=Princeton University Press |year=1945 |oclc=770285}} * {{cite book |last=Thayer |first=Harry |title=Management of the Hanford Engineer Works In World War II: How the Corps, DuPont and the Metallurgical Laboratory Fast Tracked the Original Plutonium Works |publisher=American Society of Civil Engineers Press |location= New York |year=1996 |isbn=978-0-7844-0160-6|oclc=34323402}} * {{cite book |last=Waltham |first=Chris |title=An Early History of Heavy Water |publisher=Department of Physics and Astronomy, University of British Columbia |date=20 June 2002|arxiv=physics/0206076 |bibcode=2002physics...6076W}} * {{cite journal |last=Weinberg |first=Alvin M. |title=Impact of Large-Scale Science on the United States |journal=Science |series=New Series |volume=134 |issue=3473 |date=21 Julie 1961 |pp=161–164 |jstor=1708292 |bibcode=1961Sci...134..161W |doi=10.1126/science.134.3473.161 |pmid=17818712}} {{Refend}} === Herinneringe van deelnemers === {{Refbegin|30em}} * {{cite book |last=Bethe |first=Hans A. |author-link=Hans Bethe |title=The Road from Los Alamos |location=New York |publisher=Simon and Schuster |year=1991 |isbn=0-671-74012-1 |oclc=22661282 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/roadfromlosalamo00beth}} * {{cite book |last=Compton |first=Arthur |year=1956 |title=Atomic Quest |url=https://archive.org/details/atomicquestperso0000comp |url-access=registration |location=New York |publisher=Oxford University Press |oclc=173307}} * {{cite book |last=Goudsmit |first=Samuel A. |title=Alsos |publisher=Henry Schuman |year=1947 |location=New York |isbn=0-938228-09-9|oclc=8805725}} * {{cite book |last=Groves|first=Leslie |author-link=Leslie Groves |title=Now it Can be Told: The Story of the Manhattan Project |url=https://archive.org/details/nowitcanbetolds00grov|url-access=registration|location=New York |publisher=Harper & Row |year=1962 |isbn=0-306-70738-1|oclc=537684}} * {{cite book |author-link=Leona Woods|last=Libby|first=Leona Marshall|title=Uranium People |location=New York |publisher=Charles Scribner's Sons |year=1979 |isbn=0-684-16242-3 |oclc=4665032}} * {{cite book |last=Nichols |first=Kenneth David |title=The Road to Trinity: A Personal Account of How America's Nuclear Policies Were Made |location=New York |publisher=William Morrow and Company |year= 1987|isbn=0-688-06910-X|oclc=15223648}} * {{cite book |author-link=Stanislaw Ulam|last=Ulam|first=Stanislaw|title=Adventures of a Mathematician |url=https://archive.org/details/adventuresofmath0000ulam|url-access=registration|location=New York |publisher=Charles Scribner's Sons |year=1976 |isbn=0-520-07154-9 |oclc= 1528346}} {{Refend}} {{Manhattan-projek}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Krygskunde]] [[Kategorie:Uraan]] [[Kategorie:Kernfisika]] [[Kategorie:Manhattan-projek]] 6axcd9g3m0xulhrwx4yt78ucl4jhmkb 2894116 2894112 2026-04-15T14:32:38Z Sobaka 328 /* Trinity */ opruim 2894116 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas militêre eenheid | naam = Manhattan-projek | beeld = Trinity shot color.jpg | beeld_byskrif = Die Trinity-toets van die Manhattan-projek was die eerste kernwapenontploffing. | gestig = 1942 | ontbind = 15 Augustus 1947 | land = {{vlagland|Verenigde State}}<br />{{vlagland|Verenigde Koninkryk}}<br />{{vlagland|Kanada}} | weermagdeel = | organisasie = | onderdeel van = Amerikaanse Weermagkorps van Ingenieurs | logo = | vaandel = | vlag = | rondeel = | tipe = | spesialisasie = | hoofkwartier = Oak Ridge, [[Tennessee]], VSA | opperbevelhebber = [[James C. Marshall]]<br />[[Kenneth Nichols]] | hooftitel = | hoofnaam = | aantal = | diensplig = | reserwe = | kommandostruktuur = | paramilitêr = | minouderdom = | motto = | mars = | kleur = | uitrusting = | veldslae = Geallieerde inval in Italië<br />Geallieerde inval in Frankryk<br />Geallieerde inval in Duitsland<br />Atoombomaanvalle op [[Hirosjima]] en [[Nagasaki]]<br />Geallieerde besetting van Japan | aantal veldslae = | onderskeiding = [[Lêer:Manhattan District.svg|110px|senter]]<br />[[Lêer:Manhattan Project emblem.png|110px|senter]] | begroting = | persentbbp = }} Die '''Manhattan-projek''' was 'n navorsings- en ontwikkelingsonderneming gedurende [[Tweede Wêreldoorlog]] wat die eerste [[kernwapen]] vervaardig het. Dit is gelei deur die [[Verenigde State]] met die steun van die [[Verenigde Koninkryk]] en [[Kanada]]. Van 1942 tot 1946 was die projek onder leiding van generaal-majoor [[Leslie Groves]] van die ''US Army Corps of Engineers''. Kernfisikus [[Robert Oppenheimer]] was die direkteur van die Los Alamos-laboratorium wat die kernwapens ontwerp het. Die weermagkomponent van die projek was eers as die '''Manhattan District''' bekend; '''Manhattan''' het geleidelik die amptelike kodenaam, '''Development of Substitute Materials''' vir die hele projek vervang. Later het die vroeëre Britse eweknie, "Tube Alloys" ook deel van die projek geword. Die Manhattan-projek het in klein begin in 1939, maar het gegroei totdat meer as 130&nbsp;000 mense in diens geneem was en het bykans VS$2&nbsp;miljard gekos. Meer as 90 persent van die koste was om fabrieke te bou en [[Kernsplyting|splytbare materiaal]] te vervaardig, met minder as 10 persent vir die ontwikkeling en vervaardiging van die wapens. Navorsing en produksie het op meer as dertig terreine in die Verenigde State, die Verenigde Koninkryk en Kanada plaasgevind. Twee tipes atoombomme is gelyktydig tydens die oorlog ontwikkel: 'n betreklik eenvoudige kanonloop-tipe en 'n meer ingewikkelde ineenploftipe kernwapen. Die ''Thin Man''-kanonloop-ontwerp was onprakties om saam met [[plutonium]] te gebruik, en daarom is 'n eenvoudiger kanonloop-tipe genaamd [[Little Boy]] ontwikkel wat uraan-235 gebruik, 'n [[isotoop]] wat slegs 0,7 persent van natuurlike [[uraan]] uitmaak. Aangesien dit chemies identies is aan die algemeenste isotoop, [[uraan-238]], en byna dieselfde massa het, is dit moeilik om die twee te skei. Drie metodes is gebruik vir [[uraanverryking]]: elektromagneties, gasvormig en termies. Die meeste van hierdie werk is in die Clinton Engineer Works in Oak Ridge, [[Tennessee]], uitgevoer. Parallel met die werk aan uraan was die poging om plutonium te vervaardig, 'n proses wat in 1940 aan die [[Universiteit van Kalifornië, Berkeley|Universiteit van Kalifornië]] ontdek is. Die haalbaarheid van die wêreld se eerste kunsmatige kernreaktor, die ''[[Chicago Pile-1]]'', is in 1942 by die Metallurgical Laboratory gedemonstreer. By die [[Universiteit van Chicago]] het die projek die X-10 Grafietreaktor by Oak Ridge ontwerp en die produksiereaktore op die Hanford-terrein in [[Washington (deelstaat)|Washington]], waarin uraan bestraal en in plutonium omgeskakel is. Die plutonium is toe chemies van die uraan geskei met behulp van die bismutfosfaatproses. Die ''[[Fat Man]]''-plutonium-ineenploftipe wapen is ontwikkel in 'n gesamentlike ontwerp- en ontwikkelingspoging deur die Los Alamos-laboratorium. Die projek was ook verantwoordelik vir die insameling van [[Spioenasie|intelligensie]] oor die [[Duitse kernwapenprogram]]. Deur [[Operasie Alsos]] het personeel van Manhattan-projek in Europa gedien, soms agter vyandelike lyne, waar hulle kernmateriaal en dokumente versamel het en Duitse wetenskaplikes gewerf het. Ondanks die streng sekuriteit van die Manhattan-projek, het die Sowjet-atoomspioene die program suksesvol binnegedring. Die eerste kerntoestel wat ooit ontplof is, was 'n bomontploffing tydens die [[Trinity-kernwapentoets]] wat op 16 Julie 1945 by die ''Alamogordo Bombing and Gunnery Range'' in [[Nieu-Meksiko]] uitgevoer is. ''[[Little Boy]]'' en ''[[Fat Man]]'' bomme is 'n maand later as kernwapens in onderskeidelik [[Hiroshima]] en [[Nagasaki]] gebruik met personeel van Manhattan-projek wat as bommonteringtegnikuste en as wapentegnikuste op die bomwerpers gedien het. In die onmiddellike naoorlogse jare het die Manhattan-projek wapentoetse by die [[Bikini-ringeiland]] uitgevoer as deel van ''Operation Crossroads'', nuwe wapens ontwikkel, die ontwikkeling van die netwerk van nasionale laboratoriums bevorder, mediese navorsing oor radiologie gesteun en die grondslag gelê vir die kernvloot. Dit het beheer oor Amerikaanse navorsing en produksie van kernwapens behou tot die stigting van die Amerikaanse atoomenergiekommissie in Januarie 1947. == Oorsprong == Die ontdekking van [[kernsplyting]] deur die Duitse chemici [[Otto Hahn]] en [[Fritz Strassmann]] in 1938, en die teoretiese verklaring daarvan deur [[Lise Meitner]] en Otto Frisch, het die ontwikkeling van 'n [[kernwapen|atoombom]] 'n teoretiese moontlikheid gemaak. Veral by wetenskaplikes wat vlugtelinge uit [[Nazi-Duitsland]] en ander [[fascisme|fascistiese]] lande was, het die vrees bestaan dat 'n Duitse atoombomprojek sou kon ontwikkel.{{sfn|Jones|1985|p=12}} In Augustus 1939 het die Hongaars-gebore fisici [[Leó Szilárd]] en [[Eugene Wigner]] die [[Einstein-Szilárd-brief]] opgestel, waarin gewaarsku word oor die potensiële ontwikkeling van "uiters kragtige bomme van 'n nuwe soort". Dit het die Verenigde State aangespoor om stappe te neem om 'n voorraad uraanerts te bekom en die navorsing van [[Enrico Fermi]] en ander oor kernkettingreaksies te versnel. Die brief is deur [[Albert Einstein]] onderteken en by president [[Franklin D. Roosevelt]] afgelewer. Roosevelt het 'n beroep op Lyman Briggs van die National Bureau of Standards gedoen om as die hoof van die Advieskomitee oor Uraan ondersoek in te stel na die kwessies wat deur die brief geopper is. Briggs het op 21 Oktober 1939 'n vergadering gehou wat deur Szilárd, Wigner en [[Edward Teller]] bygewoon is. Die komitee het in November aan Roosevelt gerapporteer dat uraan "'n moontlike bron van bomme met 'n vernietigingskrag sou bied wat baie groter is as wat tans bekend is."<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=16–20}}.</ref> Die [[Amerikaanse Vloot]] het VS$6&nbsp;000 aan die Columbia-universiteit toegeken, waarvan die meeste spandeer is vir die aankoop van [[grafiet]] deur Enrico Fermi en Szilard. 'n Span professore in Columbia, waaronder Fermi, Szilard, Eugene T. Booth en John Dunning, het die eerste kernsplitsingsreaksie in die Amerikas geskep, wat die werk van Hahn en Strassmann bevestig het. Dieselfde span het 'n reeks prototipe [[kernreaktor]]s (of 'stapels' soos Fermi hulle genoem het) in Pupin Hall in Columbia gebou, maar kon nog nie 'n kettingreaksie bewerkstellig nie.<ref>{{Cite web|url=https://physics.columbia.edu/home/fermi-columbia|title=Fermi at Columbia {{!}} Department of Physics|website=physics.columbia.edu|access-date=29 Julie 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190621185402/https://physics.columbia.edu/home/fermi-columbia|archive-date=21 Junie 2019|url-status=dead}}</ref> Die Advieskomitee vir Uraan het die ''National Defense Research Committee (NDRC) on Uranium'' geword toe die organisasie op 27 Junie 1940 gestig is.<ref>{{harvnb|Rhodes|1986|pp=337–338}}.</ref> Briggs het voorgestel om $167 000 te bestee aan uraan, veral die uraan-235-isotoop, en [[plutonium]], wat in 1940 ontdek is by die Universiteit van Kalifornië.<ref name="Hewlett&Anderson, pp. 40-41" /> Op 28 Junie 1941 onderteken Roosevelt die Uitvoerende Bevel 8807, wat die ''Office of Scientific Research and Development (OSRD)'' tot stand gebring het, met [[Vannevar Bush]] as direkteur.<ref>{{cite web |url=http://www.presidency.ucsb.edu/ws/index.php?pid=16137 |title=Executive Order 8807 Establishing the Office of Scientific Research and Development |date=28 Junie 1941 |access-date=28 Junie 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170917031732/http://www.presidency.ucsb.edu/ws/index.php?pid=16137 |archive-date=17 September 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die kantoor is bemagtig om benewens navorsing, ook groot ingenieursprojekte te bestuur.<ref name="Hewlett&Anderson, pp. 40-41">{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=40–41}}.</ref> Die NDRC-komitee oor uraan het die S-1-afdeling van die OSRD geword; om veiligheidsredes is die woord "uraan" uitgehaal. In Brittanje het Frisch en Rudolf Peierls aan die [[Universiteit van Birmingham]] in Junie 1939 'n deurbraak gemaak gedurende hul ondersoek na die kritieke massa van uraan-235.<ref>{{harvnb|Rhodes|1986|pp=322–325}}.</ref> Hulle berekeninge het daarop gedui dat kritieke massa teen 'n [[grootteorde|orde]] van 10 kilogram (22 pond) geaktiveer sou kon word, wat daarop dui dat so 'n toestel in 'n [[bomwerper]] van daardie tyd gedra sou kon word.<ref name="Hewlett, p. 42">{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=42}}.</ref> Hulle Frisch–Peierls-memorandum in Maart 1940 het die Britse atoombomprojek en die MAUD-komitee<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=39–40}}</ref> van stapel gestuur, wat eenparig aanbeveel het dat die ontwikkeling van 'n atoombom voortgesit word.<ref name="Hewlett, p. 42" /> In Julie 1940 het Brittanje aangebied om die Verenigde State toegang tot sy wetenskaplike navorsing te gee,{{sfn|Phelps|2010|pp=126–128}} en die Tizard Missie se John Tuckcroft het Amerikaanse wetenskaplikes ingelig oor die Britse ontwikkelinge. Hy het ontdek dat die Amerikaanse projek kleiner was as die Britse projek en ook nie so ver gevorderd was nie.{{sfn|Phelps|2010|pp=282–283}} As deel van die wetenskaplike uitruiling is die bevindinge van die MAUD-komitee aan die Verenigde State oorgedra. Een van sy lede, die Australiese fisikus Mark Oliphant, het einde Augustus 1941 na die Verenigde State gevlieg en ontdek dat die inligting wat deur die MAUD-komitee gelewer is nié belangrike Amerikaanse fisici bereik het nie. Oliphant het daarna gepoog om vas te stel waarom die bevindinge van die komitee blykbaar geïgnoreer word. Hy het met die uraan-komitee vergader en Berkeley, Kalifornië, besoek, waar hy met oortuiging met Ernest O. Lawrence gepraat het. Lawrence was voldoende beïndruk om sy eie ondersoek oor uraan te begin. Hy het op sy beurt met James B. Conant, Arthur H. Compton en George B. Pegram gepraat. Die missie van Oliphant was dus 'n sukses; belangrike Amerikaanse fisici was nou bewus van die potensiële krag van 'n atoombom.<ref>{{harvnb|Rhodes|1986|pp=372–374}}.</ref><ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=43–44}}</ref> Op 9 Oktober 1941 het president Roosevelt die atoomprogram goedgekeur nadat hy 'n vergadering met Vannevar Bush en vise-president Henry A. Wallace bygewoon het. Om die program te beheer, stig hy die ''Top Policy Group,'' bestaande uit homself – hoewel hy nooit 'n vergadering bygewoon het nie – Wallace, Bush, Conant, Oorlogsekretaris [[Henry L. Stimson]], en die stafhoof van die leër, generaal [[George C. Marshall]]. Roosevelt het die leër gekies om die projek te bestuur, eerder as die vloot, omdat die leër meer ervaring gehad het met die bestuur van grootskaalse bouprojekte. Hy het ook ingestem om die poging met die Britte te koördineer, en op 11 Oktober het hy 'n boodskap aan die eerste minister, [[Winston Churchill]], gestuur met die voorstel dat hulle oor atoomsake korrespondeer.<ref name="Jones, pp. 30-32">{{harvnb|Jones|1985|pp=30–32}}.</ref> == Lewensvatbaarheid == === Voorstelle === Die S-1-komitee het op 18 Desember 1941 'n vergadering gehou "deurdring met 'n atmosfeer van entoesiasme en dringendheid"<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=35}}.</ref> na die [[aanval op Pearl Harbor]] en die daaropvolgende Amerikaanse oorlogsverklaring teen Japan en daarna teen Duitsland.<ref>{{harvnb|Williams|1960|pp=3–4}}.</ref> Daar is aan drie verskillende tegnieke gewerk vir isotoop-skeiding om uraan-235 van die meer volop uraan-238 te skei. Lawrence en sy span aan die Universiteit van Kalifornië het elektromagnetiese skeiding ondersoek, terwyl Eger Murphree en Jesse Wakefield Beams se span gasdiffusie by die Universiteit van Columbia ondersoek het, en Philip Abelson het navorsing gedoen oor termiese diffusie by die ''Carnegie Institution of Washington'' en later die ''Naval Research Laboratory''. Murphree was ook die hoof van 'n onsuksesvolle skeidingsprojek met behulp van gassentrifuges.<ref>{{harvnb|Nichols|1987|pp=32}}.</ref> Intussen was daar twee strome van navorsing oor [[kernreaktor]]tegnologie. Harold Urey het [[swaarwater]]reaktor navorsing by Columbia gedoen. Arthur Compton het die wetenskaplikes wat by Columbia, Kalifornië en die [[Princeton-universiteit]] onder sy toesig gewerk het, na die Universiteit van Chicago verplaas, waar hy die ''Metallurgical Laboratory'' vroeg in 1942 georganiseer het om plutonium, reaktore en [[grafiet]] as neutronmoderator te bestudeer.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=35–36}}.</ref> Briggs, Compton, Lawrence, Murphree en Urey het op 23 Mei 1942 vergader om die aanbevelings van die S-1-komitee af te handel, waarin gevra word dat al vyf tegnologieë nagestreef moet word. Dit is goedgekeur deur Bush, Conant en brigadier-generaal Wilhelm D. Styer, die stafhoof van majoor-generaal Brehon B. Somervell se verskaffingsdienste (''Supply Services''), wat aangewys is as die leër se verteenwoordiger oor kernsake. Bush en Conant het toe die aanbeveling aan die ''Top Policy Group'' geneem met 'n begrotingsvoorstel van $54&nbsp;miljoen vir konstruksie deur die ''US Army Corps of Engineers'', $31&nbsp;miljoen vir navorsing en ontwikkeling deur OSRD en $5&nbsp;miljoen vir gebeurlikhede in die boekjaar 1943. Die ''Policy Group'' het dit op sy beurt op 17 Junie 1942 aan die president gestuur, wat dit goedgekeur het deur "OK FDR" op die dokument te skryf.<ref name="Jones, pp. 37-39">{{harvnb|Jones|1985|pp=37–39}}.</ref> === Bom-ontwerpkonsepte === [[Lêer:Los Alamos Primer assembly methods.png|duimnael|'n Reeks rowwe sketse, gemaak tydens 'n konferensie in Julie 1942 toe daar verskillende metodes vir die montering van 'n fissie-bom ondersoek is.]] Compton het die teoretiese fisikus J. Robert Oppenheimer van die Universiteit van Kalifornië gevra om die navorsing oor vinnige neutronberekeninge oor te neem van Gregory Breit, wat op 18 Mei 1942 bedank het weens kommer oor laks operasionele sekuriteit. Sodanige berekening is die sleutel om die kritiese massa en dus wapenontsteking, te bewerkstellig.<ref>{{harvnb|Rhodes|1986|p=416}}.</ref> John H. Manley, 'n fisikus aan die ''Metallurgical Laboratory'', is gevra om Oppenheimer te help deur kontak te maak met en die koördinering van eksperimentele fisikagroepe wat oor die land verspreid was te behartig.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=103}}.</ref> Oppenheimer en Robert Serber van die Universiteit van Illinois het die probleme van [[neutron]]diffusie ondersoek – hoe neutrone in 'n kernkettingreaksie beweeg – en hidrodinamika – hoe die ontploffing wat deur 'n kettingreaksie veroorsaak is, kan optree. Om hierdie werk en die algemene teorie van fissie-reaksies te beoordeel, het Oppenheimer en Fermi in Junie vergaderings by die Universiteit van Chicago en in Julie 1942 met die teoretiese fisici [[Hans Bethe]], John Van Vleck, Edward Teller, Emil Konopinski, Robert vergader Serber, Stan Frankel, en Eldred C. Nelson, laasgenoemde drie oudstudente van Oppenheimer, en eksperimentele fisici Emilio Segrè, Felix Bloch, Franco Rasetti, John Henry Manley en Edwin McMillan. Hulle het tentatief bevestig dat 'n splitsingsbom teoreties moontlik is.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=42–44}}</ref> Daar was nog baie onbekende faktore. Die eienskappe van suiwer uraan-235 was relatief onbekend, net soos dié van plutonium, 'n element wat eers in Februarie 1941 deur Glenn Seaborg en sy span ontdek is. Die wetenskaplikes op die Berkeley-konferensie (Julie 1942) het beoog om plutonium in kernreaktore te skep deurdat uraan-238-atome neutrone sou absorbeer wat deur uraan-235-atome vrygestel is. Op hierdie stadium is geen reaktor gebou nie, en slegs klein hoeveelhede plutonium was beskikbaar by [[siklotron]]e by instellings soos die Universiteit van Washington in St. Louis.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=33–35, 183}}.</ref> Selfs teen Desember 1943 is slegs twee milligram vervaardig. Daar was baie maniere om die splytmateriaal in 'n kritieke massa te rangskik. Die eenvoudigste was om 'n "silindriese prop" deur middel van 'n "peuter" in 'n sfeer van "aktiewe materiaal" te skiet – digte materiaal wat neutrone na binne sou fokus en die reageermassa bymekaar sou hou om die doeltreffendheid daarvan te verhoog.<ref>{{harvnb|Serber|Rhodes|1992|p=21}}.</ref> Hulle het ook ontwerpe ondersoek wat [[sferoïde|sferoïede]] insluit, 'n primitiewe vorm van "inploffing" wat deur Richard C. Tolman voorgestel is, en die moontlikheid van outokatalitiese metodes, wat die doeltreffendheid van die bom sou verhoog wanneer dit ontplof.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=54–56}}</ref> Met inagneming dat die idee van die fissie-bom teoreties afgehandel was–ten minste totdat meer eksperimentele data beskikbaar was–het die Berkeley-konferensie van 1942 'n ander rigting beweeg. Edward Teller versoek vir gesprekke oor 'n kragtiger bom: die "super", wat nou meestal 'n "[[waterstofbom]]" genoem word, wat die ontploffende krag van 'n ontploffende splitsingsbom sou gebruik om 'n [[kernfusie]]-reaksie in [[deuterium]] en [[tritium]] te ontsteek.<ref>{{harvnb|Rhodes|1986|p=417}}.</ref> Teller het skema ná skema voorgestel, maar Bethe het alles verkeerd bewys. Die fusiesidee is opsy gesit om te konsentreer op die vervaardiging van 'n klowingsbom.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=44–45}}</ref> Teller het ook die spekulatiewe moontlikheid geopper dat 'n atoombom die atmosfeer kan "aansteek" as gevolg van 'n hipotetiese samesmeltingsreaksie van stikstofkerne. Bethe bereken dat dit nie kan gebeur nie, en 'n verslag waarin Teller mede-outeur was, het getoon dat "waarskynlik geen self-vermenigvuldigende ketting van kernreaksies sal begin nie."<ref>{{cite web |last=Konopinski |first=E. J |first2=C. |last2=Marvin |first3=Edward |last3=Teller |title=Ignition of the Atmosphere with Nuclear Bombs |issue=LA–602 |publisher=Los Alamos National Laboratory |url=https://fas.org/sgp/othergov/doe/lanl/docs1/00329010.pdf |format=PDF |year=1946 |accessdate=23 November 2008 |ref=harv |archive-date=31 Maart 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200331041344/https://fas.org/sgp/othergov/doe/lanl/docs1/00329010.pdf |url-status=dead }}</ref> In Serber se verslag noem Oppenheimer die moontlikheid van hierdie scenario aan Arthur Compton, wat "onbesonne genoeg was om nie daaroor stil te bly nie." Dit het op die een of ander manier in 'n dokument beland en is na Washington gestuur en is "nooit te ruste gelê nie". == Organisasie == === Manhattan-distrik === Die ingenieurshoof, majoor-generaal Eugene Reybold, het kolonel James C. Marshall in Junie 1942 gekies om hoof van die weermag se deel van die projek te wees. Marshall het 'n skakelkantoor in [[Washington, D.C.]] gevestig, maar sy tydelike hoofkwartier op die 18de verdieping van 270 Broadway in New York opgerig, waar hy administratiewe ondersteuning van die ''Corps of Engineers'' se Noord-Atlantiese Afdeling kon bekom. Dit was naby die Manhattan-kantoor van Stone & Webster, die belangrikste projekkontrakteur, en die Universiteit van Columbia. Hy het toestemming bekom om personeel te werf van sy voormalige bevel, die distrik Syracuse en hy het begin met luitenant-kolonel Kenneth Nichols, wat as sy adjunk aangestel is.<ref name="NYT">{{cite news |last=Broad |first=William J. |url=https://www.nytimes.com/2007/10/30/science/30manh.html |title=Why They Called It the Manhattan Project |newspaper=[[The New York Times]] |date=30 Oktober 2007 |access-date=27 Oktober 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200707172414/https://www.nytimes.com/2007/10/30/science/30manh.html |archive-date=7 Julie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="Jones, pp. 41-44">{{harvnb|Jones|1985|pp=41–44}}.</ref> Omdat die grootste deel van sy taak konstruksie behels, het Marshall in samewerking met die hoof van die ''Corps of Engineers Construction Division'', majoor-generaal Thomas M. Robbins, en sy adjunk, kolonel Leslie Groves, gewerk. Reybold, Somervell en Styer het besluit om die projek "ontwikkeling van plaasvervangende materiaal" te noem, maar Groves meen dat dit die aandag sou trek. Aangesien ingenieursdistrikte gewoonlik die naam van die stad waar hulle geleë was, gedra het, het Marshall en Groves ooreengekom om die leër se deel van die projek die Manhattan-distrik te noem. Dit het op 13 Augustus amptelik geword toe Reybold die opdrag gegee het om die nuwe distrik te stig. Informeel was dit bekend as die Manhattan Engineer District, of MED. Anders as ander distrikte het dit geen geografiese grense gehad nie, en Marshall het die gesag van 'n afdelingsingenieur gehad. Ontwikkeling van plaasvervangende materiale het gebly as die amptelike kode van die projek as geheel, maar is mettertyd deur "Manhattan" vervang.<ref name="Jones, pp. 41-44" /> Marshall het later toegegee dat, "ek het nog nooit van [[kernsplyting]] gehoor nie, maar ek het wel geweet dat jy nie veel van 'n aanleg kon bou nie, nog minder vier daarvan vir $90&nbsp;miljoen".<ref>{{harvnb|Fine|Remington|1972|p=652}}.</ref> 'n Enkele TNT-aanleg wat Nichols destyds in [[Pennsilvanië]] gebou het, het $128&nbsp;miljoen gekos.<ref>{{harvnb|Nichols|1987|p=174}}.</ref> Hulle was ook nie beïndruk met die vae beramings van die omvang van die aanlegte nie, wat Groves vergelyk het om vir 'n spysenier te vra om vir tussen tien en duisend gaste voor te berei. 'n Ondersoekspan van Stone & Webster het reeds 'n terrein vir die produksie-aanlegte gaan soek. Die Oorlogsproduksie-raad het terreine rondom [[Knoxville]], [[Tennessee]] aanbeveel, 'n afgesonderde gebied waar die Tennessee Valley Authority baie elektriese krag kon lewer en die riviere koelwater vir die reaktors kon voorsien. Nadat hy verskeie terreine ondersoek het, het die ondersoekspan een naby Elza, Tennessee, gekies. Conant het aangeraai om dit onmiddellik te bekom en Styer het ingestem, maar Marshall het gewag op die resultate van Conant se reaktoreksperimente voordat hy ingestem het. Van die voornemende prosesse het slegs Lawrence se elektromagnetiese skeiding voldoende gevorder om met die konstruksie te begin. Marshall en Nichols het die hulpbronne wat hulle sou benodig begin bymekaarmaak. Die eerste stap was om 'n hoë prioriteitsbeoordeling vir die projek te kry. Die topwaardes was AA-1 tot AA-4 in dalende volgorde, hoewel daar ook 'n spesiale AAA-gradering was wat vir noodgevalle gereserveer was. Graderings AA-1 en AA-2 was vir noodsaaklike wapens en toerusting, en kolonel Lucius D. Clay, die adjunk-stafhoof by Dienste en Voorsiening van hulpbronne, meen dat die hoogste gradering wat hy kon toeken, AA-3 was, hoewel hy bereid was om op aanvraag 'n AAA-gradering te lewer vir kritieke materiale as dit sou ontstaan.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=57–61}}.</ref> Nichols en Marshall was teleurgesteld; AA-3 was dieselfde prioriteit as Nichols se TNT-aanleg in Pennsilvanië.<ref name="Fine 1972 657">{{harvnb|Fine|Remington|1972|p=657}}.</ref> === Militêre Beleidskomitee === [[Lêer:Trinity Test - Oppenheimer and Groves at Ground Zero 002.jpg|duimnael|[[J. Robert Oppenheimer|Oppenheimer]] en Groves by die oorblyfsels van die Trinity-kerntoets in September 1945, twee maande na die ontploffing van die toets en net na die einde van die Tweede Wêreldoorlog.]] Vannevar Bush het ongeduldig begin raak met die mislukking van kolonel Marshall om die projek vinnig te bevorder, veral die mislukking om die Tennessee-terrein te bekom, die lae prioriteit wat die leër aan die projek toegeken het en die hoofkantoor in New York.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=81}}.</ref> Bush meen dat meer aggressiewe [[leierskap]] nodig is, en het sy kommer met Harvey Bundy en die generaals Marshall, Somervell en Styer bespreek. Hy wou hê dat die projek onder 'n senior beleidskomitee geplaas moet word, met 'n aangewese beampte, verkieslik Styer, as algehele direkteur.<ref name="Fine 1972 657" /> Somervell en Styer het Groves vir die pos gekies en hom op 17 September in kennis gestel van hierdie beslissing, en dat generaal Marshall gelas het dat hy tot brigadier-generaal bevorder word, omdat die gevoel was dat die titel "generaal" meer gerespekteer sou word onder die akademiese wetenskaplikes wat aan die Manhattan-projek werk. Groves se bevel plaas hom direk onder Somervell eerder as Reybold, en kolonel Marshall moet nou aan Groves rapporteer. Groves het sy hoofkwartier in Washington, D.C., op die vyfde verdieping van die gebou wat later as die Harry S Truman-gebou bekend sou staan, gevestig, waar kolonel Marshall sy skakelkantoor gehad het. Hy het op 23 September 1942 die bevel oor die Manhattan-projek oorgeneem. Later die dag het hy 'n vergadering bygewoon deur Stimson, wat 'n [[militêr]]e beleidskomitee in die lewe geroep het, verantwoordelik vir die hoof beleidgroep, bestaande uit Bush (met Conant as plaasvervanger), Styer en skoutadmiraal William R. Purnell. Tolman en Conant is later aangestel as die wetenskaplike adviseurs van Groves.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=44–45}}.</ref> Een van Groves se vroeëre probleme was om 'n direkteur vir Projek Y te vind, die groep wat die bom sou ontwerp en bou. Die voor die hand liggende keuse was een van die drie laboratoriumhoofde, Urey, Lawrence of Compton, maar hulle was nie beskikbaar nie. Compton beveel Oppenheimer aan, wat al deeglik vertroud was met die konsepte vir die ontwerp van 'n bom. Oppenheimer het egter min administratiewe ervaring gehad en het, anders as Urey, Lawrence en Compton, nie 'n [[Nobelprys]] gewen nie, wat volgens baie wetenskaplikes die hoof van so 'n belangrike laboratorium moes wees. Daar was ook kommer oor Oppenheimer se veiligheidsstatus, aangesien baie van sy medewerkers kommuniste was, waaronder sy broer, Frank Oppenheimer; sy vrou, Kitty; en sy vriendin, Jean Tatlock. 'n Lang gesprek in Oktober 1942 oor 'n trein het Groves en Nichols oortuig dat Oppenheimer die kwessies rakende die oprigting van 'n laboratorium in 'n afgeleë gebied deeglik begryp en as direkteur daarvan aangestel moes word. Groves het persoonlik afstand gedoen van die veiligheidsvereistes en op 20 Julie 1943 'n klaring aan Oppenheimer gegee.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=61–63}}.</ref><ref>{{harvnb|Nichols|1987|pp=72–73}}.</ref> === Samewerking met die Verenigde Koninkryk === Die Britte en Amerikaners het kerninligting uitgeruil, maar aanvanklik nie hul pogings gekombineer nie. Brittanje het pogings van Bush en Conant in 1941 om die samewerking met sy eie projek, met die kodenaam Tube Alloys, te versterk, afgewys omdat hulle huiwerig was om sy tegnologiese voorsprong te deel en die Verenigde State te help om hul eie atoombom te ontwikkel. 'n Amerikaanse wetenskaplike wat 'n persoonlike brief van Roosevelt aan Churchill gebring het om aan alle navorsing en ontwikkeling in 'n Anglo-Amerikaanse projek te betaal, is sleg behandel, en Churchill het nie op die brief geantwoord nie. Die Verenigde State het gevolglik reeds in April 1942 besluit dat indien hulle aanbod van die hand gewys word, hulle alleen moet voortgaan. Die Britte, wat vroeg in die oorlog aansienlike bydraes gelewer het, het nie die middele gehad om so 'n navorsingsprogram deur te voer terwyl hulle vir hul oorlewing veg nie. As gevolg hiervan het Tube Alloys gou agter geraak by sy Amerikaanse eweknie. [[Lêer:Groves and Chadwick.jpg|links|duimnael|Groves gesels met James Chadwick, die hoof van die Britse Sending.]] Die geleentheid vir 'n gelyke vennootskap bestaan egter nie meer nie, soos blyk uit Augustus 1942 toe die Britte onsuksesvol aansienlike beheer oor die projek geëis het terwyl hulle niks van die onkoste betaal het nie. Teen 1943 het die rolle van die twee lande omgekeer;<ref>Villa, Brian L. ''The Second World War as a National Experience: Canada'', 1981</ref> in Januarie het Conant die Britte in kennis gestel dat hulle nie meer kerninligting sou ontvang nie, behalwe in sekere gebiede. Terwyl die Britte geskok was oor die afskaffing van die Churchill-Roosevelt-ooreenkoms, was die hoof van die Kanadese Nasionale Navorsingsraad, C.J. Mackenzie, minder verbaas en het geskryf; ”Ek kan nie help om te voel dat die Britse groep die belangrikheid van hul bydrae [oor] beklemtoon het nie in vergelyking met die Amerikaners.”<ref name="stacey1970">{{harvnb|Stacey|1970|p=517}}</ref> Soos Conant en Bush aan die Britte gesê het, kom die bevel "van bo".<ref>{{harvnb|Bernstein|1976|p=211}}.</ref> Die Britse bedingingsposisie het versleg; die Amerikaanse wetenskaplikes het besluit dat die Verenigde State nie meer hulp van buite nodig het nie, en hulle wou verhoed dat Brittanje na-oorlogse kommersiële toepassings van [[kernenergie]] benut. Die komitee steun, en Roosevelt het daartoe ingestem, om die stroom inligting te beperk tot wat Brittanje tydens die oorlog kon gebruik – veral nie die ontwerp van die bom nie – selfs al het dit die Amerikaanse projek vertraag. Vroeg in 1943 het die Britte opgehou om navorsingswetenskaplikes na Amerika te stuur, en gevolglik het die Amerikaners die deel van inligting totaal gestaak. Die Britte het dit oorweeg om die toevoer van Kanadese [[uraan]] en [[swaarwater]] te beëindig om die Amerikaners te dwing om weer hul inligting te deel, maar Kanada het Amerikaanse voorrade nodig gehad om dit te produseer.<ref>{{harvnb|Bernstein|1976|pp=209–212}}.</ref> Hulle het die moontlikheid van 'n onafhanklike kernprogram ondersoek, maar vasgestel dat dit nie betyds gereed kan wees om die uitslag van die oorlog in [[Europa]] te beïnvloed nie.<ref name="fakley1983">{{cite journal |url=http://www.atomicarchive.com/History/british/index.shtml |title=The British Mission |author=Fakley, Dennis C. |journal=Los Alamos Science |date=Winter–Spring 1983 |issue=7 |pp=186–189}}</ref> Teen Maart 1943 het Conant besluit dat die Britse hulp sommige terreine van die projek sal bevoordeel. James Chadwick en een of twee ander Britse wetenskaplikes was belangrik genoeg dat die bomontwerpspan in Los Alamos hulle nodig gehad het, ten spyte van die gevaar om geheime vir wapenontwerp te openbaar.<ref>{{harvnb|Bernstein|1976|pp=213}}.</ref> In Augustus 1943 onderhandel Churchill en Roosevelt oor die Quebec-ooreenkoms, wat gelei het tot 'n hervatting van die samewerking<ref>{{harvnb|Gowing|1964|pp=168–173}}.</ref> tussen wetenskaplikes wat aan dieselfde probleem werk. Brittanje het egter ingestem tot beperkings op die gegewens vir die bou van grootskaalse produksie-aanlegte wat nodig is vir die bom.<ref>{{harvnb|Bernstein|1976|pp=216–217}}.</ref> Die daaropvolgende Hyde Park-ooreenkoms in September 1944 het hierdie samewerking uitgebrei na die naoorlogse periode.<ref>{{harvnb|Gowing|1964|pp=340–342}}.</ref> Die Quebec-ooreenkoms het die gekombineerde beleidskomitee ingestel om die pogings van die Verenigde State, die Verenigde Koninkryk en Kanada te koördineer. Stimson, Bush en Conant dien as die Amerikaanse lede van die Gekombineerde Beleidskomitee, veldmaarskalk Sir John Dill en kolonel J. J. Llewellin was die Britse lede, en C.D. Howe was die Kanadese lid.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=296}}.</ref> Llewellin keer einde 1943 terug na die Verenigde Koninkryk en word in die komitee vervang deur Sir Ronald Ian Campbell, wat op sy beurt vervang is deur die Britse ambassadeur in die Verenigde State, Lord Halifax, vroeg in 1945. Sir John Dill is in Washington, D.C. oorlede, in November 1944 en is vervang as hoof van die Britse gesamentlike stafsending en as lid van die gekombineerde beleidskomitee deur veldmaarskalk sir Henry Maitland Wilson.<ref>{{harvnb|Gowing|1964|p=234}}.</ref> Toe die samewerking na die Quebec-ooreenkoms hervat word, het die Amerikaners se vooruitgang en uitgawes die Britte verbaas. Die Verenigde State het al meer as $1 miljard (vandag $12 miljard) bestee, terwyl die Verenigde Koninkryk in 1943 ongeveer £ 0,5 miljoen bestee het. Chadwick het dus tot die uiterste mate aangedring op Britse betrokkenheid by die Manhattan-projek en die hoop op 'n onafhanklike Britse projek gedurende die oorlog laat vaar.{{r|fakley1983}} Met Churchill se steun het hy gepoog om te verseker dat elke versoek van Groves om hulp in ag geneem word.<ref>{{harvnb|Gowing|1964|pp=242–244}}.</ref> Die Britse Sending wat in Desember 1943 in die Verenigde State aangekom het, het [[Niels Bohr]], Otto Frisch, [[Klaus Fuchs]], Rudolf Peierls en Ernest Titterton ingesluit.<ref>{{harvnb|Hunner|2004|p=26}}.</ref> Meer wetenskaplikes het vroeg in 1944 opgedaag. Terwyl diegene wat toegewys is aan gasdiffusie wat teen die herfs van 1944 die projek verlaat het, is die 35 wat onder Oliphant saam met Lawrence in Berkeley gewerk het, aan bestaande laboratoriumgroepe toegewys en die meeste het tot die einde van die oorlog aangebly. Die 19 wat na Los Alamos gestuur is, het ook by bestaande groepe aangesluit, hoofsaaklik met betrekking tot inploffing en bomsamestelling, maar nie die plutonium-verwante groepe nie.{{r|fakley1983}} In 'n deel van die Quebec-ooreenkoms is gespesifiseer dat kernwapens nie teen 'n ander land gebruik sal word sonder die onderlinge toestemming van die VSA en die Verenigde Koninkryk nie. In Junie 1945 het Wilson ingestem dat die gebruik van kernwapens teen [[Japan]] as 'n besluit van die Gekombineerde Beleidskomitee opgeteken sou word.<ref>{{harvnb|Gowing|1964|p=372}}.</ref> Die Gekombineerde Beleidskomitee het die Gekombineerde Ontwikkelingstrust in Junie 1944 gestig, met Groves as voorsitter, om uraan- en [[torium]]erts op internasionale markte te bekom. Die [[Demokratiese Republiek die Kongo|Belgiese Kongo]] en Kanada het 'n groot deel van die uraan ter wêreld buite [[Oos-Europa]] gehou, en die Belgiese regering in ballingskap was in Londen. Brittanje het ingestem om die meeste Belgiese erts aan die Verenigde State te gee, omdat hulle nie die grootste deel van die voorraad weens die Amerikaanse beperkings sou gebruik nie.<ref>{{harvnb|Bernstein|1976|pp=223–224}}.</ref> In 1944 koop die trust 1 560 000&nbsp;kg uraanoksiederts van maatskappye wat myne in die Belgiese Kongo bedryf. Om te verhoed dat die Amerikaanse minister van finansies, Henry Morgenthau Jr., oor die projek ingelig word, is 'n spesiale rekening gebruik wat nie onderhewig was aan die gewone ouditering en kontroles nie, 'n trustrekening. Tussen 1944 en die tyd dat hy in 1947 by die trust bedank, deponeer Groves altesaam VS$ 37,5 miljoen in die trust se rekening.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=90, 299–306}}.</ref> Groves waardeer die vroeë Britse atoomnavorsing en die bydraes van die Britse wetenskaplikes tot die Manhattan-projek, maar verklaar dat die Verenigde State ook sonder hul hulp sou kon slaag.{{r|fakley1983}} Hy het ook gesê dat Churchill "die beste vriend was wat die atoombomprojek gehad het [omdat] hy Roosevelt se belangstelling hoog gehou het … Hy het hom net die hele tyd opgewek deur te vertel hoe belangrik hy dink die projek is."{{sfn|Ermenc|1989|p=238}} Die Britse deelname aan oorlogstyd was van deurslaggewende belang vir die sukses van die onafhanklike kernwapenprogram van die Verenigde Koninkryk na die oorlog, toe die McMahon-wet van 1946 Amerikaanse kernsamewerking tydelik beëindig het.{{r|fakley1983}} == Projekaanlegte == <imagemap> Lêer:Manhattan Project US Canada Map 2.svg|duimnael|upright=3.2|senter|'n Seleksie van Amerikaanse en Kanadese plekke wat belangrik was vir die Manhattan-projek. |alt=Map of the United States and southern Canada with major project sites marked circle 50 280 20 [[Calutron|Berkeley, California]] circle 140 400 20 [[Project Camel|Inyokern, California]] circle 170 100 20 [[Hanford Site|Richland, Washington]] circle 220 20 20 [[Trail, British Columbia]] circle 230 270 20 [[Wendover Air Force Base|Wendover, Utah]] circle 290 360 20 [[Monticello, Utah]] circle 320 360 20 [[Uravan, Colorado]] circle 340 440 20 [[Los Alamos Laboratory|Los Alamos, New Mexico]] circle 340 500 20 [[Trinity test|Alamogordo, New Mexico]] circle 610 290 20 [[Ames Project|Ames, Iowa]] circle 660 400 20 [[Mallinckrodt Incorporated|St Louis, Missouri]] circle 710 310 20 [[Argonne National Laboratory|Chicago, Illinois]] circle 730 370 20 [[Newport Chemical Depot|Dana, Indiana]] circle 800 350 20 [[Dayton Project|Dayton, Ohio]] circle 760 540 20 [[Alabama Army Ammunition Plant|Sylacauga, Alabama]] circle 890 390 20 [[P-9 Project|Morgantown, West Virginia]] circle 800 460 20 [[Clinton Engineer Works|Oak Ridge, Tennessee]] circle 910 160 20 [[Montreal Laboratory|Chalk River Laboratories]] circle 920 260 20 [[Rochester, New York]] circle 950 360 20 [[Washington, D.C.]] desc none </imagemap> === Oak Ridge === [[Lêer:Y-12 Shift Change.jpg|duimnael|Skofwisseling by die Y-12-uraanverrykingsaanleg by die Clinton Engineer Works in Oak Ridge, Tennessee, op 11 Augustus 1945. Teen Mei 1945 was 82&nbsp;000 mense in diens van die Clinton Engineer Works.<ref name="Johnson & Jackson pp. 168–169" /> Foto deur die Manhattan-fotograaf Ed Westcott.]] Die dag nadat hy die projek oorgeneem het, het Groves saam met kolonel Marshall 'n treinrit na Tennessee geneem om die voorgestelde terrein daar te ondersoek, en Groves was beïndruk.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=116–117}}.</ref><ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=25–26}}.</ref> Op 29 September 1942 het Robert P. Patterson, die onder-oorlogsekretaris van die Verenigde State, die ''Corps of Engineers'' gemagtig om 56&nbsp;000 akker (23&nbsp;000 ha) grond deur 'n vooraanstaande domein te verkry teen 'n koste van $3,5 miljoen. 'n Bykomende 3&nbsp;000 [[akker]] (1200&nbsp;ha) is daarna verkry. Ongeveer 1&nbsp;000 gesinne is geraak deur die onteieningsbevel wat op 7 Oktober in werking getree het.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=78}}.</ref> Betogings, regsappèlle en 'n 1943-kongresondersoek was tevergeefs.<ref name="Johnson & Jackson, pp. 39-43">{{harvnb|Johnson|Jackson|1981|pp=39–43}}.</ref> Teen die middel van November het die ''U.S. Marshals'' kennisgewings afgelewer vir inwoners om hul plaashuise te ontruim, en konstruksiekontrakteurs te laat intrek.<ref name="Fine&Remington, pp. 663-664">{{harvnb|Fine|Remington|1972|pp=663–664}}.</ref> Sommige families het twee weke kennis gekry om plase wat hul geslagte lank bewoon het, te ontruim;<ref>{{cite web|title=Oak Ridge National Laboratory Review, Vol. 25, Nos. 3 and 4, 2002 |url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev25-34/chapter1.shtml |publisher=ornl.gov |access-date=9 Maart 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090825162412/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev25-34/chapter1.shtml |archive-date=25 Augustus 2009}}</ref> ander het hulle daar gevestig nadat hulle uitgesit is om plek te maak vir die [[Great Smoky Mountains- Nasionale Park]] in die 1920's of die Norrisdam in die 1930's.<ref name="Johnson & Jackson, pp. 39-43" /> Die uiteindelike koste van grondverkryging in die gebied, wat eers in Maart 1945 voltooi is, was slegs ongeveer $2,6 miljoen, wat op ongeveer $47 per akker uitgewerk het.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=327–328}}.</ref> Toe die Goewerneur van Tennessee, Prentice Cooper, die openbare proklamasie nommer twee, wat Oak Ridge tot 'n totale uitsluitingsgebied verklaar, wat aldus nié sonder die nodige militêre toestemming betree kon word nie, ontvang, het hy dit in woede opgeskeur.<ref>{{harvnb|Johnson|Jackson|1981|p=49}}.</ref> Oorspronklik bekend as die Kingston Demolition Range, is die terrein vroeg in 1943 amptelik herdoop tot die Clinton Engineer Works (CEW).<ref>{{harvnb|Johnson|Jackson|1981|p=8}}.</ref> Terwyl Stone & Webster op die produksiefasiliteite gekonsentreer het, het die argitektuur- en ingenieursfirma Skidmore, Owings & Merrill 'n residensiële gemeenskap vir 13&nbsp;000 ontwerp en gebou. Die gemeenskap was aan die hange van Black Oak Ridge geleë, waaruit die nuwe stad Oak Ridge sy naam gekry het.<ref>{{harvnb|Johnson|Jackson|1981|pp=14–17}}.</ref> Die teenwoordigheid van die leër op Oak Ridge het in Augustus 1943 toegeneem toe Nichols vir Marshall as hoof van die Manhattan Engineer District vervang het. Een van sy eerste take was om die distrikshoofkwartier na Oak Ridge te verskuif, hoewel die naam van die distrik nie verander het nie.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=88}}.</ref> In September 1943 is die administrasie van gemeenskapsgeriewe aan Turner Construction Company uitgekontrakteer deur middel van 'n filiaal, die Roane-Anderson Company (vir Roane en Anderson Counties, waarin Oak Ridge geleë was).<ref name="Roane-Anderson">{{harvnb|Jones|1985|pp=443–446}}.</ref> Chemiese ingenieurs, onder wie William J. (Jenkins) Wilcox Jr. (1923–2013) en Warren Fuchs, was deel van 'n "verwoede poging" om 10% tot 12% verrykte uraan-235 te vervaardig, bekend as die kodenaam "tuballoy tetroxide", met streng sekuriteit en spoedige goedkeuring vir voorrade en materiaal.<ref>William J. (Bill) Wilcox Jr., Oak Ridge City Historian, Retired Technical Director for the Oak Ridge Y-12 & K-25 Plants, 11 November 2007, [https://web.archive.org/web/20141129042228/http://www.oakridgeheritage.com/images/Early_Days_of_Oak_Ridge_and_Wartime_Y-12.pdf Early Days of Oak Ridge and Wartime Y-12], URL besoek op 22 November 2014</ref> Die bevolking van Oak Ridge brei egter gouer uit as die aanvanklike planne en bereik 'n hoogtepunt van 75&nbsp;000 in Mei 1945, teen daardie tyd was 82&nbsp;000 mense werksaam by die Clinton Engineer Works,<ref name="Johnson & Jackson pp. 168–169">{{harvnb|Johnson|Jackson|1981|pp=168–169}}.</ref> en 10&nbsp;000 by Roane-Anderson.<ref name="Roane-Anderson" /> Die kuns[[fotograaf]], Josephine Herrick, en haar kollega, Mary Steers, het gehelp om die werk by Oak Ridge te dokumenteer.<ref>{{cite web |title=Josephine Herrick's Photo Legacy Comes Into View |url=http://womensenews.org/story/our-history/140918/josephine-herricks-photo-legacy-comes-view |archive-url=https://web.archive.org/web/20150906105122/http://womensenews.org/story/our-history/140918/josephine-herricks-photo-legacy-comes-view |archive-date=6 September 2015 |publisher=Women's enews |access-date=7 September 2015}}</ref> === Los Alamos === [[Lêer:Los Alamos colloquium.jpg|links|duimnael|Fisici vergader in die Los Alamos-laboratorium oor die kernfusiewapen, bekend as "Super" in April 1946. In die voorste ry is Norris Bradbury, John Manley, [[Enrico Fermi]] en J.M.B. (Jerome) Kellogg (1905–1981). Robert Oppenheimer, in die donker jas, is agter Manley; links van Oppenheimer is [[Richard Feynman]]. Die weermagoffisier aan die linkerkant is kolonel Oliver Haywood]] Die idee om ''Projek Y'' by Oak Ridge te vestig, is oorweeg, maar uiteindelik is daar besluit om 'n meer afgeleë plek te vind. Op aanbeveling van Oppenheimer is die soektog na 'n geskikte perseel beperk tot die omgewing van [[Albuquerque, Nieu-Meksiko]], waar Oppenheimer 'n plaas besit het. In Oktober 1942 is majoor John H. Dudley van die Manhattan-distrik gestuur om in die gebied 'n geskikte terrein te identifiseer. Hy het 'n terrein naby Jemez Springs, [[Nieu-Meksiko]], aanbeveel.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=83–84}}.</ref> Op 16 November het Oppenheimer, Groves, Dudley en ander die gebied besoek. Oppenheimer was bang dat die hoë kranse rondom die terrein sy werkers kloustrofobies sou laat voel, terwyl die ingenieurs besorg was oor die moontlikheid van oorstromings. Die geselskap het toe na die omgewing van die Los Alamos Ranch School beweeg. Oppenheimer was beïndruk en het 'n sterk voorkeur vir die terrein uitgespreek, met verwysing na die natuurlike skoonheid en uitsig op die Sangre de Cristo-gebergte, wat volgens hom diegene wat aan die projek sou werk, sou inspireer.<ref>{{harvnb|Fine|Remington|1972|pp=664–665}}.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.lanl.gov/history/road/school-arsenal.shtml |publisher=Los Alamos National Laboratory |title=50th Anniversary Article: Oppenheimer's Better Idea: Ranch School Becomes Arsenal of Democracy |access-date=6 April 2011}}</ref> Die ingenieurs was bekommerd oor die swak toegangspad en of die watertoevoer voldoende sou wees, maar het andersins gevoel dat dit ideaal was.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=66–67}}.</ref> Patterson het die verkryging van die terrein op 25 November 1942 goedgekeur, met die toestemming van $440&nbsp;000 vir die aankoop van die terrein van 22&nbsp;000 hektaar, waarvan altesaam 3&nbsp;600 hektaar reeds in die federale regering se besit was.<ref name="Jones, pp. 328-331" /> Die Minister van Landbou, Claude R. Wickard, het die gebruik van sowat 18&nbsp;100&nbsp;ha van die Amerikaanse Bosdiensgrond aan die Oorlogsdepartement toegestaan "solank die militêre noodsaaklikheid voortduur".<ref>{{cite web |url=http://www.lanl.gov/history/road/pdf/4-8-43.pdf |publisher=Los Alamos National Laboratory |title=Secretary of Agriculture granting use of land for Demolition Range |date=8 April 1943 |access-date=6 April 2011 |archive-date=20 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110420213401/http://www.lanl.gov/history/road/pdf/4-8-43.pdf |url-status=dead }}</ref> Die behoefte aan grond, 'n nuwe pad en later die reg vir 'n 25&nbsp;km lange kragleiding, het uiteindelik grondaankope tydens die oorlogstyd na 18&nbsp;509,1&nbsp;ha laat styg, maar slegs $414&nbsp;971 is bestee.<ref name="Jones, pp. 328-331">{{harvnb|Jones|1985|pp=328–331}}.</ref> Die konstruksie is gekontrakteer aan die M.M. Sundt Company van [[Tucson]], [[Arizona]], met Willard C. Kruger en medewerkers van Santa Fe, Nieu-Meksiko, as argitek en ingenieur. Daar is begin met die werk in Desember 1942. Groves het aanvanklik $300&nbsp;000 toegeken vir konstruksie, drie keer meer as Oppenheimer se skatting, met 'n beplande voltooidatum van 15 Maart 1943. Dit het gou duidelik geword dat die omvang van Projek Y groter was as wat verwag is, en teen die tyd dat Sundt klaar was met konstruksie op 30 November 1943 is meer as $7 miljoen bestee.<ref>{{harvnb|Hunner|2004|pp=31–32}}.</ref> [[Lêer:Los Alamos map.gif|duimnael|Kaart van Los Alamos-terrein, Nieu-Meksiko, 1943–45]] Omdat dit 'n geheime projek was, is na Los Alamos verwys as ''Site Y'' of ''the Hill''.<ref>{{harvnb|Hunner|2004|p=29}}.</ref> Geboortesertifikate van babas wat tydens die oorlog in Los Alamos gebore is, se geboorteplek is as Posbus 1663 in Santa Fe gelys.<ref>{{harvnb|Hunner|2004|p=40}}.</ref> Aanvanklik sou Los Alamos 'n militêre laboratorium gewees het saam met Oppenheimer en ander navorsers wat aan die weermag opdrag sou kon gee. Oppenheimer het so ver gegaan om vir homself 'n uniform van luitenant-kolonel te bestel, maar twee belangrike fisici, Robert Bacher en Isidor Rabi, het die idee afgekeur. Conant, Groves en Oppenheimer het toe 'n kompromis beraam waardeur die laboratorium deur die Universiteit van Kalifornië onder kontrak by die Oorlogdepartement bedryf is.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=230–232}}.</ref> === Chicago === 'n Leër-''Office of Scientific Research and Development'' (OSRD)-raad het op 25 Junie 1942 besluit om 'n loodsaanleg vir plutoniumproduksie in Red Gate Woods suidwes van [[Chicago]] te bou. In Julie het Nichols gereël vir die huur van 415&nbsp;ha van die distrik Cook County Forest Preserve, en kaptein James F. Grafton (1908–1969) is aangestel as gebiedsingenieur in Chicago. Dit het gou geblyk dat die omvang van die bedrywighede te groot was vir die gebied, en daar is besluit om die aanleg by Oak Ridge te bou en 'n navorsings- en toetsfasiliteit in Chicago te behou.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=67–71}}.</ref><ref name="Red Gate Woods" /> Vertragings met die oprigting van die aanleg in Red Gate Woods het Compton daartoe gedwing om die Metallurgical Laboratory te magtig om die eerste kernreaktor onder die stadion van Stagg Field by die [[Universiteit van Chicago]] te bou. Die reaktor het 'n enorme hoeveelheid grafietblokke en uraankorrels benodig. Destyds was daar 'n beperkte bron van suiwer uraan. Frank Spedding van die Iowa State Universiteit kon slegs twee kort ton suiwer uraan produseer. Bykomende drie kort ton uraanmetaal is verskaf deur Westinghouse Lamp Plant, wat vinnig deur 'n eksperimentele saamgeflanste proses vervaardig is. 'n Groot vierkantige ballon is deur Goodyear Tyre maatskappy gebou om die reaktor toe te maak.<ref>{{Cite web|title=FRONTIERS Research Highlights 1946–1996|publisher=Office of Public Affairs, Argonne National Laboratory|page=11|osti=770687|doi=10.2172/770687|year=1996|url=https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc725589/m2/1/high_res_d/770687.pdf}}</ref><ref>{{cite journal |last=Walsh|first=John|title=A Manhattan Project Postscript|journal=Science|date=19 Junie 1981|volume=212|pp=1369–1371|url=http://pbadupws.nrc.gov/docs/ML0533/ML053340429.pdf|access-date=23 Maart 2013|issn=0036-8075|doi=10.1126/science.212.4501.1369|pmid=17746246|issue=4501|bibcode= 1981Sci...212.1369W}}</ref> Op 2 Desember 1942 het 'n span onder leiding van Enrico Fermi die eerste kunsmatige selfonderhoudende kern[[kettingreaksie]] begin in 'n eksperimentele reaktor bekend as ''Chicago Pile-1''.<ref>{{cite web |title=CP-1 (Chicago Pile 1 Reactor)|url=http://www.ne.anl.gov/About/reactors/early-reactors.shtml|publisher=Argonne National Laboratory; U.S. Department of Energy|access-date=12 April 2013}}</ref> Die punt waarop 'n reaksie selfonderhoudend word, het bekend geword as "om kritiek te gaan". Compton het die sukses aan Conant in Washington, DC, gerapporteer deur 'n gekodeerde telefoonoproep en gesê: "Die Italiaanse navigator [Fermi] het pas in die nuwe wêreld geland."<ref>{{harvnb|Compton|1956|p=144}}.</ref> In Januarie 1943 het Grafton se opvolger, majoor Arthur V. Peterson, opdrag gegee dat ''Chicago Pile-1'' uitmekaar gehaal moes word en weer by Red Gate Woods saamgestel word, aangesien hy die werking van 'n reaktor as te gevaarlik vir 'n digbevolkte gebied beskou het.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=195–196}}.</ref> Op die Argonne-terrein het ''Chicago Pile-3'', die eerste swaarwaterreaktor, op 15 Mei 1944 kritiek geword.{{sfn|Holl|Hewlett|Harris|1997|p=428}}<ref name="fermi">{{cite journal |last=Fermi |first=Enrico |title=The Development of the first chain reaction pile |journal=Proceedings of the American Philosophical Society |year=1946 |volume=90 |issue=1 |pp=20–24 |jstor=3301034}}</ref> Na die oorlog is die bedrywighede wat by Red Gate oorgebly het, verskuif na die nuwe terrein van die Argonne Nasionale Laboratorium, ongeveer 9,7&nbsp;km daarvandaan.<ref name="Red Gate Woods">{{cite web |url=http://www.lm.doe.gov/SiteA_PlotM/fact_sheet_site_a.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20141026070527/http://www.lm.doe.gov/SiteA_PlotM/fact_sheet_site_a.pdf|archive-date=26 Oktober 2014 |title=Site A/Plot M, Illinois, Decommissioned Reactor Site Fact Sheet |access-date=3 Desember 2012}}</ref> === Hanford === Teen Desember 1942 was daar kommer dat selfs Oak Ridge te naby aan 'n digte bevolkingsentrum ([[Knoxville]]) was in die onwaarskynlike geval van 'n groot kernongeluk. Groves het DuPont in November 1942 gewerf as hoofkontrakteur vir die konstruksie van die plutoniumproduksiekompleks. DuPont is 'n standaardkoste plus vastefooi-kontrak aangebied, maar die president van die maatskappy, Walter S. Carpenter, Jr., wou geen wins van enige aard hê nie en het gevra dat die voorgestelde kontrak gewysig word om die maatskappy uitdruklik uit te sluit in die verkryging van enige patentregte. Dit is aanvaar, maar om wetlike redes is ooreengekom op 'n nominale fooi van een dollar. Na die oorlog het DuPont gevra om vroeg van die kontrak ontslae te raak, en moes 33 sent teruggee.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=58–59}}.</ref> [[Lêer:Hanford workers.jpg|duimnael|Hanford-werkers ontvang hul salarisse by die Western Union-kantoor.]] DuPont het aanbeveel dat die perseel ver geleë moet wees van die bestaande uraanproduksie-aanleg by Oak Ridge.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=68–69}}.</ref> In Desember 1942 stuur Groves kolonel Franklin Matthias en DuPont-ingenieurs na potensiële terreine. Matthias het berig dat Hanford Site naby Richland, Washington, 'ideaal was in feitlik alle opsigte'. Dit was geïsoleer en naby die [[Columbiarivier]], wat voldoende water kon voorsien om die reaktore wat die plutonium sou produseer, af te koel. Groves het die terrein in Januarie besoek en die Hanford Engineer Works (HEW) gestig, met die kodenaam "Site W".<ref>Jones, Vincent (1985). Manhattan: The Army and the Atomic Bomb (PDF). Washington, D.C.: United States Army Center of Military History.bl 108–111</ref> Ondersekretaris Patterson het op 9 Februarie sy goedkeuring verleen en $5 miljoen toegewys vir die verkryging van 16 000 hektaar grond in die gebied. Die federale regering het ongeveer 1 500 inwoners van White Bluffs en Hanford, en nabygeleë nedersettings, asook die Wanapum en ander stamme wat die gebied gebruik het, hervestig. 'n Geskil het met boere ontstaan oor vergoeding vir gewasse wat reeds geplant is voordat die grond verkry is. Waar skedules dit toelaat, het die weermag toegelaat dat die oes geoes word, maar dit was nie altyd moontlik nie. Die proses vir die verkryging van grond het gesloer en is nie voor die einde van die Manhattan-projek in Desember 1946 voltooi nie.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=342}}.</ref> Die geskil het nie die werk vertraag nie. Alhoewel die vordering met die ontwerp van die reaktor by Metallurgical Laboratory en DuPont nie genoegsaam gevorder het om die omvang van die projek akkuraat te voorspel nie, is daar in April 1943 'n begin gemaak met fasiliteite vir ongeveer 25 000 werkers, waarvan die helfte na verwagting op die perseel sou woon. Teen Julie 1944 was ongeveer 1 200 geboue opgerig en byna 51 000 mense het in die konstruksiekamp gewoon. As gebiedsingenieur het Matthias algehele beheer oor die terrein uitgeoefen.<ref>{{harvnb | Jones | 1985 | pp = 452–457}}.</ref> Op die hoogtepunt was die konstruksiekamp die derde-hoogsbevolkte stad in die staat Washington.<ref>{{harvnb | Thayer | 1996 | p = 16}}.</ref> Hanford het 'n vloot van meer as 900 busse bestuur, meer as die stad Chicago.<ref>{{harvnb | Jones | 1985 | p = 401}}.</ref> Soos Los Alamos en Oak Ridge, was Richland 'n afgesperde gemeenskap met beperkte toegang, maar dit het meer soos 'n Amerikaanse bloeistad gelyk: die militêre profiel was laer en fisieke veiligheidselemente soos hoë heinings, torings en waghonde was minder waarneembaar.<ref>{{harvnb | Jones | 1985 | pp = 463–464}}.</ref> === Kanadese terreine === ==== Brits-Columbië ==== Cominco het sedert 1930 elektrolitiese waterstof in Trail, [[Brits-Columbië]], vervaardig. Harold Urey het in 1941 voorgestel dat die aanleg swaarwater sou kon produseer. By die bestaande aanleg van $10 miljoen wat 3 215 selle gehad het wat 75 MW hidroëlektriese krag verbruik, is sekondêre elektroliseselle gevoeg om die [[deuterium]]konsentrasie in die [[water]] van 2,3% tot 99,8% te verhoog. Vir hierdie proses het Hugh Taylor van Princeton 'n [[platinum]]-op-[[koolstof]]katalisator vir die eerste drie fases ontwikkel, terwyl Urey 'n [[nikkel]]-chroomtrioksied een vir die vierde stadium toring ontwikkel het. Die finale koste was $ 2,8 miljoen. Die Kanadese regering het eers in Augustus 1942 van die projek verneem. Die swaarwaterproduksie van Trail het in Januarie 1944 begin en het voortgegaan tot 1956. Swaarwater van Trail is gebruik vir ''Chicago Pile 3'', die eerste reaktor wat swaarwater en natuurlike uraan gebruik, wat kritiek gegaan het op 15 Mei 1944.<ref name="Waltham, pp. 8-9">{{harvnb|Waltham|2002|pp=8–9}}.</ref> ==== Ontario ==== Die Chalk River, [[Ontario]]-terrein, is gestig om die geallieerde pogings by die Montreal-laboratorium te huisves, weg van 'n stedelike gebied. 'n Nuwe gemeenskap is in Deep River, Ontario, gebou om hostelle en fasiliteite vir die spanlede te bied. Die terrein is gekies vir die nabyheid van die industriële vervaardigingsgebied van Ontario en [[Quebec]], en die nabyheid van 'n spoornodus langs 'n groot militêre basis, Kamp Petawawa. Dit is aan die Ottawarivier geleë en het toegang tot voldoende water gehad. Die eerste direkteur van die nuwe laboratorium was Hans von Halban. Hy is in Mei 1944 vervang deur John Cockcroft, wat op sy beurt opgevolg is deur Bennett Lewis in September 1946. 'n Loodsreaktor bekend as ZEEP (''zero-energy experimental pile ↔'' nul-energie eksperimentele stapel) word die eerste Kanadese reaktor, en die eerste wat buite die Verenigde State voltooi is, toe dit in September 1945 kritiek gegaan het. ZEEP het tot 1970 vir navorsing in gebruik bly.<ref>{{cite web |url=http://www.sciencetech.technomuses.ca/english/whatson/zeep.cfm |archive-url=https://web.archive.org/web/20140306233719/http://www.sciencetech.technomuses.ca/english/whatson/zeep.cfm |archive-date=6 March 2014 |title=ZEEP – Canada's First Nuclear Reactor |publisher=Canada Science and Technology Museum}}</ref> 'n Groter 10 MW NRX-reaktor, wat tydens die oorlog ontwerp is, is voltooi en het in Julie 1947 krities gegaan.<ref name="Waltham, pp. 8-9" /> ==== Noordwestelike gebiede ==== Die Eldorado-myn by Port Radium in die [[Noordwestelike gebiede]] was 'n bron van uraanerts.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=8, 62}}.</ref> === Swaarwater-terreine === Alhoewel DuPont se voorkeurontwerpe vir die kernreaktors helium verkoeling en grafiet as moderator gebruik het, het DuPont steeds belang gestel om swaarwater as rugsteun te gebruik, in geval die grafietreaktorontwerp om die een of ander rede onuitvoerbaar sou wees. Vir hierdie doel is beraam dat 3 kort ton (2,7 t) swaarwater per maand benodig word. Die P-9-projek was die regeringsnaam vir die produksieprogram vir swaarwater. Aangesien die aanleg by Trail, wat toe in aanbou was, 0,5 kort ton (0,45 ton) per maand kon lewer, was ekstra kapasiteit nodig. Groves het DuPont daarom gemagtig om swaarwatergeriewe by die Morgantown Ordnance Works, naby Morgantown, [[Wes-Virginië]], te vestig; by die Wabash River Ordnance Works, naby Dana en Newport, Indiana; en by die Alabama Ordnance Works, naby Childersburg en Sylacauga, [[Alabama]]. Alhoewel dit bekend staan as Ordnance Works en daarvoor betaal word onder die Ordnance Department kontrakte, is dit gebou en bedryf deur die ''Army Corps of Engineers''. Die Amerikaanse aanlegte het 'n ander proses gebruik as die van Trail; swaarwater is deur [[distillasie]] onttrek, en gebruik die effens hoër [[kookpunt]] van swaar water.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=107–108}}.</ref><ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=201–202}}.</ref> == Uraan == === Erts === [[Lêer:Shinkolobwe.jpg|duimnael|Die meeste uraan wat in die Manhattan-projek gebruik is, kom van die Shinkolobwe-myn in die Belgiese Kongo.]] Die belangrikste grondstof vir die projek was uraan, wat as [[brandstof]] vir die reaktore gebruik is, as voerder wat in plutonium omskep is, en in sy verrykte vorm in die kernwapen self. Daar was vier bekende neerslae van uraan in 1940: in [[Colorado]], in die noorde van Kanada, in Joachimsthal in [[Tsjeggo-Slowakye]] en in die Belgiese Kongo.<ref>{{harvnb|Smyth|1945|p=39}}.</ref> Almal behalwe Joachimstal was onder die gealieerders se beheer. In 'n opname van November 1942 is vasgestel dat voldoende hoeveelhede uraan beskikbaar is om aan die vereistes van die projek te voldoen.<ref>{{harvnb|Smyth|1945|p=92}}</ref> Nichols het met die ministerie van buitelandse sake gereël dat uitvoerbeheer op uraanoksied geplaas word en onderhandel word vir die aankoop van 1200 kort ton (1 100 ton) uraanerts uit die Belgiese Kongo wat in 'n pakhuis op [[Staten-eiland]] gestoor is en die oorblywende voorrade gemynde erts wat in die Kongo gestoor word. Hy het met Eldorado Gold Mines onderhandel vir die aankoop van erts by die raffinadery in Port Hope, Ontario, en die versending daarvan in lotte van 100 ton. Die Kanadese regering het daarna die aandele van die maatskappy gekoop totdat dit 'n beherende belang verkry het.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=85–86}}.</ref> Alhoewel hierdie aankope voldoende voorsien het om in oorlogse behoeftes te voorsien, het die Amerikaanse en Britse leiers tot die gevolgtrekking gekom dat dit in hul lande se belang was om soveel moontlik van die uraanafsettings ter wêreld te verkry. Die rykste bron van erts was die Shinkolobwe-myn in die Belgiese Kongo, maar dit is oorstroom en toegemaak. Nichols het sonder sukses gepoog om die heropening en die verkoop van die toekomstige produksie aan die Verenigde State te onderhandel met Edgar Sengier, die direkteur van die maatskappy wat die myn besit, die Union Minière du Haut-Katanga.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=295}}.</ref> Die aangeleentheid is toe deur die Gekombineerde Beleidskomitee oorgeneem. Aangesien 30 persent van Union Minière se voorraad deur Britse belange beheer is, het die Britte die leiding geneem in onderhandelinge. Sir John Anderson en ambassadeur John Winant het 'n ooreenkoms met Sengier en die Belgiese regering in Mei 1944 aangekondig vir die heropening van die myn en 1720 kort ton erts om teen $ 1,45 per pond te koop.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=285–288}}.</ref> Om die afhanklikheid van die Britte en Kanadese vir erts te voorkom, het Groves ook gereël dat die Amerikaanse Vanadium Corporation-voorraad in Uravan, [[Colorado]], gekoop word. Uraanmynbou in Colorado het ongeveer 800 kort ton erts opgelewer. Mallinckrodt Ingelyf in [[St. Louis]], [[Missouri]], het die rou erts geneem en in [[salpetersuur]] opgelos om uraannitraat te produseer. [[Eter (chemie)|Eter]] is dan bygevoeg in 'n vloeistof-vloeistof-ekstraksieproses om die onsuiwerhede van die uraannitraat te skei. Dit is dan verhit tot uraan-trioksied, wat tot hoogs suiwer uraniumdioksied gereduseer is.<ref>{{harvnb|Ruhoff|Fain|1962|pp=3–9}}.</ref> Teen Julie 1942 het Mallinckrodt 'n ton suiwer oksied per dag geproduseer, maar dit was aanvanklik moeiliker vir kontrakteurs Westinghouse en Metal Hydrides.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|p=31}}</ref> Die produksie was te stadig en die gehalte was onaanvaarbaar laag. 'n Spesiale tak van die Metallurgical Laboratory is gestig by Iowa State College in Ames, [[Iowa]], onder Frank Spedding om alternatiewe te ondersoek. Dit het bekend geword as die Ames-projek, en die Ames-proses het in 1943 beskikbaar geword.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=87–88}}.</ref> <gallery mode="packed" caption=" Uraanverwerking by Ames " heights="250px"> Lêer:Ames Process pressure vessel lower.jpg| 'n " Bom" (drukvat) wat uraan halides en opofferingsmetaal bevat, waarskynlik [[magnesium]], word in 'n oond laat sak. Lêer:Ames Process pressure vessel remnant slag after reaction.jpg| Na die reaksie is die binnekant van 'n bom bedek met oorblyfsel metaal. Lêer:Ames Process uranium biscuit.jpg|'n "Koekie" van uraanmetaal van die [[redoksreaksie]]. </gallery> === Isotoopskeiding === Natuurlike uraan bestaan uit 99,3% uraan-238 en 0,7% uraan-235, maar slegs laasgenoemde is skeibaar. Die chemies identiese uraan-235 moet fisies van die meer volop isotoop geskei word. Verskeie metodes is oorweeg vir uraanverryking, waarvan die meeste by Oak Ridge uitgevoer is.<ref>{{harvnb|Smyth|1945|pp=154–156}}.</ref> Die mees voor die hand liggende tegnologie, die sentrifuge, het misluk, maar elektromagnetiese skeiding, gasvormige diffusie en termiese diffusietegnologieë was suksesvol en het tot die projek bygedra. In Februarie 1943 het Groves die idee gekry om die uitset van sommige aanlegte as die inset vir ander te gebruik.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=157}}.</ref> [[Lêer:Clinton Engineer Works.png|duimnael|senter|upright=3.2| Oak Ridge het verskeie uraan-skeidingstegnologieë gehad. Die Y-12 elektromagnetiese skeidingsaanleg is regs bo. Die gasvormige diffusie-aanlegte K-25 en K-27 is links onder, naby die S-50 termiese diffusie-aanleg. Die X-10 was vir plutoniumproduksie.|alt=Contour map of the Oak Ridge area. There is a river to the south, while the township is in the north.]] ==== Sentrifuges ==== Die sentrifugeproses is in April 1942 as die enigste belowende skeidingsmetode beskou.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=22–23}}.</ref> Jesse Beams het gedurende die dertigerjare so 'n proses aan die Universiteit van Virginië ontwikkel, maar het tegniese probleme ondervind. Die proses het hoë [[Omwentelinge per minuut|rotasiesnelhede]] vereis, maar teen sekere snelhede het harmoniese vibrasies ontwikkel wat dreig om die masjinerie uitmekaar te ruk. Dit was dus nodig om vinnig deur hierdie snelhede te versnel. In 1941 begin hy werk met uraanhexafluoried, die enigste bekende gasvormige verbinding van uraan, en kan uraan-235 skei. In Columbia het Urey Karl Cohen die proses laat ondersoek, en hy het 'n wiskundige teorie opgestel wat dit moontlik maak om 'n sentrifugale skeidingseenheid te ontwerp, wat Westinghouse onderneem het om te bou.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=30}}.</ref> Die opskaling daarvan tot 'n produksie-aanleg was 'n groot tegniese uitdaging. Urey en Cohen beraam dat die vervaardiging van 'n kilogram uraan-235 per dag tot 50 000 sentrifuges met rotors van 1 meter, of 10 000 sentrifuges met 4 meter rotors benodig, as aanvaar kan word dat rotors van 4 meter gebou kon word. Die vooruitsig om soveel rotors aanhoudend teen hoë spoed te laat werk, was uitdagend,<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=64}}.</ref> en toe Beams sy eksperimentele apparaat in werking stel, het hy slegs 60% van die voorspelde opbrengs behaal, wat daarop dui dat meer sentrifuges benodig sou word. Beams, Urey en Cohen het daarna begin werk aan 'n reeks verbeterings wat beloof het om die doeltreffendheid van die proses te verhoog. Gereelde mislukkings van [[Elektriese motor|motors]], aste en [[Laer (toestel)|laers]] teen hoë snelhede het die werk aan die loodsaanleg egter vertraag.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=96–97}}.</ref> In November 1942 is die sentrifugeproses deur die Militêre Beleidskomitee laat vaar na aanbeveling van Conant, Nichols en August C. Klein van Stone & Webster.<ref>{{harvnb|Nichols|1987|p=64}}.</ref> Alhoewel die sentrifugemetode deur die Manhattan-projek laat vaar is, het navorsing daaroor na die oorlog aansienlik gevorder met die bekendstelling van die sentrifuge van die Zippe-tipe, wat in die [[Sowjetunie]] ontwikkel is deur Duitse ingenieurs.<ref>{{harvnb | Kemp. | 2012 | pp = 281–287}}.</ref> Uiteindelik het dit die voorkeurmetode geword vir die skeiding van die uraan-isotoop, omdat dit baie goedkoper is as die ander skeidingsmetodes wat tydens die Tweede Wêreldoorlog gebruik is.<ref>{{harvnb | Kemp | 2012 | pp = 291–297}}.</ref> ==== Elektromagnetiese skeiding ==== Elektromagnetiese isotoopskeiding is ontwikkel deur Lawrence aan die Universiteit van Kalifornië se stralingslaboratorium. Hierdie metode gebruik toestelle wat bekend staan as kalutrons, 'n samestelling van die standaard laboratoriummassaspektrometer en die siklotronmagneet. Die naam is afgelei van die woorde Kalifornië, universiteit en [[siklotron]].<ref name="Jones, pp. 117-119">{{harvnb|Jones|1985|pp=117–119}}.</ref> In die [[Elektromagnetisme|elektromagnetiese proses]] het 'n magnetiese veld gelaaide deeltjies afgeweer volgens massa.<ref>{{harvnb|Smyth|1945|pp=164–165}}.</ref> Die proses was nie wetenskaplik elegant of industrieel doeltreffend nie.<ref name="Fine & Remington, p. 684">{{harvnb|Fine|Remington|1972|p=684}}.</ref> In vergelyking met 'n gasdiffusie-aanleg of 'n kernreaktor, sal 'n elektromagnetiese skeidingsaanleg meer skaars materiaal verbruik, meer arbeidskrag benodig en meer kos om te bou. Die proses is nietemin goedgekeur omdat dit gebaseer is op bewese tegnologie en dus minder risiko's inhou. Boonop kan dit in fases gebou word en vinnig industriële kapasiteit bereik.<ref name="Jones, pp. 117-119" /> [[Lêer:Alpha 1 racetrack, Uranium 235 electromagnetic separation plant, Manhattan Project, Y-12 Oak Ridge.jpg|links|duimnael|Alpha I baan by  Y-12]] Marshall en Nichols het ontdek dat die elektromagnetiese isotoopskeidingproses 5 000 kort ton (4 500 ton) [[koper]] sou benodig, wat skaars was op daardie stadium. [[Silwer]] kon dit egter vervang in 'n verhouding van 11:10. Op 3 Augustus 1942 het Nichols met die minister van finansies, Daniel W. Bell, vergader en gevra vir die oordrag van 6 000 ton silwerstawe uit die West Point Bullion-bewaarplek. "Jongman", het Bell vir hom gesê, "jy dink miskien aan silwer in ton, maar die Tesourie sal altyd aan silwer in troois-onse dink!"<ref>{{harvnb|Nichols|1987|p=42}}.</ref> Uiteindelik is 14 700 kort ton (13 300 ton; 430 000 000 troois-onse) gebruik.<ref name="Jones, p. 133" /> Die silwerstawe van 1 000 troois-onse (31&nbsp;kg) is in silindriese biljette gegiet en na Phelps Dodge in Bayway, [[New Jersey]], geneem, waar dit in stroke van 15,9&nbsp;mm dik, 76&nbsp;cm breed en 12 meter lank verwerk is. Hierdie is deur Allis-Chalmers in Milwaukee, Wisconsin, op magnetiese spoele gewikkel. Na die oorlog is al die masjinerie afgebreek en skoongemaak, en die vloerplanke onder die masjinerie is opgeruk en verbrand om klein hoeveelhede silwer te herwin. Uiteindelik het slegs 'n geringe hoeveelheid van die silwer verlore gegaan.<ref name="Jones, p. 133">{{harvnb|Jones|1985|p=133}}.</ref><ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=153}}.</ref> Die laaste silwer is in Mei 1970 terugbesorg.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=67}}.</ref> Verantwoordelikheid vir die ontwerp en konstruksie van die elektromagnetiese skeidingsaanleg, wat Y-12 genoem word, is in Junie 1942 deur die S-1-komitee aan Stone & Webster toegewys. Die ontwerp vereis vyf eerste verwerkingseenhede, bekend as Alpha bane, en twee eenhede vir finale verwerking, bekend as Beta bane. In September 1943 het Groves die bou van nog vier bane, bekend as Alpha II, goedgekeur. Die bouwerk het in Februarie 1943 begin.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=126–132}}.</ref> [[Lêer:" The Calutron Girls" Y-12 Oak Ridge 1944 Large Format (32093954911) (2).jpg|duimnael|Die "''Calutron Girls''" was jong vroue wat kalutron-kontrolepanele op Y-12 gemonitor het. Gladys Owens, wat op die voorgrond sit, was nie bewus van waarby sy betrokke was nie, totdat sy hierdie foto 50 jaar later op 'n openbare toer deur die fasiliteit gesien het. Foto deur Ed Westcott.<ref>{{cite web|url=http://smithdray1.net/angeltowns/or/go.htm|title=The Calutron Girls|publisher=SmithDRay|access-date=22 Junie 2011}}</ref>]] Toe die aanleg in Oktober volgens skedule eksperimenteel in werking gestel word, het die vakuumtenks van 14 ton vanweë die krag van die magnete uit lyn gebly, en moes dit veiliger vasgeheg word. 'n Ernstiger probleem het ontstaan toe die magnetiese spoele begin kortsluit het. In Desember het Groves beveel dat 'n [[magneet]] oopgebreek moes word, en daar was handvol [[roes]] in die magneet. Groves het toe beveel dat die bane afgebreek en die magnete na die fabriek teruggestuur moes word. Daar is 'n beitsfabriek op die terrein opgerig om die pype en toebehore skoon te maak.<ref name="Fine & Remington, p. 684" /> Die tweede Alpha I was eers einde Januarie 1944 in werking, die eerste Beta en eerste en derde Alpha I het in Maart aanlyn gekom en die vierde Alpha I was in April in werking. Die vier Alpha II bane is tussen Julie en Oktober 1944 voltooi.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=138–139}}.</ref> Tennessee Eastman is gekontrakteer om Y-12 op die gewone koste plus vaste fooi-basis te bestuur, met 'n fooi van $ 22 500 per maand plus $ 7 500 per baan vir die eerste sewe bane en $ 4 000 per addisionele baan.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=140}}.</ref> Die kalutrons word aanvanklik deur wetenskaplikes van Berkeley bedryf om probleme uit te stryk en 'n redelike bedryfsnelheid te behaal. Hulle is toe oorgegee aan opgeleide Tennessee Eastman-operateurs wat slegs 'n hoërskoolopleiding gehad het. Nichols het eenheidsproduksiegegewens vergelyk en Lawrence daarop gewys dat die jong ''hillbilly'' meisies beter presteer as sy doktorsgraad werkers. Hulle het ingestem tot 'n produksiewedloop en Lawrence verloor, 'n morele hupstoot vir die Tennessee Eastman-werkers en toesighouers. Die meisies is "soos soldate opgelei om nie te redeneer nie", terwyl "die wetenskaplikes hulle nie kon weerhou van tydrowende ondersoek na die oorsaak van selfs geringe skommelinge in die meters nie."<ref>{{harvnb|Nichols|1987|p=131}}.</ref> Y-12 het die uraan-235-inhoud aanvanklik tussen 13% en 15% verryk en die eerste paar honderd gram hiervan in Maart 1944 na Los Alamos gestuur. Slegs 1 deel in 5.825 van die uraanvoer het as finale produk verskyn. Baie van die res is in die proses oor toerusting gemors. Moeilike herstelpogings het gehelp om die produksie teen 10% van die uraan-235 voer teen Januarie 1945 te verhoog. In Februarie het die Alpha-bane effens verrykte voer (1,4%) van die nuwe S-50 termiese diffusie-aanleg ontvang. Die volgende maand het dit verbeterde voer (5%) ontvang van die K-25 gasdiffusie-aanleg. Teen Augustus het K-25 uraan geproduseer wat voldoende verryk is om direk in die Beta-bane in te voer.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=143–148}}.</ref> ==== Gasdiffusie ==== Die belowendste, maar ook die uitdagendste metode vir isotoop skeiding, was gasdiffusie. Graham se wet bepaal dat die effusietempo van 'n gas omgekeerd eweredig is met die vierkantswortel van die molekulêre massa, dus in 'n boks wat 'n semi-deurlaatbare membraan en 'n mengsel van twee gasse bevat, sal die ligter molekules vinniger uit die houer beweeg as die swaarder molekules. Die gas wat die houer verlaat, is ietwat verryk deur die ligter molekules, terwyl die oorblywende gas ietwat meer uitgeput is. Die idee was dat sulke bokse in 'n kaskades van pompe en membrane gevorm kon word, met elke opeenvolgende stadium 'n effens meer verrykte mengsel voortbring. Navorsing na die proses is aan die Universiteit van Columbia uitgevoer deur 'n groep wat Harold Urey, Karl P. Cohen en John R. Dunning insluit.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=30–32, 96–98}}</ref> [[Lêer:K-25 aerial view.jpg|links|duimnael|Oak Ridge K-25 – aanleg]] In November 1942 het die Militêre Beleidskomitee die bou van 'n 600-fase gasdiffusie-aanleg goedgekeur.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=108}}.</ref> Op 14 Desember het M. W. Kellogg 'n aanbod aanvaar om die aanleg, met die kodenaam K-25, te bou. 'n Koste plus vaste fooi-kontrak is beding, wat uiteindelik $ 2,5 miljoen beloop. 'n Afsonderlike korporatiewe entiteit genaamd Kellex is vir die projek geskep, onder leiding van Percival C. Keith, een van Kellogg se vise-presidente.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=150–151}}.</ref> Die proses het geweldige tegniese probleme ondervind. Die baie korrosiewe gas uraanhexafluoried (UF6) moes gebruik word, aangesien geen plaasvervanger gevind kon word nie. Die motors en pompe moet vakuumdig wees en die grootste probleem was die ontwerp van die versperring, wat sterk, poreus en bestand teen korrosie deur uraanhexafluoried moes wees. Die beste keuse hiervoor blyk [[nikkel]] te wees. Edward Adler en Edward Norris het 'n gaasversperring van gegalvaniseerde nikkel geskep. 'n Loodsaanleg in ses fases is in Columbia gebou om die proses te toets, maar die Norris-Adler-prototiepe blyk te broos te wees. 'n Mededingende versperring is ontwikkel uit poeiernikkel deur Kellex, die Bell Telephone Laboratories en die Bakelite Corporation. In Januarie 1944 beveel Groves die Kellex-versperring in produksie gaan.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=154–157}}.</ref><ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=126–127}}.</ref> Die ontwerp van Kellex vir K-25 vereis 'n vierverdieping-0,80 km lange U-vormige struktuur wat 54 aangrensende geboue bevat. Dit is in nege afdelings verdeel. Hierbinne was selle van ses fases. Die selle kan onafhanklik of agtereenvolgens binne 'n afdeling bedryf word. Net so kan die gedeeltes afsonderlik of as deel van 'n enkele kaskade bedryf word. 'n Landopname-span het met die bouwerk begin deur die terrein van 2,0 km2 (500 hektaar) in Mei 1943 uit te merk. Die werk aan die hoofgebou het in Oktober 1943 begin, en die loodsaanleg in ses fases was op 17 April 1944 gereed vir gebruik. Groves het die boonste stadiums van die aanleg gekanselleer en Kellex gelas om eerder 'n syvoedingseenheid van 540 stadiums, wat bekend geword het as K-27, te ontwerp en te bou. Kellex het die laaste eenheid op 11 September 1945 aan die bedryfskontrakteur Union Carbide and Carbon oorgedra. Die totale koste, insluitend die K-27-aanleg wat ná die oorlog voltooi is, beloop $ 480 miljoen.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=158–165}}.</ref> Die produksie-aanleg is in Februarie 1945 in gebruik geneem, en namate kaskade na kaskade aanlyn gekom het, het die kwaliteit van die produk toegeneem. Teen April 1945 het K-25 'n verryking van 1,1% bereik en die produksie van die S-50 termiese diffusie-aanleg is as voer gebruik. Sommige produkte wat die volgende maand geproduseer is, is tot byna 7% verryk. In Augustus is die laaste van die 2 892 fases in gebruik geneem. K-25 en K-27 bereik hul volle potensiaal in die vroeë naoorlogse periode, toe hulle die ander produksie-aanlegte verbygegaan het en die prototipes word vir 'n nuwe generasie aanlegte.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=167–171}}.</ref> ==== Termiese diffusie ==== Die termiese diffusieproses was gebaseer op Sydney Chapman en David Enskog se teorie, wat verklaar het dat wanneer 'n gemengde gas deur 'n temperatuurgradiënt gaan, die swaarder geneig is om aan die koue punt te konsentreer en die ligter aan die warm punt. Aangesien warm gasse geneig is om te styg en koel stowwe neig om te daal, kan dit gebruik word as 'n middel vir isotope skeiding. Hierdie proses is die eerste keer in 1938 deur Klaus Clusius en Gerhard Dickel in Duitsland gedemonstreer.<ref>{{harvnb|Smyth|1945|pp=161–162}}.</ref> Dit is ontwikkel deur Amerikaanse vlootwetenskaplikes, maar was nie een van die verrykingstegnologieë wat aanvanklik gekies is vir gebruik in die Manhattan-projek nie. Dit was hoofsaaklik as gevolg van twyfel oor die tegniese uitvoerbaarheid daarvan, maar die interdiens-wedywering tussen die leër en die vloot het ook 'n rol gespeel.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=172}}.</ref> Die Naval Research Laboratory het die navorsing voortgesit onder leiding van Philip Abelson, maar daar was weinig kontak met die Manhattan-projek tot April 1944, toe kaptein William S. Parsons, die vlootoffisier wat verantwoordelik was vir die ontwikkeling van wapens in Los Alamos, Oppenheimer nuus gebring het oor die vooruitgang wat gemaak is in die Vloot se eksperimente met termiese diffusie. Oppenheimer het aan Groves geskryf en voorgestel dat die uitset van 'n termiese diffusie-aanleg in Y-12 gevoer kan word. Groves het 'n komitee saamgestel wat bestaan het uit Warren K. Lewis, Eger Murphree en Richard Tolman om die idee te ondersoek, en hulle het beraam dat 'n termiese verspreidingsaanleg van $ 3,5 miljoen 50 kilogram uraan per week tot byna 0,9% uraan-235 kon verryk. Groves het die konstruksie daarvan op 24 Junie 1944 goedgekeur.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=175–177}}.</ref> [[Lêer:S50plant.jpg|duimnael|Die S-50-aanleg is die donker gebou links bo agter die Oak Ridge-kragstasie (met rookstapels).]] Groves het die H. K. Ferguson Company van Cleveland, Ohio, gekontrakteer om die termiese diffusie-aanleg, wat as S-50 aangewys is, te bou. Groves se adviseurs, Karl Cohen en W. I. Thompson van Standard Oil,<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=170–172}}.</ref> het beraam dat dit ses maande sou duur om te bou. Groves het Ferguson net vier gegee. Planne vereis dat 15&nbsp;m hoë diffusiekolomme gerangskik in 21 rakke aangebring moet word. Binne elke kolom was drie konsentriese buise. Stoom, verkry uit die nabygeleë K-25-kragstasie teen 'n druk van 690 kPa en 'n temperatuur van 285 °C, het afwaarts gevloei deur die binneste 32 mm-nikkelpyp, terwyl water teen 68 ° C deur die buitenste ysterpyp opwaarts gevloei het. Die uraanhexafluoried het in die middelste koperpyp gevloei en isotoop-skeiding van die uraan het tussen die nikkel- en koperpype plaasgevind.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=178–179}}.</ref> Die werk het op 9 Julie 1944 begin, en die S-50 het in September gedeeltelik begin werk. Ferguson het die aanleg bedryf deur 'n filiaal bekend as Fercleve. Die aanleg het in Oktober net 4,8&nbsp;kg (0,852% uraan-235) geproduseer. Lekkasies het die volgende paar maande die produksie beperk en gedwing om stil te staan, maar in Junie 1945 het dit 5 770&nbsp;kg opgelewer.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=180–183}}.</ref> Teen Maart 1945 was al 21 produksierakke in gebruik. Aanvanklik is die produksie van S-50 in Y-12 gevoer, maar vanaf Maart 1945 is al drie verrykingprosesse in serie uitgevoer. S-50 het die eerste fase geword, wat van 0,71% tot 0,89% verryk het. Hierdie materiaal is in die gasvormige diffusieproses in die K-25-aanleg gevoer, wat 'n produk vervaardig het wat tot ongeveer 23% verryk is. Dit is op sy beurt gevoer in Y-12,<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=300–302}}.</ref> wat dit opgestoot het tot ongeveer 89%, voldoende vir kernwapens.<ref name="Hansen, p. 112">{{harvnb|Hansen|1995b|p=V-112}}.</ref> == Totale produksie van U-235 == Ongeveer 50 kilogram uraan wat tot 89% uraan-235 verryk is, is teen Julie 1945 aan Los Alamos gelewer.<ref name="Hansen, p. 112" /> Die hele 50&nbsp;kg is saam met ongeveer 50% verrykte materiaal (dus gemiddeld ongeveer 85% verryk), is in [[Little Boy]] gebruik.<ref name="Hansen, p. 112" /> == Plutonium == Die tweede ontwikkelingslyn wat deur die Manhattan-projek nagestreef is, het die splytsbare element [[plutonium]] gebruik. Alhoewel daar klein hoeveelhede plutonium in die natuur bestaan, is die beste manier om groot hoeveelhede van die element te verkry in 'n kernreaktor, waarin natuurlike uraan deur neutrone gebombardeer word. Die uraan-238 word oorgedra in uraan-239, wat vinnig verval, eers in neptunium-239 en daarna in plutonium-239.<ref name="Smyth, pp. 130-132" /> Slegs 'n klein hoeveelheid van die uraan-238 sal getransformeer word, dus moet die plutonium chemies van die oorblywende uraan, van enige aanvanklike onsuiwerhede en van ander splytingsprodukte geskei word.<ref name="Smyth, pp. 130-132">{{harvnb|Smyth|1945|pp=130–132}}.</ref> === X-10 Grafietreaktor === [[Lêer:X10 Reactor Face.jpg|duimnael|Werkers laai uraansilinders in die X-10 grafietreaktor.]] In Maart 1943 begin DuPont met die bou van 'n plutonium-aanleg op 'n terrein van 0,5 hektaar (0,5 km2) by Oak Ridge. Bedoel as 'n loodsaanleg vir die groter produksie fasiliteite by Hanford, het dit 'n lugverkoelde X-10 grafietreaktor, 'n chemiese skeidingsaanleg en ondersteuningsfasiliteite ingesluit. Aangesien die daaropvolgende besluit geneem is om 'n waterverkoelde reaktore in Hanford te bou, was slegs die skeidingsaanleg vir chemiese middels as 'n ware loodsaanleg gebruik.<ref name="Jones, pp. 204-206">{{harvnb|Jones|1985|pp=204–206}}.</ref> Die X-10 grafietreaktor het bestaan uit 'n groot blok [[grafiet]], 7,3&nbsp;m lank aan elke kant, met 'n gewig van ongeveer 1500 kort ton (1400 ton), omring deur 'n 2,1&nbsp;m hoë digtheids[[beton]] as 'n bestralingskerm.<ref name="Jones, pp. 204-206" /> Die grootste probleme is ondervind met die uraansilinders wat deur Mallinckrodt en Metal Hydrides vervaardig is. Dit moes op die een of ander manier in [[aluminium]] bedek word om [[korrosie]] te vermy en die ontsnap van fissiemateriaal in die verkoelingstelsel te verhoed. Die Grasselli Chemical Company het probeer om 'n warm dompelproses te ontwikkel sonder sukses. Intussen het Alcoa probeer om dit met metaal omhulsels te bedek. 'n Nuwe proses vir vloeistoflose sweiswerk is ontwikkel en 97% van die omhulsels het 'n standaard [[vakuum]]toets geslaag, maar hoë temperatuurtoetse het 'n mislukkingskoers van meer as 50% aangedui. Nietemin het die produksie in Junie 1943 begin. Die Metallurgiese Laboratorium het uiteindelik 'n verbeterde sweistegniek ontwikkel met behulp van General Electric, wat in Oktober 1943 by die produksieproses ingesluit is.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=208–210}}.</ref> Bygewoon deur Fermi en Compton, het die X-10 grafietreaktor op 4 November 1943 krities geraak met ongeveer 30 kort ton (27 t) uraan. 'n Week later is die voorraad verhoog tot 36 kort ton (33 ton), wat die [[kragopwekking]] verhoog tot 500 kW, en teen die einde van die maand is die eerste 500 mg plutonium geskep.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=211}}.</ref> Wysigings met verloop van tyd het die krag in Julie 1944 tot 4 000 kW verhoog. X-10 het tot Januarie 1945 as produksie-aanleg bedryf, toe dit vir navorsingsaktiwiteite oorgedra is.<ref name="Jones 1985 209">{{harvnb|Jones|1985|p=209}}.</ref> === Hanford-reaktore === Alhoewel 'n lugverkoelde ontwerp vir die reaktor by Oak Ridge gekies is om vinnige konstruksie te vergemaklik, is dit besef dat dit onprakties sou wees vir die veel groter produksiereaktore. Aanvanklike ontwerpe deur die Metallurgical Laboratory en DuPont het [[helium]] gebruik om af te koel voordat hulle vasgestel het dat 'n waterverkoelde reaktor eenvoudiger, goedkoper en vinniger sou bou.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=78–82}}.</ref> Die ontwerp het eers op 4 Oktober 1943 beskikbaar geword; intussen het Matthias hom daarop toegespits om die Hanford-terrein te verbeter deur akkommodasie op te rig, die paaie te verbeter, 'n spoorwegskakelaarpunt te bou en die elektrisiteits-, water- en telefoonlyne op te gradeer. Net soos by Oak Ridge, was die moeilikste probleem die omhulsels van die uraansilinders, wat in Hanford in Maart 1944 ondervind is. Hulle is skoongemaak in chemikalieë om vuilheid en onsuiwerhede te verwyder, gedoop in gesmelte [[brons]], [[tin]] en [[aluminium]]-silikonallooi, toegemaak met behulp van hidrouliese perse, en dan bedek met behulp van boogsweis in 'n [[argon]]atmosfeer. Uiteindelik is hulle aan 'n reeks toetse onderwerp om gate of foutiewe sweislasse op te spoor. Teleurstellend het die meeste omhulselbrandstof aanvanklik nie die toetse geslaag nie, wat gelei het tot 'n opbrengs van slegs 'n handvol omhulselbrandstof per dag. Maar daar is bestendige vordering gemaak en teen Junie 1944 het die produksie toegeneem tot op die punt dat dit blyk dat daar genoeg omhulselbrandstof beskikbaar sou wees om Reaktor B in Augustus 1944 volgens skedule te begin.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=222–226}}.</ref> [[Lêer:Hanford B-Reactor Area 1944.jpg|duimnael|Lugfoto van Hanford B-reaktor-gebied, Junie 1944]] Daar is op 10 Oktober 1943 begin met werk op die reaktor B, die eerste van ses beplande 250 MW-reaktore.<ref>{{harvnb|Thayer|1996|p=139}}.</ref> Die reaktorkomplekse het letters A tot F gekry, met B-, D- en F-terreine wat gekies is om eerste te ontwikkel, omdat dit die afstand tussen die reaktore sou maksimaliseer het. Dit was die enigste wat tydens die Manhattan-projek gebou is.<ref>{{harvnb|Hanford Cultural and Historic Resources Program|2002|p=1.16}}</ref> Sowat 390 kort ton (350 ton) staal, 13 300 kubieke meter beton, 50 000 betonblokke en 71 000 betonstene is gebruik om die gebou van 37 meter hoog te bou. Die bou van die reaktor self is in Februarie 1944 begin.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=216–217}}.</ref> Dopgehou deur Compton, Matthias, DuPont se Crawford Greenewalt, [[Leona Woods]] en Fermi, wat die eerste uraansilinder ingevoer het, is die reaktor begin laai op 13 September 1944. Gedurende die volgende paar dae is 838 buise gelaai en die reaktor het krities geraak. Kort ná middernag op 27 September het die operateurs die beheerstawe begin onttrek om die produksie te begin. Eers het alles goed voorgekom, maar omstreeks 03:00 het die kragvlak begin daal en teen 06:30 het die reaktor heeltemal afgeskakel. Die koelwater is ondersoek om te sien of daar lekkasie of besoedeling is. Die volgende dag het die reaktor weer begin, net om weer afgeskakel te word.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=304–307}}.</ref><ref name="Jones, pp. 220-223">{{harvnb|Jones|1985|pp=220–223}}.</ref> Fermi het Chien-Shiung Wu gekontak, wat die oorsaak van die probleem geïdentifiseer het as neutronvergiftiging deur xenon-135, wat 'n [[halfleeftyd]] van 9,2 uur het.<ref>{{harvnb|Howes|Herzenberg|1999|p=45}}.</ref> Fermi, Woods, Donald J. Hughes en John Archibald Wheeler bereken toe die kerndeursnit van xenon-135, wat 30 000 keer die uraan blyk te wees.<ref>{{harvnb|Libby|1979|pp=182–183}}.</ref> Die DuPont-ingenieur George Graves het afgewyk van die oorspronklike ontwerp van die Metallurgiese Laboratorium waarin die reaktor 1 500 buise in 'n sirkel gerangskik het, en nog 504 buise bygevoeg om die hoeke in te vul. Die wetenskaplikes het oorspronklik dit as 'n vermorsing van tyd en geld beskou, maar Fermi besef dat die reaktor deur al 2 004 buise te laai, die vereiste energievlak kon bereik en plutonium doeltreffend kon vervaardig.<ref>{{harvnb|Thayer|1996|p=10}}.</ref> Reaktor D is op 17 Desember 1944 begin en reaktor F op 25 Februarie 1945.<ref name="Thayer 1996 141">{{harvnb|Thayer|1996|p=141}}.</ref> === Skeidingsproses === [[Lêer:Hanford Engineer Works.png|links|duimnael|Kaart van die Hanford-terrein. Spoorweë flank die aanlegte na die noorde en suide. Reaktore is die drie noordelikste rooi blokkies, langs die Columbia-rivier. Die skeidingsaanlegte is die onderste twee rooi vierkante van die groepering suid van die reaktore. Die onderste rooi vierkant is die 300-gebied.]] Intussen het die chemici die probleem oorweeg oor hoe plutonium van uraan geskei kan word as die chemiese eienskappe daarvan nie bekend was nie. Met die klein hoeveelhede plutonium wat in 1942 by die Metallurgiese Laboratorium beskikbaar was, het 'n span onder Charles M. Cooper 'n [[lantaan]]fluoriedproses ontwikkel vir die skeiding van uraan en plutonium, wat gekies is vir die loodskeidingsaanleg. 'n Tweede skeidingsproses, die bismutfosfaatproses, is daarna ontwikkel deur Seaborg en Stanly G. Thomson.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=184–185}}.</ref> Hierdie proses het gewerk deur plutonium tussen sy +4- en +6-[[oksidasietoestand]]e te skuif in 'n oplossings van bismutfosfaat. In die eersgenoemde proses het die plutonium 'n neerslag gevorm; in laasgenoemde het dit in oplossing gebly en die ander produkte het die neerslag gevorm.<ref>{{harvnb|Hanford Cultural and Historic Resources Program |2002|pp=2-4.15–2-4.18<!-- "2" is the chapter, and each page of chapter 2 has a number. In this case the pages run from 2–4.15 to 2–4.18 -->}}</ref> Greenewalt het die bismutfosfaatproses verkies weens die [[korrosie]]we aard van lantaanfluoried, en dit is gekies vir die Hanford-skeidingsaanlegte.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=204–205}}.</ref> Nadat X-10 plutonium begin vervaardig het, is die loodskeidingsaanleg op die proef gestel. Die eerste besending is tot 40% verryking verwerk, maar gedurende die volgende paar maande is dit verhoog tot 90%.<ref name="Jones 1985 209" /> In Hanford is die installasies in die 300-gebied aanvanklik vooropgestel. Dit bevat geboue om materiale te toets, uraan voor te berei en die montering van instrumente vir [[kalibrasie]]. In een van die geboue was die omhulsel apparatuur vir die uraansilinders, terwyl die ander 'n klein toetsreaktor bevat. Ondanks die hoë prioriteit wat daaraan toegeken is, het die werk aan die 300-gebied agter geraak as gevolg van die unieke en ingewikkelde aard van die 300-fasiliteite en die tekort aan arbeid en materiaal in die oorlogstyd.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=214–216}}.</ref> Vroeë planne vereis dat die bou van twee skeidingsaanlegte in elk van die gebiede wat bekend staan as 200-Wes en 200-Oos. Dit is vervolgens verminder tot twee, die T- en U-aanlegte in 200-Wes en een, die B-aanleg, in 200-Oos.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=212}}.</ref> Elke skeidingsaanleg het bestaan uit vier geboue: 'n prosesselgebou of ''canyon'' (bekend as 221), 'n konsentrasiegebou (224), 'n suiweringsgebou (231) en 'n loods (213). Die prosesselgebou was elk 240 meter lank en 20 meter breed. Elkeen het bestaan uit veertig selle van 17,7 x 13 x 20 voet (5,4 by 4,0 by 6,1&nbsp;m).<ref>{{harvnb|Thayer|1996|p=11}}.</ref> Die werk het op 221-T en 221-U in Januarie 1944 begin, met eersgenoemde voltooi in September en laasgenoemde in Desember. Die gebou van 221-B het in Maart 1945 gevolg. Vanweë die hoë radioaktiwiteitsvlakke moes alle werk in die skeidingsaanlegte deur afstandbeheer met 'n geslote kringtelevisie gedoen word, iets wat in 1943 ongehoord was. Onderhoud was van 'n oorhoofse hyskraan en spesiaal ontwerpte gereedskap gedoen. Die 224 geboue was kleiner omdat hulle minder materiaal gehad het om te verwerk, en dit was minder [[radioaktief]]. Die geboue 224-T en 224-U is op 8 Oktober 1944 voltooi en 224-B volg op 10 Februarie 1945. Die suiweringsmetodes wat uiteindelik in 231-W gebruik is, was nog onbekend toe die bouwerk op 8 April 1944 begin is, maar die aanleg was voltooi en die metodes is teen die einde van die jaar gekies.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=219–222}}.</ref> Op 5 Februarie 1945 het Matthias die eerste aflewering van 80&nbsp;g 95% verrykte suiwer plutoniumnitraat aan 'n koerier van Los Alamos in [[Los Angeles]] afgelewer.<ref name="Thayer 1996 141" /> === Wapenontwerp === [[Lêer:Thin Man plutonium gun bomb casings.jpg|duimnael|'n Ry van ''Thin Man''-omhulsels. [[Pampoenbom|''Fat Man'']]-omhulsels is in die agtergrond sigbaar.]] In 1943 is ontwikkelingspogings gerig op 'n kanonloopontwerp-tipe splitsingswapen met plutonium genaamd ''Thin Man''. Aanvanklike navorsing oor die eienskappe van plutonium is gedoen met behulp van siklotron-gegenereerde plutonium-239, wat uiters suiwer was, maar slegs in baie klein hoeveelhede geskep kon word. Los Alamos het in April 1944 die eerste monster plutonium van die Clinton X-10-reaktor ontvang en binne enkele dae het Emilio Segrè 'n probleem ontdek: die reaktorgemaakte plutonium het 'n hoër konsentrasie plutonium-240 gehad, wat tot vyf keer die spontane splitsing tot gevolg gehad het as die tempo van siklotronplutonium.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=226–229}}</ref> Seaborg het in Maart 1943 korrek voorspel dat sommige van die plutonium-239 'n [[neutron]] sou absorbeer en plutonium-240 sou word.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=226–229}}</ref> Dit het die reaktor plutonium nie geskik gemaak vir gebruik in 'n kanonloopontwerpbom nie. Die plutonium-240 sou die kettingreaksie te vinnig begin, wat 'n te vroeë ontsteking sou veroorsaak waarin genoeg energie vrystel word om die kritieke massa sodanig te versprei dat slegs 'n minimale hoeveelheid plutonium krities word ('n sisser). 'n Vinniger kanonloopontwerp is voorgestel, maar dit was as onprakties gereken. Die moontlikheid om die isotope te skei is oorweeg en afgekeur, aangesien plutonium-240 selfs moeiliker is om van plutonium-239 te skei as uraan-235 van uraan-238.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=242–244}}</ref> [[Lêer:Fat Man design model.png|links|duimnael|'n Inploffingtipe kernwapen]] Die werk aan 'n alternatiewe metode van bomontwerp, bekend as inploffing, is vroeër onder leiding van die fisikus Seth Neddermeyer begin. Inploffing het [[plofstof]] gebruik om 'n subkritiese sfeer van skeibare materiaal in 'n kleiner en digter vorm onder geweldige druk te stel. Wanneer die splitsingsatome nader aan mekaar gepak word, neem die snelheid van neutronopvangs toe en word dit 'n kritieke massa. Die metaal hoef slegs 'n baie kort afstand te beweeg, dus word die kritieke massa in baie minder tyd geaktiveer as wat dit met die kanonloopmetode sou gedoen word.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=312–313}}.</ref> Neddermeyer se ondersoeke na inploffing in 1943 en vroeë 1944 het belofte getoon, maar ook duidelik gemaak dat die probleem vanuit 'n teoretiese en ingenieursoogpunt baie moeiliker sou wees as die kanonloopontwerp.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=129–130}}</ref> In September 1943 het [[John von Neumann]], wat ervaring gehad het met gevormde ladings wat in pantser-deurdringende rondtes gebruik word, aangevoer dat inploffing nie net die gevaar van vroeë ontsteking en 'n sisser-reaksie sou verminder nie, maar dat die gesplete materiaal meer doeltreffend gebruik sou word.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=246}}.</ref> Hy het voorgestel om 'n sferiese konfigurasie te gebruik in plaas van die silindriese vorm waarmee Neddermeyer gewerk het.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=130–131}}</ref> Teen Julie 1944 het Oppenheimer tot die gevolgtrekking gekom dat plutonium nie in 'n kanonloopontwerp gebruik kan word nie, en het hy gefokus op inploffing. Die versnelde werk op 'n inploffingsontwerp, met die kodenaam ''Fat Man'', het in Augustus 1944 begin toe Oppenheimer 'n omvattende herorganisasie van die Los Alamos-laboratorium in werking gestel het om op inploffing te fokus.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=245–248}}</ref> Twee nuwe groepe is in Los Alamos geskep om die inploffingswapen te ontwikkel, die Afdeling X (vir plofstowwe) onder leiding van die plofstofkenner George Kistiakowsky en Afdeling G (vir ''gadget'') onder Robert Bacher.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=311}}.</ref><ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|p=245}}</ref> Die nuwe ontwerp wat von Neumann en Afdeling T (vir teorie), veral Rudolf Peierls, ontwerp het, gebruik plofbare lense om die ontploffing in 'n sferiese vorm te fokus deur 'n kombinasie van beide stadige en vinnige hoë plofstof te gebruik.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|p=294-296}}</ref> Die ontwerp van lense wat met die regte vorm en snelheid ontplof het, blyk stadig, moeilik en frustrerend te wees.<ref name="Hoddeson et al, pp. 294-296">{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=294–296}}</ref> Verskeie plofstowwe is getoets voordat daar op samestelling B as die vinnige plofstof en baratol as die stadige plofstof besluit is.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|p=299}}</ref> Die finale ontwerp lyk soos 'n sokkerbal met 20 seshoekige en 12 vyfhoekige lense, wat elk ongeveer 36&nbsp;kg weeg. Om die ontploffing net reg te kry, was vinnige, betroubare en veilige elektriese ontstekers nodig, waarvan daar twee vir elke lens vir betroubaarheid was.<ref name="Hansen. p. V-123" /> Daar is dus besluit om ontploffendedraad-ontstekers te gebruik, 'n nuwe uitvinding wat in Los Alamos ontwikkel is deur 'n groep onder leiding van Luis Alvarez. 'n Kontrak vir die vervaardiging daarvan is aan [[Raytheon]] gegee.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=301–307}}</ref> Om die voorkoms van konvergerende skokgolwe te bestudeer, het Robert Serber die RaLa-eksperiment bedink, wat die kortstondige radio-isotoop [[Lantaan]]-140 gebruik, 'n kragtige bron van [[gammastraling]]. Die gammastraalbron is in die middel van 'n metaalsfeer geplaas, omring deur die plofbare lense, wat weer in 'n ionisasiekamer was. Hierdeur kon [[x-strale]] van die inploffing geneem word. Die lense is hoofsaaklik ontwerp met behulp van hierdie reeks toetse.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=148–154}}</ref> In sy geskiedenis van die Los Alamos-projek skryf David Hawkins: "RaLa het die belangrikste enkele eksperiment geword wat die finale bomontwerp beïnvloed".<ref>{{harvnb|Hawkins|Truslow|Smith|1961|p=203}}.</ref> Binne die plofstof was 'n 110&nbsp;mm dik aluminiumstooter, wat 'n gladde oorgang van die plofstof met 'n relatiewe lae digtheid na die volgende laag bied, die 76&nbsp;mm dik omhulsel van natuurlike uraan. Die belangrikste taak was om die kritieke massa so lank as moontlik bymekaar te hou, maar dit sou ook neutrone terug in die kern reflekteer. Sommige dele daarvan kan ook splyt. Om vroeë detonasie deur 'n eksterne neutron te voorkom, is die omhulsel in 'n dun laag [[Boor (element)|boor]] bedek.<ref name="Hansen. p. V-123" /> 'n Polonium-berillium-gemoduleerde neutroninisieerder, bekend as 'n "kastaiing" omdat sy vorm soos 'n [[seekastaiing]] lyk,<ref>{{harvnb|Hansen|1995a|p=I-298}}.</ref> is ontwikkel om die kettingreaksie op presies die regte oomblik te begin.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=235}}.</ref> Hierdie werk met die chemie en metallurgie van radioaktiewe [[polonium]] is gelei deur Charles Allen Thomas van die Monsanto maatskappy en het bekend geword as die Dayton Project.<ref>{{harvnb|Gilbert|1969|pp=3–4}}.</ref> Toetsing het tot 500 curies per maand polonium benodig, wat Monsanto kon lewer.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=308–310}}</ref> Die hele samestelling was in 'n duralumin-bomomhulsel om dit teen koeëls en lugafweer te beskerm.<ref name="Hansen. p. V-123">{{harvnb|Hansen|1995b|p=V-123}}.</ref> [[Lêer:Remote handling of a kilocurie source of radiolanthanum.jpg|duimnael|Afstandhantering van 'n kilocurie-bron van radiolantaan vir 'n RaLa-eksperiment in Los Alamos.]] Die uiteindelike taak van die metallurge was om vas te stel hoe plutonium in 'n [[sfeer]] geplaas kan word. Die probleme het duidelik geword toe pogings om die digtheid van plutonium te meet, teenstrydige resultate opgelewer het. Aanvanklik is geglo dat besoedeling die oorsaak was, maar gou is vasgestel dat daar meervoudige allotrope van plutonium was.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=244–245}}.</ref> Die brose α-fase wat by kamertemperatuur bestaan, verander in die plastiese β-fase by hoër temperature. Die aandag is toe verskuif na die selfs meer smeebare δ-fase wat normaalweg in die 300 ° C tot 450 ° C reeks bestaan. Daar is gevind dat dit stabiel was by kamertemperatuur as dit met [[aluminium]] gelegeer is, maar aluminium gee neutrone uit wanneer dit met [[alfadeeltjie]]s gebombardeer word, wat die probleem voor die ontsteking sal vererger. Die metallurge het toe 'n plutonium-[[gallium]]-[[legering]] probeer wat die δ-fase stabiliseer en warm gepers kan word in die gewenste sferiese vorm. Aangesien gevind is dat plutonium maklik korrodeer, is die bol met [[nikkel]] bedek.<ref>{{harvnb|Baker|Hecker|Harbur|1983|pp=144–145}}</ref> Die werk was gevaarlik. Aan die einde van die oorlog moes die helfte van die ervare chemici en metallurge met plutonium van die werk verwyder word toe onaanvaarbare hoë vlakke van die element in hul [[urine]] voorgekom het.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|p=288}}</ref> 'n Geringe brand in Los Alamos in Januarie 1945 het die vrees laat ontstaan dat 'n brand in die plutoniumlaboratorium die hele stad kon besoedel, en Groves het die bou van 'n nuwe fasiliteit vir plutoniumchemie en metallurgie, wat bekend geword het as die DP-terrein, goedgekeur.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|p=290}}</ref> Die hemisfere vir die eerste plutoniumput (of kern) is geproduseer en afgelewer op 2 Julie 1945. Nog 23 hemisfere het op 23 Julie gevolg en is drie dae later afgelewer.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=330–331}}</ref> === Trinity === ''Hoofartikel:'' [[Trinity-kernwapentoets]] Vanweë die ingewikkeldheid van 'n wapen van die inploffingtipe is daar besluit dat 'n aanvanklike toets, ten spyte van die vermorsing van splytingsmateriaal, nodig sou wees. Groves het die toets goedgekeur, onderhewig daaraan dat die [[radioaktiewe]] materiaal herwin word. Daar is dus aandag aan 'n beheerde sissel gegee, maar Oppenheimer het eerder gekies vir 'n volskaalse kerntoets, met die kodenaam ''Trinity''.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=465}}.</ref> [[Lêer:Trinity device readied.jpg|links|duimnael|Die ''gadget'' word na die bo-punt van die toring gehys vir die finale aanmekaarsit. ]] In Maart 1944 is die beplanning vir die toets toegewys aan Kenneth Bainbridge, 'n professor in [[fisika]] aan [[Harvard-universiteit]], wat onder Kistiakowsky werk. Bainbridge het die bomterrein naby die Alamogordo Leër vliegveld as die plek vir die toets gekies.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=318–319}}.</ref> Bainbridge het saam met kaptein Samuel P. Davalos gewerk aan die bou van die Trinity-basis kampfasiliteite, wat barakke, pakhuise, werkswinkels, 'n plofstofsmagasyn en 'n winkel ingesluit het.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=478–481}}.</ref> Groves het nie na die vooruitsig uitgesien om aan 'n Senaatskomitee die verlies van 'n miljard dollar se plutonium te verduidelik nie. Daarom is 'n silindriese opbergvat met die kodenaam ''Jumbo'' gebou om die radioaktiewe materiaal te herwin in geval van 'n mislukking. Die oppervlakte was 7,6&nbsp;m lank en 3,7&nbsp;m breed en is deur Babcock & Wilcox in Barberton, [[Ohio]], met 214 kort ton (194 ton) yster en staal vervaardig. Dit is in 'n spesiale spoorwegwa na 'n sylyn in Pope, [[Nieu-Mexiko]], gebring, en is die laaste 40 kilometer na die toetsterrein vervoer op 'n sleepwa wat deur twee trekkers getrek is.<ref>̺{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=174–175}}</ref>Met die aankoms was die vertroue in die inploffingsmetode egter hoog genoeg, en die beskikbaarheid van plutonium was voldoende dat Oppenheimer besluit het om dit nie te gebruik nie. In plaas daarvan is dit bo-op 'n staaltoring 730 meter van die wapen geplaas as 'n basiese aanduiding van hoe kragtig die ontploffing sou wees. Uiteindelik oorleef ''Jumbo'', alhoewel die toring nie het nie, en voeg dit by die mening dat ''Jumbo'' suksesvol 'n sisselontploffing sou kon oorleef het.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=365–367}}</ref><ref name="Jones, p. 512">{{harvnb|Jones|1985|p=512}}.</ref> 'n Voor-toetsontploffing is op 7 Mei 1945 uitgevoer om die instrumente te kalibreer. 'n Houttoetsplatform is 800 meter (730&nbsp;m) vanaf die ontploffingspunt opgerig en met [[TNT-ekwivalent|100 kort ton]] (91 ton) TNT gepak met kernsplytingsprodukte in die vorm van 'n bestraalde uraanlak uit Hanford, wat opgelos en in buise gegiet is. Hierdie ontploffing is waargeneem deur Oppenheimer en Groves se nuwe adjunkbevelvoerder, generaal-brigadier Thomas Farrell. Die voortoets het [[data]] opgelewer wat noodsaaklik was vir die Trinity-toets.<ref name="Jones, p. 512" /><ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=360–362}}</ref> Vir die werklike toets is die wapen, met die bynaam "''the gadget''", bo-op 'n staaltoring van 30 meter gehys, aangesien ontploffing op daardie hoogte 'n beter aanduiding sou gee van hoe die wapen sou funksioneer as dit van 'n [[bomwerper]] laat val word. Ontploffing in die lug het die energie wat direk op die teiken toegedien is, gemaksimeer en minder kernuitval veroorsaak. Die apparaat is op 13 Julie onder toesig van Norris Bradbury in die nabygeleë McDonald-plaashuis gemonteer, en die volgende dag versigtig teen die toring opgetrek.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=367–370}}</ref> Waarnemers was onder meer Bush, Chadwick, Conant, Farrell, Fermi, Groves, Lawrence, Oppenheimer en Tolman. Om 05:30 op [[16 Julie]] [[1945]] ontplof die bom met 'n energie-ekwivalent van ongeveer 20 kiloton TNT, wat 'n krater van Trinitiet (radio-aktiewe glas) in die woestyn van 76 meter breed laat. Die skokgolf is meer as 160&nbsp;km ver gevoel, en die sampioenwolk het 12,1&nbsp;km hoog bereik. Dit is so ver as [[El Paso]], [[Texas]], gehoor, en Groves het 'n dekkingstorie oor 'n ontploffing van ammunisie in Alamogordo lughawe uitgereik.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=372–374}}</ref><ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=514–517}}.</ref> [[Lêer:Trinity Detonation T&B.jpg|duimnael|Die Trinity-toets van die Manhattan-projek was die eerste ontploffing van 'n kernwapen.]] Oppenheimer het later beweer dat hy, terwyl hy die ontploffing aanskou het, aan 'n vers uit die [[Hindoeïsme|Hindoeïstiese]] heilige boek, die ''[[Bhagavad Gita]]'' gedink het. (XI,12): {{verse translation|italicsoff=true|lang=sa |कालोऽस्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धो लोकान्समाहर्तुमिह प्रवृत्तः। ऋतेऽपि त्वां न भविष्यन्ति सर्वे येऽवस्थिताः प्रत्यनीकेषु योधाः॥११- ३२॥ | As die straling van 'n duisend sonne gelyktydig in die lug sou opbreek, sou dit wees soos die prag van die magtige een &nbsp;...{{sfn|Jungk|1958|p=201}}<ref>{{cite web |url=http://www.asitis.com/11/12.html |title=Bhagavad Gita As It Is, 11: The Universal Form, Text 12 |access-date=19 July 2013 |publisher=A.C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada}}</ref>}} Jare later sou hy verduidelik dat daar op daardie stadium ook 'n ander vers in sy kop gekom het: "Ons het geweet dat die wêreld nie dieselfde sou wees nie. 'n Paar mense het gelag, 'n paar mense het gehuil. Die meeste mense het geswyg. Ek het die reël uit die Hindoe-skrif, die ''Bhagavad Gita'', onthou; [[Vishnu]] probeer die prins oorreed dat hy sy plig moet doen en om hom te beïndruk, neem hy sy veelarmige vorm aan en sê: 'Nou het ek die dood geword, die vernietiger van wêrelde.' Ek veronderstel dat ons almal dit op die een of ander manier gedink het."<ref name="The Decision to Drop the Bomb">{{cite web |url= http://www.atomicarchive.com/Movies/Movie8.shtml |title=J. Robert Oppenheimer on the Trinity test (1965) |access-date=23 Mei 2008 |publisher=Atomic Archive}}</ref> == Personeel == In Junie 1944 het sowat 129 000 werkers as deel van die Manhattan-projek gewerk, van wie 84 500 konstruksiewerkers was, 40 500 fabrieksoperateurs en 1 800 militêre personeel. Namate konstruksie-aktiwiteite afgeneem het, het die arbeidsmag 'n jaar later afgeneem tot 100 000, maar die aantal militêre personeel het toegeneem tot 5 600. Die verkryging van die vereiste aantal werknemers, veral hoogs geskoolde werkers, in kompetisie met ander belangrike oorlogsprogramme was baie moeilik.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=344}}.</ref> In 1943 het Groves 'n spesiale tydelike prioriteit vir arbeid van die Oorlogmannekragkommisie gekry. In Maart 1944 het die Oorlogproduksieraad en die Oorlogmannekragkommisie die hoogste prioriteit aan die projek toegeken.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=353}}.</ref> [[Lêer:Leslie Groves at Oak Ridge.jpg|duimnael|Generaal-majoor Leslie R. Groves, Jr., praat in Augustus 1945 met die dienspersoneel in Oak Ridge Tennessee.]] Tolman en Conant, in hul rol as wetenskaplike adviseurs van die projek, het 'n lys van wetenskaplike kandidate opgestel en beoordeel deur wetenskaplikes wat reeds aan die projek gewerk het. Groves stuur daarna 'n persoonlike brief aan die hoof van hul universiteit of maatskappy om te vra dat hulle vrygestel moet word vir noodsaaklike oorlogswerk.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=349–350}}.</ref> Aan die Universiteit van Wisconsin – Madison het [[Stanislaw Ulam]] een van sy studente, Joan Hinton, vroegtydig 'n eksamen afgelê, sodat sy kon vertrek om oorlogswerk te doen. 'n Paar weke later ontvang Ulam 'n brief van Hans Bethe waarin hy uitgenooi word om by die projek aan te sluit.<ref>{{harvnb|Ulam|1976|pp=143–144}}.</ref> Conant het Kistiakowsky persoonlik oorreed om by die projek aan te sluit.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=350}}.</ref> Een bron van bekwame personeel was die leër self, veral die spesialis-opleidingsprogram vir die leër. In 1943 het die MED die Special Engineer Detachment (SED) tot stand gebring, met 'n gemagtigde mannekrag van 675. Tegnici en geskoolde werkers wat vir die leër gewerf is, is aan die SED toegewys. 'n Ander bron was die Women's Army Corps (WAC). Die WAC's was aanvanklik bedoel vir klerklike take wat geklassifiseerde materiaal hanteer, en ook vir tegniese en wetenskaplike take.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=358}}.</ref> Op 1 Februarie 1945 is alle militêre personeel wat aan die MED toegewys was, insluitend alle SED-afdelings, toegewys aan die 9812ste Tegniese Dienseenheid, behalwe in Los Alamos, waar ander militêre personeel as SED, insluitend die WAC's en Militêre Polisie, aan die 4817ste Diensbeveleenheid toegewys is.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=361}}.</ref> 'n Medeprofessor in radiologie aan die Universiteit van Rochester School of Medicine, Stafford L. Warren, is aangestel as kolonel in die United States Army Medical Corps, en aangestel as hoof van die MED se mediese afdeling en Groves se mediese adviseur. Warren se aanvanklike taak was om hospitale in Oak Ridge, Richland en Los Alamos te beman.<ref>{{harvnb|Nichols|1987|p=123}}.</ref> Die Mediese Afdeling was verantwoordelik vir mediese navorsing, maar ook vir die MED se gesondheids- en veiligheidsprogramme. Dit het 'n enorme uitdaging opgelewer omdat werkers 'n verskeidenheid giftige chemikalieë hanteer, gevaarlike vloeistowwe en gasse onder hoë druk gebruik, met hoë spanning werk en eksperimente met plofstowwe gedoen het, om nie te praat van die grootliks onbekende gevare wat radioaktiwiteit en die hantering van splytbare materiale bied nie.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=410}}.</ref> Tog het die Nasionale Veiligheidsraad in Desember 1945 aan die Manhattan-projek die eerbewys vir uitnemende diens aan veiligheid oorhandig as erkenning vir sy veiligheidsrekord. Tussen Januarie 1943 en Junie 1945 was daar 62 sterftes en 3 879 ernstige beserings, wat ongeveer 62 persent laer was as die koers van die private industrie.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=430}}.</ref> == Geheimhouding == In 'n artikel in ''Life''-tydskrif in 1945 word geraam dat voor die Hiroshima- en Nagasaki-bomaanvalle "waarskynlik nie meer as 'n paar dosyn mans in die hele land die volle betekenis van die Manhattan-projek geken het nie, en dat miskien net duisend ander selfs daarvan bewus was dat werk met subatomiese partikels betrokke was." Die tydskrif het geskryf dat die meer as 100 000 ander wat by die projek werk, 'soos molle in die donker gewerk het'. Gewaarsku dat die openbaarmaking van die geheime van die projek met 10 jaar tronkstraf of 'n boete van $ 10 000 (vandag $ 115 000) gestraf kan word, en hulle sien hoe groot hoeveelhede grondstowwe fabrieke binnegaan sonder dat daar iets uitkom, en hulle het die knoppe en skakelaars gemonitor terwyl hulle agter dik betonmure geheimsinnige reaksies plaas gevind het "sonder om te weet wat die doel van hul werk is".<ref name="life1945082091">{{cite news |url=https://books.google.com/books?id=hkgEAAAAMBAJ&pg=PA91#v=onepage&q&f=true |title=Manhattan Project: Its Scientists Have Harnessed Nature's Basic Force |newspaper=Life |date=20 Augustus 1945 |access-date=25 November 2011 |author=Wickware, Francis Sill |page=91}}</ref><ref>"''Mystery Town Cradled Bomb: 75,000 in Oak Ridge, Tenn. Worked Hard and Wondered Long about Their Secret Job''". ''Life''. 20 Augustus 1945. bl. 94. Besoek op 25 November 2011.</ref><ref name="owens">{{cite magazine |url=https://www.theatlantic.com/infocus/2012/06/the-secret-city/100326/#img06 |title=The Secret City/ Calutron operators at their panels, in the Y-12 plant at Oak Ridge, Tennessee, during World War II. |magazine=The Atlantic |date=25 Junie 2012 |access-date=25 Junie 2012}}</ref>{{r|wellerstein20120416}}{{r|wickware19460909}} In Desember 1945 het die Amerikaanse leër 'n geheime verslag gepubliseer wat die veiligheidsapparaat rondom die Manhattan-projek ontleed en beoordeel het. Die verslag lui dat die Manhattan-projek 'meer drasties beskerm is as enige ander uiters geheime oorlogsontwikkeling'. Die veiligheidsinfrastruktuur rondom die Manhattan-projek was so groot en deeglik dat veiligheidsondersoekers in die vroeë dae van die projek in 1943 400 000 potensiële werknemers en 600 maatskappye ondersoek het wat by alle aspekte van die projek betrokke sou wees vir potensiële veiligheidsrisiko's.<ref>{{Cite news|last=Roberts|first=Sam|date=2014-09-29|title=The Difficulties of Nuclear Containment|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2014/09/30/science/espionage-threatened-the-manhattan-project-declassified-report-says.html|access-date=2020-05-06|issn=0362-4331}}</ref> [[Lêer:Oak Ridge Wise Monkeys.jpg|links|duimnael|'n Advertensiebord wat geheimhouding onder Oak Ridge-werkers aanmoedig.]] Oak Ridge-veiligheidspersoneel het enige private byeenkoms met meer as sewe mense as verdag beskou, en inwoners – wat geglo het dat Amerikaanse regeringsagente in die geheim onder hulle was – het dit ook vermy om dieselfde gaste herhaaldelik uit te nooi. Alhoewel oorspronklike inwoners van die omgewing in bestaande begraafplase begrawe kon word, is elke kis na bewering oopgestel vir inspeksie.<ref name="wickware19460909">{{cite magazine |url=https://books.google.com/books?id=UEkEAAAAMBAJ&lpg=PA2&pg=PA2#v=onepage&q&f=true |title=Oak Ridge |magazine=Life |date=9 September 1946 |access-date=17 Desember 2014 |last=Wickware |first=Francis Sill |page=2}}</ref> Almal, met inbegrip van top militêre amptenare, en hul motors is deursoek as hulle die projekfasiliteite betree en verlaat. Een werker van Oak Ridge het gesê dat "as jy nuuskierig was, sou jy binne twee uur deur die geheime agente van die regering ingeroep word. Gewoonlik is diegene wat ontbied is om te verduidelik, dan sak en pak na die hek begelei en beveel om te gaan". {{r|warren19450807}} Ondanks die feit dat hulle gesê het dat hul werk die oorlog en miskien alle toekomstige oorloë sou beëindig,<ref name="warren19450807">{{cite news |title=Atomic Bomb Secrecy Related By Ex-Worker |newspaper=The Miami News |date=7 Augustus 1945 |author=Warren, Cecil |pp=1–A}}</ref> het hulle nie die resultate van hul dikwels vervelige pligte gesien of verstaan nie – of selfs tipiese newe-effekte van fabriekswerk soos rook van rookstapels – en die oorlog in Europa wat eindig sonder die gebruik van hul werk, het ernstige gevolge vir die moraal van die werkers veroorsaak en baie gerugte laat versprei. Een bestuurder het na die oorlog gesê: "Dit was nie dat die taak moeilik was nie … dit was verwarrend. Niemand het geweet wat in Oak Ridge gemaak word nie, selfs nie ek nie, en baie mense het gedink dat hulle hul tyd hier mors. Dit was aan my om aan die ontevrede werkers te verduidelik dat hulle 'n baie belangrike werk verrig. Toe hulle my vra wat, moet ek hulle vertel dat dit 'n geheim was. Maar ek het amper self gek geraak deur te probeer uitvind wat aangaan." {{r|wellerstein20120416}} 'n Ander werker het vertel hoe sy elke dag "'n spesiale instrument" teen uniforms in 'n wassery gehou het en na 'n klikgeluid geluister het. Sy het eers na die oorlog verneem dat sy die belangrike taak uitgevoer het om met 'n geiger-meter vir bestraling te soek. Om die moraal onder sulke werkers te verbeter, het Oak Ridge 'n uitgebreide stelsel van binnemuurse sportligas geskep, waaronder tien bofbalspanne, 81 sagtebalspanne en 26 sokkerspanne.<ref name="wellerstein20120416">{{cite web |url=http://blog.nuclearsecrecy.com/2012/04/16/oak-ridge-confidential-or-baseball-for-bombs/ |title=Oak Ridge Confidential, or Baseball for Bombs |publisher=Restricted Data |date=16 April 2012 |access-date=7 April 2013 |last=Wellerstein |first=Alex |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117023813/http://nuclearsecrecy.com/blog/2012/04/16/oak-ridge-confidential-or-baseball-for-bombs/# |archive-date=17 Januarie 2013 |url-status=live}}</ref> === Sensuur === [[Lêer:Are your drawers closed? Manhattan Project security poster.png|duimnael|Veiligheidsplakkaat waarin kantoorpersoneel gewaarsku word om laaie toe te maak en dokumente in kluise te plaas as dit nie gebruik word nie.]] Vrywillige sensuur van kernverwanteinligting het voor die Manhattan-projek begin. Na die aanvang van die Europese oorlog in 1939 het Amerikaanse wetenskaplikes begin vermy om militêre navorsing te publiseer, en in 1940 het wetenskaplike tydskrifte die National Academy of Sciences begin vra om artikels te klaar. William L. Laurence van ''[[The New York Times]]'', wat 'n artikel oor atoomsplyting in ''The Saturday Evening Post'' van 7 September 1940 geskryf het, verneem later dat regeringsamptenare bibliotekarisse in 1943 landwyd gevra het om die uitgawe terug te trek.<ref>{{harvnb|Sweeney|2001|pp=196–198}}.</ref> In die Sowetunie word hierdie verwikkeling egter raakgesien. In April 1942 skryf kernfisikus Georgy Flyorov aan [[Josef Stalin]] oor die afwesigheid van artikels oor kernsplyting in Amerikaanse tydskrifte; dit het daartoe gelei dat die Sowjetunie sy eie kernwapenprojek op die been gebring het.<ref>{{harvnb|Holloway|1994|pp=76–79}}.</ref> Die Manhattan-projek was onder streng sekuriteit geplaas, sodat die [[spilmoondhede]], veral Duitsland, nie hul eie kernprojekte sou versnel of geheime operasies teen die projek kon onderneem nie.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=253–255}}.</ref> Die regering se kantoor vir sensuur het daarenteen op die pers gesteun om 'n vrywillige gedragskode wat dit gepubliseer het, na te kom, en die Manhattan-projek het aanvanklik vermy om die kantoor in kennis te stel. Vroeg in 1943 het koerante begin om verslae oor omvangryke konstruksie in Tennessee en Washington te publiseer op grond van openbare rekords, en die kantoor het met die projek begin bespreek hoe om geheimhouding te handhaaf. In Junie het die kantoor van sensuur koerante en omroepers gevra om dit te vermy om te praat oor "atoomsplyting, atoomenergie, atoomsplitsing, atoomfissie of enige van die ekwivalente daarvan. Die gebruik vir militêre doeleindes van [[radium]] of radioaktiewe materiale, [[swaarwater]], hoëspanningstoerusting , siklotrone. " Die kantoor het ook gevra om bespreking van "[[polonium]], [[uraan]], [[ytterbium]], [[hafnium]], [[protaktinium]], [[radium]], [[renium]], [[torium]], [[deuterium]]" te vermy; slegs uraan was sensitief, maar is gelys met ander elemente om die belangrikheid daarvan te verberg.<ref>{{harvnb|Sweeney|2001|pp=198–200}}.</ref><ref name="ap19450808">{{cite news |url=https://news.google.com/newspapers?id=8CZdAAAAIBAJ&sjid=0loNAAAAIBAJ&pg=1159%2C1605869 |title=No News Leaked Out About Bomb |newspaper=Lawrence Journal-World |date=8 Augustus 1945 |agency=Associated Press |access-date=15 April 2012 |page=5}}</ref> === Sowjet-spioene === Die vooruitsig van [[sabotasie]] was altyd aanwesig, en word soms vermoed as daar foute in die toerusting was. Alhoewel daar probleme was wat vermoedelik die gevolg was van onverskillige of ontevrede werknemers, was daar geen bevestigde gevalle van sabotasie wat deur die spilmoondhede geïnisieer is nie.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=263–264}}.</ref> Op 10 Maart 1945 tref 'n Japannese vuurballon egter 'n kragleiding en die gevolglike kragstuwing het veroorsaak dat die drie reaktore by Hanford tydelik afgeskakel is.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=267}}.</ref> Met soveel mense betrokke was sekuriteit 'n moeilike taak. 'n Spesiale afdeling teenintelligensiekorps is gevorm om die veiligheidskwessies van die projek te hanteer.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=258–260}}.</ref> Teen 1943 was dit duidelik dat die Sowjetunie die projek probeer binnedring. Luitenant-kolonel [[Boris Pash|Boris T. Pash]], die hoof van die teenintiligensie-tak van die westerse verdedigingsbevel, het die vermeende Sowjet-spioenasie in die Radiation Laboratory in Berkeley ondersoek. Oppenheimer het Pash meegedeel dat hy deur 'n medeprofessor in Berkeley, Haakon Chevalier, genader is oor die oordrag van inligting aan die Sowjetunie.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=261–265}}.</ref> Die suksesvolste Sowjet-spioen was [[Klaus Fuchs]], 'n lid van die Britse Sending wat 'n belangrike rol in Los Alamos gespeel het.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=142–145}}.</ref> Die 1950-onthulling van sy spioenasie-aktiwiteite het die Amerikaanse kernkrag-samewerking met Brittanje en Kanada geskaad.<ref>{{harvnb|Hewlett|Duncan|1969|pp=312–314}}.</ref> Daarna is ander gevalle van spioenasie ontdek wat gelei het tot die inhegtenisneming van Harry Gold, David Greenglass, en Julius en Ethel Rosenberg.<ref>{{harvnb|Hewlett|Duncan|1969|p=472}}.</ref> Ander spioene soos George Koval en Theodore Hall het dekades lank onbekend gebly.<ref>{{cite news |last=Broad |first=William J.|date=12 November 2007|url=https://www.nytimes.com/2007/11/12/us/12koval.html |title=A Spy's Path: Iowa to A-Bomb to Kremlin Honor|newspaper=[[The New York Times]]|pp=1–2|access-date=2 Julie 2011}}</ref> Die waarde van die spioenasie is moeilik om te kwantifiseer, omdat die belangrikste beperking op die Sowjet-kernwapenprojek 'n tekort aan uraanerts was. Die konsensus is dat spioenasie die Sowjetunie een of twee jaar se werk bespaar het.<ref>{{harvnb|Holloway|1994|pp=222–223}}.</ref> == Buitelandse intelligensie == Benewens die ontwikkeling van die atoombom, is die Manhattan-projek belas met die insameling van [[intelligensie]] oor die Duitse kernenergieprojek. Daar is geglo dat die Japannese kernwapenprogram nie ver gevorder is nie omdat Japan min toegang tot uraanerts het, maar daar is aanvanklik gevrees dat Duitsland baie naby was aan die ontwikkeling van sy eie wapens. Met die begin van die Manhattan-projek is 'n bom- en sabotasie-veldtog teen swaarwateraanlegte in die Duitse besette [[Noorweë]] gevoer.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=191–192}}.</ref> 'n Klein missie is saamgestel deur die kantoor van vloot-intelligensie, OSRD, die Manhattan-projek en leër intelligensie (G-2) om die vyandelike wetenskaplike ontwikkeling te ondersoek. Dit was nie net beperk tot diegene wat kernwapens betrek is nie.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=187–190}}.</ref> Die hoof van die leër-intelligensie, generaal-majoor George V. Strong, het Boris Pash aangestel om die eenheid,],<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=281}}.</ref> met die kodenaam 'Alsos', 'n [[Grieks]]e woord wat 'boord' beteken, aan te voer.<ref>{{harvnb|Groves|1962|p=191}}.</ref> [[Lêer:German Experimental Pile - Haigerloch - April 1945-2.jpg|links|duimnael|Geallieerde soldate breek die Duitse eksperimentele kernreaktor in Haigerloch af.]] Die Alsos-sending na [[Italië]] het personeel van die fisika-laboratorium aan die Universiteit van Rome ondervra na die inname van die stad in Junie 1944.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=282}}.</ref> Intussen vorm Pash 'n gesamentlike Britse en Amerikaanse Alsos-sending in [[Londen]] onder bevel van kaptein Horace K. Calvert om deel te neem aan Operasie Overlord.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=194–196}}.</ref> Groves was van mening dat die risiko dat die Duitsers sou probeer om die landings in Normandië met radioaktiewe gifstowwe te ontwrig, voldoende was om generaal [[Dwight D. Eisenhower]] te waarsku en 'n offisier te stuur om sy stafhoof, luitenant-generaal Walter Bedell Smith, in te lig.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=200–206}}.</ref> Onder die kodenaam Operation Peppermint is spesiale toerusting voorberei en is chemiese oorlogvoeringdiensspanne opgelei in die gebruik daarvan.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=286–288}}.</ref> In opvolg van die die oprukkende geallieerde leërs, het Pash en Calvert 'n onderhoud met Frédéric Joliot-Curie oor die aktiwiteite van Duitse wetenskaplikes. Hulle het met amptenare van ''Union Minière du Haut Katanga'' gesprek gevoer oor uraan uitvoere na Duitsland. Hulle het 68 ton erts in [[België]] opgespoor en 30 ton in Frankryk. Die ondervraging van Duitse gevangenes het aangedui dat uraan en torium in [[Oranienburg]], 20 myl noord van [[Berlyn]], verwerk word, en Groves het gereël dat dit op 15 Maart 1945 gebombardeer word.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=283–285}}.</ref> 'n Alsos-span het na Stassfurt in die Sowjet-besettingsone gegaan en 11 ton erts by WIFO gehaal.<ref>{{harvnb|Groves|1962|p=237}}.</ref> In April 1945 voer Pash, onder bevel van 'n saamgestelde mag bekend as T-Force, Operasie Harbourage uit, 'n veeaksie agter vyandelike linies van die stede Hechingen, Bisingen en Haigerloch, wat die hart van die Duitse kernwerk area was. T-Force het die kernlaboratoriums, dokumente, toerusting en voorrade, insluitend swaarwater en 1,5 ton metaal-uraan, op beslag gelê.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=289–290}}.</ref><ref>{{harvnb|Goudsmit|1947|pp=174–176}}.</ref> Alsos-spanne het Duitse wetenskaplikes bymekaargemaak, waaronder Kurt Diebner, Otto Hahn, Walther Gerlach, [[Werner Heisenberg]] en Carl Friedrich von Weizsäcker, wat na Engeland geneem is waar hulle in Farm Hall, 'n huis met meeluisterapparaat in Godmanchester, geïnterneer is. Nadat die bomme in Japan ontplof is, is die Duitsers gekonfronteer met die feit dat die Geallieerdes gedoen het, wat hulle nie kon regkry nie.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=333–340}}.</ref> == Kernbomaanvalle op Hiroshima en Nagasaki == === Voorbereiding === [[Lêer:CGP-JPAP-112.jpg|links|duimnael|''Silverplate'' B-29 ''Straight Flush''. Die stertkode van die 444ste bombardement groep is om veiligheidsredes aangebring.]] Vanaf November 1943 het die ''Army Air Forces Materiel Command'' in Wright Field, Ohio, met ''Silverplate'' begin, die kodenaamwysiging van veranderinge aan die [[Boeing B-29 Superfortress|B-29's]] om die kernwapens af te lewer. Toetsbombadering is uitgevoer by die Muroc Army Air Field, Kalifornië, en die Naval Ordnance Test Station in Inyokern, Kalifornië.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=380–381}}</ref> Groves het in Maart 1944 met die Hoof van die ''[[United States Army Air Forces]]'' (USAAF), generaal Henry H. Arnold, vergader om die aflewering van die voltooide bomme aan hul teikens te bespreek. Die enigste Geallieerde vliegtuig wat die ''Thin Man'' van 17 voet (5,2&nbsp;m) of die ''Fatman'' van 59 sentimeter (150&nbsp;cm) breed kon dra, was die Britse [[Avro Lancaster]], maar die gebruik van 'n Britse vliegtuig sou probleme met die onderhoud veroorsaak het.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=379–380}}</ref> Toetse is uitgevoer met aangepaste Lancasters op Enstone Airfield,<ref>{{YouTube|id=5XX9ptCNpik|title="Hiroshima 1945 – The British Atomic Attack"}}</ref> maar Groves het gehoop dat die Amerikaanse [[Boeing B-29 Superfortress]] verander sou kon word om ''Thin Man'' te dra deur sy twee bombaaie saam te voeg.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=379–380}}</ref> Arnold het belowe dat geen moeite gespaar sou word nie om B-29's aan te pas om die werk te doen en het generaal-majoor Oliver P. Echols aangewys as die USAAF-skakel met die Manhattan-projek. Op sy beurt het Echols kolonel Roscoe C. Wilson as sy plaasvervanger aangewys, en Wilson het Manhattan-projek se vernaamste USAAF-kontak geword.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=253–255}}</ref> President Roosevelt het Groves opdrag gegee dat indien die kernwapens gereed was voordat die oorlog met Duitsland beëindig is, hy gereed moes wees om dit op Duitsland te laat val.<ref>{{harvnb|Groves|1962|p=184}}.</ref> Die 509ste Saamgestelde Groep is op 17 Desember 1944 op die Wendover leër lugbasis, [[Utah]], onder die bevel van kolonel Paul W. Tibbets geaktiveer. Hierdie basis, naby die grens met [[Nevada]], het die kodenaam ''Kingman'' of ''W-47''. Opleiding is in Wendover en op die Batista leër lugbasis, [[Kuba]], gehou, waar die 393d bombardment eskadron langafstandvlugte oor water geoefen en fop[[pampoenbom]]me laat val het. 'n Spesiale eenheid bekend as Projek ''Alberta'' is in Los Alamos gevestig onder kaptein William S. Parsons van die vloot van Project Y as deel van die Manhattan-projek om te help met die voorbereiding en aflewering van die bomme.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=259–262}}.</ref> Kommandeur Frederick L. Ashworth van Alberta het in Februarie 1945 met die vlootadmiraal [[Chester W. Nimitz]] op [[Guam]] vergader om hom van die projek in kennis te stel. Terwyl hy daar was, het Ashworth North Field op die [[Stille Oseaan]] eiland Tinian gekies as basis vir die 509ste saamgestelde groep , en het hy plek vir die groep en sy geboue gereserveer. Die groep is daar in Julie 1945 ontplooi.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=386–388}}</ref> Farrell het op 30 Julie as verteenwoordiger van die Manhattan-projek by Tinian aangekom.<ref>{{harvnb|Groves|1962|p=311}}.</ref> Die meeste komponente vir ''Little Boy'' het San Francisco op 16 Julie op die kruiser USS Indianapolis verlaat en op 26 Julie op Tinian aangekom. Vier dae later is die skip deur 'n Japannese [[duikboot]] gesink. Die oorblywende komponente, wat ses uraan-235 ringe ingesluit het, is deur drie C-54 Skymasters van die 320ste groep se 320ste troepedraers eskader afgelewer.<ref>{{harvnb|Campbell|2005|pp=39–40}}.</ref> Twee ''Fat Man''-omhulsels is na Tinian gestuur in spesiaal aangepaste 509ste saamgestelde groep se B-29's. Die eerste plutoniumkern was in 'n spesiale C-54.<ref>{{harvnb|Groves|1962|p=341}}.</ref> Aan die einde van April is 'n gesamentlike teikenkomitee van die Manhattan-distrik en USAAF gestig om vas te stel watter stede in Japan teikens moet wees, en beveel Kokura, Hiroshima, Niigata en [[Kyoto]] aan. Op hierdie stadium het die oorlogsminister [[Henry L. Stimson]] tussenbeide getree en aangekondig dat hy die teikenbesluit sou neem en dat hy nie die bombardement op Kyoto sou toestaan op grond van die historiese en godsdienstige betekenis daarvan nie. Groves het Arnold daarom gevra om nie net Kyoto van die lys van kernwapenteikens te verwyder nie, maar ook van teikens vir konvensionele bomaanvalle.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=268–276}}.</ref> Een van Kyoto se plaasvervangers was Nagasaki.<ref>{{harvnb|Groves|1962|p=308}}.</ref> === Kernwapenaanvalle === In Mei 1945 is die tussentydse komitee saamgestel om advies te gee oor oorlogstyd en na-oorlogse gebruik van kernenergie. Die voorsitter van die komitee was Stimson, met [[James F. Byrnes]], 'n voormalige Amerikaanse senator wat kort daarna minister van buitelandse sake sou word, as president [[Harry S. Truman]] se persoonlike verteenwoordiger; Ralph A. Bard, die onder-sekretaris van die vloot; William L. Clayton, die assistent-minister van buitelandse sake; [[Vannevar Bush]]; Karl T. Compton; James B. Conant; en George L. Harrison, 'n assistent van Stimson en president van ''New York Life Insurance Company''. Die tussentydse komitee het op sy beurt 'n wetenskaplike paneel saamgestel bestaande uit Arthur Compton, Fermi, Lawrence en Oppenheimer om advies te gee oor wetenskaplike kwessies. In sy voorlegging aan die tussentydse komitee het die wetenskaplike paneel nie net sy mening uitgespreek oor die waarskynlike fisiese gevolge van 'n atoombom nie, maar ook oor die waarskynlike militêre en politieke impak daarvan.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=530–532}}.</ref> Tydens die Potsdam-konferensie in Duitsland is Truman in kennis gestel dat die Trinity-toets suksesvol was. Hy het aan [[Stalin]], die leier van die Sowjetunie, gesê dat die VSA 'n nuwe superwapen het, sonder om enige besonderhede te gee. Dit was die eerste amptelike mededeling aan die Sowjetunie oor die bom, maar Stalin het dit reeds geweet weens intelligensie daaroor.<ref>{{harvnb|Holloway|1994|pp=116–117}}.</ref> Met die toestemming om die bom teen Japan reeds te gebruik, is geen alternatiewe oorweeg na die Japannese verwerping van die Potsdam-verklaring nie.<ref>{{cite web |url=http://www.cfo.doe.gov/me70/manhattan/potsdam_decision.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20101122185554/http://www.cfo.doe.gov/me70/manhattan/potsdam_decision.htm|archive-date=22 November 2010|title= Potsdam and the Final Decision to Use the Bomb|publisher=US Department of Energy, Office of History and Heritage Resources |work=The Manhattan Project: An Interactive History |access-date=19 Desember 2010}}</ref> [[Lêer:Atomic bombing of Japan.jpg|links|duimnael|''Little Boy'' ontplof oor Hiroshima, Japan, 6 Augustus 1945 (links);''Fat Man'' ontplof oor Nagasaki, Japan, 9 Augustus 1945 (regs).]] Op 6 Augustus 1945 het 'n Boeing B-29 Superfortress (''Enola Gay'') van die 393d Bombardment Squadron, wat deur Tibbets gelei is, met 'n ''Little Boy'' in die bomlaai van North Field opgestyg. Hiroshima, die hoofkwartier van die 2de Algemene Leër en Vyfde Afdeling en 'n aanvangshawe, was die primêre teiken van die sending, met Kokura en Nagasaki as alternatiewe. Met Farrell se toestemming het Parsons, die wapenoffisier wat verantwoordelik was vir die sending, die bomsamestelling in die lug voltooi om die risiko's van 'n kernontploffing te minimaliseer in geval van 'n ongeluk tydens die opstyging.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=315–319}}.</ref> Die bom het op 'n hoogte van 1750 voet (530&nbsp;m) ontplof met 'n ontploffing wat later geskat is as die ekwivalent van 13 kiloton TNT.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=392–393}}</ref> 'n Oppervlakte van ongeveer 12 km2 is vernietig. Japannese amptenare het vasgestel dat 69% van Hiroshima se geboue vernietig is en nog 6-7% beskadig is. Ongeveer 70 000 tot 80 000 mense, van wie 20 000 Japannese soldate en 20 000 Koreaanse slawearbeiders, of ongeveer 30% van die bevolking van Hiroshima, is onmiddellik dood en nog 70 000 beseer.<ref name="USSBS">{{cite web |website=Harry S. Truman Presidential Library and Museum |title=U.S. Strategic Bombing Survey: The Effects of the Atomic Bombings of Hiroshima and Nagasaki |pp=9, 36 |date=19 Junie 1946 |url=http://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/bomb/large/documents/pdfs/65.pdf |access-date=15 Maart 2009 |archive-date=27 Januarie 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/64zoFkjs1?url=http://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/bomb/large/documents/pdfs/65.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.readthespirit.com/ourvalues/life-arises-from-hiroshima-legacy-of-slavery-still-haunts-japan/ |title=Life Arises from Hiroshima: Legacy of slavery still haunts Japan |publisher=Our Values |first=Daniel |last=Buttry |access-date= 15 Junie 2016}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.hiroshimacommittee.org/Facts_NagasakiAndHiroshimaBombing.htm |title=Hiroshima and Nagasaki Bombing – Facts about the Atomic Bomb |publisher=Hiroshimacommittee.org |access-date=11 Augustus 2013}}</ref> Tydens die oggend van 9 Augustus 1945 het 'n tweede B-29 (''Bockscar''), wat deur die bevelvoerder van die 393e Bombardement Squadron, majoor Charles W. Sweeney, geloods is, met 'n ''Fat Man'' aan boord vertrek. Hierdie keer het Ashworth as wapenoffisier gedien en was Kokura die primêre teiken. Sweeney het opgestyg met die wapen wat reeds gewapen was, maar met die elektriese veiligheidsproppe nog aan. Toe hulle Kokura bereik, het hulle gevind dat wolkbedekking die stad verduister het, wat die visuele aanval wat bevele vereis het, onmoontlik gemaak het. Na drie lopies oor die stad, en met minder brandstof, is hulle op pad na die sekondêre teiken, Nagasaki. Ashworth het besluit dat 'n radarbenadering gebruik sou word as die teiken ook versluier was, maar 'n laaste opening in die wolke oor Nagasaki het 'n visuele benadering toegelaat soos beveel. Die ''Fat Man'' is halfpad tussen die Mitsubishi Steel and Arms Works in die suide en die Mitsubishi-Urakami Ordnance Works in die noorde oor die industriële vallei van die stad laat val. Die gevolglike ontploffing het 'n ontploffingsopbrengs gelykstaande aan 21 kiloton TNT, ongeveer dieselfde as die Trinity-toets ontploffing, maar was beperk tot die Urakami-vallei, en 'n groot deel van die stad is beskerm deur die tussenliggende heuwels, wat gelei het tot die vernietiging van ongeveer 44% van die stad. Die bomaanval het ook die industriële produksie van die stad grootliks verlam en 23 200 tot 28 200 Japannese industriële werkers en 150 Japannese soldate gedood.<ref>{{cite book |title=Nuke-Rebuke: Writers & Artists Against Nuclear Energy & Weapons (The Contemporary anthology series) |pp=22–29 |date=1 Mei 1984 |publisher=The Spirit That Moves Us Press}}</ref> Oor die algemeen is na raming 35 000–40 000 mense dood en 60 000 beseer.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=343–346}}.</ref><ref name="Hoddeson et al., pp. 396-397">{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=396–397}}</ref> Groves verwag om op 19 Augustus nog 'n kernwapen gereed te hê, met nog drie in September en nog drie in Oktober.<ref name="Briefing book">{{cite web |title= The Atomic Bomb and the End of World War II, A Collection of Primary Sources |publisher=George Washington University |date= 13 Augustus 1945 |work=National Security Archive Electronic Briefing Book No. 162 |url= http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB162/72.pdf}}</ref> Nog twee Fat Man-omhulsels is gereed gemaak en sou op 11 en 14 Augustus uit Kirtland Field na Tinian vertrek.<ref name="Hoddeson et al., pp. 396-397" /> In Los Alamos het tegnici 24 uur aaneen gewerk om nog 'n plutoniumkern te giet.<ref>{{cite web |url=http://manhattanprojectvoices.org/oral-histories/lawrence-litzs-interview-2012 |title=Lawrence Litz's Interview (2012) |publisher=Manhattan Project Voices |access-date=27 Februarie 2015}}</ref> Alhoewel dit gegiet is, moes dit nog steeds gepars en bedek word, wat tot 16 Augustus sou duur.<ref>{{cite web |url=http://blog.nuclearsecrecy.com/2013/08/16/the-third-cores-revenge/ |title=The Third Core's Revenge |first=Alex |last=Wellerstein |date=16 Augustus 2013 |access-date=27 Februarie 2015}}</ref> Dit kon dus op 19 Augustus gereed gewees het vir gebruik. Op 10 Augustus het Truman in die geheim gevra dat verdere atoombomme nie op Japan gegooi moet word sonder sy uitdruklike opdrag nie.<ref name="Eclipsed by Hiroshima and Nagasaki">{{cite journal |title=Eclipsed by Hiroshima and Nagasaki: Early Thinking about Tactical Nuclear Weapons |first=Barton J. |last=Bernstein |work=International Security |issn=0162-2889 |volume=15 |issue=4 |date=Lente 1991 |pp=149–173 |jstor=2539014}}</ref> Groves het die besending van die derde kern op 13 Augustus op eie gesag opgeskort. Op 11 Augustus skakel Groves vir Warren met die opdrag om 'n opnamespan te organiseer om verslag te doen oor die skade en [[radioaktiwiteit]] in Hiroshima en Nagasaki. 'n Groep met draagbare Geiger-masjiene het op 8 September in Hiroshima aangekom onder leiding van Farrell en Warren, met die Japannese admiraal Masao Tsuzuki, wat as vertaler opgetree het. Hulle het tot 14 September in Hiroshima gebly en daarna Nagasaki van 19 September tot 8 Oktober ondersoek.<ref>{{harvnb|Ahnfeldt|1966|pp=886–889}}.</ref> Hierdie en ander wetenskaplike missies na Japan het waardevolle wetenskaplike en historiese gegewens verskaf.<ref>{{harvnb|Home|Low|1993|p=537}}.</ref> Die noodsaaklikheid van die bomaanvalle op Hiroshima en Nagasaki het 'n onderwerp van kontroversie onder historici geword. Sommige het bevraagteken of 'n "atoomdiplomasie" nie dieselfde doelwitte sou bereik het nie en betwis of die bomaanvalle of die Sowjet-oorlogsverklaring op Japan deurslaggewend was.<ref name="Briefing book" /> Die Franck-verslag was die belangrikste poging om 'n demonstrasie te bewerkstellig, maar is deur die wetenskaplike paneel van die Interim-komitee van die hand gewys.<ref>{{harvnb|Frisch|1970|pp=107–115}}.</ref> Die Szilárd-petisie, wat in Julie 1945 opgestel is en onderteken is deur tientalle wetenskaplikes wat aan die Manhattan-projek werk, was 'n laat poging om president Harry S. Truman te waarsku oor sy verantwoordelikheid om sulke wapens te gebruik. [<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=399–400}}.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/bomb/large/documents/index.php?documentdate=17%20July%201945&documentid=79&studycollectionid=abomb&pagenumber=1 |title=Petition to the President of the United States, 17 Julie 1945. Miscellaneous Historical Documents Collection |publisher=Harry S. Truman Presidential Library and Museum |access-date=20 Oktober 2012 |archive-date=18 Mei 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518092746/http://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/bomb/large/documents/index.php?documentdate=17%20July%201945&documentid=79&studycollectionid=abomb&pagenumber=1 |url-status=dead }}</ref> == Na die oorlog == [[Lêer:Army-Navy E Award Ceremony 68997.jpg|duimnael|Oorhandiging van die Leër-Vloot "E" -toekenning in Los Alamos op 16 Oktober 1945. Staande, van links na regs: J. Robert Oppenheimer, ongeïdentifiseerde, ongeïdentifiseerde, Kenneth Nichols, Leslie Groves, Robert Gordon Sproul, William Sterling Parsons.]] Baie werkers van die Manhattan-projek was verbaas, toe hulle besef dat hulle werk wat baie van hulle nie begryp het nie, het die Hiroshima- en Nagasaki-bomme geproduseer. Net soos in die res van die wêreld; het die koerante in Oak Ridge wat oor die Hiroshima-bom berig het vir $ 1 (vandag $ 11) verkoop.<ref name="life1945082094">{{cite magazine |url=https://books.google.com/books?id=hkgEAAAAMBAJ&lpg=PA25&pg=PA94#v=onepage&q&f=true |title=Mystery Town Cradled Bomb: 75,000 in Oak Ridge, Tenn. Worked Hard and Wondered Long about Their Secret Job |magazine=Life |date=20 August 1945 |access-date=25 November 2011 |page=94}}</ref>{{r|ap19450808}} Alhoewel die bestaan van die bomme openbaar was, het geheimhouding voortgeduur, en baie werkers was onkundig oor hul werk; een het in 1946 gesê: 'Ek weet nie wat ek doen nie, behalwe om na 'n ——— te kyk en 'n ——— langs 'n ——— te draai. Ek weet niks daarvan nie, en daar is niks om te sê nie ". Baie inwoners het voortgegaan om bespreking van 'die goed' in gewone gesprekke te vermy, alhoewel dit die rede vir hul dorp se bestaan was.{{r|wickware19460909}} In afwagting van die bomaanvalle het Groves Henry DeWolf Smyth 'n geskiedenis laat voorberei vir openbare gebruik. Atoomenergie vir militêre doeleindes, beter bekend as die "Smyth-verslag", is op 12 Augustus 1945 aan die publiek vrygestel.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=348–362}}.</ref> Groves en Nichols oorhandig leër-vloot "E" -toekennings aan sleutelkontrakteurs, wie se betrokkenheid tot dusver geheim was. Meer as 20 toekennings van die presidensiële medalje vir verdienste is toegeken aan belangrike kontrakteurs en wetenskaplikes, waaronder Bush en Oppenheimer. Militêre personeel het die Legioen van Verdienste ontvang, waaronder die bevelvoerder van die Leër Vroue Korps, kaptein Arlene G. Scheidenhelm.<ref>{{harvnb|Nichols|1987|p=226}}.</ref> In Hanford het die produksie van plutonium afgeneem namate reaktore B, D en F verslyt het, vergiftig deur splitsingsprodukte en swelling van die grafiet moderator, bekend as die Wigner-effek. Die swelling beskadig die laaibuise waar uraan bestraal is om plutonium te produseer, wat dit onbruikbaar maak. Om die voorsiening van polonium vir die egel-inisieerders te handhaaf, is die produksie beperk en die oudste eenheid, B-stapel, is gesluit sodat ten minste een reaktor in die toekoms beskikbaar sou wees. Navorsing is voortgesit, met DuPont en die Metallurgiese Laboratorium wat 'n redoks-oplosmiddel-ekstraksieproses ontwikkel het as 'n alternatiewe plutonium-ekstraksietegniek vir die bismutfosfaatproses, wat onbehandelde uraan in 'n toestand gelaat het waaruit dit nie maklik herwin kon word nie.<ref name="Jones, pp. 592-593">{{harvnb|Jones|1985|pp=592–593}}.</ref> Bom-ingenieurswese is uitgevoer deur die Z-Afdeling, vernoem na sy direkteur, dr Jerrold R. Zacharias van Los Alamos. Z-Afdeling was aanvanklik in Wendover Field, maar het in September 1945 na Oxnard Field, Nieu-Mexiko, verhuis om nader aan Los Alamos te wees. Dit was die begin van Sandia Base. Die nabygeleë Kirtland Field is gebruik as 'n B-29 basis vir vliegtuigversoenbaarheid en bombaderingstoetse.<ref>{{harvnb|Hansen|1995b|p=V-152}}.</ref> In Oktober is al die personeel en fasiliteite by Wendover na Sandia oorgeplaas.<ref name="Hewlett 1962 625">{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=625}}.</ref> Aangesien reservisbeamptes gedemobiliseer is, is hulle vervang deur ongeveer vyftig gereelde offisiere wat noukeurig gekies is.<ref>{{harvnb|Nichols|1987|pp=225–226}}.</ref> Nichols het aanbeveel dat S-50 en die Alpha-bane by Y-12 gesluit word. Dit is in September gedoen.<ref>{{harvnb|Nichols|1987|pp=216–217}}.</ref> Alhoewel hulle beter gevaar het as ooit tevore,<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=624}}.</ref> kon die Alpha-bane nie meeding met K-25 en die nuwe K-27, wat in Januarie 1946 in werking getree het nie. In Desember is die Y-12-aanleg gesluit, wat die Tennessee Eastman betaalstaat gesny het van 8 600 tot 1 500 en $ 2 miljoen per maand bespaar.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=630, 646}}</ref> [[Lêer:President Truman signs the Atomic Energy Act of 1946 (14698780933).jpg|links|duimnael|President Harry S. Truman onderteken die Wet op Atoomenergie van 1946, wat die Amerikaanse Atoomenergiekommissie tot stand bring.]] Demobilisasie was nêrens meer 'n probleem as in Los Alamos, waar daar 'n uittog van talent was nie. Baie moes nog gedoen word. Die bomme wat op Hiroshima en Nagasaki gebruik is, was soos laboratoriummodelle; werk sou nodig wees om hulle eenvoudiger, veiliger en meer betroubaar te maak. Inploffingmetodes moes ontwikkel word vir uraan in plaas van die verkwistende kanonloopmetode, en saamgestelde uraan-plutoniumkerne was nodig, aangesien daar 'n plutonium tekort was weens die probleme met die reaktore. Onsekerheid oor die toekoms van die laboratorium het dit egter moeilik gemaak om mense te oortuig om te bly. Oppenheimer keer terug na sy werk aan die Universiteit van Kalifornië en Groves stel Norris Bradbury aan as 'n tussentydse plaasvervanger; Bradbury bly die volgende 25 jaar in die pos.<ref name="Hewlett 1962 625" /> Groves het gepoog om die ontevredenheid te wyte aan die gebrek aan geriewe met 'n bouprogram wat verbeterde watervoorsiening, driehonderd huise en ontspanningsgeriewe insluit.<ref name="Jones, pp. 592-593" /> Twee ''Fat Man''-tipe ontploffings is in Julie 1946 by die [[Bikini-atol]] uitgevoer as deel van Operasie ''Crossroads'' om die effek van kernwapens op oorlogskepe te ondersoek.<ref>{{harvnb|Nichols|1987|p=234}}.</ref> ''Able'' is op 1 Julie 1946 ontplof. Die meer skouspelagtige ''Baker'' is op 25 Julie 1946 onder water ontplof.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=594}}.</ref> Na die bomaanvalle op Hiroshima en Nagasaki, het 'n aantal fisici van die Manhattan-projek die ''Bulletin of the Atomic Scientists'' gestig, wat begin het as 'n noodaksie wat onderneem is deur wetenskaplikes wat die dringende behoefte aan 'n onmiddellike opvoedkundige program oor kernwapens gesien het.<ref>{{harvnb|Grodzins|Rabinowitch|1963|p=vii}}.</ref> In die lig van die vernietiging van die nuwe wapens en in afwagting op die kernwapenwedloop, het verskeie projeklede, waaronder Bohr, Bush en Conant, die mening uitgespreek dat dit nodig is om ooreenstemming te bereik oor internasionale beheer oor kernnavorsing en kernwapens. Die Baruch-plan, wat in Junie 1946 in 'n toespraak aan die nuutgestigte Verenigde Nasies se Atoomenergiekommissie (UNAEC) bekendgestel is, het voorgestel dat 'n internasionale kernontwikkelingsowerheid ingestel word, maar is nie aanvaar nie.<ref>{{harvnb|Gosling|1994|pp=55–57}}.</ref> Na 'n binnelandse debat oor die permanente bestuur van die kernprogram, is die Verenigde State se Atoomenergiekommissie (AEC) in die lewe geroep deur die Wet op Atoomenergie van 1946 om die funksies en bates van die Manhattan-projek oor te neem. Dit het burgerlike beheer oor kernontwikkeling gevestig en die ontwikkeling, produksie en beheer van atoomwapens van die weermag geskei. Militêre aspekte is oorgeneem deur die Special Weapons Project (AFSWP) van die weermag.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=394–398}}.</ref> Alhoewel die Manhattan-projek op 31 Desember 1946 opgehou het, is die Manhattan-distrik eers op 15 Augustus 1947 ontbind.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=600}}.</ref> == Koste == {| class="wikitable" style="float:right; margin-top:0; margin-left:1em; font-size:9pt; line-height:10pt; width:30%;" |+ style="margin-bottom: 5px;" | Manhattan-projek kostes tot 31 Desember 1945<ref name="Schwartz">{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=723–724}}.</ref> ! Terrein ! Koste (1945 VSD) ! Koste Inflasie gereken teen 2019 VSD) ! % van totaal |- | Oak Ridge | style="text-align:right;"| $1,19 triljoen | style="text-align:right;"| $13,6 triljoen | style="text-align:right;"| 62.9% |- | Hanford | style="text-align:right;"| $390 miljoen | style="text-align:right;"| $4,48 triljoen | style="text-align:right;"| 20.6% |- | Spesiale bedryfsmateriaal | style="text-align:right;"| $103 miljoen | style="text-align:right;"| $1,19 triljoen | style="text-align:right;"| 5.5% |- | Los Alamos | style="text-align:right;"| $74,1 miljoen | style="text-align:right;"| $850 miljoen | style="text-align:right;"| 3.9% |- | Navorsing en ontwikkeling | style="text-align:right;"| $69,7 miljoen | style="text-align:right;"| $800 miljoen | style="text-align:right;"| 3.7% |- | Regering se oorhoofkoste | style="text-align:right;"| $37,3 miljoen | style="text-align:right;"| $428 miljoen | style="text-align:right;"| 2% |- | Swaarwateraanlegte | style="text-align:right;"| $26,8 miljoen | style="text-align:right;"| $307 miljoen | style="text-align:right;"| 1.4% |- | '''Totaal''' | style="text-align:right;"| '''$1,89 triljoen | style="text-align:right;"| '''$21,7 triljoen |} Die projekbesteding tot 1 Oktober 1945 was $ 1,845 miljard, gelykstaande aan minder as nege dae se oorlogsbesteding, en was $ 2,191 miljard toe die AEC op 1 Januarie 1947 beheer oorgeneem het. Die totale toewysing was $ 2,4 miljard. Meer as 90% van die koste was vir die bou van aanlegte en die vervaardiging van splytbare materiale, en minder as 10% vir die ontwikkeling en vervaardiging van die kernwapens.<ref>{{harvnb|Nichols|1987|pp=34–35}}.</ref><ref name="ej19450807">{{cite news |url=https://news.google.com/newspapers?id=yuVkAAAAIBAJ&sjid=KoENAAAAIBAJ&pg=5621%2C2841878 |title=Atomic Bomb Seen as Cheap at Price |newspaper=Edmonton Journal |date=7 Augustus 1945 |access-date=1 Januarie 2012 |page=1}}</ref> Altesaam vier bomme (die ''Trinity''-toestel, ''Little Boy'', ''Fat Man'' en 'n ongebruikte ''Fat Man''-bom) is teen die einde van 1945 vervaardig, wat die gemiddelde koste per bom op ongeveer $ 500 miljoen in 1945 dollar te staan bring. Ter vergelyking was die totale koste van die projek teen die einde van 1945 ongeveer 90% van die totale besteding aan die vervaardiging van Amerikaanse kleinwapens (nie ammunisie ingesluit nie) en 34% van die totale besteding aan Amerikaanse [[tenk]]s gedurende dieselfde tydperk.<ref name="Schwartz" /> Oor die algemeen was dit die tweede duurste wapenprojek wat die Verenigde State in die Tweede Wêreldoorlog onderneem het, na slegs die ontwerp en produksie van die Boeing B-29 Superfortress.<ref>{{harvnb|O'Brien|2015|pp=47–48}}.</ref> == Nalatenskap == Die politieke en kulturele gevolge van die ontwikkeling van kernwapens was diepgaande en ingrypend. William Laurence van ''[[The New York Times]]'', die eerste wat die uitdrukking "''Atomic Age''" gebruik het,<ref name="laurence19450926">{{cite news |url=https://books.google.com/books?id=2fpLSlthuEMC&lpg=PA10&ots=vv5mTfKJUM&pg=PA10#v=onepage&f=false |title=Drama of the Atomic Bomb Found Climax in July 16 Test |newspaper=The New York Times |date=26 September 1945 |access-date=1 Oktober 2012 |last=Laurence |first=William L. |author-link=William Laurence}}</ref> het in die lente van 1945 die amptelike korrespondent vir die Manhattan-projek geword. In 1943 en 1944 het hy sonder sukses probeer om die kantoor van sensuur te oorreed om skriftelik toe te laat. oor die plofbare potensiaal van uraan, en regeringsamptenare het gemeen dat hy die reg verdien het om verslag te doen oor die grootste geheim van die oorlog. Laurence was getuie van die Trinity-toets<ref>{{harvnb|Sweeney|2001|pp=204–205}}.</ref> en die bomaanval op Nagasaki en skryf die amptelike persverklarings wat daarvoor voorberei is. Hy het 'n reeks artikels geskryf wat die deugde van die nuwe wapen betuig. Sy verslaggewing voor en na die bomaanvalle het die publiek bewus gemaak van die potensiaal van kerntegnologie en die ontwikkeling daarvan in die Verenigde State en die Sowjetunie gemotiveer.<ref>{{harvnb|Holloway|1994|pp=59–60}}.</ref> [[Lêer:Aerial view of Niagara Falls Storage Site, Lewiston, New York (2002).jpg|duimnael|Die Lake Ontario Ordnance Works (LOOW) naby die [[Niagara-waterval]] het die vernaamste bewaarplek vir Manhattan-projekafval vir die Oos-Verenigde State geword.<ref>{{cite web|url=http://www.niagaracounty.com/Portals/4/Docs/CLP%20Final%20Report%20Sept%2008.pdf|title=The Community LOOW Project: A Review of Environmental Investigations and Remediation at the Former Lake Ontario Ordnance Works|date=September 2008|publisher=King Groundwater Science, Inc.|access-date= 4 April 2021|archive-date=17 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917040633/http://www.niagaracounty.com/Portals/4/Docs/CLP%20Final%20Report%20Sept%2008.pdf|url-status=dead}}</ref>Al die radioaktiewe materiale wat op die LOOW-terrein gestoor is – insluitend [[torium]], uraan en die grootste konsentrasie [[radium]]-226 ter wêreld – is in 1991. in 'n "Interim Waste Containment Structure" (op die voorgrond) begrawe.<ref name="COE2">{{cite web|url=http://www.lm.doe.gov/Niagara/Fact_Sheet__Niagara_Falls_Storage_Site.pdf|title=Niagara Falls Storage Site, New York|date=31 August 2011|publisher=U.S. Army Corps of Engineers|archive-url=https://web.archive.org/web/20170223003831/http://www.lm.doe.gov/Niagara/Fact_Sheet__Niagara_Falls_Storage_Site.pdf|archive-date=23 Februarie 2017}}</ref><ref name="Jenks">{{cite journal|last=Jenks|first=Andrew|date=Julie 2002|title=Model City USA: The Environmental Cost of Victory in World War II and the Cold War|journal=Environmental History|volume=12|issue=77|page=552|doi=10.1093/envhis/12.3.552}}</ref><ref name="DePalma">{{cite news|last=DePalma|first=Anthony|title=A Toxic Waste Capital Looks to Spread it Around; Upstate Dump is the Last in the Northeast|newspaper=The New York Times|date=10 March 2004|url=https://www.nytimes.com/2004/03/10/nyregion/toxic-waste-capital-looks-spread-it-around-upstate-dump-last-northeast.html}}</ref>]] Die oorlogstydse Manhattan-projek het 'n nalatenskap gelaat in die vorm van die netwerk van nasionale laboratoriums: die Lawrence Berkeley National Laboratory, Los Alamos National Laboratory, Oak Ridge National Laboratory, Argonne National Laboratory en Ames Laboratory. Nog twee is deur Groves gestig kort na die oorlog, die Brookhaven National Laboratory in Upton, New York, en die Sandia National Laboratories in [[Albuquerque, Nieu-Meksiko]]. Groves het $ 72 miljoen aan hulle toegewys vir navorsingsaktiwiteite in die boekjaar 1946–1947.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=633–637}}.</ref> Hulle sou in die voorhoede wees van die soort grootskaalse navorsing wat Alvin Weinberg, die direkteur van die Oak Ridge Nasionale Laboratorium, ''Big Science'' sou noem.<ref>{{harvnb|Weinberg|1961|p=161}}.</ref> Die Naval Research Laboratory was al lank geïnteresseerd in die vooruitsig om kernkrag vir oorlogskepaandrywing te gebruik, en het probeer om sy eie kernprojek te skep. In Mei 1946 besluit [[Chester W. Nimitz]], nou hoof van die vlootoperasies, dat die vloot eerder met die Manhattan-projek moet werk. 'n Groep vlootoffisiere is aan Oak Ridge toegewys, waarvan die oudste kaptein Hyman G. Rickover, wat daar assistent-direkteur geword het. Hulle het hulself verdiep in die studie van kernenergie en die grondslag gelê vir 'n kernvloot.<ref>{{harvnb|Hewlett|Duncan|1969|pp=74–76}}.</ref> 'n Soortgelyke groep lugmagpersoneel het in September 1946 op Oak Ridge aangekom met die doel om kernvliegtuie te ontwikkel.<ref>{{harvnb|Hewlett|Duncan|1969|pp=72–74}}.</ref> Hul kernenergie vir die voortstuwing van vliegtuie (NEPA) -projek het geweldige tegniese probleme ondervind en is uiteindelik gekanselleer.<ref>{{harvnb|Hewlett|Duncan|1969|pp=490–493, 514–515}}</ref> Die vermoë van die nuwe reaktore om radioaktiewe isotope in voorheen ongehoorde hoeveelhede te skep, het in die onmiddellike naoorlogse jare 'n rewolusie in kernmedisyne veroorsaak. Vanaf middel 1946 het Oak Ridge radioisotope begin versprei na hospitale en universiteite. Die meeste bestellings was vir jodium-131 en fosfor-32, wat gebruik is vir die diagnose en behandeling van [[kanker]]. Benewens medisyne, is isotope ook gebruik in biologiese, industriële en landbou-navorsing.<ref>{{harvnb|Hewlett|Duncan|1969|pp=252–253}}.</ref> By die oorhandiging van beheer aan die Atoomenergiekommissie neem Groves afskeid van die mense wat aan die Manhattan-projek gewerk het:<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=655}}.</ref> {{cquote|Vyf jaar gelede was die idee van kernkrag slegs 'n droom. Julle het daardie droom 'n werklikheid gemaak. Julle het die newelagtige idees aangegryp en in werklikheid omskep. Julle het stede gebou waar daar vantevore geen was nie. Julle het sulke groot industriële aanlegte met noukeurige konstruksie gebou, wat tot dusver as onmoontlik geag was. Julle het die wapen gebou wat die oorlog beëindig het en daardeur ontelbare Amerikaanse lewens gered. Wat vredestydse toepassings betref, het julle die sluier gelig oor die uitsig op 'n nuwe wêreld.}} In 2014 het die Amerikaanse Kongres 'n wet aanvaar wat voorsiening maak vir 'n nasionale park wat toegewy is aan die geskiedenis van die Manhattan-projek.<ref>{{cite web |url=http://energy.gov/management/office-management/operational-management/history/manhattan-project/manhattan-project-0 |title=Manhattan Project National Historical Park |publisher=United States Department of Energy |access-date=2 Augustus 2015 |archive-date=11 Augustus 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150811123138/http://energy.gov/management/office-management/operational-management/history/manhattan-project/manhattan-project-0 |url-status=dead }}</ref> Die ''Manhattan Project National Historical Park'' is op 10 November 2015 gevestig.<ref>{{cite web |title=Manhattan Project National Historical Park |url=https://www.energy.gov/management/office-management/operational-management/history/manhattan-project/manhattan-project-0 |publisher=Department of Energy |access-date=10 November 2015}}</ref> == Sien ook == * [[Uraan-234]] == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronne == === Algemene, administratiewe en diplomatieke geskiedenis === {{Refbegin|30em}} * {{cite journal |last=Bernstein |first=Barton J. |title=The Uneasy Alliance: Roosevelt, Churchill, and the Atomic Bomb, 1940–1945 |publisher=University of Utah |date=June 1976 |journal=The Western Political Quarterly |pp=202–230 |volume= 29 |issue= 2 |jstor=448105|doi=10.2307/448105}} * {{cite book |last=Campbell |first= Richard H. |year=2005 |title=The Silverplate Bombers: A History and Registry of the Enola Gay and Other B-29s Configured to Carry Atomic Bombs |location=Jefferson, North Carolina |publisher=McFarland & Company |isbn= 0-7864-2139-8 |oclc=58554961}} * {{cite book |last=Fine |first=Lenore |last2=Remington |first2=Jesse A. |title=The Corps of Engineers: Construction in the United States |publisher=United States Army Center of Military History |url=http://www.history.army.mil/html/books/010/10-5/CMH_Pub_10-5.pdf |access-date=25 August 2013 |location=Washington, D.C. |year=1972 |oclc=834187 |archive-date=1 Februarie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170201142645/https://history.army.mil/html/books/010/10-5/CMH_Pub_10-5.pdf |url-status=dead }} * {{cite journal |last=Frisch |first=David H. |title=Scientists and the Decision to Bomb Japan |journal=Bulletin of the Atomic Scientists |volume= 26 |issue= 6 |pp=107–115 |publisher=Educational Foundation for Nuclear Science|date=June 1970|issn=0096-3402}} * {{cite book |last=Gilbert |first=Keith V. |title=History of the Dayton Project |publisher=Mound Laboratory, Atomic Energy Commission |location=Miamisburg, Ohio |year=1969 |url=http://www.eecap.org/PDF_Files/Ohio/Dayton_Project/History/HISTORY_OF_THE_DAYTON_PROJECT.pdf |access-date=31 October 2014 |oclc=650540359 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412054801/https://www.eecap.org/PDF_Files/Ohio/Dayton_Project/History/HISTORY_OF_THE_DAYTON_PROJECT.pdf |archive-date=12 April 2019 |url-status=dead }} * {{cite book |last=Gosling |first=Francis George |title=The Manhattan Project: Making the Atomic Bomb |year=1994 |location=Washington, DC |publisher=United States Department of Energy, History Division |oclc=637052193}} * {{cite book |last=Gowing |first=Margaret |title=Britain and Atomic Energy, 1935–1945 |year=1964 |location=London |publisher=Macmillan Publishing |oclc=3195209}} * {{cite book |editor-last=Grodzins |editor-first=Morton |editor2-last=Rabinowitch |editor2-first=Eugene |title=The Atomic Age: Scientists in National and World Affairs|year=1963|publisher=Basic Book Publishing |location=New York |oclc=15058256}} * {{cite book |last=Hewlett |first=Richard G. |last2=Anderson |first2=Oscar E. |title=The New World, 1939–1946 |location=University Park |publisher=Pennsylvania State University Press |year=1962 |url=https://www.governmentattic.org/5docs/TheNewWorld1939-1946.pdf |access-date=26 Maart 2013 |isbn=0-520-07186-7 |oclc=637004643 }} * {{cite book |last=Hewlett |first=Richard G. |last2=Duncan |first2=Francis |title=Atomic Shield, 1947–1952 |series=A History of the United States Atomic Energy Commission |publisher=Pennsylvania State University Press |location=University Park|year=1969 |isbn=0-520-07187-5|oclc=3717478}} * {{cite journal |last=Hijiya |first=James A. |url=http://www.amphilsoc.org/sites/default/files/Hijiya.pdf |title=The Gita of Robert Oppenheimer |date=June 2000 |volume=144 |issue=2 |pages=123–167 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130515224154/http://www.amphilsoc.org/sites/default/files/Hijiya.pdf |archive-date=15 Mei 2013 |journal=Proceedings of the American Philosophical Society |access-date=16 Desember 2013 }} * {{cite book |last=Holl |first=Jack M. |title=Argonne National Laboratory, 1946–96 |first2=Richard G. |last2=Hewlett |first3=Ruth R. |last3=Harris |publisher=University of Illinois Press |year=1997 |isbn=978-0-252-02341-5}} * {{cite book |last=Holloway |first=David |title=Stalin and the Bomb: The Soviet Union and Atomic Energy, 1939–1956 |location=New Haven, Connecticut |publisher=Yale University Press |year=1994 |isbn=0-300-06056-4 |oclc=29911222}} * {{cite book |last=Howes |first=Ruth H. |last2=Herzenberg |first2=Caroline L. |title=Their Day in the Sun: Women of the Manhattan Project |location=Philadelphia |publisher=Temple University Press |year=1999 |isbn=1-56639-719-7 |oclc=49569088}} * {{cite book |last=Hunner |first=Jon |title=Inventing Los Alamos: The Growth of an Atomic Community |location=Norman |publisher=University of Oklahoma Press |year=2004 |isbn=978-0-8061-3891-6|oclc=154690200}} * {{cite book |last=Johnson |first=Charles |last2=Jackson |first2=Charles |title= City Behind a Fence: Oak Ridge, Tennessee, 1942–1946 |location=Knoxville|publisher=University of Tennessee Press |year=1981 |isbn=0-87049-303-5 |oclc=6331350}} * {{cite book |last=Jones |first=Vincent |title=Manhattan: The Army and the Atomic Bomb |publisher=United States Army Center of Military History |location=Washington, D.C. |year=1985 |oclc=10913875 |url=http://www.history.army.mil/html/books/011/11-10/CMH_Pub_11-10.pdf |access-date=25 Augustus 2013 |archive-date=7 Oktober 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141007074359/http://www.history.army.mil/html/books/011/11-10/CMH_Pub_11-10.pdf |url-status=dead }} * {{cite book |last=Jungk |first=Robert |year=1958 |title=Brighter than a Thousand Suns: A Personal History of the Atomic Scientists |location=New York |publisher=Harcourt Brace |isbn=0-15-614150-7 |oclc=181321}} * {{cite book |last=O'Brien |first=Phillips Payson |title=How the War was Won |date=2015 |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-01475-6 |oclc=907550561}} * {{cite book |last= Phelps |first= Stephen |year= 2010 |title= The Tizard Mission: the Top-Secret Operation that Changed the Course of World War II |location= Yardley, Pennsylvania |publisher= Westholme |isbn=978-1-59416-116-2 |oclc=642846903}} * {{cite book |last=Rhodes |first=Richard |title=The Making of the Atomic Bomb |location=New York |publisher=Simon & Schuster |year=1986 |isbn=0-671-44133-7|oclc=13793436}} * {{cite book |last=Stacey |first=C. P. |url=http://www.cmp-cpm.forces.gc.ca/dhh-dhp/his/docs/AMG_e.pdf |title=Arms, Men and Government: The War Policies of Canada, 1939&nbsp;– 1945 |publisher=The Queen's Printer by authority of the Minister of National Defence |year=1970 |oclc=610317261 |access-date= 4 April 2021 |archive-date=20 Junie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190620111320/http://www.cmp-cpm.forces.gc.ca/dhh-dhp/his/docs/AMG_e.pdf |url-status=dead }} * {{cite book |last=Sweeney |first=Michael S. |title=Secrets of Victory: The Office of Censorship and the American Press and Radio in World War II |publisher=University of North Carolina Press |year=2001 |location=Chapel Hill |isbn=0-8078-2598-0 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/secretsofvictory00swee }} * {{cite book |last=Villa |first=Brian L. |title=The Second World War as a National Experience: Canada |contribution=Chapter 11: Alliance Politics and Atomic Collaboration, 1941–1943 |publisher=The Canadian Committee for the History of the Second World War, Department of National Defence |year=1981 |editor-first=Aster |editor-last=Sidney |oclc=11646807 |url=http://www.ibiblio.org/hyperwar/UN/Canada/Natl_Exp/index.html |access-date=8 Desember 2014 }} * {{cite book |last=Williams |first=Mary H. |title=Chronology 1941–1945 |location=Washington, D.C. |publisher=Office of the Chief of Military History, Department of the Army |year=1960 |oclc=1358166}} {{Refend}} === Tegniese geskiedenis === {{Refbegin|30em}} * {{cite book |editor-last=Ahnfeldt|editor-first=Arnold Lorentz |title= Radiology in World War II |publisher=Office of the Surgeon General, Department of the Army |location=Washington, D.C. |year=1966 |oclc=630225}} * {{Cite journal |last=Baker |first=Richard D. |last2=Hecker |first2=Siegfried S. |last3=Harbur |first3=Delbert R. |title=Plutonium: A Wartime Nightmare but a Metallurgist's Dream |url=http://library.lanl.gov/cgi-bin/getfile?07-16.pdf |journal=Los Alamos Science |issue=Winter/Spring |year=1983 |pp=142–151 |access-date=22 November 2010 |archive-date=17 Oktober 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111017034523/http://library.lanl.gov/cgi-bin/getfile?07-16.pdf |url-status=dead }} * {{cite book |editor-last= Ermenc |editor-first= Joseph J. |title= Atomic Bomb Scientists: Memoirs, 1939–1945 |year= 1989 |publisher= Meckler |location= Westport, Connecticut and London |isbn= 978-0-88736-267-5}} (1967 interview with Groves) * {{cite book |last=Hanford Cultural and Historic Resources Program |year=2002 |publisher=Pacific Northwest National Laboratory |title=History of the Plutonium Production Facilities, 1943–1990 |location=Richland, WA |oclc=52282810}} * {{cite book |last=Hansen |first=Chuck |series=Swords of Armageddon: US Nuclear Weapons Development since 1945 |title=Volume I: The Development of US Nuclear Weapons |location=Sunnyvale, California |publisher=Chukelea Publications |year= 1995a |isbn=978-0-9791915-1-0|oclc=231585284}} * {{cite book |last=Hansen |first=Chuck |series=Swords of Armageddon: US Nuclear Weapons Development since 1945 |title=Volume V: US Nuclear Weapons Histories |location=Sunnyvale, California |publisher=Chukelea Publications |year= 1995b |isbn=978-0-9791915-0-3|oclc=231585284}} * {{cite book |last1= Hawkins |first1= David |last2= Truslow |first2= Edith C. |last3= Smith |first3= Ralph Carlisle |title= Manhattan District history, Project Y, the Los Alamos story, Vol. 2 |publisher= Tomash Publishers |year= 1961 |location= Los Angeles |quote= Originally published as Los Alamos Report LAMS-2532 |isbn= 978-0-938228-08-0 |osti= 1087645 |doi= 10.2172/1087645 |url-access= registration |url= https://archive.org/details/projectylosalamo0002unse }} * {{cite book |last=Hoddeson |first=Lillian |first2=Paul W. |last2=Henriksen |first3=Roger A. |last3=Meade |first4=Catherine L. |last4=Westfall |title=Critical Assembly: A Technical History of Los Alamos During the Oppenheimer Years, 1943–1945 |location=New York |publisher=Cambridge University Press |year=1993 |isbn=978-0-521-44132-2 |oclc=26764320 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/criticalassembly0000unse }} * {{cite journal |last=Home |first=R. W. |last2=Low |first2=Morris F. |title=Postwar Scientific Intelligence Missions to Japan |journal=Isis |volume= 84 |issue= 3 |date=September 1993 |pp=527–537 |jstor=235645 |doi=10.1086/356550}} * {{cite journal |last=Kemp |first=R. Scott |title=The End of Manhattan: How the Gas Centrifuge Changed the Quest for Nuclear Weapons |journal=Technology and Culture |issn=0040-165X |volume=53 |issue=2 |date=April 2012 |pp=272–305 |doi=10.1353/tech.2012.0046}} * {{cite journal |last=Ruhoff |first=John |last2=Fain |first2=Pat |title=The First Fifty Critical days |date=June 1962 |journal=Mallinckrodt Uranium Division News |volume=7 |issue=3 and 4 |access-date=30 Oktober 2010 |url=http://www.mphpa.org/classic/CP/Mallinckrodt/Pages/MALK_Gallery_01.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150330001357/http://www.mphpa.org/classic/CP/Mallinckrodt/Pages/MALK_Gallery_01.htm |archive-date=30 Maart 2015 }} * {{cite book |last=Sandia |title=The History of the Mk4 Bomb |year=1967 |url=https://osf.io/962rw/download |publisher=Sandia National Laboratory |access-date=11 November 2019 }} * {{cite book |last=Serber |first=Robert |first2=Richard |last2=Rhodes |title=The Los Alamos Primer: The First Lectures on How to Build an Atomic Bomb |location=Berkeley|publisher=University of California Press |year=1992 |isbn=978-0-520-07576-4|oclc=23693470}} (Available on [[commons:File:Los Alamos Primer.pdf|Wikimedia Commons]]) * {{cite book |last=Smyth |first=Henry DeWolf |title=Atomic Energy for Military Purposes: the Official Report on the Development of the Atomic Bomb under the Auspices of the United States Government, 1940–1945 |location=Princeton, New Jersey |publisher=Princeton University Press |year=1945 |oclc=770285}} * {{cite book |last=Thayer |first=Harry |title=Management of the Hanford Engineer Works In World War II: How the Corps, DuPont and the Metallurgical Laboratory Fast Tracked the Original Plutonium Works |publisher=American Society of Civil Engineers Press |location= New York |year=1996 |isbn=978-0-7844-0160-6|oclc=34323402}} * {{cite book |last=Waltham |first=Chris |title=An Early History of Heavy Water |publisher=Department of Physics and Astronomy, University of British Columbia |date=20 June 2002|arxiv=physics/0206076 |bibcode=2002physics...6076W}} * {{cite journal |last=Weinberg |first=Alvin M. |title=Impact of Large-Scale Science on the United States |journal=Science |series=New Series |volume=134 |issue=3473 |date=21 Julie 1961 |pp=161–164 |jstor=1708292 |bibcode=1961Sci...134..161W |doi=10.1126/science.134.3473.161 |pmid=17818712}} {{Refend}} === Herinneringe van deelnemers === {{Refbegin|30em}} * {{cite book |last=Bethe |first=Hans A. |author-link=Hans Bethe |title=The Road from Los Alamos |location=New York |publisher=Simon and Schuster |year=1991 |isbn=0-671-74012-1 |oclc=22661282 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/roadfromlosalamo00beth}} * {{cite book |last=Compton |first=Arthur |year=1956 |title=Atomic Quest |url=https://archive.org/details/atomicquestperso0000comp |url-access=registration |location=New York |publisher=Oxford University Press |oclc=173307}} * {{cite book |last=Goudsmit |first=Samuel A. |title=Alsos |publisher=Henry Schuman |year=1947 |location=New York |isbn=0-938228-09-9|oclc=8805725}} * {{cite book |last=Groves|first=Leslie |author-link=Leslie Groves |title=Now it Can be Told: The Story of the Manhattan Project |url=https://archive.org/details/nowitcanbetolds00grov|url-access=registration|location=New York |publisher=Harper & Row |year=1962 |isbn=0-306-70738-1|oclc=537684}} * {{cite book |author-link=Leona Woods|last=Libby|first=Leona Marshall|title=Uranium People |location=New York |publisher=Charles Scribner's Sons |year=1979 |isbn=0-684-16242-3 |oclc=4665032}} * {{cite book |last=Nichols |first=Kenneth David |title=The Road to Trinity: A Personal Account of How America's Nuclear Policies Were Made |location=New York |publisher=William Morrow and Company |year= 1987|isbn=0-688-06910-X|oclc=15223648}} * {{cite book |author-link=Stanislaw Ulam|last=Ulam|first=Stanislaw|title=Adventures of a Mathematician |url=https://archive.org/details/adventuresofmath0000ulam|url-access=registration|location=New York |publisher=Charles Scribner's Sons |year=1976 |isbn=0-520-07154-9 |oclc= 1528346}} {{Refend}} {{Manhattan-projek}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Krygskunde]] [[Kategorie:Uraan]] [[Kategorie:Kernfisika]] [[Kategorie:Manhattan-projek]] 024zrr9cokminf1tzmv6dok4rj679x4 2894117 2894116 2026-04-15T14:35:04Z Aliwal2012 39067 taalverbeterings in goede trou 2894117 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas militêre eenheid | naam = Manhattan-projek | beeld = Trinity shot color.jpg | beeld_byskrif = Die Trinity-toets van die Manhattan-projek was die eerste kernwapenontploffing. | gestig = 1942 | ontbind = 15 Augustus 1947 | land = {{vlagland|Verenigde State}}<br />{{vlagland|Verenigde Koninkryk}}<br />{{vlagland|Kanada}} | weermagdeel = | organisasie = | onderdeel van = Amerikaanse Weermagkorps van Ingenieurs | logo = | vaandel = | vlag = | rondeel = | tipe = | spesialisasie = | hoofkwartier = Oak Ridge, [[Tennessee]], VSA | opperbevelhebber = [[James C. Marshall]]<br />[[Kenneth Nichols]] | hooftitel = | hoofnaam = | aantal = | diensplig = | reserwe = | kommandostruktuur = | paramilitêr = | minouderdom = | motto = | mars = | kleur = | uitrusting = | veldslae = Geallieerde inval in Italië<br />Geallieerde inval in Frankryk<br />Geallieerde inval in Duitsland<br />Atoombomaanvalle op [[Hirosjima]] en [[Nagasaki]]<br />Geallieerde besetting van Japan | aantal veldslae = | onderskeiding = [[Lêer:Manhattan District.svg|110px|senter]]<br />[[Lêer:Manhattan Project emblem.png|110px|senter]] | begroting = | persentbbp = }} Die '''Manhattan-projek''' was 'n navorsings- en ontwikkelingsonderneming gedurende [[Tweede Wêreldoorlog]] wat die eerste [[kernwapen]] vervaardig het. Dit is gelei deur die [[Verenigde State]] met die steun van die [[Verenigde Koninkryk]] en [[Kanada]]. Van 1942 tot 1946 was die projek onder leiding van generaal-majoor [[Leslie Groves]] van die ''US Army Corps of Engineers''. Kernfisikus [[Robert Oppenheimer]] was die direkteur van die Los Alamos-laboratorium wat die kernwapens ontwerp het. Die weermagkomponent van die projek was eers as die '''Manhattan District''' bekend; '''Manhattan''' het geleidelik die amptelike kodenaam, '''Development of Substitute Materials''' vir die hele projek vervang. Later het die vroeëre Britse eweknie, "Tube Alloys" ook deel van die projek geword. Die Manhattan-projek het in klein begin in 1939, maar het gegroei totdat meer as 130&nbsp;000 mense in diens geneem was en het bykans VS$2&nbsp;miljard gekos. Meer as 90 persent van die koste was om fabrieke te bou en [[Kernsplyting|splytbare materiaal]] te vervaardig, met minder as 10 persent vir die ontwikkeling en vervaardiging van die wapens. Navorsing en produksie het op meer as dertig terreine in die Verenigde State, die Verenigde Koninkryk en Kanada plaasgevind. Twee tipes atoombomme is gelyktydig tydens die oorlog ontwikkel: 'n betreklik eenvoudige kanonloop-tipe en 'n meer ingewikkelde ineenploftipe kernwapen. Die ''Thin Man''-kanonloop-ontwerp was onprakties om saam met [[plutonium]] te gebruik, en daarom is 'n eenvoudiger kanonloop-tipe genaamd [[Little Boy]] ontwikkel wat uraan-235 gebruik, 'n [[isotoop]] wat slegs 0,7 persent van natuurlike [[uraan]] uitmaak. Aangesien dit chemies identies is aan die algemeenste isotoop, [[uraan-238]], en byna dieselfde massa het, is dit moeilik om die twee te skei. Drie metodes is gebruik vir [[uraanverryking]]: elektromagneties, gasvormig en termies. Die meeste van hierdie werk is in die Clinton Engineer Works in Oak Ridge, [[Tennessee]], uitgevoer. Parallel met die werk aan uraan was die poging om plutonium te vervaardig, 'n proses wat in 1940 aan die [[Universiteit van Kalifornië, Berkeley|Universiteit van Kalifornië]] ontdek is. Die haalbaarheid van die wêreld se eerste kunsmatige kernreaktor, die ''[[Chicago Pile-1]]'', is in 1942 by die Metallurgical Laboratory gedemonstreer. By die Universiteit van Chicago het die projek die X-10 Grafietreaktor by Oak Ridge ontwerp en die produksiereaktore op die Hanford-terrein in [[Washington (deelstaat)|Washington]], waarin uraan bestraal en in plutonium omgeskakel is. Die plutonium is toe chemies van die uraan geskei met behulp van die bismutfosfaatproses. Die ''[[Fat Man]]''-plutonium-ineenploftipe wapen is ontwikkel in 'n gesamentlike ontwerp- en ontwikkelingspoging deur die Los Alamos-laboratorium. Die projek was ook verantwoordelik vir die insameling van [[Spioenasie|intelligensie]] oor die [[Duitse kernwapenprogram]]. Deur [[Operasie Alsos]] het personeel van Manhattan-projek in Europa gedien, soms agter vyandelike lyne, waar hulle kernmateriaal en dokumente versamel het en Duitse wetenskaplikes gewerf het. Ondanks die streng sekuriteit van die Manhattan-projek, het die Sowjet-atoomspioene die program suksesvol binnegedring. Die eerste kerntoestel wat ooit ontplof is, was 'n bomontploffing tydens die [[Trinity-kernwapentoets]] wat op 16 Julie 1945 by die ''Alamogordo Bombing and Gunnery Range'' in [[Nieu-Meksiko]] uitgevoer is. ''[[Little Boy]]'' en ''[[Fat Man]]'' bomme is 'n maand later as kernwapens in onderskeidelik [[Hiroshima]] en [[Nagasaki]] gebruik met personeel van Manhattan-projek wat as bommonteringtegnikuste en as wapentegnikuste op die bomwerpers gedien het. In die onmiddellike naoorlogse jare het die Manhattan-projek wapentoetse by die [[Bikini-ringeiland]] uitgevoer as deel van ''Operation Crossroads'', nuwe wapens ontwikkel, die ontwikkeling van die netwerk van nasionale laboratoriums bevorder, mediese navorsing oor radiologie gesteun en die grondslag gelê vir die kernvloot. Dit het beheer oor Amerikaanse navorsing en produksie van kernwapens behou tot die stigting van die Amerikaanse atoomenergiekommissie in Januarie 1947. == Oorsprong == Die ontdekking van [[kernsplyting]] deur die Duitse chemici [[Otto Hahn]] en Fritz Strassmann in 1938, en die teoretiese verklaring daarvan deur [[Lise Meitner]] en Otto Frisch, het die ontwikkeling van 'n [[kernwapen|atoombom]] 'n teoretiese moontlikheid gemaak. Veral by wetenskaplikes wat vlugtelinge uit [[Nazi-Duitsland]] en ander [[fascisme|fascistiese]] lande was, het die vrees bestaan dat 'n Duitse atoombomprojek sou kon ontwikkel.{{sfn|Jones|1985|p=12}} In Augustus 1939 het die Hongaars-gebore fisici [[Leó Szilárd]] en [[Eugene Wigner]] die [[Einstein-Szilárd-brief]] opgestel, waarin gewaarsku word oor die potensiële ontwikkeling van "uiters kragtige bomme van 'n nuwe soort". Dit het die Verenigde State aangespoor om stappe te neem om 'n voorraad uraanerts te bekom en die navorsing van [[Enrico Fermi]] en ander oor kernkettingreaksies te versnel. Die brief is deur [[Albert Einstein]] onderteken en by president [[Franklin D. Roosevelt]] afgelewer. Roosevelt het 'n beroep op Lyman Briggs van die National Bureau of Standards gedoen om as die hoof van die Advieskomitee oor Uraan ondersoek in te stel na die kwessies wat deur die brief geopper is. Briggs het op 21 Oktober 1939 'n vergadering gehou wat deur Szilárd, Wigner en [[Edward Teller]] bygewoon is. Die komitee het in November aan Roosevelt gerapporteer dat uraan "'n moontlike bron van bomme met 'n vernietigingskrag sou bied wat baie groter is as wat tans bekend is."<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=16–20}}.</ref> Die [[Amerikaanse Vloot]] het VS$6&nbsp;000 aan die Columbia-universiteit toegeken, waarvan die meeste spandeer is vir die aankoop van [[grafiet]] deur Enrico Fermi en Szilard. 'n Span professore in Columbia, waaronder Fermi, Szilard, Eugene T. Booth en John Dunning, het die eerste kernsplitsingsreaksie in die Amerikas geskep, wat die werk van Hahn en Strassmann bevestig het. Dieselfde span het 'n reeks prototipe [[kernreaktor]]s (of 'stapels' soos Fermi hulle genoem het) in Pupin Hall in Columbia gebou, maar kon nog nie 'n kettingreaksie bewerkstellig nie.<ref>{{Cite web|url=https://physics.columbia.edu/home/fermi-columbia|title=Fermi at Columbia {{!}} Department of Physics|website=physics.columbia.edu|access-date=29 Julie 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190621185402/https://physics.columbia.edu/home/fermi-columbia|archive-date=21 Junie 2019|url-status=dead}}</ref> Die Advieskomitee vir Uraan het die ''National Defense Research Committee (NDRC) on Uranium'' geword toe die organisasie op 27 Junie 1940 gestig is.<ref>{{harvnb|Rhodes|1986|pp=337–338}}.</ref> Briggs het voorgestel om $167 000 te bestee aan uraan, veral die uraan-235-isotoop, en [[plutonium]], wat in 1940 ontdek is by die Universiteit van Kalifornië.<ref name="Hewlett&Anderson, pp. 40-41" /> Op 28 Junie 1941 onderteken Roosevelt die Uitvoerende Bevel 8807, wat die ''Office of Scientific Research and Development (OSRD)'' tot stand gebring het, met [[Vannevar Bush]] as direkteur.<ref>{{cite web |url=http://www.presidency.ucsb.edu/ws/index.php?pid=16137 |title=Executive Order 8807 Establishing the Office of Scientific Research and Development |date=28 Junie 1941 |access-date=28 Junie 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170917031732/http://www.presidency.ucsb.edu/ws/index.php?pid=16137 |archive-date=17 September 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die kantoor is bemagtig om benewens navorsing, ook groot ingenieursprojekte te bestuur.<ref name="Hewlett&Anderson, pp. 40-41">{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=40–41}}.</ref> Die NDRC-komitee oor uraan het die S-1-afdeling van die OSRD geword; om veiligheidsredes is die woord "uraan" uitgehaal. In Brittanje het Frisch en Rudolf Peierls aan die [[Universiteit van Birmingham]] in Junie 1939 'n deurbraak gemaak gedurende hul ondersoek na die kritieke massa van uraan-235.<ref>{{harvnb|Rhodes|1986|pp=322–325}}.</ref> Hulle berekeninge het daarop gedui dat kritieke massa teen 'n [[grootteorde|orde]] van 10 kilogram (22 pond) geaktiveer sou kon word, wat daarop dui dat so 'n toestel in 'n [[bomwerper]] van daardie tyd gedra sou kon word.<ref name="Hewlett, p. 42">{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=42}}.</ref> Hulle Frisch–Peierls-memorandum in Maart 1940 het die Britse atoombomprojek en die MAUD-komitee<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=39–40}}</ref> van stapel gestuur, wat eenparig aanbeveel het dat die ontwikkeling van 'n atoombom voortgesit word.<ref name="Hewlett, p. 42" /> In Julie 1940 het Brittanje aangebied om die Verenigde State toegang tot sy wetenskaplike navorsing te gee,{{sfn|Phelps|2010|pp=126–128}} en die Tizard Missie se John Tuckcroft het Amerikaanse wetenskaplikes ingelig oor die Britse ontwikkelinge. Hy het ontdek dat die Amerikaanse projek kleiner was as die Britse projek en ook nie so ver gevorderd was nie.{{sfn|Phelps|2010|pp=282–283}} As deel van die wetenskaplike uitruiling is die bevindinge van die MAUD-komitee aan die Verenigde State oorgedra. Een van sy lede, die Australiese fisikus Mark Oliphant, het einde Augustus 1941 na die Verenigde State gevlieg en ontdek dat die inligting wat deur die MAUD-komitee gelewer is nié belangrike Amerikaanse fisici bereik het nie. Oliphant het daarna gepoog om vas te stel waarom die bevindinge van die komitee blykbaar geïgnoreer word. Hy het met die uraan-komitee vergader en Berkeley, Kalifornië, besoek, waar hy met oortuiging met Ernest O. Lawrence gepraat het. Lawrence was voldoende beïndruk om sy eie ondersoek oor uraan te begin. Hy het op sy beurt met James B. Conant, Arthur H. Compton en George B. Pegram gepraat. Die missie van Oliphant was dus 'n sukses; belangrike Amerikaanse fisici was nou bewus van die potensiële krag van 'n atoombom.<ref>{{harvnb|Rhodes|1986|pp=372–374}}.</ref><ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=43–44}}</ref> Op 9 Oktober 1941 het president Roosevelt die atoomprogram goedgekeur nadat hy 'n vergadering met Vannevar Bush en vise-president Henry A. Wallace bygewoon het. Om die program te beheer, stig hy die ''Top Policy Group,'' bestaande uit homself – hoewel hy nooit 'n vergadering bygewoon het nie – Wallace, Bush, Conant, Oorlogsekretaris [[Henry L. Stimson]], en die stafhoof van die leër, generaal [[George C. Marshall]]. Roosevelt het die leër gekies om die projek te bestuur, eerder as die vloot, omdat die leër meer ervaring gehad het met die bestuur van grootskaalse bouprojekte. Hy het ook ingestem om die poging met die Britte te koördineer, en op 11 Oktober het hy 'n boodskap aan die eerste minister, [[Winston Churchill]], gestuur met die voorstel dat hulle oor atoomsake korrespondeer.<ref name="Jones, pp. 30-32">{{harvnb|Jones|1985|pp=30–32}}.</ref> == Lewensvatbaarheid == === Voorstelle === Die S-1-komitee het op 18 Desember 1941 'n vergadering gehou "deurdring met 'n atmosfeer van entoesiasme en dringendheid"<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=35}}.</ref> na die [[aanval op Pearl Harbor]] en die daaropvolgende Amerikaanse oorlogsverklaring teen Japan en daarna teen Duitsland.<ref>{{harvnb|Williams|1960|pp=3–4}}.</ref> Daar is aan drie verskillende tegnieke gewerk vir isotoop-skeiding om uraan-235 van die meer volop uraan-238 te skei. Lawrence en sy span aan die Universiteit van Kalifornië het elektromagnetiese skeiding ondersoek, terwyl Eger Murphree en Jesse Wakefield Beams se span gasdiffusie by die Universiteit van Columbia ondersoek het, en Philip Abelson het navorsing gedoen oor termiese diffusie by die ''Carnegie Institution of Washington'' en later die ''Naval Research Laboratory''. Murphree was ook die hoof van 'n onsuksesvolle skeidingsprojek met behulp van gassentrifuges.<ref>{{harvnb|Nichols|1987|pp=32}}.</ref> Intussen was daar twee strome van navorsing oor [[kernreaktor]]tegnologie. Harold Urey het [[swaarwater]]reaktor navorsing by Columbia gedoen. Arthur Compton het die wetenskaplikes wat by Columbia, Kalifornië en die [[Princeton-universiteit]] onder sy toesig gewerk het, na die Universiteit van Chicago verplaas, waar hy die ''Metallurgical Laboratory'' vroeg in 1942 georganiseer het om plutonium, reaktore en [[grafiet]] as neutronmoderator te bestudeer.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=35–36}}.</ref> Briggs, Compton, Lawrence, Murphree en Urey het op 23 Mei 1942 vergader om die aanbevelings van die S-1-komitee af te handel, waarin gevra word dat al vyf tegnologieë nagestreef moet word. Dit is goedgekeur deur Bush, Conant en brigadier-generaal Wilhelm D. Styer, die stafhoof van majoor-generaal Brehon B. Somervell se verskaffingsdienste (''Supply Services''), wat aangewys is as die leër se verteenwoordiger oor kernsake. Bush en Conant het toe die aanbeveling aan die ''Top Policy Group'' geneem met 'n begrotingsvoorstel van $54&nbsp;miljoen vir konstruksie deur die ''US Army Corps of Engineers'', $31&nbsp;miljoen vir navorsing en ontwikkeling deur OSRD en $5&nbsp;miljoen vir gebeurlikhede in die boekjaar 1943. Die ''Policy Group'' het dit op sy beurt op 17 Junie 1942 aan die president gestuur, wat dit goedgekeur het deur "OK FDR" op die dokument te skryf.<ref name="Jones, pp. 37-39">{{harvnb|Jones|1985|pp=37–39}}.</ref> === Bom-ontwerpkonsepte === [[Lêer:Los Alamos Primer assembly methods.png|duimnael|'n Reeks rowwe sketse, gemaak tydens 'n konferensie in Julie 1942 toe daar verskillende metodes vir die montering van 'n fissie-bom ondersoek is.]] Compton het die teoretiese fisikus [[J. Robert Oppenheimer]] van die Universiteit van Kalifornië gevra om die navorsing oor vinnige neutronberekeninge oor te neem van Gregory Breit, wat op 18 Mei 1942 bedank het weens kommer oor laks operasionele sekuriteit. Sodanige berekening is die sleutel om die kritiese massa en dus wapenontsteking, te bewerkstellig.<ref>{{harvnb|Rhodes|1986|p=416}}.</ref> John H. Manley, 'n fisikus aan die ''Metallurgical Laboratory'', is gevra om Oppenheimer te help deur kontak te maak met en die koördinering van eksperimentele fisikagroepe wat oor die land verspreid was te behartig.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=103}}.</ref> Oppenheimer en Robert Serber van die Universiteit van Illinois het die probleme van [[neutron]]diffusie ondersoek – hoe neutrone in 'n kernkettingreaksie beweeg – en hidrodinamika – hoe die ontploffing wat deur 'n kettingreaksie veroorsaak is, kan optree. Om hierdie werk en die algemene teorie van fissie-reaksies te beoordeel, het Oppenheimer en Fermi in Junie vergaderings by die Universiteit van Chicago en in Julie 1942 met die teoretiese fisici [[Hans Bethe]], John Van Vleck, Edward Teller, Emil Konopinski, Robert vergader Serber, Stan Frankel, en Eldred C. Nelson, laasgenoemde drie oudstudente van Oppenheimer, en eksperimentele fisici Emilio Segrè, Felix Bloch, Franco Rasetti, John Henry Manley en Edwin McMillan. Hulle het tentatief bevestig dat 'n splitsingsbom teoreties moontlik is.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=42–44}}</ref> Daar was nog baie onbekende faktore. Die eienskappe van suiwer uraan-235 was relatief onbekend, net soos dié van plutonium, 'n element wat eers in Februarie 1941 deur Glenn Seaborg en sy span ontdek is. Die wetenskaplikes op die Berkeley-konferensie (Julie 1942) het beoog om plutonium in kernreaktore te skep deurdat uraan-238-atome neutrone sou absorbeer wat deur uraan-235-atome vrygestel is. Op hierdie stadium is geen reaktor gebou nie, en slegs klein hoeveelhede plutonium was beskikbaar by [[siklotron]]e by instellings soos die Universiteit van Washington in St. Louis.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=33–35, 183}}.</ref> Selfs teen Desember 1943 is slegs twee milligram vervaardig. Daar was baie maniere om die splytmateriaal in 'n kritieke massa te rangskik. Die eenvoudigste was om 'n "silindriese prop" deur middel van 'n "peuter" in 'n sfeer van "aktiewe materiaal" te skiet – digte materiaal wat neutrone na binne sou fokus en die reageermassa bymekaar sou hou om die doeltreffendheid daarvan te verhoog.<ref>{{harvnb|Serber|Rhodes|1992|p=21}}.</ref> Hulle het ook ontwerpe ondersoek wat [[sferoïde|sferoïede]] insluit, 'n primitiewe vorm van "inploffing" wat deur Richard C. Tolman voorgestel is, en die moontlikheid van outokatalitiese metodes, wat die doeltreffendheid van die bom sou verhoog wanneer dit ontplof.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=54–56}}</ref> Met inagneming dat die idee van die fissie-bom teoreties afgehandel was–ten minste totdat meer eksperimentele data beskikbaar was–het die Berkeley-konferensie van 1942 'n ander rigting beweeg. Edward Teller versoek vir gesprekke oor 'n kragtiger bom: die "super", wat nou meestal 'n "[[waterstofbom]]" genoem word, wat die ontploffende krag van 'n ontploffende splitsingsbom sou gebruik om 'n [[kernfusie]]-reaksie in [[deuterium]] en [[tritium]] te ontsteek.<ref>{{harvnb|Rhodes|1986|p=417}}.</ref> Teller het skema ná skema voorgestel, maar Bethe het alles verkeerd bewys. Die fusiesidee is opsy gesit om te konsentreer op die vervaardiging van 'n klowingsbom.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=44–45}}</ref> Teller het ook die spekulatiewe moontlikheid geopper dat 'n atoombom die atmosfeer kan "aansteek" as gevolg van 'n hipotetiese samesmeltingsreaksie van stikstofkerne. Bethe bereken dat dit nie kan gebeur nie, en 'n verslag waarin Teller mede-outeur was, het getoon dat "waarskynlik geen self-vermenigvuldigende ketting van kernreaksies sal begin nie."<ref>{{cite web |last=Konopinski |first=E. J |first2=C. |last2=Marvin |first3=Edward |last3=Teller |title=Ignition of the Atmosphere with Nuclear Bombs |issue=LA–602 |publisher=Los Alamos National Laboratory |url=https://fas.org/sgp/othergov/doe/lanl/docs1/00329010.pdf |format=PDF |year=1946 |accessdate=23 November 2008 |ref=harv |archive-date=31 Maart 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200331041344/https://fas.org/sgp/othergov/doe/lanl/docs1/00329010.pdf |url-status=dead }}</ref> In Serber se verslag noem Oppenheimer die moontlikheid van hierdie scenario aan Arthur Compton, wat "onbesonne genoeg was om nie daaroor stil te bly nie." Dit het op die een of ander manier in 'n dokument beland en is na Washington gestuur en is "nooit te ruste gelê nie". == Organisasie == === Manhattan-distrik === Die ingenieurshoof, generaalmajoor Eugene Reybold, het kolonel James C. Marshall in Junie 1942 gekies om hoof van die weermag se deel van die projek te wees. Marshall het 'n skakelkantoor in [[Washington, D.C.]] gevestig, maar sy tydelike hoofkwartier op die 18de verdieping van 270 Broadway in New York opgerig, waar hy administratiewe ondersteuning van die ''Corps of Engineers'' se Noord-Atlantiese Afdeling kon bekom. Dit was naby die Manhattan-kantoor van Stone & Webster, die belangrikste projekkontrakteur, en die Universiteit van Columbia. Hy het toestemming bekom om personeel te werf van sy voormalige bevel, die distrik Syracuse en hy het begin met luitenant-kolonel Kenneth Nichols, wat as sy adjunk aangestel is.<ref name="NYT">{{cite news |last=Broad |first=William J. |url=https://www.nytimes.com/2007/10/30/science/30manh.html |title=Why They Called It the Manhattan Project |newspaper=[[The New York Times]] |date=30 Oktober 2007 |access-date=27 Oktober 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200707172414/https://www.nytimes.com/2007/10/30/science/30manh.html |archive-date=7 Julie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="Jones, pp. 41-44">{{harvnb|Jones|1985|pp=41–44}}.</ref> Omdat die grootste deel van sy taak konstruksie behels, het Marshall in samewerking met die hoof van die ''Corps of Engineers Construction Division'', majoor-generaal Thomas M. Robbins, en sy adjunk, kolonel Leslie Groves, gewerk. Reybold, Somervell en Styer het besluit om die projek "ontwikkeling van plaasvervangende materiaal" te noem, maar Groves meen dat dit die aandag sou trek. Aangesien ingenieursdistrikte gewoonlik die naam van die stad waar hulle geleë was, gedra het, het Marshall en Groves ooreengekom om die leër se deel van die projek die Manhattan-distrik te noem. Dit het op 13 Augustus amptelik geword toe Reybold die opdrag gegee het om die nuwe distrik te stig. Informeel was dit bekend as die Manhattan Engineer District, of MED. Anders as ander distrikte het dit geen geografiese grense gehad nie, en Marshall het die gesag van 'n afdelingsingenieur gehad. Ontwikkeling van plaasvervangende materiale het gebly as die amptelike kode van die projek as geheel, maar is mettertyd deur "Manhattan" vervang.<ref name="Jones, pp. 41-44" /> Marshall het later toegegee dat, "ek het nog nooit van [[kernsplyting]] gehoor nie, maar ek het wel geweet dat jy nie veel van 'n aanleg kon bou nie, nog minder vier daarvan vir $90&nbsp;miljoen".<ref>{{harvnb|Fine|Remington|1972|p=652}}.</ref> 'n Enkele TNT-aanleg wat Nichols destyds in [[Pennsilvanië]] gebou het, het $128&nbsp;miljoen gekos.<ref>{{harvnb|Nichols|1987|p=174}}.</ref> Hulle was ook nie beïndruk met die vae beramings van die omvang van die aanlegte nie, wat Groves vergelyk het om vir 'n spysenier te vra om vir tussen tien en duisend gaste voor te berei. 'n Ondersoekspan van Stone & Webster het reeds 'n terrein vir die produksie-aanlegte gaan soek. Die Oorlogsproduksie-raad het terreine rondom [[Knoxville]], [[Tennessee]] aanbeveel, 'n afgesonderde gebied waar die Tennessee Valley Authority baie elektriese krag kon lewer en die riviere koelwater vir die reaktors kon voorsien. Nadat hy verskeie terreine ondersoek het, het die ondersoekspan een naby Elza, Tennessee, gekies. Conant het aangeraai om dit onmiddellik te bekom en Styer het ingestem, maar Marshall het gewag op die resultate van Conant se reaktoreksperimente voordat hy ingestem het. Van die voornemende prosesse het slegs Lawrence se elektromagnetiese skeiding voldoende gevorder om met die konstruksie te begin. Marshall en Nichols het die hulpbronne wat hulle sou benodig begin bymekaarmaak. Die eerste stap was om 'n hoë prioriteitsbeoordeling vir die projek te kry. Die topwaardes was AA-1 tot AA-4 in dalende volgorde, hoewel daar ook 'n spesiale AAA-gradering was wat vir noodgevalle gereserveer was. Graderings AA-1 en AA-2 was vir noodsaaklike wapens en toerusting, en kolonel Lucius D. Clay, die adjunk-stafhoof by Dienste en Voorsiening van hulpbronne, meen dat die hoogste gradering wat hy kon toeken, AA-3 was, hoewel hy bereid was om op aanvraag 'n AAA-gradering te lewer vir kritieke materiale as dit sou ontstaan.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=57–61}}.</ref> Nichols en Marshall was teleurgesteld; AA-3 was dieselfde prioriteit as Nichols se TNT-aanleg in Pennsilvanië.<ref name="Fine 1972 657">{{harvnb|Fine|Remington|1972|p=657}}.</ref> === Militêre Beleidskomitee === [[Lêer:Trinity Test - Oppenheimer and Groves at Ground Zero 002.jpg|duimnael|[[J. Robert Oppenheimer|Oppenheimer]] en Groves by die oorblyfsels van die Trinity-kerntoets in September 1945, twee maande na die ontploffing van die toets en net na die einde van die Tweede Wêreldoorlog.]] Vannevar Bush het ongeduldig begin raak met die mislukking van kolonel Marshall om die projek vinnig te bevorder, veral die mislukking om die Tennessee-terrein te bekom, die lae prioriteit wat die leër aan die projek toegeken het en die hoofkantoor in New York.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=81}}.</ref> Bush meen dat meer aggressiewe [[leierskap]] nodig is, en het sy kommer met Harvey Bundy en die generaals Marshall, Somervell en Styer bespreek. Hy wou hê dat die projek onder 'n senior beleidskomitee geplaas moet word, met 'n aangewese beampte, verkieslik Styer, as algehele direkteur.<ref name="Fine 1972 657" /> Somervell en Styer het Groves vir die pos gekies en hom op 17 September in kennis gestel van hierdie beslissing, en dat generaal Marshall gelas het dat hy tot brigadier-generaal bevorder word, omdat die gevoel was dat die titel "generaal" meer gerespekteer sou word onder die akademiese wetenskaplikes wat aan die Manhattan-projek werk. Groves se bevel plaas hom direk onder Somervell eerder as Reybold, en kolonel Marshall moet nou aan Groves rapporteer. Groves het sy hoofkwartier in Washington, D.C., op die vyfde verdieping van die gebou wat later as die Harry S Truman-gebou bekend sou staan, gevestig, waar kolonel Marshall sy skakelkantoor gehad het. Hy het op 23 September 1942 die bevel oor die Manhattan-projek oorgeneem. Later die dag het hy 'n vergadering bygewoon deur Stimson, wat 'n [[militêr]]e beleidskomitee in die lewe geroep het, verantwoordelik vir die hoof beleidgroep, bestaande uit Bush (met Conant as plaasvervanger), Styer en skoutadmiraal William R. Purnell. Tolman en Conant is later aangestel as die wetenskaplike adviseurs van Groves.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=44–45}}.</ref> Een van Groves se vroeëre probleme was om 'n direkteur vir Projek Y te vind, die groep wat die bom sou ontwerp en bou. Die voor die hand liggende keuse was een van die drie laboratoriumhoofde, Urey, Lawrence of Compton, maar hulle was nie beskikbaar nie. Compton beveel Oppenheimer aan, wat al deeglik vertroud was met die konsepte vir die ontwerp van 'n bom. Oppenheimer het egter min administratiewe ervaring gehad en het, anders as Urey, Lawrence en Compton, nie 'n [[Nobelprys]] gewen nie, wat volgens baie wetenskaplikes die hoof van so 'n belangrike laboratorium moes wees. Daar was ook kommer oor Oppenheimer se veiligheidstatus, aangesien baie van sy medewerkers kommuniste was, waaronder sy broer, Frank Oppenheimer; sy vrou, Kitty; en sy vriendin, Jean Tatlock. 'n Lang gesprek in Oktober 1942 het Groves en Nichols oortuig dat Oppenheimer die kwessies rakende die oprigting van 'n laboratorium in 'n afgeleë gebied deeglik begryp en as direkteur daarvan aangestel moes word. Groves het persoonlik afstand gedoen van die veiligheidsvereistes en op 20 Julie 1943 'n klaring aan Oppenheimer gegee.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=61–63}}.</ref><ref>{{harvnb|Nichols|1987|pp=72–73}}.</ref> === Samewerking met die Verenigde Koninkryk === Die Britte en Amerikaners het kerninligting uitgeruil, maar aanvanklik nie hul pogings gekombineer nie. Brittanje het pogings van Bush en Conant in 1941 om die samewerking met sy eie projek, met die kodenaam Tube Alloys, te versterk, afgewys omdat hulle huiwerig was om sy tegnologiese voorsprong te deel en die Verenigde State te help om hul eie atoombom te ontwikkel. 'n Amerikaanse wetenskaplike wat 'n persoonlike brief van Roosevelt aan Churchill gebring het om aan alle navorsing en ontwikkeling in 'n Anglo-Amerikaanse projek te betaal, is sleg behandel, en Churchill het nie op die brief geantwoord nie. Die Verenigde State het gevolglik reeds in April 1942 besluit dat indien hulle aanbod van die hand gewys word, hulle alleen moet voortgaan. Die Britte, wat vroeg in die oorlog aansienlike bydraes gelewer het, het nie die middele gehad om so 'n navorsingsprogram deur te voer terwyl hulle vir hul oorlewing veg nie. As gevolg hiervan het Tube Alloys gou agter geraak by sy Amerikaanse eweknie. [[Lêer:Groves and Chadwick.jpg|links|duimnael|Groves gesels met James Chadwick, die hoof van die Britse Sending.]] Die geleentheid vir 'n gelyke vennootskap bestaan egter nie meer nie, soos blyk uit Augustus 1942 toe die Britte onsuksesvol aansienlike beheer oor die projek geëis het terwyl hulle niks van die onkoste betaal het nie. Teen 1943 het die rolle van die twee lande omgekeer;<ref>Villa, Brian L. ''The Second World War as a National Experience: Canada'', 1981</ref> in Januarie het Conant die Britte in kennis gestel dat hulle nie meer kerninligting sou ontvang nie, behalwe in sekere gebiede. Terwyl die Britte geskok was oor die afskaffing van die Churchill-Roosevelt-ooreenkoms, was die hoof van die Kanadese Nasionale Navorsingsraad, C.J. Mackenzie, minder verbaas en het geskryf; ”Ek kan nie help om te voel dat die Britse groep die belangrikheid van hul bydrae [oor] beklemtoon het nie in vergelyking met die Amerikaners.”<ref name="stacey1970">{{harvnb|Stacey|1970|p=517}}</ref> Soos Conant en Bush aan die Britte gesê het, kom die bevel "van bo".<ref>{{harvnb|Bernstein|1976|p=211}}.</ref> Die Britse bedingingsposisie het versleg; die Amerikaanse wetenskaplikes het besluit dat die Verenigde State nie meer hulp van buite nodig het nie, en hulle wou verhoed dat Brittanje na-oorlogse kommersiële toepassings van [[kernenergie]] benut. Die komitee steun, en Roosevelt het daartoe ingestem, om die stroom inligting te beperk tot wat Brittanje tydens die oorlog kon gebruik – veral nie die ontwerp van die bom nie – selfs al het dit die Amerikaanse projek vertraag. Vroeg in 1943 het die Britte opgehou om navorsingswetenskaplikes na Amerika te stuur, en gevolglik het die Amerikaners die deel van inligting totaal gestaak. Die Britte het dit oorweeg om die toevoer van Kanadese [[uraan]] en [[swaarwater]] te beëindig om die Amerikaners te dwing om weer hul inligting te deel, maar Kanada het Amerikaanse voorrade nodig gehad om dit te produseer.<ref>{{harvnb|Bernstein|1976|pp=209–212}}.</ref> Hulle het die moontlikheid van 'n onafhanklike kernprogram ondersoek, maar vasgestel dat dit nie betyds gereed kan wees om die uitslag van die oorlog in [[Europa]] te beïnvloed nie.<ref name="fakley1983">{{cite journal |url=http://www.atomicarchive.com/History/british/index.shtml |title=The British Mission |author=Fakley, Dennis C. |journal=Los Alamos Science |date=Winter–Spring 1983 |issue=7 |pp=186–189}}</ref> Teen Maart 1943 het Conant besluit dat die Britse hulp sommige terreine van die projek sal bevoordeel. James Chadwick en een of twee ander Britse wetenskaplikes was belangrik genoeg dat die bomontwerpspan in Los Alamos hulle nodig gehad het, ten spyte van die gevaar om geheime vir wapenontwerp te openbaar.<ref>{{harvnb|Bernstein|1976|pp=213}}.</ref> In Augustus 1943 onderhandel Churchill en Roosevelt oor die Quebec-ooreenkoms, wat gelei het tot 'n hervatting van die samewerking<ref>{{harvnb|Gowing|1964|pp=168–173}}.</ref> tussen wetenskaplikes wat aan dieselfde probleem werk. Brittanje het egter ingestem tot beperkings op die gegewens vir die bou van grootskaalse produksie-aanlegte wat nodig is vir die bom.<ref>{{harvnb|Bernstein|1976|pp=216–217}}.</ref> Die daaropvolgende Hyde Park-ooreenkoms in September 1944 het hierdie samewerking uitgebrei na die naoorlogse periode.<ref>{{harvnb|Gowing|1964|pp=340–342}}.</ref> Die Quebec-ooreenkoms het die gekombineerde beleidskomitee ingestel om die pogings van die Verenigde State, die Verenigde Koninkryk en Kanada te koördineer. Stimson, Bush en Conant dien as die Amerikaanse lede van die Gekombineerde Beleidskomitee, veldmaarskalk Sir John Dill en kolonel J. J. Llewellin was die Britse lede, en C.D. Howe was die Kanadese lid.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=296}}.</ref> Llewellin keer einde 1943 terug na die Verenigde Koninkryk en word in die komitee vervang deur Sir Ronald Ian Campbell, wat op sy beurt vervang is deur die Britse ambassadeur in die Verenigde State, Lord Halifax, vroeg in 1945. Sir John Dill is in Washington, D.C. oorlede, in November 1944 en is vervang as hoof van die Britse gesamentlike stafsending en as lid van die gekombineerde beleidskomitee deur veldmaarskalk sir Henry Maitland Wilson.<ref>{{harvnb|Gowing|1964|p=234}}.</ref> Toe die samewerking na die Quebec-ooreenkoms hervat word, het die Amerikaners se vooruitgang en uitgawes die Britte verbaas. Die Verenigde State het al meer as $1 miljard (vandag $12 miljard) bestee, terwyl die Verenigde Koninkryk in 1943 ongeveer £ 0,5 miljoen bestee het. Chadwick het dus tot die uiterste mate aangedring op Britse betrokkenheid by die Manhattan-projek en die hoop op 'n onafhanklike Britse projek gedurende die oorlog laat vaar.{{r|fakley1983}} Met Churchill se steun het hy gepoog om te verseker dat elke versoek van Groves om hulp in ag geneem word.<ref>{{harvnb|Gowing|1964|pp=242–244}}.</ref> Die Britse Sending wat in Desember 1943 in die Verenigde State aangekom het, het [[Niels Bohr]], Otto Frisch, [[Klaus Fuchs]], Rudolf Peierls en Ernest Titterton ingesluit.<ref>{{harvnb|Hunner|2004|p=26}}.</ref> Meer wetenskaplikes het vroeg in 1944 opgedaag. Terwyl diegene wat toegewys is aan gasdiffusie wat teen die herfs van 1944 die projek verlaat het, is die 35 wat onder Oliphant saam met Lawrence in Berkeley gewerk het, aan bestaande laboratoriumgroepe toegewys en die meeste het tot die einde van die oorlog aangebly. Die 19 wat na Los Alamos gestuur is, het ook by bestaande groepe aangesluit, hoofsaaklik met betrekking tot inploffing en bomsamestelling, maar nie die plutonium-verwante groepe nie.{{r|fakley1983}} In 'n deel van die Quebec-ooreenkoms is gespesifiseer dat kernwapens nie teen 'n ander land gebruik sal word sonder die onderlinge toestemming van die VSA en die Verenigde Koninkryk nie. In Junie 1945 het Wilson ingestem dat die gebruik van kernwapens teen [[Japan]] as 'n besluit van die Gekombineerde Beleidskomitee opgeteken sou word.<ref>{{harvnb|Gowing|1964|p=372}}.</ref> Die Gekombineerde Beleidskomitee het die Gekombineerde Ontwikkelingstrust in Junie 1944 gestig, met Groves as voorsitter, om uraan- en [[torium]]erts op internasionale markte te bekom. Die [[Demokratiese Republiek die Kongo|Belgiese Kongo]] en Kanada het 'n groot deel van die uraan ter wêreld buite [[Oos-Europa]] gehou, en die Belgiese regering in ballingskap was in Londen. Brittanje het ingestem om die meeste Belgiese erts aan die Verenigde State te gee, omdat hulle nie die grootste deel van die voorraad weens die Amerikaanse beperkings sou gebruik nie.<ref>{{harvnb|Bernstein|1976|pp=223–224}}.</ref> In 1944 koop die trust 1 560 000&nbsp;kg uraanoksiederts van maatskappye wat myne in die Belgiese Kongo bedryf. Om te verhoed dat die Amerikaanse minister van finansies, Henry Morgenthau Jr., oor die projek ingelig word, is 'n spesiale rekening gebruik wat nie onderhewig was aan die gewone ouditering en kontroles nie, 'n trustrekening. Tussen 1944 en die tyd dat hy in 1947 by die trust bedank, deponeer Groves altesaam VS$ 37,5 miljoen in die trust se rekening.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=90, 299–306}}.</ref> Groves waardeer die vroeë Britse atoomnavorsing en die bydraes van die Britse wetenskaplikes tot die Manhattan-projek, maar verklaar dat die Verenigde State ook sonder hul hulp sou kon slaag.{{r|fakley1983}} Hy het ook gesê dat Churchill "die beste vriend was wat die atoombomprojek gehad het [omdat] hy Roosevelt se belangstelling hoog gehou het … Hy het hom net die hele tyd opgewek deur te vertel hoe belangrik hy dink die projek is."{{sfn|Ermenc|1989|p=238}} Die Britse deelname aan oorlogstyd was van deurslaggewende belang vir die sukses van die onafhanklike kernwapenprogram van die Verenigde Koninkryk na die oorlog, toe die McMahon-wet van 1946 Amerikaanse kernsamewerking tydelik beëindig het.{{r|fakley1983}} == Projekaanlegte == <imagemap> Lêer:Manhattan Project US Canada Map 2.svg|duimnael|upright=3.2|senter|'n Seleksie van Amerikaanse en Kanadese plekke wat belangrik was vir die Manhattan-projek. |alt=Map of the United States and southern Canada with major project sites marked circle 50 280 20 [[Calutron|Berkeley, California]] circle 140 400 20 [[Project Camel|Inyokern, California]] circle 170 100 20 [[Hanford Site|Richland, Washington]] circle 220 20 20 [[Trail, British Columbia]] circle 230 270 20 [[Wendover Air Force Base|Wendover, Utah]] circle 290 360 20 [[Monticello, Utah]] circle 320 360 20 [[Uravan, Colorado]] circle 340 440 20 [[Los Alamos Laboratory|Los Alamos, New Mexico]] circle 340 500 20 [[Trinity test|Alamogordo, New Mexico]] circle 610 290 20 [[Ames Project|Ames, Iowa]] circle 660 400 20 [[Mallinckrodt Incorporated|St Louis, Missouri]] circle 710 310 20 [[Argonne National Laboratory|Chicago, Illinois]] circle 730 370 20 [[Newport Chemical Depot|Dana, Indiana]] circle 800 350 20 [[Dayton Project|Dayton, Ohio]] circle 760 540 20 [[Alabama Army Ammunition Plant|Sylacauga, Alabama]] circle 890 390 20 [[P-9 Project|Morgantown, West Virginia]] circle 800 460 20 [[Clinton Engineer Works|Oak Ridge, Tennessee]] circle 910 160 20 [[Montreal Laboratory|Chalk River Laboratories]] circle 920 260 20 [[Rochester, New York]] circle 950 360 20 [[Washington, D.C.]] desc none </imagemap> === Oak Ridge === [[Lêer:Y-12 Shift Change.jpg|duimnael|Skofwisseling by die Y-12-uraanverrykingsaanleg by die Clinton Engineer Works in Oak Ridge, Tennessee, op 11 Augustus 1945. Teen Mei 1945 was 82&nbsp;000 mense in diens van die Clinton Engineer Works.<ref name="Johnson & Jackson pp. 168–169" /> Foto deur die Manhattan-fotograaf Ed Westcott.]] Die dag nadat hy die projek oorgeneem het, het Groves saam met kolonel Marshall 'n treinrit na Tennessee geneem om die voorgestelde terrein daar te ondersoek, en Groves was beïndruk.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=116–117}}.</ref><ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=25–26}}.</ref> Op 29 September 1942 het Robert P. Patterson, die onder-oorlogsekretaris van die Verenigde State, die ''Corps of Engineers'' gemagtig om 56&nbsp;000 akker (23&nbsp;000 ha) grond deur 'n vooraanstaande domein te verkry teen 'n koste van $3,5 miljoen. 'n Bykomende 3&nbsp;000 [[akker]] (1200&nbsp;ha) is daarna verkry. Ongeveer 1&nbsp;000 gesinne is geraak deur die onteieningsbevel wat op 7 Oktober in werking getree het.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=78}}.</ref> Betogings, regsappèlle en 'n 1943-kongresondersoek was tevergeefs.<ref name="Johnson & Jackson, pp. 39-43">{{harvnb|Johnson|Jackson|1981|pp=39–43}}.</ref> Teen die middel van November het die ''U.S. Marshals'' kennisgewings afgelewer vir inwoners om hul plaashuise te ontruim, en konstruksiekontrakteurs te laat intrek.<ref name="Fine&Remington, pp. 663-664">{{harvnb|Fine|Remington|1972|pp=663–664}}.</ref> Sommige families het twee weke kennis gekry om plase wat hul geslagte lank bewoon het, te ontruim;<ref>{{cite web|title=Oak Ridge National Laboratory Review, Vol. 25, Nos. 3 and 4, 2002 |url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev25-34/chapter1.shtml |publisher=ornl.gov |access-date=9 Maart 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090825162412/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev25-34/chapter1.shtml |archive-date=25 Augustus 2009}}</ref> ander het hulle daar gevestig nadat hulle uitgesit is om plek te maak vir die Great Smoky Mountains- Nasionale Park in die 1920's of die Norrisdam in die 1930's.<ref name="Johnson & Jackson, pp. 39-43" /> Die uiteindelike koste van grondverkryging in die gebied, wat eers in Maart 1945 voltooi is, was slegs ongeveer $2,6 miljoen, wat op ongeveer $47 per akker uitgewerk het.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=327–328}}.</ref> Toe die Goewerneur van Tennessee, Prentice Cooper, die openbare proklamasie nommer twee, wat Oak Ridge tot 'n totale uitsluitingsgebied verklaar, wat aldus nié sonder die nodige militêre toestemming betree kon word nie, ontvang, het hy dit in woede opgeskeur.<ref>{{harvnb|Johnson|Jackson|1981|p=49}}.</ref> Oorspronklik bekend as die Kingston Demolition Range, is die terrein vroeg in 1943 amptelik herdoop tot die Clinton Engineer Works (CEW).<ref>{{harvnb|Johnson|Jackson|1981|p=8}}.</ref> Terwyl Stone & Webster op die produksiefasiliteite gekonsentreer het, het die argitektuur- en ingenieursfirma Skidmore, Owings & Merrill 'n residensiële gemeenskap vir 13&nbsp;000 ontwerp en gebou. Die gemeenskap was aan die hange van Black Oak Ridge geleë, waaruit die nuwe stad Oak Ridge sy naam gekry het.<ref>{{harvnb|Johnson|Jackson|1981|pp=14–17}}.</ref> Die teenwoordigheid van die leër op Oak Ridge het in Augustus 1943 toegeneem toe Nichols vir Marshall as hoof van die Manhattan Engineer District vervang het. Een van sy eerste take was om die distrikshoofkwartier na Oak Ridge te verskuif, hoewel die naam van die distrik nie verander het nie.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=88}}.</ref> In September 1943 is die administrasie van gemeenskapsgeriewe aan Turner Construction Company uitgekontrakteer deur middel van 'n filiaal, die Roane-Anderson Company (vir Roane en Anderson Counties, waarin Oak Ridge geleë was).<ref name="Roane-Anderson">{{harvnb|Jones|1985|pp=443–446}}.</ref> Chemiese ingenieurs, onder wie William J. (Jenkins) Wilcox Jr. (1923–2013) en Warren Fuchs, was deel van 'n "verwoede poging" om 10% tot 12% verrykte uraan-235 te vervaardig, bekend as die kodenaam "tuballoy tetroxide", met streng sekuriteit en spoedige goedkeuring vir voorrade en materiaal.<ref>William J. (Bill) Wilcox Jr., Oak Ridge City Historian, Retired Technical Director for the Oak Ridge Y-12 & K-25 Plants, 11 November 2007, [https://web.archive.org/web/20141129042228/http://www.oakridgeheritage.com/images/Early_Days_of_Oak_Ridge_and_Wartime_Y-12.pdf Early Days of Oak Ridge and Wartime Y-12], URL besoek op 22 November 2014</ref> Die bevolking van Oak Ridge brei egter gouer uit as die aanvanklike planne en bereik 'n hoogtepunt van 75&nbsp;000 in Mei 1945, teen daardie tyd was 82&nbsp;000 mense werksaam by die Clinton Engineer Works,<ref name="Johnson & Jackson pp. 168–169">{{harvnb|Johnson|Jackson|1981|pp=168–169}}.</ref> en 10&nbsp;000 by Roane-Anderson.<ref name="Roane-Anderson" /> Die kuns[[fotograaf]], Josephine Herrick, en haar kollega, Mary Steers, het gehelp om die werk by Oak Ridge te dokumenteer.<ref>{{cite web |title=Josephine Herrick's Photo Legacy Comes Into View |url=http://womensenews.org/story/our-history/140918/josephine-herricks-photo-legacy-comes-view |archive-url=https://web.archive.org/web/20150906105122/http://womensenews.org/story/our-history/140918/josephine-herricks-photo-legacy-comes-view |archive-date=6 September 2015 |publisher=Women's enews |access-date=7 September 2015}}</ref> === Los Alamos === [[Lêer:Los Alamos colloquium.jpg|links|duimnael|Fisici vergader in die Los Alamos-laboratorium oor die kernfusiewapen, bekend as "Super" in April 1946. In die voorste ry is Norris Bradbury, John Manley, [[Enrico Fermi]] en J.M.B. (Jerome) Kellogg (1905–1981). Robert Oppenheimer, in die donker jas, is agter Manley; links van Oppenheimer is [[Richard Feynman]]. Die weermagoffisier aan die linkerkant is kolonel Oliver Haywood]] Die idee om ''Projek Y'' by Oak Ridge te vestig, is oorweeg, maar uiteindelik is daar besluit om 'n meer afgeleë plek te vind. Op aanbeveling van Oppenheimer is die soektog na 'n geskikte perseel beperk tot die omgewing van [[Albuquerque, Nieu-Meksiko]], waar Oppenheimer 'n plaas besit het. In Oktober 1942 is majoor John H. Dudley van die Manhattan-distrik gestuur om in die gebied 'n geskikte terrein te identifiseer. Hy het 'n terrein naby Jemez Springs, Nieu-Meksiko, aanbeveel.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=83–84}}.</ref> Op 16 November het Oppenheimer, Groves, Dudley en ander die gebied besoek. Oppenheimer was bang dat die hoë kranse rondom die terrein sy werkers kloustrofobies sou laat voel, terwyl die ingenieurs besorg was oor die moontlikheid van oorstromings. Die geselskap het toe na die omgewing van die Los Alamos Ranch School beweeg. Oppenheimer was beïndruk en het 'n sterk voorkeur vir die terrein uitgespreek, met verwysing na die natuurlike skoonheid en uitsig op die Sangre de Cristo-gebergte, wat volgens hom diegene wat aan die projek sou werk, sou inspireer.<ref>{{harvnb|Fine|Remington|1972|pp=664–665}}.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.lanl.gov/history/road/school-arsenal.shtml |publisher=Los Alamos National Laboratory |title=50th Anniversary Article: Oppenheimer's Better Idea: Ranch School Becomes Arsenal of Democracy |access-date=6 April 2011}}</ref> Die ingenieurs was bekommerd oor die swak toegangspad en of die watertoevoer voldoende sou wees, maar het andersins gevoel dat dit ideaal was.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=66–67}}.</ref> Patterson het die verkryging van die terrein op 25 November 1942 goedgekeur, met die toestemming van $440&nbsp;000 vir die aankoop van die terrein van 22&nbsp;000 hektaar, waarvan altesaam 3&nbsp;600 hektaar reeds in die federale regering se besit was.<ref name="Jones, pp. 328-331" /> Die Minister van Landbou, Claude R. Wickard, het die gebruik van sowat 18&nbsp;100&nbsp;ha van die Amerikaanse Bosdiensgrond aan die Oorlogsdepartement toegestaan "solank die militêre noodsaaklikheid voortduur".<ref>{{cite web |url=http://www.lanl.gov/history/road/pdf/4-8-43.pdf |publisher=Los Alamos National Laboratory |title=Secretary of Agriculture granting use of land for Demolition Range |date=8 April 1943 |access-date=6 April 2011 |archive-date=20 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110420213401/http://www.lanl.gov/history/road/pdf/4-8-43.pdf |url-status=dead }}</ref> Die behoefte aan grond, 'n nuwe pad en later die reg vir 'n 25&nbsp;km lange kragleiding, het uiteindelik grondaankope tydens die oorlogstyd na 18&nbsp;509,1&nbsp;ha laat styg, maar slegs $414&nbsp;971 is bestee.<ref name="Jones, pp. 328-331">{{harvnb|Jones|1985|pp=328–331}}.</ref> Die konstruksie is gekontrakteer aan die M.M. Sundt Company van [[Tucson]], [[Arizona]], met Willard C. Kruger en medewerkers van Santa Fe, Nieu-Meksiko, as argitek en ingenieur. Daar is begin met die werk in Desember 1942. Groves het aanvanklik $300&nbsp;000 toegeken vir konstruksie, drie keer meer as Oppenheimer se skatting, met 'n beplande voltooidatum van 15 Maart 1943. Dit het gou duidelik geword dat die omvang van Projek Y groter was as wat verwag is, en teen die tyd dat Sundt klaar was met konstruksie op 30 November 1943 is meer as $7 miljoen bestee.<ref>{{harvnb|Hunner|2004|pp=31–32}}.</ref> [[Lêer:Los Alamos map.gif|duimnael|Kaart van Los Alamos-terrein, Nieu-Meksiko, 1943–45]] Omdat dit 'n geheime projek was, is na Los Alamos verwys as ''Site Y'' of ''the Hill''.<ref>{{harvnb|Hunner|2004|p=29}}.</ref> Geboortesertifikate van babas wat tydens die oorlog in Los Alamos gebore is, se geboorteplek is as Posbus 1663 in Santa Fe gelys.<ref>{{harvnb|Hunner|2004|p=40}}.</ref> Aanvanklik sou Los Alamos 'n militêre laboratorium gewees het saam met Oppenheimer en ander navorsers wat aan die weermag opdrag sou kon gee. Oppenheimer het so ver gegaan om vir homself 'n uniform van luitenant-kolonel te bestel, maar twee belangrike fisici, Robert Bacher en Isidor Rabi, het die idee afgekeur. Conant, Groves en Oppenheimer het toe 'n kompromis beraam waardeur die laboratorium deur die Universiteit van Kalifornië onder kontrak by die Oorlogdepartement bedryf is.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=230–232}}.</ref> === Chicago === 'n Leër-''Office of Scientific Research and Development'' (OSRD)-raad het op 25 Junie 1942 besluit om 'n loodsaanleg vir plutoniumproduksie in Red Gate Woods suidwes van [[Chicago]] te bou. In Julie het Nichols gereël vir die huur van 415&nbsp;ha van die distrik Cook County Forest Preserve, en kaptein James F. Grafton (1908–1969) is aangestel as gebiedsingenieur in Chicago. Dit het gou geblyk dat die omvang van die bedrywighede te groot was vir die gebied, en daar is besluit om die aanleg by Oak Ridge te bou en 'n navorsings- en toetsfasiliteit in Chicago te behou.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=67–71}}.</ref><ref name="Red Gate Woods" /> Vertragings met die oprigting van die aanleg in Red Gate Woods het Compton daartoe gedwing om die Metallurgical Laboratory te magtig om die eerste kernreaktor onder die stadion van Stagg Field by die Universiteit van Chicago te bou. Die reaktor het 'n enorme hoeveelheid grafietblokke en uraankorrels benodig. Destyds was daar 'n beperkte bron van suiwer uraan. Frank Spedding van die Iowa State Universiteit kon slegs twee kort ton suiwer uraan produseer. 'n Bykomende drie kort ton uraanmetaal is verskaf deur Westinghouse Lamp Plant, wat vinnig deur 'n eksperimentele saamgeflanste proses vervaardig is. 'n Groot vierkantige ballon is deur Goodyear Tyre maatskappy gebou om die reaktor toe te maak.<ref>{{Cite web|title=FRONTIERS Research Highlights 1946–1996|publisher=Office of Public Affairs, Argonne National Laboratory|page=11|osti=770687|doi=10.2172/770687|year=1996|url=https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc725589/m2/1/high_res_d/770687.pdf}}</ref><ref>{{cite journal |last=Walsh|first=John|title=A Manhattan Project Postscript|journal=Science|date=19 Junie 1981|volume=212|pp=1369–1371|url=http://pbadupws.nrc.gov/docs/ML0533/ML053340429.pdf|access-date=23 Maart 2013|issn=0036-8075|doi=10.1126/science.212.4501.1369|pmid=17746246|issue=4501|bibcode= 1981Sci...212.1369W}}</ref> Op 2 Desember 1942 het 'n span onder leiding van Enrico Fermi die eerste kunsmatige selfonderhoudende kern[[kettingreaksie]] begin in 'n eksperimentele reaktor bekend as ''Chicago Pile-1''.<ref>{{cite web |title=CP-1 (Chicago Pile 1 Reactor)|url=http://www.ne.anl.gov/About/reactors/early-reactors.shtml|publisher=Argonne National Laboratory; U.S. Department of Energy|access-date=12 April 2013}}</ref> Die punt waarop 'n reaksie selfonderhoudend word, het bekend geword as "om kritiek te gaan". Compton het die sukses aan Conant in Washington, DC, gerapporteer deur 'n gekodeerde telefoonoproep en gesê: "Die Italiaanse navigator [Fermi] het pas in die nuwe wêreld geland."<ref>{{harvnb|Compton|1956|p=144}}.</ref> In Januarie 1943 het Grafton se opvolger, majoor Arthur V. Peterson, opdrag gegee dat ''Chicago Pile-1'' uitmekaar gehaal moes word en weer by Red Gate Woods saamgestel word, aangesien hy die werking van 'n reaktor as te gevaarlik vir 'n digbevolkte gebied beskou het.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=195–196}}.</ref> Op die Argonne-terrein het ''Chicago Pile-3'', die eerste swaarwaterreaktor, op 15 Mei 1944 kritiek geword.{{sfn|Holl|Hewlett|Harris|1997|p=428}}<ref name="fermi">{{cite journal |last=Fermi |first=Enrico |title=The Development of the first chain reaction pile |journal=Proceedings of the American Philosophical Society |year=1946 |volume=90 |issue=1 |pp=20–24 |jstor=3301034}}</ref> Na die oorlog is die bedrywighede wat by Red Gate oorgebly het, verskuif na die nuwe terrein van die Argonne Nasionale Laboratorium, ongeveer 9,7&nbsp;km daarvandaan.<ref name="Red Gate Woods">{{cite web |url=http://www.lm.doe.gov/SiteA_PlotM/fact_sheet_site_a.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20141026070527/http://www.lm.doe.gov/SiteA_PlotM/fact_sheet_site_a.pdf|archive-date=26 Oktober 2014 |title=Site A/Plot M, Illinois, Decommissioned Reactor Site Fact Sheet |access-date=3 Desember 2012}}</ref> === Hanford === Teen Desember 1942 was daar kommer dat selfs Oak Ridge te naby aan 'n digte bevolkingsentrum ([[Knoxville]]) was in die onwaarskynlike geval van 'n groot kernongeluk. Groves het DuPont in November 1942 gewerf as hoofkontrakteur vir die konstruksie van die plutoniumproduksiekompleks. DuPont is 'n standaardkoste plus vastefooi-kontrak aangebied, maar die president van die maatskappy, Walter S. Carpenter, Jr., wou geen wins van enige aard hê nie en het gevra dat die voorgestelde kontrak gewysig word om die maatskappy uitdruklik uit te sluit in die verkryging van enige patentregte. Dit is aanvaar, maar om wetlike redes is ooreengekom op 'n nominale fooi van een dollar. Na die oorlog het DuPont gevra om vroeg van die kontrak ontslae te raak, en moes 33 sent teruggee.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=58–59}}.</ref> [[Lêer:Hanford workers.jpg|duimnael|Hanford-werkers ontvang hul salarisse by die Western Union-kantoor.]] DuPont het aanbeveel dat die perseel ver geleë moet wees van die bestaande uraanproduksie-aanleg by Oak Ridge.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=68–69}}.</ref> In Desember 1942 stuur Groves kolonel Franklin Matthias en DuPont-ingenieurs na potensiële terreine. Matthias het berig dat Hanford Site naby Richland, Washington, 'ideaal was in feitlik alle opsigte'. Dit was geïsoleer en naby die [[Columbiarivier]], wat voldoende water kon voorsien om die reaktore wat die plutonium sou produseer, af te koel. Groves het die terrein in Januarie besoek en die Hanford Engineer Works (HEW) gestig, met die kodenaam "Site W".<ref>Jones, Vincent (1985). Manhattan: The Army and the Atomic Bomb (PDF). Washington, D.C.: United States Army Center of Military History.bl 108–111</ref> Ondersekretaris Patterson het op 9 Februarie sy goedkeuring verleen en $5 miljoen toegewys vir die verkryging van 16 000 hektaar grond in die gebied. Die federale regering het ongeveer 1 500 inwoners van White Bluffs en Hanford, en nabygeleë nedersettings, asook die Wanapum en ander stamme wat die gebied gebruik het, hervestig. 'n Geskil het met boere ontstaan oor vergoeding vir gewasse wat reeds geplant is voordat die grond verkry is. Waar skedules dit toelaat, het die weermag toegelaat dat die oes geoes word, maar dit was nie altyd moontlik nie. Die proses vir die verkryging van grond het gesloer en is nie voor die einde van die Manhattan-projek in Desember 1946 voltooi nie.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=342}}.</ref> Die geskil het nie die werk vertraag nie. Alhoewel die vordering met die ontwerp van die reaktor by Metallurgical Laboratory en DuPont nie genoegsaam gevorder het om die omvang van die projek akkuraat te voorspel nie, is daar in April 1943 'n begin gemaak met fasiliteite vir ongeveer 25 000 werkers, waarvan die helfte na verwagting op die perseel sou woon. Teen Julie 1944 was ongeveer 1 200 geboue opgerig en byna 51 000 mense het in die konstruksiekamp gewoon. As gebiedsingenieur het Matthias algehele beheer oor die terrein uitgeoefen.<ref>{{harvnb | Jones | 1985 | pp = 452–457}}.</ref> Op die hoogtepunt was die konstruksiekamp die derde-hoogsbevolkte stad in die staat Washington.<ref>{{harvnb | Thayer | 1996 | p = 16}}.</ref> Hanford het 'n vloot van meer as 900 busse bestuur, meer as die stad Chicago.<ref>{{harvnb | Jones | 1985 | p = 401}}.</ref> Soos Los Alamos en Oak Ridge, was Richland 'n afgesperde gemeenskap met beperkte toegang, maar dit het meer soos 'n Amerikaanse bloeistad gelyk: die militêre profiel was laer en fisieke veiligheidselemente soos hoë heinings, torings en waghonde was minder waarneembaar.<ref>{{harvnb | Jones | 1985 | pp = 463–464}}.</ref> === Kanadese terreine === ==== Brits-Columbië ==== Cominco het sedert 1930 elektrolitiese waterstof in Trail, [[Brits-Columbië]], vervaardig. Harold Urey het in 1941 voorgestel dat die aanleg swaarwater sou kon produseer. By die bestaande aanleg van $10 miljoen wat 3 215 selle gehad het wat 75 MW hidroëlektriese krag verbruik, is sekondêre elektroliseselle gevoeg om die [[deuterium]]konsentrasie in die [[water]] van 2,3% tot 99,8% te verhoog. Vir hierdie proses het Hugh Taylor van Princeton 'n [[platinum]]-op-[[koolstof]]katalisator vir die eerste drie fases ontwikkel, terwyl Urey 'n [[nikkel]]-chroomtrioksied een vir die vierde stadium toring ontwikkel het. Die finale koste was $ 2,8 miljoen. Die Kanadese regering het eers in Augustus 1942 van die projek verneem. Die swaarwaterproduksie van Trail het in Januarie 1944 begin en het voortgegaan tot 1956. Swaarwater van Trail is gebruik vir ''Chicago Pile 3'', die eerste reaktor wat swaarwater en natuurlike uraan gebruik, wat kritiek gegaan het op 15 Mei 1944.<ref name="Waltham, pp. 8-9">{{harvnb|Waltham|2002|pp=8–9}}.</ref> ==== Ontario ==== Die Chalk River, [[Ontario]]-terrein, is gestig om die geallieerde pogings by die Montreal-laboratorium te huisves, weg van 'n stedelike gebied. 'n Nuwe gemeenskap is in Deep River, Ontario, gebou om hostelle en fasiliteite vir die spanlede te bied. Die terrein is gekies vir die nabyheid van die industriële vervaardigingsgebied van Ontario en [[Quebec]], en die nabyheid van 'n spoornodus langs 'n groot militêre basis, Kamp Petawawa. Dit is aan die Ottawarivier geleë en het toegang tot voldoende water gehad. Die eerste direkteur van die nuwe laboratorium was Hans von Halban. Hy is in Mei 1944 vervang deur John Cockcroft, wat op sy beurt opgevolg is deur Bennett Lewis in September 1946. 'n Loodsreaktor bekend as ZEEP (''zero-energy experimental pile ↔'' nul-energie eksperimentele stapel) word die eerste Kanadese reaktor, en die eerste wat buite die Verenigde State voltooi is, toe dit in September 1945 kritiek gegaan het. ZEEP het tot 1970 vir navorsing in gebruik bly.<ref>{{cite web |url=http://www.sciencetech.technomuses.ca/english/whatson/zeep.cfm |archive-url=https://web.archive.org/web/20140306233719/http://www.sciencetech.technomuses.ca/english/whatson/zeep.cfm |archive-date=6 March 2014 |title=ZEEP – Canada's First Nuclear Reactor |publisher=Canada Science and Technology Museum}}</ref> 'n Groter 10 MW NRX-reaktor, wat tydens die oorlog ontwerp is, is voltooi en het in Julie 1947 krities gegaan.<ref name="Waltham, pp. 8-9" /> ==== Noordwestelike gebiede ==== Die Eldorado-myn by Port Radium in die [[Noordwestelike gebiede]] was 'n bron van uraanerts.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=8, 62}}.</ref> === Swaarwater-terreine === Alhoewel DuPont se voorkeurontwerpe vir die kernreaktors helium verkoeling en grafiet as moderator gebruik het, het DuPont steeds belang gestel om swaarwater as rugsteun te gebruik, in geval die grafietreaktorontwerp om die een of ander rede onuitvoerbaar sou wees. Vir hierdie doel is beraam dat 3 kort ton (2,7 t) swaarwater per maand benodig word. Die P-9-projek was die regeringsnaam vir die produksieprogram vir swaarwater. Aangesien die aanleg by Trail, wat toe in aanbou was, 0,5 kort ton (0,45 ton) per maand kon lewer, was ekstra kapasiteit nodig. Groves het DuPont daarom gemagtig om swaarwatergeriewe by die Morgantown Ordnance Works, naby Morgantown, [[Wes-Virginië]], te vestig; by die Wabash River Ordnance Works, naby Dana en Newport, Indiana; en by die Alabama Ordnance Works, naby Childersburg en Sylacauga, [[Alabama]]. Alhoewel dit bekend staan as Ordnance Works en daarvoor betaal word onder die Ordnance Department kontrakte, is dit gebou en bedryf deur die ''Army Corps of Engineers''. Die Amerikaanse aanlegte het 'n ander proses gebruik as die van Trail; swaarwater is deur [[distillasie]] onttrek, en gebruik die effens hoër [[kookpunt]] van swaar water.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=107–108}}.</ref><ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=201–202}}.</ref> == Uraan == === Erts === [[Lêer:Shinkolobwe.jpg|duimnael|Die meeste uraan wat in die Manhattan-projek gebruik is, kom van die Shinkolobwe-myn in die Belgiese Kongo.]] Die belangrikste grondstof vir die projek was uraan, wat as [[brandstof]] vir die reaktore gebruik is, as voerder wat in plutonium omskep is, en in sy verrykte vorm in die kernwapen self. Daar was vier bekende neerslae van uraan in 1940: in [[Colorado]], in die noorde van Kanada, in Joachimsthal in [[Tsjeggo-Slowakye]] en in die Belgiese Kongo.<ref>{{harvnb|Smyth|1945|p=39}}.</ref> Almal behalwe Joachimstal was onder die gealieerders se beheer. In 'n opname van November 1942 is vasgestel dat voldoende hoeveelhede uraan beskikbaar is om aan die vereistes van die projek te voldoen.<ref>{{harvnb|Smyth|1945|p=92}}</ref> Nichols het met die ministerie van buitelandse sake gereël dat uitvoerbeheer op uraanoksied geplaas word en onderhandel word vir die aankoop van 1200 kort ton (1 100 ton) uraanerts uit die Belgiese Kongo wat in 'n pakhuis op [[Staten-eiland]] gestoor is en die oorblywende voorrade gemynde erts wat in die Kongo gestoor word. Hy het met Eldorado Gold Mines onderhandel vir die aankoop van erts by die raffinadery in Port Hope, Ontario, en die versending daarvan in lotte van 100 ton. Die Kanadese regering het daarna die aandele van die maatskappy gekoop totdat dit 'n beherende belang verkry het.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=85–86}}.</ref> Alhoewel hierdie aankope voldoende voorsien het om in oorlogse behoeftes te voorsien, het die Amerikaanse en Britse leiers tot die gevolgtrekking gekom dat dit in hul lande se belang was om soveel moontlik van die uraanafsettings ter wêreld te verkry. Die rykste bron van erts was die Shinkolobwe-myn in die Belgiese Kongo, maar dit is oorstroom en toegemaak. Nichols het sonder sukses gepoog om die heropening en die verkoop van die toekomstige produksie aan die Verenigde State te onderhandel met Edgar Sengier, die direkteur van die maatskappy wat die myn besit, die Union Minière du Haut-Katanga.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=295}}.</ref> Die aangeleentheid is toe deur die Gekombineerde Beleidskomitee oorgeneem. Aangesien 30 persent van Union Minière se voorraad deur Britse belange beheer is, het die Britte die leiding geneem in onderhandelinge. Sir John Anderson en ambassadeur John Winant het 'n ooreenkoms met Sengier en die Belgiese regering in Mei 1944 aangekondig vir die heropening van die myn en 1720 kort ton erts om teen $ 1,45 per pond te koop.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=285–288}}.</ref> Om die afhanklikheid van die Britte en Kanadese vir erts te voorkom, het Groves ook gereël dat die Amerikaanse Vanadium Corporation-voorraad in Uravan, [[Colorado]], gekoop word. Uraanmynbou in Colorado het ongeveer 800 kort ton erts opgelewer. Mallinckrodt Ingelyf in [[St. Louis]], [[Missouri]], het die rou erts geneem en in [[salpetersuur]] opgelos om uraannitraat te produseer. [[Eter (chemie)|Eter]] is dan bygevoeg in 'n vloeistof-vloeistof-ekstraksieproses om die onsuiwerhede van die uraannitraat te skei. Dit is dan verhit tot uraan-trioksied, wat tot hoogs suiwer uraniumdioksied gereduseer is.<ref>{{harvnb|Ruhoff|Fain|1962|pp=3–9}}.</ref> Teen Julie 1942 het Mallinckrodt 'n ton suiwer oksied per dag geproduseer, maar dit was aanvanklik moeiliker vir kontrakteurs Westinghouse en Metal Hydrides.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|p=31}}</ref> Die produksie was te stadig en die gehalte was onaanvaarbaar laag. 'n Spesiale tak van die Metallurgical Laboratory is gestig by Iowa State College in Ames, [[Iowa]], onder Frank Spedding om alternatiewe te ondersoek. Dit het bekend geword as die Ames-projek, en die Ames-proses het in 1943 beskikbaar geword.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=87–88}}.</ref> <gallery mode="packed" caption=" Uraanverwerking by Ames " heights="250px"> Lêer:Ames Process pressure vessel lower.jpg| 'n " Bom" (drukvat) wat uraan halides en opofferingsmetaal bevat, waarskynlik [[magnesium]], word in 'n oond laat sak. Lêer:Ames Process pressure vessel remnant slag after reaction.jpg| Na die reaksie is die binnekant van 'n bom bedek met oorblyfsel metaal. Lêer:Ames Process uranium biscuit.jpg|'n "Koekie" van uraanmetaal van die [[redoksreaksie]]. </gallery> === Isotoopskeiding === Natuurlike uraan bestaan uit 99,3% uraan-238 en 0,7% uraan-235, maar slegs laasgenoemde is skeibaar. Die chemies identiese uraan-235 moet fisies van die meer volop isotoop geskei word. Verskeie metodes is oorweeg vir uraanverryking, waarvan die meeste by Oak Ridge uitgevoer is.<ref>{{harvnb|Smyth|1945|pp=154–156}}.</ref> Die mees voor die hand liggende tegnologie, die sentrifuge, het misluk, maar elektromagnetiese skeiding, gasvormige diffusie en termiese diffusietegnologieë was suksesvol en het tot die projek bygedra. In Februarie 1943 het Groves die idee gekry om die uitset van sommige aanlegte as die inset vir ander te gebruik.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=157}}.</ref> [[Lêer:Clinton Engineer Works.png|duimnael|senter|upright=3.2| Oak Ridge het verskeie uraan-skeidingstegnologieë gehad. Die Y-12 elektromagnetiese skeidingsaanleg is regs bo. Die gasvormige diffusie-aanlegte K-25 en K-27 is links onder, naby die S-50 termiese diffusie-aanleg. Die X-10 was vir plutoniumproduksie.|alt=Contour map of the Oak Ridge area. There is a river to the south, while the township is in the north.]] ==== Sentrifuges ==== Die sentrifugeproses is in April 1942 as die enigste belowende skeidingsmetode beskou.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=22–23}}.</ref> Jesse Beams het gedurende die dertigerjare so 'n proses aan die Universiteit van Virginië ontwikkel, maar het tegniese probleme ondervind. Die proses het hoë [[Omwentelinge per minuut|rotasiesnelhede]] vereis, maar teen sekere snelhede het harmoniese vibrasies ontwikkel wat dreig om die masjinerie uitmekaar te ruk. Dit was dus nodig om vinnig deur hierdie snelhede te versnel. In 1941 begin hy werk met uraanhexafluoried, die enigste bekende gasvormige verbinding van uraan, en kan uraan-235 skei. In Columbia het Urey Karl Cohen die proses laat ondersoek, en hy het 'n wiskundige teorie opgestel wat dit moontlik maak om 'n sentrifugale skeidingseenheid te ontwerp, wat Westinghouse onderneem het om te bou.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=30}}.</ref> Die opskaling daarvan tot 'n produksie-aanleg was 'n groot tegniese uitdaging. Urey en Cohen beraam dat die vervaardiging van 'n kilogram uraan-235 per dag tot 50 000 sentrifuges met rotors van 1 meter, of 10 000 sentrifuges met 4 meter rotors benodig, as aanvaar kan word dat rotors van 4 meter gebou kon word. Die vooruitsig om soveel rotors aanhoudend teen hoë spoed te laat werk, was uitdagend,<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=64}}.</ref> en toe Beams sy eksperimentele apparaat in werking stel, het hy slegs 60% van die voorspelde opbrengs behaal, wat daarop dui dat meer sentrifuges benodig sou word. Beams, Urey en Cohen het daarna begin werk aan 'n reeks verbeterings wat beloof het om die doeltreffendheid van die proses te verhoog. Gereelde mislukkings van [[Elektriese motor|motors]], aste en [[Laer (toestel)|laers]] teen hoë snelhede het die werk aan die loodsaanleg egter vertraag.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=96–97}}.</ref> In November 1942 is die sentrifugeproses deur die Militêre Beleidskomitee laat vaar na aanbeveling van Conant, Nichols en August C. Klein van Stone & Webster.<ref>{{harvnb|Nichols|1987|p=64}}.</ref> Alhoewel die sentrifugemetode deur die Manhattan-projek laat vaar is, het navorsing daaroor na die oorlog aansienlik gevorder met die bekendstelling van die sentrifuge van die Zippe-tipe, wat in die [[Sowjetunie]] ontwikkel is deur Duitse ingenieurs.<ref>{{harvnb | Kemp. | 2012 | pp = 281–287}}.</ref> Uiteindelik het dit die voorkeurmetode geword vir die skeiding van die uraan-isotoop, omdat dit baie goedkoper is as die ander skeidingsmetodes wat tydens die Tweede Wêreldoorlog gebruik is.<ref>{{harvnb | Kemp | 2012 | pp = 291–297}}.</ref> ==== Elektromagnetiese skeiding ==== Elektromagnetiese isotoopskeiding is ontwikkel deur Lawrence aan die Universiteit van Kalifornië se stralingslaboratorium. Hierdie metode gebruik toestelle wat bekend staan as kalutrons, 'n samestelling van die standaard laboratoriummassaspektrometer en die siklotronmagneet. Die naam is afgelei van die woorde Kalifornië, universiteit en [[siklotron]].<ref name="Jones, pp. 117-119">{{harvnb|Jones|1985|pp=117–119}}.</ref> In die [[Elektromagnetisme|elektromagnetiese proses]] het 'n magnetiese veld gelaaide deeltjies afgeweer volgens massa.<ref>{{harvnb|Smyth|1945|pp=164–165}}.</ref> Die proses was nie wetenskaplik elegant of industrieel doeltreffend nie.<ref name="Fine & Remington, p. 684">{{harvnb|Fine|Remington|1972|p=684}}.</ref> In vergelyking met 'n gasdiffusie-aanleg of 'n kernreaktor, sal 'n elektromagnetiese skeidingsaanleg meer skaars materiaal verbruik, meer arbeidskrag benodig en meer kos om te bou. Die proses is nietemin goedgekeur omdat dit gebaseer is op bewese tegnologie en dus minder risiko's inhou. Boonop kan dit in fases gebou word en vinnig industriële kapasiteit bereik.<ref name="Jones, pp. 117-119" /> [[Lêer:Alpha 1 racetrack, Uranium 235 electromagnetic separation plant, Manhattan Project, Y-12 Oak Ridge.jpg|links|duimnael|Alpha I baan by  Y-12]] Marshall en Nichols het ontdek dat die elektromagnetiese isotoopskeidingproses 5 000 kort ton (4 500 ton) [[koper]] sou benodig, wat skaars was op daardie stadium. [[Silwer]] kon dit egter vervang in 'n verhouding van 11:10. Op 3 Augustus 1942 het Nichols met die minister van finansies, Daniel W. Bell, vergader en gevra vir die oordrag van 6 000 ton silwerstawe uit die West Point Bullion-bewaarplek. "Jongman", het Bell vir hom gesê, "jy dink miskien aan silwer in ton, maar die Tesourie sal altyd aan silwer in troois-onse dink!"<ref>{{harvnb|Nichols|1987|p=42}}.</ref> Uiteindelik is 14 700 kort ton (13 300 ton; 430 000 000 troois-onse) gebruik.<ref name="Jones, p. 133" /> Die silwerstawe van 1 000 troois-onse (31&nbsp;kg) is in silindriese biljette gegiet en na Phelps Dodge in Bayway, [[New Jersey]], geneem, waar dit in stroke van 15,9&nbsp;mm dik, 76&nbsp;cm breed en 12 meter lank verwerk is. Hierdie is deur Allis-Chalmers in Milwaukee, Wisconsin, op magnetiese spoele gewikkel. Na die oorlog is al die masjinerie afgebreek en skoongemaak, en die vloerplanke onder die masjinerie is opgeruk en verbrand om klein hoeveelhede silwer te herwin. Uiteindelik het slegs 'n geringe hoeveelheid van die silwer verlore gegaan.<ref name="Jones, p. 133">{{harvnb|Jones|1985|p=133}}.</ref><ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=153}}.</ref> Die laaste silwer is in Mei 1970 terugbesorg.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=67}}.</ref> Verantwoordelikheid vir die ontwerp en konstruksie van die elektromagnetiese skeidingsaanleg, wat Y-12 genoem word, is in Junie 1942 deur die S-1-komitee aan Stone & Webster toegewys. Die ontwerp vereis vyf eerste verwerkingseenhede, bekend as Alpha bane, en twee eenhede vir finale verwerking, bekend as Beta bane. In September 1943 het Groves die bou van nog vier bane, bekend as Alpha II, goedgekeur. Die bouwerk het in Februarie 1943 begin.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=126–132}}.</ref> [[Lêer:" The Calutron Girls" Y-12 Oak Ridge 1944 Large Format (32093954911) (2).jpg|duimnael|Die "''Calutron Girls''" was jong vroue wat kalutron-kontrolepanele op Y-12 gemonitor het. Gladys Owens, wat op die voorgrond sit, was nie bewus van waarby sy betrokke was nie, totdat sy hierdie foto 50 jaar later op 'n openbare toer deur die fasiliteit gesien het. Foto deur Ed Westcott.<ref>{{cite web|url=http://smithdray1.net/angeltowns/or/go.htm|title=The Calutron Girls|publisher=SmithDRay|access-date=22 Junie 2011}}</ref>]] Toe die aanleg in Oktober volgens skedule eksperimenteel in werking gestel word, het die vakuumtenks van 14 ton vanweë die krag van die magnete uit lyn gebly, en moes dit veiliger vasgeheg word. 'n Ernstiger probleem het ontstaan toe die magnetiese spoele begin kortsluit het. In Desember het Groves beveel dat 'n [[magneet]] oopgebreek moes word, en daar was handvol [[roes]] in die magneet. Groves het toe beveel dat die bane afgebreek en die magnete na die fabriek teruggestuur moes word. Daar is 'n beitsfabriek op die terrein opgerig om die pype en toebehore skoon te maak.<ref name="Fine & Remington, p. 684" /> Die tweede Alpha I was eers einde Januarie 1944 in werking, die eerste Beta en eerste en derde Alpha I het in Maart aanlyn gekom en die vierde Alpha I was in April in werking. Die vier Alpha II bane is tussen Julie en Oktober 1944 voltooi.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=138–139}}.</ref> Tennessee Eastman is gekontrakteer om Y-12 op die gewone koste plus vaste fooi-basis te bestuur, met 'n fooi van $ 22 500 per maand plus $ 7 500 per baan vir die eerste sewe bane en $ 4 000 per addisionele baan.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=140}}.</ref> Die kalutrons word aanvanklik deur wetenskaplikes van Berkeley bedryf om probleme uit te stryk en 'n redelike bedryfsnelheid te behaal. Hulle is toe oorgegee aan opgeleide Tennessee Eastman-operateurs wat slegs 'n hoërskoolopleiding gehad het. Nichols het eenheidsproduksiegegewens vergelyk en Lawrence daarop gewys dat die jong ''hillbilly'' meisies beter presteer as sy doktorsgraad werkers. Hulle het ingestem tot 'n produksiewedloop en Lawrence verloor, 'n morele hupstoot vir die Tennessee Eastman-werkers en toesighouers. Die meisies is "soos soldate opgelei om nie te redeneer nie", terwyl "die wetenskaplikes hulle nie kon weerhou van tydrowende ondersoek na die oorsaak van selfs geringe skommelinge in die meters nie."<ref>{{harvnb|Nichols|1987|p=131}}.</ref> Y-12 het die uraan-235-inhoud aanvanklik tussen 13% en 15% verryk en die eerste paar honderd gram hiervan in Maart 1944 na Los Alamos gestuur. Slegs 1 deel in 5.825 van die uraanvoer het as finale produk verskyn. Baie van die res is in die proses oor toerusting gemors. Moeilike herstelpogings het gehelp om die produksie teen 10% van die uraan-235 voer teen Januarie 1945 te verhoog. In Februarie het die Alpha-bane effens verrykte voer (1,4%) van die nuwe S-50 termiese diffusie-aanleg ontvang. Die volgende maand het dit verbeterde voer (5%) ontvang van die K-25 gasdiffusie-aanleg. Teen Augustus het K-25 uraan geproduseer wat voldoende verryk is om direk in die Beta-bane in te voer.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=143–148}}.</ref> ==== Gasdiffusie ==== Die belowendste, maar ook die uitdagendste metode vir isotoop skeiding, was gasdiffusie. Graham se wet bepaal dat die effusietempo van 'n gas omgekeerd eweredig is met die vierkantswortel van die molekulêre massa, dus in 'n boks wat 'n semi-deurlaatbare membraan en 'n mengsel van twee gasse bevat, sal die ligter molekules vinniger uit die houer beweeg as die swaarder molekules. Die gas wat die houer verlaat, is ietwat verryk deur die ligter molekules, terwyl die oorblywende gas ietwat meer uitgeput is. Die idee was dat sulke bokse in 'n kaskades van pompe en membrane gevorm kon word, met elke opeenvolgende stadium 'n effens meer verrykte mengsel voortbring. Navorsing na die proses is aan die Universiteit van Columbia uitgevoer deur 'n groep wat Harold Urey, Karl P. Cohen en John R. Dunning insluit.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=30–32, 96–98}}</ref> [[Lêer:K-25 aerial view.jpg|links|duimnael|Oak Ridge K-25 – aanleg]] In November 1942 het die Militêre Beleidskomitee die bou van 'n 600-fase gasdiffusie-aanleg goedgekeur.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=108}}.</ref> Op 14 Desember het M. W. Kellogg 'n aanbod aanvaar om die aanleg, met die kodenaam K-25, te bou. 'n Koste plus vaste fooi-kontrak is beding, wat uiteindelik $ 2,5 miljoen beloop. 'n Afsonderlike korporatiewe entiteit genaamd Kellex is vir die projek geskep, onder leiding van Percival C. Keith, een van Kellogg se vise-presidente.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=150–151}}.</ref> Die proses het geweldige tegniese probleme ondervind. Die baie korrosiewe gas uraanhexafluoried (UF6) moes gebruik word, aangesien geen plaasvervanger gevind kon word nie. Die motors en pompe moet vakuumdig wees en die grootste probleem was die ontwerp van die versperring, wat sterk, poreus en bestand teen korrosie deur uraanhexafluoried moes wees. Die beste keuse hiervoor blyk [[nikkel]] te wees. Edward Adler en Edward Norris het 'n gaasversperring van gegalvaniseerde nikkel geskep. 'n Loodsaanleg in ses fases is in Columbia gebou om die proses te toets, maar die Norris-Adler-prototiepe blyk te broos te wees. 'n Mededingende versperring is ontwikkel uit poeiernikkel deur Kellex, die Bell Telephone Laboratories en die Bakelite Corporation. In Januarie 1944 beveel Groves die Kellex-versperring in produksie gaan.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=154–157}}.</ref><ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=126–127}}.</ref> Die ontwerp van Kellex vir K-25 vereis 'n vierverdieping-0,80 km lange U-vormige struktuur wat 54 aangrensende geboue bevat. Dit is in nege afdelings verdeel. Hierbinne was selle van ses fases. Die selle kan onafhanklik of agtereenvolgens binne 'n afdeling bedryf word. Net so kan die gedeeltes afsonderlik of as deel van 'n enkele kaskade bedryf word. 'n Landopname-span het met die bouwerk begin deur die terrein van 2,0 km2 (500 hektaar) in Mei 1943 uit te merk. Die werk aan die hoofgebou het in Oktober 1943 begin, en die loodsaanleg in ses fases was op 17 April 1944 gereed vir gebruik. Groves het die boonste stadiums van die aanleg gekanselleer en Kellex gelas om eerder 'n syvoedingseenheid van 540 stadiums, wat bekend geword het as K-27, te ontwerp en te bou. Kellex het die laaste eenheid op 11 September 1945 aan die bedryfskontrakteur Union Carbide and Carbon oorgedra. Die totale koste, insluitend die K-27-aanleg wat ná die oorlog voltooi is, beloop $ 480 miljoen.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=158–165}}.</ref> Die produksie-aanleg is in Februarie 1945 in gebruik geneem, en namate kaskade na kaskade aanlyn gekom het, het die kwaliteit van die produk toegeneem. Teen April 1945 het K-25 'n verryking van 1,1% bereik en die produksie van die S-50 termiese diffusie-aanleg is as voer gebruik. Sommige produkte wat die volgende maand geproduseer is, is tot byna 7% verryk. In Augustus is die laaste van die 2 892 fases in gebruik geneem. K-25 en K-27 bereik hul volle potensiaal in die vroeë naoorlogse periode, toe hulle die ander produksie-aanlegte verbygegaan het en die prototipes word vir 'n nuwe generasie aanlegte.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=167–171}}.</ref> ==== Termiese diffusie ==== Die termiese diffusieproses was gebaseer op Sydney Chapman en David Enskog se teorie, wat verklaar het dat wanneer 'n gemengde gas deur 'n temperatuurgradiënt gaan, die swaarder geneig is om aan die koue punt te konsentreer en die ligter aan die warm punt. Aangesien warm gasse geneig is om te styg en koel stowwe neig om te daal, kan dit gebruik word as 'n middel vir isotope skeiding. Hierdie proses is die eerste keer in 1938 deur Klaus Clusius en Gerhard Dickel in Duitsland gedemonstreer.<ref>{{harvnb|Smyth|1945|pp=161–162}}.</ref> Dit is ontwikkel deur Amerikaanse vlootwetenskaplikes, maar was nie een van die verrykingstegnologieë wat aanvanklik gekies is vir gebruik in die Manhattan-projek nie. Dit was hoofsaaklik as gevolg van twyfel oor die tegniese uitvoerbaarheid daarvan, maar die interdiens-wedywering tussen die leër en die vloot het ook 'n rol gespeel.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=172}}.</ref> Die Naval Research Laboratory het die navorsing voortgesit onder leiding van Philip Abelson, maar daar was weinig kontak met die Manhattan-projek tot April 1944, toe kaptein William S. Parsons, die vlootoffisier wat verantwoordelik was vir die ontwikkeling van wapens in Los Alamos, Oppenheimer nuus gebring het oor die vooruitgang wat gemaak is in die Vloot se eksperimente met termiese diffusie. Oppenheimer het aan Groves geskryf en voorgestel dat die uitset van 'n termiese diffusie-aanleg in Y-12 gevoer kan word. Groves het 'n komitee saamgestel wat bestaan het uit Warren K. Lewis, Eger Murphree en Richard Tolman om die idee te ondersoek, en hulle het beraam dat 'n termiese verspreidingsaanleg van $ 3,5 miljoen 50 kilogram uraan per week tot byna 0,9% uraan-235 kon verryk. Groves het die konstruksie daarvan op 24 Junie 1944 goedgekeur.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=175–177}}.</ref> [[Lêer:S50plant.jpg|duimnael|Die S-50-aanleg is die donker gebou links bo agter die Oak Ridge-kragstasie (met rookstapels).]] Groves het die H. K. Ferguson Company van Cleveland, Ohio, gekontrakteer om die termiese diffusie-aanleg, wat as S-50 aangewys is, te bou. Groves se adviseurs, Karl Cohen en W. I. Thompson van Standard Oil,<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=170–172}}.</ref> het beraam dat dit ses maande sou duur om te bou. Groves het Ferguson net vier gegee. Planne vereis dat 15&nbsp;m hoë diffusiekolomme gerangskik in 21 rakke aangebring moet word. Binne elke kolom was drie konsentriese buise. Stoom, verkry uit die nabygeleë K-25-kragstasie teen 'n druk van 690 kPa en 'n temperatuur van 285 °C, het afwaarts gevloei deur die binneste 32 mm-nikkelpyp, terwyl water teen 68 ° C deur die buitenste ysterpyp opwaarts gevloei het. Die uraanhexafluoried het in die middelste koperpyp gevloei en isotoop-skeiding van die uraan het tussen die nikkel- en koperpype plaasgevind.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=178–179}}.</ref> Die werk het op 9 Julie 1944 begin, en die S-50 het in September gedeeltelik begin werk. Ferguson het die aanleg bedryf deur 'n filiaal bekend as Fercleve. Die aanleg het in Oktober net 4,8&nbsp;kg (0,852% uraan-235) geproduseer. Lekkasies het die volgende paar maande die produksie beperk en gedwing om stil te staan, maar in Junie 1945 het dit 5 770&nbsp;kg opgelewer.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=180–183}}.</ref> Teen Maart 1945 was al 21 produksierakke in gebruik. Aanvanklik is die produksie van S-50 in Y-12 gevoer, maar vanaf Maart 1945 is al drie verrykingprosesse in serie uitgevoer. S-50 het die eerste fase geword, wat van 0,71% tot 0,89% verryk het. Hierdie materiaal is in die gasvormige diffusieproses in die K-25-aanleg gevoer, wat 'n produk vervaardig het wat tot ongeveer 23% verryk is. Dit is op sy beurt gevoer in Y-12,<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=300–302}}.</ref> wat dit opgestoot het tot ongeveer 89%, voldoende vir kernwapens.<ref name="Hansen, p. 112">{{harvnb|Hansen|1995b|p=V-112}}.</ref> == Totale produksie van U-235 == Ongeveer 50 kilogram uraan wat tot 89% uraan-235 verryk is, is teen Julie 1945 aan Los Alamos gelewer.<ref name="Hansen, p. 112" /> Die hele 50&nbsp;kg is saam met ongeveer 50% verrykte materiaal (dus gemiddeld ongeveer 85% verryk), is in [[Little Boy]] gebruik.<ref name="Hansen, p. 112" /> == Plutonium == Die tweede ontwikkelingslyn wat deur die Manhattan-projek nagestreef is, het die splytsbare element [[plutonium]] gebruik. Alhoewel daar klein hoeveelhede plutonium in die natuur bestaan, is die beste manier om groot hoeveelhede van die element te verkry in 'n kernreaktor, waarin natuurlike uraan deur neutrone gebombardeer word. Die uraan-238 word oorgedra in uraan-239, wat vinnig verval, eers in neptunium-239 en daarna in plutonium-239.<ref name="Smyth, pp. 130-132" /> Slegs 'n klein hoeveelheid van die uraan-238 sal getransformeer word, dus moet die plutonium chemies van die oorblywende uraan, van enige aanvanklike onsuiwerhede en van ander splytingsprodukte geskei word.<ref name="Smyth, pp. 130-132">{{harvnb|Smyth|1945|pp=130–132}}.</ref> === X-10 Grafietreaktor === [[Lêer:X10 Reactor Face.jpg|duimnael|Werkers laai uraansilinders in die X-10 grafietreaktor.]] In Maart 1943 begin DuPont met die bou van 'n plutonium-aanleg op 'n terrein van 0,5 hektaar (0,5 km2) by Oak Ridge. Bedoel as 'n loodsaanleg vir die groter produksie fasiliteite by Hanford, het dit 'n lugverkoelde X-10 grafietreaktor, 'n chemiese skeidingsaanleg en ondersteuningsfasiliteite ingesluit. Aangesien die daaropvolgende besluit geneem is om 'n waterverkoelde reaktore in Hanford te bou, was slegs die skeidingsaanleg vir chemiese middels as 'n ware loodsaanleg gebruik.<ref name="Jones, pp. 204-206">{{harvnb|Jones|1985|pp=204–206}}.</ref> Die X-10 grafietreaktor het bestaan uit 'n groot blok [[grafiet]], 7,3&nbsp;m lank aan elke kant, met 'n gewig van ongeveer 1500 kort ton (1400 ton), omring deur 'n 2,1&nbsp;m hoë digtheids[[beton]] as 'n bestralingskerm.<ref name="Jones, pp. 204-206" /> Die grootste probleme is ondervind met die uraansilinders wat deur Mallinckrodt en Metal Hydrides vervaardig is. Dit moes op die een of ander manier in [[aluminium]] bedek word om [[korrosie]] te vermy en die ontsnap van fissiemateriaal in die verkoelingstelsel te verhoed. Die Grasselli Chemical Company het probeer om 'n warm dompelproses te ontwikkel sonder sukses. Intussen het Alcoa probeer om dit met metaal omhulsels te bedek. 'n Nuwe proses vir vloeistoflose sweiswerk is ontwikkel en 97% van die omhulsels het 'n standaard [[vakuum]]toets geslaag, maar hoë temperatuurtoetse het 'n mislukkingskoers van meer as 50% aangedui. Nietemin het die produksie in Junie 1943 begin. Die Metallurgiese Laboratorium het uiteindelik 'n verbeterde sweistegniek ontwikkel met behulp van General Electric, wat in Oktober 1943 by die produksieproses ingesluit is.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=208–210}}.</ref> Bygewoon deur Fermi en Compton, het die X-10 grafietreaktor op 4 November 1943 krities geraak met ongeveer 30 kort ton (27 t) uraan. 'n Week later is die voorraad verhoog tot 36 kort ton (33 ton), wat die [[kragopwekking]] verhoog tot 500 kW, en teen die einde van die maand is die eerste 500 mg plutonium geskep.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=211}}.</ref> Wysigings met verloop van tyd het die krag in Julie 1944 tot 4 000 kW verhoog. X-10 het tot Januarie 1945 as produksie-aanleg bedryf, toe dit vir navorsingsaktiwiteite oorgedra is.<ref name="Jones 1985 209">{{harvnb|Jones|1985|p=209}}.</ref> === Hanford-reaktore === Alhoewel 'n lugverkoelde ontwerp vir die reaktor by Oak Ridge gekies is om vinnige konstruksie te vergemaklik, is dit besef dat dit onprakties sou wees vir die veel groter produksiereaktore. Aanvanklike ontwerpe deur die Metallurgical Laboratory en DuPont het [[helium]] gebruik om af te koel voordat hulle vasgestel het dat 'n waterverkoelde reaktor eenvoudiger, goedkoper en vinniger sou bou.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=78–82}}.</ref> Die ontwerp het eers op 4 Oktober 1943 beskikbaar geword; intussen het Matthias hom daarop toegespits om die Hanford-terrein te verbeter deur akkommodasie op te rig, die paaie te verbeter, 'n spoorwegskakelaarpunt te bou en die elektrisiteits-, water- en telefoonlyne op te gradeer. Net soos by Oak Ridge, was die moeilikste probleem die omhulsels van die uraansilinders, wat in Hanford in Maart 1944 ondervind is. Hulle is skoongemaak in chemikalieë om vuilheid en onsuiwerhede te verwyder, gedoop in gesmelte [[brons]], [[tin]] en [[aluminium]]-silikonallooi, toegemaak met behulp van hidrouliese perse, en dan bedek met behulp van boogsweis in 'n [[argon]]atmosfeer. Uiteindelik is hulle aan 'n reeks toetse onderwerp om gate of foutiewe sweislasse op te spoor. Teleurstellend het die meeste omhulselbrandstof aanvanklik nie die toetse geslaag nie, wat gelei het tot 'n opbrengs van slegs 'n handvol omhulselbrandstof per dag. Maar daar is bestendige vordering gemaak en teen Junie 1944 het die produksie toegeneem tot op die punt dat dit blyk dat daar genoeg omhulselbrandstof beskikbaar sou wees om Reaktor B in Augustus 1944 volgens skedule te begin.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=222–226}}.</ref> [[Lêer:Hanford B-Reactor Area 1944.jpg|duimnael|Lugfoto van Hanford B-reaktor-gebied, Junie 1944]] Daar is op 10 Oktober 1943 begin met werk op die reaktor B, die eerste van ses beplande 250 MW-reaktore.<ref>{{harvnb|Thayer|1996|p=139}}.</ref> Die reaktorkomplekse het letters A tot F gekry, met B-, D- en F-terreine wat gekies is om eerste te ontwikkel, omdat dit die afstand tussen die reaktore sou maksimaliseer het. Dit was die enigste wat tydens die Manhattan-projek gebou is.<ref>{{harvnb|Hanford Cultural and Historic Resources Program|2002|p=1.16}}</ref> Sowat 390 kort ton (350 ton) staal, 13 300 kubieke meter beton, 50 000 betonblokke en 71 000 betonstene is gebruik om die gebou van 37 meter hoog te bou. Die bou van die reaktor self is in Februarie 1944 begin.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=216–217}}.</ref> Dopgehou deur Compton, Matthias, DuPont se Crawford Greenewalt, [[Leona Woods]] en Fermi, wat die eerste uraansilinder ingevoer het, is die reaktor begin laai op 13 September 1944. Gedurende die volgende paar dae is 838 buise gelaai en die reaktor het krities geraak. Kort ná middernag op 27 September het die operateurs die beheerstawe begin onttrek om die produksie te begin. Eers het alles goed voorgekom, maar omstreeks 03:00 het die kragvlak begin daal en teen 06:30 het die reaktor heeltemal afgeskakel. Die koelwater is ondersoek om te sien of daar lekkasie of besoedeling is. Die volgende dag het die reaktor weer begin, net om weer afgeskakel te word.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=304–307}}.</ref><ref name="Jones, pp. 220-223">{{harvnb|Jones|1985|pp=220–223}}.</ref> Fermi het Chien-Shiung Wu gekontak, wat die oorsaak van die probleem geïdentifiseer het as neutronvergiftiging deur xenon-135, wat 'n [[halfleeftyd]] van 9,2 uur het.<ref>{{harvnb|Howes|Herzenberg|1999|p=45}}.</ref> Fermi, Woods, Donald J. Hughes en John Archibald Wheeler bereken toe die kerndeursnit van xenon-135, wat 30 000 keer die uraan blyk te wees.<ref>{{harvnb|Libby|1979|pp=182–183}}.</ref> Die DuPont-ingenieur George Graves het afgewyk van die oorspronklike ontwerp van die Metallurgiese Laboratorium waarin die reaktor 1 500 buise in 'n sirkel gerangskik het, en nog 504 buise bygevoeg om die hoeke in te vul. Die wetenskaplikes het oorspronklik dit as 'n vermorsing van tyd en geld beskou, maar Fermi besef dat die reaktor deur al 2 004 buise te laai, die vereiste energievlak kon bereik en plutonium doeltreffend kon vervaardig.<ref>{{harvnb|Thayer|1996|p=10}}.</ref> Reaktor D is op 17 Desember 1944 begin en reaktor F op 25 Februarie 1945.<ref name="Thayer 1996 141">{{harvnb|Thayer|1996|p=141}}.</ref> === Skeidingsproses === [[Lêer:Hanford Engineer Works.png|links|duimnael|Kaart van die Hanford-terrein. Spoorweë flank die aanlegte na die noorde en suide. Reaktore is die drie noordelikste rooi blokkies, langs die Columbia-rivier. Die skeidingsaanlegte is die onderste twee rooi vierkante van die groepering suid van die reaktore. Die onderste rooi vierkant is die 300-gebied.]] Intussen het die chemici die probleem oorweeg oor hoe plutonium van uraan geskei kan word as die chemiese eienskappe daarvan nie bekend was nie. Met die klein hoeveelhede plutonium wat in 1942 by die Metallurgiese Laboratorium beskikbaar was, het 'n span onder Charles M. Cooper 'n [[lantaan]]fluoriedproses ontwikkel vir die skeiding van uraan en plutonium, wat gekies is vir die loodskeidingsaanleg. 'n Tweede skeidingsproses, die bismutfosfaatproses, is daarna ontwikkel deur Seaborg en Stanly G. Thomson.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=184–185}}.</ref> Hierdie proses het gewerk deur plutonium tussen sy +4- en +6-[[oksidasietoestand]]e te skuif in 'n oplossings van bismutfosfaat. In die eersgenoemde proses het die plutonium 'n neerslag gevorm; in laasgenoemde het dit in oplossing gebly en die ander produkte het die neerslag gevorm.<ref>{{harvnb|Hanford Cultural and Historic Resources Program |2002|pp=2-4.15–2-4.18<!-- "2" is the chapter, and each page of chapter 2 has a number. In this case the pages run from 2–4.15 to 2–4.18 -->}}</ref> Greenewalt het die bismutfosfaatproses verkies weens die [[korrosie]]we aard van lantaanfluoried, en dit is gekies vir die Hanford-skeidingsaanlegte.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=204–205}}.</ref> Nadat X-10 plutonium begin vervaardig het, is die loodskeidingsaanleg op die proef gestel. Die eerste besending is tot 40% verryking verwerk, maar gedurende die volgende paar maande is dit verhoog tot 90%.<ref name="Jones 1985 209" /> In Hanford is die installasies in die 300-gebied aanvanklik vooropgestel. Dit bevat geboue om materiale te toets, uraan voor te berei en die montering van instrumente vir [[kalibrasie]]. In een van die geboue was die omhulsel apparatuur vir die uraansilinders, terwyl die ander 'n klein toetsreaktor bevat. Ondanks die hoë prioriteit wat daaraan toegeken is, het die werk aan die 300-gebied agter geraak as gevolg van die unieke en ingewikkelde aard van die 300-fasiliteite en die tekort aan arbeid en materiaal in die oorlogstyd.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=214–216}}.</ref> Vroeë planne vereis dat die bou van twee skeidingsaanlegte in elk van die gebiede wat bekend staan as 200-Wes en 200-Oos. Dit is vervolgens verminder tot twee, die T- en U-aanlegte in 200-Wes en een, die B-aanleg, in 200-Oos.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=212}}.</ref> Elke skeidingsaanleg het bestaan uit vier geboue: 'n prosesselgebou of ''canyon'' (bekend as 221), 'n konsentrasiegebou (224), 'n suiweringsgebou (231) en 'n loods (213). Die prosesselgebou was elk 240 meter lank en 20 meter breed. Elkeen het bestaan uit veertig selle van 17,7 x 13 x 20 voet (5,4 by 4,0 by 6,1&nbsp;m).<ref>{{harvnb|Thayer|1996|p=11}}.</ref> Die werk het op 221-T en 221-U in Januarie 1944 begin, met eersgenoemde voltooi in September en laasgenoemde in Desember. Die gebou van 221-B het in Maart 1945 gevolg. Vanweë die hoë radioaktiwiteitsvlakke moes alle werk in die skeidingsaanlegte deur afstandbeheer met 'n geslote kringtelevisie gedoen word, iets wat in 1943 ongehoord was. Onderhoud was van 'n oorhoofse hyskraan en spesiaal ontwerpte gereedskap gedoen. Die 224 geboue was kleiner omdat hulle minder materiaal gehad het om te verwerk, en dit was minder [[radioaktief]]. Die geboue 224-T en 224-U is op 8 Oktober 1944 voltooi en 224-B volg op 10 Februarie 1945. Die suiweringsmetodes wat uiteindelik in 231-W gebruik is, was nog onbekend toe die bouwerk op 8 April 1944 begin is, maar die aanleg was voltooi en die metodes is teen die einde van die jaar gekies.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=219–222}}.</ref> Op 5 Februarie 1945 het Matthias die eerste aflewering van 80&nbsp;g 95% verrykte suiwer plutoniumnitraat aan 'n koerier van Los Alamos in [[Los Angeles]] afgelewer.<ref name="Thayer 1996 141" /> === Wapenontwerp === [[Lêer:Thin Man plutonium gun bomb casings.jpg|duimnael|'n Ry van ''Thin Man''-omhulsels. [[Pampoenbom|''Fat Man'']]-omhulsels is in die agtergrond sigbaar.]] In 1943 is ontwikkelingspogings gerig op 'n kanonloopontwerp-tipe splitsingswapen met plutonium genaamd ''Thin Man''. Aanvanklike navorsing oor die eienskappe van plutonium is gedoen met behulp van siklotron-gegenereerde plutonium-239, wat uiters suiwer was, maar slegs in baie klein hoeveelhede geskep kon word. Los Alamos het in April 1944 die eerste monster plutonium van die Clinton X-10-reaktor ontvang en binne enkele dae het Emilio Segrè 'n probleem ontdek: die reaktorgemaakte plutonium het 'n hoër konsentrasie plutonium-240 gehad, wat tot vyf keer die spontane splitsing tot gevolg gehad het as die tempo van siklotronplutonium.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=226–229}}</ref> Seaborg het in Maart 1943 korrek voorspel dat sommige van die plutonium-239 'n [[neutron]] sou absorbeer en plutonium-240 sou word.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=226–229}}</ref> Dit het die reaktor plutonium nie geskik gemaak vir gebruik in 'n kanonloopontwerpbom nie. Die plutonium-240 sou die kettingreaksie te vinnig begin, wat 'n te vroeë ontsteking sou veroorsaak waarin genoeg energie vrystel word om die kritieke massa sodanig te versprei dat slegs 'n minimale hoeveelheid plutonium krities word ('n sisser). 'n Vinniger kanonloopontwerp is voorgestel, maar dit was as onprakties gereken. Die moontlikheid om die isotope te skei is oorweeg en afgekeur, aangesien plutonium-240 selfs moeiliker is om van plutonium-239 te skei as uraan-235 van uraan-238.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=242–244}}</ref> [[Lêer:Fat Man design model.png|links|duimnael|'n Inploffingtipe kernwapen]] Die werk aan 'n alternatiewe metode van bomontwerp, bekend as inploffing, is vroeër onder leiding van die fisikus Seth Neddermeyer begin. Inploffing het [[plofstof]] gebruik om 'n subkritiese sfeer van skeibare materiaal in 'n kleiner en digter vorm onder geweldige druk te stel. Wanneer die splitsingsatome nader aan mekaar gepak word, neem die snelheid van neutronopvangs toe en word dit 'n kritieke massa. Die metaal hoef slegs 'n baie kort afstand te beweeg, dus word die kritieke massa in baie minder tyd geaktiveer as wat dit met die kanonloopmetode sou gedoen word.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=312–313}}.</ref> Neddermeyer se ondersoeke na inploffing in 1943 en vroeë 1944 het belofte getoon, maar ook duidelik gemaak dat die probleem vanuit 'n teoretiese en ingenieursoogpunt baie moeiliker sou wees as die kanonloopontwerp.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=129–130}}</ref> In September 1943 het [[John von Neumann]], wat ervaring gehad het met gevormde ladings wat in pantser-deurdringende rondtes gebruik word, aangevoer dat inploffing nie net die gevaar van vroeë ontsteking en 'n sisser-reaksie sou verminder nie, maar dat die gesplete materiaal meer doeltreffend gebruik sou word.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=246}}.</ref> Hy het voorgestel om 'n sferiese konfigurasie te gebruik in plaas van die silindriese vorm waarmee Neddermeyer gewerk het.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=130–131}}</ref> Teen Julie 1944 het Oppenheimer tot die gevolgtrekking gekom dat plutonium nie in 'n kanonloopontwerp gebruik kan word nie, en het hy gefokus op inploffing. Die versnelde werk op 'n inploffingsontwerp, met die kodenaam ''Fat Man'', het in Augustus 1944 begin toe Oppenheimer 'n omvattende herorganisasie van die Los Alamos-laboratorium in werking gestel het om op inploffing te fokus.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=245–248}}</ref> Twee nuwe groepe is in Los Alamos geskep om die inploffingswapen te ontwikkel, die Afdeling X (vir plofstowwe) onder leiding van die plofstofkenner George Kistiakowsky en Afdeling G (vir ''gadget'') onder Robert Bacher.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=311}}.</ref><ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|p=245}}</ref> Die nuwe ontwerp wat von Neumann en Afdeling T (vir teorie), veral Rudolf Peierls, ontwerp het, gebruik plofbare lense om die ontploffing in 'n sferiese vorm te fokus deur 'n kombinasie van beide stadige en vinnige hoë plofstof te gebruik.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|p=294-296}}</ref> Die ontwerp van lense wat met die regte vorm en snelheid ontplof het, blyk stadig, moeilik en frustrerend te wees.<ref name="Hoddeson et al, pp. 294-296">{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=294–296}}</ref> Verskeie plofstowwe is getoets voordat daar op samestelling B as die vinnige plofstof en baratol as die stadige plofstof besluit is.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|p=299}}</ref> Die finale ontwerp lyk soos 'n sokkerbal met 20 seshoekige en 12 vyfhoekige lense, wat elk ongeveer 36&nbsp;kg weeg. Om die ontploffing net reg te kry, was vinnige, betroubare en veilige elektriese ontstekers nodig, waarvan daar twee vir elke lens vir betroubaarheid was.<ref name="Hansen. p. V-123" /> Daar is dus besluit om ontploffendedraad-ontstekers te gebruik, 'n nuwe uitvinding wat in Los Alamos ontwikkel is deur 'n groep onder leiding van Luis Alvarez. 'n Kontrak vir die vervaardiging daarvan is aan [[Raytheon]] gegee.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=301–307}}</ref> Om die voorkoms van konvergerende skokgolwe te bestudeer, het Robert Serber die RaLa-eksperiment bedink, wat die kortstondige radio-isotoop [[Lantaan]]-140 gebruik, 'n kragtige bron van [[gammastraling]]. Die gammastraalbron is in die middel van 'n metaalsfeer geplaas, omring deur die plofbare lense, wat weer in 'n ionisasiekamer was. Hierdeur kon [[x-strale]] van die inploffing geneem word. Die lense is hoofsaaklik ontwerp met behulp van hierdie reeks toetse.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=148–154}}</ref> In sy geskiedenis van die Los Alamos-projek skryf David Hawkins: "RaLa het die belangrikste enkele eksperiment geword wat die finale bomontwerp beïnvloed".<ref>{{harvnb|Hawkins|Truslow|Smith|1961|p=203}}.</ref> Binne die plofstof was 'n 110&nbsp;mm dik aluminiumstooter, wat 'n gladde oorgang van die plofstof met 'n relatiewe lae digtheid na die volgende laag bied, die 76&nbsp;mm dik omhulsel van natuurlike uraan. Die belangrikste taak was om die kritieke massa so lank as moontlik bymekaar te hou, maar dit sou ook neutrone terug in die kern reflekteer. Sommige dele daarvan kan ook splyt. Om vroeë detonasie deur 'n eksterne neutron te voorkom, is die omhulsel in 'n dun laag [[Boor (element)|boor]] bedek.<ref name="Hansen. p. V-123" /> 'n Polonium-berillium-gemoduleerde neutroninisieerder, bekend as 'n "kastaiing" omdat sy vorm soos 'n [[seekastaiing]] lyk,<ref>{{harvnb|Hansen|1995a|p=I-298}}.</ref> is ontwikkel om die kettingreaksie op presies die regte oomblik te begin.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=235}}.</ref> Hierdie werk met die chemie en metallurgie van radioaktiewe [[polonium]] is gelei deur Charles Allen Thomas van die Monsanto maatskappy en het bekend geword as die Dayton Project.<ref>{{harvnb|Gilbert|1969|pp=3–4}}.</ref> Toetsing het tot 500 curies per maand polonium benodig, wat Monsanto kon lewer.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=308–310}}</ref> Die hele samestelling was in 'n duralumin-bomomhulsel om dit teen koeëls en lugafweer te beskerm.<ref name="Hansen. p. V-123">{{harvnb|Hansen|1995b|p=V-123}}.</ref> [[Lêer:Remote handling of a kilocurie source of radiolanthanum.jpg|duimnael|Afstandhantering van 'n kilocurie-bron van radiolantaan vir 'n RaLa-eksperiment in Los Alamos.]] Die uiteindelike taak van die metallurge was om vas te stel hoe plutonium in 'n [[sfeer]] geplaas kan word. Die probleme het duidelik geword toe pogings om die digtheid van plutonium te meet, teenstrydige resultate opgelewer het. Aanvanklik is geglo dat besoedeling die oorsaak was, maar gou is vasgestel dat daar meervoudige allotrope van plutonium was.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=244–245}}.</ref> Die brose α-fase wat by kamertemperatuur bestaan, verander in die plastiese β-fase by hoër temperature. Die aandag is toe verskuif na die selfs meer smeebare δ-fase wat normaalweg in die 300 ° C tot 450 ° C reeks bestaan. Daar is gevind dat dit stabiel was by kamertemperatuur as dit met [[aluminium]] gelegeer is, maar aluminium gee neutrone uit wanneer dit met [[alfadeeltjie]]s gebombardeer word, wat die probleem voor die ontsteking sal vererger. Die metallurge het toe 'n plutonium-[[gallium]]-[[legering]] probeer wat die δ-fase stabiliseer en warm gepers kan word in die gewenste sferiese vorm. Aangesien gevind is dat plutonium maklik korrodeer, is die bol met [[nikkel]] bedek.<ref>{{harvnb|Baker|Hecker|Harbur|1983|pp=144–145}}</ref> Die werk was gevaarlik. Aan die einde van die oorlog moes die helfte van die ervare chemici en metallurge met plutonium van die werk verwyder word toe onaanvaarbare hoë vlakke van die element in hul [[urine]] voorgekom het.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|p=288}}</ref> 'n Geringe brand in Los Alamos in Januarie 1945 het die vrees laat ontstaan dat 'n brand in die plutoniumlaboratorium die hele stad kon besoedel, en Groves het die bou van 'n nuwe fasiliteit vir plutoniumchemie en metallurgie, wat bekend geword het as die DP-terrein, goedgekeur.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|p=290}}</ref> Die hemisfere vir die eerste plutoniumput (of kern) is geproduseer en afgelewer op 2 Julie 1945. Nog 23 hemisfere het op 23 Julie gevolg en is drie dae later afgelewer.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=330–331}}</ref> === Trinity === ''Hoofartikel:'' [[Trinity-kernwapentoets]] Vanweë die ingewikkeldheid van 'n wapen van die inploffingtipe is daar besluit dat 'n aanvanklike toets, ten spyte van die vermorsing van splytingsmateriaal, nodig sou wees. Groves het die toets goedgekeur, onderhewig daaraan dat die [[radioaktiewe]] materiaal herwin word. Daar is dus aandag aan 'n beheerde sissel gegee, maar Oppenheimer het eerder gekies vir 'n volskaalse kerntoets, met die kodenaam ''Trinity''.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=465}}.</ref> [[Lêer:Trinity device readied.jpg|links|duimnael|Die ''gadget'' word na die bo-punt van die toring gehys vir die finale aanmekaarsit. ]] In Maart 1944 is die beplanning vir die toets toegewys aan Kenneth Bainbridge, 'n professor in [[fisika]] aan [[Harvard-universiteit]], wat onder Kistiakowsky werk. Bainbridge het die bomterrein naby die Alamogordo Leër vliegveld as die plek vir die toets gekies.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=318–319}}.</ref> Bainbridge het saam met kaptein Samuel P. Davalos gewerk aan die bou van die Trinity-basis kampfasiliteite, wat barakke, pakhuise, werkswinkels, 'n plofstofsmagasyn en 'n winkel ingesluit het.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=478–481}}.</ref> Groves het nie na die vooruitsig uitgesien om aan 'n Senaatskomitee die verlies van 'n miljard dollar se plutonium te verduidelik nie. Daarom is 'n silindriese opbergvat met die kodenaam ''Jumbo'' gebou om die radioaktiewe materiaal te herwin in geval van 'n mislukking. Die oppervlakte was 7,6&nbsp;m lank en 3,7&nbsp;m breed en is deur Babcock & Wilcox in Barberton, [[Ohio]], met 214 kort ton (194 ton) yster en staal vervaardig. Dit is in 'n spesiale spoorwegwa na 'n sylyn in Pope, [[Nieu-Mexiko]], gebring, en is die laaste 40 kilometer na die toetsterrein vervoer op 'n sleepwa wat deur twee trekkers getrek is.<ref>̺{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=174–175}}</ref> Met die aankoms was die vertroue in die inploffingsmetode egter hoog genoeg, en die beskikbaarheid van plutonium was voldoende dat Oppenheimer besluit het om dit nie te gebruik nie. In plaas daarvan is dit bo-op 'n staaltoring 730 meter van die wapen geplaas as 'n basiese aanduiding van hoe kragtig die ontploffing sou wees. Uiteindelik oorleef ''Jumbo'', alhoewel die toring nie het nie, en voeg dit by die mening dat ''Jumbo'' suksesvol 'n sisselontploffing sou kon oorleef het.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=365–367}}</ref><ref name="Jones, p. 512">{{harvnb|Jones|1985|p=512}}.</ref> 'n Voor-toetsontploffing is op 7 Mei 1945 uitgevoer om die instrumente te kalibreer. 'n Houttoetsplatform is 800 meter (730&nbsp;m) vanaf die ontploffingspunt opgerig en met [[TNT-ekwivalent|100 kort ton]] (91 ton) TNT gepak met kernsplytingsprodukte in die vorm van 'n bestraalde uraanlak uit Hanford, wat opgelos en in buise gegiet is. Hierdie ontploffing is waargeneem deur Oppenheimer en Groves se nuwe adjunkbevelvoerder, generaal-brigadier Thomas Farrell. Die voortoets het [[data]] opgelewer wat noodsaaklik was vir die Trinity-toets.<ref name="Jones, p. 512" /><ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=360–362}}</ref> Vir die werklike toets is die wapen, met die bynaam "''the gadget''", bo-op 'n staaltoring van 30 meter gehys, aangesien ontploffing op daardie hoogte 'n beter aanduiding sou gee van hoe die wapen sou funksioneer as dit van 'n [[bomwerper]] laat val word. Ontploffing in die lug het die energie wat direk op die teiken toegedien is, gemaksimeer en minder kernuitval veroorsaak. Die apparaat is op 13 Julie onder toesig van Norris Bradbury in die nabygeleë McDonald-plaashuis gemonteer, en die volgende dag versigtig teen die toring opgetrek.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=367–370}}</ref> Waarnemers was onder meer Bush, Chadwick, Conant, Farrell, Fermi, Groves, Lawrence, Oppenheimer en Tolman. Om 05:30 op [[16 Julie]] [[1945]] ontplof die bom met 'n energie-ekwivalent van ongeveer 20 kiloton TNT, wat 'n krater van Trinitiet (radio-aktiewe glas) in die woestyn van 76 meter breed laat. Die skokgolf is meer as 160&nbsp;km ver gevoel, en die sampioenwolk het 12,1&nbsp;km hoog bereik. Dit is so ver as [[El Paso]], [[Texas]], gehoor, en Groves het 'n dekkingstorie oor 'n ontploffing van ammunisie in Alamogordo lughawe uitgereik.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=372–374}}</ref><ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=514–517}}.</ref> [[Lêer:Trinity Detonation T&B.jpg|duimnael|Die Trinity-toets van die Manhattan-projek was die eerste ontploffing van 'n kernwapen.]] Oppenheimer het later beweer dat hy, terwyl hy die ontploffing aanskou het, aan 'n vers uit die [[Hindoeïsme|Hindoeïstiese]] heilige boek, die ''[[Bhagavad Gita]]'' gedink het. (XI,12): {{verse translation|italicsoff=true|lang=sa |कालोऽस्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धो लोकान्समाहर्तुमिह प्रवृत्तः। ऋतेऽपि त्वां न भविष्यन्ति सर्वे येऽवस्थिताः प्रत्यनीकेषु योधाः॥११- ३२॥ | As die straling van 'n duisend sonne gelyktydig in die lug sou opbreek, sou dit wees soos die prag van die magtige een &nbsp;...{{sfn|Jungk|1958|p=201}}<ref>{{cite web |url=http://www.asitis.com/11/12.html |title=Bhagavad Gita As It Is, 11: The Universal Form, Text 12 |access-date=19 July 2013 |publisher=A.C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada}}</ref>}} Jare later sou hy verduidelik dat daar op daardie stadium ook 'n ander vers in sy kop gekom het: "Ons het geweet dat die wêreld nie dieselfde sou wees nie. 'n Paar mense het gelag, 'n paar mense het gehuil. Die meeste mense het geswyg. Ek het die reël uit die Hindoe-skrif, die ''Bhagavad Gita'', onthou; [[Vishnu]] probeer die prins oorreed dat hy sy plig moet doen en om hom te beïndruk, neem hy sy veelarmige vorm aan en sê: 'Nou het ek die dood geword, die vernietiger van wêrelde.' Ek veronderstel dat ons almal dit op die een of ander manier gedink het."<ref name="The Decision to Drop the Bomb">{{cite web |url= http://www.atomicarchive.com/Movies/Movie8.shtml |title=J. Robert Oppenheimer on the Trinity test (1965) |access-date=23 Mei 2008 |publisher=Atomic Archive}}</ref> == Personeel == In Junie 1944 het sowat 129 000 werkers as deel van die Manhattan-projek gewerk, van wie 84 500 konstruksiewerkers was, 40 500 fabrieksoperateurs en 1 800 militêre personeel. Namate konstruksie-aktiwiteite afgeneem het, het die arbeidsmag 'n jaar later afgeneem tot 100 000, maar die aantal militêre personeel het toegeneem tot 5 600. Die verkryging van die vereiste aantal werknemers, veral hoogs geskoolde werkers, in kompetisie met ander belangrike oorlogsprogramme was baie moeilik.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=344}}.</ref> In 1943 het Groves 'n spesiale tydelike prioriteit vir arbeid van die Oorlogmannekragkommisie gekry. In Maart 1944 het die Oorlogproduksieraad en die Oorlogmannekragkommisie die hoogste prioriteit aan die projek toegeken.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=353}}.</ref> [[Lêer:Leslie Groves at Oak Ridge.jpg|duimnael|Generaal-majoor Leslie R. Groves, Jr., praat in Augustus 1945 met die dienspersoneel in Oak Ridge Tennessee.]] Tolman en Conant, in hul rol as wetenskaplike adviseurs van die projek, het 'n lys van wetenskaplike kandidate opgestel en beoordeel deur wetenskaplikes wat reeds aan die projek gewerk het. Groves stuur daarna 'n persoonlike brief aan die hoof van hul universiteit of maatskappy om te vra dat hulle vrygestel moet word vir noodsaaklike oorlogswerk.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=349–350}}.</ref> Aan die Universiteit van Wisconsin – Madison het [[Stanislaw Ulam]] een van sy studente, Joan Hinton, vroegtydig 'n eksamen afgelê, sodat sy kon vertrek om oorlogswerk te doen. 'n Paar weke later ontvang Ulam 'n brief van Hans Bethe waarin hy uitgenooi word om by die projek aan te sluit.<ref>{{harvnb|Ulam|1976|pp=143–144}}.</ref> Conant het Kistiakowsky persoonlik oorreed om by die projek aan te sluit.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=350}}.</ref> Een bron van bekwame personeel was die leër self, veral die spesialis-opleidingsprogram vir die leër. In 1943 het die MED die Special Engineer Detachment (SED) tot stand gebring, met 'n gemagtigde mannekrag van 675. Tegnici en geskoolde werkers wat vir die leër gewerf is, is aan die SED toegewys. 'n Ander bron was die Women's Army Corps (WAC). Die WAC's was aanvanklik bedoel vir klerklike take wat geklassifiseerde materiaal hanteer, en ook vir tegniese en wetenskaplike take.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=358}}.</ref> Op 1 Februarie 1945 is alle militêre personeel wat aan die MED toegewys was, insluitend alle SED-afdelings, toegewys aan die 9812ste Tegniese Dienseenheid, behalwe in Los Alamos, waar ander militêre personeel as SED, insluitend die WAC's en Militêre Polisie, aan die 4817ste Diensbeveleenheid toegewys is.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=361}}.</ref> 'n Medeprofessor in radiologie aan die Universiteit van Rochester School of Medicine, Stafford L. Warren, is aangestel as kolonel in die United States Army Medical Corps, en aangestel as hoof van die MED se mediese afdeling en Groves se mediese adviseur. Warren se aanvanklike taak was om hospitale in Oak Ridge, Richland en Los Alamos te beman.<ref>{{harvnb|Nichols|1987|p=123}}.</ref> Die Mediese Afdeling was verantwoordelik vir mediese navorsing, maar ook vir die MED se gesondheids- en veiligheidsprogramme. Dit het 'n enorme uitdaging opgelewer omdat werkers 'n verskeidenheid giftige chemikalieë hanteer, gevaarlike vloeistowwe en gasse onder hoë druk gebruik, met hoë spanning werk en eksperimente met plofstowwe gedoen het, om nie te praat van die grootliks onbekende gevare wat radioaktiwiteit en die hantering van splytbare materiale bied nie.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=410}}.</ref> Tog het die Nasionale Veiligheidsraad in Desember 1945 aan die Manhattan-projek die eerbewys vir uitnemende diens aan veiligheid oorhandig as erkenning vir sy veiligheidsrekord. Tussen Januarie 1943 en Junie 1945 was daar 62 sterftes en 3 879 ernstige beserings, wat ongeveer 62 persent laer was as die koers van die private industrie.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=430}}.</ref> == Geheimhouding == In 'n artikel in ''Life''-tydskrif in 1945 word geraam dat voor die Hiroshima- en Nagasaki-bomaanvalle "waarskynlik nie meer as 'n paar dosyn mans in die hele land die volle betekenis van die Manhattan-projek geken het nie, en dat miskien net duisend ander selfs daarvan bewus was dat werk met subatomiese partikels betrokke was." Die tydskrif het geskryf dat die meer as 100 000 ander wat by die projek werk, 'soos molle in die donker gewerk het'. Gewaarsku dat die openbaarmaking van die geheime van die projek met 10 jaar tronkstraf of 'n boete van $ 10 000 (vandag $ 115 000) gestraf kan word, en hulle sien hoe groot hoeveelhede grondstowwe fabrieke binnegaan sonder dat daar iets uitkom, en hulle het die knoppe en skakelaars gemonitor terwyl hulle agter dik betonmure geheimsinnige reaksies plaas gevind het "sonder om te weet wat die doel van hul werk is".<ref name="life1945082091">{{cite news |url=https://books.google.com/books?id=hkgEAAAAMBAJ&pg=PA91#v=onepage&q&f=true |title=Manhattan Project: Its Scientists Have Harnessed Nature's Basic Force |newspaper=Life |date=20 Augustus 1945 |access-date=25 November 2011 |author=Wickware, Francis Sill |page=91}}</ref><ref>"''Mystery Town Cradled Bomb: 75,000 in Oak Ridge, Tenn. Worked Hard and Wondered Long about Their Secret Job''". ''Life''. 20 Augustus 1945. bl. 94. Besoek op 25 November 2011.</ref><ref name="owens">{{cite magazine |url=https://www.theatlantic.com/infocus/2012/06/the-secret-city/100326/#img06 |title=The Secret City/ Calutron operators at their panels, in the Y-12 plant at Oak Ridge, Tennessee, during World War II. |magazine=The Atlantic |date=25 Junie 2012 |access-date=25 Junie 2012}}</ref>{{r|wellerstein20120416}}{{r|wickware19460909}} In Desember 1945 het die Amerikaanse leër 'n geheime verslag gepubliseer wat die veiligheidsapparaat rondom die Manhattan-projek ontleed en beoordeel het. Die verslag lui dat die Manhattan-projek 'meer drasties beskerm is as enige ander uiters geheime oorlogsontwikkeling'. Die veiligheidsinfrastruktuur rondom die Manhattan-projek was so groot en deeglik dat veiligheidsondersoekers in die vroeë dae van die projek in 1943 400 000 potensiële werknemers en 600 maatskappye ondersoek het wat by alle aspekte van die projek betrokke sou wees vir potensiële veiligheidsrisiko's.<ref>{{Cite news|last=Roberts|first=Sam|date=2014-09-29|title=The Difficulties of Nuclear Containment|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2014/09/30/science/espionage-threatened-the-manhattan-project-declassified-report-says.html|access-date=2020-05-06|issn=0362-4331}}</ref> [[Lêer:Oak Ridge Wise Monkeys.jpg|links|duimnael|'n Advertensiebord wat geheimhouding onder Oak Ridge-werkers aanmoedig.]] Oak Ridge-veiligheidspersoneel het enige private byeenkoms met meer as sewe mense as verdag beskou, en inwoners – wat geglo het dat Amerikaanse regeringsagente in die geheim onder hulle was – het dit ook vermy om dieselfde gaste herhaaldelik uit te nooi. Alhoewel oorspronklike inwoners van die omgewing in bestaande begraafplase begrawe kon word, is elke kis na bewering oopgestel vir inspeksie.<ref name="wickware19460909">{{cite magazine |url=https://books.google.com/books?id=UEkEAAAAMBAJ&lpg=PA2&pg=PA2#v=onepage&q&f=true |title=Oak Ridge |magazine=Life |date=9 September 1946 |access-date=17 Desember 2014 |last=Wickware |first=Francis Sill |page=2}}</ref> Almal, met inbegrip van top militêre amptenare, en hul motors is deursoek as hulle die projekfasiliteite betree en verlaat. Een werker van Oak Ridge het gesê dat "as jy nuuskierig was, sou jy binne twee uur deur die geheime agente van die regering ingeroep word. Gewoonlik is diegene wat ontbied is om te verduidelik, dan sak en pak na die hek begelei en beveel om te gaan". {{r|warren19450807}} Ondanks die feit dat hulle gesê het dat hul werk die oorlog en miskien alle toekomstige oorloë sou beëindig,<ref name="warren19450807">{{cite news |title=Atomic Bomb Secrecy Related By Ex-Worker |newspaper=The Miami News |date=7 Augustus 1945 |author=Warren, Cecil |pp=1–A}}</ref> het hulle nie die resultate van hul dikwels vervelige pligte gesien of verstaan nie – of selfs tipiese newe-effekte van fabriekswerk soos rook van rookstapels – en die oorlog in Europa wat eindig sonder die gebruik van hul werk, het ernstige gevolge vir die moraal van die werkers veroorsaak en baie gerugte laat versprei. Een bestuurder het na die oorlog gesê: "Dit was nie dat die taak moeilik was nie … dit was verwarrend. Niemand het geweet wat in Oak Ridge gemaak word nie, selfs nie ek nie, en baie mense het gedink dat hulle hul tyd hier mors. Dit was aan my om aan die ontevrede werkers te verduidelik dat hulle 'n baie belangrike werk verrig. Toe hulle my vra wat, moet ek hulle vertel dat dit 'n geheim was. Maar ek het amper self gek geraak deur te probeer uitvind wat aangaan." {{r|wellerstein20120416}} 'n Ander werker het vertel hoe sy elke dag "'n spesiale instrument" teen uniforms in 'n wassery gehou het en na 'n klikgeluid geluister het. Sy het eers na die oorlog verneem dat sy die belangrike taak uitgevoer het om met 'n geiger-meter vir bestraling te soek. Om die moraal onder sulke werkers te verbeter, het Oak Ridge 'n uitgebreide stelsel van binnemuurse sportligas geskep, waaronder tien bofbalspanne, 81 sagtebalspanne en 26 sokkerspanne.<ref name="wellerstein20120416">{{cite web |url=http://blog.nuclearsecrecy.com/2012/04/16/oak-ridge-confidential-or-baseball-for-bombs/ |title=Oak Ridge Confidential, or Baseball for Bombs |publisher=Restricted Data |date=16 April 2012 |access-date=7 April 2013 |last=Wellerstein |first=Alex |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117023813/http://nuclearsecrecy.com/blog/2012/04/16/oak-ridge-confidential-or-baseball-for-bombs/# |archive-date=17 Januarie 2013 |url-status=live}}</ref> === Sensuur === [[Lêer:Are your drawers closed? Manhattan Project security poster.png|duimnael|Veiligheidsplakkaat waarin kantoorpersoneel gewaarsku word om laaie toe te maak en dokumente in kluise te plaas as dit nie gebruik word nie.]] Vrywillige sensuur van kernverwanteinligting het voor die Manhattan-projek begin. Na die aanvang van die Europese oorlog in 1939 het Amerikaanse wetenskaplikes begin vermy om militêre navorsing te publiseer, en in 1940 het wetenskaplike tydskrifte die National Academy of Sciences begin vra om artikels te klaar. William L. Laurence van ''[[The New York Times]]'', wat 'n artikel oor atoomsplyting in ''The Saturday Evening Post'' van 7 September 1940 geskryf het, verneem later dat regeringsamptenare bibliotekarisse in 1943 landwyd gevra het om die uitgawe terug te trek.<ref>{{harvnb|Sweeney|2001|pp=196–198}}.</ref> In die Sowetunie word hierdie verwikkeling egter raakgesien. In April 1942 skryf kernfisikus Georgy Flyorov aan [[Josef Stalin]] oor die afwesigheid van artikels oor kernsplyting in Amerikaanse tydskrifte; dit het daartoe gelei dat die Sowjetunie sy eie kernwapenprojek op die been gebring het.<ref>{{harvnb|Holloway|1994|pp=76–79}}.</ref> Die Manhattan-projek was onder streng sekuriteit geplaas, sodat die [[spilmoondhede]], veral Duitsland, nie hul eie kernprojekte sou versnel of geheime operasies teen die projek kon onderneem nie.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=253–255}}.</ref> Die regering se kantoor vir sensuur het daarenteen op die pers gesteun om 'n vrywillige gedragskode wat dit gepubliseer het, na te kom, en die Manhattan-projek het aanvanklik vermy om die kantoor in kennis te stel. Vroeg in 1943 het koerante begin om verslae oor omvangryke konstruksie in Tennessee en Washington te publiseer op grond van openbare rekords, en die kantoor het met die projek begin bespreek hoe om geheimhouding te handhaaf. In Junie het die kantoor van sensuur koerante en omroepers gevra om dit te vermy om te praat oor "atoomsplyting, atoomenergie, atoomsplitsing, atoomfissie of enige van die ekwivalente daarvan. Die gebruik vir militêre doeleindes van [[radium]] of radioaktiewe materiale, [[swaarwater]], hoëspanningstoerusting , siklotrone. " Die kantoor het ook gevra om bespreking van "[[polonium]], [[uraan]], [[ytterbium]], [[hafnium]], [[protaktinium]], [[radium]], [[renium]], [[torium]], [[deuterium]]" te vermy; slegs uraan was sensitief, maar is gelys met ander elemente om die belangrikheid daarvan te verberg.<ref>{{harvnb|Sweeney|2001|pp=198–200}}.</ref><ref name="ap19450808">{{cite news |url=https://news.google.com/newspapers?id=8CZdAAAAIBAJ&sjid=0loNAAAAIBAJ&pg=1159%2C1605869 |title=No News Leaked Out About Bomb |newspaper=Lawrence Journal-World |date=8 Augustus 1945 |agency=Associated Press |access-date=15 April 2012 |page=5}}</ref> === Sowjet-spioene === Die vooruitsig van [[sabotasie]] was altyd aanwesig, en word soms vermoed as daar foute in die toerusting was. Alhoewel daar probleme was wat vermoedelik die gevolg was van onverskillige of ontevrede werknemers, was daar geen bevestigde gevalle van sabotasie wat deur die spilmoondhede geïnisieer is nie.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=263–264}}.</ref> Op 10 Maart 1945 tref 'n Japannese vuurballon egter 'n kragleiding en die gevolglike kragstuwing het veroorsaak dat die drie reaktore by Hanford tydelik afgeskakel is.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=267}}.</ref> Met soveel mense betrokke was sekuriteit 'n moeilike taak. 'n Spesiale afdeling teenintelligensiekorps is gevorm om die veiligheidskwessies van die projek te hanteer.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=258–260}}.</ref> Teen 1943 was dit duidelik dat die Sowjetunie die projek probeer binnedring. Luitenant-kolonel [[Boris Pash|Boris T. Pash]], die hoof van die teenintiligensie-tak van die westerse verdedigingsbevel, het die vermeende Sowjet-spioenasie in die Radiation Laboratory in Berkeley ondersoek. Oppenheimer het Pash meegedeel dat hy deur 'n medeprofessor in Berkeley, Haakon Chevalier, genader is oor die oordrag van inligting aan die Sowjetunie.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=261–265}}.</ref> Die suksesvolste Sowjet-spioen was [[Klaus Fuchs]], 'n lid van die Britse Sending wat 'n belangrike rol in Los Alamos gespeel het.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=142–145}}.</ref> Die 1950-onthulling van sy spioenasie-aktiwiteite het die Amerikaanse kernkrag-samewerking met Brittanje en Kanada geskaad.<ref>{{harvnb|Hewlett|Duncan|1969|pp=312–314}}.</ref> Daarna is ander gevalle van spioenasie ontdek wat gelei het tot die inhegtenisneming van Harry Gold, David Greenglass, en Julius en Ethel Rosenberg.<ref>{{harvnb|Hewlett|Duncan|1969|p=472}}.</ref> Ander spioene soos George Koval en Theodore Hall het dekades lank onbekend gebly.<ref>{{cite news |last=Broad |first=William J.|date=12 November 2007|url=https://www.nytimes.com/2007/11/12/us/12koval.html |title=A Spy's Path: Iowa to A-Bomb to Kremlin Honor|newspaper=[[The New York Times]]|pp=1–2|access-date=2 Julie 2011}}</ref> Die waarde van die spioenasie is moeilik om te kwantifiseer, omdat die belangrikste beperking op die Sowjet-kernwapenprojek 'n tekort aan uraanerts was. Die konsensus is dat spioenasie die Sowjetunie een of twee jaar se werk bespaar het.<ref>{{harvnb|Holloway|1994|pp=222–223}}.</ref> == Buitelandse intelligensie == Benewens die ontwikkeling van die atoombom, is die Manhattan-projek belas met die insameling van [[intelligensie]] oor die Duitse kernenergieprojek. Daar is geglo dat die Japannese kernwapenprogram nie ver gevorder is nie omdat Japan min toegang tot uraanerts het, maar daar is aanvanklik gevrees dat Duitsland baie naby was aan die ontwikkeling van sy eie wapens. Met die begin van die Manhattan-projek is 'n bom- en sabotasie-veldtog teen swaarwateraanlegte in die Duitse besette [[Noorweë]] gevoer.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=191–192}}.</ref> 'n Klein missie is saamgestel deur die kantoor van vloot-intelligensie, OSRD, die Manhattan-projek en leër intelligensie (G-2) om die vyandelike wetenskaplike ontwikkeling te ondersoek. Dit was nie net beperk tot diegene wat kernwapens betrek is nie.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=187–190}}.</ref> Die hoof van die leër-intelligensie, generaal-majoor George V. Strong, het Boris Pash aangestel om die eenheid,],<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=281}}.</ref> met die kodenaam 'Alsos', 'n [[Grieks]]e woord wat 'boord' beteken, aan te voer.<ref>{{harvnb|Groves|1962|p=191}}.</ref> [[Lêer:German Experimental Pile - Haigerloch - April 1945-2.jpg|links|duimnael|Geallieerde soldate breek die Duitse eksperimentele kernreaktor in Haigerloch af.]] Die Alsos-sending na [[Italië]] het personeel van die fisika-laboratorium aan die Universiteit van Rome ondervra na die inname van die stad in Junie 1944.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=282}}.</ref> Intussen vorm Pash 'n gesamentlike Britse en Amerikaanse Alsos-sending in [[Londen]] onder bevel van kaptein Horace K. Calvert om deel te neem aan Operasie Overlord.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=194–196}}.</ref> Groves was van mening dat die risiko dat die Duitsers sou probeer om die landings in Normandië met radioaktiewe gifstowwe te ontwrig, voldoende was om generaal [[Dwight D. Eisenhower]] te waarsku en 'n offisier te stuur om sy stafhoof, luitenant-generaal Walter Bedell Smith, in te lig.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=200–206}}.</ref> Onder die kodenaam Operation Peppermint is spesiale toerusting voorberei en is chemiese oorlogvoeringdiensspanne opgelei in die gebruik daarvan.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=286–288}}.</ref> In opvolg van die die oprukkende geallieerde leërs, het Pash en Calvert 'n onderhoud met Frédéric Joliot-Curie oor die aktiwiteite van Duitse wetenskaplikes. Hulle het met amptenare van ''Union Minière du Haut Katanga'' gesprek gevoer oor uraan uitvoere na Duitsland. Hulle het 68 ton erts in [[België]] opgespoor en 30 ton in Frankryk. Die ondervraging van Duitse gevangenes het aangedui dat uraan en torium in [[Oranienburg]], 20 myl noord van [[Berlyn]], verwerk word, en Groves het gereël dat dit op 15 Maart 1945 gebombardeer word.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=283–285}}.</ref> 'n Alsos-span het na Stassfurt in die Sowjet-besettingsone gegaan en 11 ton erts by WIFO gehaal.<ref>{{harvnb|Groves|1962|p=237}}.</ref> In April 1945 voer Pash, onder bevel van 'n saamgestelde mag bekend as T-Force, Operasie Harbourage uit, 'n veeaksie agter vyandelike linies van die stede Hechingen, Bisingen en Haigerloch, wat die hart van die Duitse kernwerk area was. T-Force het die kernlaboratoriums, dokumente, toerusting en voorrade, insluitend swaarwater en 1,5 ton metaal-uraan, op beslag gelê.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=289–290}}.</ref><ref>{{harvnb|Goudsmit|1947|pp=174–176}}.</ref> Alsos-spanne het Duitse wetenskaplikes bymekaargemaak, waaronder Kurt Diebner, Otto Hahn, Walther Gerlach, [[Werner Heisenberg]] en Carl Friedrich von Weizsäcker, wat na Engeland geneem is waar hulle in Farm Hall, 'n huis met meeluisterapparaat in Godmanchester, geïnterneer is. Nadat die bomme in Japan ontplof is, is die Duitsers gekonfronteer met die feit dat die Geallieerdes gedoen het, wat hulle nie kon regkry nie.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=333–340}}.</ref> == Kernbomaanvalle op Hiroshima en Nagasaki == === Voorbereiding === [[Lêer:CGP-JPAP-112.jpg|links|duimnael|''Silverplate'' B-29 ''Straight Flush''. Die stertkode van die 444ste bombardement groep is om veiligheidsredes aangebring.]] Vanaf November 1943 het die ''Army Air Forces Materiel Command'' in Wright Field, Ohio, met ''Silverplate'' begin, die kodenaamwysiging van veranderinge aan die [[Boeing B-29 Superfortress|B-29's]] om die kernwapens af te lewer. Toetsbombadering is uitgevoer by die Muroc Army Air Field, Kalifornië, en die Naval Ordnance Test Station in Inyokern, Kalifornië.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=380–381}}</ref> Groves het in Maart 1944 met die Hoof van die ''[[United States Army Air Forces]]'' (USAAF), generaal Henry H. Arnold, vergader om die aflewering van die voltooide bomme aan hul teikens te bespreek. Die enigste Geallieerde vliegtuig wat die ''Thin Man'' van 17 voet (5,2&nbsp;m) of die ''Fatman'' van 59 sentimeter (150&nbsp;cm) breed kon dra, was die Britse [[Avro Lancaster]], maar die gebruik van 'n Britse vliegtuig sou probleme met die onderhoud veroorsaak het.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=379–380}}</ref> Toetse is uitgevoer met aangepaste Lancasters op Enstone Airfield,<ref>{{YouTube|id=5XX9ptCNpik|title="Hiroshima 1945 – The British Atomic Attack"}}</ref> maar Groves het gehoop dat die Amerikaanse [[Boeing B-29 Superfortress]] verander sou kon word om ''Thin Man'' te dra deur sy twee bombaaie saam te voeg.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=379–380}}</ref> Arnold het belowe dat geen moeite gespaar sou word nie om B-29's aan te pas om die werk te doen en het generaal-majoor Oliver P. Echols aangewys as die USAAF-skakel met die Manhattan-projek. Op sy beurt het Echols kolonel Roscoe C. Wilson as sy plaasvervanger aangewys, en Wilson het Manhattan-projek se vernaamste USAAF-kontak geword.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=253–255}}</ref> President Roosevelt het Groves opdrag gegee dat indien die kernwapens gereed was voordat die oorlog met Duitsland beëindig is, hy gereed moes wees om dit op Duitsland te laat val.<ref>{{harvnb|Groves|1962|p=184}}.</ref> Die 509ste Saamgestelde Groep is op 17 Desember 1944 op die Wendover leër lugbasis, [[Utah]], onder die bevel van kolonel Paul W. Tibbets geaktiveer. Hierdie basis, naby die grens met [[Nevada]], het die kodenaam ''Kingman'' of ''W-47''. Opleiding is in Wendover en op die Batista leër lugbasis, [[Kuba]], gehou, waar die 393d bombardment eskadron langafstandvlugte oor water geoefen en fop[[pampoenbom]]me laat val het. 'n Spesiale eenheid bekend as Projek ''Alberta'' is in Los Alamos gevestig onder kaptein William S. Parsons van die vloot van Project Y as deel van die Manhattan-projek om te help met die voorbereiding en aflewering van die bomme.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=259–262}}.</ref> Kommandeur Frederick L. Ashworth van Alberta het in Februarie 1945 met die vlootadmiraal [[Chester W. Nimitz]] op [[Guam]] vergader om hom van die projek in kennis te stel. Terwyl hy daar was, het Ashworth North Field op die [[Stille Oseaan]] eiland Tinian gekies as basis vir die 509ste saamgestelde groep , en het hy plek vir die groep en sy geboue gereserveer. Die groep is daar in Julie 1945 ontplooi.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=386–388}}</ref> Farrell het op 30 Julie as verteenwoordiger van die Manhattan-projek by Tinian aangekom.<ref>{{harvnb|Groves|1962|p=311}}.</ref> Die meeste komponente vir ''Little Boy'' het San Francisco op 16 Julie op die kruiser USS Indianapolis verlaat en op 26 Julie op Tinian aangekom. Vier dae later is die skip deur 'n Japannese [[duikboot]] gesink. Die oorblywende komponente, wat ses uraan-235 ringe ingesluit het, is deur drie C-54 Skymasters van die 320ste groep se 320ste troepedraers eskader afgelewer.<ref>{{harvnb|Campbell|2005|pp=39–40}}.</ref> Twee ''Fat Man''-omhulsels is na Tinian gestuur in spesiaal aangepaste 509ste saamgestelde groep se B-29's. Die eerste plutoniumkern was in 'n spesiale C-54.<ref>{{harvnb|Groves|1962|p=341}}.</ref> Aan die einde van April is 'n gesamentlike teikenkomitee van die Manhattan-distrik en USAAF gestig om vas te stel watter stede in Japan teikens moet wees, en beveel Kokura, Hiroshima, Niigata en [[Kyoto]] aan. Op hierdie stadium het die oorlogsminister [[Henry L. Stimson]] tussenbeide getree en aangekondig dat hy die teikenbesluit sou neem en dat hy nie die bombardement op Kyoto sou toestaan op grond van die historiese en godsdienstige betekenis daarvan nie. Groves het Arnold daarom gevra om nie net Kyoto van die lys van kernwapenteikens te verwyder nie, maar ook van teikens vir konvensionele bomaanvalle.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=268–276}}.</ref> Een van Kyoto se plaasvervangers was Nagasaki.<ref>{{harvnb|Groves|1962|p=308}}.</ref> === Kernwapenaanvalle === In Mei 1945 is die tussentydse komitee saamgestel om advies te gee oor oorlogstyd en na-oorlogse gebruik van kernenergie. Die voorsitter van die komitee was Stimson, met [[James F. Byrnes]], 'n voormalige Amerikaanse senator wat kort daarna minister van buitelandse sake sou word, as president [[Harry S. Truman]] se persoonlike verteenwoordiger; Ralph A. Bard, die onder-sekretaris van die vloot; William L. Clayton, die assistent-minister van buitelandse sake; [[Vannevar Bush]]; Karl T. Compton; James B. Conant; en George L. Harrison, 'n assistent van Stimson en president van ''New York Life Insurance Company''. Die tussentydse komitee het op sy beurt 'n wetenskaplike paneel saamgestel bestaande uit Arthur Compton, Fermi, Lawrence en Oppenheimer om advies te gee oor wetenskaplike kwessies. In sy voorlegging aan die tussentydse komitee het die wetenskaplike paneel nie net sy mening uitgespreek oor die waarskynlike fisiese gevolge van 'n atoombom nie, maar ook oor die waarskynlike militêre en politieke impak daarvan.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=530–532}}.</ref> Tydens die Potsdam-konferensie in Duitsland is Truman in kennis gestel dat die Trinity-toets suksesvol was. Hy het aan [[Stalin]], die leier van die Sowjetunie, gesê dat die VSA 'n nuwe superwapen het, sonder om enige besonderhede te gee. Dit was die eerste amptelike mededeling aan die Sowjetunie oor die bom, maar Stalin het dit reeds geweet weens intelligensie daaroor.<ref>{{harvnb|Holloway|1994|pp=116–117}}.</ref> Met die toestemming om die bom teen Japan reeds te gebruik, is geen alternatiewe oorweeg na die Japannese verwerping van die Potsdam-verklaring nie.<ref>{{cite web |url=http://www.cfo.doe.gov/me70/manhattan/potsdam_decision.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20101122185554/http://www.cfo.doe.gov/me70/manhattan/potsdam_decision.htm|archive-date=22 November 2010|title= Potsdam and the Final Decision to Use the Bomb|publisher=US Department of Energy, Office of History and Heritage Resources |work=The Manhattan Project: An Interactive History |access-date=19 Desember 2010}}</ref> [[Lêer:Atomic bombing of Japan.jpg|links|duimnael|''Little Boy'' ontplof oor Hiroshima, Japan, 6 Augustus 1945 (links);''Fat Man'' ontplof oor Nagasaki, Japan, 9 Augustus 1945 (regs).]] Op 6 Augustus 1945 het 'n Boeing B-29 Superfortress (''Enola Gay'') van die 393d Bombardment Squadron, wat deur Tibbets gelei is, met 'n ''Little Boy'' in die bomlaai van North Field opgestyg. Hiroshima, die hoofkwartier van die 2de Algemene Leër en Vyfde Afdeling en 'n aanvangshawe, was die primêre teiken van die sending, met Kokura en Nagasaki as alternatiewe. Met Farrell se toestemming het Parsons, die wapenoffisier wat verantwoordelik was vir die sending, die bomsamestelling in die lug voltooi om die risiko's van 'n kernontploffing te minimaliseer in geval van 'n ongeluk tydens die opstyging.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=315–319}}.</ref> Die bom het op 'n hoogte van 1750 voet (530&nbsp;m) ontplof met 'n ontploffing wat later geskat is as die ekwivalent van 13 kiloton TNT.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=392–393}}</ref> 'n Oppervlakte van ongeveer 12 km2 is vernietig. Japannese amptenare het vasgestel dat 69% van Hiroshima se geboue vernietig is en nog 6-7% beskadig is. Ongeveer 70 000 tot 80 000 mense, van wie 20 000 Japannese soldate en 20 000 Koreaanse slawearbeiders, of ongeveer 30% van die bevolking van Hiroshima, is onmiddellik dood en nog 70 000 beseer.<ref name="USSBS">{{cite web |website=Harry S. Truman Presidential Library and Museum |title=U.S. Strategic Bombing Survey: The Effects of the Atomic Bombings of Hiroshima and Nagasaki |pp=9, 36 |date=19 Junie 1946 |url=http://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/bomb/large/documents/pdfs/65.pdf |access-date=15 Maart 2009 |archive-date=27 Januarie 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/64zoFkjs1?url=http://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/bomb/large/documents/pdfs/65.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.readthespirit.com/ourvalues/life-arises-from-hiroshima-legacy-of-slavery-still-haunts-japan/ |title=Life Arises from Hiroshima: Legacy of slavery still haunts Japan |publisher=Our Values |first=Daniel |last=Buttry |access-date= 15 Junie 2016}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.hiroshimacommittee.org/Facts_NagasakiAndHiroshimaBombing.htm |title=Hiroshima and Nagasaki Bombing – Facts about the Atomic Bomb |publisher=Hiroshimacommittee.org |access-date=11 Augustus 2013}}</ref> Tydens die oggend van 9 Augustus 1945 het 'n tweede B-29 (''Bockscar''), wat deur die bevelvoerder van die 393e Bombardement Squadron, majoor Charles W. Sweeney, geloods is, met 'n ''Fat Man'' aan boord vertrek. Hierdie keer het Ashworth as wapenoffisier gedien en was Kokura die primêre teiken. Sweeney het opgestyg met die wapen wat reeds gewapen was, maar met die elektriese veiligheidsproppe nog aan. Toe hulle Kokura bereik, het hulle gevind dat wolkbedekking die stad verduister het, wat die visuele aanval wat bevele vereis het, onmoontlik gemaak het. Na drie lopies oor die stad, en met minder brandstof, is hulle op pad na die sekondêre teiken, Nagasaki. Ashworth het besluit dat 'n radarbenadering gebruik sou word as die teiken ook versluier was, maar 'n laaste opening in die wolke oor Nagasaki het 'n visuele benadering toegelaat soos beveel. Die ''Fat Man'' is halfpad tussen die Mitsubishi Steel and Arms Works in die suide en die Mitsubishi-Urakami Ordnance Works in die noorde oor die industriële vallei van die stad laat val. Die gevolglike ontploffing het 'n ontploffingsopbrengs gelykstaande aan 21 kiloton TNT, ongeveer dieselfde as die Trinity-toets ontploffing, maar was beperk tot die Urakami-vallei, en 'n groot deel van die stad is beskerm deur die tussenliggende heuwels, wat gelei het tot die vernietiging van ongeveer 44% van die stad. Die bomaanval het ook die industriële produksie van die stad grootliks verlam en 23 200 tot 28 200 Japannese industriële werkers en 150 Japannese soldate gedood.<ref>{{cite book |title=Nuke-Rebuke: Writers & Artists Against Nuclear Energy & Weapons (The Contemporary anthology series) |pp=22–29 |date=1 Mei 1984 |publisher=The Spirit That Moves Us Press}}</ref> Oor die algemeen is na raming 35 000–40 000 mense dood en 60 000 beseer.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=343–346}}.</ref><ref name="Hoddeson et al., pp. 396-397">{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=396–397}}</ref> Groves verwag om op 19 Augustus nog 'n kernwapen gereed te hê, met nog drie in September en nog drie in Oktober.<ref name="Briefing book">{{cite web |title= The Atomic Bomb and the End of World War II, A Collection of Primary Sources |publisher=George Washington University |date= 13 Augustus 1945 |work=National Security Archive Electronic Briefing Book No. 162 |url= http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB162/72.pdf}}</ref> Nog twee Fat Man-omhulsels is gereed gemaak en sou op 11 en 14 Augustus uit Kirtland Field na Tinian vertrek.<ref name="Hoddeson et al., pp. 396-397" /> In Los Alamos het tegnici 24 uur aaneen gewerk om nog 'n plutoniumkern te giet.<ref>{{cite web |url=http://manhattanprojectvoices.org/oral-histories/lawrence-litzs-interview-2012 |title=Lawrence Litz's Interview (2012) |publisher=Manhattan Project Voices |access-date=27 Februarie 2015}}</ref> Alhoewel dit gegiet is, moes dit nog steeds gepars en bedek word, wat tot 16 Augustus sou duur.<ref>{{cite web |url=http://blog.nuclearsecrecy.com/2013/08/16/the-third-cores-revenge/ |title=The Third Core's Revenge |first=Alex |last=Wellerstein |date=16 Augustus 2013 |access-date=27 Februarie 2015}}</ref> Dit kon dus op 19 Augustus gereed gewees het vir gebruik. Op 10 Augustus het Truman in die geheim gevra dat verdere atoombomme nie op Japan gegooi moet word sonder sy uitdruklike opdrag nie.<ref name="Eclipsed by Hiroshima and Nagasaki">{{cite journal |title=Eclipsed by Hiroshima and Nagasaki: Early Thinking about Tactical Nuclear Weapons |first=Barton J. |last=Bernstein |work=International Security |issn=0162-2889 |volume=15 |issue=4 |date=Lente 1991 |pp=149–173 |jstor=2539014}}</ref> Groves het die besending van die derde kern op 13 Augustus op eie gesag opgeskort. Op 11 Augustus skakel Groves vir Warren met die opdrag om 'n opnamespan te organiseer om verslag te doen oor die skade en [[radioaktiwiteit]] in Hiroshima en Nagasaki. 'n Groep met draagbare Geiger-masjiene het op 8 September in Hiroshima aangekom onder leiding van Farrell en Warren, met die Japannese admiraal Masao Tsuzuki, wat as vertaler opgetree het. Hulle het tot 14 September in Hiroshima gebly en daarna Nagasaki van 19 September tot 8 Oktober ondersoek.<ref>{{harvnb|Ahnfeldt|1966|pp=886–889}}.</ref> Hierdie en ander wetenskaplike missies na Japan het waardevolle wetenskaplike en historiese gegewens verskaf.<ref>{{harvnb|Home|Low|1993|p=537}}.</ref> Die noodsaaklikheid van die bomaanvalle op Hiroshima en Nagasaki het 'n onderwerp van kontroversie onder historici geword. Sommige het bevraagteken of 'n "atoomdiplomasie" nie dieselfde doelwitte sou bereik het nie en betwis of die bomaanvalle of die Sowjet-oorlogsverklaring op Japan deurslaggewend was.<ref name="Briefing book" /> Die Franck-verslag was die belangrikste poging om 'n demonstrasie te bewerkstellig, maar is deur die wetenskaplike paneel van die Interim-komitee van die hand gewys.<ref>{{harvnb|Frisch|1970|pp=107–115}}.</ref> Die Szilárd-petisie, wat in Julie 1945 opgestel is en onderteken is deur tientalle wetenskaplikes wat aan die Manhattan-projek werk, was 'n laat poging om president Harry S. Truman te waarsku oor sy verantwoordelikheid om sulke wapens te gebruik. [<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=399–400}}.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/bomb/large/documents/index.php?documentdate=17%20July%201945&documentid=79&studycollectionid=abomb&pagenumber=1 |title=Petition to the President of the United States, 17 Julie 1945. Miscellaneous Historical Documents Collection |publisher=Harry S. Truman Presidential Library and Museum |access-date=20 Oktober 2012 |archive-date=18 Mei 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518092746/http://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/bomb/large/documents/index.php?documentdate=17%20July%201945&documentid=79&studycollectionid=abomb&pagenumber=1 |url-status=dead }}</ref> == Na die oorlog == [[Lêer:Army-Navy E Award Ceremony 68997.jpg|duimnael|Oorhandiging van die Leër-Vloot "E" -toekenning in Los Alamos op 16 Oktober 1945. Staande, van links na regs: J. Robert Oppenheimer, ongeïdentifiseerde, ongeïdentifiseerde, Kenneth Nichols, Leslie Groves, Robert Gordon Sproul, William Sterling Parsons.]] Baie werkers van die Manhattan-projek was verbaas, toe hulle besef dat hulle werk wat baie van hulle nie begryp het nie, het die Hiroshima- en Nagasaki-bomme geproduseer. Net soos in die res van die wêreld; het die koerante in Oak Ridge wat oor die Hiroshima-bom berig het vir $ 1 (vandag $ 11) verkoop.<ref name="life1945082094">{{cite magazine |url=https://books.google.com/books?id=hkgEAAAAMBAJ&lpg=PA25&pg=PA94#v=onepage&q&f=true |title=Mystery Town Cradled Bomb: 75,000 in Oak Ridge, Tenn. Worked Hard and Wondered Long about Their Secret Job |magazine=Life |date=20 August 1945 |access-date=25 November 2011 |page=94}}</ref>{{r|ap19450808}} Alhoewel die bestaan van die bomme openbaar was, het geheimhouding voortgeduur, en baie werkers was onkundig oor hul werk; een het in 1946 gesê: 'Ek weet nie wat ek doen nie, behalwe om na 'n ——— te kyk en 'n ——— langs 'n ——— te draai. Ek weet niks daarvan nie, en daar is niks om te sê nie ". Baie inwoners het voortgegaan om bespreking van 'die goed' in gewone gesprekke te vermy, alhoewel dit die rede vir hul dorp se bestaan was.{{r|wickware19460909}} In afwagting van die bomaanvalle het Groves Henry DeWolf Smyth 'n geskiedenis laat voorberei vir openbare gebruik. Atoomenergie vir militêre doeleindes, beter bekend as die "Smyth-verslag", is op 12 Augustus 1945 aan die publiek vrygestel.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=348–362}}.</ref> Groves en Nichols oorhandig leër-vloot "E" -toekennings aan sleutelkontrakteurs, wie se betrokkenheid tot dusver geheim was. Meer as 20 toekennings van die presidensiële medalje vir verdienste is toegeken aan belangrike kontrakteurs en wetenskaplikes, waaronder Bush en Oppenheimer. Militêre personeel het die Legioen van Verdienste ontvang, waaronder die bevelvoerder van die Leër Vroue Korps, kaptein Arlene G. Scheidenhelm.<ref>{{harvnb|Nichols|1987|p=226}}.</ref> In Hanford het die produksie van plutonium afgeneem namate reaktore B, D en F verslyt het, vergiftig deur splitsingsprodukte en swelling van die grafiet moderator, bekend as die Wigner-effek. Die swelling beskadig die laaibuise waar uraan bestraal is om plutonium te produseer, wat dit onbruikbaar maak. Om die voorsiening van polonium vir die egel-inisieerders te handhaaf, is die produksie beperk en die oudste eenheid, B-stapel, is gesluit sodat ten minste een reaktor in die toekoms beskikbaar sou wees. Navorsing is voortgesit, met DuPont en die Metallurgiese Laboratorium wat 'n redoks-oplosmiddel-ekstraksieproses ontwikkel het as 'n alternatiewe plutonium-ekstraksietegniek vir die bismutfosfaatproses, wat onbehandelde uraan in 'n toestand gelaat het waaruit dit nie maklik herwin kon word nie.<ref name="Jones, pp. 592-593">{{harvnb|Jones|1985|pp=592–593}}.</ref> Bom-ingenieurswese is uitgevoer deur die Z-Afdeling, vernoem na sy direkteur, dr Jerrold R. Zacharias van Los Alamos. Z-Afdeling was aanvanklik in Wendover Field, maar het in September 1945 na Oxnard Field, Nieu-Mexiko, verhuis om nader aan Los Alamos te wees. Dit was die begin van Sandia Base. Die nabygeleë Kirtland Field is gebruik as 'n B-29 basis vir vliegtuigversoenbaarheid en bombaderingstoetse.<ref>{{harvnb|Hansen|1995b|p=V-152}}.</ref> In Oktober is al die personeel en fasiliteite by Wendover na Sandia oorgeplaas.<ref name="Hewlett 1962 625">{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=625}}.</ref> Aangesien reservisbeamptes gedemobiliseer is, is hulle vervang deur ongeveer vyftig gereelde offisiere wat noukeurig gekies is.<ref>{{harvnb|Nichols|1987|pp=225–226}}.</ref> Nichols het aanbeveel dat S-50 en die Alpha-bane by Y-12 gesluit word. Dit is in September gedoen.<ref>{{harvnb|Nichols|1987|pp=216–217}}.</ref> Alhoewel hulle beter gevaar het as ooit tevore,<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=624}}.</ref> kon die Alpha-bane nie meeding met K-25 en die nuwe K-27, wat in Januarie 1946 in werking getree het nie. In Desember is die Y-12-aanleg gesluit, wat die Tennessee Eastman betaalstaat gesny het van 8 600 tot 1 500 en $ 2 miljoen per maand bespaar.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=630, 646}}</ref> [[Lêer:President Truman signs the Atomic Energy Act of 1946 (14698780933).jpg|links|duimnael|President Harry S. Truman onderteken die Wet op Atoomenergie van 1946, wat die Amerikaanse Atoomenergiekommissie tot stand bring.]] Demobilisasie was nêrens meer 'n probleem as in Los Alamos, waar daar 'n uittog van talent was nie. Baie moes nog gedoen word. Die bomme wat op Hiroshima en Nagasaki gebruik is, was soos laboratoriummodelle; werk sou nodig wees om hulle eenvoudiger, veiliger en meer betroubaar te maak. Inploffingmetodes moes ontwikkel word vir uraan in plaas van die verkwistende kanonloopmetode, en saamgestelde uraan-plutoniumkerne was nodig, aangesien daar 'n plutonium tekort was weens die probleme met die reaktore. Onsekerheid oor die toekoms van die laboratorium het dit egter moeilik gemaak om mense te oortuig om te bly. Oppenheimer keer terug na sy werk aan die Universiteit van Kalifornië en Groves stel Norris Bradbury aan as 'n tussentydse plaasvervanger; Bradbury bly die volgende 25 jaar in die pos.<ref name="Hewlett 1962 625" /> Groves het gepoog om die ontevredenheid te wyte aan die gebrek aan geriewe met 'n bouprogram wat verbeterde watervoorsiening, driehonderd huise en ontspanningsgeriewe insluit.<ref name="Jones, pp. 592-593" /> Twee ''Fat Man''-tipe ontploffings is in Julie 1946 by die [[Bikini-atol]] uitgevoer as deel van Operasie ''Crossroads'' om die effek van kernwapens op oorlogskepe te ondersoek.<ref>{{harvnb|Nichols|1987|p=234}}.</ref> ''Able'' is op 1 Julie 1946 ontplof. Die meer skouspelagtige ''Baker'' is op 25 Julie 1946 onder water ontplof.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=594}}.</ref> Na die bomaanvalle op Hiroshima en Nagasaki, het 'n aantal fisici van die Manhattan-projek die ''Bulletin of the Atomic Scientists'' gestig, wat begin het as 'n noodaksie wat onderneem is deur wetenskaplikes wat die dringende behoefte aan 'n onmiddellike opvoedkundige program oor kernwapens gesien het.<ref>{{harvnb|Grodzins|Rabinowitch|1963|p=vii}}.</ref> In die lig van die vernietiging van die nuwe wapens en in afwagting op die kernwapenwedloop, het verskeie projeklede, waaronder Bohr, Bush en Conant, die mening uitgespreek dat dit nodig is om ooreenstemming te bereik oor internasionale beheer oor kernnavorsing en kernwapens. Die Baruch-plan, wat in Junie 1946 in 'n toespraak aan die nuutgestigte Verenigde Nasies se Atoomenergiekommissie (UNAEC) bekendgestel is, het voorgestel dat 'n internasionale kernontwikkelingsowerheid ingestel word, maar is nie aanvaar nie.<ref>{{harvnb|Gosling|1994|pp=55–57}}.</ref> Na 'n binnelandse debat oor die permanente bestuur van die kernprogram, is die Verenigde State se Atoomenergiekommissie (AEC) in die lewe geroep deur die Wet op Atoomenergie van 1946 om die funksies en bates van die Manhattan-projek oor te neem. Dit het burgerlike beheer oor kernontwikkeling gevestig en die ontwikkeling, produksie en beheer van atoomwapens van die weermag geskei. Militêre aspekte is oorgeneem deur die Special Weapons Project (AFSWP) van die weermag.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=394–398}}.</ref> Alhoewel die Manhattan-projek op 31 Desember 1946 opgehou het, is die Manhattan-distrik eers op 15 Augustus 1947 ontbind.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=600}}.</ref> == Koste == {| class="wikitable" style="float:right; margin-top:0; margin-left:1em; font-size:9pt; line-height:10pt; width:30%;" |+ style="margin-bottom: 5px;" | Manhattan-projek kostes tot 31 Desember 1945<ref name="Schwartz">{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=723–724}}.</ref> ! Terrein ! Koste (1945 VSD) ! Koste Inflasie gereken teen 2019 VSD) ! % van totaal |- | Oak Ridge | style="text-align:right;"| $1,19 triljoen | style="text-align:right;"| $13,6 triljoen | style="text-align:right;"| 62.9% |- | Hanford | style="text-align:right;"| $390 miljoen | style="text-align:right;"| $4,48 triljoen | style="text-align:right;"| 20.6% |- | Spesiale bedryfsmateriaal | style="text-align:right;"| $103 miljoen | style="text-align:right;"| $1,19 triljoen | style="text-align:right;"| 5.5% |- | Los Alamos | style="text-align:right;"| $74,1 miljoen | style="text-align:right;"| $850 miljoen | style="text-align:right;"| 3.9% |- | Navorsing en ontwikkeling | style="text-align:right;"| $69,7 miljoen | style="text-align:right;"| $800 miljoen | style="text-align:right;"| 3.7% |- | Regering se oorhoofkoste | style="text-align:right;"| $37,3 miljoen | style="text-align:right;"| $428 miljoen | style="text-align:right;"| 2% |- | Swaarwateraanlegte | style="text-align:right;"| $26,8 miljoen | style="text-align:right;"| $307 miljoen | style="text-align:right;"| 1.4% |- | '''Totaal''' | style="text-align:right;"| '''$1,89 triljoen | style="text-align:right;"| '''$21,7 triljoen |} Die projekbesteding tot 1 Oktober 1945 was $ 1,845 miljard, gelykstaande aan minder as nege dae se oorlogsbesteding, en was $ 2,191 miljard toe die AEC op 1 Januarie 1947 beheer oorgeneem het. Die totale toewysing was $ 2,4 miljard. Meer as 90% van die koste was vir die bou van aanlegte en die vervaardiging van splytbare materiale, en minder as 10% vir die ontwikkeling en vervaardiging van die kernwapens.<ref>{{harvnb|Nichols|1987|pp=34–35}}.</ref><ref name="ej19450807">{{cite news |url=https://news.google.com/newspapers?id=yuVkAAAAIBAJ&sjid=KoENAAAAIBAJ&pg=5621%2C2841878 |title=Atomic Bomb Seen as Cheap at Price |newspaper=Edmonton Journal |date=7 Augustus 1945 |access-date=1 Januarie 2012 |page=1}}</ref> Altesaam vier bomme (die ''Trinity''-toestel, ''Little Boy'', ''Fat Man'' en 'n ongebruikte ''Fat Man''-bom) is teen die einde van 1945 vervaardig, wat die gemiddelde koste per bom op ongeveer $ 500 miljoen in 1945 dollar te staan bring. Ter vergelyking was die totale koste van die projek teen die einde van 1945 ongeveer 90% van die totale besteding aan die vervaardiging van Amerikaanse kleinwapens (nie ammunisie ingesluit nie) en 34% van die totale besteding aan Amerikaanse [[tenk]]s gedurende dieselfde tydperk.<ref name="Schwartz" /> Oor die algemeen was dit die tweede duurste wapenprojek wat die Verenigde State in die Tweede Wêreldoorlog onderneem het, na slegs die ontwerp en produksie van die Boeing B-29 Superfortress.<ref>{{harvnb|O'Brien|2015|pp=47–48}}.</ref> == Nalatenskap == Die politieke en kulturele gevolge van die ontwikkeling van kernwapens was diepgaande en ingrypend. William Laurence van ''[[The New York Times]]'', die eerste wat die uitdrukking "''Atomic Age''" gebruik het,<ref name="laurence19450926">{{cite news |url=https://books.google.com/books?id=2fpLSlthuEMC&lpg=PA10&ots=vv5mTfKJUM&pg=PA10#v=onepage&f=false |title=Drama of the Atomic Bomb Found Climax in July 16 Test |newspaper=The New York Times |date=26 September 1945 |access-date=1 Oktober 2012 |last=Laurence |first=William L. |author-link=William Laurence}}</ref> het in die lente van 1945 die amptelike korrespondent vir die Manhattan-projek geword. In 1943 en 1944 het hy sonder sukses probeer om die kantoor van sensuur te oorreed om skriftelik toe te laat. oor die plofbare potensiaal van uraan, en regeringsamptenare het gemeen dat hy die reg verdien het om verslag te doen oor die grootste geheim van die oorlog. Laurence was getuie van die Trinity-toets<ref>{{harvnb|Sweeney|2001|pp=204–205}}.</ref> en die bomaanval op Nagasaki en skryf die amptelike persverklarings wat daarvoor voorberei is. Hy het 'n reeks artikels geskryf wat die deugde van die nuwe wapen betuig. Sy verslaggewing voor en na die bomaanvalle het die publiek bewus gemaak van die potensiaal van kerntegnologie en die ontwikkeling daarvan in die Verenigde State en die Sowjetunie gemotiveer.<ref>{{harvnb|Holloway|1994|pp=59–60}}.</ref> [[Lêer:Aerial view of Niagara Falls Storage Site, Lewiston, New York (2002).jpg|duimnael|Die Lake Ontario Ordnance Works (LOOW) naby die [[Niagara-waterval]] het die vernaamste bewaarplek vir Manhattan-projekafval vir die Oos-Verenigde State geword.<ref>{{cite web|url=http://www.niagaracounty.com/Portals/4/Docs/CLP%20Final%20Report%20Sept%2008.pdf|title=The Community LOOW Project: A Review of Environmental Investigations and Remediation at the Former Lake Ontario Ordnance Works|date=September 2008|publisher=King Groundwater Science, Inc.|access-date= 4 April 2021|archive-date=17 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917040633/http://www.niagaracounty.com/Portals/4/Docs/CLP%20Final%20Report%20Sept%2008.pdf|url-status=dead}}</ref>Al die radioaktiewe materiale wat op die LOOW-terrein gestoor is – insluitend [[torium]], uraan en die grootste konsentrasie [[radium]]-226 ter wêreld – is in 1991. in 'n "Interim Waste Containment Structure" (op die voorgrond) begrawe.<ref name="COE2">{{cite web|url=http://www.lm.doe.gov/Niagara/Fact_Sheet__Niagara_Falls_Storage_Site.pdf|title=Niagara Falls Storage Site, New York|date=31 August 2011|publisher=U.S. Army Corps of Engineers|archive-url=https://web.archive.org/web/20170223003831/http://www.lm.doe.gov/Niagara/Fact_Sheet__Niagara_Falls_Storage_Site.pdf|archive-date=23 Februarie 2017}}</ref><ref name="Jenks">{{cite journal|last=Jenks|first=Andrew|date=Julie 2002|title=Model City USA: The Environmental Cost of Victory in World War II and the Cold War|journal=Environmental History|volume=12|issue=77|page=552|doi=10.1093/envhis/12.3.552}}</ref><ref name="DePalma">{{cite news|last=DePalma|first=Anthony|title=A Toxic Waste Capital Looks to Spread it Around; Upstate Dump is the Last in the Northeast|newspaper=The New York Times|date=10 March 2004|url=https://www.nytimes.com/2004/03/10/nyregion/toxic-waste-capital-looks-spread-it-around-upstate-dump-last-northeast.html}}</ref>]] Die oorlogstydse Manhattan-projek het 'n nalatenskap gelaat in die vorm van die netwerk van nasionale laboratoriums: die Lawrence Berkeley National Laboratory, Los Alamos National Laboratory, Oak Ridge National Laboratory, Argonne National Laboratory en Ames Laboratory. Nog twee is deur Groves gestig kort na die oorlog, die Brookhaven National Laboratory in Upton, New York, en die Sandia National Laboratories in [[Albuquerque, Nieu-Meksiko]]. Groves het $ 72 miljoen aan hulle toegewys vir navorsingsaktiwiteite in die boekjaar 1946–1947.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=633–637}}.</ref> Hulle sou in die voorhoede wees van die soort grootskaalse navorsing wat Alvin Weinberg, die direkteur van die Oak Ridge Nasionale Laboratorium, ''Big Science'' sou noem.<ref>{{harvnb|Weinberg|1961|p=161}}.</ref> Die Naval Research Laboratory was al lank geïnteresseerd in die vooruitsig om kernkrag vir oorlogskepaandrywing te gebruik, en het probeer om sy eie kernprojek te skep. In Mei 1946 besluit [[Chester W. Nimitz]], nou hoof van die vlootoperasies, dat die vloot eerder met die Manhattan-projek moet werk. 'n Groep vlootoffisiere is aan Oak Ridge toegewys, waarvan die oudste kaptein Hyman G. Rickover, wat daar assistent-direkteur geword het. Hulle het hulself verdiep in die studie van kernenergie en die grondslag gelê vir 'n kernvloot.<ref>{{harvnb|Hewlett|Duncan|1969|pp=74–76}}.</ref> 'n Soortgelyke groep lugmagpersoneel het in September 1946 op Oak Ridge aangekom met die doel om kernvliegtuie te ontwikkel.<ref>{{harvnb|Hewlett|Duncan|1969|pp=72–74}}.</ref> Hul kernenergie vir die voortstuwing van vliegtuie (NEPA) -projek het geweldige tegniese probleme ondervind en is uiteindelik gekanselleer.<ref>{{harvnb|Hewlett|Duncan|1969|pp=490–493, 514–515}}</ref> Die vermoë van die nuwe reaktore om radioaktiewe isotope in voorheen ongehoorde hoeveelhede te skep, het in die onmiddellike naoorlogse jare 'n rewolusie in kernmedisyne veroorsaak. Vanaf middel 1946 het Oak Ridge radioisotope begin versprei na hospitale en universiteite. Die meeste bestellings was vir jodium-131 en fosfor-32, wat gebruik is vir die diagnose en behandeling van [[kanker]]. Benewens medisyne, is isotope ook gebruik in biologiese, industriële en landbou-navorsing.<ref>{{harvnb|Hewlett|Duncan|1969|pp=252–253}}.</ref> By die oorhandiging van beheer aan die Atoomenergiekommissie neem Groves afskeid van die mense wat aan die Manhattan-projek gewerk het:<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=655}}.</ref> {{cquote|Vyf jaar gelede was die idee van kernkrag slegs 'n droom. Julle het daardie droom 'n werklikheid gemaak. Julle het die newelagtige idees aangegryp en in werklikheid omskep. Julle het stede gebou waar daar vantevore geen was nie. Julle het sulke groot industriële aanlegte met noukeurige konstruksie gebou, wat tot dusver as onmoontlik geag was. Julle het die wapen gebou wat die oorlog beëindig het en daardeur ontelbare Amerikaanse lewens gered. Wat vredestydse toepassings betref, het julle die sluier gelig oor die uitsig op 'n nuwe wêreld.}} In 2014 het die Amerikaanse Kongres 'n wet aanvaar wat voorsiening maak vir 'n nasionale park wat toegewy is aan die geskiedenis van die Manhattan-projek.<ref>{{cite web |url=http://energy.gov/management/office-management/operational-management/history/manhattan-project/manhattan-project-0 |title=Manhattan Project National Historical Park |publisher=United States Department of Energy |access-date=2 Augustus 2015 |archive-date=11 Augustus 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150811123138/http://energy.gov/management/office-management/operational-management/history/manhattan-project/manhattan-project-0 |url-status=dead }}</ref> Die ''Manhattan Project National Historical Park'' is op 10 November 2015 gevestig.<ref>{{cite web |title=Manhattan Project National Historical Park |url=https://www.energy.gov/management/office-management/operational-management/history/manhattan-project/manhattan-project-0 |publisher=Department of Energy |access-date=10 November 2015}}</ref> == Sien ook == * [[Uraan-234]] == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronne == === Algemene, administratiewe en diplomatieke geskiedenis === {{Refbegin|30em}} * {{cite journal |last=Bernstein |first=Barton J. |title=The Uneasy Alliance: Roosevelt, Churchill, and the Atomic Bomb, 1940–1945 |publisher=University of Utah |date=June 1976 |journal=The Western Political Quarterly |pp=202–230 |volume= 29 |issue= 2 |jstor=448105|doi=10.2307/448105}} * {{cite book |last=Campbell |first= Richard H. |year=2005 |title=The Silverplate Bombers: A History and Registry of the Enola Gay and Other B-29s Configured to Carry Atomic Bombs |location=Jefferson, North Carolina |publisher=McFarland & Company |isbn= 0-7864-2139-8 |oclc=58554961}} * {{cite book |last=Fine |first=Lenore |last2=Remington |first2=Jesse A. |title=The Corps of Engineers: Construction in the United States |publisher=United States Army Center of Military History |url=http://www.history.army.mil/html/books/010/10-5/CMH_Pub_10-5.pdf |access-date=25 August 2013 |location=Washington, D.C. |year=1972 |oclc=834187 |archive-date=1 Februarie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170201142645/https://history.army.mil/html/books/010/10-5/CMH_Pub_10-5.pdf |url-status=dead }} * {{cite journal |last=Frisch |first=David H. |title=Scientists and the Decision to Bomb Japan |journal=Bulletin of the Atomic Scientists |volume= 26 |issue= 6 |pp=107–115 |publisher=Educational Foundation for Nuclear Science|date=June 1970|issn=0096-3402}} * {{cite book |last=Gilbert |first=Keith V. |title=History of the Dayton Project |publisher=Mound Laboratory, Atomic Energy Commission |location=Miamisburg, Ohio |year=1969 |url=http://www.eecap.org/PDF_Files/Ohio/Dayton_Project/History/HISTORY_OF_THE_DAYTON_PROJECT.pdf |access-date=31 October 2014 |oclc=650540359 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412054801/https://www.eecap.org/PDF_Files/Ohio/Dayton_Project/History/HISTORY_OF_THE_DAYTON_PROJECT.pdf |archive-date=12 April 2019 |url-status=dead }} * {{cite book |last=Gosling |first=Francis George |title=The Manhattan Project: Making the Atomic Bomb |year=1994 |location=Washington, DC |publisher=United States Department of Energy, History Division |oclc=637052193}} * {{cite book |last=Gowing |first=Margaret |title=Britain and Atomic Energy, 1935–1945 |year=1964 |location=London |publisher=Macmillan Publishing |oclc=3195209}} * {{cite book |editor-last=Grodzins |editor-first=Morton |editor2-last=Rabinowitch |editor2-first=Eugene |title=The Atomic Age: Scientists in National and World Affairs|year=1963|publisher=Basic Book Publishing |location=New York |oclc=15058256}} * {{cite book |last=Hewlett |first=Richard G. |last2=Anderson |first2=Oscar E. |title=The New World, 1939–1946 |location=University Park |publisher=Pennsylvania State University Press |year=1962 |url=https://www.governmentattic.org/5docs/TheNewWorld1939-1946.pdf |access-date=26 Maart 2013 |isbn=0-520-07186-7 |oclc=637004643 }} * {{cite book |last=Hewlett |first=Richard G. |last2=Duncan |first2=Francis |title=Atomic Shield, 1947–1952 |series=A History of the United States Atomic Energy Commission |publisher=Pennsylvania State University Press |location=University Park|year=1969 |isbn=0-520-07187-5|oclc=3717478}} * {{cite journal |last=Hijiya |first=James A. |url=http://www.amphilsoc.org/sites/default/files/Hijiya.pdf |title=The Gita of Robert Oppenheimer |date=June 2000 |volume=144 |issue=2 |pages=123–167 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130515224154/http://www.amphilsoc.org/sites/default/files/Hijiya.pdf |archive-date=15 Mei 2013 |journal=Proceedings of the American Philosophical Society |access-date=16 Desember 2013 }} * {{cite book |last=Holl |first=Jack M. |title=Argonne National Laboratory, 1946–96 |first2=Richard G. |last2=Hewlett |first3=Ruth R. |last3=Harris |publisher=University of Illinois Press |year=1997 |isbn=978-0-252-02341-5}} * {{cite book |last=Holloway |first=David |title=Stalin and the Bomb: The Soviet Union and Atomic Energy, 1939–1956 |location=New Haven, Connecticut |publisher=Yale University Press |year=1994 |isbn=0-300-06056-4 |oclc=29911222}} * {{cite book |last=Howes |first=Ruth H. |last2=Herzenberg |first2=Caroline L. |title=Their Day in the Sun: Women of the Manhattan Project |location=Philadelphia |publisher=Temple University Press |year=1999 |isbn=1-56639-719-7 |oclc=49569088}} * {{cite book |last=Hunner |first=Jon |title=Inventing Los Alamos: The Growth of an Atomic Community |location=Norman |publisher=University of Oklahoma Press |year=2004 |isbn=978-0-8061-3891-6|oclc=154690200}} * {{cite book |last=Johnson |first=Charles |last2=Jackson |first2=Charles |title= City Behind a Fence: Oak Ridge, Tennessee, 1942–1946 |location=Knoxville|publisher=University of Tennessee Press |year=1981 |isbn=0-87049-303-5 |oclc=6331350}} * {{cite book |last=Jones |first=Vincent |title=Manhattan: The Army and the Atomic Bomb |publisher=United States Army Center of Military History |location=Washington, D.C. |year=1985 |oclc=10913875 |url=http://www.history.army.mil/html/books/011/11-10/CMH_Pub_11-10.pdf |access-date=25 Augustus 2013 |archive-date=7 Oktober 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141007074359/http://www.history.army.mil/html/books/011/11-10/CMH_Pub_11-10.pdf |url-status=dead }} * {{cite book |last=Jungk |first=Robert |year=1958 |title=Brighter than a Thousand Suns: A Personal History of the Atomic Scientists |location=New York |publisher=Harcourt Brace |isbn=0-15-614150-7 |oclc=181321}} * {{cite book |last=O'Brien |first=Phillips Payson |title=How the War was Won |date=2015 |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-01475-6 |oclc=907550561}} * {{cite book |last= Phelps |first= Stephen |year= 2010 |title= The Tizard Mission: the Top-Secret Operation that Changed the Course of World War II |location= Yardley, Pennsylvania |publisher= Westholme |isbn=978-1-59416-116-2 |oclc=642846903}} * {{cite book |last=Rhodes |first=Richard |title=The Making of the Atomic Bomb |location=New York |publisher=Simon & Schuster |year=1986 |isbn=0-671-44133-7|oclc=13793436}} * {{cite book |last=Stacey |first=C. P. |url=http://www.cmp-cpm.forces.gc.ca/dhh-dhp/his/docs/AMG_e.pdf |title=Arms, Men and Government: The War Policies of Canada, 1939&nbsp;– 1945 |publisher=The Queen's Printer by authority of the Minister of National Defence |year=1970 |oclc=610317261 |access-date= 4 April 2021 |archive-date=20 Junie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190620111320/http://www.cmp-cpm.forces.gc.ca/dhh-dhp/his/docs/AMG_e.pdf |url-status=dead }} * {{cite book |last=Sweeney |first=Michael S. |title=Secrets of Victory: The Office of Censorship and the American Press and Radio in World War II |publisher=University of North Carolina Press |year=2001 |location=Chapel Hill |isbn=0-8078-2598-0 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/secretsofvictory00swee }} * {{cite book |last=Villa |first=Brian L. |title=The Second World War as a National Experience: Canada |contribution=Chapter 11: Alliance Politics and Atomic Collaboration, 1941–1943 |publisher=The Canadian Committee for the History of the Second World War, Department of National Defence |year=1981 |editor-first=Aster |editor-last=Sidney |oclc=11646807 |url=http://www.ibiblio.org/hyperwar/UN/Canada/Natl_Exp/index.html |access-date=8 Desember 2014 }} * {{cite book |last=Williams |first=Mary H. |title=Chronology 1941–1945 |location=Washington, D.C. |publisher=Office of the Chief of Military History, Department of the Army |year=1960 |oclc=1358166}} {{Refend}} === Tegniese geskiedenis === {{Refbegin|30em}} * {{cite book |editor-last=Ahnfeldt|editor-first=Arnold Lorentz |title= Radiology in World War II |publisher=Office of the Surgeon General, Department of the Army |location=Washington, D.C. |year=1966 |oclc=630225}} * {{Cite journal |last=Baker |first=Richard D. |last2=Hecker |first2=Siegfried S. |last3=Harbur |first3=Delbert R. |title=Plutonium: A Wartime Nightmare but a Metallurgist's Dream |url=http://library.lanl.gov/cgi-bin/getfile?07-16.pdf |journal=Los Alamos Science |issue=Winter/Spring |year=1983 |pp=142–151 |access-date=22 November 2010 |archive-date=17 Oktober 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111017034523/http://library.lanl.gov/cgi-bin/getfile?07-16.pdf |url-status=dead }} * {{cite book |editor-last= Ermenc |editor-first= Joseph J. |title= Atomic Bomb Scientists: Memoirs, 1939–1945 |year= 1989 |publisher= Meckler |location= Westport, Connecticut and London |isbn= 978-0-88736-267-5}} (1967 interview with Groves) * {{cite book |last=Hanford Cultural and Historic Resources Program |year=2002 |publisher=Pacific Northwest National Laboratory |title=History of the Plutonium Production Facilities, 1943–1990 |location=Richland, WA |oclc=52282810}} * {{cite book |last=Hansen |first=Chuck |series=Swords of Armageddon: US Nuclear Weapons Development since 1945 |title=Volume I: The Development of US Nuclear Weapons |location=Sunnyvale, California |publisher=Chukelea Publications |year= 1995a |isbn=978-0-9791915-1-0|oclc=231585284}} * {{cite book |last=Hansen |first=Chuck |series=Swords of Armageddon: US Nuclear Weapons Development since 1945 |title=Volume V: US Nuclear Weapons Histories |location=Sunnyvale, California |publisher=Chukelea Publications |year= 1995b |isbn=978-0-9791915-0-3|oclc=231585284}} * {{cite book |last1= Hawkins |first1= David |last2= Truslow |first2= Edith C. |last3= Smith |first3= Ralph Carlisle |title= Manhattan District history, Project Y, the Los Alamos story, Vol. 2 |publisher= Tomash Publishers |year= 1961 |location= Los Angeles |quote= Originally published as Los Alamos Report LAMS-2532 |isbn= 978-0-938228-08-0 |osti= 1087645 |doi= 10.2172/1087645 |url-access= registration |url= https://archive.org/details/projectylosalamo0002unse }} * {{cite book |last=Hoddeson |first=Lillian |first2=Paul W. |last2=Henriksen |first3=Roger A. |last3=Meade |first4=Catherine L. |last4=Westfall |title=Critical Assembly: A Technical History of Los Alamos During the Oppenheimer Years, 1943–1945 |location=New York |publisher=Cambridge University Press |year=1993 |isbn=978-0-521-44132-2 |oclc=26764320 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/criticalassembly0000unse }} * {{cite journal |last=Home |first=R. W. |last2=Low |first2=Morris F. |title=Postwar Scientific Intelligence Missions to Japan |journal=Isis |volume= 84 |issue= 3 |date=September 1993 |pp=527–537 |jstor=235645 |doi=10.1086/356550}} * {{cite journal |last=Kemp |first=R. Scott |title=The End of Manhattan: How the Gas Centrifuge Changed the Quest for Nuclear Weapons |journal=Technology and Culture |issn=0040-165X |volume=53 |issue=2 |date=April 2012 |pp=272–305 |doi=10.1353/tech.2012.0046}} * {{cite journal |last=Ruhoff |first=John |last2=Fain |first2=Pat |title=The First Fifty Critical days |date=June 1962 |journal=Mallinckrodt Uranium Division News |volume=7 |issue=3 and 4 |access-date=30 Oktober 2010 |url=http://www.mphpa.org/classic/CP/Mallinckrodt/Pages/MALK_Gallery_01.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150330001357/http://www.mphpa.org/classic/CP/Mallinckrodt/Pages/MALK_Gallery_01.htm |archive-date=30 Maart 2015 }} * {{cite book |last=Sandia |title=The History of the Mk4 Bomb |year=1967 |url=https://osf.io/962rw/download |publisher=Sandia National Laboratory |access-date=11 November 2019 }} * {{cite book |last=Serber |first=Robert |first2=Richard |last2=Rhodes |title=The Los Alamos Primer: The First Lectures on How to Build an Atomic Bomb |location=Berkeley|publisher=University of California Press |year=1992 |isbn=978-0-520-07576-4|oclc=23693470}} (Available on [[commons:File:Los Alamos Primer.pdf|Wikimedia Commons]]) * {{cite book |last=Smyth |first=Henry DeWolf |title=Atomic Energy for Military Purposes: the Official Report on the Development of the Atomic Bomb under the Auspices of the United States Government, 1940–1945 |location=Princeton, New Jersey |publisher=Princeton University Press |year=1945 |oclc=770285}} * {{cite book |last=Thayer |first=Harry |title=Management of the Hanford Engineer Works In World War II: How the Corps, DuPont and the Metallurgical Laboratory Fast Tracked the Original Plutonium Works |publisher=American Society of Civil Engineers Press |location= New York |year=1996 |isbn=978-0-7844-0160-6|oclc=34323402}} * {{cite book |last=Waltham |first=Chris |title=An Early History of Heavy Water |publisher=Department of Physics and Astronomy, University of British Columbia |date=20 June 2002|arxiv=physics/0206076 |bibcode=2002physics...6076W}} * {{cite journal |last=Weinberg |first=Alvin M. |title=Impact of Large-Scale Science on the United States |journal=Science |series=New Series |volume=134 |issue=3473 |date=21 Julie 1961 |pp=161–164 |jstor=1708292 |bibcode=1961Sci...134..161W |doi=10.1126/science.134.3473.161 |pmid=17818712}} {{Refend}} === Herinneringe van deelnemers === {{Refbegin|30em}} * {{cite book |last=Bethe |first=Hans A. |author-link=Hans Bethe |title=The Road from Los Alamos |location=New York |publisher=Simon and Schuster |year=1991 |isbn=0-671-74012-1 |oclc=22661282 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/roadfromlosalamo00beth}} * {{cite book |last=Compton |first=Arthur |year=1956 |title=Atomic Quest |url=https://archive.org/details/atomicquestperso0000comp |url-access=registration |location=New York |publisher=Oxford University Press |oclc=173307}} * {{cite book |last=Goudsmit |first=Samuel A. |title=Alsos |publisher=Henry Schuman |year=1947 |location=New York |isbn=0-938228-09-9|oclc=8805725}} * {{cite book |last=Groves|first=Leslie |author-link=Leslie Groves |title=Now it Can be Told: The Story of the Manhattan Project |url=https://archive.org/details/nowitcanbetolds00grov|url-access=registration|location=New York |publisher=Harper & Row |year=1962 |isbn=0-306-70738-1|oclc=537684}} * {{cite book |author-link=Leona Woods|last=Libby|first=Leona Marshall|title=Uranium People |location=New York |publisher=Charles Scribner's Sons |year=1979 |isbn=0-684-16242-3 |oclc=4665032}} * {{cite book |last=Nichols |first=Kenneth David |title=The Road to Trinity: A Personal Account of How America's Nuclear Policies Were Made |location=New York |publisher=William Morrow and Company |year= 1987|isbn=0-688-06910-X|oclc=15223648}} * {{cite book |author-link=Stanislaw Ulam|last=Ulam|first=Stanislaw|title=Adventures of a Mathematician |url=https://archive.org/details/adventuresofmath0000ulam|url-access=registration|location=New York |publisher=Charles Scribner's Sons |year=1976 |isbn=0-520-07154-9 |oclc= 1528346}} {{Refend}} {{Manhattan-projek}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Krygskunde]] [[Kategorie:Uraan]] [[Kategorie:Kernfisika]] [[Kategorie:Manhattan-projek]] q8v3dhaxe8wnb8rgzmdnv1shxzwviw0 2894118 2894117 2026-04-15T14:37:36Z Sobaka 328 /* Trinity */ opruim 2894118 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas militêre eenheid | naam = Manhattan-projek | beeld = Trinity shot color.jpg | beeld_byskrif = Die Trinity-toets van die Manhattan-projek was die eerste kernwapenontploffing. | gestig = 1942 | ontbind = 15 Augustus 1947 | land = {{vlagland|Verenigde State}}<br />{{vlagland|Verenigde Koninkryk}}<br />{{vlagland|Kanada}} | weermagdeel = | organisasie = | onderdeel van = Amerikaanse Weermagkorps van Ingenieurs | logo = | vaandel = | vlag = | rondeel = | tipe = | spesialisasie = | hoofkwartier = Oak Ridge, [[Tennessee]], VSA | opperbevelhebber = [[James C. Marshall]]<br />[[Kenneth Nichols]] | hooftitel = | hoofnaam = | aantal = | diensplig = | reserwe = | kommandostruktuur = | paramilitêr = | minouderdom = | motto = | mars = | kleur = | uitrusting = | veldslae = Geallieerde inval in Italië<br />Geallieerde inval in Frankryk<br />Geallieerde inval in Duitsland<br />Atoombomaanvalle op [[Hirosjima]] en [[Nagasaki]]<br />Geallieerde besetting van Japan | aantal veldslae = | onderskeiding = [[Lêer:Manhattan District.svg|110px|senter]]<br />[[Lêer:Manhattan Project emblem.png|110px|senter]] | begroting = | persentbbp = }} Die '''Manhattan-projek''' was 'n navorsings- en ontwikkelingsonderneming gedurende [[Tweede Wêreldoorlog]] wat die eerste [[kernwapen]] vervaardig het. Dit is gelei deur die [[Verenigde State]] met die steun van die [[Verenigde Koninkryk]] en [[Kanada]]. Van 1942 tot 1946 was die projek onder leiding van generaal-majoor [[Leslie Groves]] van die ''US Army Corps of Engineers''. Kernfisikus [[Robert Oppenheimer]] was die direkteur van die Los Alamos-laboratorium wat die kernwapens ontwerp het. Die weermagkomponent van die projek was eers as die '''Manhattan District''' bekend; '''Manhattan''' het geleidelik die amptelike kodenaam, '''Development of Substitute Materials''' vir die hele projek vervang. Later het die vroeëre Britse eweknie, "Tube Alloys" ook deel van die projek geword. Die Manhattan-projek het in klein begin in 1939, maar het gegroei totdat meer as 130&nbsp;000 mense in diens geneem was en het bykans VS$2&nbsp;miljard gekos. Meer as 90 persent van die koste was om fabrieke te bou en [[Kernsplyting|splytbare materiaal]] te vervaardig, met minder as 10 persent vir die ontwikkeling en vervaardiging van die wapens. Navorsing en produksie het op meer as dertig terreine in die Verenigde State, die Verenigde Koninkryk en Kanada plaasgevind. Twee tipes atoombomme is gelyktydig tydens die oorlog ontwikkel: 'n betreklik eenvoudige kanonloop-tipe en 'n meer ingewikkelde ineenploftipe kernwapen. Die ''Thin Man''-kanonloop-ontwerp was onprakties om saam met [[plutonium]] te gebruik, en daarom is 'n eenvoudiger kanonloop-tipe genaamd [[Little Boy]] ontwikkel wat uraan-235 gebruik, 'n [[isotoop]] wat slegs 0,7 persent van natuurlike [[uraan]] uitmaak. Aangesien dit chemies identies is aan die algemeenste isotoop, [[uraan-238]], en byna dieselfde massa het, is dit moeilik om die twee te skei. Drie metodes is gebruik vir [[uraanverryking]]: elektromagneties, gasvormig en termies. Die meeste van hierdie werk is in die Clinton Engineer Works in Oak Ridge, [[Tennessee]], uitgevoer. Parallel met die werk aan uraan was die poging om plutonium te vervaardig, 'n proses wat in 1940 aan die [[Universiteit van Kalifornië, Berkeley|Universiteit van Kalifornië]] ontdek is. Die haalbaarheid van die wêreld se eerste kunsmatige kernreaktor, die ''[[Chicago Pile-1]]'', is in 1942 by die Metallurgical Laboratory gedemonstreer. By die Universiteit van Chicago het die projek die X-10 Grafietreaktor by Oak Ridge ontwerp en die produksiereaktore op die Hanford-terrein in [[Washington (deelstaat)|Washington]], waarin uraan bestraal en in plutonium omgeskakel is. Die plutonium is toe chemies van die uraan geskei met behulp van die bismutfosfaatproses. Die ''[[Fat Man]]''-plutonium-ineenploftipe wapen is ontwikkel in 'n gesamentlike ontwerp- en ontwikkelingspoging deur die Los Alamos-laboratorium. Die projek was ook verantwoordelik vir die insameling van [[Spioenasie|intelligensie]] oor die [[Duitse kernwapenprogram]]. Deur [[Operasie Alsos]] het personeel van Manhattan-projek in Europa gedien, soms agter vyandelike lyne, waar hulle kernmateriaal en dokumente versamel het en Duitse wetenskaplikes gewerf het. Ondanks die streng sekuriteit van die Manhattan-projek, het die Sowjet-atoomspioene die program suksesvol binnegedring. Die eerste kerntoestel wat ooit ontplof is, was 'n bomontploffing tydens die [[Trinity-kernwapentoets]] wat op 16 Julie 1945 by die ''Alamogordo Bombing and Gunnery Range'' in [[Nieu-Meksiko]] uitgevoer is. ''[[Little Boy]]'' en ''[[Fat Man]]'' bomme is 'n maand later as kernwapens in onderskeidelik [[Hiroshima]] en [[Nagasaki]] gebruik met personeel van Manhattan-projek wat as bommonteringtegnikuste en as wapentegnikuste op die bomwerpers gedien het. In die onmiddellike naoorlogse jare het die Manhattan-projek wapentoetse by die [[Bikini-ringeiland]] uitgevoer as deel van ''Operation Crossroads'', nuwe wapens ontwikkel, die ontwikkeling van die netwerk van nasionale laboratoriums bevorder, mediese navorsing oor radiologie gesteun en die grondslag gelê vir die kernvloot. Dit het beheer oor Amerikaanse navorsing en produksie van kernwapens behou tot die stigting van die Amerikaanse atoomenergiekommissie in Januarie 1947. == Oorsprong == Die ontdekking van [[kernsplyting]] deur die Duitse chemici [[Otto Hahn]] en Fritz Strassmann in 1938, en die teoretiese verklaring daarvan deur [[Lise Meitner]] en Otto Frisch, het die ontwikkeling van 'n [[kernwapen|atoombom]] 'n teoretiese moontlikheid gemaak. Veral by wetenskaplikes wat vlugtelinge uit [[Nazi-Duitsland]] en ander [[fascisme|fascistiese]] lande was, het die vrees bestaan dat 'n Duitse atoombomprojek sou kon ontwikkel.{{sfn|Jones|1985|p=12}} In Augustus 1939 het die Hongaars-gebore fisici [[Leó Szilárd]] en [[Eugene Wigner]] die [[Einstein-Szilárd-brief]] opgestel, waarin gewaarsku word oor die potensiële ontwikkeling van "uiters kragtige bomme van 'n nuwe soort". Dit het die Verenigde State aangespoor om stappe te neem om 'n voorraad uraanerts te bekom en die navorsing van [[Enrico Fermi]] en ander oor kernkettingreaksies te versnel. Die brief is deur [[Albert Einstein]] onderteken en by president [[Franklin D. Roosevelt]] afgelewer. Roosevelt het 'n beroep op Lyman Briggs van die National Bureau of Standards gedoen om as die hoof van die Advieskomitee oor Uraan ondersoek in te stel na die kwessies wat deur die brief geopper is. Briggs het op 21 Oktober 1939 'n vergadering gehou wat deur Szilárd, Wigner en [[Edward Teller]] bygewoon is. Die komitee het in November aan Roosevelt gerapporteer dat uraan "'n moontlike bron van bomme met 'n vernietigingskrag sou bied wat baie groter is as wat tans bekend is."<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=16–20}}.</ref> Die [[Amerikaanse Vloot]] het VS$6&nbsp;000 aan die Columbia-universiteit toegeken, waarvan die meeste spandeer is vir die aankoop van [[grafiet]] deur Enrico Fermi en Szilard. 'n Span professore in Columbia, waaronder Fermi, Szilard, Eugene T. Booth en John Dunning, het die eerste kernsplitsingsreaksie in die Amerikas geskep, wat die werk van Hahn en Strassmann bevestig het. Dieselfde span het 'n reeks prototipe [[kernreaktor]]s (of 'stapels' soos Fermi hulle genoem het) in Pupin Hall in Columbia gebou, maar kon nog nie 'n kettingreaksie bewerkstellig nie.<ref>{{Cite web|url=https://physics.columbia.edu/home/fermi-columbia|title=Fermi at Columbia {{!}} Department of Physics|website=physics.columbia.edu|access-date=29 Julie 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190621185402/https://physics.columbia.edu/home/fermi-columbia|archive-date=21 Junie 2019|url-status=dead}}</ref> Die Advieskomitee vir Uraan het die ''National Defense Research Committee (NDRC) on Uranium'' geword toe die organisasie op 27 Junie 1940 gestig is.<ref>{{harvnb|Rhodes|1986|pp=337–338}}.</ref> Briggs het voorgestel om $167 000 te bestee aan uraan, veral die uraan-235-isotoop, en [[plutonium]], wat in 1940 ontdek is by die Universiteit van Kalifornië.<ref name="Hewlett&Anderson, pp. 40-41" /> Op 28 Junie 1941 onderteken Roosevelt die Uitvoerende Bevel 8807, wat die ''Office of Scientific Research and Development (OSRD)'' tot stand gebring het, met [[Vannevar Bush]] as direkteur.<ref>{{cite web |url=http://www.presidency.ucsb.edu/ws/index.php?pid=16137 |title=Executive Order 8807 Establishing the Office of Scientific Research and Development |date=28 Junie 1941 |access-date=28 Junie 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170917031732/http://www.presidency.ucsb.edu/ws/index.php?pid=16137 |archive-date=17 September 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die kantoor is bemagtig om benewens navorsing, ook groot ingenieursprojekte te bestuur.<ref name="Hewlett&Anderson, pp. 40-41">{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=40–41}}.</ref> Die NDRC-komitee oor uraan het die S-1-afdeling van die OSRD geword; om veiligheidsredes is die woord "uraan" uitgehaal. In Brittanje het Frisch en Rudolf Peierls aan die [[Universiteit van Birmingham]] in Junie 1939 'n deurbraak gemaak gedurende hul ondersoek na die kritieke massa van uraan-235.<ref>{{harvnb|Rhodes|1986|pp=322–325}}.</ref> Hulle berekeninge het daarop gedui dat kritieke massa teen 'n [[grootteorde|orde]] van 10 kilogram (22 pond) geaktiveer sou kon word, wat daarop dui dat so 'n toestel in 'n [[bomwerper]] van daardie tyd gedra sou kon word.<ref name="Hewlett, p. 42">{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=42}}.</ref> Hulle Frisch–Peierls-memorandum in Maart 1940 het die Britse atoombomprojek en die MAUD-komitee<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=39–40}}</ref> van stapel gestuur, wat eenparig aanbeveel het dat die ontwikkeling van 'n atoombom voortgesit word.<ref name="Hewlett, p. 42" /> In Julie 1940 het Brittanje aangebied om die Verenigde State toegang tot sy wetenskaplike navorsing te gee,{{sfn|Phelps|2010|pp=126–128}} en die Tizard Missie se John Tuckcroft het Amerikaanse wetenskaplikes ingelig oor die Britse ontwikkelinge. Hy het ontdek dat die Amerikaanse projek kleiner was as die Britse projek en ook nie so ver gevorderd was nie.{{sfn|Phelps|2010|pp=282–283}} As deel van die wetenskaplike uitruiling is die bevindinge van die MAUD-komitee aan die Verenigde State oorgedra. Een van sy lede, die Australiese fisikus Mark Oliphant, het einde Augustus 1941 na die Verenigde State gevlieg en ontdek dat die inligting wat deur die MAUD-komitee gelewer is nié belangrike Amerikaanse fisici bereik het nie. Oliphant het daarna gepoog om vas te stel waarom die bevindinge van die komitee blykbaar geïgnoreer word. Hy het met die uraan-komitee vergader en Berkeley, Kalifornië, besoek, waar hy met oortuiging met Ernest O. Lawrence gepraat het. Lawrence was voldoende beïndruk om sy eie ondersoek oor uraan te begin. Hy het op sy beurt met James B. Conant, Arthur H. Compton en George B. Pegram gepraat. Die missie van Oliphant was dus 'n sukses; belangrike Amerikaanse fisici was nou bewus van die potensiële krag van 'n atoombom.<ref>{{harvnb|Rhodes|1986|pp=372–374}}.</ref><ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=43–44}}</ref> Op 9 Oktober 1941 het president Roosevelt die atoomprogram goedgekeur nadat hy 'n vergadering met Vannevar Bush en vise-president Henry A. Wallace bygewoon het. Om die program te beheer, stig hy die ''Top Policy Group,'' bestaande uit homself – hoewel hy nooit 'n vergadering bygewoon het nie – Wallace, Bush, Conant, Oorlogsekretaris [[Henry L. Stimson]], en die stafhoof van die leër, generaal [[George C. Marshall]]. Roosevelt het die leër gekies om die projek te bestuur, eerder as die vloot, omdat die leër meer ervaring gehad het met die bestuur van grootskaalse bouprojekte. Hy het ook ingestem om die poging met die Britte te koördineer, en op 11 Oktober het hy 'n boodskap aan die eerste minister, [[Winston Churchill]], gestuur met die voorstel dat hulle oor atoomsake korrespondeer.<ref name="Jones, pp. 30-32">{{harvnb|Jones|1985|pp=30–32}}.</ref> == Lewensvatbaarheid == === Voorstelle === Die S-1-komitee het op 18 Desember 1941 'n vergadering gehou "deurdring met 'n atmosfeer van entoesiasme en dringendheid"<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=35}}.</ref> na die [[aanval op Pearl Harbor]] en die daaropvolgende Amerikaanse oorlogsverklaring teen Japan en daarna teen Duitsland.<ref>{{harvnb|Williams|1960|pp=3–4}}.</ref> Daar is aan drie verskillende tegnieke gewerk vir isotoop-skeiding om uraan-235 van die meer volop uraan-238 te skei. Lawrence en sy span aan die Universiteit van Kalifornië het elektromagnetiese skeiding ondersoek, terwyl Eger Murphree en Jesse Wakefield Beams se span gasdiffusie by die Universiteit van Columbia ondersoek het, en Philip Abelson het navorsing gedoen oor termiese diffusie by die ''Carnegie Institution of Washington'' en later die ''Naval Research Laboratory''. Murphree was ook die hoof van 'n onsuksesvolle skeidingsprojek met behulp van gassentrifuges.<ref>{{harvnb|Nichols|1987|pp=32}}.</ref> Intussen was daar twee strome van navorsing oor [[kernreaktor]]tegnologie. Harold Urey het [[swaarwater]]reaktor navorsing by Columbia gedoen. Arthur Compton het die wetenskaplikes wat by Columbia, Kalifornië en die [[Princeton-universiteit]] onder sy toesig gewerk het, na die Universiteit van Chicago verplaas, waar hy die ''Metallurgical Laboratory'' vroeg in 1942 georganiseer het om plutonium, reaktore en [[grafiet]] as neutronmoderator te bestudeer.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=35–36}}.</ref> Briggs, Compton, Lawrence, Murphree en Urey het op 23 Mei 1942 vergader om die aanbevelings van die S-1-komitee af te handel, waarin gevra word dat al vyf tegnologieë nagestreef moet word. Dit is goedgekeur deur Bush, Conant en brigadier-generaal Wilhelm D. Styer, die stafhoof van majoor-generaal Brehon B. Somervell se verskaffingsdienste (''Supply Services''), wat aangewys is as die leër se verteenwoordiger oor kernsake. Bush en Conant het toe die aanbeveling aan die ''Top Policy Group'' geneem met 'n begrotingsvoorstel van $54&nbsp;miljoen vir konstruksie deur die ''US Army Corps of Engineers'', $31&nbsp;miljoen vir navorsing en ontwikkeling deur OSRD en $5&nbsp;miljoen vir gebeurlikhede in die boekjaar 1943. Die ''Policy Group'' het dit op sy beurt op 17 Junie 1942 aan die president gestuur, wat dit goedgekeur het deur "OK FDR" op die dokument te skryf.<ref name="Jones, pp. 37-39">{{harvnb|Jones|1985|pp=37–39}}.</ref> === Bom-ontwerpkonsepte === [[Lêer:Los Alamos Primer assembly methods.png|duimnael|'n Reeks rowwe sketse, gemaak tydens 'n konferensie in Julie 1942 toe daar verskillende metodes vir die montering van 'n fissie-bom ondersoek is.]] Compton het die teoretiese fisikus [[J. Robert Oppenheimer]] van die Universiteit van Kalifornië gevra om die navorsing oor vinnige neutronberekeninge oor te neem van Gregory Breit, wat op 18 Mei 1942 bedank het weens kommer oor laks operasionele sekuriteit. Sodanige berekening is die sleutel om die kritiese massa en dus wapenontsteking, te bewerkstellig.<ref>{{harvnb|Rhodes|1986|p=416}}.</ref> John H. Manley, 'n fisikus aan die ''Metallurgical Laboratory'', is gevra om Oppenheimer te help deur kontak te maak met en die koördinering van eksperimentele fisikagroepe wat oor die land verspreid was te behartig.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=103}}.</ref> Oppenheimer en Robert Serber van die Universiteit van Illinois het die probleme van [[neutron]]diffusie ondersoek – hoe neutrone in 'n kernkettingreaksie beweeg – en hidrodinamika – hoe die ontploffing wat deur 'n kettingreaksie veroorsaak is, kan optree. Om hierdie werk en die algemene teorie van fissie-reaksies te beoordeel, het Oppenheimer en Fermi in Junie vergaderings by die Universiteit van Chicago en in Julie 1942 met die teoretiese fisici [[Hans Bethe]], John Van Vleck, Edward Teller, Emil Konopinski, Robert vergader Serber, Stan Frankel, en Eldred C. Nelson, laasgenoemde drie oudstudente van Oppenheimer, en eksperimentele fisici Emilio Segrè, Felix Bloch, Franco Rasetti, John Henry Manley en Edwin McMillan. Hulle het tentatief bevestig dat 'n splitsingsbom teoreties moontlik is.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=42–44}}</ref> Daar was nog baie onbekende faktore. Die eienskappe van suiwer uraan-235 was relatief onbekend, net soos dié van plutonium, 'n element wat eers in Februarie 1941 deur Glenn Seaborg en sy span ontdek is. Die wetenskaplikes op die Berkeley-konferensie (Julie 1942) het beoog om plutonium in kernreaktore te skep deurdat uraan-238-atome neutrone sou absorbeer wat deur uraan-235-atome vrygestel is. Op hierdie stadium is geen reaktor gebou nie, en slegs klein hoeveelhede plutonium was beskikbaar by [[siklotron]]e by instellings soos die Universiteit van Washington in St. Louis.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=33–35, 183}}.</ref> Selfs teen Desember 1943 is slegs twee milligram vervaardig. Daar was baie maniere om die splytmateriaal in 'n kritieke massa te rangskik. Die eenvoudigste was om 'n "silindriese prop" deur middel van 'n "peuter" in 'n sfeer van "aktiewe materiaal" te skiet – digte materiaal wat neutrone na binne sou fokus en die reageermassa bymekaar sou hou om die doeltreffendheid daarvan te verhoog.<ref>{{harvnb|Serber|Rhodes|1992|p=21}}.</ref> Hulle het ook ontwerpe ondersoek wat [[sferoïde|sferoïede]] insluit, 'n primitiewe vorm van "inploffing" wat deur Richard C. Tolman voorgestel is, en die moontlikheid van outokatalitiese metodes, wat die doeltreffendheid van die bom sou verhoog wanneer dit ontplof.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=54–56}}</ref> Met inagneming dat die idee van die fissie-bom teoreties afgehandel was–ten minste totdat meer eksperimentele data beskikbaar was–het die Berkeley-konferensie van 1942 'n ander rigting beweeg. Edward Teller versoek vir gesprekke oor 'n kragtiger bom: die "super", wat nou meestal 'n "[[waterstofbom]]" genoem word, wat die ontploffende krag van 'n ontploffende splitsingsbom sou gebruik om 'n [[kernfusie]]-reaksie in [[deuterium]] en [[tritium]] te ontsteek.<ref>{{harvnb|Rhodes|1986|p=417}}.</ref> Teller het skema ná skema voorgestel, maar Bethe het alles verkeerd bewys. Die fusiesidee is opsy gesit om te konsentreer op die vervaardiging van 'n klowingsbom.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=44–45}}</ref> Teller het ook die spekulatiewe moontlikheid geopper dat 'n atoombom die atmosfeer kan "aansteek" as gevolg van 'n hipotetiese samesmeltingsreaksie van stikstofkerne. Bethe bereken dat dit nie kan gebeur nie, en 'n verslag waarin Teller mede-outeur was, het getoon dat "waarskynlik geen self-vermenigvuldigende ketting van kernreaksies sal begin nie."<ref>{{cite web |last=Konopinski |first=E. J |first2=C. |last2=Marvin |first3=Edward |last3=Teller |title=Ignition of the Atmosphere with Nuclear Bombs |issue=LA–602 |publisher=Los Alamos National Laboratory |url=https://fas.org/sgp/othergov/doe/lanl/docs1/00329010.pdf |format=PDF |year=1946 |accessdate=23 November 2008 |ref=harv |archive-date=31 Maart 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200331041344/https://fas.org/sgp/othergov/doe/lanl/docs1/00329010.pdf |url-status=dead }}</ref> In Serber se verslag noem Oppenheimer die moontlikheid van hierdie scenario aan Arthur Compton, wat "onbesonne genoeg was om nie daaroor stil te bly nie." Dit het op die een of ander manier in 'n dokument beland en is na Washington gestuur en is "nooit te ruste gelê nie". == Organisasie == === Manhattan-distrik === Die ingenieurshoof, generaalmajoor Eugene Reybold, het kolonel James C. Marshall in Junie 1942 gekies om hoof van die weermag se deel van die projek te wees. Marshall het 'n skakelkantoor in [[Washington, D.C.]] gevestig, maar sy tydelike hoofkwartier op die 18de verdieping van 270 Broadway in New York opgerig, waar hy administratiewe ondersteuning van die ''Corps of Engineers'' se Noord-Atlantiese Afdeling kon bekom. Dit was naby die Manhattan-kantoor van Stone & Webster, die belangrikste projekkontrakteur, en die Universiteit van Columbia. Hy het toestemming bekom om personeel te werf van sy voormalige bevel, die distrik Syracuse en hy het begin met luitenant-kolonel Kenneth Nichols, wat as sy adjunk aangestel is.<ref name="NYT">{{cite news |last=Broad |first=William J. |url=https://www.nytimes.com/2007/10/30/science/30manh.html |title=Why They Called It the Manhattan Project |newspaper=[[The New York Times]] |date=30 Oktober 2007 |access-date=27 Oktober 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200707172414/https://www.nytimes.com/2007/10/30/science/30manh.html |archive-date=7 Julie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="Jones, pp. 41-44">{{harvnb|Jones|1985|pp=41–44}}.</ref> Omdat die grootste deel van sy taak konstruksie behels, het Marshall in samewerking met die hoof van die ''Corps of Engineers Construction Division'', majoor-generaal Thomas M. Robbins, en sy adjunk, kolonel Leslie Groves, gewerk. Reybold, Somervell en Styer het besluit om die projek "ontwikkeling van plaasvervangende materiaal" te noem, maar Groves meen dat dit die aandag sou trek. Aangesien ingenieursdistrikte gewoonlik die naam van die stad waar hulle geleë was, gedra het, het Marshall en Groves ooreengekom om die leër se deel van die projek die Manhattan-distrik te noem. Dit het op 13 Augustus amptelik geword toe Reybold die opdrag gegee het om die nuwe distrik te stig. Informeel was dit bekend as die Manhattan Engineer District, of MED. Anders as ander distrikte het dit geen geografiese grense gehad nie, en Marshall het die gesag van 'n afdelingsingenieur gehad. Ontwikkeling van plaasvervangende materiale het gebly as die amptelike kode van die projek as geheel, maar is mettertyd deur "Manhattan" vervang.<ref name="Jones, pp. 41-44" /> Marshall het later toegegee dat, "ek het nog nooit van [[kernsplyting]] gehoor nie, maar ek het wel geweet dat jy nie veel van 'n aanleg kon bou nie, nog minder vier daarvan vir $90&nbsp;miljoen".<ref>{{harvnb|Fine|Remington|1972|p=652}}.</ref> 'n Enkele TNT-aanleg wat Nichols destyds in [[Pennsilvanië]] gebou het, het $128&nbsp;miljoen gekos.<ref>{{harvnb|Nichols|1987|p=174}}.</ref> Hulle was ook nie beïndruk met die vae beramings van die omvang van die aanlegte nie, wat Groves vergelyk het om vir 'n spysenier te vra om vir tussen tien en duisend gaste voor te berei. 'n Ondersoekspan van Stone & Webster het reeds 'n terrein vir die produksie-aanlegte gaan soek. Die Oorlogsproduksie-raad het terreine rondom [[Knoxville]], [[Tennessee]] aanbeveel, 'n afgesonderde gebied waar die Tennessee Valley Authority baie elektriese krag kon lewer en die riviere koelwater vir die reaktors kon voorsien. Nadat hy verskeie terreine ondersoek het, het die ondersoekspan een naby Elza, Tennessee, gekies. Conant het aangeraai om dit onmiddellik te bekom en Styer het ingestem, maar Marshall het gewag op die resultate van Conant se reaktoreksperimente voordat hy ingestem het. Van die voornemende prosesse het slegs Lawrence se elektromagnetiese skeiding voldoende gevorder om met die konstruksie te begin. Marshall en Nichols het die hulpbronne wat hulle sou benodig begin bymekaarmaak. Die eerste stap was om 'n hoë prioriteitsbeoordeling vir die projek te kry. Die topwaardes was AA-1 tot AA-4 in dalende volgorde, hoewel daar ook 'n spesiale AAA-gradering was wat vir noodgevalle gereserveer was. Graderings AA-1 en AA-2 was vir noodsaaklike wapens en toerusting, en kolonel Lucius D. Clay, die adjunk-stafhoof by Dienste en Voorsiening van hulpbronne, meen dat die hoogste gradering wat hy kon toeken, AA-3 was, hoewel hy bereid was om op aanvraag 'n AAA-gradering te lewer vir kritieke materiale as dit sou ontstaan.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=57–61}}.</ref> Nichols en Marshall was teleurgesteld; AA-3 was dieselfde prioriteit as Nichols se TNT-aanleg in Pennsilvanië.<ref name="Fine 1972 657">{{harvnb|Fine|Remington|1972|p=657}}.</ref> === Militêre Beleidskomitee === [[Lêer:Trinity Test - Oppenheimer and Groves at Ground Zero 002.jpg|duimnael|[[J. Robert Oppenheimer|Oppenheimer]] en Groves by die oorblyfsels van die Trinity-kerntoets in September 1945, twee maande na die ontploffing van die toets en net na die einde van die Tweede Wêreldoorlog.]] Vannevar Bush het ongeduldig begin raak met die mislukking van kolonel Marshall om die projek vinnig te bevorder, veral die mislukking om die Tennessee-terrein te bekom, die lae prioriteit wat die leër aan die projek toegeken het en die hoofkantoor in New York.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=81}}.</ref> Bush meen dat meer aggressiewe [[leierskap]] nodig is, en het sy kommer met Harvey Bundy en die generaals Marshall, Somervell en Styer bespreek. Hy wou hê dat die projek onder 'n senior beleidskomitee geplaas moet word, met 'n aangewese beampte, verkieslik Styer, as algehele direkteur.<ref name="Fine 1972 657" /> Somervell en Styer het Groves vir die pos gekies en hom op 17 September in kennis gestel van hierdie beslissing, en dat generaal Marshall gelas het dat hy tot brigadier-generaal bevorder word, omdat die gevoel was dat die titel "generaal" meer gerespekteer sou word onder die akademiese wetenskaplikes wat aan die Manhattan-projek werk. Groves se bevel plaas hom direk onder Somervell eerder as Reybold, en kolonel Marshall moet nou aan Groves rapporteer. Groves het sy hoofkwartier in Washington, D.C., op die vyfde verdieping van die gebou wat later as die Harry S Truman-gebou bekend sou staan, gevestig, waar kolonel Marshall sy skakelkantoor gehad het. Hy het op 23 September 1942 die bevel oor die Manhattan-projek oorgeneem. Later die dag het hy 'n vergadering bygewoon deur Stimson, wat 'n [[militêr]]e beleidskomitee in die lewe geroep het, verantwoordelik vir die hoof beleidgroep, bestaande uit Bush (met Conant as plaasvervanger), Styer en skoutadmiraal William R. Purnell. Tolman en Conant is later aangestel as die wetenskaplike adviseurs van Groves.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=44–45}}.</ref> Een van Groves se vroeëre probleme was om 'n direkteur vir Projek Y te vind, die groep wat die bom sou ontwerp en bou. Die voor die hand liggende keuse was een van die drie laboratoriumhoofde, Urey, Lawrence of Compton, maar hulle was nie beskikbaar nie. Compton beveel Oppenheimer aan, wat al deeglik vertroud was met die konsepte vir die ontwerp van 'n bom. Oppenheimer het egter min administratiewe ervaring gehad en het, anders as Urey, Lawrence en Compton, nie 'n [[Nobelprys]] gewen nie, wat volgens baie wetenskaplikes die hoof van so 'n belangrike laboratorium moes wees. Daar was ook kommer oor Oppenheimer se veiligheidstatus, aangesien baie van sy medewerkers kommuniste was, waaronder sy broer, Frank Oppenheimer; sy vrou, Kitty; en sy vriendin, Jean Tatlock. 'n Lang gesprek in Oktober 1942 het Groves en Nichols oortuig dat Oppenheimer die kwessies rakende die oprigting van 'n laboratorium in 'n afgeleë gebied deeglik begryp en as direkteur daarvan aangestel moes word. Groves het persoonlik afstand gedoen van die veiligheidsvereistes en op 20 Julie 1943 'n klaring aan Oppenheimer gegee.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=61–63}}.</ref><ref>{{harvnb|Nichols|1987|pp=72–73}}.</ref> === Samewerking met die Verenigde Koninkryk === Die Britte en Amerikaners het kerninligting uitgeruil, maar aanvanklik nie hul pogings gekombineer nie. Brittanje het pogings van Bush en Conant in 1941 om die samewerking met sy eie projek, met die kodenaam Tube Alloys, te versterk, afgewys omdat hulle huiwerig was om sy tegnologiese voorsprong te deel en die Verenigde State te help om hul eie atoombom te ontwikkel. 'n Amerikaanse wetenskaplike wat 'n persoonlike brief van Roosevelt aan Churchill gebring het om aan alle navorsing en ontwikkeling in 'n Anglo-Amerikaanse projek te betaal, is sleg behandel, en Churchill het nie op die brief geantwoord nie. Die Verenigde State het gevolglik reeds in April 1942 besluit dat indien hulle aanbod van die hand gewys word, hulle alleen moet voortgaan. Die Britte, wat vroeg in die oorlog aansienlike bydraes gelewer het, het nie die middele gehad om so 'n navorsingsprogram deur te voer terwyl hulle vir hul oorlewing veg nie. As gevolg hiervan het Tube Alloys gou agter geraak by sy Amerikaanse eweknie. [[Lêer:Groves and Chadwick.jpg|links|duimnael|Groves gesels met James Chadwick, die hoof van die Britse Sending.]] Die geleentheid vir 'n gelyke vennootskap bestaan egter nie meer nie, soos blyk uit Augustus 1942 toe die Britte onsuksesvol aansienlike beheer oor die projek geëis het terwyl hulle niks van die onkoste betaal het nie. Teen 1943 het die rolle van die twee lande omgekeer;<ref>Villa, Brian L. ''The Second World War as a National Experience: Canada'', 1981</ref> in Januarie het Conant die Britte in kennis gestel dat hulle nie meer kerninligting sou ontvang nie, behalwe in sekere gebiede. Terwyl die Britte geskok was oor die afskaffing van die Churchill-Roosevelt-ooreenkoms, was die hoof van die Kanadese Nasionale Navorsingsraad, C.J. Mackenzie, minder verbaas en het geskryf; ”Ek kan nie help om te voel dat die Britse groep die belangrikheid van hul bydrae [oor] beklemtoon het nie in vergelyking met die Amerikaners.”<ref name="stacey1970">{{harvnb|Stacey|1970|p=517}}</ref> Soos Conant en Bush aan die Britte gesê het, kom die bevel "van bo".<ref>{{harvnb|Bernstein|1976|p=211}}.</ref> Die Britse bedingingsposisie het versleg; die Amerikaanse wetenskaplikes het besluit dat die Verenigde State nie meer hulp van buite nodig het nie, en hulle wou verhoed dat Brittanje na-oorlogse kommersiële toepassings van [[kernenergie]] benut. Die komitee steun, en Roosevelt het daartoe ingestem, om die stroom inligting te beperk tot wat Brittanje tydens die oorlog kon gebruik – veral nie die ontwerp van die bom nie – selfs al het dit die Amerikaanse projek vertraag. Vroeg in 1943 het die Britte opgehou om navorsingswetenskaplikes na Amerika te stuur, en gevolglik het die Amerikaners die deel van inligting totaal gestaak. Die Britte het dit oorweeg om die toevoer van Kanadese [[uraan]] en [[swaarwater]] te beëindig om die Amerikaners te dwing om weer hul inligting te deel, maar Kanada het Amerikaanse voorrade nodig gehad om dit te produseer.<ref>{{harvnb|Bernstein|1976|pp=209–212}}.</ref> Hulle het die moontlikheid van 'n onafhanklike kernprogram ondersoek, maar vasgestel dat dit nie betyds gereed kan wees om die uitslag van die oorlog in [[Europa]] te beïnvloed nie.<ref name="fakley1983">{{cite journal |url=http://www.atomicarchive.com/History/british/index.shtml |title=The British Mission |author=Fakley, Dennis C. |journal=Los Alamos Science |date=Winter–Spring 1983 |issue=7 |pp=186–189}}</ref> Teen Maart 1943 het Conant besluit dat die Britse hulp sommige terreine van die projek sal bevoordeel. James Chadwick en een of twee ander Britse wetenskaplikes was belangrik genoeg dat die bomontwerpspan in Los Alamos hulle nodig gehad het, ten spyte van die gevaar om geheime vir wapenontwerp te openbaar.<ref>{{harvnb|Bernstein|1976|pp=213}}.</ref> In Augustus 1943 onderhandel Churchill en Roosevelt oor die Quebec-ooreenkoms, wat gelei het tot 'n hervatting van die samewerking<ref>{{harvnb|Gowing|1964|pp=168–173}}.</ref> tussen wetenskaplikes wat aan dieselfde probleem werk. Brittanje het egter ingestem tot beperkings op die gegewens vir die bou van grootskaalse produksie-aanlegte wat nodig is vir die bom.<ref>{{harvnb|Bernstein|1976|pp=216–217}}.</ref> Die daaropvolgende Hyde Park-ooreenkoms in September 1944 het hierdie samewerking uitgebrei na die naoorlogse periode.<ref>{{harvnb|Gowing|1964|pp=340–342}}.</ref> Die Quebec-ooreenkoms het die gekombineerde beleidskomitee ingestel om die pogings van die Verenigde State, die Verenigde Koninkryk en Kanada te koördineer. Stimson, Bush en Conant dien as die Amerikaanse lede van die Gekombineerde Beleidskomitee, veldmaarskalk Sir John Dill en kolonel J. J. Llewellin was die Britse lede, en C.D. Howe was die Kanadese lid.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=296}}.</ref> Llewellin keer einde 1943 terug na die Verenigde Koninkryk en word in die komitee vervang deur Sir Ronald Ian Campbell, wat op sy beurt vervang is deur die Britse ambassadeur in die Verenigde State, Lord Halifax, vroeg in 1945. Sir John Dill is in Washington, D.C. oorlede, in November 1944 en is vervang as hoof van die Britse gesamentlike stafsending en as lid van die gekombineerde beleidskomitee deur veldmaarskalk sir Henry Maitland Wilson.<ref>{{harvnb|Gowing|1964|p=234}}.</ref> Toe die samewerking na die Quebec-ooreenkoms hervat word, het die Amerikaners se vooruitgang en uitgawes die Britte verbaas. Die Verenigde State het al meer as $1 miljard (vandag $12 miljard) bestee, terwyl die Verenigde Koninkryk in 1943 ongeveer £ 0,5 miljoen bestee het. Chadwick het dus tot die uiterste mate aangedring op Britse betrokkenheid by die Manhattan-projek en die hoop op 'n onafhanklike Britse projek gedurende die oorlog laat vaar.{{r|fakley1983}} Met Churchill se steun het hy gepoog om te verseker dat elke versoek van Groves om hulp in ag geneem word.<ref>{{harvnb|Gowing|1964|pp=242–244}}.</ref> Die Britse Sending wat in Desember 1943 in die Verenigde State aangekom het, het [[Niels Bohr]], Otto Frisch, [[Klaus Fuchs]], Rudolf Peierls en Ernest Titterton ingesluit.<ref>{{harvnb|Hunner|2004|p=26}}.</ref> Meer wetenskaplikes het vroeg in 1944 opgedaag. Terwyl diegene wat toegewys is aan gasdiffusie wat teen die herfs van 1944 die projek verlaat het, is die 35 wat onder Oliphant saam met Lawrence in Berkeley gewerk het, aan bestaande laboratoriumgroepe toegewys en die meeste het tot die einde van die oorlog aangebly. Die 19 wat na Los Alamos gestuur is, het ook by bestaande groepe aangesluit, hoofsaaklik met betrekking tot inploffing en bomsamestelling, maar nie die plutonium-verwante groepe nie.{{r|fakley1983}} In 'n deel van die Quebec-ooreenkoms is gespesifiseer dat kernwapens nie teen 'n ander land gebruik sal word sonder die onderlinge toestemming van die VSA en die Verenigde Koninkryk nie. In Junie 1945 het Wilson ingestem dat die gebruik van kernwapens teen [[Japan]] as 'n besluit van die Gekombineerde Beleidskomitee opgeteken sou word.<ref>{{harvnb|Gowing|1964|p=372}}.</ref> Die Gekombineerde Beleidskomitee het die Gekombineerde Ontwikkelingstrust in Junie 1944 gestig, met Groves as voorsitter, om uraan- en [[torium]]erts op internasionale markte te bekom. Die [[Demokratiese Republiek die Kongo|Belgiese Kongo]] en Kanada het 'n groot deel van die uraan ter wêreld buite [[Oos-Europa]] gehou, en die Belgiese regering in ballingskap was in Londen. Brittanje het ingestem om die meeste Belgiese erts aan die Verenigde State te gee, omdat hulle nie die grootste deel van die voorraad weens die Amerikaanse beperkings sou gebruik nie.<ref>{{harvnb|Bernstein|1976|pp=223–224}}.</ref> In 1944 koop die trust 1 560 000&nbsp;kg uraanoksiederts van maatskappye wat myne in die Belgiese Kongo bedryf. Om te verhoed dat die Amerikaanse minister van finansies, Henry Morgenthau Jr., oor die projek ingelig word, is 'n spesiale rekening gebruik wat nie onderhewig was aan die gewone ouditering en kontroles nie, 'n trustrekening. Tussen 1944 en die tyd dat hy in 1947 by die trust bedank, deponeer Groves altesaam VS$ 37,5 miljoen in die trust se rekening.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=90, 299–306}}.</ref> Groves waardeer die vroeë Britse atoomnavorsing en die bydraes van die Britse wetenskaplikes tot die Manhattan-projek, maar verklaar dat die Verenigde State ook sonder hul hulp sou kon slaag.{{r|fakley1983}} Hy het ook gesê dat Churchill "die beste vriend was wat die atoombomprojek gehad het [omdat] hy Roosevelt se belangstelling hoog gehou het … Hy het hom net die hele tyd opgewek deur te vertel hoe belangrik hy dink die projek is."{{sfn|Ermenc|1989|p=238}} Die Britse deelname aan oorlogstyd was van deurslaggewende belang vir die sukses van die onafhanklike kernwapenprogram van die Verenigde Koninkryk na die oorlog, toe die McMahon-wet van 1946 Amerikaanse kernsamewerking tydelik beëindig het.{{r|fakley1983}} == Projekaanlegte == <imagemap> Lêer:Manhattan Project US Canada Map 2.svg|duimnael|upright=3.2|senter|'n Seleksie van Amerikaanse en Kanadese plekke wat belangrik was vir die Manhattan-projek. |alt=Map of the United States and southern Canada with major project sites marked circle 50 280 20 [[Calutron|Berkeley, California]] circle 140 400 20 [[Project Camel|Inyokern, California]] circle 170 100 20 [[Hanford Site|Richland, Washington]] circle 220 20 20 [[Trail, British Columbia]] circle 230 270 20 [[Wendover Air Force Base|Wendover, Utah]] circle 290 360 20 [[Monticello, Utah]] circle 320 360 20 [[Uravan, Colorado]] circle 340 440 20 [[Los Alamos Laboratory|Los Alamos, New Mexico]] circle 340 500 20 [[Trinity test|Alamogordo, New Mexico]] circle 610 290 20 [[Ames Project|Ames, Iowa]] circle 660 400 20 [[Mallinckrodt Incorporated|St Louis, Missouri]] circle 710 310 20 [[Argonne National Laboratory|Chicago, Illinois]] circle 730 370 20 [[Newport Chemical Depot|Dana, Indiana]] circle 800 350 20 [[Dayton Project|Dayton, Ohio]] circle 760 540 20 [[Alabama Army Ammunition Plant|Sylacauga, Alabama]] circle 890 390 20 [[P-9 Project|Morgantown, West Virginia]] circle 800 460 20 [[Clinton Engineer Works|Oak Ridge, Tennessee]] circle 910 160 20 [[Montreal Laboratory|Chalk River Laboratories]] circle 920 260 20 [[Rochester, New York]] circle 950 360 20 [[Washington, D.C.]] desc none </imagemap> === Oak Ridge === [[Lêer:Y-12 Shift Change.jpg|duimnael|Skofwisseling by die Y-12-uraanverrykingsaanleg by die Clinton Engineer Works in Oak Ridge, Tennessee, op 11 Augustus 1945. Teen Mei 1945 was 82&nbsp;000 mense in diens van die Clinton Engineer Works.<ref name="Johnson & Jackson pp. 168–169" /> Foto deur die Manhattan-fotograaf Ed Westcott.]] Die dag nadat hy die projek oorgeneem het, het Groves saam met kolonel Marshall 'n treinrit na Tennessee geneem om die voorgestelde terrein daar te ondersoek, en Groves was beïndruk.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=116–117}}.</ref><ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=25–26}}.</ref> Op 29 September 1942 het Robert P. Patterson, die onder-oorlogsekretaris van die Verenigde State, die ''Corps of Engineers'' gemagtig om 56&nbsp;000 akker (23&nbsp;000 ha) grond deur 'n vooraanstaande domein te verkry teen 'n koste van $3,5 miljoen. 'n Bykomende 3&nbsp;000 [[akker]] (1200&nbsp;ha) is daarna verkry. Ongeveer 1&nbsp;000 gesinne is geraak deur die onteieningsbevel wat op 7 Oktober in werking getree het.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=78}}.</ref> Betogings, regsappèlle en 'n 1943-kongresondersoek was tevergeefs.<ref name="Johnson & Jackson, pp. 39-43">{{harvnb|Johnson|Jackson|1981|pp=39–43}}.</ref> Teen die middel van November het die ''U.S. Marshals'' kennisgewings afgelewer vir inwoners om hul plaashuise te ontruim, en konstruksiekontrakteurs te laat intrek.<ref name="Fine&Remington, pp. 663-664">{{harvnb|Fine|Remington|1972|pp=663–664}}.</ref> Sommige families het twee weke kennis gekry om plase wat hul geslagte lank bewoon het, te ontruim;<ref>{{cite web|title=Oak Ridge National Laboratory Review, Vol. 25, Nos. 3 and 4, 2002 |url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev25-34/chapter1.shtml |publisher=ornl.gov |access-date=9 Maart 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090825162412/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev25-34/chapter1.shtml |archive-date=25 Augustus 2009}}</ref> ander het hulle daar gevestig nadat hulle uitgesit is om plek te maak vir die Great Smoky Mountains- Nasionale Park in die 1920's of die Norrisdam in die 1930's.<ref name="Johnson & Jackson, pp. 39-43" /> Die uiteindelike koste van grondverkryging in die gebied, wat eers in Maart 1945 voltooi is, was slegs ongeveer $2,6 miljoen, wat op ongeveer $47 per akker uitgewerk het.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=327–328}}.</ref> Toe die Goewerneur van Tennessee, Prentice Cooper, die openbare proklamasie nommer twee, wat Oak Ridge tot 'n totale uitsluitingsgebied verklaar, wat aldus nié sonder die nodige militêre toestemming betree kon word nie, ontvang, het hy dit in woede opgeskeur.<ref>{{harvnb|Johnson|Jackson|1981|p=49}}.</ref> Oorspronklik bekend as die Kingston Demolition Range, is die terrein vroeg in 1943 amptelik herdoop tot die Clinton Engineer Works (CEW).<ref>{{harvnb|Johnson|Jackson|1981|p=8}}.</ref> Terwyl Stone & Webster op die produksiefasiliteite gekonsentreer het, het die argitektuur- en ingenieursfirma Skidmore, Owings & Merrill 'n residensiële gemeenskap vir 13&nbsp;000 ontwerp en gebou. Die gemeenskap was aan die hange van Black Oak Ridge geleë, waaruit die nuwe stad Oak Ridge sy naam gekry het.<ref>{{harvnb|Johnson|Jackson|1981|pp=14–17}}.</ref> Die teenwoordigheid van die leër op Oak Ridge het in Augustus 1943 toegeneem toe Nichols vir Marshall as hoof van die Manhattan Engineer District vervang het. Een van sy eerste take was om die distrikshoofkwartier na Oak Ridge te verskuif, hoewel die naam van die distrik nie verander het nie.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=88}}.</ref> In September 1943 is die administrasie van gemeenskapsgeriewe aan Turner Construction Company uitgekontrakteer deur middel van 'n filiaal, die Roane-Anderson Company (vir Roane en Anderson Counties, waarin Oak Ridge geleë was).<ref name="Roane-Anderson">{{harvnb|Jones|1985|pp=443–446}}.</ref> Chemiese ingenieurs, onder wie William J. (Jenkins) Wilcox Jr. (1923–2013) en Warren Fuchs, was deel van 'n "verwoede poging" om 10% tot 12% verrykte uraan-235 te vervaardig, bekend as die kodenaam "tuballoy tetroxide", met streng sekuriteit en spoedige goedkeuring vir voorrade en materiaal.<ref>William J. (Bill) Wilcox Jr., Oak Ridge City Historian, Retired Technical Director for the Oak Ridge Y-12 & K-25 Plants, 11 November 2007, [https://web.archive.org/web/20141129042228/http://www.oakridgeheritage.com/images/Early_Days_of_Oak_Ridge_and_Wartime_Y-12.pdf Early Days of Oak Ridge and Wartime Y-12], URL besoek op 22 November 2014</ref> Die bevolking van Oak Ridge brei egter gouer uit as die aanvanklike planne en bereik 'n hoogtepunt van 75&nbsp;000 in Mei 1945, teen daardie tyd was 82&nbsp;000 mense werksaam by die Clinton Engineer Works,<ref name="Johnson & Jackson pp. 168–169">{{harvnb|Johnson|Jackson|1981|pp=168–169}}.</ref> en 10&nbsp;000 by Roane-Anderson.<ref name="Roane-Anderson" /> Die kuns[[fotograaf]], Josephine Herrick, en haar kollega, Mary Steers, het gehelp om die werk by Oak Ridge te dokumenteer.<ref>{{cite web |title=Josephine Herrick's Photo Legacy Comes Into View |url=http://womensenews.org/story/our-history/140918/josephine-herricks-photo-legacy-comes-view |archive-url=https://web.archive.org/web/20150906105122/http://womensenews.org/story/our-history/140918/josephine-herricks-photo-legacy-comes-view |archive-date=6 September 2015 |publisher=Women's enews |access-date=7 September 2015}}</ref> === Los Alamos === [[Lêer:Los Alamos colloquium.jpg|links|duimnael|Fisici vergader in die Los Alamos-laboratorium oor die kernfusiewapen, bekend as "Super" in April 1946. In die voorste ry is Norris Bradbury, John Manley, [[Enrico Fermi]] en J.M.B. (Jerome) Kellogg (1905–1981). Robert Oppenheimer, in die donker jas, is agter Manley; links van Oppenheimer is [[Richard Feynman]]. Die weermagoffisier aan die linkerkant is kolonel Oliver Haywood]] Die idee om ''Projek Y'' by Oak Ridge te vestig, is oorweeg, maar uiteindelik is daar besluit om 'n meer afgeleë plek te vind. Op aanbeveling van Oppenheimer is die soektog na 'n geskikte perseel beperk tot die omgewing van [[Albuquerque, Nieu-Meksiko]], waar Oppenheimer 'n plaas besit het. In Oktober 1942 is majoor John H. Dudley van die Manhattan-distrik gestuur om in die gebied 'n geskikte terrein te identifiseer. Hy het 'n terrein naby Jemez Springs, Nieu-Meksiko, aanbeveel.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=83–84}}.</ref> Op 16 November het Oppenheimer, Groves, Dudley en ander die gebied besoek. Oppenheimer was bang dat die hoë kranse rondom die terrein sy werkers kloustrofobies sou laat voel, terwyl die ingenieurs besorg was oor die moontlikheid van oorstromings. Die geselskap het toe na die omgewing van die Los Alamos Ranch School beweeg. Oppenheimer was beïndruk en het 'n sterk voorkeur vir die terrein uitgespreek, met verwysing na die natuurlike skoonheid en uitsig op die Sangre de Cristo-gebergte, wat volgens hom diegene wat aan die projek sou werk, sou inspireer.<ref>{{harvnb|Fine|Remington|1972|pp=664–665}}.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.lanl.gov/history/road/school-arsenal.shtml |publisher=Los Alamos National Laboratory |title=50th Anniversary Article: Oppenheimer's Better Idea: Ranch School Becomes Arsenal of Democracy |access-date=6 April 2011}}</ref> Die ingenieurs was bekommerd oor die swak toegangspad en of die watertoevoer voldoende sou wees, maar het andersins gevoel dat dit ideaal was.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=66–67}}.</ref> Patterson het die verkryging van die terrein op 25 November 1942 goedgekeur, met die toestemming van $440&nbsp;000 vir die aankoop van die terrein van 22&nbsp;000 hektaar, waarvan altesaam 3&nbsp;600 hektaar reeds in die federale regering se besit was.<ref name="Jones, pp. 328-331" /> Die Minister van Landbou, Claude R. Wickard, het die gebruik van sowat 18&nbsp;100&nbsp;ha van die Amerikaanse Bosdiensgrond aan die Oorlogsdepartement toegestaan "solank die militêre noodsaaklikheid voortduur".<ref>{{cite web |url=http://www.lanl.gov/history/road/pdf/4-8-43.pdf |publisher=Los Alamos National Laboratory |title=Secretary of Agriculture granting use of land for Demolition Range |date=8 April 1943 |access-date=6 April 2011 |archive-date=20 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110420213401/http://www.lanl.gov/history/road/pdf/4-8-43.pdf |url-status=dead }}</ref> Die behoefte aan grond, 'n nuwe pad en later die reg vir 'n 25&nbsp;km lange kragleiding, het uiteindelik grondaankope tydens die oorlogstyd na 18&nbsp;509,1&nbsp;ha laat styg, maar slegs $414&nbsp;971 is bestee.<ref name="Jones, pp. 328-331">{{harvnb|Jones|1985|pp=328–331}}.</ref> Die konstruksie is gekontrakteer aan die M.M. Sundt Company van [[Tucson]], [[Arizona]], met Willard C. Kruger en medewerkers van Santa Fe, Nieu-Meksiko, as argitek en ingenieur. Daar is begin met die werk in Desember 1942. Groves het aanvanklik $300&nbsp;000 toegeken vir konstruksie, drie keer meer as Oppenheimer se skatting, met 'n beplande voltooidatum van 15 Maart 1943. Dit het gou duidelik geword dat die omvang van Projek Y groter was as wat verwag is, en teen die tyd dat Sundt klaar was met konstruksie op 30 November 1943 is meer as $7 miljoen bestee.<ref>{{harvnb|Hunner|2004|pp=31–32}}.</ref> [[Lêer:Los Alamos map.gif|duimnael|Kaart van Los Alamos-terrein, Nieu-Meksiko, 1943–45]] Omdat dit 'n geheime projek was, is na Los Alamos verwys as ''Site Y'' of ''the Hill''.<ref>{{harvnb|Hunner|2004|p=29}}.</ref> Geboortesertifikate van babas wat tydens die oorlog in Los Alamos gebore is, se geboorteplek is as Posbus 1663 in Santa Fe gelys.<ref>{{harvnb|Hunner|2004|p=40}}.</ref> Aanvanklik sou Los Alamos 'n militêre laboratorium gewees het saam met Oppenheimer en ander navorsers wat aan die weermag opdrag sou kon gee. Oppenheimer het so ver gegaan om vir homself 'n uniform van luitenant-kolonel te bestel, maar twee belangrike fisici, Robert Bacher en Isidor Rabi, het die idee afgekeur. Conant, Groves en Oppenheimer het toe 'n kompromis beraam waardeur die laboratorium deur die Universiteit van Kalifornië onder kontrak by die Oorlogdepartement bedryf is.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=230–232}}.</ref> === Chicago === 'n Leër-''Office of Scientific Research and Development'' (OSRD)-raad het op 25 Junie 1942 besluit om 'n loodsaanleg vir plutoniumproduksie in Red Gate Woods suidwes van [[Chicago]] te bou. In Julie het Nichols gereël vir die huur van 415&nbsp;ha van die distrik Cook County Forest Preserve, en kaptein James F. Grafton (1908–1969) is aangestel as gebiedsingenieur in Chicago. Dit het gou geblyk dat die omvang van die bedrywighede te groot was vir die gebied, en daar is besluit om die aanleg by Oak Ridge te bou en 'n navorsings- en toetsfasiliteit in Chicago te behou.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=67–71}}.</ref><ref name="Red Gate Woods" /> Vertragings met die oprigting van die aanleg in Red Gate Woods het Compton daartoe gedwing om die Metallurgical Laboratory te magtig om die eerste kernreaktor onder die stadion van Stagg Field by die Universiteit van Chicago te bou. Die reaktor het 'n enorme hoeveelheid grafietblokke en uraankorrels benodig. Destyds was daar 'n beperkte bron van suiwer uraan. Frank Spedding van die Iowa State Universiteit kon slegs twee kort ton suiwer uraan produseer. 'n Bykomende drie kort ton uraanmetaal is verskaf deur Westinghouse Lamp Plant, wat vinnig deur 'n eksperimentele saamgeflanste proses vervaardig is. 'n Groot vierkantige ballon is deur Goodyear Tyre maatskappy gebou om die reaktor toe te maak.<ref>{{Cite web|title=FRONTIERS Research Highlights 1946–1996|publisher=Office of Public Affairs, Argonne National Laboratory|page=11|osti=770687|doi=10.2172/770687|year=1996|url=https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc725589/m2/1/high_res_d/770687.pdf}}</ref><ref>{{cite journal |last=Walsh|first=John|title=A Manhattan Project Postscript|journal=Science|date=19 Junie 1981|volume=212|pp=1369–1371|url=http://pbadupws.nrc.gov/docs/ML0533/ML053340429.pdf|access-date=23 Maart 2013|issn=0036-8075|doi=10.1126/science.212.4501.1369|pmid=17746246|issue=4501|bibcode= 1981Sci...212.1369W}}</ref> Op 2 Desember 1942 het 'n span onder leiding van Enrico Fermi die eerste kunsmatige selfonderhoudende kern[[kettingreaksie]] begin in 'n eksperimentele reaktor bekend as ''Chicago Pile-1''.<ref>{{cite web |title=CP-1 (Chicago Pile 1 Reactor)|url=http://www.ne.anl.gov/About/reactors/early-reactors.shtml|publisher=Argonne National Laboratory; U.S. Department of Energy|access-date=12 April 2013}}</ref> Die punt waarop 'n reaksie selfonderhoudend word, het bekend geword as "om kritiek te gaan". Compton het die sukses aan Conant in Washington, DC, gerapporteer deur 'n gekodeerde telefoonoproep en gesê: "Die Italiaanse navigator [Fermi] het pas in die nuwe wêreld geland."<ref>{{harvnb|Compton|1956|p=144}}.</ref> In Januarie 1943 het Grafton se opvolger, majoor Arthur V. Peterson, opdrag gegee dat ''Chicago Pile-1'' uitmekaar gehaal moes word en weer by Red Gate Woods saamgestel word, aangesien hy die werking van 'n reaktor as te gevaarlik vir 'n digbevolkte gebied beskou het.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=195–196}}.</ref> Op die Argonne-terrein het ''Chicago Pile-3'', die eerste swaarwaterreaktor, op 15 Mei 1944 kritiek geword.{{sfn|Holl|Hewlett|Harris|1997|p=428}}<ref name="fermi">{{cite journal |last=Fermi |first=Enrico |title=The Development of the first chain reaction pile |journal=Proceedings of the American Philosophical Society |year=1946 |volume=90 |issue=1 |pp=20–24 |jstor=3301034}}</ref> Na die oorlog is die bedrywighede wat by Red Gate oorgebly het, verskuif na die nuwe terrein van die Argonne Nasionale Laboratorium, ongeveer 9,7&nbsp;km daarvandaan.<ref name="Red Gate Woods">{{cite web |url=http://www.lm.doe.gov/SiteA_PlotM/fact_sheet_site_a.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20141026070527/http://www.lm.doe.gov/SiteA_PlotM/fact_sheet_site_a.pdf|archive-date=26 Oktober 2014 |title=Site A/Plot M, Illinois, Decommissioned Reactor Site Fact Sheet |access-date=3 Desember 2012}}</ref> === Hanford === Teen Desember 1942 was daar kommer dat selfs Oak Ridge te naby aan 'n digte bevolkingsentrum ([[Knoxville]]) was in die onwaarskynlike geval van 'n groot kernongeluk. Groves het DuPont in November 1942 gewerf as hoofkontrakteur vir die konstruksie van die plutoniumproduksiekompleks. DuPont is 'n standaardkoste plus vastefooi-kontrak aangebied, maar die president van die maatskappy, Walter S. Carpenter, Jr., wou geen wins van enige aard hê nie en het gevra dat die voorgestelde kontrak gewysig word om die maatskappy uitdruklik uit te sluit in die verkryging van enige patentregte. Dit is aanvaar, maar om wetlike redes is ooreengekom op 'n nominale fooi van een dollar. Na die oorlog het DuPont gevra om vroeg van die kontrak ontslae te raak, en moes 33 sent teruggee.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=58–59}}.</ref> [[Lêer:Hanford workers.jpg|duimnael|Hanford-werkers ontvang hul salarisse by die Western Union-kantoor.]] DuPont het aanbeveel dat die perseel ver geleë moet wees van die bestaande uraanproduksie-aanleg by Oak Ridge.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=68–69}}.</ref> In Desember 1942 stuur Groves kolonel Franklin Matthias en DuPont-ingenieurs na potensiële terreine. Matthias het berig dat Hanford Site naby Richland, Washington, 'ideaal was in feitlik alle opsigte'. Dit was geïsoleer en naby die [[Columbiarivier]], wat voldoende water kon voorsien om die reaktore wat die plutonium sou produseer, af te koel. Groves het die terrein in Januarie besoek en die Hanford Engineer Works (HEW) gestig, met die kodenaam "Site W".<ref>Jones, Vincent (1985). Manhattan: The Army and the Atomic Bomb (PDF). Washington, D.C.: United States Army Center of Military History.bl 108–111</ref> Ondersekretaris Patterson het op 9 Februarie sy goedkeuring verleen en $5 miljoen toegewys vir die verkryging van 16 000 hektaar grond in die gebied. Die federale regering het ongeveer 1 500 inwoners van White Bluffs en Hanford, en nabygeleë nedersettings, asook die Wanapum en ander stamme wat die gebied gebruik het, hervestig. 'n Geskil het met boere ontstaan oor vergoeding vir gewasse wat reeds geplant is voordat die grond verkry is. Waar skedules dit toelaat, het die weermag toegelaat dat die oes geoes word, maar dit was nie altyd moontlik nie. Die proses vir die verkryging van grond het gesloer en is nie voor die einde van die Manhattan-projek in Desember 1946 voltooi nie.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=342}}.</ref> Die geskil het nie die werk vertraag nie. Alhoewel die vordering met die ontwerp van die reaktor by Metallurgical Laboratory en DuPont nie genoegsaam gevorder het om die omvang van die projek akkuraat te voorspel nie, is daar in April 1943 'n begin gemaak met fasiliteite vir ongeveer 25 000 werkers, waarvan die helfte na verwagting op die perseel sou woon. Teen Julie 1944 was ongeveer 1 200 geboue opgerig en byna 51 000 mense het in die konstruksiekamp gewoon. As gebiedsingenieur het Matthias algehele beheer oor die terrein uitgeoefen.<ref>{{harvnb | Jones | 1985 | pp = 452–457}}.</ref> Op die hoogtepunt was die konstruksiekamp die derde-hoogsbevolkte stad in die staat Washington.<ref>{{harvnb | Thayer | 1996 | p = 16}}.</ref> Hanford het 'n vloot van meer as 900 busse bestuur, meer as die stad Chicago.<ref>{{harvnb | Jones | 1985 | p = 401}}.</ref> Soos Los Alamos en Oak Ridge, was Richland 'n afgesperde gemeenskap met beperkte toegang, maar dit het meer soos 'n Amerikaanse bloeistad gelyk: die militêre profiel was laer en fisieke veiligheidselemente soos hoë heinings, torings en waghonde was minder waarneembaar.<ref>{{harvnb | Jones | 1985 | pp = 463–464}}.</ref> === Kanadese terreine === ==== Brits-Columbië ==== Cominco het sedert 1930 elektrolitiese waterstof in Trail, [[Brits-Columbië]], vervaardig. Harold Urey het in 1941 voorgestel dat die aanleg swaarwater sou kon produseer. By die bestaande aanleg van $10 miljoen wat 3 215 selle gehad het wat 75 MW hidroëlektriese krag verbruik, is sekondêre elektroliseselle gevoeg om die [[deuterium]]konsentrasie in die [[water]] van 2,3% tot 99,8% te verhoog. Vir hierdie proses het Hugh Taylor van Princeton 'n [[platinum]]-op-[[koolstof]]katalisator vir die eerste drie fases ontwikkel, terwyl Urey 'n [[nikkel]]-chroomtrioksied een vir die vierde stadium toring ontwikkel het. Die finale koste was $ 2,8 miljoen. Die Kanadese regering het eers in Augustus 1942 van die projek verneem. Die swaarwaterproduksie van Trail het in Januarie 1944 begin en het voortgegaan tot 1956. Swaarwater van Trail is gebruik vir ''Chicago Pile 3'', die eerste reaktor wat swaarwater en natuurlike uraan gebruik, wat kritiek gegaan het op 15 Mei 1944.<ref name="Waltham, pp. 8-9">{{harvnb|Waltham|2002|pp=8–9}}.</ref> ==== Ontario ==== Die Chalk River, [[Ontario]]-terrein, is gestig om die geallieerde pogings by die Montreal-laboratorium te huisves, weg van 'n stedelike gebied. 'n Nuwe gemeenskap is in Deep River, Ontario, gebou om hostelle en fasiliteite vir die spanlede te bied. Die terrein is gekies vir die nabyheid van die industriële vervaardigingsgebied van Ontario en [[Quebec]], en die nabyheid van 'n spoornodus langs 'n groot militêre basis, Kamp Petawawa. Dit is aan die Ottawarivier geleë en het toegang tot voldoende water gehad. Die eerste direkteur van die nuwe laboratorium was Hans von Halban. Hy is in Mei 1944 vervang deur John Cockcroft, wat op sy beurt opgevolg is deur Bennett Lewis in September 1946. 'n Loodsreaktor bekend as ZEEP (''zero-energy experimental pile ↔'' nul-energie eksperimentele stapel) word die eerste Kanadese reaktor, en die eerste wat buite die Verenigde State voltooi is, toe dit in September 1945 kritiek gegaan het. ZEEP het tot 1970 vir navorsing in gebruik bly.<ref>{{cite web |url=http://www.sciencetech.technomuses.ca/english/whatson/zeep.cfm |archive-url=https://web.archive.org/web/20140306233719/http://www.sciencetech.technomuses.ca/english/whatson/zeep.cfm |archive-date=6 March 2014 |title=ZEEP – Canada's First Nuclear Reactor |publisher=Canada Science and Technology Museum}}</ref> 'n Groter 10 MW NRX-reaktor, wat tydens die oorlog ontwerp is, is voltooi en het in Julie 1947 krities gegaan.<ref name="Waltham, pp. 8-9" /> ==== Noordwestelike gebiede ==== Die Eldorado-myn by Port Radium in die [[Noordwestelike gebiede]] was 'n bron van uraanerts.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=8, 62}}.</ref> === Swaarwater-terreine === Alhoewel DuPont se voorkeurontwerpe vir die kernreaktors helium verkoeling en grafiet as moderator gebruik het, het DuPont steeds belang gestel om swaarwater as rugsteun te gebruik, in geval die grafietreaktorontwerp om die een of ander rede onuitvoerbaar sou wees. Vir hierdie doel is beraam dat 3 kort ton (2,7 t) swaarwater per maand benodig word. Die P-9-projek was die regeringsnaam vir die produksieprogram vir swaarwater. Aangesien die aanleg by Trail, wat toe in aanbou was, 0,5 kort ton (0,45 ton) per maand kon lewer, was ekstra kapasiteit nodig. Groves het DuPont daarom gemagtig om swaarwatergeriewe by die Morgantown Ordnance Works, naby Morgantown, [[Wes-Virginië]], te vestig; by die Wabash River Ordnance Works, naby Dana en Newport, Indiana; en by die Alabama Ordnance Works, naby Childersburg en Sylacauga, [[Alabama]]. Alhoewel dit bekend staan as Ordnance Works en daarvoor betaal word onder die Ordnance Department kontrakte, is dit gebou en bedryf deur die ''Army Corps of Engineers''. Die Amerikaanse aanlegte het 'n ander proses gebruik as die van Trail; swaarwater is deur [[distillasie]] onttrek, en gebruik die effens hoër [[kookpunt]] van swaar water.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=107–108}}.</ref><ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=201–202}}.</ref> == Uraan == === Erts === [[Lêer:Shinkolobwe.jpg|duimnael|Die meeste uraan wat in die Manhattan-projek gebruik is, kom van die Shinkolobwe-myn in die Belgiese Kongo.]] Die belangrikste grondstof vir die projek was uraan, wat as [[brandstof]] vir die reaktore gebruik is, as voerder wat in plutonium omskep is, en in sy verrykte vorm in die kernwapen self. Daar was vier bekende neerslae van uraan in 1940: in [[Colorado]], in die noorde van Kanada, in Joachimsthal in [[Tsjeggo-Slowakye]] en in die Belgiese Kongo.<ref>{{harvnb|Smyth|1945|p=39}}.</ref> Almal behalwe Joachimstal was onder die gealieerders se beheer. In 'n opname van November 1942 is vasgestel dat voldoende hoeveelhede uraan beskikbaar is om aan die vereistes van die projek te voldoen.<ref>{{harvnb|Smyth|1945|p=92}}</ref> Nichols het met die ministerie van buitelandse sake gereël dat uitvoerbeheer op uraanoksied geplaas word en onderhandel word vir die aankoop van 1200 kort ton (1 100 ton) uraanerts uit die Belgiese Kongo wat in 'n pakhuis op [[Staten-eiland]] gestoor is en die oorblywende voorrade gemynde erts wat in die Kongo gestoor word. Hy het met Eldorado Gold Mines onderhandel vir die aankoop van erts by die raffinadery in Port Hope, Ontario, en die versending daarvan in lotte van 100 ton. Die Kanadese regering het daarna die aandele van die maatskappy gekoop totdat dit 'n beherende belang verkry het.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=85–86}}.</ref> Alhoewel hierdie aankope voldoende voorsien het om in oorlogse behoeftes te voorsien, het die Amerikaanse en Britse leiers tot die gevolgtrekking gekom dat dit in hul lande se belang was om soveel moontlik van die uraanafsettings ter wêreld te verkry. Die rykste bron van erts was die Shinkolobwe-myn in die Belgiese Kongo, maar dit is oorstroom en toegemaak. Nichols het sonder sukses gepoog om die heropening en die verkoop van die toekomstige produksie aan die Verenigde State te onderhandel met Edgar Sengier, die direkteur van die maatskappy wat die myn besit, die Union Minière du Haut-Katanga.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=295}}.</ref> Die aangeleentheid is toe deur die Gekombineerde Beleidskomitee oorgeneem. Aangesien 30 persent van Union Minière se voorraad deur Britse belange beheer is, het die Britte die leiding geneem in onderhandelinge. Sir John Anderson en ambassadeur John Winant het 'n ooreenkoms met Sengier en die Belgiese regering in Mei 1944 aangekondig vir die heropening van die myn en 1720 kort ton erts om teen $ 1,45 per pond te koop.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=285–288}}.</ref> Om die afhanklikheid van die Britte en Kanadese vir erts te voorkom, het Groves ook gereël dat die Amerikaanse Vanadium Corporation-voorraad in Uravan, [[Colorado]], gekoop word. Uraanmynbou in Colorado het ongeveer 800 kort ton erts opgelewer. Mallinckrodt Ingelyf in [[St. Louis]], [[Missouri]], het die rou erts geneem en in [[salpetersuur]] opgelos om uraannitraat te produseer. [[Eter (chemie)|Eter]] is dan bygevoeg in 'n vloeistof-vloeistof-ekstraksieproses om die onsuiwerhede van die uraannitraat te skei. Dit is dan verhit tot uraan-trioksied, wat tot hoogs suiwer uraniumdioksied gereduseer is.<ref>{{harvnb|Ruhoff|Fain|1962|pp=3–9}}.</ref> Teen Julie 1942 het Mallinckrodt 'n ton suiwer oksied per dag geproduseer, maar dit was aanvanklik moeiliker vir kontrakteurs Westinghouse en Metal Hydrides.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|p=31}}</ref> Die produksie was te stadig en die gehalte was onaanvaarbaar laag. 'n Spesiale tak van die Metallurgical Laboratory is gestig by Iowa State College in Ames, [[Iowa]], onder Frank Spedding om alternatiewe te ondersoek. Dit het bekend geword as die Ames-projek, en die Ames-proses het in 1943 beskikbaar geword.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=87–88}}.</ref> <gallery mode="packed" caption=" Uraanverwerking by Ames " heights="250px"> Lêer:Ames Process pressure vessel lower.jpg| 'n " Bom" (drukvat) wat uraan halides en opofferingsmetaal bevat, waarskynlik [[magnesium]], word in 'n oond laat sak. Lêer:Ames Process pressure vessel remnant slag after reaction.jpg| Na die reaksie is die binnekant van 'n bom bedek met oorblyfsel metaal. Lêer:Ames Process uranium biscuit.jpg|'n "Koekie" van uraanmetaal van die [[redoksreaksie]]. </gallery> === Isotoopskeiding === Natuurlike uraan bestaan uit 99,3% uraan-238 en 0,7% uraan-235, maar slegs laasgenoemde is skeibaar. Die chemies identiese uraan-235 moet fisies van die meer volop isotoop geskei word. Verskeie metodes is oorweeg vir uraanverryking, waarvan die meeste by Oak Ridge uitgevoer is.<ref>{{harvnb|Smyth|1945|pp=154–156}}.</ref> Die mees voor die hand liggende tegnologie, die sentrifuge, het misluk, maar elektromagnetiese skeiding, gasvormige diffusie en termiese diffusietegnologieë was suksesvol en het tot die projek bygedra. In Februarie 1943 het Groves die idee gekry om die uitset van sommige aanlegte as die inset vir ander te gebruik.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=157}}.</ref> [[Lêer:Clinton Engineer Works.png|duimnael|senter|upright=3.2| Oak Ridge het verskeie uraan-skeidingstegnologieë gehad. Die Y-12 elektromagnetiese skeidingsaanleg is regs bo. Die gasvormige diffusie-aanlegte K-25 en K-27 is links onder, naby die S-50 termiese diffusie-aanleg. Die X-10 was vir plutoniumproduksie.|alt=Contour map of the Oak Ridge area. There is a river to the south, while the township is in the north.]] ==== Sentrifuges ==== Die sentrifugeproses is in April 1942 as die enigste belowende skeidingsmetode beskou.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=22–23}}.</ref> Jesse Beams het gedurende die dertigerjare so 'n proses aan die Universiteit van Virginië ontwikkel, maar het tegniese probleme ondervind. Die proses het hoë [[Omwentelinge per minuut|rotasiesnelhede]] vereis, maar teen sekere snelhede het harmoniese vibrasies ontwikkel wat dreig om die masjinerie uitmekaar te ruk. Dit was dus nodig om vinnig deur hierdie snelhede te versnel. In 1941 begin hy werk met uraanhexafluoried, die enigste bekende gasvormige verbinding van uraan, en kan uraan-235 skei. In Columbia het Urey Karl Cohen die proses laat ondersoek, en hy het 'n wiskundige teorie opgestel wat dit moontlik maak om 'n sentrifugale skeidingseenheid te ontwerp, wat Westinghouse onderneem het om te bou.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=30}}.</ref> Die opskaling daarvan tot 'n produksie-aanleg was 'n groot tegniese uitdaging. Urey en Cohen beraam dat die vervaardiging van 'n kilogram uraan-235 per dag tot 50 000 sentrifuges met rotors van 1 meter, of 10 000 sentrifuges met 4 meter rotors benodig, as aanvaar kan word dat rotors van 4 meter gebou kon word. Die vooruitsig om soveel rotors aanhoudend teen hoë spoed te laat werk, was uitdagend,<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=64}}.</ref> en toe Beams sy eksperimentele apparaat in werking stel, het hy slegs 60% van die voorspelde opbrengs behaal, wat daarop dui dat meer sentrifuges benodig sou word. Beams, Urey en Cohen het daarna begin werk aan 'n reeks verbeterings wat beloof het om die doeltreffendheid van die proses te verhoog. Gereelde mislukkings van [[Elektriese motor|motors]], aste en [[Laer (toestel)|laers]] teen hoë snelhede het die werk aan die loodsaanleg egter vertraag.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=96–97}}.</ref> In November 1942 is die sentrifugeproses deur die Militêre Beleidskomitee laat vaar na aanbeveling van Conant, Nichols en August C. Klein van Stone & Webster.<ref>{{harvnb|Nichols|1987|p=64}}.</ref> Alhoewel die sentrifugemetode deur die Manhattan-projek laat vaar is, het navorsing daaroor na die oorlog aansienlik gevorder met die bekendstelling van die sentrifuge van die Zippe-tipe, wat in die [[Sowjetunie]] ontwikkel is deur Duitse ingenieurs.<ref>{{harvnb | Kemp. | 2012 | pp = 281–287}}.</ref> Uiteindelik het dit die voorkeurmetode geword vir die skeiding van die uraan-isotoop, omdat dit baie goedkoper is as die ander skeidingsmetodes wat tydens die Tweede Wêreldoorlog gebruik is.<ref>{{harvnb | Kemp | 2012 | pp = 291–297}}.</ref> ==== Elektromagnetiese skeiding ==== Elektromagnetiese isotoopskeiding is ontwikkel deur Lawrence aan die Universiteit van Kalifornië se stralingslaboratorium. Hierdie metode gebruik toestelle wat bekend staan as kalutrons, 'n samestelling van die standaard laboratoriummassaspektrometer en die siklotronmagneet. Die naam is afgelei van die woorde Kalifornië, universiteit en [[siklotron]].<ref name="Jones, pp. 117-119">{{harvnb|Jones|1985|pp=117–119}}.</ref> In die [[Elektromagnetisme|elektromagnetiese proses]] het 'n magnetiese veld gelaaide deeltjies afgeweer volgens massa.<ref>{{harvnb|Smyth|1945|pp=164–165}}.</ref> Die proses was nie wetenskaplik elegant of industrieel doeltreffend nie.<ref name="Fine & Remington, p. 684">{{harvnb|Fine|Remington|1972|p=684}}.</ref> In vergelyking met 'n gasdiffusie-aanleg of 'n kernreaktor, sal 'n elektromagnetiese skeidingsaanleg meer skaars materiaal verbruik, meer arbeidskrag benodig en meer kos om te bou. Die proses is nietemin goedgekeur omdat dit gebaseer is op bewese tegnologie en dus minder risiko's inhou. Boonop kan dit in fases gebou word en vinnig industriële kapasiteit bereik.<ref name="Jones, pp. 117-119" /> [[Lêer:Alpha 1 racetrack, Uranium 235 electromagnetic separation plant, Manhattan Project, Y-12 Oak Ridge.jpg|links|duimnael|Alpha I baan by  Y-12]] Marshall en Nichols het ontdek dat die elektromagnetiese isotoopskeidingproses 5 000 kort ton (4 500 ton) [[koper]] sou benodig, wat skaars was op daardie stadium. [[Silwer]] kon dit egter vervang in 'n verhouding van 11:10. Op 3 Augustus 1942 het Nichols met die minister van finansies, Daniel W. Bell, vergader en gevra vir die oordrag van 6 000 ton silwerstawe uit die West Point Bullion-bewaarplek. "Jongman", het Bell vir hom gesê, "jy dink miskien aan silwer in ton, maar die Tesourie sal altyd aan silwer in troois-onse dink!"<ref>{{harvnb|Nichols|1987|p=42}}.</ref> Uiteindelik is 14 700 kort ton (13 300 ton; 430 000 000 troois-onse) gebruik.<ref name="Jones, p. 133" /> Die silwerstawe van 1 000 troois-onse (31&nbsp;kg) is in silindriese biljette gegiet en na Phelps Dodge in Bayway, [[New Jersey]], geneem, waar dit in stroke van 15,9&nbsp;mm dik, 76&nbsp;cm breed en 12 meter lank verwerk is. Hierdie is deur Allis-Chalmers in Milwaukee, Wisconsin, op magnetiese spoele gewikkel. Na die oorlog is al die masjinerie afgebreek en skoongemaak, en die vloerplanke onder die masjinerie is opgeruk en verbrand om klein hoeveelhede silwer te herwin. Uiteindelik het slegs 'n geringe hoeveelheid van die silwer verlore gegaan.<ref name="Jones, p. 133">{{harvnb|Jones|1985|p=133}}.</ref><ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=153}}.</ref> Die laaste silwer is in Mei 1970 terugbesorg.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=67}}.</ref> Verantwoordelikheid vir die ontwerp en konstruksie van die elektromagnetiese skeidingsaanleg, wat Y-12 genoem word, is in Junie 1942 deur die S-1-komitee aan Stone & Webster toegewys. Die ontwerp vereis vyf eerste verwerkingseenhede, bekend as Alpha bane, en twee eenhede vir finale verwerking, bekend as Beta bane. In September 1943 het Groves die bou van nog vier bane, bekend as Alpha II, goedgekeur. Die bouwerk het in Februarie 1943 begin.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=126–132}}.</ref> [[Lêer:" The Calutron Girls" Y-12 Oak Ridge 1944 Large Format (32093954911) (2).jpg|duimnael|Die "''Calutron Girls''" was jong vroue wat kalutron-kontrolepanele op Y-12 gemonitor het. Gladys Owens, wat op die voorgrond sit, was nie bewus van waarby sy betrokke was nie, totdat sy hierdie foto 50 jaar later op 'n openbare toer deur die fasiliteit gesien het. Foto deur Ed Westcott.<ref>{{cite web|url=http://smithdray1.net/angeltowns/or/go.htm|title=The Calutron Girls|publisher=SmithDRay|access-date=22 Junie 2011}}</ref>]] Toe die aanleg in Oktober volgens skedule eksperimenteel in werking gestel word, het die vakuumtenks van 14 ton vanweë die krag van die magnete uit lyn gebly, en moes dit veiliger vasgeheg word. 'n Ernstiger probleem het ontstaan toe die magnetiese spoele begin kortsluit het. In Desember het Groves beveel dat 'n [[magneet]] oopgebreek moes word, en daar was handvol [[roes]] in die magneet. Groves het toe beveel dat die bane afgebreek en die magnete na die fabriek teruggestuur moes word. Daar is 'n beitsfabriek op die terrein opgerig om die pype en toebehore skoon te maak.<ref name="Fine & Remington, p. 684" /> Die tweede Alpha I was eers einde Januarie 1944 in werking, die eerste Beta en eerste en derde Alpha I het in Maart aanlyn gekom en die vierde Alpha I was in April in werking. Die vier Alpha II bane is tussen Julie en Oktober 1944 voltooi.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=138–139}}.</ref> Tennessee Eastman is gekontrakteer om Y-12 op die gewone koste plus vaste fooi-basis te bestuur, met 'n fooi van $ 22 500 per maand plus $ 7 500 per baan vir die eerste sewe bane en $ 4 000 per addisionele baan.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=140}}.</ref> Die kalutrons word aanvanklik deur wetenskaplikes van Berkeley bedryf om probleme uit te stryk en 'n redelike bedryfsnelheid te behaal. Hulle is toe oorgegee aan opgeleide Tennessee Eastman-operateurs wat slegs 'n hoërskoolopleiding gehad het. Nichols het eenheidsproduksiegegewens vergelyk en Lawrence daarop gewys dat die jong ''hillbilly'' meisies beter presteer as sy doktorsgraad werkers. Hulle het ingestem tot 'n produksiewedloop en Lawrence verloor, 'n morele hupstoot vir die Tennessee Eastman-werkers en toesighouers. Die meisies is "soos soldate opgelei om nie te redeneer nie", terwyl "die wetenskaplikes hulle nie kon weerhou van tydrowende ondersoek na die oorsaak van selfs geringe skommelinge in die meters nie."<ref>{{harvnb|Nichols|1987|p=131}}.</ref> Y-12 het die uraan-235-inhoud aanvanklik tussen 13% en 15% verryk en die eerste paar honderd gram hiervan in Maart 1944 na Los Alamos gestuur. Slegs 1 deel in 5.825 van die uraanvoer het as finale produk verskyn. Baie van die res is in die proses oor toerusting gemors. Moeilike herstelpogings het gehelp om die produksie teen 10% van die uraan-235 voer teen Januarie 1945 te verhoog. In Februarie het die Alpha-bane effens verrykte voer (1,4%) van die nuwe S-50 termiese diffusie-aanleg ontvang. Die volgende maand het dit verbeterde voer (5%) ontvang van die K-25 gasdiffusie-aanleg. Teen Augustus het K-25 uraan geproduseer wat voldoende verryk is om direk in die Beta-bane in te voer.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=143–148}}.</ref> ==== Gasdiffusie ==== Die belowendste, maar ook die uitdagendste metode vir isotoop skeiding, was gasdiffusie. Graham se wet bepaal dat die effusietempo van 'n gas omgekeerd eweredig is met die vierkantswortel van die molekulêre massa, dus in 'n boks wat 'n semi-deurlaatbare membraan en 'n mengsel van twee gasse bevat, sal die ligter molekules vinniger uit die houer beweeg as die swaarder molekules. Die gas wat die houer verlaat, is ietwat verryk deur die ligter molekules, terwyl die oorblywende gas ietwat meer uitgeput is. Die idee was dat sulke bokse in 'n kaskades van pompe en membrane gevorm kon word, met elke opeenvolgende stadium 'n effens meer verrykte mengsel voortbring. Navorsing na die proses is aan die Universiteit van Columbia uitgevoer deur 'n groep wat Harold Urey, Karl P. Cohen en John R. Dunning insluit.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=30–32, 96–98}}</ref> [[Lêer:K-25 aerial view.jpg|links|duimnael|Oak Ridge K-25 – aanleg]] In November 1942 het die Militêre Beleidskomitee die bou van 'n 600-fase gasdiffusie-aanleg goedgekeur.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=108}}.</ref> Op 14 Desember het M. W. Kellogg 'n aanbod aanvaar om die aanleg, met die kodenaam K-25, te bou. 'n Koste plus vaste fooi-kontrak is beding, wat uiteindelik $ 2,5 miljoen beloop. 'n Afsonderlike korporatiewe entiteit genaamd Kellex is vir die projek geskep, onder leiding van Percival C. Keith, een van Kellogg se vise-presidente.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=150–151}}.</ref> Die proses het geweldige tegniese probleme ondervind. Die baie korrosiewe gas uraanhexafluoried (UF6) moes gebruik word, aangesien geen plaasvervanger gevind kon word nie. Die motors en pompe moet vakuumdig wees en die grootste probleem was die ontwerp van die versperring, wat sterk, poreus en bestand teen korrosie deur uraanhexafluoried moes wees. Die beste keuse hiervoor blyk [[nikkel]] te wees. Edward Adler en Edward Norris het 'n gaasversperring van gegalvaniseerde nikkel geskep. 'n Loodsaanleg in ses fases is in Columbia gebou om die proses te toets, maar die Norris-Adler-prototiepe blyk te broos te wees. 'n Mededingende versperring is ontwikkel uit poeiernikkel deur Kellex, die Bell Telephone Laboratories en die Bakelite Corporation. In Januarie 1944 beveel Groves die Kellex-versperring in produksie gaan.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=154–157}}.</ref><ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=126–127}}.</ref> Die ontwerp van Kellex vir K-25 vereis 'n vierverdieping-0,80 km lange U-vormige struktuur wat 54 aangrensende geboue bevat. Dit is in nege afdelings verdeel. Hierbinne was selle van ses fases. Die selle kan onafhanklik of agtereenvolgens binne 'n afdeling bedryf word. Net so kan die gedeeltes afsonderlik of as deel van 'n enkele kaskade bedryf word. 'n Landopname-span het met die bouwerk begin deur die terrein van 2,0 km2 (500 hektaar) in Mei 1943 uit te merk. Die werk aan die hoofgebou het in Oktober 1943 begin, en die loodsaanleg in ses fases was op 17 April 1944 gereed vir gebruik. Groves het die boonste stadiums van die aanleg gekanselleer en Kellex gelas om eerder 'n syvoedingseenheid van 540 stadiums, wat bekend geword het as K-27, te ontwerp en te bou. Kellex het die laaste eenheid op 11 September 1945 aan die bedryfskontrakteur Union Carbide and Carbon oorgedra. Die totale koste, insluitend die K-27-aanleg wat ná die oorlog voltooi is, beloop $ 480 miljoen.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=158–165}}.</ref> Die produksie-aanleg is in Februarie 1945 in gebruik geneem, en namate kaskade na kaskade aanlyn gekom het, het die kwaliteit van die produk toegeneem. Teen April 1945 het K-25 'n verryking van 1,1% bereik en die produksie van die S-50 termiese diffusie-aanleg is as voer gebruik. Sommige produkte wat die volgende maand geproduseer is, is tot byna 7% verryk. In Augustus is die laaste van die 2 892 fases in gebruik geneem. K-25 en K-27 bereik hul volle potensiaal in die vroeë naoorlogse periode, toe hulle die ander produksie-aanlegte verbygegaan het en die prototipes word vir 'n nuwe generasie aanlegte.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=167–171}}.</ref> ==== Termiese diffusie ==== Die termiese diffusieproses was gebaseer op Sydney Chapman en David Enskog se teorie, wat verklaar het dat wanneer 'n gemengde gas deur 'n temperatuurgradiënt gaan, die swaarder geneig is om aan die koue punt te konsentreer en die ligter aan die warm punt. Aangesien warm gasse geneig is om te styg en koel stowwe neig om te daal, kan dit gebruik word as 'n middel vir isotope skeiding. Hierdie proses is die eerste keer in 1938 deur Klaus Clusius en Gerhard Dickel in Duitsland gedemonstreer.<ref>{{harvnb|Smyth|1945|pp=161–162}}.</ref> Dit is ontwikkel deur Amerikaanse vlootwetenskaplikes, maar was nie een van die verrykingstegnologieë wat aanvanklik gekies is vir gebruik in die Manhattan-projek nie. Dit was hoofsaaklik as gevolg van twyfel oor die tegniese uitvoerbaarheid daarvan, maar die interdiens-wedywering tussen die leër en die vloot het ook 'n rol gespeel.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=172}}.</ref> Die Naval Research Laboratory het die navorsing voortgesit onder leiding van Philip Abelson, maar daar was weinig kontak met die Manhattan-projek tot April 1944, toe kaptein William S. Parsons, die vlootoffisier wat verantwoordelik was vir die ontwikkeling van wapens in Los Alamos, Oppenheimer nuus gebring het oor die vooruitgang wat gemaak is in die Vloot se eksperimente met termiese diffusie. Oppenheimer het aan Groves geskryf en voorgestel dat die uitset van 'n termiese diffusie-aanleg in Y-12 gevoer kan word. Groves het 'n komitee saamgestel wat bestaan het uit Warren K. Lewis, Eger Murphree en Richard Tolman om die idee te ondersoek, en hulle het beraam dat 'n termiese verspreidingsaanleg van $ 3,5 miljoen 50 kilogram uraan per week tot byna 0,9% uraan-235 kon verryk. Groves het die konstruksie daarvan op 24 Junie 1944 goedgekeur.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=175–177}}.</ref> [[Lêer:S50plant.jpg|duimnael|Die S-50-aanleg is die donker gebou links bo agter die Oak Ridge-kragstasie (met rookstapels).]] Groves het die H. K. Ferguson Company van Cleveland, Ohio, gekontrakteer om die termiese diffusie-aanleg, wat as S-50 aangewys is, te bou. Groves se adviseurs, Karl Cohen en W. I. Thompson van Standard Oil,<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=170–172}}.</ref> het beraam dat dit ses maande sou duur om te bou. Groves het Ferguson net vier gegee. Planne vereis dat 15&nbsp;m hoë diffusiekolomme gerangskik in 21 rakke aangebring moet word. Binne elke kolom was drie konsentriese buise. Stoom, verkry uit die nabygeleë K-25-kragstasie teen 'n druk van 690 kPa en 'n temperatuur van 285 °C, het afwaarts gevloei deur die binneste 32 mm-nikkelpyp, terwyl water teen 68 ° C deur die buitenste ysterpyp opwaarts gevloei het. Die uraanhexafluoried het in die middelste koperpyp gevloei en isotoop-skeiding van die uraan het tussen die nikkel- en koperpype plaasgevind.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=178–179}}.</ref> Die werk het op 9 Julie 1944 begin, en die S-50 het in September gedeeltelik begin werk. Ferguson het die aanleg bedryf deur 'n filiaal bekend as Fercleve. Die aanleg het in Oktober net 4,8&nbsp;kg (0,852% uraan-235) geproduseer. Lekkasies het die volgende paar maande die produksie beperk en gedwing om stil te staan, maar in Junie 1945 het dit 5 770&nbsp;kg opgelewer.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=180–183}}.</ref> Teen Maart 1945 was al 21 produksierakke in gebruik. Aanvanklik is die produksie van S-50 in Y-12 gevoer, maar vanaf Maart 1945 is al drie verrykingprosesse in serie uitgevoer. S-50 het die eerste fase geword, wat van 0,71% tot 0,89% verryk het. Hierdie materiaal is in die gasvormige diffusieproses in die K-25-aanleg gevoer, wat 'n produk vervaardig het wat tot ongeveer 23% verryk is. Dit is op sy beurt gevoer in Y-12,<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=300–302}}.</ref> wat dit opgestoot het tot ongeveer 89%, voldoende vir kernwapens.<ref name="Hansen, p. 112">{{harvnb|Hansen|1995b|p=V-112}}.</ref> == Totale produksie van U-235 == Ongeveer 50 kilogram uraan wat tot 89% uraan-235 verryk is, is teen Julie 1945 aan Los Alamos gelewer.<ref name="Hansen, p. 112" /> Die hele 50&nbsp;kg is saam met ongeveer 50% verrykte materiaal (dus gemiddeld ongeveer 85% verryk), is in [[Little Boy]] gebruik.<ref name="Hansen, p. 112" /> == Plutonium == Die tweede ontwikkelingslyn wat deur die Manhattan-projek nagestreef is, het die splytsbare element [[plutonium]] gebruik. Alhoewel daar klein hoeveelhede plutonium in die natuur bestaan, is die beste manier om groot hoeveelhede van die element te verkry in 'n kernreaktor, waarin natuurlike uraan deur neutrone gebombardeer word. Die uraan-238 word oorgedra in uraan-239, wat vinnig verval, eers in neptunium-239 en daarna in plutonium-239.<ref name="Smyth, pp. 130-132" /> Slegs 'n klein hoeveelheid van die uraan-238 sal getransformeer word, dus moet die plutonium chemies van die oorblywende uraan, van enige aanvanklike onsuiwerhede en van ander splytingsprodukte geskei word.<ref name="Smyth, pp. 130-132">{{harvnb|Smyth|1945|pp=130–132}}.</ref> === X-10 Grafietreaktor === [[Lêer:X10 Reactor Face.jpg|duimnael|Werkers laai uraansilinders in die X-10 grafietreaktor.]] In Maart 1943 begin DuPont met die bou van 'n plutonium-aanleg op 'n terrein van 0,5 hektaar (0,5 km2) by Oak Ridge. Bedoel as 'n loodsaanleg vir die groter produksie fasiliteite by Hanford, het dit 'n lugverkoelde X-10 grafietreaktor, 'n chemiese skeidingsaanleg en ondersteuningsfasiliteite ingesluit. Aangesien die daaropvolgende besluit geneem is om 'n waterverkoelde reaktore in Hanford te bou, was slegs die skeidingsaanleg vir chemiese middels as 'n ware loodsaanleg gebruik.<ref name="Jones, pp. 204-206">{{harvnb|Jones|1985|pp=204–206}}.</ref> Die X-10 grafietreaktor het bestaan uit 'n groot blok [[grafiet]], 7,3&nbsp;m lank aan elke kant, met 'n gewig van ongeveer 1500 kort ton (1400 ton), omring deur 'n 2,1&nbsp;m hoë digtheids[[beton]] as 'n bestralingskerm.<ref name="Jones, pp. 204-206" /> Die grootste probleme is ondervind met die uraansilinders wat deur Mallinckrodt en Metal Hydrides vervaardig is. Dit moes op die een of ander manier in [[aluminium]] bedek word om [[korrosie]] te vermy en die ontsnap van fissiemateriaal in die verkoelingstelsel te verhoed. Die Grasselli Chemical Company het probeer om 'n warm dompelproses te ontwikkel sonder sukses. Intussen het Alcoa probeer om dit met metaal omhulsels te bedek. 'n Nuwe proses vir vloeistoflose sweiswerk is ontwikkel en 97% van die omhulsels het 'n standaard [[vakuum]]toets geslaag, maar hoë temperatuurtoetse het 'n mislukkingskoers van meer as 50% aangedui. Nietemin het die produksie in Junie 1943 begin. Die Metallurgiese Laboratorium het uiteindelik 'n verbeterde sweistegniek ontwikkel met behulp van General Electric, wat in Oktober 1943 by die produksieproses ingesluit is.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=208–210}}.</ref> Bygewoon deur Fermi en Compton, het die X-10 grafietreaktor op 4 November 1943 krities geraak met ongeveer 30 kort ton (27 t) uraan. 'n Week later is die voorraad verhoog tot 36 kort ton (33 ton), wat die [[kragopwekking]] verhoog tot 500 kW, en teen die einde van die maand is die eerste 500 mg plutonium geskep.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=211}}.</ref> Wysigings met verloop van tyd het die krag in Julie 1944 tot 4 000 kW verhoog. X-10 het tot Januarie 1945 as produksie-aanleg bedryf, toe dit vir navorsingsaktiwiteite oorgedra is.<ref name="Jones 1985 209">{{harvnb|Jones|1985|p=209}}.</ref> === Hanford-reaktore === Alhoewel 'n lugverkoelde ontwerp vir die reaktor by Oak Ridge gekies is om vinnige konstruksie te vergemaklik, is dit besef dat dit onprakties sou wees vir die veel groter produksiereaktore. Aanvanklike ontwerpe deur die Metallurgical Laboratory en DuPont het [[helium]] gebruik om af te koel voordat hulle vasgestel het dat 'n waterverkoelde reaktor eenvoudiger, goedkoper en vinniger sou bou.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=78–82}}.</ref> Die ontwerp het eers op 4 Oktober 1943 beskikbaar geword; intussen het Matthias hom daarop toegespits om die Hanford-terrein te verbeter deur akkommodasie op te rig, die paaie te verbeter, 'n spoorwegskakelaarpunt te bou en die elektrisiteits-, water- en telefoonlyne op te gradeer. Net soos by Oak Ridge, was die moeilikste probleem die omhulsels van die uraansilinders, wat in Hanford in Maart 1944 ondervind is. Hulle is skoongemaak in chemikalieë om vuilheid en onsuiwerhede te verwyder, gedoop in gesmelte [[brons]], [[tin]] en [[aluminium]]-silikonallooi, toegemaak met behulp van hidrouliese perse, en dan bedek met behulp van boogsweis in 'n [[argon]]atmosfeer. Uiteindelik is hulle aan 'n reeks toetse onderwerp om gate of foutiewe sweislasse op te spoor. Teleurstellend het die meeste omhulselbrandstof aanvanklik nie die toetse geslaag nie, wat gelei het tot 'n opbrengs van slegs 'n handvol omhulselbrandstof per dag. Maar daar is bestendige vordering gemaak en teen Junie 1944 het die produksie toegeneem tot op die punt dat dit blyk dat daar genoeg omhulselbrandstof beskikbaar sou wees om Reaktor B in Augustus 1944 volgens skedule te begin.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=222–226}}.</ref> [[Lêer:Hanford B-Reactor Area 1944.jpg|duimnael|Lugfoto van Hanford B-reaktor-gebied, Junie 1944]] Daar is op 10 Oktober 1943 begin met werk op die reaktor B, die eerste van ses beplande 250 MW-reaktore.<ref>{{harvnb|Thayer|1996|p=139}}.</ref> Die reaktorkomplekse het letters A tot F gekry, met B-, D- en F-terreine wat gekies is om eerste te ontwikkel, omdat dit die afstand tussen die reaktore sou maksimaliseer het. Dit was die enigste wat tydens die Manhattan-projek gebou is.<ref>{{harvnb|Hanford Cultural and Historic Resources Program|2002|p=1.16}}</ref> Sowat 390 kort ton (350 ton) staal, 13 300 kubieke meter beton, 50 000 betonblokke en 71 000 betonstene is gebruik om die gebou van 37 meter hoog te bou. Die bou van die reaktor self is in Februarie 1944 begin.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=216–217}}.</ref> Dopgehou deur Compton, Matthias, DuPont se Crawford Greenewalt, [[Leona Woods]] en Fermi, wat die eerste uraansilinder ingevoer het, is die reaktor begin laai op 13 September 1944. Gedurende die volgende paar dae is 838 buise gelaai en die reaktor het krities geraak. Kort ná middernag op 27 September het die operateurs die beheerstawe begin onttrek om die produksie te begin. Eers het alles goed voorgekom, maar omstreeks 03:00 het die kragvlak begin daal en teen 06:30 het die reaktor heeltemal afgeskakel. Die koelwater is ondersoek om te sien of daar lekkasie of besoedeling is. Die volgende dag het die reaktor weer begin, net om weer afgeskakel te word.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=304–307}}.</ref><ref name="Jones, pp. 220-223">{{harvnb|Jones|1985|pp=220–223}}.</ref> Fermi het Chien-Shiung Wu gekontak, wat die oorsaak van die probleem geïdentifiseer het as neutronvergiftiging deur xenon-135, wat 'n [[halfleeftyd]] van 9,2 uur het.<ref>{{harvnb|Howes|Herzenberg|1999|p=45}}.</ref> Fermi, Woods, Donald J. Hughes en John Archibald Wheeler bereken toe die kerndeursnit van xenon-135, wat 30 000 keer die uraan blyk te wees.<ref>{{harvnb|Libby|1979|pp=182–183}}.</ref> Die DuPont-ingenieur George Graves het afgewyk van die oorspronklike ontwerp van die Metallurgiese Laboratorium waarin die reaktor 1 500 buise in 'n sirkel gerangskik het, en nog 504 buise bygevoeg om die hoeke in te vul. Die wetenskaplikes het oorspronklik dit as 'n vermorsing van tyd en geld beskou, maar Fermi besef dat die reaktor deur al 2 004 buise te laai, die vereiste energievlak kon bereik en plutonium doeltreffend kon vervaardig.<ref>{{harvnb|Thayer|1996|p=10}}.</ref> Reaktor D is op 17 Desember 1944 begin en reaktor F op 25 Februarie 1945.<ref name="Thayer 1996 141">{{harvnb|Thayer|1996|p=141}}.</ref> === Skeidingsproses === [[Lêer:Hanford Engineer Works.png|links|duimnael|Kaart van die Hanford-terrein. Spoorweë flank die aanlegte na die noorde en suide. Reaktore is die drie noordelikste rooi blokkies, langs die Columbia-rivier. Die skeidingsaanlegte is die onderste twee rooi vierkante van die groepering suid van die reaktore. Die onderste rooi vierkant is die 300-gebied.]] Intussen het die chemici die probleem oorweeg oor hoe plutonium van uraan geskei kan word as die chemiese eienskappe daarvan nie bekend was nie. Met die klein hoeveelhede plutonium wat in 1942 by die Metallurgiese Laboratorium beskikbaar was, het 'n span onder Charles M. Cooper 'n [[lantaan]]fluoriedproses ontwikkel vir die skeiding van uraan en plutonium, wat gekies is vir die loodskeidingsaanleg. 'n Tweede skeidingsproses, die bismutfosfaatproses, is daarna ontwikkel deur Seaborg en Stanly G. Thomson.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=184–185}}.</ref> Hierdie proses het gewerk deur plutonium tussen sy +4- en +6-[[oksidasietoestand]]e te skuif in 'n oplossings van bismutfosfaat. In die eersgenoemde proses het die plutonium 'n neerslag gevorm; in laasgenoemde het dit in oplossing gebly en die ander produkte het die neerslag gevorm.<ref>{{harvnb|Hanford Cultural and Historic Resources Program |2002|pp=2-4.15–2-4.18<!-- "2" is the chapter, and each page of chapter 2 has a number. In this case the pages run from 2–4.15 to 2–4.18 -->}}</ref> Greenewalt het die bismutfosfaatproses verkies weens die [[korrosie]]we aard van lantaanfluoried, en dit is gekies vir die Hanford-skeidingsaanlegte.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=204–205}}.</ref> Nadat X-10 plutonium begin vervaardig het, is die loodskeidingsaanleg op die proef gestel. Die eerste besending is tot 40% verryking verwerk, maar gedurende die volgende paar maande is dit verhoog tot 90%.<ref name="Jones 1985 209" /> In Hanford is die installasies in die 300-gebied aanvanklik vooropgestel. Dit bevat geboue om materiale te toets, uraan voor te berei en die montering van instrumente vir [[kalibrasie]]. In een van die geboue was die omhulsel apparatuur vir die uraansilinders, terwyl die ander 'n klein toetsreaktor bevat. Ondanks die hoë prioriteit wat daaraan toegeken is, het die werk aan die 300-gebied agter geraak as gevolg van die unieke en ingewikkelde aard van die 300-fasiliteite en die tekort aan arbeid en materiaal in die oorlogstyd.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=214–216}}.</ref> Vroeë planne vereis dat die bou van twee skeidingsaanlegte in elk van die gebiede wat bekend staan as 200-Wes en 200-Oos. Dit is vervolgens verminder tot twee, die T- en U-aanlegte in 200-Wes en een, die B-aanleg, in 200-Oos.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=212}}.</ref> Elke skeidingsaanleg het bestaan uit vier geboue: 'n prosesselgebou of ''canyon'' (bekend as 221), 'n konsentrasiegebou (224), 'n suiweringsgebou (231) en 'n loods (213). Die prosesselgebou was elk 240 meter lank en 20 meter breed. Elkeen het bestaan uit veertig selle van 17,7 x 13 x 20 voet (5,4 by 4,0 by 6,1&nbsp;m).<ref>{{harvnb|Thayer|1996|p=11}}.</ref> Die werk het op 221-T en 221-U in Januarie 1944 begin, met eersgenoemde voltooi in September en laasgenoemde in Desember. Die gebou van 221-B het in Maart 1945 gevolg. Vanweë die hoë radioaktiwiteitsvlakke moes alle werk in die skeidingsaanlegte deur afstandbeheer met 'n geslote kringtelevisie gedoen word, iets wat in 1943 ongehoord was. Onderhoud was van 'n oorhoofse hyskraan en spesiaal ontwerpte gereedskap gedoen. Die 224 geboue was kleiner omdat hulle minder materiaal gehad het om te verwerk, en dit was minder [[radioaktief]]. Die geboue 224-T en 224-U is op 8 Oktober 1944 voltooi en 224-B volg op 10 Februarie 1945. Die suiweringsmetodes wat uiteindelik in 231-W gebruik is, was nog onbekend toe die bouwerk op 8 April 1944 begin is, maar die aanleg was voltooi en die metodes is teen die einde van die jaar gekies.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=219–222}}.</ref> Op 5 Februarie 1945 het Matthias die eerste aflewering van 80&nbsp;g 95% verrykte suiwer plutoniumnitraat aan 'n koerier van Los Alamos in [[Los Angeles]] afgelewer.<ref name="Thayer 1996 141" /> === Wapenontwerp === [[Lêer:Thin Man plutonium gun bomb casings.jpg|duimnael|'n Ry van ''Thin Man''-omhulsels. [[Pampoenbom|''Fat Man'']]-omhulsels is in die agtergrond sigbaar.]] In 1943 is ontwikkelingspogings gerig op 'n kanonloopontwerp-tipe splitsingswapen met plutonium genaamd ''Thin Man''. Aanvanklike navorsing oor die eienskappe van plutonium is gedoen met behulp van siklotron-gegenereerde plutonium-239, wat uiters suiwer was, maar slegs in baie klein hoeveelhede geskep kon word. Los Alamos het in April 1944 die eerste monster plutonium van die Clinton X-10-reaktor ontvang en binne enkele dae het Emilio Segrè 'n probleem ontdek: die reaktorgemaakte plutonium het 'n hoër konsentrasie plutonium-240 gehad, wat tot vyf keer die spontane splitsing tot gevolg gehad het as die tempo van siklotronplutonium.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=226–229}}</ref> Seaborg het in Maart 1943 korrek voorspel dat sommige van die plutonium-239 'n [[neutron]] sou absorbeer en plutonium-240 sou word.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=226–229}}</ref> Dit het die reaktor plutonium nie geskik gemaak vir gebruik in 'n kanonloopontwerpbom nie. Die plutonium-240 sou die kettingreaksie te vinnig begin, wat 'n te vroeë ontsteking sou veroorsaak waarin genoeg energie vrystel word om die kritieke massa sodanig te versprei dat slegs 'n minimale hoeveelheid plutonium krities word ('n sisser). 'n Vinniger kanonloopontwerp is voorgestel, maar dit was as onprakties gereken. Die moontlikheid om die isotope te skei is oorweeg en afgekeur, aangesien plutonium-240 selfs moeiliker is om van plutonium-239 te skei as uraan-235 van uraan-238.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=242–244}}</ref> [[Lêer:Fat Man design model.png|links|duimnael|'n Inploffingtipe kernwapen]] Die werk aan 'n alternatiewe metode van bomontwerp, bekend as inploffing, is vroeër onder leiding van die fisikus Seth Neddermeyer begin. Inploffing het [[plofstof]] gebruik om 'n subkritiese sfeer van skeibare materiaal in 'n kleiner en digter vorm onder geweldige druk te stel. Wanneer die splitsingsatome nader aan mekaar gepak word, neem die snelheid van neutronopvangs toe en word dit 'n kritieke massa. Die metaal hoef slegs 'n baie kort afstand te beweeg, dus word die kritieke massa in baie minder tyd geaktiveer as wat dit met die kanonloopmetode sou gedoen word.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=312–313}}.</ref> Neddermeyer se ondersoeke na inploffing in 1943 en vroeë 1944 het belofte getoon, maar ook duidelik gemaak dat die probleem vanuit 'n teoretiese en ingenieursoogpunt baie moeiliker sou wees as die kanonloopontwerp.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=129–130}}</ref> In September 1943 het [[John von Neumann]], wat ervaring gehad het met gevormde ladings wat in pantser-deurdringende rondtes gebruik word, aangevoer dat inploffing nie net die gevaar van vroeë ontsteking en 'n sisser-reaksie sou verminder nie, maar dat die gesplete materiaal meer doeltreffend gebruik sou word.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=246}}.</ref> Hy het voorgestel om 'n sferiese konfigurasie te gebruik in plaas van die silindriese vorm waarmee Neddermeyer gewerk het.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=130–131}}</ref> Teen Julie 1944 het Oppenheimer tot die gevolgtrekking gekom dat plutonium nie in 'n kanonloopontwerp gebruik kan word nie, en het hy gefokus op inploffing. Die versnelde werk op 'n inploffingsontwerp, met die kodenaam ''Fat Man'', het in Augustus 1944 begin toe Oppenheimer 'n omvattende herorganisasie van die Los Alamos-laboratorium in werking gestel het om op inploffing te fokus.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=245–248}}</ref> Twee nuwe groepe is in Los Alamos geskep om die inploffingswapen te ontwikkel, die Afdeling X (vir plofstowwe) onder leiding van die plofstofkenner George Kistiakowsky en Afdeling G (vir ''gadget'') onder Robert Bacher.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=311}}.</ref><ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|p=245}}</ref> Die nuwe ontwerp wat von Neumann en Afdeling T (vir teorie), veral Rudolf Peierls, ontwerp het, gebruik plofbare lense om die ontploffing in 'n sferiese vorm te fokus deur 'n kombinasie van beide stadige en vinnige hoë plofstof te gebruik.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|p=294-296}}</ref> Die ontwerp van lense wat met die regte vorm en snelheid ontplof het, blyk stadig, moeilik en frustrerend te wees.<ref name="Hoddeson et al, pp. 294-296">{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=294–296}}</ref> Verskeie plofstowwe is getoets voordat daar op samestelling B as die vinnige plofstof en baratol as die stadige plofstof besluit is.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|p=299}}</ref> Die finale ontwerp lyk soos 'n sokkerbal met 20 seshoekige en 12 vyfhoekige lense, wat elk ongeveer 36&nbsp;kg weeg. Om die ontploffing net reg te kry, was vinnige, betroubare en veilige elektriese ontstekers nodig, waarvan daar twee vir elke lens vir betroubaarheid was.<ref name="Hansen. p. V-123" /> Daar is dus besluit om ontploffendedraad-ontstekers te gebruik, 'n nuwe uitvinding wat in Los Alamos ontwikkel is deur 'n groep onder leiding van Luis Alvarez. 'n Kontrak vir die vervaardiging daarvan is aan [[Raytheon]] gegee.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=301–307}}</ref> Om die voorkoms van konvergerende skokgolwe te bestudeer, het Robert Serber die RaLa-eksperiment bedink, wat die kortstondige radio-isotoop [[Lantaan]]-140 gebruik, 'n kragtige bron van [[gammastraling]]. Die gammastraalbron is in die middel van 'n metaalsfeer geplaas, omring deur die plofbare lense, wat weer in 'n ionisasiekamer was. Hierdeur kon [[x-strale]] van die inploffing geneem word. Die lense is hoofsaaklik ontwerp met behulp van hierdie reeks toetse.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=148–154}}</ref> In sy geskiedenis van die Los Alamos-projek skryf David Hawkins: "RaLa het die belangrikste enkele eksperiment geword wat die finale bomontwerp beïnvloed".<ref>{{harvnb|Hawkins|Truslow|Smith|1961|p=203}}.</ref> Binne die plofstof was 'n 110&nbsp;mm dik aluminiumstooter, wat 'n gladde oorgang van die plofstof met 'n relatiewe lae digtheid na die volgende laag bied, die 76&nbsp;mm dik omhulsel van natuurlike uraan. Die belangrikste taak was om die kritieke massa so lank as moontlik bymekaar te hou, maar dit sou ook neutrone terug in die kern reflekteer. Sommige dele daarvan kan ook splyt. Om vroeë detonasie deur 'n eksterne neutron te voorkom, is die omhulsel in 'n dun laag [[Boor (element)|boor]] bedek.<ref name="Hansen. p. V-123" /> 'n Polonium-berillium-gemoduleerde neutroninisieerder, bekend as 'n "kastaiing" omdat sy vorm soos 'n [[seekastaiing]] lyk,<ref>{{harvnb|Hansen|1995a|p=I-298}}.</ref> is ontwikkel om die kettingreaksie op presies die regte oomblik te begin.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=235}}.</ref> Hierdie werk met die chemie en metallurgie van radioaktiewe [[polonium]] is gelei deur Charles Allen Thomas van die Monsanto maatskappy en het bekend geword as die Dayton Project.<ref>{{harvnb|Gilbert|1969|pp=3–4}}.</ref> Toetsing het tot 500 curies per maand polonium benodig, wat Monsanto kon lewer.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=308–310}}</ref> Die hele samestelling was in 'n duralumin-bomomhulsel om dit teen koeëls en lugafweer te beskerm.<ref name="Hansen. p. V-123">{{harvnb|Hansen|1995b|p=V-123}}.</ref> [[Lêer:Remote handling of a kilocurie source of radiolanthanum.jpg|duimnael|Afstandhantering van 'n kilocurie-bron van radiolantaan vir 'n RaLa-eksperiment in Los Alamos.]] Die uiteindelike taak van die metallurge was om vas te stel hoe plutonium in 'n [[sfeer]] geplaas kan word. Die probleme het duidelik geword toe pogings om die digtheid van plutonium te meet, teenstrydige resultate opgelewer het. Aanvanklik is geglo dat besoedeling die oorsaak was, maar gou is vasgestel dat daar meervoudige allotrope van plutonium was.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=244–245}}.</ref> Die brose α-fase wat by kamertemperatuur bestaan, verander in die plastiese β-fase by hoër temperature. Die aandag is toe verskuif na die selfs meer smeebare δ-fase wat normaalweg in die 300 ° C tot 450 ° C reeks bestaan. Daar is gevind dat dit stabiel was by kamertemperatuur as dit met [[aluminium]] gelegeer is, maar aluminium gee neutrone uit wanneer dit met [[alfadeeltjie]]s gebombardeer word, wat die probleem voor die ontsteking sal vererger. Die metallurge het toe 'n plutonium-[[gallium]]-[[legering]] probeer wat die δ-fase stabiliseer en warm gepers kan word in die gewenste sferiese vorm. Aangesien gevind is dat plutonium maklik korrodeer, is die bol met [[nikkel]] bedek.<ref>{{harvnb|Baker|Hecker|Harbur|1983|pp=144–145}}</ref> Die werk was gevaarlik. Aan die einde van die oorlog moes die helfte van die ervare chemici en metallurge met plutonium van die werk verwyder word toe onaanvaarbare hoë vlakke van die element in hul [[urine]] voorgekom het.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|p=288}}</ref> 'n Geringe brand in Los Alamos in Januarie 1945 het die vrees laat ontstaan dat 'n brand in die plutoniumlaboratorium die hele stad kon besoedel, en Groves het die bou van 'n nuwe fasiliteit vir plutoniumchemie en metallurgie, wat bekend geword het as die DP-terrein, goedgekeur.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|p=290}}</ref> Die hemisfere vir die eerste plutoniumput (of kern) is geproduseer en afgelewer op 2 Julie 1945. Nog 23 hemisfere het op 23 Julie gevolg en is drie dae later afgelewer.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=330–331}}</ref> === Trinity === ''Hoofartikel:'' [[Trinity-kernwapentoets]] Vanweë die ingewikkeldheid van 'n wapen van die inploffingtipe is daar besluit dat 'n aanvanklike toets, ten spyte van die vermorsing van splytingsmateriaal, nodig sou wees. Groves het die toets goedgekeur, onderhewig daaraan dat die [[radioaktiewe]] materiaal herwin word. Daar is dus aandag aan 'n beheerde sissel gegee, maar Oppenheimer het eerder gekies vir 'n volskaalse kerntoets, met die kodenaam ''Trinity''.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=465}}.</ref> [[Lêer:Trinity device readied.jpg|links|duimnael|Die ''gadget'' word na die bo-punt van die toring gehys vir die finale aanmekaarsit. ]] In Maart 1944 is die beplanning vir die toets toegewys aan Kenneth Bainbridge, 'n professor in [[fisika]] aan [[Harvard-universiteit]], wat onder Kistiakowsky werk. Bainbridge het die bomterrein naby die Alamogordo Leër vliegveld as die plek vir die toets gekies.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=318–319}}.</ref> Bainbridge het saam met kaptein Samuel P. Davalos gewerk aan die bou van die Trinity-basis kampfasiliteite, wat barakke, pakhuise, werkswinkels, 'n plofstofsmagasyn en 'n winkel ingesluit het.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=478–481}}.</ref> Groves het nie na die vooruitsig uitgesien om aan 'n Senaatskomitee die verlies van 'n miljard dollar se plutonium te verduidelik nie. Daarom is 'n silindriese opbergvat met die kodenaam ''Jumbo'' gebou om die radioaktiewe materiaal te herwin in geval van 'n mislukking. Die oppervlakte was 7,6&nbsp;m lank en 3,7&nbsp;m breed en is deur Babcock & Wilcox in Barberton, [[Ohio]], met 214 kort ton (194 ton) yster en staal vervaardig. Dit is in 'n spesiale spoorwegwa na 'n sylyn in Pope, [[Nieu-Mexiko]], gebring, en is die laaste 40 kilometer na die toetsterrein vervoer op 'n sleepwa wat deur twee trekkers getrek is.<ref>̺{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=174–175}}</ref> Met die aankoms was die vertroue in die inploffingsmetode egter hoog genoeg, en die beskikbaarheid van plutonium was voldoende dat Oppenheimer besluit het om dit nie te gebruik nie. In plaas daarvan is dit bo-op 'n staaltoring 730 meter van die wapen geplaas as 'n basiese aanduiding van hoe kragtig die ontploffing sou wees. Uiteindelik oorleef ''Jumbo'', alhoewel die toring nie het nie, en voeg dit by die mening dat ''Jumbo'' suksesvol 'n sisselontploffing sou kon oorleef het.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=365–367}}</ref><ref name="Jones, p. 512">{{harvnb|Jones|1985|p=512}}.</ref> 'n Voor-toetsontploffing is op 7 Mei 1945 uitgevoer om die instrumente te kalibreer. 'n Houttoetsplatform is 800 meter (730&nbsp;m) vanaf die ontploffingspunt opgerig en met [[TNT-ekwivalent|100 kort ton]] (91 ton) TNT gepak met kernsplytingsprodukte in die vorm van 'n bestraalde uraanlak uit Hanford, wat opgelos en in buise gegiet is. Hierdie ontploffing is waargeneem deur Oppenheimer en Groves se nuwe adjunkbevelvoerder, generaal-brigadier Thomas Farrell. Die voortoets het [[data]] opgelewer wat noodsaaklik was vir die Trinity-toets.<ref name="Jones, p. 512" /><ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=360–362}}</ref> Vir die werklike toets is die wapen, met die bynaam "''the gadget''", bo-op 'n staaltoring van 30 meter gehys, aangesien ontploffing op daardie hoogte 'n beter aanduiding sou gee van hoe die wapen sou funksioneer as dit van 'n [[bomwerper]] laat val word. Ontploffing in die lug het die energie wat direk op die teiken toegedien is, gemaksimeer en minder kernuitval veroorsaak. Die apparaat is op 13 Julie onder toesig van Norris Bradbury in die nabygeleë McDonald-plaashuis gemonteer, en die volgende dag versigtig teen die toring opgetrek.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=367–370}}</ref> Waarnemers was onder meer Bush, Chadwick, Conant, Farrell, Fermi, Groves, Lawrence, Oppenheimer en Tolman. Om 05:30 op [[16 Julie]] [[1945]] ontplof die bom met 'n energie-ekwivalent van ongeveer 20 kiloton TNT, wat 'n krater van Trinitiet (radio-aktiewe glas) in die woestyn van 76 meter breed laat. Die skokgolf is meer as 160&nbsp;km ver gevoel, en die sampioenwolk het 12,1&nbsp;km hoog bereik. Dit is so ver as [[El Paso]], [[Texas]], gehoor, en Groves het 'n dekkingstorie oor 'n ontploffing van ammunisie in Alamogordo lughawe uitgereik.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=372–374}}</ref><ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=514–517}}.</ref> [[Lêer:Trinity Detonation T&B.jpg|duimnael|Die Trinity-toets van die Manhattan-projek was die eerste ontploffing van 'n kernwapen.]] Oppenheimer het later beweer dat hy, terwyl hy die ontploffing aanskou het, aan 'n vers uit die [[Hindoeïsme|Hindoeïstiese]] heilige boek, die ''[[Bhagavad Gita]]'' gedink het. (XI,12): {{verse translation|italicsoff=true|lang=sa |कालोऽस्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धो लोकान्समाहर्तुमिह प्रवृत्तः। ऋतेऽपि त्वां न भविष्यन्ति सर्वे येऽवस्थिताः प्रत्यनीकेषु योधाः॥११- ३२॥ | As die straling van 'n duisend sonne gelyktydig in die lug sou opbreek, sou dit wees soos die prag van die magtige een &nbsp;...{{sfn|Jungk|1958|p=201}}<ref>{{cite web |url=http://www.asitis.com/11/12.html |title=Bhagavad Gita As It Is, 11: The Universal Form, Text 12 |access-date=19 Julie 2013 |publisher=A.C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada}}</ref>}} Jare later sou hy verduidelik dat daar op daardie stadium ook 'n ander vers in sy kop gekom het: "Ons het geweet dat die wêreld nie dieselfde sou wees nie. 'n Paar mense het gelag, 'n paar mense het gehuil. Die meeste mense het geswyg. Ek het die reël uit die Hindoe-skrif, die ''Bhagavad Gita'', onthou; [[Vishnu]] probeer die prins oorreed dat hy sy plig moet doen en om hom te beïndruk, neem hy sy veelarmige vorm aan en sê: 'Nou het ek die dood geword, die vernietiger van wêrelde.' Ek veronderstel dat ons almal dit op die een of ander manier gedink het."<ref name="The Decision to Drop the Bomb">{{cite web |url= http://www.atomicarchive.com/Movies/Movie8.shtml |title=J. Robert Oppenheimer on the Trinity test (1965) |access-date=23 Mei 2008 |publisher=Atomic Archive}}</ref> == Personeel == In Junie 1944 het sowat 129 000 werkers as deel van die Manhattan-projek gewerk, van wie 84 500 konstruksiewerkers was, 40 500 fabrieksoperateurs en 1 800 militêre personeel. Namate konstruksie-aktiwiteite afgeneem het, het die arbeidsmag 'n jaar later afgeneem tot 100 000, maar die aantal militêre personeel het toegeneem tot 5 600. Die verkryging van die vereiste aantal werknemers, veral hoogs geskoolde werkers, in kompetisie met ander belangrike oorlogsprogramme was baie moeilik.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=344}}.</ref> In 1943 het Groves 'n spesiale tydelike prioriteit vir arbeid van die Oorlogmannekragkommisie gekry. In Maart 1944 het die Oorlogproduksieraad en die Oorlogmannekragkommisie die hoogste prioriteit aan die projek toegeken.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=353}}.</ref> [[Lêer:Leslie Groves at Oak Ridge.jpg|duimnael|Generaal-majoor Leslie R. Groves, Jr., praat in Augustus 1945 met die dienspersoneel in Oak Ridge Tennessee.]] Tolman en Conant, in hul rol as wetenskaplike adviseurs van die projek, het 'n lys van wetenskaplike kandidate opgestel en beoordeel deur wetenskaplikes wat reeds aan die projek gewerk het. Groves stuur daarna 'n persoonlike brief aan die hoof van hul universiteit of maatskappy om te vra dat hulle vrygestel moet word vir noodsaaklike oorlogswerk.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=349–350}}.</ref> Aan die Universiteit van Wisconsin – Madison het [[Stanislaw Ulam]] een van sy studente, Joan Hinton, vroegtydig 'n eksamen afgelê, sodat sy kon vertrek om oorlogswerk te doen. 'n Paar weke later ontvang Ulam 'n brief van Hans Bethe waarin hy uitgenooi word om by die projek aan te sluit.<ref>{{harvnb|Ulam|1976|pp=143–144}}.</ref> Conant het Kistiakowsky persoonlik oorreed om by die projek aan te sluit.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=350}}.</ref> Een bron van bekwame personeel was die leër self, veral die spesialis-opleidingsprogram vir die leër. In 1943 het die MED die Special Engineer Detachment (SED) tot stand gebring, met 'n gemagtigde mannekrag van 675. Tegnici en geskoolde werkers wat vir die leër gewerf is, is aan die SED toegewys. 'n Ander bron was die Women's Army Corps (WAC). Die WAC's was aanvanklik bedoel vir klerklike take wat geklassifiseerde materiaal hanteer, en ook vir tegniese en wetenskaplike take.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=358}}.</ref> Op 1 Februarie 1945 is alle militêre personeel wat aan die MED toegewys was, insluitend alle SED-afdelings, toegewys aan die 9812ste Tegniese Dienseenheid, behalwe in Los Alamos, waar ander militêre personeel as SED, insluitend die WAC's en Militêre Polisie, aan die 4817ste Diensbeveleenheid toegewys is.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=361}}.</ref> 'n Medeprofessor in radiologie aan die Universiteit van Rochester School of Medicine, Stafford L. Warren, is aangestel as kolonel in die United States Army Medical Corps, en aangestel as hoof van die MED se mediese afdeling en Groves se mediese adviseur. Warren se aanvanklike taak was om hospitale in Oak Ridge, Richland en Los Alamos te beman.<ref>{{harvnb|Nichols|1987|p=123}}.</ref> Die Mediese Afdeling was verantwoordelik vir mediese navorsing, maar ook vir die MED se gesondheids- en veiligheidsprogramme. Dit het 'n enorme uitdaging opgelewer omdat werkers 'n verskeidenheid giftige chemikalieë hanteer, gevaarlike vloeistowwe en gasse onder hoë druk gebruik, met hoë spanning werk en eksperimente met plofstowwe gedoen het, om nie te praat van die grootliks onbekende gevare wat radioaktiwiteit en die hantering van splytbare materiale bied nie.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=410}}.</ref> Tog het die Nasionale Veiligheidsraad in Desember 1945 aan die Manhattan-projek die eerbewys vir uitnemende diens aan veiligheid oorhandig as erkenning vir sy veiligheidsrekord. Tussen Januarie 1943 en Junie 1945 was daar 62 sterftes en 3 879 ernstige beserings, wat ongeveer 62 persent laer was as die koers van die private industrie.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=430}}.</ref> == Geheimhouding == In 'n artikel in ''Life''-tydskrif in 1945 word geraam dat voor die Hiroshima- en Nagasaki-bomaanvalle "waarskynlik nie meer as 'n paar dosyn mans in die hele land die volle betekenis van die Manhattan-projek geken het nie, en dat miskien net duisend ander selfs daarvan bewus was dat werk met subatomiese partikels betrokke was." Die tydskrif het geskryf dat die meer as 100 000 ander wat by die projek werk, 'soos molle in die donker gewerk het'. Gewaarsku dat die openbaarmaking van die geheime van die projek met 10 jaar tronkstraf of 'n boete van $ 10 000 (vandag $ 115 000) gestraf kan word, en hulle sien hoe groot hoeveelhede grondstowwe fabrieke binnegaan sonder dat daar iets uitkom, en hulle het die knoppe en skakelaars gemonitor terwyl hulle agter dik betonmure geheimsinnige reaksies plaas gevind het "sonder om te weet wat die doel van hul werk is".<ref name="life1945082091">{{cite news |url=https://books.google.com/books?id=hkgEAAAAMBAJ&pg=PA91#v=onepage&q&f=true |title=Manhattan Project: Its Scientists Have Harnessed Nature's Basic Force |newspaper=Life |date=20 Augustus 1945 |access-date=25 November 2011 |author=Wickware, Francis Sill |page=91}}</ref><ref>"''Mystery Town Cradled Bomb: 75,000 in Oak Ridge, Tenn. Worked Hard and Wondered Long about Their Secret Job''". ''Life''. 20 Augustus 1945. bl. 94. Besoek op 25 November 2011.</ref><ref name="owens">{{cite magazine |url=https://www.theatlantic.com/infocus/2012/06/the-secret-city/100326/#img06 |title=The Secret City/ Calutron operators at their panels, in the Y-12 plant at Oak Ridge, Tennessee, during World War II. |magazine=The Atlantic |date=25 Junie 2012 |access-date=25 Junie 2012}}</ref>{{r|wellerstein20120416}}{{r|wickware19460909}} In Desember 1945 het die Amerikaanse leër 'n geheime verslag gepubliseer wat die veiligheidsapparaat rondom die Manhattan-projek ontleed en beoordeel het. Die verslag lui dat die Manhattan-projek 'meer drasties beskerm is as enige ander uiters geheime oorlogsontwikkeling'. Die veiligheidsinfrastruktuur rondom die Manhattan-projek was so groot en deeglik dat veiligheidsondersoekers in die vroeë dae van die projek in 1943 400 000 potensiële werknemers en 600 maatskappye ondersoek het wat by alle aspekte van die projek betrokke sou wees vir potensiële veiligheidsrisiko's.<ref>{{Cite news|last=Roberts|first=Sam|date=2014-09-29|title=The Difficulties of Nuclear Containment|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2014/09/30/science/espionage-threatened-the-manhattan-project-declassified-report-says.html|access-date=2020-05-06|issn=0362-4331}}</ref> [[Lêer:Oak Ridge Wise Monkeys.jpg|links|duimnael|'n Advertensiebord wat geheimhouding onder Oak Ridge-werkers aanmoedig.]] Oak Ridge-veiligheidspersoneel het enige private byeenkoms met meer as sewe mense as verdag beskou, en inwoners – wat geglo het dat Amerikaanse regeringsagente in die geheim onder hulle was – het dit ook vermy om dieselfde gaste herhaaldelik uit te nooi. Alhoewel oorspronklike inwoners van die omgewing in bestaande begraafplase begrawe kon word, is elke kis na bewering oopgestel vir inspeksie.<ref name="wickware19460909">{{cite magazine |url=https://books.google.com/books?id=UEkEAAAAMBAJ&lpg=PA2&pg=PA2#v=onepage&q&f=true |title=Oak Ridge |magazine=Life |date=9 September 1946 |access-date=17 Desember 2014 |last=Wickware |first=Francis Sill |page=2}}</ref> Almal, met inbegrip van top militêre amptenare, en hul motors is deursoek as hulle die projekfasiliteite betree en verlaat. Een werker van Oak Ridge het gesê dat "as jy nuuskierig was, sou jy binne twee uur deur die geheime agente van die regering ingeroep word. Gewoonlik is diegene wat ontbied is om te verduidelik, dan sak en pak na die hek begelei en beveel om te gaan". {{r|warren19450807}} Ondanks die feit dat hulle gesê het dat hul werk die oorlog en miskien alle toekomstige oorloë sou beëindig,<ref name="warren19450807">{{cite news |title=Atomic Bomb Secrecy Related By Ex-Worker |newspaper=The Miami News |date=7 Augustus 1945 |author=Warren, Cecil |pp=1–A}}</ref> het hulle nie die resultate van hul dikwels vervelige pligte gesien of verstaan nie – of selfs tipiese newe-effekte van fabriekswerk soos rook van rookstapels – en die oorlog in Europa wat eindig sonder die gebruik van hul werk, het ernstige gevolge vir die moraal van die werkers veroorsaak en baie gerugte laat versprei. Een bestuurder het na die oorlog gesê: "Dit was nie dat die taak moeilik was nie … dit was verwarrend. Niemand het geweet wat in Oak Ridge gemaak word nie, selfs nie ek nie, en baie mense het gedink dat hulle hul tyd hier mors. Dit was aan my om aan die ontevrede werkers te verduidelik dat hulle 'n baie belangrike werk verrig. Toe hulle my vra wat, moet ek hulle vertel dat dit 'n geheim was. Maar ek het amper self gek geraak deur te probeer uitvind wat aangaan." {{r|wellerstein20120416}} 'n Ander werker het vertel hoe sy elke dag "'n spesiale instrument" teen uniforms in 'n wassery gehou het en na 'n klikgeluid geluister het. Sy het eers na die oorlog verneem dat sy die belangrike taak uitgevoer het om met 'n geiger-meter vir bestraling te soek. Om die moraal onder sulke werkers te verbeter, het Oak Ridge 'n uitgebreide stelsel van binnemuurse sportligas geskep, waaronder tien bofbalspanne, 81 sagtebalspanne en 26 sokkerspanne.<ref name="wellerstein20120416">{{cite web |url=http://blog.nuclearsecrecy.com/2012/04/16/oak-ridge-confidential-or-baseball-for-bombs/ |title=Oak Ridge Confidential, or Baseball for Bombs |publisher=Restricted Data |date=16 April 2012 |access-date=7 April 2013 |last=Wellerstein |first=Alex |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117023813/http://nuclearsecrecy.com/blog/2012/04/16/oak-ridge-confidential-or-baseball-for-bombs/# |archive-date=17 Januarie 2013 |url-status=live}}</ref> === Sensuur === [[Lêer:Are your drawers closed? Manhattan Project security poster.png|duimnael|Veiligheidsplakkaat waarin kantoorpersoneel gewaarsku word om laaie toe te maak en dokumente in kluise te plaas as dit nie gebruik word nie.]] Vrywillige sensuur van kernverwanteinligting het voor die Manhattan-projek begin. Na die aanvang van die Europese oorlog in 1939 het Amerikaanse wetenskaplikes begin vermy om militêre navorsing te publiseer, en in 1940 het wetenskaplike tydskrifte die National Academy of Sciences begin vra om artikels te klaar. William L. Laurence van ''[[The New York Times]]'', wat 'n artikel oor atoomsplyting in ''The Saturday Evening Post'' van 7 September 1940 geskryf het, verneem later dat regeringsamptenare bibliotekarisse in 1943 landwyd gevra het om die uitgawe terug te trek.<ref>{{harvnb|Sweeney|2001|pp=196–198}}.</ref> In die Sowetunie word hierdie verwikkeling egter raakgesien. In April 1942 skryf kernfisikus Georgy Flyorov aan [[Josef Stalin]] oor die afwesigheid van artikels oor kernsplyting in Amerikaanse tydskrifte; dit het daartoe gelei dat die Sowjetunie sy eie kernwapenprojek op die been gebring het.<ref>{{harvnb|Holloway|1994|pp=76–79}}.</ref> Die Manhattan-projek was onder streng sekuriteit geplaas, sodat die [[spilmoondhede]], veral Duitsland, nie hul eie kernprojekte sou versnel of geheime operasies teen die projek kon onderneem nie.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=253–255}}.</ref> Die regering se kantoor vir sensuur het daarenteen op die pers gesteun om 'n vrywillige gedragskode wat dit gepubliseer het, na te kom, en die Manhattan-projek het aanvanklik vermy om die kantoor in kennis te stel. Vroeg in 1943 het koerante begin om verslae oor omvangryke konstruksie in Tennessee en Washington te publiseer op grond van openbare rekords, en die kantoor het met die projek begin bespreek hoe om geheimhouding te handhaaf. In Junie het die kantoor van sensuur koerante en omroepers gevra om dit te vermy om te praat oor "atoomsplyting, atoomenergie, atoomsplitsing, atoomfissie of enige van die ekwivalente daarvan. Die gebruik vir militêre doeleindes van [[radium]] of radioaktiewe materiale, [[swaarwater]], hoëspanningstoerusting , siklotrone. " Die kantoor het ook gevra om bespreking van "[[polonium]], [[uraan]], [[ytterbium]], [[hafnium]], [[protaktinium]], [[radium]], [[renium]], [[torium]], [[deuterium]]" te vermy; slegs uraan was sensitief, maar is gelys met ander elemente om die belangrikheid daarvan te verberg.<ref>{{harvnb|Sweeney|2001|pp=198–200}}.</ref><ref name="ap19450808">{{cite news |url=https://news.google.com/newspapers?id=8CZdAAAAIBAJ&sjid=0loNAAAAIBAJ&pg=1159%2C1605869 |title=No News Leaked Out About Bomb |newspaper=Lawrence Journal-World |date=8 Augustus 1945 |agency=Associated Press |access-date=15 April 2012 |page=5}}</ref> === Sowjet-spioene === Die vooruitsig van [[sabotasie]] was altyd aanwesig, en word soms vermoed as daar foute in die toerusting was. Alhoewel daar probleme was wat vermoedelik die gevolg was van onverskillige of ontevrede werknemers, was daar geen bevestigde gevalle van sabotasie wat deur die spilmoondhede geïnisieer is nie.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=263–264}}.</ref> Op 10 Maart 1945 tref 'n Japannese vuurballon egter 'n kragleiding en die gevolglike kragstuwing het veroorsaak dat die drie reaktore by Hanford tydelik afgeskakel is.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=267}}.</ref> Met soveel mense betrokke was sekuriteit 'n moeilike taak. 'n Spesiale afdeling teenintelligensiekorps is gevorm om die veiligheidskwessies van die projek te hanteer.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=258–260}}.</ref> Teen 1943 was dit duidelik dat die Sowjetunie die projek probeer binnedring. Luitenant-kolonel [[Boris Pash|Boris T. Pash]], die hoof van die teenintiligensie-tak van die westerse verdedigingsbevel, het die vermeende Sowjet-spioenasie in die Radiation Laboratory in Berkeley ondersoek. Oppenheimer het Pash meegedeel dat hy deur 'n medeprofessor in Berkeley, Haakon Chevalier, genader is oor die oordrag van inligting aan die Sowjetunie.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=261–265}}.</ref> Die suksesvolste Sowjet-spioen was [[Klaus Fuchs]], 'n lid van die Britse Sending wat 'n belangrike rol in Los Alamos gespeel het.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=142–145}}.</ref> Die 1950-onthulling van sy spioenasie-aktiwiteite het die Amerikaanse kernkrag-samewerking met Brittanje en Kanada geskaad.<ref>{{harvnb|Hewlett|Duncan|1969|pp=312–314}}.</ref> Daarna is ander gevalle van spioenasie ontdek wat gelei het tot die inhegtenisneming van Harry Gold, David Greenglass, en Julius en Ethel Rosenberg.<ref>{{harvnb|Hewlett|Duncan|1969|p=472}}.</ref> Ander spioene soos George Koval en Theodore Hall het dekades lank onbekend gebly.<ref>{{cite news |last=Broad |first=William J.|date=12 November 2007|url=https://www.nytimes.com/2007/11/12/us/12koval.html |title=A Spy's Path: Iowa to A-Bomb to Kremlin Honor|newspaper=[[The New York Times]]|pp=1–2|access-date=2 Julie 2011}}</ref> Die waarde van die spioenasie is moeilik om te kwantifiseer, omdat die belangrikste beperking op die Sowjet-kernwapenprojek 'n tekort aan uraanerts was. Die konsensus is dat spioenasie die Sowjetunie een of twee jaar se werk bespaar het.<ref>{{harvnb|Holloway|1994|pp=222–223}}.</ref> == Buitelandse intelligensie == Benewens die ontwikkeling van die atoombom, is die Manhattan-projek belas met die insameling van [[intelligensie]] oor die Duitse kernenergieprojek. Daar is geglo dat die Japannese kernwapenprogram nie ver gevorder is nie omdat Japan min toegang tot uraanerts het, maar daar is aanvanklik gevrees dat Duitsland baie naby was aan die ontwikkeling van sy eie wapens. Met die begin van die Manhattan-projek is 'n bom- en sabotasie-veldtog teen swaarwateraanlegte in die Duitse besette [[Noorweë]] gevoer.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=191–192}}.</ref> 'n Klein missie is saamgestel deur die kantoor van vloot-intelligensie, OSRD, die Manhattan-projek en leër intelligensie (G-2) om die vyandelike wetenskaplike ontwikkeling te ondersoek. Dit was nie net beperk tot diegene wat kernwapens betrek is nie.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=187–190}}.</ref> Die hoof van die leër-intelligensie, generaal-majoor George V. Strong, het Boris Pash aangestel om die eenheid,],<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=281}}.</ref> met die kodenaam 'Alsos', 'n [[Grieks]]e woord wat 'boord' beteken, aan te voer.<ref>{{harvnb|Groves|1962|p=191}}.</ref> [[Lêer:German Experimental Pile - Haigerloch - April 1945-2.jpg|links|duimnael|Geallieerde soldate breek die Duitse eksperimentele kernreaktor in Haigerloch af.]] Die Alsos-sending na [[Italië]] het personeel van die fisika-laboratorium aan die Universiteit van Rome ondervra na die inname van die stad in Junie 1944.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=282}}.</ref> Intussen vorm Pash 'n gesamentlike Britse en Amerikaanse Alsos-sending in [[Londen]] onder bevel van kaptein Horace K. Calvert om deel te neem aan Operasie Overlord.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=194–196}}.</ref> Groves was van mening dat die risiko dat die Duitsers sou probeer om die landings in Normandië met radioaktiewe gifstowwe te ontwrig, voldoende was om generaal [[Dwight D. Eisenhower]] te waarsku en 'n offisier te stuur om sy stafhoof, luitenant-generaal Walter Bedell Smith, in te lig.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=200–206}}.</ref> Onder die kodenaam Operation Peppermint is spesiale toerusting voorberei en is chemiese oorlogvoeringdiensspanne opgelei in die gebruik daarvan.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=286–288}}.</ref> In opvolg van die die oprukkende geallieerde leërs, het Pash en Calvert 'n onderhoud met Frédéric Joliot-Curie oor die aktiwiteite van Duitse wetenskaplikes. Hulle het met amptenare van ''Union Minière du Haut Katanga'' gesprek gevoer oor uraan uitvoere na Duitsland. Hulle het 68 ton erts in [[België]] opgespoor en 30 ton in Frankryk. Die ondervraging van Duitse gevangenes het aangedui dat uraan en torium in [[Oranienburg]], 20 myl noord van [[Berlyn]], verwerk word, en Groves het gereël dat dit op 15 Maart 1945 gebombardeer word.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=283–285}}.</ref> 'n Alsos-span het na Stassfurt in die Sowjet-besettingsone gegaan en 11 ton erts by WIFO gehaal.<ref>{{harvnb|Groves|1962|p=237}}.</ref> In April 1945 voer Pash, onder bevel van 'n saamgestelde mag bekend as T-Force, Operasie Harbourage uit, 'n veeaksie agter vyandelike linies van die stede Hechingen, Bisingen en Haigerloch, wat die hart van die Duitse kernwerk area was. T-Force het die kernlaboratoriums, dokumente, toerusting en voorrade, insluitend swaarwater en 1,5 ton metaal-uraan, op beslag gelê.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=289–290}}.</ref><ref>{{harvnb|Goudsmit|1947|pp=174–176}}.</ref> Alsos-spanne het Duitse wetenskaplikes bymekaargemaak, waaronder Kurt Diebner, Otto Hahn, Walther Gerlach, [[Werner Heisenberg]] en Carl Friedrich von Weizsäcker, wat na Engeland geneem is waar hulle in Farm Hall, 'n huis met meeluisterapparaat in Godmanchester, geïnterneer is. Nadat die bomme in Japan ontplof is, is die Duitsers gekonfronteer met die feit dat die Geallieerdes gedoen het, wat hulle nie kon regkry nie.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=333–340}}.</ref> == Kernbomaanvalle op Hiroshima en Nagasaki == === Voorbereiding === [[Lêer:CGP-JPAP-112.jpg|links|duimnael|''Silverplate'' B-29 ''Straight Flush''. Die stertkode van die 444ste bombardement groep is om veiligheidsredes aangebring.]] Vanaf November 1943 het die ''Army Air Forces Materiel Command'' in Wright Field, Ohio, met ''Silverplate'' begin, die kodenaamwysiging van veranderinge aan die [[Boeing B-29 Superfortress|B-29's]] om die kernwapens af te lewer. Toetsbombadering is uitgevoer by die Muroc Army Air Field, Kalifornië, en die Naval Ordnance Test Station in Inyokern, Kalifornië.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=380–381}}</ref> Groves het in Maart 1944 met die Hoof van die ''[[United States Army Air Forces]]'' (USAAF), generaal Henry H. Arnold, vergader om die aflewering van die voltooide bomme aan hul teikens te bespreek. Die enigste Geallieerde vliegtuig wat die ''Thin Man'' van 17 voet (5,2&nbsp;m) of die ''Fatman'' van 59 sentimeter (150&nbsp;cm) breed kon dra, was die Britse [[Avro Lancaster]], maar die gebruik van 'n Britse vliegtuig sou probleme met die onderhoud veroorsaak het.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=379–380}}</ref> Toetse is uitgevoer met aangepaste Lancasters op Enstone Airfield,<ref>{{YouTube|id=5XX9ptCNpik|title="Hiroshima 1945 – The British Atomic Attack"}}</ref> maar Groves het gehoop dat die Amerikaanse [[Boeing B-29 Superfortress]] verander sou kon word om ''Thin Man'' te dra deur sy twee bombaaie saam te voeg.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=379–380}}</ref> Arnold het belowe dat geen moeite gespaar sou word nie om B-29's aan te pas om die werk te doen en het generaal-majoor Oliver P. Echols aangewys as die USAAF-skakel met die Manhattan-projek. Op sy beurt het Echols kolonel Roscoe C. Wilson as sy plaasvervanger aangewys, en Wilson het Manhattan-projek se vernaamste USAAF-kontak geword.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=253–255}}</ref> President Roosevelt het Groves opdrag gegee dat indien die kernwapens gereed was voordat die oorlog met Duitsland beëindig is, hy gereed moes wees om dit op Duitsland te laat val.<ref>{{harvnb|Groves|1962|p=184}}.</ref> Die 509ste Saamgestelde Groep is op 17 Desember 1944 op die Wendover leër lugbasis, [[Utah]], onder die bevel van kolonel Paul W. Tibbets geaktiveer. Hierdie basis, naby die grens met [[Nevada]], het die kodenaam ''Kingman'' of ''W-47''. Opleiding is in Wendover en op die Batista leër lugbasis, [[Kuba]], gehou, waar die 393d bombardment eskadron langafstandvlugte oor water geoefen en fop[[pampoenbom]]me laat val het. 'n Spesiale eenheid bekend as Projek ''Alberta'' is in Los Alamos gevestig onder kaptein William S. Parsons van die vloot van Project Y as deel van die Manhattan-projek om te help met die voorbereiding en aflewering van die bomme.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=259–262}}.</ref> Kommandeur Frederick L. Ashworth van Alberta het in Februarie 1945 met die vlootadmiraal [[Chester W. Nimitz]] op [[Guam]] vergader om hom van die projek in kennis te stel. Terwyl hy daar was, het Ashworth North Field op die [[Stille Oseaan]] eiland Tinian gekies as basis vir die 509ste saamgestelde groep , en het hy plek vir die groep en sy geboue gereserveer. Die groep is daar in Julie 1945 ontplooi.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=386–388}}</ref> Farrell het op 30 Julie as verteenwoordiger van die Manhattan-projek by Tinian aangekom.<ref>{{harvnb|Groves|1962|p=311}}.</ref> Die meeste komponente vir ''Little Boy'' het San Francisco op 16 Julie op die kruiser USS Indianapolis verlaat en op 26 Julie op Tinian aangekom. Vier dae later is die skip deur 'n Japannese [[duikboot]] gesink. Die oorblywende komponente, wat ses uraan-235 ringe ingesluit het, is deur drie C-54 Skymasters van die 320ste groep se 320ste troepedraers eskader afgelewer.<ref>{{harvnb|Campbell|2005|pp=39–40}}.</ref> Twee ''Fat Man''-omhulsels is na Tinian gestuur in spesiaal aangepaste 509ste saamgestelde groep se B-29's. Die eerste plutoniumkern was in 'n spesiale C-54.<ref>{{harvnb|Groves|1962|p=341}}.</ref> Aan die einde van April is 'n gesamentlike teikenkomitee van die Manhattan-distrik en USAAF gestig om vas te stel watter stede in Japan teikens moet wees, en beveel Kokura, Hiroshima, Niigata en [[Kyoto]] aan. Op hierdie stadium het die oorlogsminister [[Henry L. Stimson]] tussenbeide getree en aangekondig dat hy die teikenbesluit sou neem en dat hy nie die bombardement op Kyoto sou toestaan op grond van die historiese en godsdienstige betekenis daarvan nie. Groves het Arnold daarom gevra om nie net Kyoto van die lys van kernwapenteikens te verwyder nie, maar ook van teikens vir konvensionele bomaanvalle.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=268–276}}.</ref> Een van Kyoto se plaasvervangers was Nagasaki.<ref>{{harvnb|Groves|1962|p=308}}.</ref> === Kernwapenaanvalle === In Mei 1945 is die tussentydse komitee saamgestel om advies te gee oor oorlogstyd en na-oorlogse gebruik van kernenergie. Die voorsitter van die komitee was Stimson, met [[James F. Byrnes]], 'n voormalige Amerikaanse senator wat kort daarna minister van buitelandse sake sou word, as president [[Harry S. Truman]] se persoonlike verteenwoordiger; Ralph A. Bard, die onder-sekretaris van die vloot; William L. Clayton, die assistent-minister van buitelandse sake; [[Vannevar Bush]]; Karl T. Compton; James B. Conant; en George L. Harrison, 'n assistent van Stimson en president van ''New York Life Insurance Company''. Die tussentydse komitee het op sy beurt 'n wetenskaplike paneel saamgestel bestaande uit Arthur Compton, Fermi, Lawrence en Oppenheimer om advies te gee oor wetenskaplike kwessies. In sy voorlegging aan die tussentydse komitee het die wetenskaplike paneel nie net sy mening uitgespreek oor die waarskynlike fisiese gevolge van 'n atoombom nie, maar ook oor die waarskynlike militêre en politieke impak daarvan.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=530–532}}.</ref> Tydens die Potsdam-konferensie in Duitsland is Truman in kennis gestel dat die Trinity-toets suksesvol was. Hy het aan [[Stalin]], die leier van die Sowjetunie, gesê dat die VSA 'n nuwe superwapen het, sonder om enige besonderhede te gee. Dit was die eerste amptelike mededeling aan die Sowjetunie oor die bom, maar Stalin het dit reeds geweet weens intelligensie daaroor.<ref>{{harvnb|Holloway|1994|pp=116–117}}.</ref> Met die toestemming om die bom teen Japan reeds te gebruik, is geen alternatiewe oorweeg na die Japannese verwerping van die Potsdam-verklaring nie.<ref>{{cite web |url=http://www.cfo.doe.gov/me70/manhattan/potsdam_decision.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20101122185554/http://www.cfo.doe.gov/me70/manhattan/potsdam_decision.htm|archive-date=22 November 2010|title= Potsdam and the Final Decision to Use the Bomb|publisher=US Department of Energy, Office of History and Heritage Resources |work=The Manhattan Project: An Interactive History |access-date=19 Desember 2010}}</ref> [[Lêer:Atomic bombing of Japan.jpg|links|duimnael|''Little Boy'' ontplof oor Hiroshima, Japan, 6 Augustus 1945 (links);''Fat Man'' ontplof oor Nagasaki, Japan, 9 Augustus 1945 (regs).]] Op 6 Augustus 1945 het 'n Boeing B-29 Superfortress (''Enola Gay'') van die 393d Bombardment Squadron, wat deur Tibbets gelei is, met 'n ''Little Boy'' in die bomlaai van North Field opgestyg. Hiroshima, die hoofkwartier van die 2de Algemene Leër en Vyfde Afdeling en 'n aanvangshawe, was die primêre teiken van die sending, met Kokura en Nagasaki as alternatiewe. Met Farrell se toestemming het Parsons, die wapenoffisier wat verantwoordelik was vir die sending, die bomsamestelling in die lug voltooi om die risiko's van 'n kernontploffing te minimaliseer in geval van 'n ongeluk tydens die opstyging.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=315–319}}.</ref> Die bom het op 'n hoogte van 1750 voet (530&nbsp;m) ontplof met 'n ontploffing wat later geskat is as die ekwivalent van 13 kiloton TNT.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=392–393}}</ref> 'n Oppervlakte van ongeveer 12 km2 is vernietig. Japannese amptenare het vasgestel dat 69% van Hiroshima se geboue vernietig is en nog 6-7% beskadig is. Ongeveer 70 000 tot 80 000 mense, van wie 20 000 Japannese soldate en 20 000 Koreaanse slawearbeiders, of ongeveer 30% van die bevolking van Hiroshima, is onmiddellik dood en nog 70 000 beseer.<ref name="USSBS">{{cite web |website=Harry S. Truman Presidential Library and Museum |title=U.S. Strategic Bombing Survey: The Effects of the Atomic Bombings of Hiroshima and Nagasaki |pp=9, 36 |date=19 Junie 1946 |url=http://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/bomb/large/documents/pdfs/65.pdf |access-date=15 Maart 2009 |archive-date=27 Januarie 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/64zoFkjs1?url=http://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/bomb/large/documents/pdfs/65.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.readthespirit.com/ourvalues/life-arises-from-hiroshima-legacy-of-slavery-still-haunts-japan/ |title=Life Arises from Hiroshima: Legacy of slavery still haunts Japan |publisher=Our Values |first=Daniel |last=Buttry |access-date= 15 Junie 2016}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.hiroshimacommittee.org/Facts_NagasakiAndHiroshimaBombing.htm |title=Hiroshima and Nagasaki Bombing – Facts about the Atomic Bomb |publisher=Hiroshimacommittee.org |access-date=11 Augustus 2013}}</ref> Tydens die oggend van 9 Augustus 1945 het 'n tweede B-29 (''Bockscar''), wat deur die bevelvoerder van die 393e Bombardement Squadron, majoor Charles W. Sweeney, geloods is, met 'n ''Fat Man'' aan boord vertrek. Hierdie keer het Ashworth as wapenoffisier gedien en was Kokura die primêre teiken. Sweeney het opgestyg met die wapen wat reeds gewapen was, maar met die elektriese veiligheidsproppe nog aan. Toe hulle Kokura bereik, het hulle gevind dat wolkbedekking die stad verduister het, wat die visuele aanval wat bevele vereis het, onmoontlik gemaak het. Na drie lopies oor die stad, en met minder brandstof, is hulle op pad na die sekondêre teiken, Nagasaki. Ashworth het besluit dat 'n radarbenadering gebruik sou word as die teiken ook versluier was, maar 'n laaste opening in die wolke oor Nagasaki het 'n visuele benadering toegelaat soos beveel. Die ''Fat Man'' is halfpad tussen die Mitsubishi Steel and Arms Works in die suide en die Mitsubishi-Urakami Ordnance Works in die noorde oor die industriële vallei van die stad laat val. Die gevolglike ontploffing het 'n ontploffingsopbrengs gelykstaande aan 21 kiloton TNT, ongeveer dieselfde as die Trinity-toets ontploffing, maar was beperk tot die Urakami-vallei, en 'n groot deel van die stad is beskerm deur die tussenliggende heuwels, wat gelei het tot die vernietiging van ongeveer 44% van die stad. Die bomaanval het ook die industriële produksie van die stad grootliks verlam en 23 200 tot 28 200 Japannese industriële werkers en 150 Japannese soldate gedood.<ref>{{cite book |title=Nuke-Rebuke: Writers & Artists Against Nuclear Energy & Weapons (The Contemporary anthology series) |pp=22–29 |date=1 Mei 1984 |publisher=The Spirit That Moves Us Press}}</ref> Oor die algemeen is na raming 35 000–40 000 mense dood en 60 000 beseer.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=343–346}}.</ref><ref name="Hoddeson et al., pp. 396-397">{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=396–397}}</ref> Groves verwag om op 19 Augustus nog 'n kernwapen gereed te hê, met nog drie in September en nog drie in Oktober.<ref name="Briefing book">{{cite web |title= The Atomic Bomb and the End of World War II, A Collection of Primary Sources |publisher=George Washington University |date= 13 Augustus 1945 |work=National Security Archive Electronic Briefing Book No. 162 |url= http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB162/72.pdf}}</ref> Nog twee Fat Man-omhulsels is gereed gemaak en sou op 11 en 14 Augustus uit Kirtland Field na Tinian vertrek.<ref name="Hoddeson et al., pp. 396-397" /> In Los Alamos het tegnici 24 uur aaneen gewerk om nog 'n plutoniumkern te giet.<ref>{{cite web |url=http://manhattanprojectvoices.org/oral-histories/lawrence-litzs-interview-2012 |title=Lawrence Litz's Interview (2012) |publisher=Manhattan Project Voices |access-date=27 Februarie 2015}}</ref> Alhoewel dit gegiet is, moes dit nog steeds gepars en bedek word, wat tot 16 Augustus sou duur.<ref>{{cite web |url=http://blog.nuclearsecrecy.com/2013/08/16/the-third-cores-revenge/ |title=The Third Core's Revenge |first=Alex |last=Wellerstein |date=16 Augustus 2013 |access-date=27 Februarie 2015}}</ref> Dit kon dus op 19 Augustus gereed gewees het vir gebruik. Op 10 Augustus het Truman in die geheim gevra dat verdere atoombomme nie op Japan gegooi moet word sonder sy uitdruklike opdrag nie.<ref name="Eclipsed by Hiroshima and Nagasaki">{{cite journal |title=Eclipsed by Hiroshima and Nagasaki: Early Thinking about Tactical Nuclear Weapons |first=Barton J. |last=Bernstein |work=International Security |issn=0162-2889 |volume=15 |issue=4 |date=Lente 1991 |pp=149–173 |jstor=2539014}}</ref> Groves het die besending van die derde kern op 13 Augustus op eie gesag opgeskort. Op 11 Augustus skakel Groves vir Warren met die opdrag om 'n opnamespan te organiseer om verslag te doen oor die skade en [[radioaktiwiteit]] in Hiroshima en Nagasaki. 'n Groep met draagbare Geiger-masjiene het op 8 September in Hiroshima aangekom onder leiding van Farrell en Warren, met die Japannese admiraal Masao Tsuzuki, wat as vertaler opgetree het. Hulle het tot 14 September in Hiroshima gebly en daarna Nagasaki van 19 September tot 8 Oktober ondersoek.<ref>{{harvnb|Ahnfeldt|1966|pp=886–889}}.</ref> Hierdie en ander wetenskaplike missies na Japan het waardevolle wetenskaplike en historiese gegewens verskaf.<ref>{{harvnb|Home|Low|1993|p=537}}.</ref> Die noodsaaklikheid van die bomaanvalle op Hiroshima en Nagasaki het 'n onderwerp van kontroversie onder historici geword. Sommige het bevraagteken of 'n "atoomdiplomasie" nie dieselfde doelwitte sou bereik het nie en betwis of die bomaanvalle of die Sowjet-oorlogsverklaring op Japan deurslaggewend was.<ref name="Briefing book" /> Die Franck-verslag was die belangrikste poging om 'n demonstrasie te bewerkstellig, maar is deur die wetenskaplike paneel van die Interim-komitee van die hand gewys.<ref>{{harvnb|Frisch|1970|pp=107–115}}.</ref> Die Szilárd-petisie, wat in Julie 1945 opgestel is en onderteken is deur tientalle wetenskaplikes wat aan die Manhattan-projek werk, was 'n laat poging om president Harry S. Truman te waarsku oor sy verantwoordelikheid om sulke wapens te gebruik. [<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=399–400}}.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/bomb/large/documents/index.php?documentdate=17%20July%201945&documentid=79&studycollectionid=abomb&pagenumber=1 |title=Petition to the President of the United States, 17 Julie 1945. Miscellaneous Historical Documents Collection |publisher=Harry S. Truman Presidential Library and Museum |access-date=20 Oktober 2012 |archive-date=18 Mei 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518092746/http://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/bomb/large/documents/index.php?documentdate=17%20July%201945&documentid=79&studycollectionid=abomb&pagenumber=1 |url-status=dead }}</ref> == Na die oorlog == [[Lêer:Army-Navy E Award Ceremony 68997.jpg|duimnael|Oorhandiging van die Leër-Vloot "E" -toekenning in Los Alamos op 16 Oktober 1945. Staande, van links na regs: J. Robert Oppenheimer, ongeïdentifiseerde, ongeïdentifiseerde, Kenneth Nichols, Leslie Groves, Robert Gordon Sproul, William Sterling Parsons.]] Baie werkers van die Manhattan-projek was verbaas, toe hulle besef dat hulle werk wat baie van hulle nie begryp het nie, het die Hiroshima- en Nagasaki-bomme geproduseer. Net soos in die res van die wêreld; het die koerante in Oak Ridge wat oor die Hiroshima-bom berig het vir $ 1 (vandag $ 11) verkoop.<ref name="life1945082094">{{cite magazine |url=https://books.google.com/books?id=hkgEAAAAMBAJ&lpg=PA25&pg=PA94#v=onepage&q&f=true |title=Mystery Town Cradled Bomb: 75,000 in Oak Ridge, Tenn. Worked Hard and Wondered Long about Their Secret Job |magazine=Life |date=20 August 1945 |access-date=25 November 2011 |page=94}}</ref>{{r|ap19450808}} Alhoewel die bestaan van die bomme openbaar was, het geheimhouding voortgeduur, en baie werkers was onkundig oor hul werk; een het in 1946 gesê: 'Ek weet nie wat ek doen nie, behalwe om na 'n ——— te kyk en 'n ——— langs 'n ——— te draai. Ek weet niks daarvan nie, en daar is niks om te sê nie ". Baie inwoners het voortgegaan om bespreking van 'die goed' in gewone gesprekke te vermy, alhoewel dit die rede vir hul dorp se bestaan was.{{r|wickware19460909}} In afwagting van die bomaanvalle het Groves Henry DeWolf Smyth 'n geskiedenis laat voorberei vir openbare gebruik. Atoomenergie vir militêre doeleindes, beter bekend as die "Smyth-verslag", is op 12 Augustus 1945 aan die publiek vrygestel.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=348–362}}.</ref> Groves en Nichols oorhandig leër-vloot "E" -toekennings aan sleutelkontrakteurs, wie se betrokkenheid tot dusver geheim was. Meer as 20 toekennings van die presidensiële medalje vir verdienste is toegeken aan belangrike kontrakteurs en wetenskaplikes, waaronder Bush en Oppenheimer. Militêre personeel het die Legioen van Verdienste ontvang, waaronder die bevelvoerder van die Leër Vroue Korps, kaptein Arlene G. Scheidenhelm.<ref>{{harvnb|Nichols|1987|p=226}}.</ref> In Hanford het die produksie van plutonium afgeneem namate reaktore B, D en F verslyt het, vergiftig deur splitsingsprodukte en swelling van die grafiet moderator, bekend as die Wigner-effek. Die swelling beskadig die laaibuise waar uraan bestraal is om plutonium te produseer, wat dit onbruikbaar maak. Om die voorsiening van polonium vir die egel-inisieerders te handhaaf, is die produksie beperk en die oudste eenheid, B-stapel, is gesluit sodat ten minste een reaktor in die toekoms beskikbaar sou wees. Navorsing is voortgesit, met DuPont en die Metallurgiese Laboratorium wat 'n redoks-oplosmiddel-ekstraksieproses ontwikkel het as 'n alternatiewe plutonium-ekstraksietegniek vir die bismutfosfaatproses, wat onbehandelde uraan in 'n toestand gelaat het waaruit dit nie maklik herwin kon word nie.<ref name="Jones, pp. 592-593">{{harvnb|Jones|1985|pp=592–593}}.</ref> Bom-ingenieurswese is uitgevoer deur die Z-Afdeling, vernoem na sy direkteur, dr Jerrold R. Zacharias van Los Alamos. Z-Afdeling was aanvanklik in Wendover Field, maar het in September 1945 na Oxnard Field, Nieu-Mexiko, verhuis om nader aan Los Alamos te wees. Dit was die begin van Sandia Base. Die nabygeleë Kirtland Field is gebruik as 'n B-29 basis vir vliegtuigversoenbaarheid en bombaderingstoetse.<ref>{{harvnb|Hansen|1995b|p=V-152}}.</ref> In Oktober is al die personeel en fasiliteite by Wendover na Sandia oorgeplaas.<ref name="Hewlett 1962 625">{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=625}}.</ref> Aangesien reservisbeamptes gedemobiliseer is, is hulle vervang deur ongeveer vyftig gereelde offisiere wat noukeurig gekies is.<ref>{{harvnb|Nichols|1987|pp=225–226}}.</ref> Nichols het aanbeveel dat S-50 en die Alpha-bane by Y-12 gesluit word. Dit is in September gedoen.<ref>{{harvnb|Nichols|1987|pp=216–217}}.</ref> Alhoewel hulle beter gevaar het as ooit tevore,<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=624}}.</ref> kon die Alpha-bane nie meeding met K-25 en die nuwe K-27, wat in Januarie 1946 in werking getree het nie. In Desember is die Y-12-aanleg gesluit, wat die Tennessee Eastman betaalstaat gesny het van 8 600 tot 1 500 en $ 2 miljoen per maand bespaar.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=630, 646}}</ref> [[Lêer:President Truman signs the Atomic Energy Act of 1946 (14698780933).jpg|links|duimnael|President Harry S. Truman onderteken die Wet op Atoomenergie van 1946, wat die Amerikaanse Atoomenergiekommissie tot stand bring.]] Demobilisasie was nêrens meer 'n probleem as in Los Alamos, waar daar 'n uittog van talent was nie. Baie moes nog gedoen word. Die bomme wat op Hiroshima en Nagasaki gebruik is, was soos laboratoriummodelle; werk sou nodig wees om hulle eenvoudiger, veiliger en meer betroubaar te maak. Inploffingmetodes moes ontwikkel word vir uraan in plaas van die verkwistende kanonloopmetode, en saamgestelde uraan-plutoniumkerne was nodig, aangesien daar 'n plutonium tekort was weens die probleme met die reaktore. Onsekerheid oor die toekoms van die laboratorium het dit egter moeilik gemaak om mense te oortuig om te bly. Oppenheimer keer terug na sy werk aan die Universiteit van Kalifornië en Groves stel Norris Bradbury aan as 'n tussentydse plaasvervanger; Bradbury bly die volgende 25 jaar in die pos.<ref name="Hewlett 1962 625" /> Groves het gepoog om die ontevredenheid te wyte aan die gebrek aan geriewe met 'n bouprogram wat verbeterde watervoorsiening, driehonderd huise en ontspanningsgeriewe insluit.<ref name="Jones, pp. 592-593" /> Twee ''Fat Man''-tipe ontploffings is in Julie 1946 by die [[Bikini-atol]] uitgevoer as deel van Operasie ''Crossroads'' om die effek van kernwapens op oorlogskepe te ondersoek.<ref>{{harvnb|Nichols|1987|p=234}}.</ref> ''Able'' is op 1 Julie 1946 ontplof. Die meer skouspelagtige ''Baker'' is op 25 Julie 1946 onder water ontplof.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=594}}.</ref> Na die bomaanvalle op Hiroshima en Nagasaki, het 'n aantal fisici van die Manhattan-projek die ''Bulletin of the Atomic Scientists'' gestig, wat begin het as 'n noodaksie wat onderneem is deur wetenskaplikes wat die dringende behoefte aan 'n onmiddellike opvoedkundige program oor kernwapens gesien het.<ref>{{harvnb|Grodzins|Rabinowitch|1963|p=vii}}.</ref> In die lig van die vernietiging van die nuwe wapens en in afwagting op die kernwapenwedloop, het verskeie projeklede, waaronder Bohr, Bush en Conant, die mening uitgespreek dat dit nodig is om ooreenstemming te bereik oor internasionale beheer oor kernnavorsing en kernwapens. Die Baruch-plan, wat in Junie 1946 in 'n toespraak aan die nuutgestigte Verenigde Nasies se Atoomenergiekommissie (UNAEC) bekendgestel is, het voorgestel dat 'n internasionale kernontwikkelingsowerheid ingestel word, maar is nie aanvaar nie.<ref>{{harvnb|Gosling|1994|pp=55–57}}.</ref> Na 'n binnelandse debat oor die permanente bestuur van die kernprogram, is die Verenigde State se Atoomenergiekommissie (AEC) in die lewe geroep deur die Wet op Atoomenergie van 1946 om die funksies en bates van die Manhattan-projek oor te neem. Dit het burgerlike beheer oor kernontwikkeling gevestig en die ontwikkeling, produksie en beheer van atoomwapens van die weermag geskei. Militêre aspekte is oorgeneem deur die Special Weapons Project (AFSWP) van die weermag.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=394–398}}.</ref> Alhoewel die Manhattan-projek op 31 Desember 1946 opgehou het, is die Manhattan-distrik eers op 15 Augustus 1947 ontbind.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=600}}.</ref> == Koste == {| class="wikitable" style="float:right; margin-top:0; margin-left:1em; font-size:9pt; line-height:10pt; width:30%;" |+ style="margin-bottom: 5px;" | Manhattan-projek kostes tot 31 Desember 1945<ref name="Schwartz">{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=723–724}}.</ref> ! Terrein ! Koste (1945 VSD) ! Koste Inflasie gereken teen 2019 VSD) ! % van totaal |- | Oak Ridge | style="text-align:right;"| $1,19 triljoen | style="text-align:right;"| $13,6 triljoen | style="text-align:right;"| 62.9% |- | Hanford | style="text-align:right;"| $390 miljoen | style="text-align:right;"| $4,48 triljoen | style="text-align:right;"| 20.6% |- | Spesiale bedryfsmateriaal | style="text-align:right;"| $103 miljoen | style="text-align:right;"| $1,19 triljoen | style="text-align:right;"| 5.5% |- | Los Alamos | style="text-align:right;"| $74,1 miljoen | style="text-align:right;"| $850 miljoen | style="text-align:right;"| 3.9% |- | Navorsing en ontwikkeling | style="text-align:right;"| $69,7 miljoen | style="text-align:right;"| $800 miljoen | style="text-align:right;"| 3.7% |- | Regering se oorhoofkoste | style="text-align:right;"| $37,3 miljoen | style="text-align:right;"| $428 miljoen | style="text-align:right;"| 2% |- | Swaarwateraanlegte | style="text-align:right;"| $26,8 miljoen | style="text-align:right;"| $307 miljoen | style="text-align:right;"| 1.4% |- | '''Totaal''' | style="text-align:right;"| '''$1,89 triljoen | style="text-align:right;"| '''$21,7 triljoen |} Die projekbesteding tot 1 Oktober 1945 was $ 1,845 miljard, gelykstaande aan minder as nege dae se oorlogsbesteding, en was $ 2,191 miljard toe die AEC op 1 Januarie 1947 beheer oorgeneem het. Die totale toewysing was $ 2,4 miljard. Meer as 90% van die koste was vir die bou van aanlegte en die vervaardiging van splytbare materiale, en minder as 10% vir die ontwikkeling en vervaardiging van die kernwapens.<ref>{{harvnb|Nichols|1987|pp=34–35}}.</ref><ref name="ej19450807">{{cite news |url=https://news.google.com/newspapers?id=yuVkAAAAIBAJ&sjid=KoENAAAAIBAJ&pg=5621%2C2841878 |title=Atomic Bomb Seen as Cheap at Price |newspaper=Edmonton Journal |date=7 Augustus 1945 |access-date=1 Januarie 2012 |page=1}}</ref> Altesaam vier bomme (die ''Trinity''-toestel, ''Little Boy'', ''Fat Man'' en 'n ongebruikte ''Fat Man''-bom) is teen die einde van 1945 vervaardig, wat die gemiddelde koste per bom op ongeveer $ 500 miljoen in 1945 dollar te staan bring. Ter vergelyking was die totale koste van die projek teen die einde van 1945 ongeveer 90% van die totale besteding aan die vervaardiging van Amerikaanse kleinwapens (nie ammunisie ingesluit nie) en 34% van die totale besteding aan Amerikaanse [[tenk]]s gedurende dieselfde tydperk.<ref name="Schwartz" /> Oor die algemeen was dit die tweede duurste wapenprojek wat die Verenigde State in die Tweede Wêreldoorlog onderneem het, na slegs die ontwerp en produksie van die Boeing B-29 Superfortress.<ref>{{harvnb|O'Brien|2015|pp=47–48}}.</ref> == Nalatenskap == Die politieke en kulturele gevolge van die ontwikkeling van kernwapens was diepgaande en ingrypend. William Laurence van ''[[The New York Times]]'', die eerste wat die uitdrukking "''Atomic Age''" gebruik het,<ref name="laurence19450926">{{cite news |url=https://books.google.com/books?id=2fpLSlthuEMC&lpg=PA10&ots=vv5mTfKJUM&pg=PA10#v=onepage&f=false |title=Drama of the Atomic Bomb Found Climax in July 16 Test |newspaper=The New York Times |date=26 September 1945 |access-date=1 Oktober 2012 |last=Laurence |first=William L. |author-link=William Laurence}}</ref> het in die lente van 1945 die amptelike korrespondent vir die Manhattan-projek geword. In 1943 en 1944 het hy sonder sukses probeer om die kantoor van sensuur te oorreed om skriftelik toe te laat. oor die plofbare potensiaal van uraan, en regeringsamptenare het gemeen dat hy die reg verdien het om verslag te doen oor die grootste geheim van die oorlog. Laurence was getuie van die Trinity-toets<ref>{{harvnb|Sweeney|2001|pp=204–205}}.</ref> en die bomaanval op Nagasaki en skryf die amptelike persverklarings wat daarvoor voorberei is. Hy het 'n reeks artikels geskryf wat die deugde van die nuwe wapen betuig. Sy verslaggewing voor en na die bomaanvalle het die publiek bewus gemaak van die potensiaal van kerntegnologie en die ontwikkeling daarvan in die Verenigde State en die Sowjetunie gemotiveer.<ref>{{harvnb|Holloway|1994|pp=59–60}}.</ref> [[Lêer:Aerial view of Niagara Falls Storage Site, Lewiston, New York (2002).jpg|duimnael|Die Lake Ontario Ordnance Works (LOOW) naby die [[Niagara-waterval]] het die vernaamste bewaarplek vir Manhattan-projekafval vir die Oos-Verenigde State geword.<ref>{{cite web|url=http://www.niagaracounty.com/Portals/4/Docs/CLP%20Final%20Report%20Sept%2008.pdf|title=The Community LOOW Project: A Review of Environmental Investigations and Remediation at the Former Lake Ontario Ordnance Works|date=September 2008|publisher=King Groundwater Science, Inc.|access-date= 4 April 2021|archive-date=17 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917040633/http://www.niagaracounty.com/Portals/4/Docs/CLP%20Final%20Report%20Sept%2008.pdf|url-status=dead}}</ref>Al die radioaktiewe materiale wat op die LOOW-terrein gestoor is – insluitend [[torium]], uraan en die grootste konsentrasie [[radium]]-226 ter wêreld – is in 1991. in 'n "Interim Waste Containment Structure" (op die voorgrond) begrawe.<ref name="COE2">{{cite web|url=http://www.lm.doe.gov/Niagara/Fact_Sheet__Niagara_Falls_Storage_Site.pdf|title=Niagara Falls Storage Site, New York|date=31 August 2011|publisher=U.S. Army Corps of Engineers|archive-url=https://web.archive.org/web/20170223003831/http://www.lm.doe.gov/Niagara/Fact_Sheet__Niagara_Falls_Storage_Site.pdf|archive-date=23 Februarie 2017}}</ref><ref name="Jenks">{{cite journal|last=Jenks|first=Andrew|date=Julie 2002|title=Model City USA: The Environmental Cost of Victory in World War II and the Cold War|journal=Environmental History|volume=12|issue=77|page=552|doi=10.1093/envhis/12.3.552}}</ref><ref name="DePalma">{{cite news|last=DePalma|first=Anthony|title=A Toxic Waste Capital Looks to Spread it Around; Upstate Dump is the Last in the Northeast|newspaper=The New York Times|date=10 March 2004|url=https://www.nytimes.com/2004/03/10/nyregion/toxic-waste-capital-looks-spread-it-around-upstate-dump-last-northeast.html}}</ref>]] Die oorlogstydse Manhattan-projek het 'n nalatenskap gelaat in die vorm van die netwerk van nasionale laboratoriums: die Lawrence Berkeley National Laboratory, Los Alamos National Laboratory, Oak Ridge National Laboratory, Argonne National Laboratory en Ames Laboratory. Nog twee is deur Groves gestig kort na die oorlog, die Brookhaven National Laboratory in Upton, New York, en die Sandia National Laboratories in [[Albuquerque, Nieu-Meksiko]]. Groves het $ 72 miljoen aan hulle toegewys vir navorsingsaktiwiteite in die boekjaar 1946–1947.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=633–637}}.</ref> Hulle sou in die voorhoede wees van die soort grootskaalse navorsing wat Alvin Weinberg, die direkteur van die Oak Ridge Nasionale Laboratorium, ''Big Science'' sou noem.<ref>{{harvnb|Weinberg|1961|p=161}}.</ref> Die Naval Research Laboratory was al lank geïnteresseerd in die vooruitsig om kernkrag vir oorlogskepaandrywing te gebruik, en het probeer om sy eie kernprojek te skep. In Mei 1946 besluit [[Chester W. Nimitz]], nou hoof van die vlootoperasies, dat die vloot eerder met die Manhattan-projek moet werk. 'n Groep vlootoffisiere is aan Oak Ridge toegewys, waarvan die oudste kaptein Hyman G. Rickover, wat daar assistent-direkteur geword het. Hulle het hulself verdiep in die studie van kernenergie en die grondslag gelê vir 'n kernvloot.<ref>{{harvnb|Hewlett|Duncan|1969|pp=74–76}}.</ref> 'n Soortgelyke groep lugmagpersoneel het in September 1946 op Oak Ridge aangekom met die doel om kernvliegtuie te ontwikkel.<ref>{{harvnb|Hewlett|Duncan|1969|pp=72–74}}.</ref> Hul kernenergie vir die voortstuwing van vliegtuie (NEPA) -projek het geweldige tegniese probleme ondervind en is uiteindelik gekanselleer.<ref>{{harvnb|Hewlett|Duncan|1969|pp=490–493, 514–515}}</ref> Die vermoë van die nuwe reaktore om radioaktiewe isotope in voorheen ongehoorde hoeveelhede te skep, het in die onmiddellike naoorlogse jare 'n rewolusie in kernmedisyne veroorsaak. Vanaf middel 1946 het Oak Ridge radioisotope begin versprei na hospitale en universiteite. Die meeste bestellings was vir jodium-131 en fosfor-32, wat gebruik is vir die diagnose en behandeling van [[kanker]]. Benewens medisyne, is isotope ook gebruik in biologiese, industriële en landbou-navorsing.<ref>{{harvnb|Hewlett|Duncan|1969|pp=252–253}}.</ref> By die oorhandiging van beheer aan die Atoomenergiekommissie neem Groves afskeid van die mense wat aan die Manhattan-projek gewerk het:<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=655}}.</ref> {{cquote|Vyf jaar gelede was die idee van kernkrag slegs 'n droom. Julle het daardie droom 'n werklikheid gemaak. Julle het die newelagtige idees aangegryp en in werklikheid omskep. Julle het stede gebou waar daar vantevore geen was nie. Julle het sulke groot industriële aanlegte met noukeurige konstruksie gebou, wat tot dusver as onmoontlik geag was. Julle het die wapen gebou wat die oorlog beëindig het en daardeur ontelbare Amerikaanse lewens gered. Wat vredestydse toepassings betref, het julle die sluier gelig oor die uitsig op 'n nuwe wêreld.}} In 2014 het die Amerikaanse Kongres 'n wet aanvaar wat voorsiening maak vir 'n nasionale park wat toegewy is aan die geskiedenis van die Manhattan-projek.<ref>{{cite web |url=http://energy.gov/management/office-management/operational-management/history/manhattan-project/manhattan-project-0 |title=Manhattan Project National Historical Park |publisher=United States Department of Energy |access-date=2 Augustus 2015 |archive-date=11 Augustus 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150811123138/http://energy.gov/management/office-management/operational-management/history/manhattan-project/manhattan-project-0 |url-status=dead }}</ref> Die ''Manhattan Project National Historical Park'' is op 10 November 2015 gevestig.<ref>{{cite web |title=Manhattan Project National Historical Park |url=https://www.energy.gov/management/office-management/operational-management/history/manhattan-project/manhattan-project-0 |publisher=Department of Energy |access-date=10 November 2015}}</ref> == Sien ook == * [[Uraan-234]] == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronne == === Algemene, administratiewe en diplomatieke geskiedenis === {{Refbegin|30em}} * {{cite journal |last=Bernstein |first=Barton J. |title=The Uneasy Alliance: Roosevelt, Churchill, and the Atomic Bomb, 1940–1945 |publisher=University of Utah |date=June 1976 |journal=The Western Political Quarterly |pp=202–230 |volume= 29 |issue= 2 |jstor=448105|doi=10.2307/448105}} * {{cite book |last=Campbell |first= Richard H. |year=2005 |title=The Silverplate Bombers: A History and Registry of the Enola Gay and Other B-29s Configured to Carry Atomic Bombs |location=Jefferson, North Carolina |publisher=McFarland & Company |isbn= 0-7864-2139-8 |oclc=58554961}} * {{cite book |last=Fine |first=Lenore |last2=Remington |first2=Jesse A. |title=The Corps of Engineers: Construction in the United States |publisher=United States Army Center of Military History |url=http://www.history.army.mil/html/books/010/10-5/CMH_Pub_10-5.pdf |access-date=25 August 2013 |location=Washington, D.C. |year=1972 |oclc=834187 |archive-date=1 Februarie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170201142645/https://history.army.mil/html/books/010/10-5/CMH_Pub_10-5.pdf |url-status=dead }} * {{cite journal |last=Frisch |first=David H. |title=Scientists and the Decision to Bomb Japan |journal=Bulletin of the Atomic Scientists |volume= 26 |issue= 6 |pp=107–115 |publisher=Educational Foundation for Nuclear Science|date=June 1970|issn=0096-3402}} * {{cite book |last=Gilbert |first=Keith V. |title=History of the Dayton Project |publisher=Mound Laboratory, Atomic Energy Commission |location=Miamisburg, Ohio |year=1969 |url=http://www.eecap.org/PDF_Files/Ohio/Dayton_Project/History/HISTORY_OF_THE_DAYTON_PROJECT.pdf |access-date=31 October 2014 |oclc=650540359 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412054801/https://www.eecap.org/PDF_Files/Ohio/Dayton_Project/History/HISTORY_OF_THE_DAYTON_PROJECT.pdf |archive-date=12 April 2019 |url-status=dead }} * {{cite book |last=Gosling |first=Francis George |title=The Manhattan Project: Making the Atomic Bomb |year=1994 |location=Washington, DC |publisher=United States Department of Energy, History Division |oclc=637052193}} * {{cite book |last=Gowing |first=Margaret |title=Britain and Atomic Energy, 1935–1945 |year=1964 |location=London |publisher=Macmillan Publishing |oclc=3195209}} * {{cite book |editor-last=Grodzins |editor-first=Morton |editor2-last=Rabinowitch |editor2-first=Eugene |title=The Atomic Age: Scientists in National and World Affairs|year=1963|publisher=Basic Book Publishing |location=New York |oclc=15058256}} * {{cite book |last=Hewlett |first=Richard G. |last2=Anderson |first2=Oscar E. |title=The New World, 1939–1946 |location=University Park |publisher=Pennsylvania State University Press |year=1962 |url=https://www.governmentattic.org/5docs/TheNewWorld1939-1946.pdf |access-date=26 Maart 2013 |isbn=0-520-07186-7 |oclc=637004643 }} * {{cite book |last=Hewlett |first=Richard G. |last2=Duncan |first2=Francis |title=Atomic Shield, 1947–1952 |series=A History of the United States Atomic Energy Commission |publisher=Pennsylvania State University Press |location=University Park|year=1969 |isbn=0-520-07187-5|oclc=3717478}} * {{cite journal |last=Hijiya |first=James A. |url=http://www.amphilsoc.org/sites/default/files/Hijiya.pdf |title=The Gita of Robert Oppenheimer |date=June 2000 |volume=144 |issue=2 |pages=123–167 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130515224154/http://www.amphilsoc.org/sites/default/files/Hijiya.pdf |archive-date=15 Mei 2013 |journal=Proceedings of the American Philosophical Society |access-date=16 Desember 2013 }} * {{cite book |last=Holl |first=Jack M. |title=Argonne National Laboratory, 1946–96 |first2=Richard G. |last2=Hewlett |first3=Ruth R. |last3=Harris |publisher=University of Illinois Press |year=1997 |isbn=978-0-252-02341-5}} * {{cite book |last=Holloway |first=David |title=Stalin and the Bomb: The Soviet Union and Atomic Energy, 1939–1956 |location=New Haven, Connecticut |publisher=Yale University Press |year=1994 |isbn=0-300-06056-4 |oclc=29911222}} * {{cite book |last=Howes |first=Ruth H. |last2=Herzenberg |first2=Caroline L. |title=Their Day in the Sun: Women of the Manhattan Project |location=Philadelphia |publisher=Temple University Press |year=1999 |isbn=1-56639-719-7 |oclc=49569088}} * {{cite book |last=Hunner |first=Jon |title=Inventing Los Alamos: The Growth of an Atomic Community |location=Norman |publisher=University of Oklahoma Press |year=2004 |isbn=978-0-8061-3891-6|oclc=154690200}} * {{cite book |last=Johnson |first=Charles |last2=Jackson |first2=Charles |title= City Behind a Fence: Oak Ridge, Tennessee, 1942–1946 |location=Knoxville|publisher=University of Tennessee Press |year=1981 |isbn=0-87049-303-5 |oclc=6331350}} * {{cite book |last=Jones |first=Vincent |title=Manhattan: The Army and the Atomic Bomb |publisher=United States Army Center of Military History |location=Washington, D.C. |year=1985 |oclc=10913875 |url=http://www.history.army.mil/html/books/011/11-10/CMH_Pub_11-10.pdf |access-date=25 Augustus 2013 |archive-date=7 Oktober 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141007074359/http://www.history.army.mil/html/books/011/11-10/CMH_Pub_11-10.pdf |url-status=dead }} * {{cite book |last=Jungk |first=Robert |year=1958 |title=Brighter than a Thousand Suns: A Personal History of the Atomic Scientists |location=New York |publisher=Harcourt Brace |isbn=0-15-614150-7 |oclc=181321}} * {{cite book |last=O'Brien |first=Phillips Payson |title=How the War was Won |date=2015 |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-01475-6 |oclc=907550561}} * {{cite book |last= Phelps |first= Stephen |year= 2010 |title= The Tizard Mission: the Top-Secret Operation that Changed the Course of World War II |location= Yardley, Pennsylvania |publisher= Westholme |isbn=978-1-59416-116-2 |oclc=642846903}} * {{cite book |last=Rhodes |first=Richard |title=The Making of the Atomic Bomb |location=New York |publisher=Simon & Schuster |year=1986 |isbn=0-671-44133-7|oclc=13793436}} * {{cite book |last=Stacey |first=C. P. |url=http://www.cmp-cpm.forces.gc.ca/dhh-dhp/his/docs/AMG_e.pdf |title=Arms, Men and Government: The War Policies of Canada, 1939&nbsp;– 1945 |publisher=The Queen's Printer by authority of the Minister of National Defence |year=1970 |oclc=610317261 |access-date= 4 April 2021 |archive-date=20 Junie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190620111320/http://www.cmp-cpm.forces.gc.ca/dhh-dhp/his/docs/AMG_e.pdf |url-status=dead }} * {{cite book |last=Sweeney |first=Michael S. |title=Secrets of Victory: The Office of Censorship and the American Press and Radio in World War II |publisher=University of North Carolina Press |year=2001 |location=Chapel Hill |isbn=0-8078-2598-0 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/secretsofvictory00swee }} * {{cite book |last=Villa |first=Brian L. |title=The Second World War as a National Experience: Canada |contribution=Chapter 11: Alliance Politics and Atomic Collaboration, 1941–1943 |publisher=The Canadian Committee for the History of the Second World War, Department of National Defence |year=1981 |editor-first=Aster |editor-last=Sidney |oclc=11646807 |url=http://www.ibiblio.org/hyperwar/UN/Canada/Natl_Exp/index.html |access-date=8 Desember 2014 }} * {{cite book |last=Williams |first=Mary H. |title=Chronology 1941–1945 |location=Washington, D.C. |publisher=Office of the Chief of Military History, Department of the Army |year=1960 |oclc=1358166}} {{Refend}} === Tegniese geskiedenis === {{Refbegin|30em}} * {{cite book |editor-last=Ahnfeldt|editor-first=Arnold Lorentz |title= Radiology in World War II |publisher=Office of the Surgeon General, Department of the Army |location=Washington, D.C. |year=1966 |oclc=630225}} * {{Cite journal |last=Baker |first=Richard D. |last2=Hecker |first2=Siegfried S. |last3=Harbur |first3=Delbert R. |title=Plutonium: A Wartime Nightmare but a Metallurgist's Dream |url=http://library.lanl.gov/cgi-bin/getfile?07-16.pdf |journal=Los Alamos Science |issue=Winter/Spring |year=1983 |pp=142–151 |access-date=22 November 2010 |archive-date=17 Oktober 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111017034523/http://library.lanl.gov/cgi-bin/getfile?07-16.pdf |url-status=dead }} * {{cite book |editor-last= Ermenc |editor-first= Joseph J. |title= Atomic Bomb Scientists: Memoirs, 1939–1945 |year= 1989 |publisher= Meckler |location= Westport, Connecticut and London |isbn= 978-0-88736-267-5}} (1967 interview with Groves) * {{cite book |last=Hanford Cultural and Historic Resources Program |year=2002 |publisher=Pacific Northwest National Laboratory |title=History of the Plutonium Production Facilities, 1943–1990 |location=Richland, WA |oclc=52282810}} * {{cite book |last=Hansen |first=Chuck |series=Swords of Armageddon: US Nuclear Weapons Development since 1945 |title=Volume I: The Development of US Nuclear Weapons |location=Sunnyvale, California |publisher=Chukelea Publications |year= 1995a |isbn=978-0-9791915-1-0|oclc=231585284}} * {{cite book |last=Hansen |first=Chuck |series=Swords of Armageddon: US Nuclear Weapons Development since 1945 |title=Volume V: US Nuclear Weapons Histories |location=Sunnyvale, California |publisher=Chukelea Publications |year= 1995b |isbn=978-0-9791915-0-3|oclc=231585284}} * {{cite book |last1= Hawkins |first1= David |last2= Truslow |first2= Edith C. |last3= Smith |first3= Ralph Carlisle |title= Manhattan District history, Project Y, the Los Alamos story, Vol. 2 |publisher= Tomash Publishers |year= 1961 |location= Los Angeles |quote= Originally published as Los Alamos Report LAMS-2532 |isbn= 978-0-938228-08-0 |osti= 1087645 |doi= 10.2172/1087645 |url-access= registration |url= https://archive.org/details/projectylosalamo0002unse }} * {{cite book |last=Hoddeson |first=Lillian |first2=Paul W. |last2=Henriksen |first3=Roger A. |last3=Meade |first4=Catherine L. |last4=Westfall |title=Critical Assembly: A Technical History of Los Alamos During the Oppenheimer Years, 1943–1945 |location=New York |publisher=Cambridge University Press |year=1993 |isbn=978-0-521-44132-2 |oclc=26764320 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/criticalassembly0000unse }} * {{cite journal |last=Home |first=R. W. |last2=Low |first2=Morris F. |title=Postwar Scientific Intelligence Missions to Japan |journal=Isis |volume= 84 |issue= 3 |date=September 1993 |pp=527–537 |jstor=235645 |doi=10.1086/356550}} * {{cite journal |last=Kemp |first=R. Scott |title=The End of Manhattan: How the Gas Centrifuge Changed the Quest for Nuclear Weapons |journal=Technology and Culture |issn=0040-165X |volume=53 |issue=2 |date=April 2012 |pp=272–305 |doi=10.1353/tech.2012.0046}} * {{cite journal |last=Ruhoff |first=John |last2=Fain |first2=Pat |title=The First Fifty Critical days |date=June 1962 |journal=Mallinckrodt Uranium Division News |volume=7 |issue=3 and 4 |access-date=30 Oktober 2010 |url=http://www.mphpa.org/classic/CP/Mallinckrodt/Pages/MALK_Gallery_01.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150330001357/http://www.mphpa.org/classic/CP/Mallinckrodt/Pages/MALK_Gallery_01.htm |archive-date=30 Maart 2015 }} * {{cite book |last=Sandia |title=The History of the Mk4 Bomb |year=1967 |url=https://osf.io/962rw/download |publisher=Sandia National Laboratory |access-date=11 November 2019 }} * {{cite book |last=Serber |first=Robert |first2=Richard |last2=Rhodes |title=The Los Alamos Primer: The First Lectures on How to Build an Atomic Bomb |location=Berkeley|publisher=University of California Press |year=1992 |isbn=978-0-520-07576-4|oclc=23693470}} (Available on [[commons:File:Los Alamos Primer.pdf|Wikimedia Commons]]) * {{cite book |last=Smyth |first=Henry DeWolf |title=Atomic Energy for Military Purposes: the Official Report on the Development of the Atomic Bomb under the Auspices of the United States Government, 1940–1945 |location=Princeton, New Jersey |publisher=Princeton University Press |year=1945 |oclc=770285}} * {{cite book |last=Thayer |first=Harry |title=Management of the Hanford Engineer Works In World War II: How the Corps, DuPont and the Metallurgical Laboratory Fast Tracked the Original Plutonium Works |publisher=American Society of Civil Engineers Press |location= New York |year=1996 |isbn=978-0-7844-0160-6|oclc=34323402}} * {{cite book |last=Waltham |first=Chris |title=An Early History of Heavy Water |publisher=Department of Physics and Astronomy, University of British Columbia |date=20 June 2002|arxiv=physics/0206076 |bibcode=2002physics...6076W}} * {{cite journal |last=Weinberg |first=Alvin M. |title=Impact of Large-Scale Science on the United States |journal=Science |series=New Series |volume=134 |issue=3473 |date=21 Julie 1961 |pp=161–164 |jstor=1708292 |bibcode=1961Sci...134..161W |doi=10.1126/science.134.3473.161 |pmid=17818712}} {{Refend}} === Herinneringe van deelnemers === {{Refbegin|30em}} * {{cite book |last=Bethe |first=Hans A. |author-link=Hans Bethe |title=The Road from Los Alamos |location=New York |publisher=Simon and Schuster |year=1991 |isbn=0-671-74012-1 |oclc=22661282 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/roadfromlosalamo00beth}} * {{cite book |last=Compton |first=Arthur |year=1956 |title=Atomic Quest |url=https://archive.org/details/atomicquestperso0000comp |url-access=registration |location=New York |publisher=Oxford University Press |oclc=173307}} * {{cite book |last=Goudsmit |first=Samuel A. |title=Alsos |publisher=Henry Schuman |year=1947 |location=New York |isbn=0-938228-09-9|oclc=8805725}} * {{cite book |last=Groves|first=Leslie |author-link=Leslie Groves |title=Now it Can be Told: The Story of the Manhattan Project |url=https://archive.org/details/nowitcanbetolds00grov|url-access=registration|location=New York |publisher=Harper & Row |year=1962 |isbn=0-306-70738-1|oclc=537684}} * {{cite book |author-link=Leona Woods|last=Libby|first=Leona Marshall|title=Uranium People |location=New York |publisher=Charles Scribner's Sons |year=1979 |isbn=0-684-16242-3 |oclc=4665032}} * {{cite book |last=Nichols |first=Kenneth David |title=The Road to Trinity: A Personal Account of How America's Nuclear Policies Were Made |location=New York |publisher=William Morrow and Company |year= 1987|isbn=0-688-06910-X|oclc=15223648}} * {{cite book |author-link=Stanislaw Ulam|last=Ulam|first=Stanislaw|title=Adventures of a Mathematician |url=https://archive.org/details/adventuresofmath0000ulam|url-access=registration|location=New York |publisher=Charles Scribner's Sons |year=1976 |isbn=0-520-07154-9 |oclc= 1528346}} {{Refend}} {{Manhattan-projek}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Krygskunde]] [[Kategorie:Uraan]] [[Kategorie:Kernfisika]] [[Kategorie:Manhattan-projek]] 7r7xu4xgr3mpfj0dcrmfn98bvkc35tm 2894120 2894118 2026-04-15T15:20:11Z Aliwal2012 39067 /* Geheimhouding */ redaksie 2894120 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas militêre eenheid | naam = Manhattan-projek | beeld = Trinity shot color.jpg | beeld_byskrif = Die Trinity-toets van die Manhattan-projek was die eerste kernwapenontploffing. | gestig = 1942 | ontbind = 15 Augustus 1947 | land = {{vlagland|Verenigde State}}<br />{{vlagland|Verenigde Koninkryk}}<br />{{vlagland|Kanada}} | weermagdeel = | organisasie = | onderdeel van = Amerikaanse Weermagkorps van Ingenieurs | logo = | vaandel = | vlag = | rondeel = | tipe = | spesialisasie = | hoofkwartier = Oak Ridge, [[Tennessee]], VSA | opperbevelhebber = [[James C. Marshall]]<br />[[Kenneth Nichols]] | hooftitel = | hoofnaam = | aantal = | diensplig = | reserwe = | kommandostruktuur = | paramilitêr = | minouderdom = | motto = | mars = | kleur = | uitrusting = | veldslae = Geallieerde inval in Italië<br />Geallieerde inval in Frankryk<br />Geallieerde inval in Duitsland<br />Atoombomaanvalle op [[Hirosjima]] en [[Nagasaki]]<br />Geallieerde besetting van Japan | aantal veldslae = | onderskeiding = [[Lêer:Manhattan District.svg|110px|senter]]<br />[[Lêer:Manhattan Project emblem.png|110px|senter]] | begroting = | persentbbp = }} Die '''Manhattan-projek''' was 'n navorsings- en ontwikkelingsonderneming gedurende [[Tweede Wêreldoorlog]] wat die eerste [[kernwapen]] vervaardig het. Dit is gelei deur die [[Verenigde State]] met die steun van die [[Verenigde Koninkryk]] en [[Kanada]]. Van 1942 tot 1946 was die projek onder leiding van generaal-majoor [[Leslie Groves]] van die ''US Army Corps of Engineers''. Kernfisikus [[Robert Oppenheimer]] was die direkteur van die Los Alamos-laboratorium wat die kernwapens ontwerp het. Die weermagkomponent van die projek was eers as die '''Manhattan District''' bekend; '''Manhattan''' het geleidelik die amptelike kodenaam, '''Development of Substitute Materials''' vir die hele projek vervang. Later het die vroeëre Britse eweknie, "Tube Alloys" ook deel van die projek geword. Die Manhattan-projek het in klein begin in 1939, maar het gegroei totdat meer as 130&nbsp;000 mense in diens geneem was en het bykans VS$2&nbsp;miljard gekos. Meer as 90 persent van die koste was om fabrieke te bou en [[Kernsplyting|splytbare materiaal]] te vervaardig, met minder as 10 persent vir die ontwikkeling en vervaardiging van die wapens. Navorsing en produksie het op meer as dertig terreine in die Verenigde State, die Verenigde Koninkryk en Kanada plaasgevind. Twee tipes atoombomme is gelyktydig tydens die oorlog ontwikkel: 'n betreklik eenvoudige kanonloop-tipe en 'n meer ingewikkelde ineenploftipe kernwapen. Die ''Thin Man''-kanonloop-ontwerp was onprakties om saam met [[plutonium]] te gebruik, en daarom is 'n eenvoudiger kanonloop-tipe genaamd [[Little Boy]] ontwikkel wat uraan-235 gebruik, 'n [[isotoop]] wat slegs 0,7 persent van natuurlike [[uraan]] uitmaak. Aangesien dit chemies identies is aan die algemeenste isotoop, [[uraan-238]], en byna dieselfde massa het, is dit moeilik om die twee te skei. Drie metodes is gebruik vir [[uraanverryking]]: elektromagneties, gasvormig en termies. Die meeste van hierdie werk is in die Clinton Engineer Works in Oak Ridge, [[Tennessee]], uitgevoer. Parallel met die werk aan uraan was die poging om plutonium te vervaardig, 'n proses wat in 1940 aan die [[Universiteit van Kalifornië, Berkeley|Universiteit van Kalifornië]] ontdek is. Die haalbaarheid van die wêreld se eerste kunsmatige kernreaktor, die ''[[Chicago Pile-1]]'', is in 1942 by die Metallurgical Laboratory gedemonstreer. By die Universiteit van Chicago het die projek die X-10 Grafietreaktor by Oak Ridge ontwerp en die produksiereaktore op die Hanford-terrein in [[Washington (deelstaat)|Washington]], waarin uraan bestraal en in plutonium omgeskakel is. Die plutonium is toe chemies van die uraan geskei met behulp van die bismutfosfaatproses. Die ''[[Fat Man]]''-plutonium-ineenploftipe wapen is ontwikkel in 'n gesamentlike ontwerp- en ontwikkelingspoging deur die Los Alamos-laboratorium. Die projek was ook verantwoordelik vir die insameling van [[Spioenasie|intelligensie]] oor die [[Duitse kernwapenprogram]]. Deur [[Operasie Alsos]] het personeel van Manhattan-projek in Europa gedien, soms agter vyandelike lyne, waar hulle kernmateriaal en dokumente versamel het en Duitse wetenskaplikes gewerf het. Ondanks die streng sekuriteit van die Manhattan-projek, het die Sowjet-atoomspioene die program suksesvol binnegedring. Die eerste kerntoestel wat ooit ontplof is, was 'n bomontploffing tydens die [[Trinity-kernwapentoets]] wat op 16 Julie 1945 by die ''Alamogordo Bombing and Gunnery Range'' in [[Nieu-Meksiko]] uitgevoer is. ''[[Little Boy]]'' en ''[[Fat Man]]'' bomme is 'n maand later as kernwapens in onderskeidelik [[Hiroshima]] en [[Nagasaki]] gebruik met personeel van Manhattan-projek wat as bommonteringtegnikuste en as wapentegnikuste op die bomwerpers gedien het. In die onmiddellike naoorlogse jare het die Manhattan-projek wapentoetse by die [[Bikini-ringeiland]] uitgevoer as deel van ''Operation Crossroads'', nuwe wapens ontwikkel, die ontwikkeling van die netwerk van nasionale laboratoriums bevorder, mediese navorsing oor radiologie gesteun en die grondslag gelê vir die kernvloot. Dit het beheer oor Amerikaanse navorsing en produksie van kernwapens behou tot die stigting van die Amerikaanse atoomenergiekommissie in Januarie 1947. == Oorsprong == Die ontdekking van [[kernsplyting]] deur die Duitse chemici [[Otto Hahn]] en Fritz Strassmann in 1938, en die teoretiese verklaring daarvan deur [[Lise Meitner]] en Otto Frisch, het die ontwikkeling van 'n [[kernwapen|atoombom]] 'n teoretiese moontlikheid gemaak. Veral by wetenskaplikes wat vlugtelinge uit [[Nazi-Duitsland]] en ander [[fascisme|fascistiese]] lande was, het die vrees bestaan dat 'n Duitse atoombomprojek sou kon ontwikkel.{{sfn|Jones|1985|p=12}} In Augustus 1939 het die Hongaars-gebore fisici [[Leó Szilárd]] en [[Eugene Wigner]] die [[Einstein-Szilárd-brief]] opgestel, waarin gewaarsku word oor die potensiële ontwikkeling van "uiters kragtige bomme van 'n nuwe soort". Dit het die Verenigde State aangespoor om stappe te neem om 'n voorraad uraanerts te bekom en die navorsing van [[Enrico Fermi]] en ander oor kernkettingreaksies te versnel. Die brief is deur [[Albert Einstein]] onderteken en by president [[Franklin D. Roosevelt]] afgelewer. Roosevelt het 'n beroep op Lyman Briggs van die National Bureau of Standards gedoen om as die hoof van die Advieskomitee oor Uraan ondersoek in te stel na die kwessies wat deur die brief geopper is. Briggs het op 21 Oktober 1939 'n vergadering gehou wat deur Szilárd, Wigner en [[Edward Teller]] bygewoon is. Die komitee het in November aan Roosevelt gerapporteer dat uraan "'n moontlike bron van bomme met 'n vernietigingskrag sou bied wat baie groter is as wat tans bekend is."<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=16–20}}.</ref> Die [[Amerikaanse Vloot]] het VS$6&nbsp;000 aan die Columbia-universiteit toegeken, waarvan die meeste spandeer is vir die aankoop van [[grafiet]] deur Enrico Fermi en Szilard. 'n Span professore in Columbia, waaronder Fermi, Szilard, Eugene T. Booth en John Dunning, het die eerste kernsplitsingsreaksie in die Amerikas geskep, wat die werk van Hahn en Strassmann bevestig het. Dieselfde span het 'n reeks prototipe [[kernreaktor]]s (of 'stapels' soos Fermi hulle genoem het) in Pupin Hall in Columbia gebou, maar kon nog nie 'n kettingreaksie bewerkstellig nie.<ref>{{Cite web|url=https://physics.columbia.edu/home/fermi-columbia|title=Fermi at Columbia {{!}} Department of Physics|website=physics.columbia.edu|access-date=29 Julie 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190621185402/https://physics.columbia.edu/home/fermi-columbia|archive-date=21 Junie 2019|url-status=dead}}</ref> Die Advieskomitee vir Uraan het die ''National Defense Research Committee (NDRC) on Uranium'' geword toe die organisasie op 27 Junie 1940 gestig is.<ref>{{harvnb|Rhodes|1986|pp=337–338}}.</ref> Briggs het voorgestel om $167 000 te bestee aan uraan, veral die uraan-235-isotoop, en [[plutonium]], wat in 1940 ontdek is by die Universiteit van Kalifornië.<ref name="Hewlett&Anderson, pp. 40-41" /> Op 28 Junie 1941 onderteken Roosevelt die Uitvoerende Bevel 8807, wat die ''Office of Scientific Research and Development (OSRD)'' tot stand gebring het, met [[Vannevar Bush]] as direkteur.<ref>{{cite web |url=http://www.presidency.ucsb.edu/ws/index.php?pid=16137 |title=Executive Order 8807 Establishing the Office of Scientific Research and Development |date=28 Junie 1941 |access-date=28 Junie 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170917031732/http://www.presidency.ucsb.edu/ws/index.php?pid=16137 |archive-date=17 September 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die kantoor is bemagtig om benewens navorsing, ook groot ingenieursprojekte te bestuur.<ref name="Hewlett&Anderson, pp. 40-41">{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=40–41}}.</ref> Die NDRC-komitee oor uraan het die S-1-afdeling van die OSRD geword; om veiligheidsredes is die woord "uraan" uitgehaal. In Brittanje het Frisch en Rudolf Peierls aan die [[Universiteit van Birmingham]] in Junie 1939 'n deurbraak gemaak gedurende hul ondersoek na die kritieke massa van uraan-235.<ref>{{harvnb|Rhodes|1986|pp=322–325}}.</ref> Hulle berekeninge het daarop gedui dat kritieke massa teen 'n [[grootteorde|orde]] van 10 kilogram (22 pond) geaktiveer sou kon word, wat daarop dui dat so 'n toestel in 'n [[bomwerper]] van daardie tyd gedra sou kon word.<ref name="Hewlett, p. 42">{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=42}}.</ref> Hulle Frisch–Peierls-memorandum in Maart 1940 het die Britse atoombomprojek en die MAUD-komitee<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=39–40}}</ref> van stapel gestuur, wat eenparig aanbeveel het dat die ontwikkeling van 'n atoombom voortgesit word.<ref name="Hewlett, p. 42" /> In Julie 1940 het Brittanje aangebied om die Verenigde State toegang tot sy wetenskaplike navorsing te gee,{{sfn|Phelps|2010|pp=126–128}} en die Tizard Missie se John Tuckcroft het Amerikaanse wetenskaplikes ingelig oor die Britse ontwikkelinge. Hy het ontdek dat die Amerikaanse projek kleiner was as die Britse projek en ook nie so ver gevorderd was nie.{{sfn|Phelps|2010|pp=282–283}} As deel van die wetenskaplike uitruiling is die bevindinge van die MAUD-komitee aan die Verenigde State oorgedra. Een van sy lede, die Australiese fisikus Mark Oliphant, het einde Augustus 1941 na die Verenigde State gevlieg en ontdek dat die inligting wat deur die MAUD-komitee gelewer is nié belangrike Amerikaanse fisici bereik het nie. Oliphant het daarna gepoog om vas te stel waarom die bevindinge van die komitee blykbaar geïgnoreer word. Hy het met die uraan-komitee vergader en Berkeley, Kalifornië, besoek, waar hy met oortuiging met Ernest O. Lawrence gepraat het. Lawrence was voldoende beïndruk om sy eie ondersoek oor uraan te begin. Hy het op sy beurt met James B. Conant, Arthur H. Compton en George B. Pegram gepraat. Die missie van Oliphant was dus 'n sukses; belangrike Amerikaanse fisici was nou bewus van die potensiële krag van 'n atoombom.<ref>{{harvnb|Rhodes|1986|pp=372–374}}.</ref><ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=43–44}}</ref> Op 9 Oktober 1941 het president Roosevelt die atoomprogram goedgekeur nadat hy 'n vergadering met Vannevar Bush en vise-president Henry A. Wallace bygewoon het. Om die program te beheer, stig hy die ''Top Policy Group,'' bestaande uit homself – hoewel hy nooit 'n vergadering bygewoon het nie – Wallace, Bush, Conant, Oorlogsekretaris [[Henry L. Stimson]], en die stafhoof van die leër, generaal [[George C. Marshall]]. Roosevelt het die leër gekies om die projek te bestuur, eerder as die vloot, omdat die leër meer ervaring gehad het met die bestuur van grootskaalse bouprojekte. Hy het ook ingestem om die poging met die Britte te koördineer, en op 11 Oktober het hy 'n boodskap aan die eerste minister, [[Winston Churchill]], gestuur met die voorstel dat hulle oor atoomsake korrespondeer.<ref name="Jones, pp. 30-32">{{harvnb|Jones|1985|pp=30–32}}.</ref> == Lewensvatbaarheid == === Voorstelle === Die S-1-komitee het op 18 Desember 1941 'n vergadering gehou "deurdring met 'n atmosfeer van entoesiasme en dringendheid"<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=35}}.</ref> na die [[aanval op Pearl Harbor]] en die daaropvolgende Amerikaanse oorlogsverklaring teen Japan en daarna teen Duitsland.<ref>{{harvnb|Williams|1960|pp=3–4}}.</ref> Daar is aan drie verskillende tegnieke gewerk vir isotoop-skeiding om uraan-235 van die meer volop uraan-238 te skei. Lawrence en sy span aan die Universiteit van Kalifornië het elektromagnetiese skeiding ondersoek, terwyl Eger Murphree en Jesse Wakefield Beams se span gasdiffusie by die Universiteit van Columbia ondersoek het, en Philip Abelson het navorsing gedoen oor termiese diffusie by die ''Carnegie Institution of Washington'' en later die ''Naval Research Laboratory''. Murphree was ook die hoof van 'n onsuksesvolle skeidingsprojek met behulp van gassentrifuges.<ref>{{harvnb|Nichols|1987|pp=32}}.</ref> Intussen was daar twee strome van navorsing oor [[kernreaktor]]tegnologie. Harold Urey het [[swaarwater]]reaktor navorsing by Columbia gedoen. Arthur Compton het die wetenskaplikes wat by Columbia, Kalifornië en die [[Princeton-universiteit]] onder sy toesig gewerk het, na die Universiteit van Chicago verplaas, waar hy die ''Metallurgical Laboratory'' vroeg in 1942 georganiseer het om plutonium, reaktore en [[grafiet]] as neutronmoderator te bestudeer.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=35–36}}.</ref> Briggs, Compton, Lawrence, Murphree en Urey het op 23 Mei 1942 vergader om die aanbevelings van die S-1-komitee af te handel, waarin gevra word dat al vyf tegnologieë nagestreef moet word. Dit is goedgekeur deur Bush, Conant en brigadier-generaal Wilhelm D. Styer, die stafhoof van majoor-generaal Brehon B. Somervell se verskaffingsdienste (''Supply Services''), wat aangewys is as die leër se verteenwoordiger oor kernsake. Bush en Conant het toe die aanbeveling aan die ''Top Policy Group'' geneem met 'n begrotingsvoorstel van $54&nbsp;miljoen vir konstruksie deur die ''US Army Corps of Engineers'', $31&nbsp;miljoen vir navorsing en ontwikkeling deur OSRD en $5&nbsp;miljoen vir gebeurlikhede in die boekjaar 1943. Die ''Policy Group'' het dit op sy beurt op 17 Junie 1942 aan die president gestuur, wat dit goedgekeur het deur "OK FDR" op die dokument te skryf.<ref name="Jones, pp. 37-39">{{harvnb|Jones|1985|pp=37–39}}.</ref> === Bom-ontwerpkonsepte === [[Lêer:Los Alamos Primer assembly methods.png|duimnael|'n Reeks rowwe sketse, gemaak tydens 'n konferensie in Julie 1942 toe daar verskillende metodes vir die montering van 'n fissie-bom ondersoek is.]] Compton het die teoretiese fisikus [[J. Robert Oppenheimer]] van die Universiteit van Kalifornië gevra om die navorsing oor vinnige neutronberekeninge oor te neem van Gregory Breit, wat op 18 Mei 1942 bedank het weens kommer oor laks operasionele sekuriteit. Sodanige berekening is die sleutel om die kritiese massa en dus wapenontsteking, te bewerkstellig.<ref>{{harvnb|Rhodes|1986|p=416}}.</ref> John H. Manley, 'n fisikus aan die ''Metallurgical Laboratory'', is gevra om Oppenheimer te help deur kontak te maak met en die koördinering van eksperimentele fisikagroepe wat oor die land verspreid was te behartig.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=103}}.</ref> Oppenheimer en Robert Serber van die Universiteit van Illinois het die probleme van [[neutron]]diffusie ondersoek – hoe neutrone in 'n kernkettingreaksie beweeg – en hidrodinamika – hoe die ontploffing wat deur 'n kettingreaksie veroorsaak is, kan optree. Om hierdie werk en die algemene teorie van fissie-reaksies te beoordeel, het Oppenheimer en Fermi in Junie vergaderings by die Universiteit van Chicago en in Julie 1942 met die teoretiese fisici [[Hans Bethe]], John Van Vleck, Edward Teller, Emil Konopinski, Robert vergader Serber, Stan Frankel, en Eldred C. Nelson, laasgenoemde drie oudstudente van Oppenheimer, en eksperimentele fisici Emilio Segrè, Felix Bloch, Franco Rasetti, John Henry Manley en Edwin McMillan. Hulle het tentatief bevestig dat 'n splitsingsbom teoreties moontlik is.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=42–44}}</ref> Daar was nog baie onbekende faktore. Die eienskappe van suiwer uraan-235 was relatief onbekend, net soos dié van plutonium, 'n element wat eers in Februarie 1941 deur Glenn Seaborg en sy span ontdek is. Die wetenskaplikes op die Berkeley-konferensie (Julie 1942) het beoog om plutonium in kernreaktore te skep deurdat uraan-238-atome neutrone sou absorbeer wat deur uraan-235-atome vrygestel is. Op hierdie stadium is geen reaktor gebou nie, en slegs klein hoeveelhede plutonium was beskikbaar by [[siklotron]]e by instellings soos die Universiteit van Washington in St. Louis.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=33–35, 183}}.</ref> Selfs teen Desember 1943 is slegs twee milligram vervaardig. Daar was baie maniere om die splytmateriaal in 'n kritieke massa te rangskik. Die eenvoudigste was om 'n "silindriese prop" deur middel van 'n "peuter" in 'n sfeer van "aktiewe materiaal" te skiet – digte materiaal wat neutrone na binne sou fokus en die reageermassa bymekaar sou hou om die doeltreffendheid daarvan te verhoog.<ref>{{harvnb|Serber|Rhodes|1992|p=21}}.</ref> Hulle het ook ontwerpe ondersoek wat [[sferoïde|sferoïede]] insluit, 'n primitiewe vorm van "inploffing" wat deur Richard C. Tolman voorgestel is, en die moontlikheid van outokatalitiese metodes, wat die doeltreffendheid van die bom sou verhoog wanneer dit ontplof.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=54–56}}</ref> Met inagneming dat die idee van die fissie-bom teoreties afgehandel was–ten minste totdat meer eksperimentele data beskikbaar was–het die Berkeley-konferensie van 1942 'n ander rigting beweeg. Edward Teller versoek vir gesprekke oor 'n kragtiger bom: die "super", wat nou meestal 'n "[[waterstofbom]]" genoem word, wat die ontploffende krag van 'n ontploffende splitsingsbom sou gebruik om 'n [[kernfusie]]-reaksie in [[deuterium]] en [[tritium]] te ontsteek.<ref>{{harvnb|Rhodes|1986|p=417}}.</ref> Teller het skema ná skema voorgestel, maar Bethe het alles verkeerd bewys. Die fusiesidee is opsy gesit om te konsentreer op die vervaardiging van 'n klowingsbom.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=44–45}}</ref> Teller het ook die spekulatiewe moontlikheid geopper dat 'n atoombom die atmosfeer kan "aansteek" as gevolg van 'n hipotetiese samesmeltingsreaksie van stikstofkerne. Bethe bereken dat dit nie kan gebeur nie, en 'n verslag waarin Teller mede-outeur was, het getoon dat "waarskynlik geen self-vermenigvuldigende ketting van kernreaksies sal begin nie."<ref>{{cite web |last=Konopinski |first=E. J |first2=C. |last2=Marvin |first3=Edward |last3=Teller |title=Ignition of the Atmosphere with Nuclear Bombs |issue=LA–602 |publisher=Los Alamos National Laboratory |url=https://fas.org/sgp/othergov/doe/lanl/docs1/00329010.pdf |format=PDF |year=1946 |accessdate=23 November 2008 |ref=harv |archive-date=31 Maart 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200331041344/https://fas.org/sgp/othergov/doe/lanl/docs1/00329010.pdf |url-status=dead }}</ref> In Serber se verslag noem Oppenheimer die moontlikheid van hierdie scenario aan Arthur Compton, wat "onbesonne genoeg was om nie daaroor stil te bly nie." Dit het op die een of ander manier in 'n dokument beland en is na Washington gestuur en is "nooit te ruste gelê nie". == Organisasie == === Manhattan-distrik === Die ingenieurshoof, generaalmajoor Eugene Reybold, het kolonel James C. Marshall in Junie 1942 gekies om hoof van die weermag se deel van die projek te wees. Marshall het 'n skakelkantoor in [[Washington, D.C.]] gevestig, maar sy tydelike hoofkwartier op die 18de verdieping van 270 Broadway in New York opgerig, waar hy administratiewe ondersteuning van die ''Corps of Engineers'' se Noord-Atlantiese Afdeling kon bekom. Dit was naby die Manhattan-kantoor van Stone & Webster, die belangrikste projekkontrakteur, en die Universiteit van Columbia. Hy het toestemming bekom om personeel te werf van sy voormalige bevel, die distrik Syracuse en hy het begin met luitenant-kolonel Kenneth Nichols, wat as sy adjunk aangestel is.<ref name="NYT">{{cite news |last=Broad |first=William J. |url=https://www.nytimes.com/2007/10/30/science/30manh.html |title=Why They Called It the Manhattan Project |newspaper=[[The New York Times]] |date=30 Oktober 2007 |access-date=27 Oktober 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200707172414/https://www.nytimes.com/2007/10/30/science/30manh.html |archive-date=7 Julie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="Jones, pp. 41-44">{{harvnb|Jones|1985|pp=41–44}}.</ref> Omdat die grootste deel van sy taak konstruksie behels, het Marshall in samewerking met die hoof van die ''Corps of Engineers Construction Division'', majoor-generaal Thomas M. Robbins, en sy adjunk, kolonel Leslie Groves, gewerk. Reybold, Somervell en Styer het besluit om die projek "ontwikkeling van plaasvervangende materiaal" te noem, maar Groves meen dat dit die aandag sou trek. Aangesien ingenieursdistrikte gewoonlik die naam van die stad waar hulle geleë was, gedra het, het Marshall en Groves ooreengekom om die leër se deel van die projek die Manhattan-distrik te noem. Dit het op 13 Augustus amptelik geword toe Reybold die opdrag gegee het om die nuwe distrik te stig. Informeel was dit bekend as die Manhattan Engineer District, of MED. Anders as ander distrikte het dit geen geografiese grense gehad nie, en Marshall het die gesag van 'n afdelingsingenieur gehad. Ontwikkeling van plaasvervangende materiale het gebly as die amptelike kode van die projek as geheel, maar is mettertyd deur "Manhattan" vervang.<ref name="Jones, pp. 41-44" /> Marshall het later toegegee dat, "ek het nog nooit van [[kernsplyting]] gehoor nie, maar ek het wel geweet dat jy nie veel van 'n aanleg kon bou nie, nog minder vier daarvan vir $90&nbsp;miljoen".<ref>{{harvnb|Fine|Remington|1972|p=652}}.</ref> 'n Enkele TNT-aanleg wat Nichols destyds in [[Pennsilvanië]] gebou het, het $128&nbsp;miljoen gekos.<ref>{{harvnb|Nichols|1987|p=174}}.</ref> Hulle was ook nie beïndruk met die vae beramings van die omvang van die aanlegte nie, wat Groves vergelyk het om vir 'n spysenier te vra om vir tussen tien en duisend gaste voor te berei. 'n Ondersoekspan van Stone & Webster het reeds 'n terrein vir die produksie-aanlegte gaan soek. Die Oorlogsproduksie-raad het terreine rondom [[Knoxville]], [[Tennessee]] aanbeveel, 'n afgesonderde gebied waar die Tennessee Valley Authority baie elektriese krag kon lewer en die riviere koelwater vir die reaktors kon voorsien. Nadat hy verskeie terreine ondersoek het, het die ondersoekspan een naby Elza, Tennessee, gekies. Conant het aangeraai om dit onmiddellik te bekom en Styer het ingestem, maar Marshall het gewag op die resultate van Conant se reaktoreksperimente voordat hy ingestem het. Van die voornemende prosesse het slegs Lawrence se elektromagnetiese skeiding voldoende gevorder om met die konstruksie te begin. Marshall en Nichols het die hulpbronne wat hulle sou benodig begin bymekaarmaak. Die eerste stap was om 'n hoë prioriteitsbeoordeling vir die projek te kry. Die topwaardes was AA-1 tot AA-4 in dalende volgorde, hoewel daar ook 'n spesiale AAA-gradering was wat vir noodgevalle gereserveer was. Graderings AA-1 en AA-2 was vir noodsaaklike wapens en toerusting, en kolonel Lucius D. Clay, die adjunk-stafhoof by Dienste en Voorsiening van hulpbronne, meen dat die hoogste gradering wat hy kon toeken, AA-3 was, hoewel hy bereid was om op aanvraag 'n AAA-gradering te lewer vir kritieke materiale as dit sou ontstaan.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=57–61}}.</ref> Nichols en Marshall was teleurgesteld; AA-3 was dieselfde prioriteit as Nichols se TNT-aanleg in Pennsilvanië.<ref name="Fine 1972 657">{{harvnb|Fine|Remington|1972|p=657}}.</ref> === Militêre Beleidskomitee === [[Lêer:Trinity Test - Oppenheimer and Groves at Ground Zero 002.jpg|duimnael|[[J. Robert Oppenheimer|Oppenheimer]] en Groves by die oorblyfsels van die Trinity-kerntoets in September 1945, twee maande na die ontploffing van die toets en net na die einde van die Tweede Wêreldoorlog.]] Vannevar Bush het ongeduldig begin raak met die mislukking van kolonel Marshall om die projek vinnig te bevorder, veral die mislukking om die Tennessee-terrein te bekom, die lae prioriteit wat die leër aan die projek toegeken het en die hoofkantoor in New York.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=81}}.</ref> Bush meen dat meer aggressiewe [[leierskap]] nodig is, en het sy kommer met Harvey Bundy en die generaals Marshall, Somervell en Styer bespreek. Hy wou hê dat die projek onder 'n senior beleidskomitee geplaas moet word, met 'n aangewese beampte, verkieslik Styer, as algehele direkteur.<ref name="Fine 1972 657" /> Somervell en Styer het Groves vir die pos gekies en hom op 17 September in kennis gestel van hierdie beslissing, en dat generaal Marshall gelas het dat hy tot brigadier-generaal bevorder word, omdat die gevoel was dat die titel "generaal" meer gerespekteer sou word onder die akademiese wetenskaplikes wat aan die Manhattan-projek werk. Groves se bevel plaas hom direk onder Somervell eerder as Reybold, en kolonel Marshall moet nou aan Groves rapporteer. Groves het sy hoofkwartier in Washington, D.C., op die vyfde verdieping van die gebou wat later as die Harry S Truman-gebou bekend sou staan, gevestig, waar kolonel Marshall sy skakelkantoor gehad het. Hy het op 23 September 1942 die bevel oor die Manhattan-projek oorgeneem. Later die dag het hy 'n vergadering bygewoon deur Stimson, wat 'n [[militêr]]e beleidskomitee in die lewe geroep het, verantwoordelik vir die hoof beleidgroep, bestaande uit Bush (met Conant as plaasvervanger), Styer en skoutadmiraal William R. Purnell. Tolman en Conant is later aangestel as die wetenskaplike adviseurs van Groves.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=44–45}}.</ref> Een van Groves se vroeëre probleme was om 'n direkteur vir Projek Y te vind, die groep wat die bom sou ontwerp en bou. Die voor die hand liggende keuse was een van die drie laboratoriumhoofde, Urey, Lawrence of Compton, maar hulle was nie beskikbaar nie. Compton beveel Oppenheimer aan, wat al deeglik vertroud was met die konsepte vir die ontwerp van 'n bom. Oppenheimer het egter min administratiewe ervaring gehad en het, anders as Urey, Lawrence en Compton, nie 'n [[Nobelprys]] gewen nie, wat volgens baie wetenskaplikes die hoof van so 'n belangrike laboratorium moes wees. Daar was ook kommer oor Oppenheimer se veiligheidstatus, aangesien baie van sy medewerkers kommuniste was, waaronder sy broer, Frank Oppenheimer; sy vrou, Kitty; en sy vriendin, Jean Tatlock. 'n Lang gesprek in Oktober 1942 het Groves en Nichols oortuig dat Oppenheimer die kwessies rakende die oprigting van 'n laboratorium in 'n afgeleë gebied deeglik begryp en as direkteur daarvan aangestel moes word. Groves het persoonlik afstand gedoen van die veiligheidsvereistes en op 20 Julie 1943 'n klaring aan Oppenheimer gegee.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=61–63}}.</ref><ref>{{harvnb|Nichols|1987|pp=72–73}}.</ref> === Samewerking met die Verenigde Koninkryk === Die Britte en Amerikaners het kerninligting uitgeruil, maar aanvanklik nie hul pogings gekombineer nie. Brittanje het pogings van Bush en Conant in 1941 om die samewerking met sy eie projek, met die kodenaam Tube Alloys, te versterk, afgewys omdat hulle huiwerig was om sy tegnologiese voorsprong te deel en die Verenigde State te help om hul eie atoombom te ontwikkel. 'n Amerikaanse wetenskaplike wat 'n persoonlike brief van Roosevelt aan Churchill gebring het om aan alle navorsing en ontwikkeling in 'n Anglo-Amerikaanse projek te betaal, is sleg behandel, en Churchill het nie op die brief geantwoord nie. Die Verenigde State het gevolglik reeds in April 1942 besluit dat indien hulle aanbod van die hand gewys word, hulle alleen moet voortgaan. Die Britte, wat vroeg in die oorlog aansienlike bydraes gelewer het, het nie die middele gehad om so 'n navorsingsprogram deur te voer terwyl hulle vir hul oorlewing veg nie. As gevolg hiervan het Tube Alloys gou agter geraak by sy Amerikaanse eweknie. [[Lêer:Groves and Chadwick.jpg|links|duimnael|Groves gesels met James Chadwick, die hoof van die Britse Sending.]] Die geleentheid vir 'n gelyke vennootskap bestaan egter nie meer nie, soos blyk uit Augustus 1942 toe die Britte onsuksesvol aansienlike beheer oor die projek geëis het terwyl hulle niks van die onkoste betaal het nie. Teen 1943 het die rolle van die twee lande omgekeer;<ref>Villa, Brian L. ''The Second World War as a National Experience: Canada'', 1981</ref> in Januarie het Conant die Britte in kennis gestel dat hulle nie meer kerninligting sou ontvang nie, behalwe in sekere gebiede. Terwyl die Britte geskok was oor die afskaffing van die Churchill-Roosevelt-ooreenkoms, was die hoof van die Kanadese Nasionale Navorsingsraad, C.J. Mackenzie, minder verbaas en het geskryf; ”Ek kan nie help om te voel dat die Britse groep die belangrikheid van hul bydrae [oor] beklemtoon het nie in vergelyking met die Amerikaners.”<ref name="stacey1970">{{harvnb|Stacey|1970|p=517}}</ref> Soos Conant en Bush aan die Britte gesê het, kom die bevel "van bo".<ref>{{harvnb|Bernstein|1976|p=211}}.</ref> Die Britse bedingingsposisie het versleg; die Amerikaanse wetenskaplikes het besluit dat die Verenigde State nie meer hulp van buite nodig het nie, en hulle wou verhoed dat Brittanje na-oorlogse kommersiële toepassings van [[kernenergie]] benut. Die komitee steun, en Roosevelt het daartoe ingestem, om die stroom inligting te beperk tot wat Brittanje tydens die oorlog kon gebruik – veral nie die ontwerp van die bom nie – selfs al het dit die Amerikaanse projek vertraag. Vroeg in 1943 het die Britte opgehou om navorsingswetenskaplikes na Amerika te stuur, en gevolglik het die Amerikaners die deel van inligting totaal gestaak. Die Britte het dit oorweeg om die toevoer van Kanadese [[uraan]] en [[swaarwater]] te beëindig om die Amerikaners te dwing om weer hul inligting te deel, maar Kanada het Amerikaanse voorrade nodig gehad om dit te produseer.<ref>{{harvnb|Bernstein|1976|pp=209–212}}.</ref> Hulle het die moontlikheid van 'n onafhanklike kernprogram ondersoek, maar vasgestel dat dit nie betyds gereed kan wees om die uitslag van die oorlog in [[Europa]] te beïnvloed nie.<ref name="fakley1983">{{cite journal |url=http://www.atomicarchive.com/History/british/index.shtml |title=The British Mission |author=Fakley, Dennis C. |journal=Los Alamos Science |date=Winter–Spring 1983 |issue=7 |pp=186–189}}</ref> Teen Maart 1943 het Conant besluit dat die Britse hulp sommige terreine van die projek sal bevoordeel. James Chadwick en een of twee ander Britse wetenskaplikes was belangrik genoeg dat die bomontwerpspan in Los Alamos hulle nodig gehad het, ten spyte van die gevaar om geheime vir wapenontwerp te openbaar.<ref>{{harvnb|Bernstein|1976|pp=213}}.</ref> In Augustus 1943 onderhandel Churchill en Roosevelt oor die Quebec-ooreenkoms, wat gelei het tot 'n hervatting van die samewerking<ref>{{harvnb|Gowing|1964|pp=168–173}}.</ref> tussen wetenskaplikes wat aan dieselfde probleem werk. Brittanje het egter ingestem tot beperkings op die gegewens vir die bou van grootskaalse produksie-aanlegte wat nodig is vir die bom.<ref>{{harvnb|Bernstein|1976|pp=216–217}}.</ref> Die daaropvolgende Hyde Park-ooreenkoms in September 1944 het hierdie samewerking uitgebrei na die naoorlogse periode.<ref>{{harvnb|Gowing|1964|pp=340–342}}.</ref> Die Quebec-ooreenkoms het die gekombineerde beleidskomitee ingestel om die pogings van die Verenigde State, die Verenigde Koninkryk en Kanada te koördineer. Stimson, Bush en Conant dien as die Amerikaanse lede van die Gekombineerde Beleidskomitee, veldmaarskalk Sir John Dill en kolonel J. J. Llewellin was die Britse lede, en C.D. Howe was die Kanadese lid.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=296}}.</ref> Llewellin keer einde 1943 terug na die Verenigde Koninkryk en word in die komitee vervang deur Sir Ronald Ian Campbell, wat op sy beurt vervang is deur die Britse ambassadeur in die Verenigde State, Lord Halifax, vroeg in 1945. Sir John Dill is in Washington, D.C. oorlede, in November 1944 en is vervang as hoof van die Britse gesamentlike stafsending en as lid van die gekombineerde beleidskomitee deur veldmaarskalk sir Henry Maitland Wilson.<ref>{{harvnb|Gowing|1964|p=234}}.</ref> Toe die samewerking na die Quebec-ooreenkoms hervat word, het die Amerikaners se vooruitgang en uitgawes die Britte verbaas. Die Verenigde State het al meer as $1 miljard (vandag $12 miljard) bestee, terwyl die Verenigde Koninkryk in 1943 ongeveer £ 0,5 miljoen bestee het. Chadwick het dus tot die uiterste mate aangedring op Britse betrokkenheid by die Manhattan-projek en die hoop op 'n onafhanklike Britse projek gedurende die oorlog laat vaar.{{r|fakley1983}} Met Churchill se steun het hy gepoog om te verseker dat elke versoek van Groves om hulp in ag geneem word.<ref>{{harvnb|Gowing|1964|pp=242–244}}.</ref> Die Britse Sending wat in Desember 1943 in die Verenigde State aangekom het, het [[Niels Bohr]], Otto Frisch, [[Klaus Fuchs]], Rudolf Peierls en Ernest Titterton ingesluit.<ref>{{harvnb|Hunner|2004|p=26}}.</ref> Meer wetenskaplikes het vroeg in 1944 opgedaag. Terwyl diegene wat toegewys is aan gasdiffusie wat teen die herfs van 1944 die projek verlaat het, is die 35 wat onder Oliphant saam met Lawrence in Berkeley gewerk het, aan bestaande laboratoriumgroepe toegewys en die meeste het tot die einde van die oorlog aangebly. Die 19 wat na Los Alamos gestuur is, het ook by bestaande groepe aangesluit, hoofsaaklik met betrekking tot inploffing en bomsamestelling, maar nie die plutonium-verwante groepe nie.{{r|fakley1983}} In 'n deel van die Quebec-ooreenkoms is gespesifiseer dat kernwapens nie teen 'n ander land gebruik sal word sonder die onderlinge toestemming van die VSA en die Verenigde Koninkryk nie. In Junie 1945 het Wilson ingestem dat die gebruik van kernwapens teen [[Japan]] as 'n besluit van die Gekombineerde Beleidskomitee opgeteken sou word.<ref>{{harvnb|Gowing|1964|p=372}}.</ref> Die Gekombineerde Beleidskomitee het die Gekombineerde Ontwikkelingstrust in Junie 1944 gestig, met Groves as voorsitter, om uraan- en [[torium]]erts op internasionale markte te bekom. Die [[Demokratiese Republiek die Kongo|Belgiese Kongo]] en Kanada het 'n groot deel van die uraan ter wêreld buite [[Oos-Europa]] gehou, en die Belgiese regering in ballingskap was in Londen. Brittanje het ingestem om die meeste Belgiese erts aan die Verenigde State te gee, omdat hulle nie die grootste deel van die voorraad weens die Amerikaanse beperkings sou gebruik nie.<ref>{{harvnb|Bernstein|1976|pp=223–224}}.</ref> In 1944 koop die trust 1 560 000&nbsp;kg uraanoksiederts van maatskappye wat myne in die Belgiese Kongo bedryf. Om te verhoed dat die Amerikaanse minister van finansies, Henry Morgenthau Jr., oor die projek ingelig word, is 'n spesiale rekening gebruik wat nie onderhewig was aan die gewone ouditering en kontroles nie, 'n trustrekening. Tussen 1944 en die tyd dat hy in 1947 by die trust bedank, deponeer Groves altesaam VS$ 37,5 miljoen in die trust se rekening.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=90, 299–306}}.</ref> Groves waardeer die vroeë Britse atoomnavorsing en die bydraes van die Britse wetenskaplikes tot die Manhattan-projek, maar verklaar dat die Verenigde State ook sonder hul hulp sou kon slaag.{{r|fakley1983}} Hy het ook gesê dat Churchill "die beste vriend was wat die atoombomprojek gehad het [omdat] hy Roosevelt se belangstelling hoog gehou het … Hy het hom net die hele tyd opgewek deur te vertel hoe belangrik hy dink die projek is."{{sfn|Ermenc|1989|p=238}} Die Britse deelname aan oorlogstyd was van deurslaggewende belang vir die sukses van die onafhanklike kernwapenprogram van die Verenigde Koninkryk na die oorlog, toe die McMahon-wet van 1946 Amerikaanse kernsamewerking tydelik beëindig het.{{r|fakley1983}} == Projekaanlegte == <imagemap> Lêer:Manhattan Project US Canada Map 2.svg|duimnael|upright=3.2|senter|'n Seleksie van Amerikaanse en Kanadese plekke wat belangrik was vir die Manhattan-projek. |alt=Map of the United States and southern Canada with major project sites marked circle 50 280 20 [[Calutron|Berkeley, California]] circle 140 400 20 [[Project Camel|Inyokern, California]] circle 170 100 20 [[Hanford Site|Richland, Washington]] circle 220 20 20 [[Trail, British Columbia]] circle 230 270 20 [[Wendover Air Force Base|Wendover, Utah]] circle 290 360 20 [[Monticello, Utah]] circle 320 360 20 [[Uravan, Colorado]] circle 340 440 20 [[Los Alamos Laboratory|Los Alamos, New Mexico]] circle 340 500 20 [[Trinity test|Alamogordo, New Mexico]] circle 610 290 20 [[Ames Project|Ames, Iowa]] circle 660 400 20 [[Mallinckrodt Incorporated|St Louis, Missouri]] circle 710 310 20 [[Argonne National Laboratory|Chicago, Illinois]] circle 730 370 20 [[Newport Chemical Depot|Dana, Indiana]] circle 800 350 20 [[Dayton Project|Dayton, Ohio]] circle 760 540 20 [[Alabama Army Ammunition Plant|Sylacauga, Alabama]] circle 890 390 20 [[P-9 Project|Morgantown, West Virginia]] circle 800 460 20 [[Clinton Engineer Works|Oak Ridge, Tennessee]] circle 910 160 20 [[Montreal Laboratory|Chalk River Laboratories]] circle 920 260 20 [[Rochester, New York]] circle 950 360 20 [[Washington, D.C.]] desc none </imagemap> === Oak Ridge === [[Lêer:Y-12 Shift Change.jpg|duimnael|Skofwisseling by die Y-12-uraanverrykingsaanleg by die Clinton Engineer Works in Oak Ridge, Tennessee, op 11 Augustus 1945. Teen Mei 1945 was 82&nbsp;000 mense in diens van die Clinton Engineer Works.<ref name="Johnson & Jackson pp. 168–169" /> Foto deur die Manhattan-fotograaf Ed Westcott.]] Die dag nadat hy die projek oorgeneem het, het Groves saam met kolonel Marshall 'n treinrit na Tennessee geneem om die voorgestelde terrein daar te ondersoek, en Groves was beïndruk.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=116–117}}.</ref><ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=25–26}}.</ref> Op 29 September 1942 het Robert P. Patterson, die onder-oorlogsekretaris van die Verenigde State, die ''Corps of Engineers'' gemagtig om 56&nbsp;000 akker (23&nbsp;000 ha) grond deur 'n vooraanstaande domein te verkry teen 'n koste van $3,5 miljoen. 'n Bykomende 3&nbsp;000 [[akker]] (1200&nbsp;ha) is daarna verkry. Ongeveer 1&nbsp;000 gesinne is geraak deur die onteieningsbevel wat op 7 Oktober in werking getree het.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=78}}.</ref> Betogings, regsappèlle en 'n 1943-kongresondersoek was tevergeefs.<ref name="Johnson & Jackson, pp. 39-43">{{harvnb|Johnson|Jackson|1981|pp=39–43}}.</ref> Teen die middel van November het die ''U.S. Marshals'' kennisgewings afgelewer vir inwoners om hul plaashuise te ontruim, en konstruksiekontrakteurs te laat intrek.<ref name="Fine&Remington, pp. 663-664">{{harvnb|Fine|Remington|1972|pp=663–664}}.</ref> Sommige families het twee weke kennis gekry om plase wat hul geslagte lank bewoon het, te ontruim;<ref>{{cite web|title=Oak Ridge National Laboratory Review, Vol. 25, Nos. 3 and 4, 2002 |url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev25-34/chapter1.shtml |publisher=ornl.gov |access-date=9 Maart 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090825162412/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev25-34/chapter1.shtml |archive-date=25 Augustus 2009}}</ref> ander het hulle daar gevestig nadat hulle uitgesit is om plek te maak vir die Great Smoky Mountains- Nasionale Park in die 1920's of die Norrisdam in die 1930's.<ref name="Johnson & Jackson, pp. 39-43" /> Die uiteindelike koste van grondverkryging in die gebied, wat eers in Maart 1945 voltooi is, was slegs ongeveer $2,6 miljoen, wat op ongeveer $47 per akker uitgewerk het.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=327–328}}.</ref> Toe die Goewerneur van Tennessee, Prentice Cooper, die openbare proklamasie nommer twee, wat Oak Ridge tot 'n totale uitsluitingsgebied verklaar, wat aldus nié sonder die nodige militêre toestemming betree kon word nie, ontvang, het hy dit in woede opgeskeur.<ref>{{harvnb|Johnson|Jackson|1981|p=49}}.</ref> Oorspronklik bekend as die Kingston Demolition Range, is die terrein vroeg in 1943 amptelik herdoop tot die Clinton Engineer Works (CEW).<ref>{{harvnb|Johnson|Jackson|1981|p=8}}.</ref> Terwyl Stone & Webster op die produksiefasiliteite gekonsentreer het, het die argitektuur- en ingenieursfirma Skidmore, Owings & Merrill 'n residensiële gemeenskap vir 13&nbsp;000 ontwerp en gebou. Die gemeenskap was aan die hange van Black Oak Ridge geleë, waaruit die nuwe stad Oak Ridge sy naam gekry het.<ref>{{harvnb|Johnson|Jackson|1981|pp=14–17}}.</ref> Die teenwoordigheid van die leër op Oak Ridge het in Augustus 1943 toegeneem toe Nichols vir Marshall as hoof van die Manhattan Engineer District vervang het. Een van sy eerste take was om die distrikshoofkwartier na Oak Ridge te verskuif, hoewel die naam van die distrik nie verander het nie.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=88}}.</ref> In September 1943 is die administrasie van gemeenskapsgeriewe aan Turner Construction Company uitgekontrakteer deur middel van 'n filiaal, die Roane-Anderson Company (vir Roane en Anderson Counties, waarin Oak Ridge geleë was).<ref name="Roane-Anderson">{{harvnb|Jones|1985|pp=443–446}}.</ref> Chemiese ingenieurs, onder wie William J. (Jenkins) Wilcox Jr. (1923–2013) en Warren Fuchs, was deel van 'n "verwoede poging" om 10% tot 12% verrykte uraan-235 te vervaardig, bekend as die kodenaam "tuballoy tetroxide", met streng sekuriteit en spoedige goedkeuring vir voorrade en materiaal.<ref>William J. (Bill) Wilcox Jr., Oak Ridge City Historian, Retired Technical Director for the Oak Ridge Y-12 & K-25 Plants, 11 November 2007, [https://web.archive.org/web/20141129042228/http://www.oakridgeheritage.com/images/Early_Days_of_Oak_Ridge_and_Wartime_Y-12.pdf Early Days of Oak Ridge and Wartime Y-12], URL besoek op 22 November 2014</ref> Die bevolking van Oak Ridge brei egter gouer uit as die aanvanklike planne en bereik 'n hoogtepunt van 75&nbsp;000 in Mei 1945, teen daardie tyd was 82&nbsp;000 mense werksaam by die Clinton Engineer Works,<ref name="Johnson & Jackson pp. 168–169">{{harvnb|Johnson|Jackson|1981|pp=168–169}}.</ref> en 10&nbsp;000 by Roane-Anderson.<ref name="Roane-Anderson" /> Die kuns[[fotograaf]], Josephine Herrick, en haar kollega, Mary Steers, het gehelp om die werk by Oak Ridge te dokumenteer.<ref>{{cite web |title=Josephine Herrick's Photo Legacy Comes Into View |url=http://womensenews.org/story/our-history/140918/josephine-herricks-photo-legacy-comes-view |archive-url=https://web.archive.org/web/20150906105122/http://womensenews.org/story/our-history/140918/josephine-herricks-photo-legacy-comes-view |archive-date=6 September 2015 |publisher=Women's enews |access-date=7 September 2015}}</ref> === Los Alamos === [[Lêer:Los Alamos colloquium.jpg|links|duimnael|Fisici vergader in die Los Alamos-laboratorium oor die kernfusiewapen, bekend as "Super" in April 1946. In die voorste ry is Norris Bradbury, John Manley, [[Enrico Fermi]] en J.M.B. (Jerome) Kellogg (1905–1981). Robert Oppenheimer, in die donker jas, is agter Manley; links van Oppenheimer is [[Richard Feynman]]. Die weermagoffisier aan die linkerkant is kolonel Oliver Haywood]] Die idee om ''Projek Y'' by Oak Ridge te vestig, is oorweeg, maar uiteindelik is daar besluit om 'n meer afgeleë plek te vind. Op aanbeveling van Oppenheimer is die soektog na 'n geskikte perseel beperk tot die omgewing van [[Albuquerque, Nieu-Meksiko]], waar Oppenheimer 'n plaas besit het. In Oktober 1942 is majoor John H. Dudley van die Manhattan-distrik gestuur om in die gebied 'n geskikte terrein te identifiseer. Hy het 'n terrein naby Jemez Springs, Nieu-Meksiko, aanbeveel.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=83–84}}.</ref> Op 16 November het Oppenheimer, Groves, Dudley en ander die gebied besoek. Oppenheimer was bang dat die hoë kranse rondom die terrein sy werkers kloustrofobies sou laat voel, terwyl die ingenieurs besorg was oor die moontlikheid van oorstromings. Die geselskap het toe na die omgewing van die Los Alamos Ranch School beweeg. Oppenheimer was beïndruk en het 'n sterk voorkeur vir die terrein uitgespreek, met verwysing na die natuurlike skoonheid en uitsig op die Sangre de Cristo-gebergte, wat volgens hom diegene wat aan die projek sou werk, sou inspireer.<ref>{{harvnb|Fine|Remington|1972|pp=664–665}}.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.lanl.gov/history/road/school-arsenal.shtml |publisher=Los Alamos National Laboratory |title=50th Anniversary Article: Oppenheimer's Better Idea: Ranch School Becomes Arsenal of Democracy |access-date=6 April 2011}}</ref> Die ingenieurs was bekommerd oor die swak toegangspad en of die watertoevoer voldoende sou wees, maar het andersins gevoel dat dit ideaal was.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=66–67}}.</ref> Patterson het die verkryging van die terrein op 25 November 1942 goedgekeur, met die toestemming van $440&nbsp;000 vir die aankoop van die terrein van 22&nbsp;000 hektaar, waarvan altesaam 3&nbsp;600 hektaar reeds in die federale regering se besit was.<ref name="Jones, pp. 328-331" /> Die Minister van Landbou, Claude R. Wickard, het die gebruik van sowat 18&nbsp;100&nbsp;ha van die Amerikaanse Bosdiensgrond aan die Oorlogsdepartement toegestaan "solank die militêre noodsaaklikheid voortduur".<ref>{{cite web |url=http://www.lanl.gov/history/road/pdf/4-8-43.pdf |publisher=Los Alamos National Laboratory |title=Secretary of Agriculture granting use of land for Demolition Range |date=8 April 1943 |access-date=6 April 2011 |archive-date=20 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110420213401/http://www.lanl.gov/history/road/pdf/4-8-43.pdf |url-status=dead }}</ref> Die behoefte aan grond, 'n nuwe pad en later die reg vir 'n 25&nbsp;km lange kragleiding, het uiteindelik grondaankope tydens die oorlogstyd na 18&nbsp;509,1&nbsp;ha laat styg, maar slegs $414&nbsp;971 is bestee.<ref name="Jones, pp. 328-331">{{harvnb|Jones|1985|pp=328–331}}.</ref> Die konstruksie is gekontrakteer aan die M.M. Sundt Company van [[Tucson]], [[Arizona]], met Willard C. Kruger en medewerkers van Santa Fe, Nieu-Meksiko, as argitek en ingenieur. Daar is begin met die werk in Desember 1942. Groves het aanvanklik $300&nbsp;000 toegeken vir konstruksie, drie keer meer as Oppenheimer se skatting, met 'n beplande voltooidatum van 15 Maart 1943. Dit het gou duidelik geword dat die omvang van Projek Y groter was as wat verwag is, en teen die tyd dat Sundt klaar was met konstruksie op 30 November 1943 is meer as $7 miljoen bestee.<ref>{{harvnb|Hunner|2004|pp=31–32}}.</ref> [[Lêer:Los Alamos map.gif|duimnael|Kaart van Los Alamos-terrein, Nieu-Meksiko, 1943–45]] Omdat dit 'n geheime projek was, is na Los Alamos verwys as ''Site Y'' of ''the Hill''.<ref>{{harvnb|Hunner|2004|p=29}}.</ref> Geboortesertifikate van babas wat tydens die oorlog in Los Alamos gebore is, se geboorteplek is as Posbus 1663 in Santa Fe gelys.<ref>{{harvnb|Hunner|2004|p=40}}.</ref> Aanvanklik sou Los Alamos 'n militêre laboratorium gewees het saam met Oppenheimer en ander navorsers wat aan die weermag opdrag sou kon gee. Oppenheimer het so ver gegaan om vir homself 'n uniform van luitenant-kolonel te bestel, maar twee belangrike fisici, Robert Bacher en Isidor Rabi, het die idee afgekeur. Conant, Groves en Oppenheimer het toe 'n kompromis beraam waardeur die laboratorium deur die Universiteit van Kalifornië onder kontrak by die Oorlogdepartement bedryf is.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=230–232}}.</ref> === Chicago === 'n Leër-''Office of Scientific Research and Development'' (OSRD)-raad het op 25 Junie 1942 besluit om 'n loodsaanleg vir plutoniumproduksie in Red Gate Woods suidwes van [[Chicago]] te bou. In Julie het Nichols gereël vir die huur van 415&nbsp;ha van die distrik Cook County Forest Preserve, en kaptein James F. Grafton (1908–1969) is aangestel as gebiedsingenieur in Chicago. Dit het gou geblyk dat die omvang van die bedrywighede te groot was vir die gebied, en daar is besluit om die aanleg by Oak Ridge te bou en 'n navorsings- en toetsfasiliteit in Chicago te behou.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=67–71}}.</ref><ref name="Red Gate Woods" /> Vertragings met die oprigting van die aanleg in Red Gate Woods het Compton daartoe gedwing om die Metallurgical Laboratory te magtig om die eerste kernreaktor onder die stadion van Stagg Field by die Universiteit van Chicago te bou. Die reaktor het 'n enorme hoeveelheid grafietblokke en uraankorrels benodig. Destyds was daar 'n beperkte bron van suiwer uraan. Frank Spedding van die Iowa State Universiteit kon slegs twee kort ton suiwer uraan produseer. 'n Bykomende drie kort ton uraanmetaal is verskaf deur Westinghouse Lamp Plant, wat vinnig deur 'n eksperimentele saamgeflanste proses vervaardig is. 'n Groot vierkantige ballon is deur Goodyear Tyre maatskappy gebou om die reaktor toe te maak.<ref>{{Cite web|title=FRONTIERS Research Highlights 1946–1996|publisher=Office of Public Affairs, Argonne National Laboratory|page=11|osti=770687|doi=10.2172/770687|year=1996|url=https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc725589/m2/1/high_res_d/770687.pdf}}</ref><ref>{{cite journal |last=Walsh|first=John|title=A Manhattan Project Postscript|journal=Science|date=19 Junie 1981|volume=212|pp=1369–1371|url=http://pbadupws.nrc.gov/docs/ML0533/ML053340429.pdf|access-date=23 Maart 2013|issn=0036-8075|doi=10.1126/science.212.4501.1369|pmid=17746246|issue=4501|bibcode= 1981Sci...212.1369W}}</ref> Op 2 Desember 1942 het 'n span onder leiding van Enrico Fermi die eerste kunsmatige selfonderhoudende kern[[kettingreaksie]] begin in 'n eksperimentele reaktor bekend as ''Chicago Pile-1''.<ref>{{cite web |title=CP-1 (Chicago Pile 1 Reactor)|url=http://www.ne.anl.gov/About/reactors/early-reactors.shtml|publisher=Argonne National Laboratory; U.S. Department of Energy|access-date=12 April 2013}}</ref> Die punt waarop 'n reaksie selfonderhoudend word, het bekend geword as "om kritiek te gaan". Compton het die sukses aan Conant in Washington, DC, gerapporteer deur 'n gekodeerde telefoonoproep en gesê: "Die Italiaanse navigator [Fermi] het pas in die nuwe wêreld geland."<ref>{{harvnb|Compton|1956|p=144}}.</ref> In Januarie 1943 het Grafton se opvolger, majoor Arthur V. Peterson, opdrag gegee dat ''Chicago Pile-1'' uitmekaar gehaal moes word en weer by Red Gate Woods saamgestel word, aangesien hy die werking van 'n reaktor as te gevaarlik vir 'n digbevolkte gebied beskou het.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=195–196}}.</ref> Op die Argonne-terrein het ''Chicago Pile-3'', die eerste swaarwaterreaktor, op 15 Mei 1944 kritiek geword.{{sfn|Holl|Hewlett|Harris|1997|p=428}}<ref name="fermi">{{cite journal |last=Fermi |first=Enrico |title=The Development of the first chain reaction pile |journal=Proceedings of the American Philosophical Society |year=1946 |volume=90 |issue=1 |pp=20–24 |jstor=3301034}}</ref> Na die oorlog is die bedrywighede wat by Red Gate oorgebly het, verskuif na die nuwe terrein van die Argonne Nasionale Laboratorium, ongeveer 9,7&nbsp;km daarvandaan.<ref name="Red Gate Woods">{{cite web |url=http://www.lm.doe.gov/SiteA_PlotM/fact_sheet_site_a.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20141026070527/http://www.lm.doe.gov/SiteA_PlotM/fact_sheet_site_a.pdf|archive-date=26 Oktober 2014 |title=Site A/Plot M, Illinois, Decommissioned Reactor Site Fact Sheet |access-date=3 Desember 2012}}</ref> === Hanford === Teen Desember 1942 was daar kommer dat selfs Oak Ridge te naby aan 'n digte bevolkingsentrum ([[Knoxville]]) was in die onwaarskynlike geval van 'n groot kernongeluk. Groves het DuPont in November 1942 gewerf as hoofkontrakteur vir die konstruksie van die plutoniumproduksiekompleks. DuPont is 'n standaardkoste plus vastefooi-kontrak aangebied, maar die president van die maatskappy, Walter S. Carpenter, Jr., wou geen wins van enige aard hê nie en het gevra dat die voorgestelde kontrak gewysig word om die maatskappy uitdruklik uit te sluit in die verkryging van enige patentregte. Dit is aanvaar, maar om wetlike redes is ooreengekom op 'n nominale fooi van een dollar. Na die oorlog het DuPont gevra om vroeg van die kontrak ontslae te raak, en moes 33 sent teruggee.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=58–59}}.</ref> [[Lêer:Hanford workers.jpg|duimnael|Hanford-werkers ontvang hul salarisse by die Western Union-kantoor.]] DuPont het aanbeveel dat die perseel ver geleë moet wees van die bestaande uraanproduksie-aanleg by Oak Ridge.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=68–69}}.</ref> In Desember 1942 stuur Groves kolonel Franklin Matthias en DuPont-ingenieurs na potensiële terreine. Matthias het berig dat Hanford Site naby Richland, Washington, 'ideaal was in feitlik alle opsigte'. Dit was geïsoleer en naby die [[Columbiarivier]], wat voldoende water kon voorsien om die reaktore wat die plutonium sou produseer, af te koel. Groves het die terrein in Januarie besoek en die Hanford Engineer Works (HEW) gestig, met die kodenaam "Site W".<ref>Jones, Vincent (1985). Manhattan: The Army and the Atomic Bomb (PDF). Washington, D.C.: United States Army Center of Military History.bl 108–111</ref> Ondersekretaris Patterson het op 9 Februarie sy goedkeuring verleen en $5 miljoen toegewys vir die verkryging van 16 000 hektaar grond in die gebied. Die federale regering het ongeveer 1 500 inwoners van White Bluffs en Hanford, en nabygeleë nedersettings, asook die Wanapum en ander stamme wat die gebied gebruik het, hervestig. 'n Geskil het met boere ontstaan oor vergoeding vir gewasse wat reeds geplant is voordat die grond verkry is. Waar skedules dit toelaat, het die weermag toegelaat dat die oes geoes word, maar dit was nie altyd moontlik nie. Die proses vir die verkryging van grond het gesloer en is nie voor die einde van die Manhattan-projek in Desember 1946 voltooi nie.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=342}}.</ref> Die geskil het nie die werk vertraag nie. Alhoewel die vordering met die ontwerp van die reaktor by Metallurgical Laboratory en DuPont nie genoegsaam gevorder het om die omvang van die projek akkuraat te voorspel nie, is daar in April 1943 'n begin gemaak met fasiliteite vir ongeveer 25 000 werkers, waarvan die helfte na verwagting op die perseel sou woon. Teen Julie 1944 was ongeveer 1 200 geboue opgerig en byna 51 000 mense het in die konstruksiekamp gewoon. As gebiedsingenieur het Matthias algehele beheer oor die terrein uitgeoefen.<ref>{{harvnb | Jones | 1985 | pp = 452–457}}.</ref> Op die hoogtepunt was die konstruksiekamp die derde-hoogsbevolkte stad in die staat Washington.<ref>{{harvnb | Thayer | 1996 | p = 16}}.</ref> Hanford het 'n vloot van meer as 900 busse bestuur, meer as die stad Chicago.<ref>{{harvnb | Jones | 1985 | p = 401}}.</ref> Soos Los Alamos en Oak Ridge, was Richland 'n afgesperde gemeenskap met beperkte toegang, maar dit het meer soos 'n Amerikaanse bloeistad gelyk: die militêre profiel was laer en fisieke veiligheidselemente soos hoë heinings, torings en waghonde was minder waarneembaar.<ref>{{harvnb | Jones | 1985 | pp = 463–464}}.</ref> === Kanadese terreine === ==== Brits-Columbië ==== Cominco het sedert 1930 elektrolitiese waterstof in Trail, [[Brits-Columbië]], vervaardig. Harold Urey het in 1941 voorgestel dat die aanleg swaarwater sou kon produseer. By die bestaande aanleg van $10 miljoen wat 3 215 selle gehad het wat 75 MW hidroëlektriese krag verbruik, is sekondêre elektroliseselle gevoeg om die [[deuterium]]konsentrasie in die [[water]] van 2,3% tot 99,8% te verhoog. Vir hierdie proses het Hugh Taylor van Princeton 'n [[platinum]]-op-[[koolstof]]katalisator vir die eerste drie fases ontwikkel, terwyl Urey 'n [[nikkel]]-chroomtrioksied een vir die vierde stadium toring ontwikkel het. Die finale koste was $ 2,8 miljoen. Die Kanadese regering het eers in Augustus 1942 van die projek verneem. Die swaarwaterproduksie van Trail het in Januarie 1944 begin en het voortgegaan tot 1956. Swaarwater van Trail is gebruik vir ''Chicago Pile 3'', die eerste reaktor wat swaarwater en natuurlike uraan gebruik, wat kritiek gegaan het op 15 Mei 1944.<ref name="Waltham, pp. 8-9">{{harvnb|Waltham|2002|pp=8–9}}.</ref> ==== Ontario ==== Die Chalk River, [[Ontario]]-terrein, is gestig om die geallieerde pogings by die Montreal-laboratorium te huisves, weg van 'n stedelike gebied. 'n Nuwe gemeenskap is in Deep River, Ontario, gebou om hostelle en fasiliteite vir die spanlede te bied. Die terrein is gekies vir die nabyheid van die industriële vervaardigingsgebied van Ontario en [[Quebec]], en die nabyheid van 'n spoornodus langs 'n groot militêre basis, Kamp Petawawa. Dit is aan die Ottawarivier geleë en het toegang tot voldoende water gehad. Die eerste direkteur van die nuwe laboratorium was Hans von Halban. Hy is in Mei 1944 vervang deur John Cockcroft, wat op sy beurt opgevolg is deur Bennett Lewis in September 1946. 'n Loodsreaktor bekend as ZEEP (''zero-energy experimental pile ↔'' nul-energie eksperimentele stapel) word die eerste Kanadese reaktor, en die eerste wat buite die Verenigde State voltooi is, toe dit in September 1945 kritiek gegaan het. ZEEP het tot 1970 vir navorsing in gebruik bly.<ref>{{cite web |url=http://www.sciencetech.technomuses.ca/english/whatson/zeep.cfm |archive-url=https://web.archive.org/web/20140306233719/http://www.sciencetech.technomuses.ca/english/whatson/zeep.cfm |archive-date=6 March 2014 |title=ZEEP – Canada's First Nuclear Reactor |publisher=Canada Science and Technology Museum}}</ref> 'n Groter 10 MW NRX-reaktor, wat tydens die oorlog ontwerp is, is voltooi en het in Julie 1947 krities gegaan.<ref name="Waltham, pp. 8-9" /> ==== Noordwestelike gebiede ==== Die Eldorado-myn by Port Radium in die [[Noordwestelike gebiede]] was 'n bron van uraanerts.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=8, 62}}.</ref> === Swaarwater-terreine === Alhoewel DuPont se voorkeurontwerpe vir die kernreaktors helium verkoeling en grafiet as moderator gebruik het, het DuPont steeds belang gestel om swaarwater as rugsteun te gebruik, in geval die grafietreaktorontwerp om die een of ander rede onuitvoerbaar sou wees. Vir hierdie doel is beraam dat 3 kort ton (2,7 t) swaarwater per maand benodig word. Die P-9-projek was die regeringsnaam vir die produksieprogram vir swaarwater. Aangesien die aanleg by Trail, wat toe in aanbou was, 0,5 kort ton (0,45 ton) per maand kon lewer, was ekstra kapasiteit nodig. Groves het DuPont daarom gemagtig om swaarwatergeriewe by die Morgantown Ordnance Works, naby Morgantown, [[Wes-Virginië]], te vestig; by die Wabash River Ordnance Works, naby Dana en Newport, Indiana; en by die Alabama Ordnance Works, naby Childersburg en Sylacauga, [[Alabama]]. Alhoewel dit bekend staan as Ordnance Works en daarvoor betaal word onder die Ordnance Department kontrakte, is dit gebou en bedryf deur die ''Army Corps of Engineers''. Die Amerikaanse aanlegte het 'n ander proses gebruik as die van Trail; swaarwater is deur [[distillasie]] onttrek, en gebruik die effens hoër [[kookpunt]] van swaar water.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=107–108}}.</ref><ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=201–202}}.</ref> == Uraan == === Erts === [[Lêer:Shinkolobwe.jpg|duimnael|Die meeste uraan wat in die Manhattan-projek gebruik is, kom van die Shinkolobwe-myn in die Belgiese Kongo.]] Die belangrikste grondstof vir die projek was uraan, wat as [[brandstof]] vir die reaktore gebruik is, as voerder wat in plutonium omskep is, en in sy verrykte vorm in die kernwapen self. Daar was vier bekende neerslae van uraan in 1940: in [[Colorado]], in die noorde van Kanada, in Joachimsthal in [[Tsjeggo-Slowakye]] en in die Belgiese Kongo.<ref>{{harvnb|Smyth|1945|p=39}}.</ref> Almal behalwe Joachimstal was onder die gealieerders se beheer. In 'n opname van November 1942 is vasgestel dat voldoende hoeveelhede uraan beskikbaar is om aan die vereistes van die projek te voldoen.<ref>{{harvnb|Smyth|1945|p=92}}</ref> Nichols het met die ministerie van buitelandse sake gereël dat uitvoerbeheer op uraanoksied geplaas word en onderhandel word vir die aankoop van 1200 kort ton (1 100 ton) uraanerts uit die Belgiese Kongo wat in 'n pakhuis op [[Staten-eiland]] gestoor is en die oorblywende voorrade gemynde erts wat in die Kongo gestoor word. Hy het met Eldorado Gold Mines onderhandel vir die aankoop van erts by die raffinadery in Port Hope, Ontario, en die versending daarvan in lotte van 100 ton. Die Kanadese regering het daarna die aandele van die maatskappy gekoop totdat dit 'n beherende belang verkry het.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=85–86}}.</ref> Alhoewel hierdie aankope voldoende voorsien het om in oorlogse behoeftes te voorsien, het die Amerikaanse en Britse leiers tot die gevolgtrekking gekom dat dit in hul lande se belang was om soveel moontlik van die uraanafsettings ter wêreld te verkry. Die rykste bron van erts was die Shinkolobwe-myn in die Belgiese Kongo, maar dit is oorstroom en toegemaak. Nichols het sonder sukses gepoog om die heropening en die verkoop van die toekomstige produksie aan die Verenigde State te onderhandel met Edgar Sengier, die direkteur van die maatskappy wat die myn besit, die Union Minière du Haut-Katanga.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=295}}.</ref> Die aangeleentheid is toe deur die Gekombineerde Beleidskomitee oorgeneem. Aangesien 30 persent van Union Minière se voorraad deur Britse belange beheer is, het die Britte die leiding geneem in onderhandelinge. Sir John Anderson en ambassadeur John Winant het 'n ooreenkoms met Sengier en die Belgiese regering in Mei 1944 aangekondig vir die heropening van die myn en 1720 kort ton erts om teen $ 1,45 per pond te koop.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=285–288}}.</ref> Om die afhanklikheid van die Britte en Kanadese vir erts te voorkom, het Groves ook gereël dat die Amerikaanse Vanadium Corporation-voorraad in Uravan, [[Colorado]], gekoop word. Uraanmynbou in Colorado het ongeveer 800 kort ton erts opgelewer. Mallinckrodt Ingelyf in [[St. Louis]], [[Missouri]], het die rou erts geneem en in [[salpetersuur]] opgelos om uraannitraat te produseer. [[Eter (chemie)|Eter]] is dan bygevoeg in 'n vloeistof-vloeistof-ekstraksieproses om die onsuiwerhede van die uraannitraat te skei. Dit is dan verhit tot uraan-trioksied, wat tot hoogs suiwer uraniumdioksied gereduseer is.<ref>{{harvnb|Ruhoff|Fain|1962|pp=3–9}}.</ref> Teen Julie 1942 het Mallinckrodt 'n ton suiwer oksied per dag geproduseer, maar dit was aanvanklik moeiliker vir kontrakteurs Westinghouse en Metal Hydrides.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|p=31}}</ref> Die produksie was te stadig en die gehalte was onaanvaarbaar laag. 'n Spesiale tak van die Metallurgical Laboratory is gestig by Iowa State College in Ames, [[Iowa]], onder Frank Spedding om alternatiewe te ondersoek. Dit het bekend geword as die Ames-projek, en die Ames-proses het in 1943 beskikbaar geword.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=87–88}}.</ref> <gallery mode="packed" caption=" Uraanverwerking by Ames " heights="250px"> Lêer:Ames Process pressure vessel lower.jpg| 'n " Bom" (drukvat) wat uraan halides en opofferingsmetaal bevat, waarskynlik [[magnesium]], word in 'n oond laat sak. Lêer:Ames Process pressure vessel remnant slag after reaction.jpg| Na die reaksie is die binnekant van 'n bom bedek met oorblyfsel metaal. Lêer:Ames Process uranium biscuit.jpg|'n "Koekie" van uraanmetaal van die [[redoksreaksie]]. </gallery> === Isotoopskeiding === Natuurlike uraan bestaan uit 99,3% uraan-238 en 0,7% uraan-235, maar slegs laasgenoemde is skeibaar. Die chemies identiese uraan-235 moet fisies van die meer volop isotoop geskei word. Verskeie metodes is oorweeg vir uraanverryking, waarvan die meeste by Oak Ridge uitgevoer is.<ref>{{harvnb|Smyth|1945|pp=154–156}}.</ref> Die mees voor die hand liggende tegnologie, die sentrifuge, het misluk, maar elektromagnetiese skeiding, gasvormige diffusie en termiese diffusietegnologieë was suksesvol en het tot die projek bygedra. In Februarie 1943 het Groves die idee gekry om die uitset van sommige aanlegte as die inset vir ander te gebruik.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=157}}.</ref> [[Lêer:Clinton Engineer Works.png|duimnael|senter|upright=3.2| Oak Ridge het verskeie uraan-skeidingstegnologieë gehad. Die Y-12 elektromagnetiese skeidingsaanleg is regs bo. Die gasvormige diffusie-aanlegte K-25 en K-27 is links onder, naby die S-50 termiese diffusie-aanleg. Die X-10 was vir plutoniumproduksie.|alt=Contour map of the Oak Ridge area. There is a river to the south, while the township is in the north.]] ==== Sentrifuges ==== Die sentrifugeproses is in April 1942 as die enigste belowende skeidingsmetode beskou.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=22–23}}.</ref> Jesse Beams het gedurende die dertigerjare so 'n proses aan die Universiteit van Virginië ontwikkel, maar het tegniese probleme ondervind. Die proses het hoë [[Omwentelinge per minuut|rotasiesnelhede]] vereis, maar teen sekere snelhede het harmoniese vibrasies ontwikkel wat dreig om die masjinerie uitmekaar te ruk. Dit was dus nodig om vinnig deur hierdie snelhede te versnel. In 1941 begin hy werk met uraanhexafluoried, die enigste bekende gasvormige verbinding van uraan, en kan uraan-235 skei. In Columbia het Urey Karl Cohen die proses laat ondersoek, en hy het 'n wiskundige teorie opgestel wat dit moontlik maak om 'n sentrifugale skeidingseenheid te ontwerp, wat Westinghouse onderneem het om te bou.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=30}}.</ref> Die opskaling daarvan tot 'n produksie-aanleg was 'n groot tegniese uitdaging. Urey en Cohen beraam dat die vervaardiging van 'n kilogram uraan-235 per dag tot 50 000 sentrifuges met rotors van 1 meter, of 10 000 sentrifuges met 4 meter rotors benodig, as aanvaar kan word dat rotors van 4 meter gebou kon word. Die vooruitsig om soveel rotors aanhoudend teen hoë spoed te laat werk, was uitdagend,<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=64}}.</ref> en toe Beams sy eksperimentele apparaat in werking stel, het hy slegs 60% van die voorspelde opbrengs behaal, wat daarop dui dat meer sentrifuges benodig sou word. Beams, Urey en Cohen het daarna begin werk aan 'n reeks verbeterings wat beloof het om die doeltreffendheid van die proses te verhoog. Gereelde mislukkings van [[Elektriese motor|motors]], aste en [[Laer (toestel)|laers]] teen hoë snelhede het die werk aan die loodsaanleg egter vertraag.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=96–97}}.</ref> In November 1942 is die sentrifugeproses deur die Militêre Beleidskomitee laat vaar na aanbeveling van Conant, Nichols en August C. Klein van Stone & Webster.<ref>{{harvnb|Nichols|1987|p=64}}.</ref> Alhoewel die sentrifugemetode deur die Manhattan-projek laat vaar is, het navorsing daaroor na die oorlog aansienlik gevorder met die bekendstelling van die sentrifuge van die Zippe-tipe, wat in die [[Sowjetunie]] ontwikkel is deur Duitse ingenieurs.<ref>{{harvnb | Kemp. | 2012 | pp = 281–287}}.</ref> Uiteindelik het dit die voorkeurmetode geword vir die skeiding van die uraan-isotoop, omdat dit baie goedkoper is as die ander skeidingsmetodes wat tydens die Tweede Wêreldoorlog gebruik is.<ref>{{harvnb | Kemp | 2012 | pp = 291–297}}.</ref> ==== Elektromagnetiese skeiding ==== Elektromagnetiese isotoopskeiding is ontwikkel deur Lawrence aan die Universiteit van Kalifornië se stralingslaboratorium. Hierdie metode gebruik toestelle wat bekend staan as kalutrons, 'n samestelling van die standaard laboratoriummassaspektrometer en die siklotronmagneet. Die naam is afgelei van die woorde Kalifornië, universiteit en [[siklotron]].<ref name="Jones, pp. 117-119">{{harvnb|Jones|1985|pp=117–119}}.</ref> In die [[Elektromagnetisme|elektromagnetiese proses]] het 'n magnetiese veld gelaaide deeltjies afgeweer volgens massa.<ref>{{harvnb|Smyth|1945|pp=164–165}}.</ref> Die proses was nie wetenskaplik elegant of industrieel doeltreffend nie.<ref name="Fine & Remington, p. 684">{{harvnb|Fine|Remington|1972|p=684}}.</ref> In vergelyking met 'n gasdiffusie-aanleg of 'n kernreaktor, sal 'n elektromagnetiese skeidingsaanleg meer skaars materiaal verbruik, meer arbeidskrag benodig en meer kos om te bou. Die proses is nietemin goedgekeur omdat dit gebaseer is op bewese tegnologie en dus minder risiko's inhou. Boonop kan dit in fases gebou word en vinnig industriële kapasiteit bereik.<ref name="Jones, pp. 117-119" /> [[Lêer:Alpha 1 racetrack, Uranium 235 electromagnetic separation plant, Manhattan Project, Y-12 Oak Ridge.jpg|links|duimnael|Alpha I baan by  Y-12]] Marshall en Nichols het ontdek dat die elektromagnetiese isotoopskeidingproses 5 000 kort ton (4 500 ton) [[koper]] sou benodig, wat skaars was op daardie stadium. [[Silwer]] kon dit egter vervang in 'n verhouding van 11:10. Op 3 Augustus 1942 het Nichols met die minister van finansies, Daniel W. Bell, vergader en gevra vir die oordrag van 6 000 ton silwerstawe uit die West Point Bullion-bewaarplek. "Jongman", het Bell vir hom gesê, "jy dink miskien aan silwer in ton, maar die Tesourie sal altyd aan silwer in troois-onse dink!"<ref>{{harvnb|Nichols|1987|p=42}}.</ref> Uiteindelik is 14 700 kort ton (13 300 ton; 430 000 000 troois-onse) gebruik.<ref name="Jones, p. 133" /> Die silwerstawe van 1 000 troois-onse (31&nbsp;kg) is in silindriese biljette gegiet en na Phelps Dodge in Bayway, [[New Jersey]], geneem, waar dit in stroke van 15,9&nbsp;mm dik, 76&nbsp;cm breed en 12 meter lank verwerk is. Hierdie is deur Allis-Chalmers in Milwaukee, Wisconsin, op magnetiese spoele gewikkel. Na die oorlog is al die masjinerie afgebreek en skoongemaak, en die vloerplanke onder die masjinerie is opgeruk en verbrand om klein hoeveelhede silwer te herwin. Uiteindelik het slegs 'n geringe hoeveelheid van die silwer verlore gegaan.<ref name="Jones, p. 133">{{harvnb|Jones|1985|p=133}}.</ref><ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=153}}.</ref> Die laaste silwer is in Mei 1970 terugbesorg.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=67}}.</ref> Verantwoordelikheid vir die ontwerp en konstruksie van die elektromagnetiese skeidingsaanleg, wat Y-12 genoem word, is in Junie 1942 deur die S-1-komitee aan Stone & Webster toegewys. Die ontwerp vereis vyf eerste verwerkingseenhede, bekend as Alpha bane, en twee eenhede vir finale verwerking, bekend as Beta bane. In September 1943 het Groves die bou van nog vier bane, bekend as Alpha II, goedgekeur. Die bouwerk het in Februarie 1943 begin.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=126–132}}.</ref> [[Lêer:" The Calutron Girls" Y-12 Oak Ridge 1944 Large Format (32093954911) (2).jpg|duimnael|Die "''Calutron Girls''" was jong vroue wat kalutron-kontrolepanele op Y-12 gemonitor het. Gladys Owens, wat op die voorgrond sit, was nie bewus van waarby sy betrokke was nie, totdat sy hierdie foto 50 jaar later op 'n openbare toer deur die fasiliteit gesien het. Foto deur Ed Westcott.<ref>{{cite web|url=http://smithdray1.net/angeltowns/or/go.htm|title=The Calutron Girls|publisher=SmithDRay|access-date=22 Junie 2011}}</ref>]] Toe die aanleg in Oktober volgens skedule eksperimenteel in werking gestel word, het die vakuumtenks van 14 ton vanweë die krag van die magnete uit lyn gebly, en moes dit veiliger vasgeheg word. 'n Ernstiger probleem het ontstaan toe die magnetiese spoele begin kortsluit het. In Desember het Groves beveel dat 'n [[magneet]] oopgebreek moes word, en daar was handvol [[roes]] in die magneet. Groves het toe beveel dat die bane afgebreek en die magnete na die fabriek teruggestuur moes word. Daar is 'n beitsfabriek op die terrein opgerig om die pype en toebehore skoon te maak.<ref name="Fine & Remington, p. 684" /> Die tweede Alpha I was eers einde Januarie 1944 in werking, die eerste Beta en eerste en derde Alpha I het in Maart aanlyn gekom en die vierde Alpha I was in April in werking. Die vier Alpha II bane is tussen Julie en Oktober 1944 voltooi.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=138–139}}.</ref> Tennessee Eastman is gekontrakteer om Y-12 op die gewone koste plus vaste fooi-basis te bestuur, met 'n fooi van $ 22 500 per maand plus $ 7 500 per baan vir die eerste sewe bane en $ 4 000 per addisionele baan.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=140}}.</ref> Die kalutrons word aanvanklik deur wetenskaplikes van Berkeley bedryf om probleme uit te stryk en 'n redelike bedryfsnelheid te behaal. Hulle is toe oorgegee aan opgeleide Tennessee Eastman-operateurs wat slegs 'n hoërskoolopleiding gehad het. Nichols het eenheidsproduksiegegewens vergelyk en Lawrence daarop gewys dat die jong ''hillbilly'' meisies beter presteer as sy doktorsgraad werkers. Hulle het ingestem tot 'n produksiewedloop en Lawrence verloor, 'n morele hupstoot vir die Tennessee Eastman-werkers en toesighouers. Die meisies is "soos soldate opgelei om nie te redeneer nie", terwyl "die wetenskaplikes hulle nie kon weerhou van tydrowende ondersoek na die oorsaak van selfs geringe skommelinge in die meters nie."<ref>{{harvnb|Nichols|1987|p=131}}.</ref> Y-12 het die uraan-235-inhoud aanvanklik tussen 13% en 15% verryk en die eerste paar honderd gram hiervan in Maart 1944 na Los Alamos gestuur. Slegs 1 deel in 5.825 van die uraanvoer het as finale produk verskyn. Baie van die res is in die proses oor toerusting gemors. Moeilike herstelpogings het gehelp om die produksie teen 10% van die uraan-235 voer teen Januarie 1945 te verhoog. In Februarie het die Alpha-bane effens verrykte voer (1,4%) van die nuwe S-50 termiese diffusie-aanleg ontvang. Die volgende maand het dit verbeterde voer (5%) ontvang van die K-25 gasdiffusie-aanleg. Teen Augustus het K-25 uraan geproduseer wat voldoende verryk is om direk in die Beta-bane in te voer.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=143–148}}.</ref> ==== Gasdiffusie ==== Die belowendste, maar ook die uitdagendste metode vir isotoop skeiding, was gasdiffusie. Graham se wet bepaal dat die effusietempo van 'n gas omgekeerd eweredig is met die vierkantswortel van die molekulêre massa, dus in 'n boks wat 'n semi-deurlaatbare membraan en 'n mengsel van twee gasse bevat, sal die ligter molekules vinniger uit die houer beweeg as die swaarder molekules. Die gas wat die houer verlaat, is ietwat verryk deur die ligter molekules, terwyl die oorblywende gas ietwat meer uitgeput is. Die idee was dat sulke bokse in 'n kaskades van pompe en membrane gevorm kon word, met elke opeenvolgende stadium 'n effens meer verrykte mengsel voortbring. Navorsing na die proses is aan die Universiteit van Columbia uitgevoer deur 'n groep wat Harold Urey, Karl P. Cohen en John R. Dunning insluit.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=30–32, 96–98}}</ref> [[Lêer:K-25 aerial view.jpg|links|duimnael|Oak Ridge K-25 – aanleg]] In November 1942 het die Militêre Beleidskomitee die bou van 'n 600-fase gasdiffusie-aanleg goedgekeur.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=108}}.</ref> Op 14 Desember het M. W. Kellogg 'n aanbod aanvaar om die aanleg, met die kodenaam K-25, te bou. 'n Koste plus vaste fooi-kontrak is beding, wat uiteindelik $ 2,5 miljoen beloop. 'n Afsonderlike korporatiewe entiteit genaamd Kellex is vir die projek geskep, onder leiding van Percival C. Keith, een van Kellogg se vise-presidente.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=150–151}}.</ref> Die proses het geweldige tegniese probleme ondervind. Die baie korrosiewe gas uraanhexafluoried (UF6) moes gebruik word, aangesien geen plaasvervanger gevind kon word nie. Die motors en pompe moet vakuumdig wees en die grootste probleem was die ontwerp van die versperring, wat sterk, poreus en bestand teen korrosie deur uraanhexafluoried moes wees. Die beste keuse hiervoor blyk [[nikkel]] te wees. Edward Adler en Edward Norris het 'n gaasversperring van gegalvaniseerde nikkel geskep. 'n Loodsaanleg in ses fases is in Columbia gebou om die proses te toets, maar die Norris-Adler-prototiepe blyk te broos te wees. 'n Mededingende versperring is ontwikkel uit poeiernikkel deur Kellex, die Bell Telephone Laboratories en die Bakelite Corporation. In Januarie 1944 beveel Groves die Kellex-versperring in produksie gaan.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=154–157}}.</ref><ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=126–127}}.</ref> Die ontwerp van Kellex vir K-25 vereis 'n vierverdieping-0,80 km lange U-vormige struktuur wat 54 aangrensende geboue bevat. Dit is in nege afdelings verdeel. Hierbinne was selle van ses fases. Die selle kan onafhanklik of agtereenvolgens binne 'n afdeling bedryf word. Net so kan die gedeeltes afsonderlik of as deel van 'n enkele kaskade bedryf word. 'n Landopname-span het met die bouwerk begin deur die terrein van 2,0 km2 (500 hektaar) in Mei 1943 uit te merk. Die werk aan die hoofgebou het in Oktober 1943 begin, en die loodsaanleg in ses fases was op 17 April 1944 gereed vir gebruik. Groves het die boonste stadiums van die aanleg gekanselleer en Kellex gelas om eerder 'n syvoedingseenheid van 540 stadiums, wat bekend geword het as K-27, te ontwerp en te bou. Kellex het die laaste eenheid op 11 September 1945 aan die bedryfskontrakteur Union Carbide and Carbon oorgedra. Die totale koste, insluitend die K-27-aanleg wat ná die oorlog voltooi is, beloop $ 480 miljoen.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=158–165}}.</ref> Die produksie-aanleg is in Februarie 1945 in gebruik geneem, en namate kaskade na kaskade aanlyn gekom het, het die kwaliteit van die produk toegeneem. Teen April 1945 het K-25 'n verryking van 1,1% bereik en die produksie van die S-50 termiese diffusie-aanleg is as voer gebruik. Sommige produkte wat die volgende maand geproduseer is, is tot byna 7% verryk. In Augustus is die laaste van die 2 892 fases in gebruik geneem. K-25 en K-27 bereik hul volle potensiaal in die vroeë naoorlogse periode, toe hulle die ander produksie-aanlegte verbygegaan het en die prototipes word vir 'n nuwe generasie aanlegte.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=167–171}}.</ref> ==== Termiese diffusie ==== Die termiese diffusieproses was gebaseer op Sydney Chapman en David Enskog se teorie, wat verklaar het dat wanneer 'n gemengde gas deur 'n temperatuurgradiënt gaan, die swaarder geneig is om aan die koue punt te konsentreer en die ligter aan die warm punt. Aangesien warm gasse geneig is om te styg en koel stowwe neig om te daal, kan dit gebruik word as 'n middel vir isotope skeiding. Hierdie proses is die eerste keer in 1938 deur Klaus Clusius en Gerhard Dickel in Duitsland gedemonstreer.<ref>{{harvnb|Smyth|1945|pp=161–162}}.</ref> Dit is ontwikkel deur Amerikaanse vlootwetenskaplikes, maar was nie een van die verrykingstegnologieë wat aanvanklik gekies is vir gebruik in die Manhattan-projek nie. Dit was hoofsaaklik as gevolg van twyfel oor die tegniese uitvoerbaarheid daarvan, maar die interdiens-wedywering tussen die leër en die vloot het ook 'n rol gespeel.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=172}}.</ref> Die Naval Research Laboratory het die navorsing voortgesit onder leiding van Philip Abelson, maar daar was weinig kontak met die Manhattan-projek tot April 1944, toe kaptein William S. Parsons, die vlootoffisier wat verantwoordelik was vir die ontwikkeling van wapens in Los Alamos, Oppenheimer nuus gebring het oor die vooruitgang wat gemaak is in die Vloot se eksperimente met termiese diffusie. Oppenheimer het aan Groves geskryf en voorgestel dat die uitset van 'n termiese diffusie-aanleg in Y-12 gevoer kan word. Groves het 'n komitee saamgestel wat bestaan het uit Warren K. Lewis, Eger Murphree en Richard Tolman om die idee te ondersoek, en hulle het beraam dat 'n termiese verspreidingsaanleg van $ 3,5 miljoen 50 kilogram uraan per week tot byna 0,9% uraan-235 kon verryk. Groves het die konstruksie daarvan op 24 Junie 1944 goedgekeur.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=175–177}}.</ref> [[Lêer:S50plant.jpg|duimnael|Die S-50-aanleg is die donker gebou links bo agter die Oak Ridge-kragstasie (met rookstapels).]] Groves het die H. K. Ferguson Company van Cleveland, Ohio, gekontrakteer om die termiese diffusie-aanleg, wat as S-50 aangewys is, te bou. Groves se adviseurs, Karl Cohen en W. I. Thompson van Standard Oil,<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=170–172}}.</ref> het beraam dat dit ses maande sou duur om te bou. Groves het Ferguson net vier gegee. Planne vereis dat 15&nbsp;m hoë diffusiekolomme gerangskik in 21 rakke aangebring moet word. Binne elke kolom was drie konsentriese buise. Stoom, verkry uit die nabygeleë K-25-kragstasie teen 'n druk van 690 kPa en 'n temperatuur van 285 °C, het afwaarts gevloei deur die binneste 32 mm-nikkelpyp, terwyl water teen 68 ° C deur die buitenste ysterpyp opwaarts gevloei het. Die uraanhexafluoried het in die middelste koperpyp gevloei en isotoop-skeiding van die uraan het tussen die nikkel- en koperpype plaasgevind.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=178–179}}.</ref> Die werk het op 9 Julie 1944 begin, en die S-50 het in September gedeeltelik begin werk. Ferguson het die aanleg bedryf deur 'n filiaal bekend as Fercleve. Die aanleg het in Oktober net 4,8&nbsp;kg (0,852% uraan-235) geproduseer. Lekkasies het die volgende paar maande die produksie beperk en gedwing om stil te staan, maar in Junie 1945 het dit 5 770&nbsp;kg opgelewer.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=180–183}}.</ref> Teen Maart 1945 was al 21 produksierakke in gebruik. Aanvanklik is die produksie van S-50 in Y-12 gevoer, maar vanaf Maart 1945 is al drie verrykingprosesse in serie uitgevoer. S-50 het die eerste fase geword, wat van 0,71% tot 0,89% verryk het. Hierdie materiaal is in die gasvormige diffusieproses in die K-25-aanleg gevoer, wat 'n produk vervaardig het wat tot ongeveer 23% verryk is. Dit is op sy beurt gevoer in Y-12,<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=300–302}}.</ref> wat dit opgestoot het tot ongeveer 89%, voldoende vir kernwapens.<ref name="Hansen, p. 112">{{harvnb|Hansen|1995b|p=V-112}}.</ref> == Totale produksie van U-235 == Ongeveer 50 kilogram uraan wat tot 89% uraan-235 verryk is, is teen Julie 1945 aan Los Alamos gelewer.<ref name="Hansen, p. 112" /> Die hele 50&nbsp;kg is saam met ongeveer 50% verrykte materiaal (dus gemiddeld ongeveer 85% verryk), is in [[Little Boy]] gebruik.<ref name="Hansen, p. 112" /> == Plutonium == Die tweede ontwikkelingslyn wat deur die Manhattan-projek nagestreef is, het die splytsbare element [[plutonium]] gebruik. Alhoewel daar klein hoeveelhede plutonium in die natuur bestaan, is die beste manier om groot hoeveelhede van die element te verkry in 'n kernreaktor, waarin natuurlike uraan deur neutrone gebombardeer word. Die uraan-238 word oorgedra in uraan-239, wat vinnig verval, eers in neptunium-239 en daarna in plutonium-239.<ref name="Smyth, pp. 130-132" /> Slegs 'n klein hoeveelheid van die uraan-238 sal getransformeer word, dus moet die plutonium chemies van die oorblywende uraan, van enige aanvanklike onsuiwerhede en van ander splytingsprodukte geskei word.<ref name="Smyth, pp. 130-132">{{harvnb|Smyth|1945|pp=130–132}}.</ref> === X-10 Grafietreaktor === [[Lêer:X10 Reactor Face.jpg|duimnael|Werkers laai uraansilinders in die X-10 grafietreaktor.]] In Maart 1943 begin DuPont met die bou van 'n plutonium-aanleg op 'n terrein van 0,5 hektaar (0,5 km2) by Oak Ridge. Bedoel as 'n loodsaanleg vir die groter produksie fasiliteite by Hanford, het dit 'n lugverkoelde X-10 grafietreaktor, 'n chemiese skeidingsaanleg en ondersteuningsfasiliteite ingesluit. Aangesien die daaropvolgende besluit geneem is om 'n waterverkoelde reaktore in Hanford te bou, was slegs die skeidingsaanleg vir chemiese middels as 'n ware loodsaanleg gebruik.<ref name="Jones, pp. 204-206">{{harvnb|Jones|1985|pp=204–206}}.</ref> Die X-10 grafietreaktor het bestaan uit 'n groot blok [[grafiet]], 7,3&nbsp;m lank aan elke kant, met 'n gewig van ongeveer 1500 kort ton (1400 ton), omring deur 'n 2,1&nbsp;m hoë digtheids[[beton]] as 'n bestralingskerm.<ref name="Jones, pp. 204-206" /> Die grootste probleme is ondervind met die uraansilinders wat deur Mallinckrodt en Metal Hydrides vervaardig is. Dit moes op die een of ander manier in [[aluminium]] bedek word om [[korrosie]] te vermy en die ontsnap van fissiemateriaal in die verkoelingstelsel te verhoed. Die Grasselli Chemical Company het probeer om 'n warm dompelproses te ontwikkel sonder sukses. Intussen het Alcoa probeer om dit met metaal omhulsels te bedek. 'n Nuwe proses vir vloeistoflose sweiswerk is ontwikkel en 97% van die omhulsels het 'n standaard [[vakuum]]toets geslaag, maar hoë temperatuurtoetse het 'n mislukkingskoers van meer as 50% aangedui. Nietemin het die produksie in Junie 1943 begin. Die Metallurgiese Laboratorium het uiteindelik 'n verbeterde sweistegniek ontwikkel met behulp van General Electric, wat in Oktober 1943 by die produksieproses ingesluit is.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=208–210}}.</ref> Bygewoon deur Fermi en Compton, het die X-10 grafietreaktor op 4 November 1943 krities geraak met ongeveer 30 kort ton (27 t) uraan. 'n Week later is die voorraad verhoog tot 36 kort ton (33 ton), wat die [[kragopwekking]] verhoog tot 500 kW, en teen die einde van die maand is die eerste 500 mg plutonium geskep.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=211}}.</ref> Wysigings met verloop van tyd het die krag in Julie 1944 tot 4 000 kW verhoog. X-10 het tot Januarie 1945 as produksie-aanleg bedryf, toe dit vir navorsingsaktiwiteite oorgedra is.<ref name="Jones 1985 209">{{harvnb|Jones|1985|p=209}}.</ref> === Hanford-reaktore === Alhoewel 'n lugverkoelde ontwerp vir die reaktor by Oak Ridge gekies is om vinnige konstruksie te vergemaklik, is dit besef dat dit onprakties sou wees vir die veel groter produksiereaktore. Aanvanklike ontwerpe deur die Metallurgical Laboratory en DuPont het [[helium]] gebruik om af te koel voordat hulle vasgestel het dat 'n waterverkoelde reaktor eenvoudiger, goedkoper en vinniger sou bou.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=78–82}}.</ref> Die ontwerp het eers op 4 Oktober 1943 beskikbaar geword; intussen het Matthias hom daarop toegespits om die Hanford-terrein te verbeter deur akkommodasie op te rig, die paaie te verbeter, 'n spoorwegskakelaarpunt te bou en die elektrisiteits-, water- en telefoonlyne op te gradeer. Net soos by Oak Ridge, was die moeilikste probleem die omhulsels van die uraansilinders, wat in Hanford in Maart 1944 ondervind is. Hulle is skoongemaak in chemikalieë om vuilheid en onsuiwerhede te verwyder, gedoop in gesmelte [[brons]], [[tin]] en [[aluminium]]-silikonallooi, toegemaak met behulp van hidrouliese perse, en dan bedek met behulp van boogsweis in 'n [[argon]]atmosfeer. Uiteindelik is hulle aan 'n reeks toetse onderwerp om gate of foutiewe sweislasse op te spoor. Teleurstellend het die meeste omhulselbrandstof aanvanklik nie die toetse geslaag nie, wat gelei het tot 'n opbrengs van slegs 'n handvol omhulselbrandstof per dag. Maar daar is bestendige vordering gemaak en teen Junie 1944 het die produksie toegeneem tot op die punt dat dit blyk dat daar genoeg omhulselbrandstof beskikbaar sou wees om Reaktor B in Augustus 1944 volgens skedule te begin.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=222–226}}.</ref> [[Lêer:Hanford B-Reactor Area 1944.jpg|duimnael|Lugfoto van Hanford B-reaktor-gebied, Junie 1944]] Daar is op 10 Oktober 1943 begin met werk op die reaktor B, die eerste van ses beplande 250 MW-reaktore.<ref>{{harvnb|Thayer|1996|p=139}}.</ref> Die reaktorkomplekse het letters A tot F gekry, met B-, D- en F-terreine wat gekies is om eerste te ontwikkel, omdat dit die afstand tussen die reaktore sou maksimaliseer het. Dit was die enigste wat tydens die Manhattan-projek gebou is.<ref>{{harvnb|Hanford Cultural and Historic Resources Program|2002|p=1.16}}</ref> Sowat 390 kort ton (350 ton) staal, 13 300 kubieke meter beton, 50 000 betonblokke en 71 000 betonstene is gebruik om die gebou van 37 meter hoog te bou. Die bou van die reaktor self is in Februarie 1944 begin.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=216–217}}.</ref> Dopgehou deur Compton, Matthias, DuPont se Crawford Greenewalt, [[Leona Woods]] en Fermi, wat die eerste uraansilinder ingevoer het, is die reaktor begin laai op 13 September 1944. Gedurende die volgende paar dae is 838 buise gelaai en die reaktor het krities geraak. Kort ná middernag op 27 September het die operateurs die beheerstawe begin onttrek om die produksie te begin. Eers het alles goed voorgekom, maar omstreeks 03:00 het die kragvlak begin daal en teen 06:30 het die reaktor heeltemal afgeskakel. Die koelwater is ondersoek om te sien of daar lekkasie of besoedeling is. Die volgende dag het die reaktor weer begin, net om weer afgeskakel te word.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=304–307}}.</ref><ref name="Jones, pp. 220-223">{{harvnb|Jones|1985|pp=220–223}}.</ref> Fermi het Chien-Shiung Wu gekontak, wat die oorsaak van die probleem geïdentifiseer het as neutronvergiftiging deur xenon-135, wat 'n [[halfleeftyd]] van 9,2 uur het.<ref>{{harvnb|Howes|Herzenberg|1999|p=45}}.</ref> Fermi, Woods, Donald J. Hughes en John Archibald Wheeler bereken toe die kerndeursnit van xenon-135, wat 30 000 keer die uraan blyk te wees.<ref>{{harvnb|Libby|1979|pp=182–183}}.</ref> Die DuPont-ingenieur George Graves het afgewyk van die oorspronklike ontwerp van die Metallurgiese Laboratorium waarin die reaktor 1 500 buise in 'n sirkel gerangskik het, en nog 504 buise bygevoeg om die hoeke in te vul. Die wetenskaplikes het oorspronklik dit as 'n vermorsing van tyd en geld beskou, maar Fermi besef dat die reaktor deur al 2 004 buise te laai, die vereiste energievlak kon bereik en plutonium doeltreffend kon vervaardig.<ref>{{harvnb|Thayer|1996|p=10}}.</ref> Reaktor D is op 17 Desember 1944 begin en reaktor F op 25 Februarie 1945.<ref name="Thayer 1996 141">{{harvnb|Thayer|1996|p=141}}.</ref> === Skeidingsproses === [[Lêer:Hanford Engineer Works.png|links|duimnael|Kaart van die Hanford-terrein. Spoorweë flank die aanlegte na die noorde en suide. Reaktore is die drie noordelikste rooi blokkies, langs die Columbia-rivier. Die skeidingsaanlegte is die onderste twee rooi vierkante van die groepering suid van die reaktore. Die onderste rooi vierkant is die 300-gebied.]] Intussen het die chemici die probleem oorweeg oor hoe plutonium van uraan geskei kan word as die chemiese eienskappe daarvan nie bekend was nie. Met die klein hoeveelhede plutonium wat in 1942 by die Metallurgiese Laboratorium beskikbaar was, het 'n span onder Charles M. Cooper 'n [[lantaan]]fluoriedproses ontwikkel vir die skeiding van uraan en plutonium, wat gekies is vir die loodskeidingsaanleg. 'n Tweede skeidingsproses, die bismutfosfaatproses, is daarna ontwikkel deur Seaborg en Stanly G. Thomson.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=184–185}}.</ref> Hierdie proses het gewerk deur plutonium tussen sy +4- en +6-[[oksidasietoestand]]e te skuif in 'n oplossings van bismutfosfaat. In die eersgenoemde proses het die plutonium 'n neerslag gevorm; in laasgenoemde het dit in oplossing gebly en die ander produkte het die neerslag gevorm.<ref>{{harvnb|Hanford Cultural and Historic Resources Program |2002|pp=2-4.15–2-4.18<!-- "2" is the chapter, and each page of chapter 2 has a number. In this case the pages run from 2–4.15 to 2–4.18 -->}}</ref> Greenewalt het die bismutfosfaatproses verkies weens die [[korrosie]]we aard van lantaanfluoried, en dit is gekies vir die Hanford-skeidingsaanlegte.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=204–205}}.</ref> Nadat X-10 plutonium begin vervaardig het, is die loodskeidingsaanleg op die proef gestel. Die eerste besending is tot 40% verryking verwerk, maar gedurende die volgende paar maande is dit verhoog tot 90%.<ref name="Jones 1985 209" /> In Hanford is die installasies in die 300-gebied aanvanklik vooropgestel. Dit bevat geboue om materiale te toets, uraan voor te berei en die montering van instrumente vir [[kalibrasie]]. In een van die geboue was die omhulsel apparatuur vir die uraansilinders, terwyl die ander 'n klein toetsreaktor bevat. Ondanks die hoë prioriteit wat daaraan toegeken is, het die werk aan die 300-gebied agter geraak as gevolg van die unieke en ingewikkelde aard van die 300-fasiliteite en die tekort aan arbeid en materiaal in die oorlogstyd.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=214–216}}.</ref> Vroeë planne vereis dat die bou van twee skeidingsaanlegte in elk van die gebiede wat bekend staan as 200-Wes en 200-Oos. Dit is vervolgens verminder tot twee, die T- en U-aanlegte in 200-Wes en een, die B-aanleg, in 200-Oos.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=212}}.</ref> Elke skeidingsaanleg het bestaan uit vier geboue: 'n prosesselgebou of ''canyon'' (bekend as 221), 'n konsentrasiegebou (224), 'n suiweringsgebou (231) en 'n loods (213). Die prosesselgebou was elk 240 meter lank en 20 meter breed. Elkeen het bestaan uit veertig selle van 17,7 x 13 x 20 voet (5,4 by 4,0 by 6,1&nbsp;m).<ref>{{harvnb|Thayer|1996|p=11}}.</ref> Die werk het op 221-T en 221-U in Januarie 1944 begin, met eersgenoemde voltooi in September en laasgenoemde in Desember. Die gebou van 221-B het in Maart 1945 gevolg. Vanweë die hoë radioaktiwiteitsvlakke moes alle werk in die skeidingsaanlegte deur afstandbeheer met 'n geslote kringtelevisie gedoen word, iets wat in 1943 ongehoord was. Onderhoud was van 'n oorhoofse hyskraan en spesiaal ontwerpte gereedskap gedoen. Die 224 geboue was kleiner omdat hulle minder materiaal gehad het om te verwerk, en dit was minder [[radioaktief]]. Die geboue 224-T en 224-U is op 8 Oktober 1944 voltooi en 224-B volg op 10 Februarie 1945. Die suiweringsmetodes wat uiteindelik in 231-W gebruik is, was nog onbekend toe die bouwerk op 8 April 1944 begin is, maar die aanleg was voltooi en die metodes is teen die einde van die jaar gekies.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=219–222}}.</ref> Op 5 Februarie 1945 het Matthias die eerste aflewering van 80&nbsp;g 95% verrykte suiwer plutoniumnitraat aan 'n koerier van Los Alamos in [[Los Angeles]] afgelewer.<ref name="Thayer 1996 141" /> === Wapenontwerp === [[Lêer:Thin Man plutonium gun bomb casings.jpg|duimnael|'n Ry van ''Thin Man''-omhulsels. [[Pampoenbom|''Fat Man'']]-omhulsels is in die agtergrond sigbaar.]] In 1943 is ontwikkelingspogings gerig op 'n kanonloopontwerp-tipe splitsingswapen met plutonium genaamd ''Thin Man''. Aanvanklike navorsing oor die eienskappe van plutonium is gedoen met behulp van siklotron-gegenereerde plutonium-239, wat uiters suiwer was, maar slegs in baie klein hoeveelhede geskep kon word. Los Alamos het in April 1944 die eerste monster plutonium van die Clinton X-10-reaktor ontvang en binne enkele dae het Emilio Segrè 'n probleem ontdek: die reaktorgemaakte plutonium het 'n hoër konsentrasie plutonium-240 gehad, wat tot vyf keer die spontane splitsing tot gevolg gehad het as die tempo van siklotronplutonium.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=226–229}}</ref> Seaborg het in Maart 1943 korrek voorspel dat sommige van die plutonium-239 'n [[neutron]] sou absorbeer en plutonium-240 sou word.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=226–229}}</ref> Dit het die reaktor plutonium nie geskik gemaak vir gebruik in 'n kanonloopontwerpbom nie. Die plutonium-240 sou die kettingreaksie te vinnig begin, wat 'n te vroeë ontsteking sou veroorsaak waarin genoeg energie vrystel word om die kritieke massa sodanig te versprei dat slegs 'n minimale hoeveelheid plutonium krities word ('n sisser). 'n Vinniger kanonloopontwerp is voorgestel, maar dit was as onprakties gereken. Die moontlikheid om die isotope te skei is oorweeg en afgekeur, aangesien plutonium-240 selfs moeiliker is om van plutonium-239 te skei as uraan-235 van uraan-238.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=242–244}}</ref> [[Lêer:Fat Man design model.png|links|duimnael|'n Inploffingtipe kernwapen]] Die werk aan 'n alternatiewe metode van bomontwerp, bekend as inploffing, is vroeër onder leiding van die fisikus Seth Neddermeyer begin. Inploffing het [[plofstof]] gebruik om 'n subkritiese sfeer van skeibare materiaal in 'n kleiner en digter vorm onder geweldige druk te stel. Wanneer die splitsingsatome nader aan mekaar gepak word, neem die snelheid van neutronopvangs toe en word dit 'n kritieke massa. Die metaal hoef slegs 'n baie kort afstand te beweeg, dus word die kritieke massa in baie minder tyd geaktiveer as wat dit met die kanonloopmetode sou gedoen word.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=312–313}}.</ref> Neddermeyer se ondersoeke na inploffing in 1943 en vroeë 1944 het belofte getoon, maar ook duidelik gemaak dat die probleem vanuit 'n teoretiese en ingenieursoogpunt baie moeiliker sou wees as die kanonloopontwerp.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=129–130}}</ref> In September 1943 het [[John von Neumann]], wat ervaring gehad het met gevormde ladings wat in pantser-deurdringende rondtes gebruik word, aangevoer dat inploffing nie net die gevaar van vroeë ontsteking en 'n sisser-reaksie sou verminder nie, maar dat die gesplete materiaal meer doeltreffend gebruik sou word.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=246}}.</ref> Hy het voorgestel om 'n sferiese konfigurasie te gebruik in plaas van die silindriese vorm waarmee Neddermeyer gewerk het.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=130–131}}</ref> Teen Julie 1944 het Oppenheimer tot die gevolgtrekking gekom dat plutonium nie in 'n kanonloopontwerp gebruik kan word nie, en het hy gefokus op inploffing. Die versnelde werk op 'n inploffingsontwerp, met die kodenaam ''Fat Man'', het in Augustus 1944 begin toe Oppenheimer 'n omvattende herorganisasie van die Los Alamos-laboratorium in werking gestel het om op inploffing te fokus.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=245–248}}</ref> Twee nuwe groepe is in Los Alamos geskep om die inploffingswapen te ontwikkel, die Afdeling X (vir plofstowwe) onder leiding van die plofstofkenner George Kistiakowsky en Afdeling G (vir ''gadget'') onder Robert Bacher.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=311}}.</ref><ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|p=245}}</ref> Die nuwe ontwerp wat von Neumann en Afdeling T (vir teorie), veral Rudolf Peierls, ontwerp het, gebruik plofbare lense om die ontploffing in 'n sferiese vorm te fokus deur 'n kombinasie van beide stadige en vinnige hoë plofstof te gebruik.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|p=294-296}}</ref> Die ontwerp van lense wat met die regte vorm en snelheid ontplof het, blyk stadig, moeilik en frustrerend te wees.<ref name="Hoddeson et al, pp. 294-296">{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=294–296}}</ref> Verskeie plofstowwe is getoets voordat daar op samestelling B as die vinnige plofstof en baratol as die stadige plofstof besluit is.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|p=299}}</ref> Die finale ontwerp lyk soos 'n sokkerbal met 20 seshoekige en 12 vyfhoekige lense, wat elk ongeveer 36&nbsp;kg weeg. Om die ontploffing net reg te kry, was vinnige, betroubare en veilige elektriese ontstekers nodig, waarvan daar twee vir elke lens vir betroubaarheid was.<ref name="Hansen. p. V-123" /> Daar is dus besluit om ontploffendedraad-ontstekers te gebruik, 'n nuwe uitvinding wat in Los Alamos ontwikkel is deur 'n groep onder leiding van Luis Alvarez. 'n Kontrak vir die vervaardiging daarvan is aan [[Raytheon]] gegee.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=301–307}}</ref> Om die voorkoms van konvergerende skokgolwe te bestudeer, het Robert Serber die RaLa-eksperiment bedink, wat die kortstondige radio-isotoop [[Lantaan]]-140 gebruik, 'n kragtige bron van [[gammastraling]]. Die gammastraalbron is in die middel van 'n metaalsfeer geplaas, omring deur die plofbare lense, wat weer in 'n ionisasiekamer was. Hierdeur kon [[x-strale]] van die inploffing geneem word. Die lense is hoofsaaklik ontwerp met behulp van hierdie reeks toetse.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=148–154}}</ref> In sy geskiedenis van die Los Alamos-projek skryf David Hawkins: "RaLa het die belangrikste enkele eksperiment geword wat die finale bomontwerp beïnvloed".<ref>{{harvnb|Hawkins|Truslow|Smith|1961|p=203}}.</ref> Binne die plofstof was 'n 110&nbsp;mm dik aluminiumstooter, wat 'n gladde oorgang van die plofstof met 'n relatiewe lae digtheid na die volgende laag bied, die 76&nbsp;mm dik omhulsel van natuurlike uraan. Die belangrikste taak was om die kritieke massa so lank as moontlik bymekaar te hou, maar dit sou ook neutrone terug in die kern reflekteer. Sommige dele daarvan kan ook splyt. Om vroeë detonasie deur 'n eksterne neutron te voorkom, is die omhulsel in 'n dun laag [[Boor (element)|boor]] bedek.<ref name="Hansen. p. V-123" /> 'n Polonium-berillium-gemoduleerde neutroninisieerder, bekend as 'n "kastaiing" omdat sy vorm soos 'n [[seekastaiing]] lyk,<ref>{{harvnb|Hansen|1995a|p=I-298}}.</ref> is ontwikkel om die kettingreaksie op presies die regte oomblik te begin.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=235}}.</ref> Hierdie werk met die chemie en metallurgie van radioaktiewe [[polonium]] is gelei deur Charles Allen Thomas van die Monsanto maatskappy en het bekend geword as die Dayton Project.<ref>{{harvnb|Gilbert|1969|pp=3–4}}.</ref> Toetsing het tot 500 curies per maand polonium benodig, wat Monsanto kon lewer.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=308–310}}</ref> Die hele samestelling was in 'n duralumin-bomomhulsel om dit teen koeëls en lugafweer te beskerm.<ref name="Hansen. p. V-123">{{harvnb|Hansen|1995b|p=V-123}}.</ref> [[Lêer:Remote handling of a kilocurie source of radiolanthanum.jpg|duimnael|Afstandhantering van 'n kilocurie-bron van radiolantaan vir 'n RaLa-eksperiment in Los Alamos.]] Die uiteindelike taak van die metallurge was om vas te stel hoe plutonium in 'n [[sfeer]] geplaas kan word. Die probleme het duidelik geword toe pogings om die digtheid van plutonium te meet, teenstrydige resultate opgelewer het. Aanvanklik is geglo dat besoedeling die oorsaak was, maar gou is vasgestel dat daar meervoudige allotrope van plutonium was.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=244–245}}.</ref> Die brose α-fase wat by kamertemperatuur bestaan, verander in die plastiese β-fase by hoër temperature. Die aandag is toe verskuif na die selfs meer smeebare δ-fase wat normaalweg in die 300 ° C tot 450 ° C reeks bestaan. Daar is gevind dat dit stabiel was by kamertemperatuur as dit met [[aluminium]] gelegeer is, maar aluminium gee neutrone uit wanneer dit met [[alfadeeltjie]]s gebombardeer word, wat die probleem voor die ontsteking sal vererger. Die metallurge het toe 'n plutonium-[[gallium]]-[[legering]] probeer wat die δ-fase stabiliseer en warm gepers kan word in die gewenste sferiese vorm. Aangesien gevind is dat plutonium maklik korrodeer, is die bol met [[nikkel]] bedek.<ref>{{harvnb|Baker|Hecker|Harbur|1983|pp=144–145}}</ref> Die werk was gevaarlik. Aan die einde van die oorlog moes die helfte van die ervare chemici en metallurge met plutonium van die werk verwyder word toe onaanvaarbare hoë vlakke van die element in hul [[urine]] voorgekom het.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|p=288}}</ref> 'n Geringe brand in Los Alamos in Januarie 1945 het die vrees laat ontstaan dat 'n brand in die plutoniumlaboratorium die hele stad kon besoedel, en Groves het die bou van 'n nuwe fasiliteit vir plutoniumchemie en metallurgie, wat bekend geword het as die DP-terrein, goedgekeur.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|p=290}}</ref> Die hemisfere vir die eerste plutoniumput (of kern) is geproduseer en afgelewer op 2 Julie 1945. Nog 23 hemisfere het op 23 Julie gevolg en is drie dae later afgelewer.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=330–331}}</ref> === Trinity === ''Hoofartikel:'' [[Trinity-kernwapentoets]] Vanweë die ingewikkeldheid van 'n wapen van die inploffingtipe is daar besluit dat 'n aanvanklike toets, ten spyte van die vermorsing van splytingsmateriaal, nodig sou wees. Groves het die toets goedgekeur, onderhewig daaraan dat die [[radioaktiewe]] materiaal herwin word. Daar is dus aandag aan 'n beheerde sissel gegee, maar Oppenheimer het eerder gekies vir 'n volskaalse kerntoets, met die kodenaam ''Trinity''.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=465}}.</ref> [[Lêer:Trinity device readied.jpg|links|duimnael|Die ''gadget'' word na die bo-punt van die toring gehys vir die finale aanmekaarsit. ]] In Maart 1944 is die beplanning vir die toets toegewys aan Kenneth Bainbridge, 'n professor in [[fisika]] aan [[Harvard-universiteit]], wat onder Kistiakowsky werk. Bainbridge het die bomterrein naby die Alamogordo Leër vliegveld as die plek vir die toets gekies.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=318–319}}.</ref> Bainbridge het saam met kaptein Samuel P. Davalos gewerk aan die bou van die Trinity-basis kampfasiliteite, wat barakke, pakhuise, werkswinkels, 'n plofstofsmagasyn en 'n winkel ingesluit het.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=478–481}}.</ref> Groves het nie na die vooruitsig uitgesien om aan 'n Senaatskomitee die verlies van 'n miljard dollar se plutonium te verduidelik nie. Daarom is 'n silindriese opbergvat met die kodenaam ''Jumbo'' gebou om die radioaktiewe materiaal te herwin in geval van 'n mislukking. Die oppervlakte was 7,6&nbsp;m lank en 3,7&nbsp;m breed en is deur Babcock & Wilcox in Barberton, [[Ohio]], met 214 kort ton (194 ton) yster en staal vervaardig. Dit is in 'n spesiale spoorwegwa na 'n sylyn in Pope, [[Nieu-Mexiko]], gebring, en is die laaste 40 kilometer na die toetsterrein vervoer op 'n sleepwa wat deur twee trekkers getrek is.<ref>̺{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=174–175}}</ref> Met die aankoms was die vertroue in die inploffingsmetode egter hoog genoeg, en die beskikbaarheid van plutonium was voldoende dat Oppenheimer besluit het om dit nie te gebruik nie. In plaas daarvan is dit bo-op 'n staaltoring 730 meter van die wapen geplaas as 'n basiese aanduiding van hoe kragtig die ontploffing sou wees. Uiteindelik oorleef ''Jumbo'', alhoewel die toring nie het nie, en voeg dit by die mening dat ''Jumbo'' suksesvol 'n sisselontploffing sou kon oorleef het.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=365–367}}</ref><ref name="Jones, p. 512">{{harvnb|Jones|1985|p=512}}.</ref> 'n Voor-toetsontploffing is op 7 Mei 1945 uitgevoer om die instrumente te kalibreer. 'n Houttoetsplatform is 800 meter (730&nbsp;m) vanaf die ontploffingspunt opgerig en met [[TNT-ekwivalent|100 kort ton]] (91 ton) TNT gepak met kernsplytingsprodukte in die vorm van 'n bestraalde uraanlak uit Hanford, wat opgelos en in buise gegiet is. Hierdie ontploffing is waargeneem deur Oppenheimer en Groves se nuwe adjunkbevelvoerder, generaal-brigadier Thomas Farrell. Die voortoets het [[data]] opgelewer wat noodsaaklik was vir die Trinity-toets.<ref name="Jones, p. 512" /><ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=360–362}}</ref> Vir die werklike toets is die wapen, met die bynaam "''the gadget''", bo-op 'n staaltoring van 30 meter gehys, aangesien ontploffing op daardie hoogte 'n beter aanduiding sou gee van hoe die wapen sou funksioneer as dit van 'n [[bomwerper]] laat val word. Ontploffing in die lug het die energie wat direk op die teiken toegedien is, gemaksimeer en minder kernuitval veroorsaak. Die apparaat is op 13 Julie onder toesig van Norris Bradbury in die nabygeleë McDonald-plaashuis gemonteer, en die volgende dag versigtig teen die toring opgetrek.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=367–370}}</ref> Waarnemers was onder meer Bush, Chadwick, Conant, Farrell, Fermi, Groves, Lawrence, Oppenheimer en Tolman. Om 05:30 op [[16 Julie]] [[1945]] ontplof die bom met 'n energie-ekwivalent van ongeveer 20 kiloton TNT, wat 'n krater van Trinitiet (radio-aktiewe glas) in die woestyn van 76 meter breed laat. Die skokgolf is meer as 160&nbsp;km ver gevoel, en die sampioenwolk het 12,1&nbsp;km hoog bereik. Dit is so ver as [[El Paso]], [[Texas]], gehoor, en Groves het 'n dekkingstorie oor 'n ontploffing van ammunisie in Alamogordo lughawe uitgereik.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=372–374}}</ref><ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=514–517}}.</ref> [[Lêer:Trinity Detonation T&B.jpg|duimnael|Die Trinity-toets van die Manhattan-projek was die eerste ontploffing van 'n kernwapen.]] Oppenheimer het later beweer dat hy, terwyl hy die ontploffing aanskou het, aan 'n vers uit die [[Hindoeïsme|Hindoeïstiese]] heilige boek, die ''[[Bhagavad Gita]]'' gedink het. (XI,12): {{verse translation|italicsoff=true|lang=sa |कालोऽस्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धो लोकान्समाहर्तुमिह प्रवृत्तः। ऋतेऽपि त्वां न भविष्यन्ति सर्वे येऽवस्थिताः प्रत्यनीकेषु योधाः॥११- ३२॥ | As die straling van 'n duisend sonne gelyktydig in die lug sou opbreek, sou dit wees soos die prag van die magtige een &nbsp;...{{sfn|Jungk|1958|p=201}}<ref>{{cite web |url=http://www.asitis.com/11/12.html |title=Bhagavad Gita As It Is, 11: The Universal Form, Text 12 |access-date=19 Julie 2013 |publisher=A.C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada}}</ref>}} Jare later sou hy verduidelik dat daar op daardie stadium ook 'n ander vers in sy kop gekom het: "Ons het geweet dat die wêreld nie dieselfde sou wees nie. 'n Paar mense het gelag, 'n paar mense het gehuil. Die meeste mense het geswyg. Ek het die reël uit die Hindoe-skrif, die ''Bhagavad Gita'', onthou; [[Vishnu]] probeer die prins oorreed dat hy sy plig moet doen en om hom te beïndruk, neem hy sy veelarmige vorm aan en sê: 'Nou het ek die dood geword, die vernietiger van wêrelde.' Ek veronderstel dat ons almal dit op die een of ander manier gedink het."<ref name="The Decision to Drop the Bomb">{{cite web |url= http://www.atomicarchive.com/Movies/Movie8.shtml |title=J. Robert Oppenheimer on the Trinity test (1965) |access-date=23 Mei 2008 |publisher=Atomic Archive}}</ref> == Personeel == In Junie 1944 het sowat 129 000 werkers as deel van die Manhattan-projek gewerk, van wie 84 500 konstruksiewerkers was, 40 500 fabrieksoperateurs en 1 800 militêre personeel. Namate konstruksie-aktiwiteite afgeneem het, het die arbeidsmag 'n jaar later afgeneem tot 100 000, maar die aantal militêre personeel het toegeneem tot 5 600. Die verkryging van die vereiste aantal werknemers, veral hoogs geskoolde werkers, in kompetisie met ander belangrike oorlogsprogramme was baie moeilik.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=344}}.</ref> In 1943 het Groves 'n spesiale tydelike prioriteit vir arbeid van die Oorlogmannekragkommisie gekry. In Maart 1944 het die Oorlogproduksieraad en die Oorlogmannekragkommisie die hoogste prioriteit aan die projek toegeken.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=353}}.</ref> [[Lêer:Leslie Groves at Oak Ridge.jpg|duimnael|Generaal-majoor Leslie R. Groves, Jr., praat in Augustus 1945 met die dienspersoneel in Oak Ridge Tennessee.]] Tolman en Conant, in hul rol as wetenskaplike adviseurs van die projek, het 'n lys van wetenskaplike kandidate opgestel en beoordeel deur wetenskaplikes wat reeds aan die projek gewerk het. Groves stuur daarna 'n persoonlike brief aan die hoof van hul universiteit of maatskappy om te vra dat hulle vrygestel moet word vir noodsaaklike oorlogswerk.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=349–350}}.</ref> Aan die Universiteit van Wisconsin – Madison het [[Stanislaw Ulam]] een van sy studente, Joan Hinton, vroegtydig 'n eksamen afgelê, sodat sy kon vertrek om oorlogswerk te doen. 'n Paar weke later ontvang Ulam 'n brief van Hans Bethe waarin hy uitgenooi word om by die projek aan te sluit.<ref>{{harvnb|Ulam|1976|pp=143–144}}.</ref> Conant het Kistiakowsky persoonlik oorreed om by die projek aan te sluit.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=350}}.</ref> Een bron van bekwame personeel was die leër self, veral die spesialis-opleidingsprogram vir die leër. In 1943 het die MED die Special Engineer Detachment (SED) tot stand gebring, met 'n gemagtigde mannekrag van 675. Tegnici en geskoolde werkers wat vir die leër gewerf is, is aan die SED toegewys. 'n Ander bron was die Women's Army Corps (WAC). Die WAC's was aanvanklik bedoel vir klerklike take wat geklassifiseerde materiaal hanteer, en ook vir tegniese en wetenskaplike take.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=358}}.</ref> Op 1 Februarie 1945 is alle militêre personeel wat aan die MED toegewys was, insluitend alle SED-afdelings, toegewys aan die 9812ste Tegniese Dienseenheid, behalwe in Los Alamos, waar ander militêre personeel as SED, insluitend die WAC's en Militêre Polisie, aan die 4817ste Diensbeveleenheid toegewys is.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=361}}.</ref> 'n Medeprofessor in radiologie aan die Universiteit van Rochester School of Medicine, Stafford L. Warren, is aangestel as kolonel in die United States Army Medical Corps, en aangestel as hoof van die MED se mediese afdeling en Groves se mediese adviseur. Warren se aanvanklike taak was om hospitale in Oak Ridge, Richland en Los Alamos te beman.<ref>{{harvnb|Nichols|1987|p=123}}.</ref> Die Mediese Afdeling was verantwoordelik vir mediese navorsing, maar ook vir die MED se gesondheids- en veiligheidsprogramme. Dit het 'n enorme uitdaging opgelewer omdat werkers 'n verskeidenheid giftige chemikalieë hanteer, gevaarlike vloeistowwe en gasse onder hoë druk gebruik, met hoë spanning werk en eksperimente met plofstowwe gedoen het, om nie te praat van die grootliks onbekende gevare wat radioaktiwiteit en die hantering van splytbare materiale bied nie.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=410}}.</ref> Tog het die Nasionale Veiligheidsraad in Desember 1945 aan die Manhattan-projek die eerbewys vir uitnemende diens aan veiligheid oorhandig as erkenning vir sy veiligheidsrekord. Tussen Januarie 1943 en Junie 1945 was daar 62 sterftes en 3 879 ernstige beserings, wat ongeveer 62 persent laer was as die koers van die private industrie.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=430}}.</ref> == Geheimhouding == In 'n artikel in ''Life''-tydskrif in 1945 word geraam dat voor die Hiroshima- en Nagasaki-bomaanvalle "waarskynlik nie meer as 'n paar dosyn mans in die hele land die volle betekenis van die Manhattan-projek geken het nie, en dat miskien net duisend ander selfs daarvan bewus was dat werk met subatomiese partikels betrokke was." Die tydskrif het geskryf dat die meer as 100 000 ander wat by die projek werk, 'soos molle in die donker gewerk het'. Gewaarsku dat die openbaarmaking van die geheime van die projek met 10 jaar tronkstraf of 'n boete van $ 10 000 (vandag $ 115 000) gestraf kan word, sien hulle hoe groot hoeveelhede grondstowwe fabrieke binnegaan sonder dat daar iets uitkom, en hulle het die knoppe en skakelaars gemonitor terwyl daar agter dik betonmure geheimsinnige reaksies plaasgevind het "sonder om te weet wat die doel van hul werk is".<ref name="life1945082091">{{cite news |url=https://books.google.com/books?id=hkgEAAAAMBAJ&pg=PA91#v=onepage&q&f=true |title=Manhattan Project: Its Scientists Have Harnessed Nature's Basic Force |newspaper=Life |date=20 Augustus 1945 |access-date=25 November 2011 |author=Wickware, Francis Sill |page=91}}</ref><ref>"''Mystery Town Cradled Bomb: 75,000 in Oak Ridge, Tenn. Worked Hard and Wondered Long about Their Secret Job''". ''Life''. 20 Augustus 1945. bl. 94. Besoek op 25 November 2011.</ref><ref name="owens">{{cite magazine |url=https://www.theatlantic.com/infocus/2012/06/the-secret-city/100326/#img06 |title=The Secret City/ Calutron operators at their panels, in the Y-12 plant at Oak Ridge, Tennessee, during World War II. |magazine=The Atlantic |date=25 Junie 2012 |access-date=25 Junie 2012}}</ref>{{r|wellerstein20120416}}{{r|wickware19460909}} In Desember 1945 het die Amerikaanse leër 'n geheime verslag gepubliseer wat die veiligheidsapparaat rondom die Manhattan-projek ontleed en beoordeel het. Die verslag lui dat die Manhattan-projek 'meer drasties beskerm is as enige ander uiters geheime oorlogsontwikkeling'. Die veiligheidsinfrastruktuur rondom die Manhattan-projek was so groot en deeglik dat veiligheidsondersoekers in die vroeë dae van die projek in 1943 soveel as 400 000 potensiële werknemers en 600 maatskappye ondersoek het wat by alle aspekte van die projek betrokke sou wees vir potensiële veiligheidsrisiko's.<ref>{{Cite news|last=Roberts|first=Sam|date=2014-09-29|title=The Difficulties of Nuclear Containment|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2014/09/30/science/espionage-threatened-the-manhattan-project-declassified-report-says.html|access-date=2020-05-06|issn=0362-4331}}</ref> [[Lêer:Oak Ridge Wise Monkeys.jpg|links|duimnael|'n Advertensiebord wat geheimhouding onder Oak Ridge-werkers aanmoedig.]] Oak Ridge-veiligheidspersoneel het enige private byeenkoms met meer as sewe mense as verdag beskou, en inwoners – wat geglo het dat Amerikaanse regeringsagente in die geheim onder hulle was – het dit ook vermy om dieselfde gaste herhaaldelik uit te nooi. Alhoewel oorspronklike inwoners van die omgewing in bestaande begraafplase begrawe kon word, is elke kis na bewering oopgestel vir inspeksie.<ref name="wickware19460909">{{cite magazine |url=https://books.google.com/books?id=UEkEAAAAMBAJ&lpg=PA2&pg=PA2#v=onepage&q&f=true |title=Oak Ridge |magazine=Life |date=9 September 1946 |access-date=17 Desember 2014 |last=Wickware |first=Francis Sill |page=2}}</ref> Almal, met inbegrip van top militêre amptenare, en hul motors is deursoek as hulle die projekfasiliteite betree en verlaat het. Een werker van Oak Ridge het gesê dat "as jy nuuskierig was, sou jy binne twee uur deur die geheime agente van die regering ingeroep word. Gewoonlik is diegene wat ontbied is om te verduidelik, dan sak en pak na die hek begelei en beveel om te gaan". {{r|warren19450807}} Ondanks die feit dat hulle gesê het dat hul werk die oorlog en miskien alle toekomstige oorloë sou beëindig,<ref name="warren19450807">{{cite news |title=Atomic Bomb Secrecy Related By Ex-Worker |newspaper=The Miami News |date=7 Augustus 1945 |author=Warren, Cecil |pp=1–A}}</ref> het hulle nie die resultate van hul dikwels vervelige pligte gesien of verstaan nie – of selfs tipiese newe-effekte van fabriekswerk soos rook van rookstapels – en die oorlog in Europa wat eindig sonder die gebruik van hul werk, het ernstige gevolge vir die moraal van die werkers veroorsaak en baie gerugte laat versprei. Een bestuurder het na die oorlog gesê: "Dit was nie dat die taak moeilik was nie … dit was verwarrend. Niemand het geweet wat in Oak Ridge gemaak word nie, selfs nie ek nie, en baie mense het gedink dat hulle hul tyd hier mors. Dit was aan my om aan die ontevrede werkers te verduidelik dat hulle 'n baie belangrike werk verrig. Toe hulle my vra wat, moet ek hulle vertel dat dit 'n geheim was. Maar ek het amper self gek geraak deur te probeer uitvind wat aangaan." {{r|wellerstein20120416}} 'n Ander werker het vertel hoe sy elke dag "'n spesiale instrument" teen uniforms in 'n wassery gehou het en na 'n klikgeluid geluister het. Sy het eers na die oorlog verneem dat sy die belangrike taak uitgevoer het om met 'n geiger-meter vir bestraling te soek. Om die moraal onder sulke werkers te verbeter, het Oak Ridge 'n uitgebreide stelsel van binnemuurse sportligas geskep, waaronder tien bofbalspanne, 81 sagtebalspanne en 26 sokkerspanne.<ref name="wellerstein20120416">{{cite web |url=http://blog.nuclearsecrecy.com/2012/04/16/oak-ridge-confidential-or-baseball-for-bombs/ |title=Oak Ridge Confidential, or Baseball for Bombs |publisher=Restricted Data |date=16 April 2012 |access-date=7 April 2013 |last=Wellerstein |first=Alex |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117023813/http://nuclearsecrecy.com/blog/2012/04/16/oak-ridge-confidential-or-baseball-for-bombs/# |archive-date=17 Januarie 2013 |url-status=live}}</ref> === Sensuur === [[Lêer:Are your drawers closed? Manhattan Project security poster.png|duimnael|Veiligheidsplakkaat waarin kantoorpersoneel gewaarsku word om laaie toe te maak en dokumente in kluise te plaas as dit nie gebruik word nie.]] Vrywillige sensuur van kernverwanteinligting het voor die Manhattan-projek begin. Na die aanvang van die Europese oorlog in 1939 het Amerikaanse wetenskaplikes begin vermy om militêre navorsing te publiseer, en in 1940 het wetenskaplike tydskrifte die National Academy of Sciences begin vra om artikels te klaar. William L. Laurence van ''[[The New York Times]]'', wat 'n artikel oor atoomsplyting in ''The Saturday Evening Post'' van 7 September 1940 geskryf het, verneem later dat regeringsamptenare bibliotekarisse in 1943 landwyd gevra het om die uitgawe terug te trek.<ref>{{harvnb|Sweeney|2001|pp=196–198}}.</ref> In die Sowetunie word hierdie verwikkeling egter raakgesien. In April 1942 skryf kernfisikus Georgy Flyorov aan [[Josef Stalin]] oor die afwesigheid van artikels oor kernsplyting in Amerikaanse tydskrifte; dit het daartoe gelei dat die Sowjetunie sy eie kernwapenprojek op die been gebring het.<ref>{{harvnb|Holloway|1994|pp=76–79}}.</ref> Die Manhattan-projek was onder streng sekuriteit geplaas, sodat die [[spilmoondhede]], veral Duitsland, nie hul eie kernprojekte sou versnel of geheime operasies teen die projek kon onderneem nie.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=253–255}}.</ref> Die regering se kantoor vir sensuur het daarenteen op die pers gesteun om 'n vrywillige gedragskode wat dit gepubliseer het, na te kom, en die Manhattan-projek het aanvanklik vermy om die kantoor in kennis te stel. Vroeg in 1943 het koerante begin om verslae oor omvangryke konstruksie in Tennessee en Washington te publiseer op grond van openbare rekords, en die kantoor het met die projek begin bespreek hoe om geheimhouding te handhaaf. In Junie het die kantoor van sensuur koerante en omroepers gevra om dit te vermy om te praat oor "atoomsplyting, atoomenergie, atoomsplitsing, atoomfissie of enige van die ekwivalente daarvan. Die gebruik vir militêre doeleindes van [[radium]] of radioaktiewe materiale, [[swaarwater]], hoëspanningstoerusting , siklotrone. " Die kantoor het ook gevra om bespreking van "[[polonium]], [[uraan]], [[ytterbium]], [[hafnium]], [[protaktinium]], [[radium]], [[renium]], [[torium]], [[deuterium]]" te vermy; slegs uraan was sensitief, maar is gelys met ander elemente om die belangrikheid daarvan te verberg.<ref>{{harvnb|Sweeney|2001|pp=198–200}}.</ref><ref name="ap19450808">{{cite news |url=https://news.google.com/newspapers?id=8CZdAAAAIBAJ&sjid=0loNAAAAIBAJ&pg=1159%2C1605869 |title=No News Leaked Out About Bomb |newspaper=Lawrence Journal-World |date=8 Augustus 1945 |agency=Associated Press |access-date=15 April 2012 |page=5}}</ref> === Sowjet-spioene === Die vooruitsig van [[sabotasie]] was altyd aanwesig, en word soms vermoed as daar foute in die toerusting was. Alhoewel daar probleme was wat vermoedelik die gevolg was van onverskillige of ontevrede werknemers, was daar geen bevestigde gevalle van sabotasie wat deur die spilmoondhede geïnisieer is nie.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=263–264}}.</ref> Op 10 Maart 1945 tref 'n Japannese vuurballon egter 'n kragleiding en die gevolglike kragstuwing het veroorsaak dat die drie reaktore by Hanford tydelik afgeskakel is.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=267}}.</ref> Met soveel mense betrokke was sekuriteit 'n moeilike taak. 'n Spesiale afdeling teenintelligensiekorps is gevorm om die veiligheidskwessies van die projek te hanteer.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=258–260}}.</ref> Teen 1943 was dit duidelik dat die Sowjetunie die projek probeer binnedring. Luitenant-kolonel [[Boris Pash|Boris T. Pash]], die hoof van die teenintiligensie-tak van die westerse verdedigingsbevel, het die vermeende Sowjet-spioenasie in die Radiation Laboratory in Berkeley ondersoek. Oppenheimer het Pash meegedeel dat hy deur 'n medeprofessor in Berkeley, Haakon Chevalier, genader is oor die oordrag van inligting aan die Sowjetunie.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=261–265}}.</ref> Die suksesvolste Sowjet-spioen was [[Klaus Fuchs]], 'n lid van die Britse Sending wat 'n belangrike rol in Los Alamos gespeel het.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=142–145}}.</ref> Die 1950-onthulling van sy spioenasie-aktiwiteite het die Amerikaanse kernkrag-samewerking met Brittanje en Kanada geskaad.<ref>{{harvnb|Hewlett|Duncan|1969|pp=312–314}}.</ref> Daarna is ander gevalle van spioenasie ontdek wat gelei het tot die inhegtenisneming van Harry Gold, David Greenglass, en Julius en Ethel Rosenberg.<ref>{{harvnb|Hewlett|Duncan|1969|p=472}}.</ref> Ander spioene soos George Koval en Theodore Hall het dekades lank onbekend gebly.<ref>{{cite news |last=Broad |first=William J.|date=12 November 2007|url=https://www.nytimes.com/2007/11/12/us/12koval.html |title=A Spy's Path: Iowa to A-Bomb to Kremlin Honor|newspaper=[[The New York Times]]|pp=1–2|access-date=2 Julie 2011}}</ref> Die waarde van die spioenasie is moeilik om te kwantifiseer, omdat die belangrikste beperking op die Sowjet-kernwapenprojek 'n tekort aan uraanerts was. Die konsensus is dat spioenasie die Sowjetunie een of twee jaar se werk bespaar het.<ref>{{harvnb|Holloway|1994|pp=222–223}}.</ref> == Buitelandse intelligensie == Benewens die ontwikkeling van die atoombom, is die Manhattan-projek belas met die insameling van [[intelligensie]] oor die Duitse kernenergieprojek. Daar is geglo dat die Japannese kernwapenprogram nie ver gevorder is nie omdat Japan min toegang tot uraanerts het, maar daar is aanvanklik gevrees dat Duitsland baie naby was aan die ontwikkeling van sy eie wapens. Met die begin van die Manhattan-projek is 'n bom- en sabotasie-veldtog teen swaarwateraanlegte in die Duitse besette [[Noorweë]] gevoer.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=191–192}}.</ref> 'n Klein missie is saamgestel deur die kantoor van vloot-intelligensie, OSRD, die Manhattan-projek en leër intelligensie (G-2) om die vyandelike wetenskaplike ontwikkeling te ondersoek. Dit was nie net beperk tot diegene wat kernwapens betrek is nie.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=187–190}}.</ref> Die hoof van die leër-intelligensie, generaal-majoor George V. Strong, het Boris Pash aangestel om die eenheid,],<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=281}}.</ref> met die kodenaam 'Alsos', 'n [[Grieks]]e woord wat 'boord' beteken, aan te voer.<ref>{{harvnb|Groves|1962|p=191}}.</ref> [[Lêer:German Experimental Pile - Haigerloch - April 1945-2.jpg|links|duimnael|Geallieerde soldate breek die Duitse eksperimentele kernreaktor in Haigerloch af.]] Die Alsos-sending na [[Italië]] het personeel van die fisika-laboratorium aan die Universiteit van Rome ondervra na die inname van die stad in Junie 1944.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=282}}.</ref> Intussen vorm Pash 'n gesamentlike Britse en Amerikaanse Alsos-sending in [[Londen]] onder bevel van kaptein Horace K. Calvert om deel te neem aan Operasie Overlord.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=194–196}}.</ref> Groves was van mening dat die risiko dat die Duitsers sou probeer om die landings in Normandië met radioaktiewe gifstowwe te ontwrig, voldoende was om generaal [[Dwight D. Eisenhower]] te waarsku en 'n offisier te stuur om sy stafhoof, luitenant-generaal Walter Bedell Smith, in te lig.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=200–206}}.</ref> Onder die kodenaam Operation Peppermint is spesiale toerusting voorberei en is chemiese oorlogvoeringdiensspanne opgelei in die gebruik daarvan.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=286–288}}.</ref> In opvolg van die die oprukkende geallieerde leërs, het Pash en Calvert 'n onderhoud met Frédéric Joliot-Curie oor die aktiwiteite van Duitse wetenskaplikes. Hulle het met amptenare van ''Union Minière du Haut Katanga'' gesprek gevoer oor uraan uitvoere na Duitsland. Hulle het 68 ton erts in [[België]] opgespoor en 30 ton in Frankryk. Die ondervraging van Duitse gevangenes het aangedui dat uraan en torium in [[Oranienburg]], 20 myl noord van [[Berlyn]], verwerk word, en Groves het gereël dat dit op 15 Maart 1945 gebombardeer word.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=283–285}}.</ref> 'n Alsos-span het na Stassfurt in die Sowjet-besettingsone gegaan en 11 ton erts by WIFO gehaal.<ref>{{harvnb|Groves|1962|p=237}}.</ref> In April 1945 voer Pash, onder bevel van 'n saamgestelde mag bekend as T-Force, Operasie Harbourage uit, 'n veeaksie agter vyandelike linies van die stede Hechingen, Bisingen en Haigerloch, wat die hart van die Duitse kernwerk area was. T-Force het die kernlaboratoriums, dokumente, toerusting en voorrade, insluitend swaarwater en 1,5 ton metaal-uraan, op beslag gelê.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=289–290}}.</ref><ref>{{harvnb|Goudsmit|1947|pp=174–176}}.</ref> Alsos-spanne het Duitse wetenskaplikes bymekaargemaak, waaronder Kurt Diebner, Otto Hahn, Walther Gerlach, [[Werner Heisenberg]] en Carl Friedrich von Weizsäcker, wat na Engeland geneem is waar hulle in Farm Hall, 'n huis met meeluisterapparaat in Godmanchester, geïnterneer is. Nadat die bomme in Japan ontplof is, is die Duitsers gekonfronteer met die feit dat die Geallieerdes gedoen het, wat hulle nie kon regkry nie.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=333–340}}.</ref> == Kernbomaanvalle op Hiroshima en Nagasaki == === Voorbereiding === [[Lêer:CGP-JPAP-112.jpg|links|duimnael|''Silverplate'' B-29 ''Straight Flush''. Die stertkode van die 444ste bombardement groep is om veiligheidsredes aangebring.]] Vanaf November 1943 het die ''Army Air Forces Materiel Command'' in Wright Field, Ohio, met ''Silverplate'' begin, die kodenaamwysiging van veranderinge aan die [[Boeing B-29 Superfortress|B-29's]] om die kernwapens af te lewer. Toetsbombadering is uitgevoer by die Muroc Army Air Field, Kalifornië, en die Naval Ordnance Test Station in Inyokern, Kalifornië.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=380–381}}</ref> Groves het in Maart 1944 met die Hoof van die ''[[United States Army Air Forces]]'' (USAAF), generaal Henry H. Arnold, vergader om die aflewering van die voltooide bomme aan hul teikens te bespreek. Die enigste Geallieerde vliegtuig wat die ''Thin Man'' van 17 voet (5,2&nbsp;m) of die ''Fatman'' van 59 sentimeter (150&nbsp;cm) breed kon dra, was die Britse [[Avro Lancaster]], maar die gebruik van 'n Britse vliegtuig sou probleme met die onderhoud veroorsaak het.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=379–380}}</ref> Toetse is uitgevoer met aangepaste Lancasters op Enstone Airfield,<ref>{{YouTube|id=5XX9ptCNpik|title="Hiroshima 1945 – The British Atomic Attack"}}</ref> maar Groves het gehoop dat die Amerikaanse [[Boeing B-29 Superfortress]] verander sou kon word om ''Thin Man'' te dra deur sy twee bombaaie saam te voeg.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=379–380}}</ref> Arnold het belowe dat geen moeite gespaar sou word nie om B-29's aan te pas om die werk te doen en het generaal-majoor Oliver P. Echols aangewys as die USAAF-skakel met die Manhattan-projek. Op sy beurt het Echols kolonel Roscoe C. Wilson as sy plaasvervanger aangewys, en Wilson het Manhattan-projek se vernaamste USAAF-kontak geword.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=253–255}}</ref> President Roosevelt het Groves opdrag gegee dat indien die kernwapens gereed was voordat die oorlog met Duitsland beëindig is, hy gereed moes wees om dit op Duitsland te laat val.<ref>{{harvnb|Groves|1962|p=184}}.</ref> Die 509ste Saamgestelde Groep is op 17 Desember 1944 op die Wendover leër lugbasis, [[Utah]], onder die bevel van kolonel Paul W. Tibbets geaktiveer. Hierdie basis, naby die grens met [[Nevada]], het die kodenaam ''Kingman'' of ''W-47''. Opleiding is in Wendover en op die Batista leër lugbasis, [[Kuba]], gehou, waar die 393d bombardment eskadron langafstandvlugte oor water geoefen en fop[[pampoenbom]]me laat val het. 'n Spesiale eenheid bekend as Projek ''Alberta'' is in Los Alamos gevestig onder kaptein William S. Parsons van die vloot van Project Y as deel van die Manhattan-projek om te help met die voorbereiding en aflewering van die bomme.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=259–262}}.</ref> Kommandeur Frederick L. Ashworth van Alberta het in Februarie 1945 met die vlootadmiraal [[Chester W. Nimitz]] op [[Guam]] vergader om hom van die projek in kennis te stel. Terwyl hy daar was, het Ashworth North Field op die [[Stille Oseaan]] eiland Tinian gekies as basis vir die 509ste saamgestelde groep , en het hy plek vir die groep en sy geboue gereserveer. Die groep is daar in Julie 1945 ontplooi.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=386–388}}</ref> Farrell het op 30 Julie as verteenwoordiger van die Manhattan-projek by Tinian aangekom.<ref>{{harvnb|Groves|1962|p=311}}.</ref> Die meeste komponente vir ''Little Boy'' het San Francisco op 16 Julie op die kruiser USS Indianapolis verlaat en op 26 Julie op Tinian aangekom. Vier dae later is die skip deur 'n Japannese [[duikboot]] gesink. Die oorblywende komponente, wat ses uraan-235 ringe ingesluit het, is deur drie C-54 Skymasters van die 320ste groep se 320ste troepedraers eskader afgelewer.<ref>{{harvnb|Campbell|2005|pp=39–40}}.</ref> Twee ''Fat Man''-omhulsels is na Tinian gestuur in spesiaal aangepaste 509ste saamgestelde groep se B-29's. Die eerste plutoniumkern was in 'n spesiale C-54.<ref>{{harvnb|Groves|1962|p=341}}.</ref> Aan die einde van April is 'n gesamentlike teikenkomitee van die Manhattan-distrik en USAAF gestig om vas te stel watter stede in Japan teikens moet wees, en beveel Kokura, Hiroshima, Niigata en [[Kyoto]] aan. Op hierdie stadium het die oorlogsminister [[Henry L. Stimson]] tussenbeide getree en aangekondig dat hy die teikenbesluit sou neem en dat hy nie die bombardement op Kyoto sou toestaan op grond van die historiese en godsdienstige betekenis daarvan nie. Groves het Arnold daarom gevra om nie net Kyoto van die lys van kernwapenteikens te verwyder nie, maar ook van teikens vir konvensionele bomaanvalle.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=268–276}}.</ref> Een van Kyoto se plaasvervangers was Nagasaki.<ref>{{harvnb|Groves|1962|p=308}}.</ref> === Kernwapenaanvalle === In Mei 1945 is die tussentydse komitee saamgestel om advies te gee oor oorlogstyd en na-oorlogse gebruik van kernenergie. Die voorsitter van die komitee was Stimson, met [[James F. Byrnes]], 'n voormalige Amerikaanse senator wat kort daarna minister van buitelandse sake sou word, as president [[Harry S. Truman]] se persoonlike verteenwoordiger; Ralph A. Bard, die onder-sekretaris van die vloot; William L. Clayton, die assistent-minister van buitelandse sake; [[Vannevar Bush]]; Karl T. Compton; James B. Conant; en George L. Harrison, 'n assistent van Stimson en president van ''New York Life Insurance Company''. Die tussentydse komitee het op sy beurt 'n wetenskaplike paneel saamgestel bestaande uit Arthur Compton, Fermi, Lawrence en Oppenheimer om advies te gee oor wetenskaplike kwessies. In sy voorlegging aan die tussentydse komitee het die wetenskaplike paneel nie net sy mening uitgespreek oor die waarskynlike fisiese gevolge van 'n atoombom nie, maar ook oor die waarskynlike militêre en politieke impak daarvan.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=530–532}}.</ref> Tydens die Potsdam-konferensie in Duitsland is Truman in kennis gestel dat die Trinity-toets suksesvol was. Hy het aan [[Stalin]], die leier van die Sowjetunie, gesê dat die VSA 'n nuwe superwapen het, sonder om enige besonderhede te gee. Dit was die eerste amptelike mededeling aan die Sowjetunie oor die bom, maar Stalin het dit reeds geweet weens intelligensie daaroor.<ref>{{harvnb|Holloway|1994|pp=116–117}}.</ref> Met die toestemming om die bom teen Japan reeds te gebruik, is geen alternatiewe oorweeg na die Japannese verwerping van die Potsdam-verklaring nie.<ref>{{cite web |url=http://www.cfo.doe.gov/me70/manhattan/potsdam_decision.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20101122185554/http://www.cfo.doe.gov/me70/manhattan/potsdam_decision.htm|archive-date=22 November 2010|title= Potsdam and the Final Decision to Use the Bomb|publisher=US Department of Energy, Office of History and Heritage Resources |work=The Manhattan Project: An Interactive History |access-date=19 Desember 2010}}</ref> [[Lêer:Atomic bombing of Japan.jpg|links|duimnael|''Little Boy'' ontplof oor Hiroshima, Japan, 6 Augustus 1945 (links);''Fat Man'' ontplof oor Nagasaki, Japan, 9 Augustus 1945 (regs).]] Op 6 Augustus 1945 het 'n Boeing B-29 Superfortress (''Enola Gay'') van die 393d Bombardment Squadron, wat deur Tibbets gelei is, met 'n ''Little Boy'' in die bomlaai van North Field opgestyg. Hiroshima, die hoofkwartier van die 2de Algemene Leër en Vyfde Afdeling en 'n aanvangshawe, was die primêre teiken van die sending, met Kokura en Nagasaki as alternatiewe. Met Farrell se toestemming het Parsons, die wapenoffisier wat verantwoordelik was vir die sending, die bomsamestelling in die lug voltooi om die risiko's van 'n kernontploffing te minimaliseer in geval van 'n ongeluk tydens die opstyging.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=315–319}}.</ref> Die bom het op 'n hoogte van 1750 voet (530&nbsp;m) ontplof met 'n ontploffing wat later geskat is as die ekwivalent van 13 kiloton TNT.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=392–393}}</ref> 'n Oppervlakte van ongeveer 12 km2 is vernietig. Japannese amptenare het vasgestel dat 69% van Hiroshima se geboue vernietig is en nog 6-7% beskadig is. Ongeveer 70 000 tot 80 000 mense, van wie 20 000 Japannese soldate en 20 000 Koreaanse slawearbeiders, of ongeveer 30% van die bevolking van Hiroshima, is onmiddellik dood en nog 70 000 beseer.<ref name="USSBS">{{cite web |website=Harry S. Truman Presidential Library and Museum |title=U.S. Strategic Bombing Survey: The Effects of the Atomic Bombings of Hiroshima and Nagasaki |pp=9, 36 |date=19 Junie 1946 |url=http://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/bomb/large/documents/pdfs/65.pdf |access-date=15 Maart 2009 |archive-date=27 Januarie 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/64zoFkjs1?url=http://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/bomb/large/documents/pdfs/65.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.readthespirit.com/ourvalues/life-arises-from-hiroshima-legacy-of-slavery-still-haunts-japan/ |title=Life Arises from Hiroshima: Legacy of slavery still haunts Japan |publisher=Our Values |first=Daniel |last=Buttry |access-date= 15 Junie 2016}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.hiroshimacommittee.org/Facts_NagasakiAndHiroshimaBombing.htm |title=Hiroshima and Nagasaki Bombing – Facts about the Atomic Bomb |publisher=Hiroshimacommittee.org |access-date=11 Augustus 2013}}</ref> Tydens die oggend van 9 Augustus 1945 het 'n tweede B-29 (''Bockscar''), wat deur die bevelvoerder van die 393e Bombardement Squadron, majoor Charles W. Sweeney, geloods is, met 'n ''Fat Man'' aan boord vertrek. Hierdie keer het Ashworth as wapenoffisier gedien en was Kokura die primêre teiken. Sweeney het opgestyg met die wapen wat reeds gewapen was, maar met die elektriese veiligheidsproppe nog aan. Toe hulle Kokura bereik, het hulle gevind dat wolkbedekking die stad verduister het, wat die visuele aanval wat bevele vereis het, onmoontlik gemaak het. Na drie lopies oor die stad, en met minder brandstof, is hulle op pad na die sekondêre teiken, Nagasaki. Ashworth het besluit dat 'n radarbenadering gebruik sou word as die teiken ook versluier was, maar 'n laaste opening in die wolke oor Nagasaki het 'n visuele benadering toegelaat soos beveel. Die ''Fat Man'' is halfpad tussen die Mitsubishi Steel and Arms Works in die suide en die Mitsubishi-Urakami Ordnance Works in die noorde oor die industriële vallei van die stad laat val. Die gevolglike ontploffing het 'n ontploffingsopbrengs gelykstaande aan 21 kiloton TNT, ongeveer dieselfde as die Trinity-toets ontploffing, maar was beperk tot die Urakami-vallei, en 'n groot deel van die stad is beskerm deur die tussenliggende heuwels, wat gelei het tot die vernietiging van ongeveer 44% van die stad. Die bomaanval het ook die industriële produksie van die stad grootliks verlam en 23 200 tot 28 200 Japannese industriële werkers en 150 Japannese soldate gedood.<ref>{{cite book |title=Nuke-Rebuke: Writers & Artists Against Nuclear Energy & Weapons (The Contemporary anthology series) |pp=22–29 |date=1 Mei 1984 |publisher=The Spirit That Moves Us Press}}</ref> Oor die algemeen is na raming 35 000–40 000 mense dood en 60 000 beseer.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=343–346}}.</ref><ref name="Hoddeson et al., pp. 396-397">{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=396–397}}</ref> Groves verwag om op 19 Augustus nog 'n kernwapen gereed te hê, met nog drie in September en nog drie in Oktober.<ref name="Briefing book">{{cite web |title= The Atomic Bomb and the End of World War II, A Collection of Primary Sources |publisher=George Washington University |date= 13 Augustus 1945 |work=National Security Archive Electronic Briefing Book No. 162 |url= http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB162/72.pdf}}</ref> Nog twee Fat Man-omhulsels is gereed gemaak en sou op 11 en 14 Augustus uit Kirtland Field na Tinian vertrek.<ref name="Hoddeson et al., pp. 396-397" /> In Los Alamos het tegnici 24 uur aaneen gewerk om nog 'n plutoniumkern te giet.<ref>{{cite web |url=http://manhattanprojectvoices.org/oral-histories/lawrence-litzs-interview-2012 |title=Lawrence Litz's Interview (2012) |publisher=Manhattan Project Voices |access-date=27 Februarie 2015}}</ref> Alhoewel dit gegiet is, moes dit nog steeds gepars en bedek word, wat tot 16 Augustus sou duur.<ref>{{cite web |url=http://blog.nuclearsecrecy.com/2013/08/16/the-third-cores-revenge/ |title=The Third Core's Revenge |first=Alex |last=Wellerstein |date=16 Augustus 2013 |access-date=27 Februarie 2015}}</ref> Dit kon dus op 19 Augustus gereed gewees het vir gebruik. Op 10 Augustus het Truman in die geheim gevra dat verdere atoombomme nie op Japan gegooi moet word sonder sy uitdruklike opdrag nie.<ref name="Eclipsed by Hiroshima and Nagasaki">{{cite journal |title=Eclipsed by Hiroshima and Nagasaki: Early Thinking about Tactical Nuclear Weapons |first=Barton J. |last=Bernstein |work=International Security |issn=0162-2889 |volume=15 |issue=4 |date=Lente 1991 |pp=149–173 |jstor=2539014}}</ref> Groves het die besending van die derde kern op 13 Augustus op eie gesag opgeskort. Op 11 Augustus skakel Groves vir Warren met die opdrag om 'n opnamespan te organiseer om verslag te doen oor die skade en [[radioaktiwiteit]] in Hiroshima en Nagasaki. 'n Groep met draagbare Geiger-masjiene het op 8 September in Hiroshima aangekom onder leiding van Farrell en Warren, met die Japannese admiraal Masao Tsuzuki, wat as vertaler opgetree het. Hulle het tot 14 September in Hiroshima gebly en daarna Nagasaki van 19 September tot 8 Oktober ondersoek.<ref>{{harvnb|Ahnfeldt|1966|pp=886–889}}.</ref> Hierdie en ander wetenskaplike missies na Japan het waardevolle wetenskaplike en historiese gegewens verskaf.<ref>{{harvnb|Home|Low|1993|p=537}}.</ref> Die noodsaaklikheid van die bomaanvalle op Hiroshima en Nagasaki het 'n onderwerp van kontroversie onder historici geword. Sommige het bevraagteken of 'n "atoomdiplomasie" nie dieselfde doelwitte sou bereik het nie en betwis of die bomaanvalle of die Sowjet-oorlogsverklaring op Japan deurslaggewend was.<ref name="Briefing book" /> Die Franck-verslag was die belangrikste poging om 'n demonstrasie te bewerkstellig, maar is deur die wetenskaplike paneel van die Interim-komitee van die hand gewys.<ref>{{harvnb|Frisch|1970|pp=107–115}}.</ref> Die Szilárd-petisie, wat in Julie 1945 opgestel is en onderteken is deur tientalle wetenskaplikes wat aan die Manhattan-projek werk, was 'n laat poging om president Harry S. Truman te waarsku oor sy verantwoordelikheid om sulke wapens te gebruik. [<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=399–400}}.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/bomb/large/documents/index.php?documentdate=17%20July%201945&documentid=79&studycollectionid=abomb&pagenumber=1 |title=Petition to the President of the United States, 17 Julie 1945. Miscellaneous Historical Documents Collection |publisher=Harry S. Truman Presidential Library and Museum |access-date=20 Oktober 2012 |archive-date=18 Mei 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518092746/http://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/bomb/large/documents/index.php?documentdate=17%20July%201945&documentid=79&studycollectionid=abomb&pagenumber=1 |url-status=dead }}</ref> == Na die oorlog == [[Lêer:Army-Navy E Award Ceremony 68997.jpg|duimnael|Oorhandiging van die Leër-Vloot "E" -toekenning in Los Alamos op 16 Oktober 1945. Staande, van links na regs: J. Robert Oppenheimer, ongeïdentifiseerde, ongeïdentifiseerde, Kenneth Nichols, Leslie Groves, Robert Gordon Sproul, William Sterling Parsons.]] Baie werkers van die Manhattan-projek was verbaas, toe hulle besef dat hulle werk wat baie van hulle nie begryp het nie, het die Hiroshima- en Nagasaki-bomme geproduseer. Net soos in die res van die wêreld; het die koerante in Oak Ridge wat oor die Hiroshima-bom berig het vir $ 1 (vandag $ 11) verkoop.<ref name="life1945082094">{{cite magazine |url=https://books.google.com/books?id=hkgEAAAAMBAJ&lpg=PA25&pg=PA94#v=onepage&q&f=true |title=Mystery Town Cradled Bomb: 75,000 in Oak Ridge, Tenn. Worked Hard and Wondered Long about Their Secret Job |magazine=Life |date=20 August 1945 |access-date=25 November 2011 |page=94}}</ref>{{r|ap19450808}} Alhoewel die bestaan van die bomme openbaar was, het geheimhouding voortgeduur, en baie werkers was onkundig oor hul werk; een het in 1946 gesê: 'Ek weet nie wat ek doen nie, behalwe om na 'n ——— te kyk en 'n ——— langs 'n ——— te draai. Ek weet niks daarvan nie, en daar is niks om te sê nie ". Baie inwoners het voortgegaan om bespreking van 'die goed' in gewone gesprekke te vermy, alhoewel dit die rede vir hul dorp se bestaan was.{{r|wickware19460909}} In afwagting van die bomaanvalle het Groves Henry DeWolf Smyth 'n geskiedenis laat voorberei vir openbare gebruik. Atoomenergie vir militêre doeleindes, beter bekend as die "Smyth-verslag", is op 12 Augustus 1945 aan die publiek vrygestel.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=348–362}}.</ref> Groves en Nichols oorhandig leër-vloot "E" -toekennings aan sleutelkontrakteurs, wie se betrokkenheid tot dusver geheim was. Meer as 20 toekennings van die presidensiële medalje vir verdienste is toegeken aan belangrike kontrakteurs en wetenskaplikes, waaronder Bush en Oppenheimer. Militêre personeel het die Legioen van Verdienste ontvang, waaronder die bevelvoerder van die Leër Vroue Korps, kaptein Arlene G. Scheidenhelm.<ref>{{harvnb|Nichols|1987|p=226}}.</ref> In Hanford het die produksie van plutonium afgeneem namate reaktore B, D en F verslyt het, vergiftig deur splitsingsprodukte en swelling van die grafiet moderator, bekend as die Wigner-effek. Die swelling beskadig die laaibuise waar uraan bestraal is om plutonium te produseer, wat dit onbruikbaar maak. Om die voorsiening van polonium vir die egel-inisieerders te handhaaf, is die produksie beperk en die oudste eenheid, B-stapel, is gesluit sodat ten minste een reaktor in die toekoms beskikbaar sou wees. Navorsing is voortgesit, met DuPont en die Metallurgiese Laboratorium wat 'n redoks-oplosmiddel-ekstraksieproses ontwikkel het as 'n alternatiewe plutonium-ekstraksietegniek vir die bismutfosfaatproses, wat onbehandelde uraan in 'n toestand gelaat het waaruit dit nie maklik herwin kon word nie.<ref name="Jones, pp. 592-593">{{harvnb|Jones|1985|pp=592–593}}.</ref> Bom-ingenieurswese is uitgevoer deur die Z-Afdeling, vernoem na sy direkteur, dr Jerrold R. Zacharias van Los Alamos. Z-Afdeling was aanvanklik in Wendover Field, maar het in September 1945 na Oxnard Field, Nieu-Mexiko, verhuis om nader aan Los Alamos te wees. Dit was die begin van Sandia Base. Die nabygeleë Kirtland Field is gebruik as 'n B-29 basis vir vliegtuigversoenbaarheid en bombaderingstoetse.<ref>{{harvnb|Hansen|1995b|p=V-152}}.</ref> In Oktober is al die personeel en fasiliteite by Wendover na Sandia oorgeplaas.<ref name="Hewlett 1962 625">{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=625}}.</ref> Aangesien reservisbeamptes gedemobiliseer is, is hulle vervang deur ongeveer vyftig gereelde offisiere wat noukeurig gekies is.<ref>{{harvnb|Nichols|1987|pp=225–226}}.</ref> Nichols het aanbeveel dat S-50 en die Alpha-bane by Y-12 gesluit word. Dit is in September gedoen.<ref>{{harvnb|Nichols|1987|pp=216–217}}.</ref> Alhoewel hulle beter gevaar het as ooit tevore,<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=624}}.</ref> kon die Alpha-bane nie meeding met K-25 en die nuwe K-27, wat in Januarie 1946 in werking getree het nie. In Desember is die Y-12-aanleg gesluit, wat die Tennessee Eastman betaalstaat gesny het van 8 600 tot 1 500 en $ 2 miljoen per maand bespaar.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=630, 646}}</ref> [[Lêer:President Truman signs the Atomic Energy Act of 1946 (14698780933).jpg|links|duimnael|President Harry S. Truman onderteken die Wet op Atoomenergie van 1946, wat die Amerikaanse Atoomenergiekommissie tot stand bring.]] Demobilisasie was nêrens meer 'n probleem as in Los Alamos, waar daar 'n uittog van talent was nie. Baie moes nog gedoen word. Die bomme wat op Hiroshima en Nagasaki gebruik is, was soos laboratoriummodelle; werk sou nodig wees om hulle eenvoudiger, veiliger en meer betroubaar te maak. Inploffingmetodes moes ontwikkel word vir uraan in plaas van die verkwistende kanonloopmetode, en saamgestelde uraan-plutoniumkerne was nodig, aangesien daar 'n plutonium tekort was weens die probleme met die reaktore. Onsekerheid oor die toekoms van die laboratorium het dit egter moeilik gemaak om mense te oortuig om te bly. Oppenheimer keer terug na sy werk aan die Universiteit van Kalifornië en Groves stel Norris Bradbury aan as 'n tussentydse plaasvervanger; Bradbury bly die volgende 25 jaar in die pos.<ref name="Hewlett 1962 625" /> Groves het gepoog om die ontevredenheid te wyte aan die gebrek aan geriewe met 'n bouprogram wat verbeterde watervoorsiening, driehonderd huise en ontspanningsgeriewe insluit.<ref name="Jones, pp. 592-593" /> Twee ''Fat Man''-tipe ontploffings is in Julie 1946 by die [[Bikini-atol]] uitgevoer as deel van Operasie ''Crossroads'' om die effek van kernwapens op oorlogskepe te ondersoek.<ref>{{harvnb|Nichols|1987|p=234}}.</ref> ''Able'' is op 1 Julie 1946 ontplof. Die meer skouspelagtige ''Baker'' is op 25 Julie 1946 onder water ontplof.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=594}}.</ref> Na die bomaanvalle op Hiroshima en Nagasaki, het 'n aantal fisici van die Manhattan-projek die ''Bulletin of the Atomic Scientists'' gestig, wat begin het as 'n noodaksie wat onderneem is deur wetenskaplikes wat die dringende behoefte aan 'n onmiddellike opvoedkundige program oor kernwapens gesien het.<ref>{{harvnb|Grodzins|Rabinowitch|1963|p=vii}}.</ref> In die lig van die vernietiging van die nuwe wapens en in afwagting op die kernwapenwedloop, het verskeie projeklede, waaronder Bohr, Bush en Conant, die mening uitgespreek dat dit nodig is om ooreenstemming te bereik oor internasionale beheer oor kernnavorsing en kernwapens. Die Baruch-plan, wat in Junie 1946 in 'n toespraak aan die nuutgestigte Verenigde Nasies se Atoomenergiekommissie (UNAEC) bekendgestel is, het voorgestel dat 'n internasionale kernontwikkelingsowerheid ingestel word, maar is nie aanvaar nie.<ref>{{harvnb|Gosling|1994|pp=55–57}}.</ref> Na 'n binnelandse debat oor die permanente bestuur van die kernprogram, is die Verenigde State se Atoomenergiekommissie (AEC) in die lewe geroep deur die Wet op Atoomenergie van 1946 om die funksies en bates van die Manhattan-projek oor te neem. Dit het burgerlike beheer oor kernontwikkeling gevestig en die ontwikkeling, produksie en beheer van atoomwapens van die weermag geskei. Militêre aspekte is oorgeneem deur die Special Weapons Project (AFSWP) van die weermag.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=394–398}}.</ref> Alhoewel die Manhattan-projek op 31 Desember 1946 opgehou het, is die Manhattan-distrik eers op 15 Augustus 1947 ontbind.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=600}}.</ref> == Koste == {| class="wikitable" style="float:right; margin-top:0; margin-left:1em; font-size:9pt; line-height:10pt; width:30%;" |+ style="margin-bottom: 5px;" | Manhattan-projek kostes tot 31 Desember 1945<ref name="Schwartz">{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=723–724}}.</ref> ! Terrein ! Koste (1945 VSD) ! Koste Inflasie gereken teen 2019 VSD) ! % van totaal |- | Oak Ridge | style="text-align:right;"| $1,19 triljoen | style="text-align:right;"| $13,6 triljoen | style="text-align:right;"| 62.9% |- | Hanford | style="text-align:right;"| $390 miljoen | style="text-align:right;"| $4,48 triljoen | style="text-align:right;"| 20.6% |- | Spesiale bedryfsmateriaal | style="text-align:right;"| $103 miljoen | style="text-align:right;"| $1,19 triljoen | style="text-align:right;"| 5.5% |- | Los Alamos | style="text-align:right;"| $74,1 miljoen | style="text-align:right;"| $850 miljoen | style="text-align:right;"| 3.9% |- | Navorsing en ontwikkeling | style="text-align:right;"| $69,7 miljoen | style="text-align:right;"| $800 miljoen | style="text-align:right;"| 3.7% |- | Regering se oorhoofkoste | style="text-align:right;"| $37,3 miljoen | style="text-align:right;"| $428 miljoen | style="text-align:right;"| 2% |- | Swaarwateraanlegte | style="text-align:right;"| $26,8 miljoen | style="text-align:right;"| $307 miljoen | style="text-align:right;"| 1.4% |- | '''Totaal''' | style="text-align:right;"| '''$1,89 triljoen | style="text-align:right;"| '''$21,7 triljoen |} Die projekbesteding tot 1 Oktober 1945 was $ 1,845 miljard, gelykstaande aan minder as nege dae se oorlogsbesteding, en was $ 2,191 miljard toe die AEC op 1 Januarie 1947 beheer oorgeneem het. Die totale toewysing was $ 2,4 miljard. Meer as 90% van die koste was vir die bou van aanlegte en die vervaardiging van splytbare materiale, en minder as 10% vir die ontwikkeling en vervaardiging van die kernwapens.<ref>{{harvnb|Nichols|1987|pp=34–35}}.</ref><ref name="ej19450807">{{cite news |url=https://news.google.com/newspapers?id=yuVkAAAAIBAJ&sjid=KoENAAAAIBAJ&pg=5621%2C2841878 |title=Atomic Bomb Seen as Cheap at Price |newspaper=Edmonton Journal |date=7 Augustus 1945 |access-date=1 Januarie 2012 |page=1}}</ref> Altesaam vier bomme (die ''Trinity''-toestel, ''Little Boy'', ''Fat Man'' en 'n ongebruikte ''Fat Man''-bom) is teen die einde van 1945 vervaardig, wat die gemiddelde koste per bom op ongeveer $ 500 miljoen in 1945 dollar te staan bring. Ter vergelyking was die totale koste van die projek teen die einde van 1945 ongeveer 90% van die totale besteding aan die vervaardiging van Amerikaanse kleinwapens (nie ammunisie ingesluit nie) en 34% van die totale besteding aan Amerikaanse [[tenk]]s gedurende dieselfde tydperk.<ref name="Schwartz" /> Oor die algemeen was dit die tweede duurste wapenprojek wat die Verenigde State in die Tweede Wêreldoorlog onderneem het, na slegs die ontwerp en produksie van die Boeing B-29 Superfortress.<ref>{{harvnb|O'Brien|2015|pp=47–48}}.</ref> == Nalatenskap == Die politieke en kulturele gevolge van die ontwikkeling van kernwapens was diepgaande en ingrypend. William Laurence van ''[[The New York Times]]'', die eerste wat die uitdrukking "''Atomic Age''" gebruik het,<ref name="laurence19450926">{{cite news |url=https://books.google.com/books?id=2fpLSlthuEMC&lpg=PA10&ots=vv5mTfKJUM&pg=PA10#v=onepage&f=false |title=Drama of the Atomic Bomb Found Climax in July 16 Test |newspaper=The New York Times |date=26 September 1945 |access-date=1 Oktober 2012 |last=Laurence |first=William L. |author-link=William Laurence}}</ref> het in die lente van 1945 die amptelike korrespondent vir die Manhattan-projek geword. In 1943 en 1944 het hy sonder sukses probeer om die kantoor van sensuur te oorreed om skriftelik toe te laat. oor die plofbare potensiaal van uraan, en regeringsamptenare het gemeen dat hy die reg verdien het om verslag te doen oor die grootste geheim van die oorlog. Laurence was getuie van die Trinity-toets<ref>{{harvnb|Sweeney|2001|pp=204–205}}.</ref> en die bomaanval op Nagasaki en skryf die amptelike persverklarings wat daarvoor voorberei is. Hy het 'n reeks artikels geskryf wat die deugde van die nuwe wapen betuig. Sy verslaggewing voor en na die bomaanvalle het die publiek bewus gemaak van die potensiaal van kerntegnologie en die ontwikkeling daarvan in die Verenigde State en die Sowjetunie gemotiveer.<ref>{{harvnb|Holloway|1994|pp=59–60}}.</ref> [[Lêer:Aerial view of Niagara Falls Storage Site, Lewiston, New York (2002).jpg|duimnael|Die Lake Ontario Ordnance Works (LOOW) naby die [[Niagara-waterval]] het die vernaamste bewaarplek vir Manhattan-projekafval vir die Oos-Verenigde State geword.<ref>{{cite web|url=http://www.niagaracounty.com/Portals/4/Docs/CLP%20Final%20Report%20Sept%2008.pdf|title=The Community LOOW Project: A Review of Environmental Investigations and Remediation at the Former Lake Ontario Ordnance Works|date=September 2008|publisher=King Groundwater Science, Inc.|access-date= 4 April 2021|archive-date=17 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917040633/http://www.niagaracounty.com/Portals/4/Docs/CLP%20Final%20Report%20Sept%2008.pdf|url-status=dead}}</ref>Al die radioaktiewe materiale wat op die LOOW-terrein gestoor is – insluitend [[torium]], uraan en die grootste konsentrasie [[radium]]-226 ter wêreld – is in 1991. in 'n "Interim Waste Containment Structure" (op die voorgrond) begrawe.<ref name="COE2">{{cite web|url=http://www.lm.doe.gov/Niagara/Fact_Sheet__Niagara_Falls_Storage_Site.pdf|title=Niagara Falls Storage Site, New York|date=31 August 2011|publisher=U.S. Army Corps of Engineers|archive-url=https://web.archive.org/web/20170223003831/http://www.lm.doe.gov/Niagara/Fact_Sheet__Niagara_Falls_Storage_Site.pdf|archive-date=23 Februarie 2017}}</ref><ref name="Jenks">{{cite journal|last=Jenks|first=Andrew|date=Julie 2002|title=Model City USA: The Environmental Cost of Victory in World War II and the Cold War|journal=Environmental History|volume=12|issue=77|page=552|doi=10.1093/envhis/12.3.552}}</ref><ref name="DePalma">{{cite news|last=DePalma|first=Anthony|title=A Toxic Waste Capital Looks to Spread it Around; Upstate Dump is the Last in the Northeast|newspaper=The New York Times|date=10 March 2004|url=https://www.nytimes.com/2004/03/10/nyregion/toxic-waste-capital-looks-spread-it-around-upstate-dump-last-northeast.html}}</ref>]] Die oorlogstydse Manhattan-projek het 'n nalatenskap gelaat in die vorm van die netwerk van nasionale laboratoriums: die Lawrence Berkeley National Laboratory, Los Alamos National Laboratory, Oak Ridge National Laboratory, Argonne National Laboratory en Ames Laboratory. Nog twee is deur Groves gestig kort na die oorlog, die Brookhaven National Laboratory in Upton, New York, en die Sandia National Laboratories in [[Albuquerque, Nieu-Meksiko]]. Groves het $ 72 miljoen aan hulle toegewys vir navorsingsaktiwiteite in die boekjaar 1946–1947.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=633–637}}.</ref> Hulle sou in die voorhoede wees van die soort grootskaalse navorsing wat Alvin Weinberg, die direkteur van die Oak Ridge Nasionale Laboratorium, ''Big Science'' sou noem.<ref>{{harvnb|Weinberg|1961|p=161}}.</ref> Die Naval Research Laboratory was al lank geïnteresseerd in die vooruitsig om kernkrag vir oorlogskepaandrywing te gebruik, en het probeer om sy eie kernprojek te skep. In Mei 1946 besluit [[Chester W. Nimitz]], nou hoof van die vlootoperasies, dat die vloot eerder met die Manhattan-projek moet werk. 'n Groep vlootoffisiere is aan Oak Ridge toegewys, waarvan die oudste kaptein Hyman G. Rickover, wat daar assistent-direkteur geword het. Hulle het hulself verdiep in die studie van kernenergie en die grondslag gelê vir 'n kernvloot.<ref>{{harvnb|Hewlett|Duncan|1969|pp=74–76}}.</ref> 'n Soortgelyke groep lugmagpersoneel het in September 1946 op Oak Ridge aangekom met die doel om kernvliegtuie te ontwikkel.<ref>{{harvnb|Hewlett|Duncan|1969|pp=72–74}}.</ref> Hul kernenergie vir die voortstuwing van vliegtuie (NEPA) -projek het geweldige tegniese probleme ondervind en is uiteindelik gekanselleer.<ref>{{harvnb|Hewlett|Duncan|1969|pp=490–493, 514–515}}</ref> Die vermoë van die nuwe reaktore om radioaktiewe isotope in voorheen ongehoorde hoeveelhede te skep, het in die onmiddellike naoorlogse jare 'n rewolusie in kernmedisyne veroorsaak. Vanaf middel 1946 het Oak Ridge radioisotope begin versprei na hospitale en universiteite. Die meeste bestellings was vir jodium-131 en fosfor-32, wat gebruik is vir die diagnose en behandeling van [[kanker]]. Benewens medisyne, is isotope ook gebruik in biologiese, industriële en landbou-navorsing.<ref>{{harvnb|Hewlett|Duncan|1969|pp=252–253}}.</ref> By die oorhandiging van beheer aan die Atoomenergiekommissie neem Groves afskeid van die mense wat aan die Manhattan-projek gewerk het:<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=655}}.</ref> {{cquote|Vyf jaar gelede was die idee van kernkrag slegs 'n droom. Julle het daardie droom 'n werklikheid gemaak. Julle het die newelagtige idees aangegryp en in werklikheid omskep. Julle het stede gebou waar daar vantevore geen was nie. Julle het sulke groot industriële aanlegte met noukeurige konstruksie gebou, wat tot dusver as onmoontlik geag was. Julle het die wapen gebou wat die oorlog beëindig het en daardeur ontelbare Amerikaanse lewens gered. Wat vredestydse toepassings betref, het julle die sluier gelig oor die uitsig op 'n nuwe wêreld.}} In 2014 het die Amerikaanse Kongres 'n wet aanvaar wat voorsiening maak vir 'n nasionale park wat toegewy is aan die geskiedenis van die Manhattan-projek.<ref>{{cite web |url=http://energy.gov/management/office-management/operational-management/history/manhattan-project/manhattan-project-0 |title=Manhattan Project National Historical Park |publisher=United States Department of Energy |access-date=2 Augustus 2015 |archive-date=11 Augustus 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150811123138/http://energy.gov/management/office-management/operational-management/history/manhattan-project/manhattan-project-0 |url-status=dead }}</ref> Die ''Manhattan Project National Historical Park'' is op 10 November 2015 gevestig.<ref>{{cite web |title=Manhattan Project National Historical Park |url=https://www.energy.gov/management/office-management/operational-management/history/manhattan-project/manhattan-project-0 |publisher=Department of Energy |access-date=10 November 2015}}</ref> == Sien ook == * [[Uraan-234]] == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronne == === Algemene, administratiewe en diplomatieke geskiedenis === {{Refbegin|30em}} * {{cite journal |last=Bernstein |first=Barton J. |title=The Uneasy Alliance: Roosevelt, Churchill, and the Atomic Bomb, 1940–1945 |publisher=University of Utah |date=June 1976 |journal=The Western Political Quarterly |pp=202–230 |volume= 29 |issue= 2 |jstor=448105|doi=10.2307/448105}} * {{cite book |last=Campbell |first= Richard H. |year=2005 |title=The Silverplate Bombers: A History and Registry of the Enola Gay and Other B-29s Configured to Carry Atomic Bombs |location=Jefferson, North Carolina |publisher=McFarland & Company |isbn= 0-7864-2139-8 |oclc=58554961}} * {{cite book |last=Fine |first=Lenore |last2=Remington |first2=Jesse A. |title=The Corps of Engineers: Construction in the United States |publisher=United States Army Center of Military History |url=http://www.history.army.mil/html/books/010/10-5/CMH_Pub_10-5.pdf |access-date=25 August 2013 |location=Washington, D.C. |year=1972 |oclc=834187 |archive-date=1 Februarie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170201142645/https://history.army.mil/html/books/010/10-5/CMH_Pub_10-5.pdf |url-status=dead }} * {{cite journal |last=Frisch |first=David H. |title=Scientists and the Decision to Bomb Japan |journal=Bulletin of the Atomic Scientists |volume= 26 |issue= 6 |pp=107–115 |publisher=Educational Foundation for Nuclear Science|date=June 1970|issn=0096-3402}} * {{cite book |last=Gilbert |first=Keith V. |title=History of the Dayton Project |publisher=Mound Laboratory, Atomic Energy Commission |location=Miamisburg, Ohio |year=1969 |url=http://www.eecap.org/PDF_Files/Ohio/Dayton_Project/History/HISTORY_OF_THE_DAYTON_PROJECT.pdf |access-date=31 October 2014 |oclc=650540359 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412054801/https://www.eecap.org/PDF_Files/Ohio/Dayton_Project/History/HISTORY_OF_THE_DAYTON_PROJECT.pdf |archive-date=12 April 2019 |url-status=dead }} * {{cite book |last=Gosling |first=Francis George |title=The Manhattan Project: Making the Atomic Bomb |year=1994 |location=Washington, DC |publisher=United States Department of Energy, History Division |oclc=637052193}} * {{cite book |last=Gowing |first=Margaret |title=Britain and Atomic Energy, 1935–1945 |year=1964 |location=London |publisher=Macmillan Publishing |oclc=3195209}} * {{cite book |editor-last=Grodzins |editor-first=Morton |editor2-last=Rabinowitch |editor2-first=Eugene |title=The Atomic Age: Scientists in National and World Affairs|year=1963|publisher=Basic Book Publishing |location=New York |oclc=15058256}} * {{cite book |last=Hewlett |first=Richard G. |last2=Anderson |first2=Oscar E. |title=The New World, 1939–1946 |location=University Park |publisher=Pennsylvania State University Press |year=1962 |url=https://www.governmentattic.org/5docs/TheNewWorld1939-1946.pdf |access-date=26 Maart 2013 |isbn=0-520-07186-7 |oclc=637004643 }} * {{cite book |last=Hewlett |first=Richard G. |last2=Duncan |first2=Francis |title=Atomic Shield, 1947–1952 |series=A History of the United States Atomic Energy Commission |publisher=Pennsylvania State University Press |location=University Park|year=1969 |isbn=0-520-07187-5|oclc=3717478}} * {{cite journal |last=Hijiya |first=James A. |url=http://www.amphilsoc.org/sites/default/files/Hijiya.pdf |title=The Gita of Robert Oppenheimer |date=June 2000 |volume=144 |issue=2 |pages=123–167 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130515224154/http://www.amphilsoc.org/sites/default/files/Hijiya.pdf |archive-date=15 Mei 2013 |journal=Proceedings of the American Philosophical Society |access-date=16 Desember 2013 }} * {{cite book |last=Holl |first=Jack M. |title=Argonne National Laboratory, 1946–96 |first2=Richard G. |last2=Hewlett |first3=Ruth R. |last3=Harris |publisher=University of Illinois Press |year=1997 |isbn=978-0-252-02341-5}} * {{cite book |last=Holloway |first=David |title=Stalin and the Bomb: The Soviet Union and Atomic Energy, 1939–1956 |location=New Haven, Connecticut |publisher=Yale University Press |year=1994 |isbn=0-300-06056-4 |oclc=29911222}} * {{cite book |last=Howes |first=Ruth H. |last2=Herzenberg |first2=Caroline L. |title=Their Day in the Sun: Women of the Manhattan Project |location=Philadelphia |publisher=Temple University Press |year=1999 |isbn=1-56639-719-7 |oclc=49569088}} * {{cite book |last=Hunner |first=Jon |title=Inventing Los Alamos: The Growth of an Atomic Community |location=Norman |publisher=University of Oklahoma Press |year=2004 |isbn=978-0-8061-3891-6|oclc=154690200}} * {{cite book |last=Johnson |first=Charles |last2=Jackson |first2=Charles |title= City Behind a Fence: Oak Ridge, Tennessee, 1942–1946 |location=Knoxville|publisher=University of Tennessee Press |year=1981 |isbn=0-87049-303-5 |oclc=6331350}} * {{cite book |last=Jones |first=Vincent |title=Manhattan: The Army and the Atomic Bomb |publisher=United States Army Center of Military History |location=Washington, D.C. |year=1985 |oclc=10913875 |url=http://www.history.army.mil/html/books/011/11-10/CMH_Pub_11-10.pdf |access-date=25 Augustus 2013 |archive-date=7 Oktober 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141007074359/http://www.history.army.mil/html/books/011/11-10/CMH_Pub_11-10.pdf |url-status=dead }} * {{cite book |last=Jungk |first=Robert |year=1958 |title=Brighter than a Thousand Suns: A Personal History of the Atomic Scientists |location=New York |publisher=Harcourt Brace |isbn=0-15-614150-7 |oclc=181321}} * {{cite book |last=O'Brien |first=Phillips Payson |title=How the War was Won |date=2015 |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-01475-6 |oclc=907550561}} * {{cite book |last= Phelps |first= Stephen |year= 2010 |title= The Tizard Mission: the Top-Secret Operation that Changed the Course of World War II |location= Yardley, Pennsylvania |publisher= Westholme |isbn=978-1-59416-116-2 |oclc=642846903}} * {{cite book |last=Rhodes |first=Richard |title=The Making of the Atomic Bomb |location=New York |publisher=Simon & Schuster |year=1986 |isbn=0-671-44133-7|oclc=13793436}} * {{cite book |last=Stacey |first=C. P. |url=http://www.cmp-cpm.forces.gc.ca/dhh-dhp/his/docs/AMG_e.pdf |title=Arms, Men and Government: The War Policies of Canada, 1939&nbsp;– 1945 |publisher=The Queen's Printer by authority of the Minister of National Defence |year=1970 |oclc=610317261 |access-date= 4 April 2021 |archive-date=20 Junie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190620111320/http://www.cmp-cpm.forces.gc.ca/dhh-dhp/his/docs/AMG_e.pdf |url-status=dead }} * {{cite book |last=Sweeney |first=Michael S. |title=Secrets of Victory: The Office of Censorship and the American Press and Radio in World War II |publisher=University of North Carolina Press |year=2001 |location=Chapel Hill |isbn=0-8078-2598-0 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/secretsofvictory00swee }} * {{cite book |last=Villa |first=Brian L. |title=The Second World War as a National Experience: Canada |contribution=Chapter 11: Alliance Politics and Atomic Collaboration, 1941–1943 |publisher=The Canadian Committee for the History of the Second World War, Department of National Defence |year=1981 |editor-first=Aster |editor-last=Sidney |oclc=11646807 |url=http://www.ibiblio.org/hyperwar/UN/Canada/Natl_Exp/index.html |access-date=8 Desember 2014 }} * {{cite book |last=Williams |first=Mary H. |title=Chronology 1941–1945 |location=Washington, D.C. |publisher=Office of the Chief of Military History, Department of the Army |year=1960 |oclc=1358166}} {{Refend}} === Tegniese geskiedenis === {{Refbegin|30em}} * {{cite book |editor-last=Ahnfeldt|editor-first=Arnold Lorentz |title= Radiology in World War II |publisher=Office of the Surgeon General, Department of the Army |location=Washington, D.C. |year=1966 |oclc=630225}} * {{Cite journal |last=Baker |first=Richard D. |last2=Hecker |first2=Siegfried S. |last3=Harbur |first3=Delbert R. |title=Plutonium: A Wartime Nightmare but a Metallurgist's Dream |url=http://library.lanl.gov/cgi-bin/getfile?07-16.pdf |journal=Los Alamos Science |issue=Winter/Spring |year=1983 |pp=142–151 |access-date=22 November 2010 |archive-date=17 Oktober 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111017034523/http://library.lanl.gov/cgi-bin/getfile?07-16.pdf |url-status=dead }} * {{cite book |editor-last= Ermenc |editor-first= Joseph J. |title= Atomic Bomb Scientists: Memoirs, 1939–1945 |year= 1989 |publisher= Meckler |location= Westport, Connecticut and London |isbn= 978-0-88736-267-5}} (1967 interview with Groves) * {{cite book |last=Hanford Cultural and Historic Resources Program |year=2002 |publisher=Pacific Northwest National Laboratory |title=History of the Plutonium Production Facilities, 1943–1990 |location=Richland, WA |oclc=52282810}} * {{cite book |last=Hansen |first=Chuck |series=Swords of Armageddon: US Nuclear Weapons Development since 1945 |title=Volume I: The Development of US Nuclear Weapons |location=Sunnyvale, California |publisher=Chukelea Publications |year= 1995a |isbn=978-0-9791915-1-0|oclc=231585284}} * {{cite book |last=Hansen |first=Chuck |series=Swords of Armageddon: US Nuclear Weapons Development since 1945 |title=Volume V: US Nuclear Weapons Histories |location=Sunnyvale, California |publisher=Chukelea Publications |year= 1995b |isbn=978-0-9791915-0-3|oclc=231585284}} * {{cite book |last1= Hawkins |first1= David |last2= Truslow |first2= Edith C. |last3= Smith |first3= Ralph Carlisle |title= Manhattan District history, Project Y, the Los Alamos story, Vol. 2 |publisher= Tomash Publishers |year= 1961 |location= Los Angeles |quote= Originally published as Los Alamos Report LAMS-2532 |isbn= 978-0-938228-08-0 |osti= 1087645 |doi= 10.2172/1087645 |url-access= registration |url= https://archive.org/details/projectylosalamo0002unse }} * {{cite book |last=Hoddeson |first=Lillian |first2=Paul W. |last2=Henriksen |first3=Roger A. |last3=Meade |first4=Catherine L. |last4=Westfall |title=Critical Assembly: A Technical History of Los Alamos During the Oppenheimer Years, 1943–1945 |location=New York |publisher=Cambridge University Press |year=1993 |isbn=978-0-521-44132-2 |oclc=26764320 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/criticalassembly0000unse }} * {{cite journal |last=Home |first=R. W. |last2=Low |first2=Morris F. |title=Postwar Scientific Intelligence Missions to Japan |journal=Isis |volume= 84 |issue= 3 |date=September 1993 |pp=527–537 |jstor=235645 |doi=10.1086/356550}} * {{cite journal |last=Kemp |first=R. Scott |title=The End of Manhattan: How the Gas Centrifuge Changed the Quest for Nuclear Weapons |journal=Technology and Culture |issn=0040-165X |volume=53 |issue=2 |date=April 2012 |pp=272–305 |doi=10.1353/tech.2012.0046}} * {{cite journal |last=Ruhoff |first=John |last2=Fain |first2=Pat |title=The First Fifty Critical days |date=June 1962 |journal=Mallinckrodt Uranium Division News |volume=7 |issue=3 and 4 |access-date=30 Oktober 2010 |url=http://www.mphpa.org/classic/CP/Mallinckrodt/Pages/MALK_Gallery_01.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150330001357/http://www.mphpa.org/classic/CP/Mallinckrodt/Pages/MALK_Gallery_01.htm |archive-date=30 Maart 2015 }} * {{cite book |last=Sandia |title=The History of the Mk4 Bomb |year=1967 |url=https://osf.io/962rw/download |publisher=Sandia National Laboratory |access-date=11 November 2019 }} * {{cite book |last=Serber |first=Robert |first2=Richard |last2=Rhodes |title=The Los Alamos Primer: The First Lectures on How to Build an Atomic Bomb |location=Berkeley|publisher=University of California Press |year=1992 |isbn=978-0-520-07576-4|oclc=23693470}} (Available on [[commons:File:Los Alamos Primer.pdf|Wikimedia Commons]]) * {{cite book |last=Smyth |first=Henry DeWolf |title=Atomic Energy for Military Purposes: the Official Report on the Development of the Atomic Bomb under the Auspices of the United States Government, 1940–1945 |location=Princeton, New Jersey |publisher=Princeton University Press |year=1945 |oclc=770285}} * {{cite book |last=Thayer |first=Harry |title=Management of the Hanford Engineer Works In World War II: How the Corps, DuPont and the Metallurgical Laboratory Fast Tracked the Original Plutonium Works |publisher=American Society of Civil Engineers Press |location= New York |year=1996 |isbn=978-0-7844-0160-6|oclc=34323402}} * {{cite book |last=Waltham |first=Chris |title=An Early History of Heavy Water |publisher=Department of Physics and Astronomy, University of British Columbia |date=20 June 2002|arxiv=physics/0206076 |bibcode=2002physics...6076W}} * {{cite journal |last=Weinberg |first=Alvin M. |title=Impact of Large-Scale Science on the United States |journal=Science |series=New Series |volume=134 |issue=3473 |date=21 Julie 1961 |pp=161–164 |jstor=1708292 |bibcode=1961Sci...134..161W |doi=10.1126/science.134.3473.161 |pmid=17818712}} {{Refend}} === Herinneringe van deelnemers === {{Refbegin|30em}} * {{cite book |last=Bethe |first=Hans A. |author-link=Hans Bethe |title=The Road from Los Alamos |location=New York |publisher=Simon and Schuster |year=1991 |isbn=0-671-74012-1 |oclc=22661282 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/roadfromlosalamo00beth}} * {{cite book |last=Compton |first=Arthur |year=1956 |title=Atomic Quest |url=https://archive.org/details/atomicquestperso0000comp |url-access=registration |location=New York |publisher=Oxford University Press |oclc=173307}} * {{cite book |last=Goudsmit |first=Samuel A. |title=Alsos |publisher=Henry Schuman |year=1947 |location=New York |isbn=0-938228-09-9|oclc=8805725}} * {{cite book |last=Groves|first=Leslie |author-link=Leslie Groves |title=Now it Can be Told: The Story of the Manhattan Project |url=https://archive.org/details/nowitcanbetolds00grov|url-access=registration|location=New York |publisher=Harper & Row |year=1962 |isbn=0-306-70738-1|oclc=537684}} * {{cite book |author-link=Leona Woods|last=Libby|first=Leona Marshall|title=Uranium People |location=New York |publisher=Charles Scribner's Sons |year=1979 |isbn=0-684-16242-3 |oclc=4665032}} * {{cite book |last=Nichols |first=Kenneth David |title=The Road to Trinity: A Personal Account of How America's Nuclear Policies Were Made |location=New York |publisher=William Morrow and Company |year= 1987|isbn=0-688-06910-X|oclc=15223648}} * {{cite book |author-link=Stanislaw Ulam|last=Ulam|first=Stanislaw|title=Adventures of a Mathematician |url=https://archive.org/details/adventuresofmath0000ulam|url-access=registration|location=New York |publisher=Charles Scribner's Sons |year=1976 |isbn=0-520-07154-9 |oclc= 1528346}} {{Refend}} {{Manhattan-projek}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Krygskunde]] [[Kategorie:Uraan]] [[Kategorie:Kernfisika]] [[Kategorie:Manhattan-projek]] 2mf6emkgxzncdj1detz1r4vvjwshyjd 2894129 2894120 2026-04-15T16:26:32Z Aliwal2012 39067 /* Sensuur */ poleerwerk 2894129 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas militêre eenheid | naam = Manhattan-projek | beeld = Trinity shot color.jpg | beeld_byskrif = Die Trinity-toets van die Manhattan-projek was die eerste kernwapenontploffing. | gestig = 1942 | ontbind = 15 Augustus 1947 | land = {{vlagland|Verenigde State}}<br />{{vlagland|Verenigde Koninkryk}}<br />{{vlagland|Kanada}} | weermagdeel = | organisasie = | onderdeel van = Amerikaanse Weermagkorps van Ingenieurs | logo = | vaandel = | vlag = | rondeel = | tipe = | spesialisasie = | hoofkwartier = Oak Ridge, [[Tennessee]], VSA | opperbevelhebber = [[James C. Marshall]]<br />[[Kenneth Nichols]] | hooftitel = | hoofnaam = | aantal = | diensplig = | reserwe = | kommandostruktuur = | paramilitêr = | minouderdom = | motto = | mars = | kleur = | uitrusting = | veldslae = Geallieerde inval in Italië<br />Geallieerde inval in Frankryk<br />Geallieerde inval in Duitsland<br />Atoombomaanvalle op [[Hirosjima]] en [[Nagasaki]]<br />Geallieerde besetting van Japan | aantal veldslae = | onderskeiding = [[Lêer:Manhattan District.svg|110px|senter]]<br />[[Lêer:Manhattan Project emblem.png|110px|senter]] | begroting = | persentbbp = }} Die '''Manhattan-projek''' was 'n navorsings- en ontwikkelingsonderneming gedurende [[Tweede Wêreldoorlog]] wat die eerste [[kernwapen]] vervaardig het. Dit is gelei deur die [[Verenigde State]] met die steun van die [[Verenigde Koninkryk]] en [[Kanada]]. Van 1942 tot 1946 was die projek onder leiding van generaal-majoor [[Leslie Groves]] van die ''US Army Corps of Engineers''. Kernfisikus [[Robert Oppenheimer]] was die direkteur van die Los Alamos-laboratorium wat die kernwapens ontwerp het. Die weermagkomponent van die projek was eers as die '''Manhattan District''' bekend; '''Manhattan''' het geleidelik die amptelike kodenaam, '''Development of Substitute Materials''' vir die hele projek vervang. Later het die vroeëre Britse eweknie, "Tube Alloys" ook deel van die projek geword. Die Manhattan-projek het in klein begin in 1939, maar het gegroei totdat meer as 130&nbsp;000 mense in diens geneem was en het bykans VS$2&nbsp;miljard gekos. Meer as 90 persent van die koste was om fabrieke te bou en [[Kernsplyting|splytbare materiaal]] te vervaardig, met minder as 10 persent vir die ontwikkeling en vervaardiging van die wapens. Navorsing en produksie het op meer as dertig terreine in die Verenigde State, die Verenigde Koninkryk en Kanada plaasgevind. Twee tipes atoombomme is gelyktydig tydens die oorlog ontwikkel: 'n betreklik eenvoudige kanonloop-tipe en 'n meer ingewikkelde ineenploftipe kernwapen. Die ''Thin Man''-kanonloop-ontwerp was onprakties om saam met [[plutonium]] te gebruik, en daarom is 'n eenvoudiger kanonloop-tipe genaamd [[Little Boy]] ontwikkel wat uraan-235 gebruik, 'n [[isotoop]] wat slegs 0,7 persent van natuurlike [[uraan]] uitmaak. Aangesien dit chemies identies is aan die algemeenste isotoop, [[uraan-238]], en byna dieselfde massa het, is dit moeilik om die twee te skei. Drie metodes is gebruik vir [[uraanverryking]]: elektromagneties, gasvormig en termies. Die meeste van hierdie werk is in die Clinton Engineer Works in Oak Ridge, [[Tennessee]], uitgevoer. Parallel met die werk aan uraan was die poging om plutonium te vervaardig, 'n proses wat in 1940 aan die [[Universiteit van Kalifornië, Berkeley|Universiteit van Kalifornië]] ontdek is. Die haalbaarheid van die wêreld se eerste kunsmatige kernreaktor, die ''[[Chicago Pile-1]]'', is in 1942 by die Metallurgical Laboratory gedemonstreer. By die Universiteit van Chicago het die projek die X-10 Grafietreaktor by Oak Ridge ontwerp en die produksiereaktore op die Hanford-terrein in [[Washington (deelstaat)|Washington]], waarin uraan bestraal en in plutonium omgeskakel is. Die plutonium is toe chemies van die uraan geskei met behulp van die bismutfosfaatproses. Die ''[[Fat Man]]''-plutonium-ineenploftipe wapen is ontwikkel in 'n gesamentlike ontwerp- en ontwikkelingspoging deur die Los Alamos-laboratorium. Die projek was ook verantwoordelik vir die insameling van [[Spioenasie|intelligensie]] oor die [[Duitse kernwapenprogram]]. Deur [[Operasie Alsos]] het personeel van Manhattan-projek in Europa gedien, soms agter vyandelike lyne, waar hulle kernmateriaal en dokumente versamel het en Duitse wetenskaplikes gewerf het. Ondanks die streng sekuriteit van die Manhattan-projek, het die Sowjet-atoomspioene die program suksesvol binnegedring. Die eerste kerntoestel wat ooit ontplof is, was 'n bomontploffing tydens die [[Trinity-kernwapentoets]] wat op 16 Julie 1945 by die ''Alamogordo Bombing and Gunnery Range'' in [[Nieu-Meksiko]] uitgevoer is. ''[[Little Boy]]'' en ''[[Fat Man]]'' bomme is 'n maand later as kernwapens in onderskeidelik [[Hiroshima]] en [[Nagasaki]] gebruik met personeel van Manhattan-projek wat as bommonteringtegnikuste en as wapentegnikuste op die bomwerpers gedien het. In die onmiddellike naoorlogse jare het die Manhattan-projek wapentoetse by die [[Bikini-ringeiland]] uitgevoer as deel van ''Operation Crossroads'', nuwe wapens ontwikkel, die ontwikkeling van die netwerk van nasionale laboratoriums bevorder, mediese navorsing oor radiologie gesteun en die grondslag gelê vir die kernvloot. Dit het beheer oor Amerikaanse navorsing en produksie van kernwapens behou tot die stigting van die Amerikaanse atoomenergiekommissie in Januarie 1947. == Oorsprong == Die ontdekking van [[kernsplyting]] deur die Duitse chemici [[Otto Hahn]] en Fritz Strassmann in 1938, en die teoretiese verklaring daarvan deur [[Lise Meitner]] en Otto Frisch, het die ontwikkeling van 'n [[kernwapen|atoombom]] 'n teoretiese moontlikheid gemaak. Veral by wetenskaplikes wat vlugtelinge uit [[Nazi-Duitsland]] en ander [[fascisme|fascistiese]] lande was, het die vrees bestaan dat 'n Duitse atoombomprojek sou kon ontwikkel.{{sfn|Jones|1985|p=12}} In Augustus 1939 het die Hongaars-gebore fisici [[Leó Szilárd]] en [[Eugene Wigner]] die [[Einstein-Szilárd-brief]] opgestel, waarin gewaarsku word oor die potensiële ontwikkeling van "uiters kragtige bomme van 'n nuwe soort". Dit het die Verenigde State aangespoor om stappe te neem om 'n voorraad uraanerts te bekom en die navorsing van [[Enrico Fermi]] en ander oor kernkettingreaksies te versnel. Die brief is deur [[Albert Einstein]] onderteken en by president [[Franklin D. Roosevelt]] afgelewer. Roosevelt het 'n beroep op Lyman Briggs van die National Bureau of Standards gedoen om as die hoof van die Advieskomitee oor Uraan ondersoek in te stel na die kwessies wat deur die brief geopper is. Briggs het op 21 Oktober 1939 'n vergadering gehou wat deur Szilárd, Wigner en [[Edward Teller]] bygewoon is. Die komitee het in November aan Roosevelt gerapporteer dat uraan "'n moontlike bron van bomme met 'n vernietigingskrag sou bied wat baie groter is as wat tans bekend is."<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=16–20}}.</ref> Die [[Amerikaanse Vloot]] het VS$6&nbsp;000 aan die Columbia-universiteit toegeken, waarvan die meeste spandeer is vir die aankoop van [[grafiet]] deur Enrico Fermi en Szilard. 'n Span professore in Columbia, waaronder Fermi, Szilard, Eugene T. Booth en John Dunning, het die eerste kernsplitsingsreaksie in die Amerikas geskep, wat die werk van Hahn en Strassmann bevestig het. Dieselfde span het 'n reeks prototipe [[kernreaktor]]s (of 'stapels' soos Fermi hulle genoem het) in Pupin Hall in Columbia gebou, maar kon nog nie 'n kettingreaksie bewerkstellig nie.<ref>{{Cite web|url=https://physics.columbia.edu/home/fermi-columbia|title=Fermi at Columbia {{!}} Department of Physics|website=physics.columbia.edu|access-date=29 Julie 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190621185402/https://physics.columbia.edu/home/fermi-columbia|archive-date=21 Junie 2019|url-status=dead}}</ref> Die Advieskomitee vir Uraan het die ''National Defense Research Committee (NDRC) on Uranium'' geword toe die organisasie op 27 Junie 1940 gestig is.<ref>{{harvnb|Rhodes|1986|pp=337–338}}.</ref> Briggs het voorgestel om $167 000 te bestee aan uraan, veral die uraan-235-isotoop, en [[plutonium]], wat in 1940 ontdek is by die Universiteit van Kalifornië.<ref name="Hewlett&Anderson, pp. 40-41" /> Op 28 Junie 1941 onderteken Roosevelt die Uitvoerende Bevel 8807, wat die ''Office of Scientific Research and Development (OSRD)'' tot stand gebring het, met [[Vannevar Bush]] as direkteur.<ref>{{cite web |url=http://www.presidency.ucsb.edu/ws/index.php?pid=16137 |title=Executive Order 8807 Establishing the Office of Scientific Research and Development |date=28 Junie 1941 |access-date=28 Junie 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170917031732/http://www.presidency.ucsb.edu/ws/index.php?pid=16137 |archive-date=17 September 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die kantoor is bemagtig om benewens navorsing, ook groot ingenieursprojekte te bestuur.<ref name="Hewlett&Anderson, pp. 40-41">{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=40–41}}.</ref> Die NDRC-komitee oor uraan het die S-1-afdeling van die OSRD geword; om veiligheidsredes is die woord "uraan" uitgehaal. In Brittanje het Frisch en Rudolf Peierls aan die [[Universiteit van Birmingham]] in Junie 1939 'n deurbraak gemaak gedurende hul ondersoek na die kritieke massa van uraan-235.<ref>{{harvnb|Rhodes|1986|pp=322–325}}.</ref> Hulle berekeninge het daarop gedui dat kritieke massa teen 'n [[grootteorde|orde]] van 10 kilogram (22 pond) geaktiveer sou kon word, wat daarop dui dat so 'n toestel in 'n [[bomwerper]] van daardie tyd gedra sou kon word.<ref name="Hewlett, p. 42">{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=42}}.</ref> Hulle Frisch–Peierls-memorandum in Maart 1940 het die Britse atoombomprojek en die MAUD-komitee<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=39–40}}</ref> van stapel gestuur, wat eenparig aanbeveel het dat die ontwikkeling van 'n atoombom voortgesit word.<ref name="Hewlett, p. 42" /> In Julie 1940 het Brittanje aangebied om die Verenigde State toegang tot sy wetenskaplike navorsing te gee,{{sfn|Phelps|2010|pp=126–128}} en die Tizard Missie se John Tuckcroft het Amerikaanse wetenskaplikes ingelig oor die Britse ontwikkelinge. Hy het ontdek dat die Amerikaanse projek kleiner was as die Britse projek en ook nie so ver gevorderd was nie.{{sfn|Phelps|2010|pp=282–283}} As deel van die wetenskaplike uitruiling is die bevindinge van die MAUD-komitee aan die Verenigde State oorgedra. Een van sy lede, die Australiese fisikus Mark Oliphant, het einde Augustus 1941 na die Verenigde State gevlieg en ontdek dat die inligting wat deur die MAUD-komitee gelewer is nié belangrike Amerikaanse fisici bereik het nie. Oliphant het daarna gepoog om vas te stel waarom die bevindinge van die komitee blykbaar geïgnoreer word. Hy het met die uraan-komitee vergader en Berkeley, Kalifornië, besoek, waar hy met oortuiging met Ernest O. Lawrence gepraat het. Lawrence was voldoende beïndruk om sy eie ondersoek oor uraan te begin. Hy het op sy beurt met James B. Conant, Arthur H. Compton en George B. Pegram gepraat. Die missie van Oliphant was dus 'n sukses; belangrike Amerikaanse fisici was nou bewus van die potensiële krag van 'n atoombom.<ref>{{harvnb|Rhodes|1986|pp=372–374}}.</ref><ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=43–44}}</ref> Op 9 Oktober 1941 het president Roosevelt die atoomprogram goedgekeur nadat hy 'n vergadering met Vannevar Bush en vise-president Henry A. Wallace bygewoon het. Om die program te beheer, stig hy die ''Top Policy Group,'' bestaande uit homself – hoewel hy nooit 'n vergadering bygewoon het nie – Wallace, Bush, Conant, Oorlogsekretaris [[Henry L. Stimson]], en die stafhoof van die leër, generaal [[George C. Marshall]]. Roosevelt het die leër gekies om die projek te bestuur, eerder as die vloot, omdat die leër meer ervaring gehad het met die bestuur van grootskaalse bouprojekte. Hy het ook ingestem om die poging met die Britte te koördineer, en op 11 Oktober het hy 'n boodskap aan die eerste minister, [[Winston Churchill]], gestuur met die voorstel dat hulle oor atoomsake korrespondeer.<ref name="Jones, pp. 30-32">{{harvnb|Jones|1985|pp=30–32}}.</ref> == Lewensvatbaarheid == === Voorstelle === Die S-1-komitee het op 18 Desember 1941 'n vergadering gehou "deurdring met 'n atmosfeer van entoesiasme en dringendheid"<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=35}}.</ref> na die [[aanval op Pearl Harbor]] en die daaropvolgende Amerikaanse oorlogsverklaring teen Japan en daarna teen Duitsland.<ref>{{harvnb|Williams|1960|pp=3–4}}.</ref> Daar is aan drie verskillende tegnieke gewerk vir isotoop-skeiding om uraan-235 van die meer volop uraan-238 te skei. Lawrence en sy span aan die Universiteit van Kalifornië het elektromagnetiese skeiding ondersoek, terwyl Eger Murphree en Jesse Wakefield Beams se span gasdiffusie by die Universiteit van Columbia ondersoek het, en Philip Abelson het navorsing gedoen oor termiese diffusie by die ''Carnegie Institution of Washington'' en later die ''Naval Research Laboratory''. Murphree was ook die hoof van 'n onsuksesvolle skeidingsprojek met behulp van gassentrifuges.<ref>{{harvnb|Nichols|1987|pp=32}}.</ref> Intussen was daar twee strome van navorsing oor [[kernreaktor]]tegnologie. Harold Urey het [[swaarwater]]reaktor navorsing by Columbia gedoen. Arthur Compton het die wetenskaplikes wat by Columbia, Kalifornië en die [[Princeton-universiteit]] onder sy toesig gewerk het, na die Universiteit van Chicago verplaas, waar hy die ''Metallurgical Laboratory'' vroeg in 1942 georganiseer het om plutonium, reaktore en [[grafiet]] as neutronmoderator te bestudeer.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=35–36}}.</ref> Briggs, Compton, Lawrence, Murphree en Urey het op 23 Mei 1942 vergader om die aanbevelings van die S-1-komitee af te handel, waarin gevra word dat al vyf tegnologieë nagestreef moet word. Dit is goedgekeur deur Bush, Conant en brigadier-generaal Wilhelm D. Styer, die stafhoof van majoor-generaal Brehon B. Somervell se verskaffingsdienste (''Supply Services''), wat aangewys is as die leër se verteenwoordiger oor kernsake. Bush en Conant het toe die aanbeveling aan die ''Top Policy Group'' geneem met 'n begrotingsvoorstel van $54&nbsp;miljoen vir konstruksie deur die ''US Army Corps of Engineers'', $31&nbsp;miljoen vir navorsing en ontwikkeling deur OSRD en $5&nbsp;miljoen vir gebeurlikhede in die boekjaar 1943. Die ''Policy Group'' het dit op sy beurt op 17 Junie 1942 aan die president gestuur, wat dit goedgekeur het deur "OK FDR" op die dokument te skryf.<ref name="Jones, pp. 37-39">{{harvnb|Jones|1985|pp=37–39}}.</ref> === Bom-ontwerpkonsepte === [[Lêer:Los Alamos Primer assembly methods.png|duimnael|'n Reeks rowwe sketse, gemaak tydens 'n konferensie in Julie 1942 toe daar verskillende metodes vir die montering van 'n fissie-bom ondersoek is.]] Compton het die teoretiese fisikus [[J. Robert Oppenheimer]] van die Universiteit van Kalifornië gevra om die navorsing oor vinnige neutronberekeninge oor te neem van Gregory Breit, wat op 18 Mei 1942 bedank het weens kommer oor laks operasionele sekuriteit. Sodanige berekening is die sleutel om die kritiese massa en dus wapenontsteking, te bewerkstellig.<ref>{{harvnb|Rhodes|1986|p=416}}.</ref> John H. Manley, 'n fisikus aan die ''Metallurgical Laboratory'', is gevra om Oppenheimer te help deur kontak te maak met en die koördinering van eksperimentele fisikagroepe wat oor die land verspreid was te behartig.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=103}}.</ref> Oppenheimer en Robert Serber van die Universiteit van Illinois het die probleme van [[neutron]]diffusie ondersoek – hoe neutrone in 'n kernkettingreaksie beweeg – en hidrodinamika – hoe die ontploffing wat deur 'n kettingreaksie veroorsaak is, kan optree. Om hierdie werk en die algemene teorie van fissie-reaksies te beoordeel, het Oppenheimer en Fermi in Junie vergaderings by die Universiteit van Chicago en in Julie 1942 met die teoretiese fisici [[Hans Bethe]], John Van Vleck, Edward Teller, Emil Konopinski, Robert vergader Serber, Stan Frankel, en Eldred C. Nelson, laasgenoemde drie oudstudente van Oppenheimer, en eksperimentele fisici Emilio Segrè, Felix Bloch, Franco Rasetti, John Henry Manley en Edwin McMillan. Hulle het tentatief bevestig dat 'n splitsingsbom teoreties moontlik is.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=42–44}}</ref> Daar was nog baie onbekende faktore. Die eienskappe van suiwer uraan-235 was relatief onbekend, net soos dié van plutonium, 'n element wat eers in Februarie 1941 deur Glenn Seaborg en sy span ontdek is. Die wetenskaplikes op die Berkeley-konferensie (Julie 1942) het beoog om plutonium in kernreaktore te skep deurdat uraan-238-atome neutrone sou absorbeer wat deur uraan-235-atome vrygestel is. Op hierdie stadium is geen reaktor gebou nie, en slegs klein hoeveelhede plutonium was beskikbaar by [[siklotron]]e by instellings soos die Universiteit van Washington in St. Louis.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=33–35, 183}}.</ref> Selfs teen Desember 1943 is slegs twee milligram vervaardig. Daar was baie maniere om die splytmateriaal in 'n kritieke massa te rangskik. Die eenvoudigste was om 'n "silindriese prop" deur middel van 'n "peuter" in 'n sfeer van "aktiewe materiaal" te skiet – digte materiaal wat neutrone na binne sou fokus en die reageermassa bymekaar sou hou om die doeltreffendheid daarvan te verhoog.<ref>{{harvnb|Serber|Rhodes|1992|p=21}}.</ref> Hulle het ook ontwerpe ondersoek wat [[sferoïde|sferoïede]] insluit, 'n primitiewe vorm van "inploffing" wat deur Richard C. Tolman voorgestel is, en die moontlikheid van outokatalitiese metodes, wat die doeltreffendheid van die bom sou verhoog wanneer dit ontplof.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=54–56}}</ref> Met inagneming dat die idee van die fissie-bom teoreties afgehandel was–ten minste totdat meer eksperimentele data beskikbaar was–het die Berkeley-konferensie van 1942 'n ander rigting beweeg. Edward Teller versoek vir gesprekke oor 'n kragtiger bom: die "super", wat nou meestal 'n "[[waterstofbom]]" genoem word, wat die ontploffende krag van 'n ontploffende splitsingsbom sou gebruik om 'n [[kernfusie]]-reaksie in [[deuterium]] en [[tritium]] te ontsteek.<ref>{{harvnb|Rhodes|1986|p=417}}.</ref> Teller het skema ná skema voorgestel, maar Bethe het alles verkeerd bewys. Die fusiesidee is opsy gesit om te konsentreer op die vervaardiging van 'n klowingsbom.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=44–45}}</ref> Teller het ook die spekulatiewe moontlikheid geopper dat 'n atoombom die atmosfeer kan "aansteek" as gevolg van 'n hipotetiese samesmeltingsreaksie van stikstofkerne. Bethe bereken dat dit nie kan gebeur nie, en 'n verslag waarin Teller mede-outeur was, het getoon dat "waarskynlik geen self-vermenigvuldigende ketting van kernreaksies sal begin nie."<ref>{{cite web |last=Konopinski |first=E. J |first2=C. |last2=Marvin |first3=Edward |last3=Teller |title=Ignition of the Atmosphere with Nuclear Bombs |issue=LA–602 |publisher=Los Alamos National Laboratory |url=https://fas.org/sgp/othergov/doe/lanl/docs1/00329010.pdf |format=PDF |year=1946 |accessdate=23 November 2008 |ref=harv |archive-date=31 Maart 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200331041344/https://fas.org/sgp/othergov/doe/lanl/docs1/00329010.pdf |url-status=dead }}</ref> In Serber se verslag noem Oppenheimer die moontlikheid van hierdie scenario aan Arthur Compton, wat "onbesonne genoeg was om nie daaroor stil te bly nie." Dit het op die een of ander manier in 'n dokument beland en is na Washington gestuur en is "nooit te ruste gelê nie". == Organisasie == === Manhattan-distrik === Die ingenieurshoof, generaalmajoor Eugene Reybold, het kolonel James C. Marshall in Junie 1942 gekies om hoof van die weermag se deel van die projek te wees. Marshall het 'n skakelkantoor in [[Washington, D.C.]] gevestig, maar sy tydelike hoofkwartier op die 18de verdieping van 270 Broadway in New York opgerig, waar hy administratiewe ondersteuning van die ''Corps of Engineers'' se Noord-Atlantiese Afdeling kon bekom. Dit was naby die Manhattan-kantoor van Stone & Webster, die belangrikste projekkontrakteur, en die Universiteit van Columbia. Hy het toestemming bekom om personeel te werf van sy voormalige bevel, die distrik Syracuse en hy het begin met luitenant-kolonel Kenneth Nichols, wat as sy adjunk aangestel is.<ref name="NYT">{{cite news |last=Broad |first=William J. |url=https://www.nytimes.com/2007/10/30/science/30manh.html |title=Why They Called It the Manhattan Project |newspaper=[[The New York Times]] |date=30 Oktober 2007 |access-date=27 Oktober 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200707172414/https://www.nytimes.com/2007/10/30/science/30manh.html |archive-date=7 Julie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="Jones, pp. 41-44">{{harvnb|Jones|1985|pp=41–44}}.</ref> Omdat die grootste deel van sy taak konstruksie behels, het Marshall in samewerking met die hoof van die ''Corps of Engineers Construction Division'', majoor-generaal Thomas M. Robbins, en sy adjunk, kolonel Leslie Groves, gewerk. Reybold, Somervell en Styer het besluit om die projek "ontwikkeling van plaasvervangende materiaal" te noem, maar Groves meen dat dit die aandag sou trek. Aangesien ingenieursdistrikte gewoonlik die naam van die stad waar hulle geleë was, gedra het, het Marshall en Groves ooreengekom om die leër se deel van die projek die Manhattan-distrik te noem. Dit het op 13 Augustus amptelik geword toe Reybold die opdrag gegee het om die nuwe distrik te stig. Informeel was dit bekend as die Manhattan Engineer District, of MED. Anders as ander distrikte het dit geen geografiese grense gehad nie, en Marshall het die gesag van 'n afdelingsingenieur gehad. Ontwikkeling van plaasvervangende materiale het gebly as die amptelike kode van die projek as geheel, maar is mettertyd deur "Manhattan" vervang.<ref name="Jones, pp. 41-44" /> Marshall het later toegegee dat, "ek het nog nooit van [[kernsplyting]] gehoor nie, maar ek het wel geweet dat jy nie veel van 'n aanleg kon bou nie, nog minder vier daarvan vir $90&nbsp;miljoen".<ref>{{harvnb|Fine|Remington|1972|p=652}}.</ref> 'n Enkele TNT-aanleg wat Nichols destyds in [[Pennsilvanië]] gebou het, het $128&nbsp;miljoen gekos.<ref>{{harvnb|Nichols|1987|p=174}}.</ref> Hulle was ook nie beïndruk met die vae beramings van die omvang van die aanlegte nie, wat Groves vergelyk het om vir 'n spysenier te vra om vir tussen tien en duisend gaste voor te berei. 'n Ondersoekspan van Stone & Webster het reeds 'n terrein vir die produksie-aanlegte gaan soek. Die Oorlogsproduksie-raad het terreine rondom [[Knoxville]], [[Tennessee]] aanbeveel, 'n afgesonderde gebied waar die Tennessee Valley Authority baie elektriese krag kon lewer en die riviere koelwater vir die reaktors kon voorsien. Nadat hy verskeie terreine ondersoek het, het die ondersoekspan een naby Elza, Tennessee, gekies. Conant het aangeraai om dit onmiddellik te bekom en Styer het ingestem, maar Marshall het gewag op die resultate van Conant se reaktoreksperimente voordat hy ingestem het. Van die voornemende prosesse het slegs Lawrence se elektromagnetiese skeiding voldoende gevorder om met die konstruksie te begin. Marshall en Nichols het die hulpbronne wat hulle sou benodig begin bymekaarmaak. Die eerste stap was om 'n hoë prioriteitsbeoordeling vir die projek te kry. Die topwaardes was AA-1 tot AA-4 in dalende volgorde, hoewel daar ook 'n spesiale AAA-gradering was wat vir noodgevalle gereserveer was. Graderings AA-1 en AA-2 was vir noodsaaklike wapens en toerusting, en kolonel Lucius D. Clay, die adjunk-stafhoof by Dienste en Voorsiening van hulpbronne, meen dat die hoogste gradering wat hy kon toeken, AA-3 was, hoewel hy bereid was om op aanvraag 'n AAA-gradering te lewer vir kritieke materiale as dit sou ontstaan.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=57–61}}.</ref> Nichols en Marshall was teleurgesteld; AA-3 was dieselfde prioriteit as Nichols se TNT-aanleg in Pennsilvanië.<ref name="Fine 1972 657">{{harvnb|Fine|Remington|1972|p=657}}.</ref> === Militêre Beleidskomitee === [[Lêer:Trinity Test - Oppenheimer and Groves at Ground Zero 002.jpg|duimnael|[[J. Robert Oppenheimer|Oppenheimer]] en Groves by die oorblyfsels van die Trinity-kerntoets in September 1945, twee maande na die ontploffing van die toets en net na die einde van die Tweede Wêreldoorlog.]] Vannevar Bush het ongeduldig begin raak met die mislukking van kolonel Marshall om die projek vinnig te bevorder, veral die mislukking om die Tennessee-terrein te bekom, die lae prioriteit wat die leër aan die projek toegeken het en die hoofkantoor in New York.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=81}}.</ref> Bush meen dat meer aggressiewe [[leierskap]] nodig is, en het sy kommer met Harvey Bundy en die generaals Marshall, Somervell en Styer bespreek. Hy wou hê dat die projek onder 'n senior beleidskomitee geplaas moet word, met 'n aangewese beampte, verkieslik Styer, as algehele direkteur.<ref name="Fine 1972 657" /> Somervell en Styer het Groves vir die pos gekies en hom op 17 September in kennis gestel van hierdie beslissing, en dat generaal Marshall gelas het dat hy tot brigadier-generaal bevorder word, omdat die gevoel was dat die titel "generaal" meer gerespekteer sou word onder die akademiese wetenskaplikes wat aan die Manhattan-projek werk. Groves se bevel plaas hom direk onder Somervell eerder as Reybold, en kolonel Marshall moet nou aan Groves rapporteer. Groves het sy hoofkwartier in Washington, D.C., op die vyfde verdieping van die gebou wat later as die Harry S Truman-gebou bekend sou staan, gevestig, waar kolonel Marshall sy skakelkantoor gehad het. Hy het op 23 September 1942 die bevel oor die Manhattan-projek oorgeneem. Later die dag het hy 'n vergadering bygewoon deur Stimson, wat 'n [[militêr]]e beleidskomitee in die lewe geroep het, verantwoordelik vir die hoof beleidgroep, bestaande uit Bush (met Conant as plaasvervanger), Styer en skoutadmiraal William R. Purnell. Tolman en Conant is later aangestel as die wetenskaplike adviseurs van Groves.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=44–45}}.</ref> Een van Groves se vroeëre probleme was om 'n direkteur vir Projek Y te vind, die groep wat die bom sou ontwerp en bou. Die voor die hand liggende keuse was een van die drie laboratoriumhoofde, Urey, Lawrence of Compton, maar hulle was nie beskikbaar nie. Compton beveel Oppenheimer aan, wat al deeglik vertroud was met die konsepte vir die ontwerp van 'n bom. Oppenheimer het egter min administratiewe ervaring gehad en het, anders as Urey, Lawrence en Compton, nie 'n [[Nobelprys]] gewen nie, wat volgens baie wetenskaplikes die hoof van so 'n belangrike laboratorium moes wees. Daar was ook kommer oor Oppenheimer se veiligheidstatus, aangesien baie van sy medewerkers kommuniste was, waaronder sy broer, Frank Oppenheimer; sy vrou, Kitty; en sy vriendin, Jean Tatlock. 'n Lang gesprek in Oktober 1942 het Groves en Nichols oortuig dat Oppenheimer die kwessies rakende die oprigting van 'n laboratorium in 'n afgeleë gebied deeglik begryp en as direkteur daarvan aangestel moes word. Groves het persoonlik afstand gedoen van die veiligheidsvereistes en op 20 Julie 1943 'n klaring aan Oppenheimer gegee.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=61–63}}.</ref><ref>{{harvnb|Nichols|1987|pp=72–73}}.</ref> === Samewerking met die Verenigde Koninkryk === Die Britte en Amerikaners het kerninligting uitgeruil, maar aanvanklik nie hul pogings gekombineer nie. Brittanje het pogings van Bush en Conant in 1941 om die samewerking met sy eie projek, met die kodenaam Tube Alloys, te versterk, afgewys omdat hulle huiwerig was om sy tegnologiese voorsprong te deel en die Verenigde State te help om hul eie atoombom te ontwikkel. 'n Amerikaanse wetenskaplike wat 'n persoonlike brief van Roosevelt aan Churchill gebring het om aan alle navorsing en ontwikkeling in 'n Anglo-Amerikaanse projek te betaal, is sleg behandel, en Churchill het nie op die brief geantwoord nie. Die Verenigde State het gevolglik reeds in April 1942 besluit dat indien hulle aanbod van die hand gewys word, hulle alleen moet voortgaan. Die Britte, wat vroeg in die oorlog aansienlike bydraes gelewer het, het nie die middele gehad om so 'n navorsingsprogram deur te voer terwyl hulle vir hul oorlewing veg nie. As gevolg hiervan het Tube Alloys gou agter geraak by sy Amerikaanse eweknie. [[Lêer:Groves and Chadwick.jpg|links|duimnael|Groves gesels met James Chadwick, die hoof van die Britse Sending.]] Die geleentheid vir 'n gelyke vennootskap bestaan egter nie meer nie, soos blyk uit Augustus 1942 toe die Britte onsuksesvol aansienlike beheer oor die projek geëis het terwyl hulle niks van die onkoste betaal het nie. Teen 1943 het die rolle van die twee lande omgekeer;<ref>Villa, Brian L. ''The Second World War as a National Experience: Canada'', 1981</ref> in Januarie het Conant die Britte in kennis gestel dat hulle nie meer kerninligting sou ontvang nie, behalwe in sekere gebiede. Terwyl die Britte geskok was oor die afskaffing van die Churchill-Roosevelt-ooreenkoms, was die hoof van die Kanadese Nasionale Navorsingsraad, C.J. Mackenzie, minder verbaas en het geskryf; ”Ek kan nie help om te voel dat die Britse groep die belangrikheid van hul bydrae [oor] beklemtoon het nie in vergelyking met die Amerikaners.”<ref name="stacey1970">{{harvnb|Stacey|1970|p=517}}</ref> Soos Conant en Bush aan die Britte gesê het, kom die bevel "van bo".<ref>{{harvnb|Bernstein|1976|p=211}}.</ref> Die Britse bedingingsposisie het versleg; die Amerikaanse wetenskaplikes het besluit dat die Verenigde State nie meer hulp van buite nodig het nie, en hulle wou verhoed dat Brittanje na-oorlogse kommersiële toepassings van [[kernenergie]] benut. Die komitee steun, en Roosevelt het daartoe ingestem, om die stroom inligting te beperk tot wat Brittanje tydens die oorlog kon gebruik – veral nie die ontwerp van die bom nie – selfs al het dit die Amerikaanse projek vertraag. Vroeg in 1943 het die Britte opgehou om navorsingswetenskaplikes na Amerika te stuur, en gevolglik het die Amerikaners die deel van inligting totaal gestaak. Die Britte het dit oorweeg om die toevoer van Kanadese [[uraan]] en [[swaarwater]] te beëindig om die Amerikaners te dwing om weer hul inligting te deel, maar Kanada het Amerikaanse voorrade nodig gehad om dit te produseer.<ref>{{harvnb|Bernstein|1976|pp=209–212}}.</ref> Hulle het die moontlikheid van 'n onafhanklike kernprogram ondersoek, maar vasgestel dat dit nie betyds gereed kan wees om die uitslag van die oorlog in [[Europa]] te beïnvloed nie.<ref name="fakley1983">{{cite journal |url=http://www.atomicarchive.com/History/british/index.shtml |title=The British Mission |author=Fakley, Dennis C. |journal=Los Alamos Science |date=Winter–Spring 1983 |issue=7 |pp=186–189}}</ref> Teen Maart 1943 het Conant besluit dat die Britse hulp sommige terreine van die projek sal bevoordeel. James Chadwick en een of twee ander Britse wetenskaplikes was belangrik genoeg dat die bomontwerpspan in Los Alamos hulle nodig gehad het, ten spyte van die gevaar om geheime vir wapenontwerp te openbaar.<ref>{{harvnb|Bernstein|1976|pp=213}}.</ref> In Augustus 1943 onderhandel Churchill en Roosevelt oor die Quebec-ooreenkoms, wat gelei het tot 'n hervatting van die samewerking<ref>{{harvnb|Gowing|1964|pp=168–173}}.</ref> tussen wetenskaplikes wat aan dieselfde probleem werk. Brittanje het egter ingestem tot beperkings op die gegewens vir die bou van grootskaalse produksie-aanlegte wat nodig is vir die bom.<ref>{{harvnb|Bernstein|1976|pp=216–217}}.</ref> Die daaropvolgende Hyde Park-ooreenkoms in September 1944 het hierdie samewerking uitgebrei na die naoorlogse periode.<ref>{{harvnb|Gowing|1964|pp=340–342}}.</ref> Die Quebec-ooreenkoms het die gekombineerde beleidskomitee ingestel om die pogings van die Verenigde State, die Verenigde Koninkryk en Kanada te koördineer. Stimson, Bush en Conant dien as die Amerikaanse lede van die Gekombineerde Beleidskomitee, veldmaarskalk Sir John Dill en kolonel J. J. Llewellin was die Britse lede, en C.D. Howe was die Kanadese lid.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=296}}.</ref> Llewellin keer einde 1943 terug na die Verenigde Koninkryk en word in die komitee vervang deur Sir Ronald Ian Campbell, wat op sy beurt vervang is deur die Britse ambassadeur in die Verenigde State, Lord Halifax, vroeg in 1945. Sir John Dill is in Washington, D.C. oorlede, in November 1944 en is vervang as hoof van die Britse gesamentlike stafsending en as lid van die gekombineerde beleidskomitee deur veldmaarskalk sir Henry Maitland Wilson.<ref>{{harvnb|Gowing|1964|p=234}}.</ref> Toe die samewerking na die Quebec-ooreenkoms hervat word, het die Amerikaners se vooruitgang en uitgawes die Britte verbaas. Die Verenigde State het al meer as $1 miljard (vandag $12 miljard) bestee, terwyl die Verenigde Koninkryk in 1943 ongeveer £ 0,5 miljoen bestee het. Chadwick het dus tot die uiterste mate aangedring op Britse betrokkenheid by die Manhattan-projek en die hoop op 'n onafhanklike Britse projek gedurende die oorlog laat vaar.{{r|fakley1983}} Met Churchill se steun het hy gepoog om te verseker dat elke versoek van Groves om hulp in ag geneem word.<ref>{{harvnb|Gowing|1964|pp=242–244}}.</ref> Die Britse Sending wat in Desember 1943 in die Verenigde State aangekom het, het [[Niels Bohr]], Otto Frisch, [[Klaus Fuchs]], Rudolf Peierls en Ernest Titterton ingesluit.<ref>{{harvnb|Hunner|2004|p=26}}.</ref> Meer wetenskaplikes het vroeg in 1944 opgedaag. Terwyl diegene wat toegewys is aan gasdiffusie wat teen die herfs van 1944 die projek verlaat het, is die 35 wat onder Oliphant saam met Lawrence in Berkeley gewerk het, aan bestaande laboratoriumgroepe toegewys en die meeste het tot die einde van die oorlog aangebly. Die 19 wat na Los Alamos gestuur is, het ook by bestaande groepe aangesluit, hoofsaaklik met betrekking tot inploffing en bomsamestelling, maar nie die plutonium-verwante groepe nie.{{r|fakley1983}} In 'n deel van die Quebec-ooreenkoms is gespesifiseer dat kernwapens nie teen 'n ander land gebruik sal word sonder die onderlinge toestemming van die VSA en die Verenigde Koninkryk nie. In Junie 1945 het Wilson ingestem dat die gebruik van kernwapens teen [[Japan]] as 'n besluit van die Gekombineerde Beleidskomitee opgeteken sou word.<ref>{{harvnb|Gowing|1964|p=372}}.</ref> Die Gekombineerde Beleidskomitee het die Gekombineerde Ontwikkelingstrust in Junie 1944 gestig, met Groves as voorsitter, om uraan- en [[torium]]erts op internasionale markte te bekom. Die [[Demokratiese Republiek die Kongo|Belgiese Kongo]] en Kanada het 'n groot deel van die uraan ter wêreld buite [[Oos-Europa]] gehou, en die Belgiese regering in ballingskap was in Londen. Brittanje het ingestem om die meeste Belgiese erts aan die Verenigde State te gee, omdat hulle nie die grootste deel van die voorraad weens die Amerikaanse beperkings sou gebruik nie.<ref>{{harvnb|Bernstein|1976|pp=223–224}}.</ref> In 1944 koop die trust 1 560 000&nbsp;kg uraanoksiederts van maatskappye wat myne in die Belgiese Kongo bedryf. Om te verhoed dat die Amerikaanse minister van finansies, Henry Morgenthau Jr., oor die projek ingelig word, is 'n spesiale rekening gebruik wat nie onderhewig was aan die gewone ouditering en kontroles nie, 'n trustrekening. Tussen 1944 en die tyd dat hy in 1947 by die trust bedank, deponeer Groves altesaam VS$ 37,5 miljoen in die trust se rekening.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=90, 299–306}}.</ref> Groves waardeer die vroeë Britse atoomnavorsing en die bydraes van die Britse wetenskaplikes tot die Manhattan-projek, maar verklaar dat die Verenigde State ook sonder hul hulp sou kon slaag.{{r|fakley1983}} Hy het ook gesê dat Churchill "die beste vriend was wat die atoombomprojek gehad het [omdat] hy Roosevelt se belangstelling hoog gehou het … Hy het hom net die hele tyd opgewek deur te vertel hoe belangrik hy dink die projek is."{{sfn|Ermenc|1989|p=238}} Die Britse deelname aan oorlogstyd was van deurslaggewende belang vir die sukses van die onafhanklike kernwapenprogram van die Verenigde Koninkryk na die oorlog, toe die McMahon-wet van 1946 Amerikaanse kernsamewerking tydelik beëindig het.{{r|fakley1983}} == Projekaanlegte == <imagemap> Lêer:Manhattan Project US Canada Map 2.svg|duimnael|upright=3.2|senter|'n Seleksie van Amerikaanse en Kanadese plekke wat belangrik was vir die Manhattan-projek. |alt=Map of the United States and southern Canada with major project sites marked circle 50 280 20 [[Calutron|Berkeley, California]] circle 140 400 20 [[Project Camel|Inyokern, California]] circle 170 100 20 [[Hanford Site|Richland, Washington]] circle 220 20 20 [[Trail, British Columbia]] circle 230 270 20 [[Wendover Air Force Base|Wendover, Utah]] circle 290 360 20 [[Monticello, Utah]] circle 320 360 20 [[Uravan, Colorado]] circle 340 440 20 [[Los Alamos Laboratory|Los Alamos, New Mexico]] circle 340 500 20 [[Trinity test|Alamogordo, New Mexico]] circle 610 290 20 [[Ames Project|Ames, Iowa]] circle 660 400 20 [[Mallinckrodt Incorporated|St Louis, Missouri]] circle 710 310 20 [[Argonne National Laboratory|Chicago, Illinois]] circle 730 370 20 [[Newport Chemical Depot|Dana, Indiana]] circle 800 350 20 [[Dayton Project|Dayton, Ohio]] circle 760 540 20 [[Alabama Army Ammunition Plant|Sylacauga, Alabama]] circle 890 390 20 [[P-9 Project|Morgantown, West Virginia]] circle 800 460 20 [[Clinton Engineer Works|Oak Ridge, Tennessee]] circle 910 160 20 [[Montreal Laboratory|Chalk River Laboratories]] circle 920 260 20 [[Rochester, New York]] circle 950 360 20 [[Washington, D.C.]] desc none </imagemap> === Oak Ridge === [[Lêer:Y-12 Shift Change.jpg|duimnael|Skofwisseling by die Y-12-uraanverrykingsaanleg by die Clinton Engineer Works in Oak Ridge, Tennessee, op 11 Augustus 1945. Teen Mei 1945 was 82&nbsp;000 mense in diens van die Clinton Engineer Works.<ref name="Johnson & Jackson pp. 168–169" /> Foto deur die Manhattan-fotograaf Ed Westcott.]] Die dag nadat hy die projek oorgeneem het, het Groves saam met kolonel Marshall 'n treinrit na Tennessee geneem om die voorgestelde terrein daar te ondersoek, en Groves was beïndruk.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=116–117}}.</ref><ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=25–26}}.</ref> Op 29 September 1942 het Robert P. Patterson, die onder-oorlogsekretaris van die Verenigde State, die ''Corps of Engineers'' gemagtig om 56&nbsp;000 akker (23&nbsp;000 ha) grond deur 'n vooraanstaande domein te verkry teen 'n koste van $3,5 miljoen. 'n Bykomende 3&nbsp;000 [[akker]] (1200&nbsp;ha) is daarna verkry. Ongeveer 1&nbsp;000 gesinne is geraak deur die onteieningsbevel wat op 7 Oktober in werking getree het.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=78}}.</ref> Betogings, regsappèlle en 'n 1943-kongresondersoek was tevergeefs.<ref name="Johnson & Jackson, pp. 39-43">{{harvnb|Johnson|Jackson|1981|pp=39–43}}.</ref> Teen die middel van November het die ''U.S. Marshals'' kennisgewings afgelewer vir inwoners om hul plaashuise te ontruim, en konstruksiekontrakteurs te laat intrek.<ref name="Fine&Remington, pp. 663-664">{{harvnb|Fine|Remington|1972|pp=663–664}}.</ref> Sommige families het twee weke kennis gekry om plase wat hul geslagte lank bewoon het, te ontruim;<ref>{{cite web|title=Oak Ridge National Laboratory Review, Vol. 25, Nos. 3 and 4, 2002 |url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev25-34/chapter1.shtml |publisher=ornl.gov |access-date=9 Maart 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090825162412/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev25-34/chapter1.shtml |archive-date=25 Augustus 2009}}</ref> ander het hulle daar gevestig nadat hulle uitgesit is om plek te maak vir die Great Smoky Mountains- Nasionale Park in die 1920's of die Norrisdam in die 1930's.<ref name="Johnson & Jackson, pp. 39-43" /> Die uiteindelike koste van grondverkryging in die gebied, wat eers in Maart 1945 voltooi is, was slegs ongeveer $2,6 miljoen, wat op ongeveer $47 per akker uitgewerk het.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=327–328}}.</ref> Toe die Goewerneur van Tennessee, Prentice Cooper, die openbare proklamasie nommer twee, wat Oak Ridge tot 'n totale uitsluitingsgebied verklaar, wat aldus nié sonder die nodige militêre toestemming betree kon word nie, ontvang, het hy dit in woede opgeskeur.<ref>{{harvnb|Johnson|Jackson|1981|p=49}}.</ref> Oorspronklik bekend as die Kingston Demolition Range, is die terrein vroeg in 1943 amptelik herdoop tot die Clinton Engineer Works (CEW).<ref>{{harvnb|Johnson|Jackson|1981|p=8}}.</ref> Terwyl Stone & Webster op die produksiefasiliteite gekonsentreer het, het die argitektuur- en ingenieursfirma Skidmore, Owings & Merrill 'n residensiële gemeenskap vir 13&nbsp;000 ontwerp en gebou. Die gemeenskap was aan die hange van Black Oak Ridge geleë, waaruit die nuwe stad Oak Ridge sy naam gekry het.<ref>{{harvnb|Johnson|Jackson|1981|pp=14–17}}.</ref> Die teenwoordigheid van die leër op Oak Ridge het in Augustus 1943 toegeneem toe Nichols vir Marshall as hoof van die Manhattan Engineer District vervang het. Een van sy eerste take was om die distrikshoofkwartier na Oak Ridge te verskuif, hoewel die naam van die distrik nie verander het nie.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=88}}.</ref> In September 1943 is die administrasie van gemeenskapsgeriewe aan Turner Construction Company uitgekontrakteer deur middel van 'n filiaal, die Roane-Anderson Company (vir Roane en Anderson Counties, waarin Oak Ridge geleë was).<ref name="Roane-Anderson">{{harvnb|Jones|1985|pp=443–446}}.</ref> Chemiese ingenieurs, onder wie William J. (Jenkins) Wilcox Jr. (1923–2013) en Warren Fuchs, was deel van 'n "verwoede poging" om 10% tot 12% verrykte uraan-235 te vervaardig, bekend as die kodenaam "tuballoy tetroxide", met streng sekuriteit en spoedige goedkeuring vir voorrade en materiaal.<ref>William J. (Bill) Wilcox Jr., Oak Ridge City Historian, Retired Technical Director for the Oak Ridge Y-12 & K-25 Plants, 11 November 2007, [https://web.archive.org/web/20141129042228/http://www.oakridgeheritage.com/images/Early_Days_of_Oak_Ridge_and_Wartime_Y-12.pdf Early Days of Oak Ridge and Wartime Y-12], URL besoek op 22 November 2014</ref> Die bevolking van Oak Ridge brei egter gouer uit as die aanvanklike planne en bereik 'n hoogtepunt van 75&nbsp;000 in Mei 1945, teen daardie tyd was 82&nbsp;000 mense werksaam by die Clinton Engineer Works,<ref name="Johnson & Jackson pp. 168–169">{{harvnb|Johnson|Jackson|1981|pp=168–169}}.</ref> en 10&nbsp;000 by Roane-Anderson.<ref name="Roane-Anderson" /> Die kuns[[fotograaf]], Josephine Herrick, en haar kollega, Mary Steers, het gehelp om die werk by Oak Ridge te dokumenteer.<ref>{{cite web |title=Josephine Herrick's Photo Legacy Comes Into View |url=http://womensenews.org/story/our-history/140918/josephine-herricks-photo-legacy-comes-view |archive-url=https://web.archive.org/web/20150906105122/http://womensenews.org/story/our-history/140918/josephine-herricks-photo-legacy-comes-view |archive-date=6 September 2015 |publisher=Women's enews |access-date=7 September 2015}}</ref> === Los Alamos === [[Lêer:Los Alamos colloquium.jpg|links|duimnael|Fisici vergader in die Los Alamos-laboratorium oor die kernfusiewapen, bekend as "Super" in April 1946. In die voorste ry is Norris Bradbury, John Manley, [[Enrico Fermi]] en J.M.B. (Jerome) Kellogg (1905–1981). Robert Oppenheimer, in die donker jas, is agter Manley; links van Oppenheimer is [[Richard Feynman]]. Die weermagoffisier aan die linkerkant is kolonel Oliver Haywood]] Die idee om ''Projek Y'' by Oak Ridge te vestig, is oorweeg, maar uiteindelik is daar besluit om 'n meer afgeleë plek te vind. Op aanbeveling van Oppenheimer is die soektog na 'n geskikte perseel beperk tot die omgewing van [[Albuquerque, Nieu-Meksiko]], waar Oppenheimer 'n plaas besit het. In Oktober 1942 is majoor John H. Dudley van die Manhattan-distrik gestuur om in die gebied 'n geskikte terrein te identifiseer. Hy het 'n terrein naby Jemez Springs, Nieu-Meksiko, aanbeveel.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=83–84}}.</ref> Op 16 November het Oppenheimer, Groves, Dudley en ander die gebied besoek. Oppenheimer was bang dat die hoë kranse rondom die terrein sy werkers kloustrofobies sou laat voel, terwyl die ingenieurs besorg was oor die moontlikheid van oorstromings. Die geselskap het toe na die omgewing van die Los Alamos Ranch School beweeg. Oppenheimer was beïndruk en het 'n sterk voorkeur vir die terrein uitgespreek, met verwysing na die natuurlike skoonheid en uitsig op die Sangre de Cristo-gebergte, wat volgens hom diegene wat aan die projek sou werk, sou inspireer.<ref>{{harvnb|Fine|Remington|1972|pp=664–665}}.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.lanl.gov/history/road/school-arsenal.shtml |publisher=Los Alamos National Laboratory |title=50th Anniversary Article: Oppenheimer's Better Idea: Ranch School Becomes Arsenal of Democracy |access-date=6 April 2011}}</ref> Die ingenieurs was bekommerd oor die swak toegangspad en of die watertoevoer voldoende sou wees, maar het andersins gevoel dat dit ideaal was.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=66–67}}.</ref> Patterson het die verkryging van die terrein op 25 November 1942 goedgekeur, met die toestemming van $440&nbsp;000 vir die aankoop van die terrein van 22&nbsp;000 hektaar, waarvan altesaam 3&nbsp;600 hektaar reeds in die federale regering se besit was.<ref name="Jones, pp. 328-331" /> Die Minister van Landbou, Claude R. Wickard, het die gebruik van sowat 18&nbsp;100&nbsp;ha van die Amerikaanse Bosdiensgrond aan die Oorlogsdepartement toegestaan "solank die militêre noodsaaklikheid voortduur".<ref>{{cite web |url=http://www.lanl.gov/history/road/pdf/4-8-43.pdf |publisher=Los Alamos National Laboratory |title=Secretary of Agriculture granting use of land for Demolition Range |date=8 April 1943 |access-date=6 April 2011 |archive-date=20 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110420213401/http://www.lanl.gov/history/road/pdf/4-8-43.pdf |url-status=dead }}</ref> Die behoefte aan grond, 'n nuwe pad en later die reg vir 'n 25&nbsp;km lange kragleiding, het uiteindelik grondaankope tydens die oorlogstyd na 18&nbsp;509,1&nbsp;ha laat styg, maar slegs $414&nbsp;971 is bestee.<ref name="Jones, pp. 328-331">{{harvnb|Jones|1985|pp=328–331}}.</ref> Die konstruksie is gekontrakteer aan die M.M. Sundt Company van [[Tucson]], [[Arizona]], met Willard C. Kruger en medewerkers van Santa Fe, Nieu-Meksiko, as argitek en ingenieur. Daar is begin met die werk in Desember 1942. Groves het aanvanklik $300&nbsp;000 toegeken vir konstruksie, drie keer meer as Oppenheimer se skatting, met 'n beplande voltooidatum van 15 Maart 1943. Dit het gou duidelik geword dat die omvang van Projek Y groter was as wat verwag is, en teen die tyd dat Sundt klaar was met konstruksie op 30 November 1943 is meer as $7 miljoen bestee.<ref>{{harvnb|Hunner|2004|pp=31–32}}.</ref> [[Lêer:Los Alamos map.gif|duimnael|Kaart van Los Alamos-terrein, Nieu-Meksiko, 1943–45]] Omdat dit 'n geheime projek was, is na Los Alamos verwys as ''Site Y'' of ''the Hill''.<ref>{{harvnb|Hunner|2004|p=29}}.</ref> Geboortesertifikate van babas wat tydens die oorlog in Los Alamos gebore is, se geboorteplek is as Posbus 1663 in Santa Fe gelys.<ref>{{harvnb|Hunner|2004|p=40}}.</ref> Aanvanklik sou Los Alamos 'n militêre laboratorium gewees het saam met Oppenheimer en ander navorsers wat aan die weermag opdrag sou kon gee. Oppenheimer het so ver gegaan om vir homself 'n uniform van luitenant-kolonel te bestel, maar twee belangrike fisici, Robert Bacher en Isidor Rabi, het die idee afgekeur. Conant, Groves en Oppenheimer het toe 'n kompromis beraam waardeur die laboratorium deur die Universiteit van Kalifornië onder kontrak by die Oorlogdepartement bedryf is.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=230–232}}.</ref> === Chicago === 'n Leër-''Office of Scientific Research and Development'' (OSRD)-raad het op 25 Junie 1942 besluit om 'n loodsaanleg vir plutoniumproduksie in Red Gate Woods suidwes van [[Chicago]] te bou. In Julie het Nichols gereël vir die huur van 415&nbsp;ha van die distrik Cook County Forest Preserve, en kaptein James F. Grafton (1908–1969) is aangestel as gebiedsingenieur in Chicago. Dit het gou geblyk dat die omvang van die bedrywighede te groot was vir die gebied, en daar is besluit om die aanleg by Oak Ridge te bou en 'n navorsings- en toetsfasiliteit in Chicago te behou.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=67–71}}.</ref><ref name="Red Gate Woods" /> Vertragings met die oprigting van die aanleg in Red Gate Woods het Compton daartoe gedwing om die Metallurgical Laboratory te magtig om die eerste kernreaktor onder die stadion van Stagg Field by die Universiteit van Chicago te bou. Die reaktor het 'n enorme hoeveelheid grafietblokke en uraankorrels benodig. Destyds was daar 'n beperkte bron van suiwer uraan. Frank Spedding van die Iowa State Universiteit kon slegs twee kort ton suiwer uraan produseer. 'n Bykomende drie kort ton uraanmetaal is verskaf deur Westinghouse Lamp Plant, wat vinnig deur 'n eksperimentele saamgeflanste proses vervaardig is. 'n Groot vierkantige ballon is deur Goodyear Tyre maatskappy gebou om die reaktor toe te maak.<ref>{{Cite web|title=FRONTIERS Research Highlights 1946–1996|publisher=Office of Public Affairs, Argonne National Laboratory|page=11|osti=770687|doi=10.2172/770687|year=1996|url=https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc725589/m2/1/high_res_d/770687.pdf}}</ref><ref>{{cite journal |last=Walsh|first=John|title=A Manhattan Project Postscript|journal=Science|date=19 Junie 1981|volume=212|pp=1369–1371|url=http://pbadupws.nrc.gov/docs/ML0533/ML053340429.pdf|access-date=23 Maart 2013|issn=0036-8075|doi=10.1126/science.212.4501.1369|pmid=17746246|issue=4501|bibcode= 1981Sci...212.1369W}}</ref> Op 2 Desember 1942 het 'n span onder leiding van Enrico Fermi die eerste kunsmatige selfonderhoudende kern[[kettingreaksie]] begin in 'n eksperimentele reaktor bekend as ''Chicago Pile-1''.<ref>{{cite web |title=CP-1 (Chicago Pile 1 Reactor)|url=http://www.ne.anl.gov/About/reactors/early-reactors.shtml|publisher=Argonne National Laboratory; U.S. Department of Energy|access-date=12 April 2013}}</ref> Die punt waarop 'n reaksie selfonderhoudend word, het bekend geword as "om kritiek te gaan". Compton het die sukses aan Conant in Washington, DC, gerapporteer deur 'n gekodeerde telefoonoproep en gesê: "Die Italiaanse navigator [Fermi] het pas in die nuwe wêreld geland."<ref>{{harvnb|Compton|1956|p=144}}.</ref> In Januarie 1943 het Grafton se opvolger, majoor Arthur V. Peterson, opdrag gegee dat ''Chicago Pile-1'' uitmekaar gehaal moes word en weer by Red Gate Woods saamgestel word, aangesien hy die werking van 'n reaktor as te gevaarlik vir 'n digbevolkte gebied beskou het.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=195–196}}.</ref> Op die Argonne-terrein het ''Chicago Pile-3'', die eerste swaarwaterreaktor, op 15 Mei 1944 kritiek geword.{{sfn|Holl|Hewlett|Harris|1997|p=428}}<ref name="fermi">{{cite journal |last=Fermi |first=Enrico |title=The Development of the first chain reaction pile |journal=Proceedings of the American Philosophical Society |year=1946 |volume=90 |issue=1 |pp=20–24 |jstor=3301034}}</ref> Na die oorlog is die bedrywighede wat by Red Gate oorgebly het, verskuif na die nuwe terrein van die Argonne Nasionale Laboratorium, ongeveer 9,7&nbsp;km daarvandaan.<ref name="Red Gate Woods">{{cite web |url=http://www.lm.doe.gov/SiteA_PlotM/fact_sheet_site_a.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20141026070527/http://www.lm.doe.gov/SiteA_PlotM/fact_sheet_site_a.pdf|archive-date=26 Oktober 2014 |title=Site A/Plot M, Illinois, Decommissioned Reactor Site Fact Sheet |access-date=3 Desember 2012}}</ref> === Hanford === Teen Desember 1942 was daar kommer dat selfs Oak Ridge te naby aan 'n digte bevolkingsentrum ([[Knoxville]]) was in die onwaarskynlike geval van 'n groot kernongeluk. Groves het DuPont in November 1942 gewerf as hoofkontrakteur vir die konstruksie van die plutoniumproduksiekompleks. DuPont is 'n standaardkoste plus vastefooi-kontrak aangebied, maar die president van die maatskappy, Walter S. Carpenter, Jr., wou geen wins van enige aard hê nie en het gevra dat die voorgestelde kontrak gewysig word om die maatskappy uitdruklik uit te sluit in die verkryging van enige patentregte. Dit is aanvaar, maar om wetlike redes is ooreengekom op 'n nominale fooi van een dollar. Na die oorlog het DuPont gevra om vroeg van die kontrak ontslae te raak, en moes 33 sent teruggee.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=58–59}}.</ref> [[Lêer:Hanford workers.jpg|duimnael|Hanford-werkers ontvang hul salarisse by die Western Union-kantoor.]] DuPont het aanbeveel dat die perseel ver geleë moet wees van die bestaande uraanproduksie-aanleg by Oak Ridge.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=68–69}}.</ref> In Desember 1942 stuur Groves kolonel Franklin Matthias en DuPont-ingenieurs na potensiële terreine. Matthias het berig dat Hanford Site naby Richland, Washington, 'ideaal was in feitlik alle opsigte'. Dit was geïsoleer en naby die [[Columbiarivier]], wat voldoende water kon voorsien om die reaktore wat die plutonium sou produseer, af te koel. Groves het die terrein in Januarie besoek en die Hanford Engineer Works (HEW) gestig, met die kodenaam "Site W".<ref>Jones, Vincent (1985). Manhattan: The Army and the Atomic Bomb (PDF). Washington, D.C.: United States Army Center of Military History.bl 108–111</ref> Ondersekretaris Patterson het op 9 Februarie sy goedkeuring verleen en $5 miljoen toegewys vir die verkryging van 16 000 hektaar grond in die gebied. Die federale regering het ongeveer 1 500 inwoners van White Bluffs en Hanford, en nabygeleë nedersettings, asook die Wanapum en ander stamme wat die gebied gebruik het, hervestig. 'n Geskil het met boere ontstaan oor vergoeding vir gewasse wat reeds geplant is voordat die grond verkry is. Waar skedules dit toelaat, het die weermag toegelaat dat die oes geoes word, maar dit was nie altyd moontlik nie. Die proses vir die verkryging van grond het gesloer en is nie voor die einde van die Manhattan-projek in Desember 1946 voltooi nie.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=342}}.</ref> Die geskil het nie die werk vertraag nie. Alhoewel die vordering met die ontwerp van die reaktor by Metallurgical Laboratory en DuPont nie genoegsaam gevorder het om die omvang van die projek akkuraat te voorspel nie, is daar in April 1943 'n begin gemaak met fasiliteite vir ongeveer 25 000 werkers, waarvan die helfte na verwagting op die perseel sou woon. Teen Julie 1944 was ongeveer 1 200 geboue opgerig en byna 51 000 mense het in die konstruksiekamp gewoon. As gebiedsingenieur het Matthias algehele beheer oor die terrein uitgeoefen.<ref>{{harvnb | Jones | 1985 | pp = 452–457}}.</ref> Op die hoogtepunt was die konstruksiekamp die derde-hoogsbevolkte stad in die staat Washington.<ref>{{harvnb | Thayer | 1996 | p = 16}}.</ref> Hanford het 'n vloot van meer as 900 busse bestuur, meer as die stad Chicago.<ref>{{harvnb | Jones | 1985 | p = 401}}.</ref> Soos Los Alamos en Oak Ridge, was Richland 'n afgesperde gemeenskap met beperkte toegang, maar dit het meer soos 'n Amerikaanse bloeistad gelyk: die militêre profiel was laer en fisieke veiligheidselemente soos hoë heinings, torings en waghonde was minder waarneembaar.<ref>{{harvnb | Jones | 1985 | pp = 463–464}}.</ref> === Kanadese terreine === ==== Brits-Columbië ==== Cominco het sedert 1930 elektrolitiese waterstof in Trail, [[Brits-Columbië]], vervaardig. Harold Urey het in 1941 voorgestel dat die aanleg swaarwater sou kon produseer. By die bestaande aanleg van $10 miljoen wat 3 215 selle gehad het wat 75 MW hidroëlektriese krag verbruik, is sekondêre elektroliseselle gevoeg om die [[deuterium]]konsentrasie in die [[water]] van 2,3% tot 99,8% te verhoog. Vir hierdie proses het Hugh Taylor van Princeton 'n [[platinum]]-op-[[koolstof]]katalisator vir die eerste drie fases ontwikkel, terwyl Urey 'n [[nikkel]]-chroomtrioksied een vir die vierde stadium toring ontwikkel het. Die finale koste was $ 2,8 miljoen. Die Kanadese regering het eers in Augustus 1942 van die projek verneem. Die swaarwaterproduksie van Trail het in Januarie 1944 begin en het voortgegaan tot 1956. Swaarwater van Trail is gebruik vir ''Chicago Pile 3'', die eerste reaktor wat swaarwater en natuurlike uraan gebruik, wat kritiek gegaan het op 15 Mei 1944.<ref name="Waltham, pp. 8-9">{{harvnb|Waltham|2002|pp=8–9}}.</ref> ==== Ontario ==== Die Chalk River, [[Ontario]]-terrein, is gestig om die geallieerde pogings by die Montreal-laboratorium te huisves, weg van 'n stedelike gebied. 'n Nuwe gemeenskap is in Deep River, Ontario, gebou om hostelle en fasiliteite vir die spanlede te bied. Die terrein is gekies vir die nabyheid van die industriële vervaardigingsgebied van Ontario en [[Quebec]], en die nabyheid van 'n spoornodus langs 'n groot militêre basis, Kamp Petawawa. Dit is aan die Ottawarivier geleë en het toegang tot voldoende water gehad. Die eerste direkteur van die nuwe laboratorium was Hans von Halban. Hy is in Mei 1944 vervang deur John Cockcroft, wat op sy beurt opgevolg is deur Bennett Lewis in September 1946. 'n Loodsreaktor bekend as ZEEP (''zero-energy experimental pile ↔'' nul-energie eksperimentele stapel) word die eerste Kanadese reaktor, en die eerste wat buite die Verenigde State voltooi is, toe dit in September 1945 kritiek gegaan het. ZEEP het tot 1970 vir navorsing in gebruik bly.<ref>{{cite web |url=http://www.sciencetech.technomuses.ca/english/whatson/zeep.cfm |archive-url=https://web.archive.org/web/20140306233719/http://www.sciencetech.technomuses.ca/english/whatson/zeep.cfm |archive-date=6 March 2014 |title=ZEEP – Canada's First Nuclear Reactor |publisher=Canada Science and Technology Museum}}</ref> 'n Groter 10 MW NRX-reaktor, wat tydens die oorlog ontwerp is, is voltooi en het in Julie 1947 krities gegaan.<ref name="Waltham, pp. 8-9" /> ==== Noordwestelike gebiede ==== Die Eldorado-myn by Port Radium in die [[Noordwestelike gebiede]] was 'n bron van uraanerts.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=8, 62}}.</ref> === Swaarwater-terreine === Alhoewel DuPont se voorkeurontwerpe vir die kernreaktors helium verkoeling en grafiet as moderator gebruik het, het DuPont steeds belang gestel om swaarwater as rugsteun te gebruik, in geval die grafietreaktorontwerp om die een of ander rede onuitvoerbaar sou wees. Vir hierdie doel is beraam dat 3 kort ton (2,7 t) swaarwater per maand benodig word. Die P-9-projek was die regeringsnaam vir die produksieprogram vir swaarwater. Aangesien die aanleg by Trail, wat toe in aanbou was, 0,5 kort ton (0,45 ton) per maand kon lewer, was ekstra kapasiteit nodig. Groves het DuPont daarom gemagtig om swaarwatergeriewe by die Morgantown Ordnance Works, naby Morgantown, [[Wes-Virginië]], te vestig; by die Wabash River Ordnance Works, naby Dana en Newport, Indiana; en by die Alabama Ordnance Works, naby Childersburg en Sylacauga, [[Alabama]]. Alhoewel dit bekend staan as Ordnance Works en daarvoor betaal word onder die Ordnance Department kontrakte, is dit gebou en bedryf deur die ''Army Corps of Engineers''. Die Amerikaanse aanlegte het 'n ander proses gebruik as die van Trail; swaarwater is deur [[distillasie]] onttrek, en gebruik die effens hoër [[kookpunt]] van swaar water.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=107–108}}.</ref><ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=201–202}}.</ref> == Uraan == === Erts === [[Lêer:Shinkolobwe.jpg|duimnael|Die meeste uraan wat in die Manhattan-projek gebruik is, kom van die Shinkolobwe-myn in die Belgiese Kongo.]] Die belangrikste grondstof vir die projek was uraan, wat as [[brandstof]] vir die reaktore gebruik is, as voerder wat in plutonium omskep is, en in sy verrykte vorm in die kernwapen self. Daar was vier bekende neerslae van uraan in 1940: in [[Colorado]], in die noorde van Kanada, in Joachimsthal in [[Tsjeggo-Slowakye]] en in die Belgiese Kongo.<ref>{{harvnb|Smyth|1945|p=39}}.</ref> Almal behalwe Joachimstal was onder die gealieerders se beheer. In 'n opname van November 1942 is vasgestel dat voldoende hoeveelhede uraan beskikbaar is om aan die vereistes van die projek te voldoen.<ref>{{harvnb|Smyth|1945|p=92}}</ref> Nichols het met die ministerie van buitelandse sake gereël dat uitvoerbeheer op uraanoksied geplaas word en onderhandel word vir die aankoop van 1200 kort ton (1 100 ton) uraanerts uit die Belgiese Kongo wat in 'n pakhuis op [[Staten-eiland]] gestoor is en die oorblywende voorrade gemynde erts wat in die Kongo gestoor word. Hy het met Eldorado Gold Mines onderhandel vir die aankoop van erts by die raffinadery in Port Hope, Ontario, en die versending daarvan in lotte van 100 ton. Die Kanadese regering het daarna die aandele van die maatskappy gekoop totdat dit 'n beherende belang verkry het.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=85–86}}.</ref> Alhoewel hierdie aankope voldoende voorsien het om in oorlogse behoeftes te voorsien, het die Amerikaanse en Britse leiers tot die gevolgtrekking gekom dat dit in hul lande se belang was om soveel moontlik van die uraanafsettings ter wêreld te verkry. Die rykste bron van erts was die Shinkolobwe-myn in die Belgiese Kongo, maar dit is oorstroom en toegemaak. Nichols het sonder sukses gepoog om die heropening en die verkoop van die toekomstige produksie aan die Verenigde State te onderhandel met Edgar Sengier, die direkteur van die maatskappy wat die myn besit, die Union Minière du Haut-Katanga.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=295}}.</ref> Die aangeleentheid is toe deur die Gekombineerde Beleidskomitee oorgeneem. Aangesien 30 persent van Union Minière se voorraad deur Britse belange beheer is, het die Britte die leiding geneem in onderhandelinge. Sir John Anderson en ambassadeur John Winant het 'n ooreenkoms met Sengier en die Belgiese regering in Mei 1944 aangekondig vir die heropening van die myn en 1720 kort ton erts om teen $ 1,45 per pond te koop.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=285–288}}.</ref> Om die afhanklikheid van die Britte en Kanadese vir erts te voorkom, het Groves ook gereël dat die Amerikaanse Vanadium Corporation-voorraad in Uravan, [[Colorado]], gekoop word. Uraanmynbou in Colorado het ongeveer 800 kort ton erts opgelewer. Mallinckrodt Ingelyf in [[St. Louis]], [[Missouri]], het die rou erts geneem en in [[salpetersuur]] opgelos om uraannitraat te produseer. [[Eter (chemie)|Eter]] is dan bygevoeg in 'n vloeistof-vloeistof-ekstraksieproses om die onsuiwerhede van die uraannitraat te skei. Dit is dan verhit tot uraan-trioksied, wat tot hoogs suiwer uraniumdioksied gereduseer is.<ref>{{harvnb|Ruhoff|Fain|1962|pp=3–9}}.</ref> Teen Julie 1942 het Mallinckrodt 'n ton suiwer oksied per dag geproduseer, maar dit was aanvanklik moeiliker vir kontrakteurs Westinghouse en Metal Hydrides.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|p=31}}</ref> Die produksie was te stadig en die gehalte was onaanvaarbaar laag. 'n Spesiale tak van die Metallurgical Laboratory is gestig by Iowa State College in Ames, [[Iowa]], onder Frank Spedding om alternatiewe te ondersoek. Dit het bekend geword as die Ames-projek, en die Ames-proses het in 1943 beskikbaar geword.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=87–88}}.</ref> <gallery mode="packed" caption=" Uraanverwerking by Ames " heights="250px"> Lêer:Ames Process pressure vessel lower.jpg| 'n " Bom" (drukvat) wat uraan halides en opofferingsmetaal bevat, waarskynlik [[magnesium]], word in 'n oond laat sak. Lêer:Ames Process pressure vessel remnant slag after reaction.jpg| Na die reaksie is die binnekant van 'n bom bedek met oorblyfsel metaal. Lêer:Ames Process uranium biscuit.jpg|'n "Koekie" van uraanmetaal van die [[redoksreaksie]]. </gallery> === Isotoopskeiding === Natuurlike uraan bestaan uit 99,3% uraan-238 en 0,7% uraan-235, maar slegs laasgenoemde is skeibaar. Die chemies identiese uraan-235 moet fisies van die meer volop isotoop geskei word. Verskeie metodes is oorweeg vir uraanverryking, waarvan die meeste by Oak Ridge uitgevoer is.<ref>{{harvnb|Smyth|1945|pp=154–156}}.</ref> Die mees voor die hand liggende tegnologie, die sentrifuge, het misluk, maar elektromagnetiese skeiding, gasvormige diffusie en termiese diffusietegnologieë was suksesvol en het tot die projek bygedra. In Februarie 1943 het Groves die idee gekry om die uitset van sommige aanlegte as die inset vir ander te gebruik.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=157}}.</ref> [[Lêer:Clinton Engineer Works.png|duimnael|senter|upright=3.2| Oak Ridge het verskeie uraan-skeidingstegnologieë gehad. Die Y-12 elektromagnetiese skeidingsaanleg is regs bo. Die gasvormige diffusie-aanlegte K-25 en K-27 is links onder, naby die S-50 termiese diffusie-aanleg. Die X-10 was vir plutoniumproduksie.|alt=Contour map of the Oak Ridge area. There is a river to the south, while the township is in the north.]] ==== Sentrifuges ==== Die sentrifugeproses is in April 1942 as die enigste belowende skeidingsmetode beskou.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=22–23}}.</ref> Jesse Beams het gedurende die dertigerjare so 'n proses aan die Universiteit van Virginië ontwikkel, maar het tegniese probleme ondervind. Die proses het hoë [[Omwentelinge per minuut|rotasiesnelhede]] vereis, maar teen sekere snelhede het harmoniese vibrasies ontwikkel wat dreig om die masjinerie uitmekaar te ruk. Dit was dus nodig om vinnig deur hierdie snelhede te versnel. In 1941 begin hy werk met uraanhexafluoried, die enigste bekende gasvormige verbinding van uraan, en kan uraan-235 skei. In Columbia het Urey Karl Cohen die proses laat ondersoek, en hy het 'n wiskundige teorie opgestel wat dit moontlik maak om 'n sentrifugale skeidingseenheid te ontwerp, wat Westinghouse onderneem het om te bou.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=30}}.</ref> Die opskaling daarvan tot 'n produksie-aanleg was 'n groot tegniese uitdaging. Urey en Cohen beraam dat die vervaardiging van 'n kilogram uraan-235 per dag tot 50 000 sentrifuges met rotors van 1 meter, of 10 000 sentrifuges met 4 meter rotors benodig, as aanvaar kan word dat rotors van 4 meter gebou kon word. Die vooruitsig om soveel rotors aanhoudend teen hoë spoed te laat werk, was uitdagend,<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=64}}.</ref> en toe Beams sy eksperimentele apparaat in werking stel, het hy slegs 60% van die voorspelde opbrengs behaal, wat daarop dui dat meer sentrifuges benodig sou word. Beams, Urey en Cohen het daarna begin werk aan 'n reeks verbeterings wat beloof het om die doeltreffendheid van die proses te verhoog. Gereelde mislukkings van [[Elektriese motor|motors]], aste en [[Laer (toestel)|laers]] teen hoë snelhede het die werk aan die loodsaanleg egter vertraag.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=96–97}}.</ref> In November 1942 is die sentrifugeproses deur die Militêre Beleidskomitee laat vaar na aanbeveling van Conant, Nichols en August C. Klein van Stone & Webster.<ref>{{harvnb|Nichols|1987|p=64}}.</ref> Alhoewel die sentrifugemetode deur die Manhattan-projek laat vaar is, het navorsing daaroor na die oorlog aansienlik gevorder met die bekendstelling van die sentrifuge van die Zippe-tipe, wat in die [[Sowjetunie]] ontwikkel is deur Duitse ingenieurs.<ref>{{harvnb | Kemp. | 2012 | pp = 281–287}}.</ref> Uiteindelik het dit die voorkeurmetode geword vir die skeiding van die uraan-isotoop, omdat dit baie goedkoper is as die ander skeidingsmetodes wat tydens die Tweede Wêreldoorlog gebruik is.<ref>{{harvnb | Kemp | 2012 | pp = 291–297}}.</ref> ==== Elektromagnetiese skeiding ==== Elektromagnetiese isotoopskeiding is ontwikkel deur Lawrence aan die Universiteit van Kalifornië se stralingslaboratorium. Hierdie metode gebruik toestelle wat bekend staan as kalutrons, 'n samestelling van die standaard laboratoriummassaspektrometer en die siklotronmagneet. Die naam is afgelei van die woorde Kalifornië, universiteit en [[siklotron]].<ref name="Jones, pp. 117-119">{{harvnb|Jones|1985|pp=117–119}}.</ref> In die [[Elektromagnetisme|elektromagnetiese proses]] het 'n magnetiese veld gelaaide deeltjies afgeweer volgens massa.<ref>{{harvnb|Smyth|1945|pp=164–165}}.</ref> Die proses was nie wetenskaplik elegant of industrieel doeltreffend nie.<ref name="Fine & Remington, p. 684">{{harvnb|Fine|Remington|1972|p=684}}.</ref> In vergelyking met 'n gasdiffusie-aanleg of 'n kernreaktor, sal 'n elektromagnetiese skeidingsaanleg meer skaars materiaal verbruik, meer arbeidskrag benodig en meer kos om te bou. Die proses is nietemin goedgekeur omdat dit gebaseer is op bewese tegnologie en dus minder risiko's inhou. Boonop kan dit in fases gebou word en vinnig industriële kapasiteit bereik.<ref name="Jones, pp. 117-119" /> [[Lêer:Alpha 1 racetrack, Uranium 235 electromagnetic separation plant, Manhattan Project, Y-12 Oak Ridge.jpg|links|duimnael|Alpha I baan by  Y-12]] Marshall en Nichols het ontdek dat die elektromagnetiese isotoopskeidingproses 5 000 kort ton (4 500 ton) [[koper]] sou benodig, wat skaars was op daardie stadium. [[Silwer]] kon dit egter vervang in 'n verhouding van 11:10. Op 3 Augustus 1942 het Nichols met die minister van finansies, Daniel W. Bell, vergader en gevra vir die oordrag van 6 000 ton silwerstawe uit die West Point Bullion-bewaarplek. "Jongman", het Bell vir hom gesê, "jy dink miskien aan silwer in ton, maar die Tesourie sal altyd aan silwer in troois-onse dink!"<ref>{{harvnb|Nichols|1987|p=42}}.</ref> Uiteindelik is 14 700 kort ton (13 300 ton; 430 000 000 troois-onse) gebruik.<ref name="Jones, p. 133" /> Die silwerstawe van 1 000 troois-onse (31&nbsp;kg) is in silindriese biljette gegiet en na Phelps Dodge in Bayway, [[New Jersey]], geneem, waar dit in stroke van 15,9&nbsp;mm dik, 76&nbsp;cm breed en 12 meter lank verwerk is. Hierdie is deur Allis-Chalmers in Milwaukee, Wisconsin, op magnetiese spoele gewikkel. Na die oorlog is al die masjinerie afgebreek en skoongemaak, en die vloerplanke onder die masjinerie is opgeruk en verbrand om klein hoeveelhede silwer te herwin. Uiteindelik het slegs 'n geringe hoeveelheid van die silwer verlore gegaan.<ref name="Jones, p. 133">{{harvnb|Jones|1985|p=133}}.</ref><ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=153}}.</ref> Die laaste silwer is in Mei 1970 terugbesorg.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=67}}.</ref> Verantwoordelikheid vir die ontwerp en konstruksie van die elektromagnetiese skeidingsaanleg, wat Y-12 genoem word, is in Junie 1942 deur die S-1-komitee aan Stone & Webster toegewys. Die ontwerp vereis vyf eerste verwerkingseenhede, bekend as Alpha bane, en twee eenhede vir finale verwerking, bekend as Beta bane. In September 1943 het Groves die bou van nog vier bane, bekend as Alpha II, goedgekeur. Die bouwerk het in Februarie 1943 begin.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=126–132}}.</ref> [[Lêer:" The Calutron Girls" Y-12 Oak Ridge 1944 Large Format (32093954911) (2).jpg|duimnael|Die "''Calutron Girls''" was jong vroue wat kalutron-kontrolepanele op Y-12 gemonitor het. Gladys Owens, wat op die voorgrond sit, was nie bewus van waarby sy betrokke was nie, totdat sy hierdie foto 50 jaar later op 'n openbare toer deur die fasiliteit gesien het. Foto deur Ed Westcott.<ref>{{cite web|url=http://smithdray1.net/angeltowns/or/go.htm|title=The Calutron Girls|publisher=SmithDRay|access-date=22 Junie 2011}}</ref>]] Toe die aanleg in Oktober volgens skedule eksperimenteel in werking gestel word, het die vakuumtenks van 14 ton vanweë die krag van die magnete uit lyn gebly, en moes dit veiliger vasgeheg word. 'n Ernstiger probleem het ontstaan toe die magnetiese spoele begin kortsluit het. In Desember het Groves beveel dat 'n [[magneet]] oopgebreek moes word, en daar was handvol [[roes]] in die magneet. Groves het toe beveel dat die bane afgebreek en die magnete na die fabriek teruggestuur moes word. Daar is 'n beitsfabriek op die terrein opgerig om die pype en toebehore skoon te maak.<ref name="Fine & Remington, p. 684" /> Die tweede Alpha I was eers einde Januarie 1944 in werking, die eerste Beta en eerste en derde Alpha I het in Maart aanlyn gekom en die vierde Alpha I was in April in werking. Die vier Alpha II bane is tussen Julie en Oktober 1944 voltooi.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=138–139}}.</ref> Tennessee Eastman is gekontrakteer om Y-12 op die gewone koste plus vaste fooi-basis te bestuur, met 'n fooi van $ 22 500 per maand plus $ 7 500 per baan vir die eerste sewe bane en $ 4 000 per addisionele baan.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=140}}.</ref> Die kalutrons word aanvanklik deur wetenskaplikes van Berkeley bedryf om probleme uit te stryk en 'n redelike bedryfsnelheid te behaal. Hulle is toe oorgegee aan opgeleide Tennessee Eastman-operateurs wat slegs 'n hoërskoolopleiding gehad het. Nichols het eenheidsproduksiegegewens vergelyk en Lawrence daarop gewys dat die jong ''hillbilly'' meisies beter presteer as sy doktorsgraad werkers. Hulle het ingestem tot 'n produksiewedloop en Lawrence verloor, 'n morele hupstoot vir die Tennessee Eastman-werkers en toesighouers. Die meisies is "soos soldate opgelei om nie te redeneer nie", terwyl "die wetenskaplikes hulle nie kon weerhou van tydrowende ondersoek na die oorsaak van selfs geringe skommelinge in die meters nie."<ref>{{harvnb|Nichols|1987|p=131}}.</ref> Y-12 het die uraan-235-inhoud aanvanklik tussen 13% en 15% verryk en die eerste paar honderd gram hiervan in Maart 1944 na Los Alamos gestuur. Slegs 1 deel in 5.825 van die uraanvoer het as finale produk verskyn. Baie van die res is in die proses oor toerusting gemors. Moeilike herstelpogings het gehelp om die produksie teen 10% van die uraan-235 voer teen Januarie 1945 te verhoog. In Februarie het die Alpha-bane effens verrykte voer (1,4%) van die nuwe S-50 termiese diffusie-aanleg ontvang. Die volgende maand het dit verbeterde voer (5%) ontvang van die K-25 gasdiffusie-aanleg. Teen Augustus het K-25 uraan geproduseer wat voldoende verryk is om direk in die Beta-bane in te voer.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=143–148}}.</ref> ==== Gasdiffusie ==== Die belowendste, maar ook die uitdagendste metode vir isotoop skeiding, was gasdiffusie. Graham se wet bepaal dat die effusietempo van 'n gas omgekeerd eweredig is met die vierkantswortel van die molekulêre massa, dus in 'n boks wat 'n semi-deurlaatbare membraan en 'n mengsel van twee gasse bevat, sal die ligter molekules vinniger uit die houer beweeg as die swaarder molekules. Die gas wat die houer verlaat, is ietwat verryk deur die ligter molekules, terwyl die oorblywende gas ietwat meer uitgeput is. Die idee was dat sulke bokse in 'n kaskades van pompe en membrane gevorm kon word, met elke opeenvolgende stadium 'n effens meer verrykte mengsel voortbring. Navorsing na die proses is aan die Universiteit van Columbia uitgevoer deur 'n groep wat Harold Urey, Karl P. Cohen en John R. Dunning insluit.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=30–32, 96–98}}</ref> [[Lêer:K-25 aerial view.jpg|links|duimnael|Oak Ridge K-25 – aanleg]] In November 1942 het die Militêre Beleidskomitee die bou van 'n 600-fase gasdiffusie-aanleg goedgekeur.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=108}}.</ref> Op 14 Desember het M. W. Kellogg 'n aanbod aanvaar om die aanleg, met die kodenaam K-25, te bou. 'n Koste plus vaste fooi-kontrak is beding, wat uiteindelik $ 2,5 miljoen beloop. 'n Afsonderlike korporatiewe entiteit genaamd Kellex is vir die projek geskep, onder leiding van Percival C. Keith, een van Kellogg se vise-presidente.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=150–151}}.</ref> Die proses het geweldige tegniese probleme ondervind. Die baie korrosiewe gas uraanhexafluoried (UF6) moes gebruik word, aangesien geen plaasvervanger gevind kon word nie. Die motors en pompe moet vakuumdig wees en die grootste probleem was die ontwerp van die versperring, wat sterk, poreus en bestand teen korrosie deur uraanhexafluoried moes wees. Die beste keuse hiervoor blyk [[nikkel]] te wees. Edward Adler en Edward Norris het 'n gaasversperring van gegalvaniseerde nikkel geskep. 'n Loodsaanleg in ses fases is in Columbia gebou om die proses te toets, maar die Norris-Adler-prototiepe blyk te broos te wees. 'n Mededingende versperring is ontwikkel uit poeiernikkel deur Kellex, die Bell Telephone Laboratories en die Bakelite Corporation. In Januarie 1944 beveel Groves die Kellex-versperring in produksie gaan.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=154–157}}.</ref><ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=126–127}}.</ref> Die ontwerp van Kellex vir K-25 vereis 'n vierverdieping-0,80 km lange U-vormige struktuur wat 54 aangrensende geboue bevat. Dit is in nege afdelings verdeel. Hierbinne was selle van ses fases. Die selle kan onafhanklik of agtereenvolgens binne 'n afdeling bedryf word. Net so kan die gedeeltes afsonderlik of as deel van 'n enkele kaskade bedryf word. 'n Landopname-span het met die bouwerk begin deur die terrein van 2,0 km2 (500 hektaar) in Mei 1943 uit te merk. Die werk aan die hoofgebou het in Oktober 1943 begin, en die loodsaanleg in ses fases was op 17 April 1944 gereed vir gebruik. Groves het die boonste stadiums van die aanleg gekanselleer en Kellex gelas om eerder 'n syvoedingseenheid van 540 stadiums, wat bekend geword het as K-27, te ontwerp en te bou. Kellex het die laaste eenheid op 11 September 1945 aan die bedryfskontrakteur Union Carbide and Carbon oorgedra. Die totale koste, insluitend die K-27-aanleg wat ná die oorlog voltooi is, beloop $ 480 miljoen.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=158–165}}.</ref> Die produksie-aanleg is in Februarie 1945 in gebruik geneem, en namate kaskade na kaskade aanlyn gekom het, het die kwaliteit van die produk toegeneem. Teen April 1945 het K-25 'n verryking van 1,1% bereik en die produksie van die S-50 termiese diffusie-aanleg is as voer gebruik. Sommige produkte wat die volgende maand geproduseer is, is tot byna 7% verryk. In Augustus is die laaste van die 2 892 fases in gebruik geneem. K-25 en K-27 bereik hul volle potensiaal in die vroeë naoorlogse periode, toe hulle die ander produksie-aanlegte verbygegaan het en die prototipes word vir 'n nuwe generasie aanlegte.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=167–171}}.</ref> ==== Termiese diffusie ==== Die termiese diffusieproses was gebaseer op Sydney Chapman en David Enskog se teorie, wat verklaar het dat wanneer 'n gemengde gas deur 'n temperatuurgradiënt gaan, die swaarder geneig is om aan die koue punt te konsentreer en die ligter aan die warm punt. Aangesien warm gasse geneig is om te styg en koel stowwe neig om te daal, kan dit gebruik word as 'n middel vir isotope skeiding. Hierdie proses is die eerste keer in 1938 deur Klaus Clusius en Gerhard Dickel in Duitsland gedemonstreer.<ref>{{harvnb|Smyth|1945|pp=161–162}}.</ref> Dit is ontwikkel deur Amerikaanse vlootwetenskaplikes, maar was nie een van die verrykingstegnologieë wat aanvanklik gekies is vir gebruik in die Manhattan-projek nie. Dit was hoofsaaklik as gevolg van twyfel oor die tegniese uitvoerbaarheid daarvan, maar die interdiens-wedywering tussen die leër en die vloot het ook 'n rol gespeel.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=172}}.</ref> Die Naval Research Laboratory het die navorsing voortgesit onder leiding van Philip Abelson, maar daar was weinig kontak met die Manhattan-projek tot April 1944, toe kaptein William S. Parsons, die vlootoffisier wat verantwoordelik was vir die ontwikkeling van wapens in Los Alamos, Oppenheimer nuus gebring het oor die vooruitgang wat gemaak is in die Vloot se eksperimente met termiese diffusie. Oppenheimer het aan Groves geskryf en voorgestel dat die uitset van 'n termiese diffusie-aanleg in Y-12 gevoer kan word. Groves het 'n komitee saamgestel wat bestaan het uit Warren K. Lewis, Eger Murphree en Richard Tolman om die idee te ondersoek, en hulle het beraam dat 'n termiese verspreidingsaanleg van $ 3,5 miljoen 50 kilogram uraan per week tot byna 0,9% uraan-235 kon verryk. Groves het die konstruksie daarvan op 24 Junie 1944 goedgekeur.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=175–177}}.</ref> [[Lêer:S50plant.jpg|duimnael|Die S-50-aanleg is die donker gebou links bo agter die Oak Ridge-kragstasie (met rookstapels).]] Groves het die H. K. Ferguson Company van Cleveland, Ohio, gekontrakteer om die termiese diffusie-aanleg, wat as S-50 aangewys is, te bou. Groves se adviseurs, Karl Cohen en W. I. Thompson van Standard Oil,<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=170–172}}.</ref> het beraam dat dit ses maande sou duur om te bou. Groves het Ferguson net vier gegee. Planne vereis dat 15&nbsp;m hoë diffusiekolomme gerangskik in 21 rakke aangebring moet word. Binne elke kolom was drie konsentriese buise. Stoom, verkry uit die nabygeleë K-25-kragstasie teen 'n druk van 690 kPa en 'n temperatuur van 285 °C, het afwaarts gevloei deur die binneste 32 mm-nikkelpyp, terwyl water teen 68 ° C deur die buitenste ysterpyp opwaarts gevloei het. Die uraanhexafluoried het in die middelste koperpyp gevloei en isotoop-skeiding van die uraan het tussen die nikkel- en koperpype plaasgevind.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=178–179}}.</ref> Die werk het op 9 Julie 1944 begin, en die S-50 het in September gedeeltelik begin werk. Ferguson het die aanleg bedryf deur 'n filiaal bekend as Fercleve. Die aanleg het in Oktober net 4,8&nbsp;kg (0,852% uraan-235) geproduseer. Lekkasies het die volgende paar maande die produksie beperk en gedwing om stil te staan, maar in Junie 1945 het dit 5 770&nbsp;kg opgelewer.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=180–183}}.</ref> Teen Maart 1945 was al 21 produksierakke in gebruik. Aanvanklik is die produksie van S-50 in Y-12 gevoer, maar vanaf Maart 1945 is al drie verrykingprosesse in serie uitgevoer. S-50 het die eerste fase geword, wat van 0,71% tot 0,89% verryk het. Hierdie materiaal is in die gasvormige diffusieproses in die K-25-aanleg gevoer, wat 'n produk vervaardig het wat tot ongeveer 23% verryk is. Dit is op sy beurt gevoer in Y-12,<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=300–302}}.</ref> wat dit opgestoot het tot ongeveer 89%, voldoende vir kernwapens.<ref name="Hansen, p. 112">{{harvnb|Hansen|1995b|p=V-112}}.</ref> == Totale produksie van U-235 == Ongeveer 50 kilogram uraan wat tot 89% uraan-235 verryk is, is teen Julie 1945 aan Los Alamos gelewer.<ref name="Hansen, p. 112" /> Die hele 50&nbsp;kg is saam met ongeveer 50% verrykte materiaal (dus gemiddeld ongeveer 85% verryk), is in [[Little Boy]] gebruik.<ref name="Hansen, p. 112" /> == Plutonium == Die tweede ontwikkelingslyn wat deur die Manhattan-projek nagestreef is, het die splytsbare element [[plutonium]] gebruik. Alhoewel daar klein hoeveelhede plutonium in die natuur bestaan, is die beste manier om groot hoeveelhede van die element te verkry in 'n kernreaktor, waarin natuurlike uraan deur neutrone gebombardeer word. Die uraan-238 word oorgedra in uraan-239, wat vinnig verval, eers in neptunium-239 en daarna in plutonium-239.<ref name="Smyth, pp. 130-132" /> Slegs 'n klein hoeveelheid van die uraan-238 sal getransformeer word, dus moet die plutonium chemies van die oorblywende uraan, van enige aanvanklike onsuiwerhede en van ander splytingsprodukte geskei word.<ref name="Smyth, pp. 130-132">{{harvnb|Smyth|1945|pp=130–132}}.</ref> === X-10 Grafietreaktor === [[Lêer:X10 Reactor Face.jpg|duimnael|Werkers laai uraansilinders in die X-10 grafietreaktor.]] In Maart 1943 begin DuPont met die bou van 'n plutonium-aanleg op 'n terrein van 0,5 hektaar (0,5 km2) by Oak Ridge. Bedoel as 'n loodsaanleg vir die groter produksie fasiliteite by Hanford, het dit 'n lugverkoelde X-10 grafietreaktor, 'n chemiese skeidingsaanleg en ondersteuningsfasiliteite ingesluit. Aangesien die daaropvolgende besluit geneem is om 'n waterverkoelde reaktore in Hanford te bou, was slegs die skeidingsaanleg vir chemiese middels as 'n ware loodsaanleg gebruik.<ref name="Jones, pp. 204-206">{{harvnb|Jones|1985|pp=204–206}}.</ref> Die X-10 grafietreaktor het bestaan uit 'n groot blok [[grafiet]], 7,3&nbsp;m lank aan elke kant, met 'n gewig van ongeveer 1500 kort ton (1400 ton), omring deur 'n 2,1&nbsp;m hoë digtheids[[beton]] as 'n bestralingskerm.<ref name="Jones, pp. 204-206" /> Die grootste probleme is ondervind met die uraansilinders wat deur Mallinckrodt en Metal Hydrides vervaardig is. Dit moes op die een of ander manier in [[aluminium]] bedek word om [[korrosie]] te vermy en die ontsnap van fissiemateriaal in die verkoelingstelsel te verhoed. Die Grasselli Chemical Company het probeer om 'n warm dompelproses te ontwikkel sonder sukses. Intussen het Alcoa probeer om dit met metaal omhulsels te bedek. 'n Nuwe proses vir vloeistoflose sweiswerk is ontwikkel en 97% van die omhulsels het 'n standaard [[vakuum]]toets geslaag, maar hoë temperatuurtoetse het 'n mislukkingskoers van meer as 50% aangedui. Nietemin het die produksie in Junie 1943 begin. Die Metallurgiese Laboratorium het uiteindelik 'n verbeterde sweistegniek ontwikkel met behulp van General Electric, wat in Oktober 1943 by die produksieproses ingesluit is.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=208–210}}.</ref> Bygewoon deur Fermi en Compton, het die X-10 grafietreaktor op 4 November 1943 krities geraak met ongeveer 30 kort ton (27 t) uraan. 'n Week later is die voorraad verhoog tot 36 kort ton (33 ton), wat die [[kragopwekking]] verhoog tot 500 kW, en teen die einde van die maand is die eerste 500 mg plutonium geskep.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=211}}.</ref> Wysigings met verloop van tyd het die krag in Julie 1944 tot 4 000 kW verhoog. X-10 het tot Januarie 1945 as produksie-aanleg bedryf, toe dit vir navorsingsaktiwiteite oorgedra is.<ref name="Jones 1985 209">{{harvnb|Jones|1985|p=209}}.</ref> === Hanford-reaktore === Alhoewel 'n lugverkoelde ontwerp vir die reaktor by Oak Ridge gekies is om vinnige konstruksie te vergemaklik, is dit besef dat dit onprakties sou wees vir die veel groter produksiereaktore. Aanvanklike ontwerpe deur die Metallurgical Laboratory en DuPont het [[helium]] gebruik om af te koel voordat hulle vasgestel het dat 'n waterverkoelde reaktor eenvoudiger, goedkoper en vinniger sou bou.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=78–82}}.</ref> Die ontwerp het eers op 4 Oktober 1943 beskikbaar geword; intussen het Matthias hom daarop toegespits om die Hanford-terrein te verbeter deur akkommodasie op te rig, die paaie te verbeter, 'n spoorwegskakelaarpunt te bou en die elektrisiteits-, water- en telefoonlyne op te gradeer. Net soos by Oak Ridge, was die moeilikste probleem die omhulsels van die uraansilinders, wat in Hanford in Maart 1944 ondervind is. Hulle is skoongemaak in chemikalieë om vuilheid en onsuiwerhede te verwyder, gedoop in gesmelte [[brons]], [[tin]] en [[aluminium]]-silikonallooi, toegemaak met behulp van hidrouliese perse, en dan bedek met behulp van boogsweis in 'n [[argon]]atmosfeer. Uiteindelik is hulle aan 'n reeks toetse onderwerp om gate of foutiewe sweislasse op te spoor. Teleurstellend het die meeste omhulselbrandstof aanvanklik nie die toetse geslaag nie, wat gelei het tot 'n opbrengs van slegs 'n handvol omhulselbrandstof per dag. Maar daar is bestendige vordering gemaak en teen Junie 1944 het die produksie toegeneem tot op die punt dat dit blyk dat daar genoeg omhulselbrandstof beskikbaar sou wees om Reaktor B in Augustus 1944 volgens skedule te begin.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=222–226}}.</ref> [[Lêer:Hanford B-Reactor Area 1944.jpg|duimnael|Lugfoto van Hanford B-reaktor-gebied, Junie 1944]] Daar is op 10 Oktober 1943 begin met werk op die reaktor B, die eerste van ses beplande 250 MW-reaktore.<ref>{{harvnb|Thayer|1996|p=139}}.</ref> Die reaktorkomplekse het letters A tot F gekry, met B-, D- en F-terreine wat gekies is om eerste te ontwikkel, omdat dit die afstand tussen die reaktore sou maksimaliseer het. Dit was die enigste wat tydens die Manhattan-projek gebou is.<ref>{{harvnb|Hanford Cultural and Historic Resources Program|2002|p=1.16}}</ref> Sowat 390 kort ton (350 ton) staal, 13 300 kubieke meter beton, 50 000 betonblokke en 71 000 betonstene is gebruik om die gebou van 37 meter hoog te bou. Die bou van die reaktor self is in Februarie 1944 begin.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=216–217}}.</ref> Dopgehou deur Compton, Matthias, DuPont se Crawford Greenewalt, [[Leona Woods]] en Fermi, wat die eerste uraansilinder ingevoer het, is die reaktor begin laai op 13 September 1944. Gedurende die volgende paar dae is 838 buise gelaai en die reaktor het krities geraak. Kort ná middernag op 27 September het die operateurs die beheerstawe begin onttrek om die produksie te begin. Eers het alles goed voorgekom, maar omstreeks 03:00 het die kragvlak begin daal en teen 06:30 het die reaktor heeltemal afgeskakel. Die koelwater is ondersoek om te sien of daar lekkasie of besoedeling is. Die volgende dag het die reaktor weer begin, net om weer afgeskakel te word.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=304–307}}.</ref><ref name="Jones, pp. 220-223">{{harvnb|Jones|1985|pp=220–223}}.</ref> Fermi het Chien-Shiung Wu gekontak, wat die oorsaak van die probleem geïdentifiseer het as neutronvergiftiging deur xenon-135, wat 'n [[halfleeftyd]] van 9,2 uur het.<ref>{{harvnb|Howes|Herzenberg|1999|p=45}}.</ref> Fermi, Woods, Donald J. Hughes en John Archibald Wheeler bereken toe die kerndeursnit van xenon-135, wat 30 000 keer die uraan blyk te wees.<ref>{{harvnb|Libby|1979|pp=182–183}}.</ref> Die DuPont-ingenieur George Graves het afgewyk van die oorspronklike ontwerp van die Metallurgiese Laboratorium waarin die reaktor 1 500 buise in 'n sirkel gerangskik het, en nog 504 buise bygevoeg om die hoeke in te vul. Die wetenskaplikes het oorspronklik dit as 'n vermorsing van tyd en geld beskou, maar Fermi besef dat die reaktor deur al 2 004 buise te laai, die vereiste energievlak kon bereik en plutonium doeltreffend kon vervaardig.<ref>{{harvnb|Thayer|1996|p=10}}.</ref> Reaktor D is op 17 Desember 1944 begin en reaktor F op 25 Februarie 1945.<ref name="Thayer 1996 141">{{harvnb|Thayer|1996|p=141}}.</ref> === Skeidingsproses === [[Lêer:Hanford Engineer Works.png|links|duimnael|Kaart van die Hanford-terrein. Spoorweë flank die aanlegte na die noorde en suide. Reaktore is die drie noordelikste rooi blokkies, langs die Columbia-rivier. Die skeidingsaanlegte is die onderste twee rooi vierkante van die groepering suid van die reaktore. Die onderste rooi vierkant is die 300-gebied.]] Intussen het die chemici die probleem oorweeg oor hoe plutonium van uraan geskei kan word as die chemiese eienskappe daarvan nie bekend was nie. Met die klein hoeveelhede plutonium wat in 1942 by die Metallurgiese Laboratorium beskikbaar was, het 'n span onder Charles M. Cooper 'n [[lantaan]]fluoriedproses ontwikkel vir die skeiding van uraan en plutonium, wat gekies is vir die loodskeidingsaanleg. 'n Tweede skeidingsproses, die bismutfosfaatproses, is daarna ontwikkel deur Seaborg en Stanly G. Thomson.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=184–185}}.</ref> Hierdie proses het gewerk deur plutonium tussen sy +4- en +6-[[oksidasietoestand]]e te skuif in 'n oplossings van bismutfosfaat. In die eersgenoemde proses het die plutonium 'n neerslag gevorm; in laasgenoemde het dit in oplossing gebly en die ander produkte het die neerslag gevorm.<ref>{{harvnb|Hanford Cultural and Historic Resources Program |2002|pp=2-4.15–2-4.18<!-- "2" is the chapter, and each page of chapter 2 has a number. In this case the pages run from 2–4.15 to 2–4.18 -->}}</ref> Greenewalt het die bismutfosfaatproses verkies weens die [[korrosie]]we aard van lantaanfluoried, en dit is gekies vir die Hanford-skeidingsaanlegte.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=204–205}}.</ref> Nadat X-10 plutonium begin vervaardig het, is die loodskeidingsaanleg op die proef gestel. Die eerste besending is tot 40% verryking verwerk, maar gedurende die volgende paar maande is dit verhoog tot 90%.<ref name="Jones 1985 209" /> In Hanford is die installasies in die 300-gebied aanvanklik vooropgestel. Dit bevat geboue om materiale te toets, uraan voor te berei en die montering van instrumente vir [[kalibrasie]]. In een van die geboue was die omhulsel apparatuur vir die uraansilinders, terwyl die ander 'n klein toetsreaktor bevat. Ondanks die hoë prioriteit wat daaraan toegeken is, het die werk aan die 300-gebied agter geraak as gevolg van die unieke en ingewikkelde aard van die 300-fasiliteite en die tekort aan arbeid en materiaal in die oorlogstyd.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=214–216}}.</ref> Vroeë planne vereis dat die bou van twee skeidingsaanlegte in elk van die gebiede wat bekend staan as 200-Wes en 200-Oos. Dit is vervolgens verminder tot twee, die T- en U-aanlegte in 200-Wes en een, die B-aanleg, in 200-Oos.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=212}}.</ref> Elke skeidingsaanleg het bestaan uit vier geboue: 'n prosesselgebou of ''canyon'' (bekend as 221), 'n konsentrasiegebou (224), 'n suiweringsgebou (231) en 'n loods (213). Die prosesselgebou was elk 240 meter lank en 20 meter breed. Elkeen het bestaan uit veertig selle van 17,7 x 13 x 20 voet (5,4 by 4,0 by 6,1&nbsp;m).<ref>{{harvnb|Thayer|1996|p=11}}.</ref> Die werk het op 221-T en 221-U in Januarie 1944 begin, met eersgenoemde voltooi in September en laasgenoemde in Desember. Die gebou van 221-B het in Maart 1945 gevolg. Vanweë die hoë radioaktiwiteitsvlakke moes alle werk in die skeidingsaanlegte deur afstandbeheer met 'n geslote kringtelevisie gedoen word, iets wat in 1943 ongehoord was. Onderhoud was van 'n oorhoofse hyskraan en spesiaal ontwerpte gereedskap gedoen. Die 224 geboue was kleiner omdat hulle minder materiaal gehad het om te verwerk, en dit was minder [[radioaktief]]. Die geboue 224-T en 224-U is op 8 Oktober 1944 voltooi en 224-B volg op 10 Februarie 1945. Die suiweringsmetodes wat uiteindelik in 231-W gebruik is, was nog onbekend toe die bouwerk op 8 April 1944 begin is, maar die aanleg was voltooi en die metodes is teen die einde van die jaar gekies.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=219–222}}.</ref> Op 5 Februarie 1945 het Matthias die eerste aflewering van 80&nbsp;g 95% verrykte suiwer plutoniumnitraat aan 'n koerier van Los Alamos in [[Los Angeles]] afgelewer.<ref name="Thayer 1996 141" /> === Wapenontwerp === [[Lêer:Thin Man plutonium gun bomb casings.jpg|duimnael|'n Ry van ''Thin Man''-omhulsels. [[Pampoenbom|''Fat Man'']]-omhulsels is in die agtergrond sigbaar.]] In 1943 is ontwikkelingspogings gerig op 'n kanonloopontwerp-tipe splitsingswapen met plutonium genaamd ''Thin Man''. Aanvanklike navorsing oor die eienskappe van plutonium is gedoen met behulp van siklotron-gegenereerde plutonium-239, wat uiters suiwer was, maar slegs in baie klein hoeveelhede geskep kon word. Los Alamos het in April 1944 die eerste monster plutonium van die Clinton X-10-reaktor ontvang en binne enkele dae het Emilio Segrè 'n probleem ontdek: die reaktorgemaakte plutonium het 'n hoër konsentrasie plutonium-240 gehad, wat tot vyf keer die spontane splitsing tot gevolg gehad het as die tempo van siklotronplutonium.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=226–229}}</ref> Seaborg het in Maart 1943 korrek voorspel dat sommige van die plutonium-239 'n [[neutron]] sou absorbeer en plutonium-240 sou word.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=226–229}}</ref> Dit het die reaktor plutonium nie geskik gemaak vir gebruik in 'n kanonloopontwerpbom nie. Die plutonium-240 sou die kettingreaksie te vinnig begin, wat 'n te vroeë ontsteking sou veroorsaak waarin genoeg energie vrystel word om die kritieke massa sodanig te versprei dat slegs 'n minimale hoeveelheid plutonium krities word ('n sisser). 'n Vinniger kanonloopontwerp is voorgestel, maar dit was as onprakties gereken. Die moontlikheid om die isotope te skei is oorweeg en afgekeur, aangesien plutonium-240 selfs moeiliker is om van plutonium-239 te skei as uraan-235 van uraan-238.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=242–244}}</ref> [[Lêer:Fat Man design model.png|links|duimnael|'n Inploffingtipe kernwapen]] Die werk aan 'n alternatiewe metode van bomontwerp, bekend as inploffing, is vroeër onder leiding van die fisikus Seth Neddermeyer begin. Inploffing het [[plofstof]] gebruik om 'n subkritiese sfeer van skeibare materiaal in 'n kleiner en digter vorm onder geweldige druk te stel. Wanneer die splitsingsatome nader aan mekaar gepak word, neem die snelheid van neutronopvangs toe en word dit 'n kritieke massa. Die metaal hoef slegs 'n baie kort afstand te beweeg, dus word die kritieke massa in baie minder tyd geaktiveer as wat dit met die kanonloopmetode sou gedoen word.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=312–313}}.</ref> Neddermeyer se ondersoeke na inploffing in 1943 en vroeë 1944 het belofte getoon, maar ook duidelik gemaak dat die probleem vanuit 'n teoretiese en ingenieursoogpunt baie moeiliker sou wees as die kanonloopontwerp.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=129–130}}</ref> In September 1943 het [[John von Neumann]], wat ervaring gehad het met gevormde ladings wat in pantser-deurdringende rondtes gebruik word, aangevoer dat inploffing nie net die gevaar van vroeë ontsteking en 'n sisser-reaksie sou verminder nie, maar dat die gesplete materiaal meer doeltreffend gebruik sou word.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=246}}.</ref> Hy het voorgestel om 'n sferiese konfigurasie te gebruik in plaas van die silindriese vorm waarmee Neddermeyer gewerk het.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=130–131}}</ref> Teen Julie 1944 het Oppenheimer tot die gevolgtrekking gekom dat plutonium nie in 'n kanonloopontwerp gebruik kan word nie, en het hy gefokus op inploffing. Die versnelde werk op 'n inploffingsontwerp, met die kodenaam ''Fat Man'', het in Augustus 1944 begin toe Oppenheimer 'n omvattende herorganisasie van die Los Alamos-laboratorium in werking gestel het om op inploffing te fokus.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=245–248}}</ref> Twee nuwe groepe is in Los Alamos geskep om die inploffingswapen te ontwikkel, die Afdeling X (vir plofstowwe) onder leiding van die plofstofkenner George Kistiakowsky en Afdeling G (vir ''gadget'') onder Robert Bacher.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=311}}.</ref><ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|p=245}}</ref> Die nuwe ontwerp wat von Neumann en Afdeling T (vir teorie), veral Rudolf Peierls, ontwerp het, gebruik plofbare lense om die ontploffing in 'n sferiese vorm te fokus deur 'n kombinasie van beide stadige en vinnige hoë plofstof te gebruik.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|p=294-296}}</ref> Die ontwerp van lense wat met die regte vorm en snelheid ontplof het, blyk stadig, moeilik en frustrerend te wees.<ref name="Hoddeson et al, pp. 294-296">{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=294–296}}</ref> Verskeie plofstowwe is getoets voordat daar op samestelling B as die vinnige plofstof en baratol as die stadige plofstof besluit is.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|p=299}}</ref> Die finale ontwerp lyk soos 'n sokkerbal met 20 seshoekige en 12 vyfhoekige lense, wat elk ongeveer 36&nbsp;kg weeg. Om die ontploffing net reg te kry, was vinnige, betroubare en veilige elektriese ontstekers nodig, waarvan daar twee vir elke lens vir betroubaarheid was.<ref name="Hansen. p. V-123" /> Daar is dus besluit om ontploffendedraad-ontstekers te gebruik, 'n nuwe uitvinding wat in Los Alamos ontwikkel is deur 'n groep onder leiding van Luis Alvarez. 'n Kontrak vir die vervaardiging daarvan is aan [[Raytheon]] gegee.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=301–307}}</ref> Om die voorkoms van konvergerende skokgolwe te bestudeer, het Robert Serber die RaLa-eksperiment bedink, wat die kortstondige radio-isotoop [[Lantaan]]-140 gebruik, 'n kragtige bron van [[gammastraling]]. Die gammastraalbron is in die middel van 'n metaalsfeer geplaas, omring deur die plofbare lense, wat weer in 'n ionisasiekamer was. Hierdeur kon [[x-strale]] van die inploffing geneem word. Die lense is hoofsaaklik ontwerp met behulp van hierdie reeks toetse.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=148–154}}</ref> In sy geskiedenis van die Los Alamos-projek skryf David Hawkins: "RaLa het die belangrikste enkele eksperiment geword wat die finale bomontwerp beïnvloed".<ref>{{harvnb|Hawkins|Truslow|Smith|1961|p=203}}.</ref> Binne die plofstof was 'n 110&nbsp;mm dik aluminiumstooter, wat 'n gladde oorgang van die plofstof met 'n relatiewe lae digtheid na die volgende laag bied, die 76&nbsp;mm dik omhulsel van natuurlike uraan. Die belangrikste taak was om die kritieke massa so lank as moontlik bymekaar te hou, maar dit sou ook neutrone terug in die kern reflekteer. Sommige dele daarvan kan ook splyt. Om vroeë detonasie deur 'n eksterne neutron te voorkom, is die omhulsel in 'n dun laag [[Boor (element)|boor]] bedek.<ref name="Hansen. p. V-123" /> 'n Polonium-berillium-gemoduleerde neutroninisieerder, bekend as 'n "kastaiing" omdat sy vorm soos 'n [[seekastaiing]] lyk,<ref>{{harvnb|Hansen|1995a|p=I-298}}.</ref> is ontwikkel om die kettingreaksie op presies die regte oomblik te begin.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=235}}.</ref> Hierdie werk met die chemie en metallurgie van radioaktiewe [[polonium]] is gelei deur Charles Allen Thomas van die Monsanto maatskappy en het bekend geword as die Dayton Project.<ref>{{harvnb|Gilbert|1969|pp=3–4}}.</ref> Toetsing het tot 500 curies per maand polonium benodig, wat Monsanto kon lewer.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=308–310}}</ref> Die hele samestelling was in 'n duralumin-bomomhulsel om dit teen koeëls en lugafweer te beskerm.<ref name="Hansen. p. V-123">{{harvnb|Hansen|1995b|p=V-123}}.</ref> [[Lêer:Remote handling of a kilocurie source of radiolanthanum.jpg|duimnael|Afstandhantering van 'n kilocurie-bron van radiolantaan vir 'n RaLa-eksperiment in Los Alamos.]] Die uiteindelike taak van die metallurge was om vas te stel hoe plutonium in 'n [[sfeer]] geplaas kan word. Die probleme het duidelik geword toe pogings om die digtheid van plutonium te meet, teenstrydige resultate opgelewer het. Aanvanklik is geglo dat besoedeling die oorsaak was, maar gou is vasgestel dat daar meervoudige allotrope van plutonium was.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=244–245}}.</ref> Die brose α-fase wat by kamertemperatuur bestaan, verander in die plastiese β-fase by hoër temperature. Die aandag is toe verskuif na die selfs meer smeebare δ-fase wat normaalweg in die 300 ° C tot 450 ° C reeks bestaan. Daar is gevind dat dit stabiel was by kamertemperatuur as dit met [[aluminium]] gelegeer is, maar aluminium gee neutrone uit wanneer dit met [[alfadeeltjie]]s gebombardeer word, wat die probleem voor die ontsteking sal vererger. Die metallurge het toe 'n plutonium-[[gallium]]-[[legering]] probeer wat die δ-fase stabiliseer en warm gepers kan word in die gewenste sferiese vorm. Aangesien gevind is dat plutonium maklik korrodeer, is die bol met [[nikkel]] bedek.<ref>{{harvnb|Baker|Hecker|Harbur|1983|pp=144–145}}</ref> Die werk was gevaarlik. Aan die einde van die oorlog moes die helfte van die ervare chemici en metallurge met plutonium van die werk verwyder word toe onaanvaarbare hoë vlakke van die element in hul [[urine]] voorgekom het.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|p=288}}</ref> 'n Geringe brand in Los Alamos in Januarie 1945 het die vrees laat ontstaan dat 'n brand in die plutoniumlaboratorium die hele stad kon besoedel, en Groves het die bou van 'n nuwe fasiliteit vir plutoniumchemie en metallurgie, wat bekend geword het as die DP-terrein, goedgekeur.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|p=290}}</ref> Die hemisfere vir die eerste plutoniumput (of kern) is geproduseer en afgelewer op 2 Julie 1945. Nog 23 hemisfere het op 23 Julie gevolg en is drie dae later afgelewer.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=330–331}}</ref> === Trinity === ''Hoofartikel:'' [[Trinity-kernwapentoets]] Vanweë die ingewikkeldheid van 'n wapen van die inploffingtipe is daar besluit dat 'n aanvanklike toets, ten spyte van die vermorsing van splytingsmateriaal, nodig sou wees. Groves het die toets goedgekeur, onderhewig daaraan dat die [[radioaktiewe]] materiaal herwin word. Daar is dus aandag aan 'n beheerde sissel gegee, maar Oppenheimer het eerder gekies vir 'n volskaalse kerntoets, met die kodenaam ''Trinity''.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=465}}.</ref> [[Lêer:Trinity device readied.jpg|links|duimnael|Die ''gadget'' word na die bo-punt van die toring gehys vir die finale aanmekaarsit. ]] In Maart 1944 is die beplanning vir die toets toegewys aan Kenneth Bainbridge, 'n professor in [[fisika]] aan [[Harvard-universiteit]], wat onder Kistiakowsky werk. Bainbridge het die bomterrein naby die Alamogordo Leër vliegveld as die plek vir die toets gekies.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=318–319}}.</ref> Bainbridge het saam met kaptein Samuel P. Davalos gewerk aan die bou van die Trinity-basis kampfasiliteite, wat barakke, pakhuise, werkswinkels, 'n plofstofsmagasyn en 'n winkel ingesluit het.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=478–481}}.</ref> Groves het nie na die vooruitsig uitgesien om aan 'n Senaatskomitee die verlies van 'n miljard dollar se plutonium te verduidelik nie. Daarom is 'n silindriese opbergvat met die kodenaam ''Jumbo'' gebou om die radioaktiewe materiaal te herwin in geval van 'n mislukking. Die oppervlakte was 7,6&nbsp;m lank en 3,7&nbsp;m breed en is deur Babcock & Wilcox in Barberton, [[Ohio]], met 214 kort ton (194 ton) yster en staal vervaardig. Dit is in 'n spesiale spoorwegwa na 'n sylyn in Pope, [[Nieu-Mexiko]], gebring, en is die laaste 40 kilometer na die toetsterrein vervoer op 'n sleepwa wat deur twee trekkers getrek is.<ref>̺{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=174–175}}</ref> Met die aankoms was die vertroue in die inploffingsmetode egter hoog genoeg, en die beskikbaarheid van plutonium was voldoende dat Oppenheimer besluit het om dit nie te gebruik nie. In plaas daarvan is dit bo-op 'n staaltoring 730 meter van die wapen geplaas as 'n basiese aanduiding van hoe kragtig die ontploffing sou wees. Uiteindelik oorleef ''Jumbo'', alhoewel die toring nie het nie, en voeg dit by die mening dat ''Jumbo'' suksesvol 'n sisselontploffing sou kon oorleef het.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=365–367}}</ref><ref name="Jones, p. 512">{{harvnb|Jones|1985|p=512}}.</ref> 'n Voor-toetsontploffing is op 7 Mei 1945 uitgevoer om die instrumente te kalibreer. 'n Houttoetsplatform is 800 meter (730&nbsp;m) vanaf die ontploffingspunt opgerig en met [[TNT-ekwivalent|100 kort ton]] (91 ton) TNT gepak met kernsplytingsprodukte in die vorm van 'n bestraalde uraanlak uit Hanford, wat opgelos en in buise gegiet is. Hierdie ontploffing is waargeneem deur Oppenheimer en Groves se nuwe adjunkbevelvoerder, generaal-brigadier Thomas Farrell. Die voortoets het [[data]] opgelewer wat noodsaaklik was vir die Trinity-toets.<ref name="Jones, p. 512" /><ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=360–362}}</ref> Vir die werklike toets is die wapen, met die bynaam "''the gadget''", bo-op 'n staaltoring van 30 meter gehys, aangesien ontploffing op daardie hoogte 'n beter aanduiding sou gee van hoe die wapen sou funksioneer as dit van 'n [[bomwerper]] laat val word. Ontploffing in die lug het die energie wat direk op die teiken toegedien is, gemaksimeer en minder kernuitval veroorsaak. Die apparaat is op 13 Julie onder toesig van Norris Bradbury in die nabygeleë McDonald-plaashuis gemonteer, en die volgende dag versigtig teen die toring opgetrek.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=367–370}}</ref> Waarnemers was onder meer Bush, Chadwick, Conant, Farrell, Fermi, Groves, Lawrence, Oppenheimer en Tolman. Om 05:30 op [[16 Julie]] [[1945]] ontplof die bom met 'n energie-ekwivalent van ongeveer 20 kiloton TNT, wat 'n krater van Trinitiet (radio-aktiewe glas) in die woestyn van 76 meter breed laat. Die skokgolf is meer as 160&nbsp;km ver gevoel, en die sampioenwolk het 12,1&nbsp;km hoog bereik. Dit is so ver as [[El Paso]], [[Texas]], gehoor, en Groves het 'n dekkingstorie oor 'n ontploffing van ammunisie in Alamogordo lughawe uitgereik.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=372–374}}</ref><ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=514–517}}.</ref> [[Lêer:Trinity Detonation T&B.jpg|duimnael|Die Trinity-toets van die Manhattan-projek was die eerste ontploffing van 'n kernwapen.]] Oppenheimer het later beweer dat hy, terwyl hy die ontploffing aanskou het, aan 'n vers uit die [[Hindoeïsme|Hindoeïstiese]] heilige boek, die ''[[Bhagavad Gita]]'' gedink het. (XI,12): {{verse translation|italicsoff=true|lang=sa |कालोऽस्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धो लोकान्समाहर्तुमिह प्रवृत्तः। ऋतेऽपि त्वां न भविष्यन्ति सर्वे येऽवस्थिताः प्रत्यनीकेषु योधाः॥११- ३२॥ | As die straling van 'n duisend sonne gelyktydig in die lug sou opbreek, sou dit wees soos die prag van die magtige een &nbsp;...{{sfn|Jungk|1958|p=201}}<ref>{{cite web |url=http://www.asitis.com/11/12.html |title=Bhagavad Gita As It Is, 11: The Universal Form, Text 12 |access-date=19 Julie 2013 |publisher=A.C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada}}</ref>}} Jare later sou hy verduidelik dat daar op daardie stadium ook 'n ander vers in sy kop gekom het: "Ons het geweet dat die wêreld nie dieselfde sou wees nie. 'n Paar mense het gelag, 'n paar mense het gehuil. Die meeste mense het geswyg. Ek het die reël uit die Hindoe-skrif, die ''Bhagavad Gita'', onthou; [[Vishnu]] probeer die prins oorreed dat hy sy plig moet doen en om hom te beïndruk, neem hy sy veelarmige vorm aan en sê: 'Nou het ek die dood geword, die vernietiger van wêrelde.' Ek veronderstel dat ons almal dit op die een of ander manier gedink het."<ref name="The Decision to Drop the Bomb">{{cite web |url= http://www.atomicarchive.com/Movies/Movie8.shtml |title=J. Robert Oppenheimer on the Trinity test (1965) |access-date=23 Mei 2008 |publisher=Atomic Archive}}</ref> == Personeel == In Junie 1944 het sowat 129 000 werkers as deel van die Manhattan-projek gewerk, van wie 84 500 konstruksiewerkers was, 40 500 fabrieksoperateurs en 1 800 militêre personeel. Namate konstruksie-aktiwiteite afgeneem het, het die arbeidsmag 'n jaar later afgeneem tot 100 000, maar die aantal militêre personeel het toegeneem tot 5 600. Die verkryging van die vereiste aantal werknemers, veral hoogs geskoolde werkers, in kompetisie met ander belangrike oorlogsprogramme was baie moeilik.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=344}}.</ref> In 1943 het Groves 'n spesiale tydelike prioriteit vir arbeid van die Oorlogmannekragkommisie gekry. In Maart 1944 het die Oorlogproduksieraad en die Oorlogmannekragkommisie die hoogste prioriteit aan die projek toegeken.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=353}}.</ref> [[Lêer:Leslie Groves at Oak Ridge.jpg|duimnael|Generaal-majoor Leslie R. Groves, Jr., praat in Augustus 1945 met die dienspersoneel in Oak Ridge Tennessee.]] Tolman en Conant, in hul rol as wetenskaplike adviseurs van die projek, het 'n lys van wetenskaplike kandidate opgestel en beoordeel deur wetenskaplikes wat reeds aan die projek gewerk het. Groves stuur daarna 'n persoonlike brief aan die hoof van hul universiteit of maatskappy om te vra dat hulle vrygestel moet word vir noodsaaklike oorlogswerk.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=349–350}}.</ref> Aan die Universiteit van Wisconsin – Madison het [[Stanislaw Ulam]] een van sy studente, Joan Hinton, vroegtydig 'n eksamen afgelê, sodat sy kon vertrek om oorlogswerk te doen. 'n Paar weke later ontvang Ulam 'n brief van Hans Bethe waarin hy uitgenooi word om by die projek aan te sluit.<ref>{{harvnb|Ulam|1976|pp=143–144}}.</ref> Conant het Kistiakowsky persoonlik oorreed om by die projek aan te sluit.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=350}}.</ref> Een bron van bekwame personeel was die leër self, veral die spesialis-opleidingsprogram vir die leër. In 1943 het die MED die Special Engineer Detachment (SED) tot stand gebring, met 'n gemagtigde mannekrag van 675. Tegnici en geskoolde werkers wat vir die leër gewerf is, is aan die SED toegewys. 'n Ander bron was die Women's Army Corps (WAC). Die WAC's was aanvanklik bedoel vir klerklike take wat geklassifiseerde materiaal hanteer, en ook vir tegniese en wetenskaplike take.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=358}}.</ref> Op 1 Februarie 1945 is alle militêre personeel wat aan die MED toegewys was, insluitend alle SED-afdelings, toegewys aan die 9812ste Tegniese Dienseenheid, behalwe in Los Alamos, waar ander militêre personeel as SED, insluitend die WAC's en Militêre Polisie, aan die 4817ste Diensbeveleenheid toegewys is.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=361}}.</ref> 'n Medeprofessor in radiologie aan die Universiteit van Rochester School of Medicine, Stafford L. Warren, is aangestel as kolonel in die United States Army Medical Corps, en aangestel as hoof van die MED se mediese afdeling en Groves se mediese adviseur. Warren se aanvanklike taak was om hospitale in Oak Ridge, Richland en Los Alamos te beman.<ref>{{harvnb|Nichols|1987|p=123}}.</ref> Die Mediese Afdeling was verantwoordelik vir mediese navorsing, maar ook vir die MED se gesondheids- en veiligheidsprogramme. Dit het 'n enorme uitdaging opgelewer omdat werkers 'n verskeidenheid giftige chemikalieë hanteer, gevaarlike vloeistowwe en gasse onder hoë druk gebruik, met hoë spanning werk en eksperimente met plofstowwe gedoen het, om nie te praat van die grootliks onbekende gevare wat radioaktiwiteit en die hantering van splytbare materiale bied nie.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=410}}.</ref> Tog het die Nasionale Veiligheidsraad in Desember 1945 aan die Manhattan-projek die eerbewys vir uitnemende diens aan veiligheid oorhandig as erkenning vir sy veiligheidsrekord. Tussen Januarie 1943 en Junie 1945 was daar 62 sterftes en 3 879 ernstige beserings, wat ongeveer 62 persent laer was as die koers van die private industrie.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=430}}.</ref> == Geheimhouding == In 'n artikel in ''Life''-tydskrif in 1945 word geraam dat voor die Hiroshima- en Nagasaki-bomaanvalle "waarskynlik nie meer as 'n paar dosyn mans in die hele land die volle betekenis van die Manhattan-projek geken het nie, en dat miskien net duisend ander selfs daarvan bewus was dat werk met subatomiese partikels betrokke was." Die tydskrif het geskryf dat die meer as 100 000 ander wat by die projek werk, 'soos molle in die donker gewerk het'. Gewaarsku dat die openbaarmaking van die geheime van die projek met 10 jaar tronkstraf of 'n boete van $ 10 000 (vandag $ 115 000) gestraf kan word, sien hulle hoe groot hoeveelhede grondstowwe fabrieke binnegaan sonder dat daar iets uitkom, en hulle het die knoppe en skakelaars gemonitor terwyl daar agter dik betonmure geheimsinnige reaksies plaasgevind het "sonder om te weet wat die doel van hul werk is".<ref name="life1945082091">{{cite news |url=https://books.google.com/books?id=hkgEAAAAMBAJ&pg=PA91#v=onepage&q&f=true |title=Manhattan Project: Its Scientists Have Harnessed Nature's Basic Force |newspaper=Life |date=20 Augustus 1945 |access-date=25 November 2011 |author=Wickware, Francis Sill |page=91}}</ref><ref>"''Mystery Town Cradled Bomb: 75,000 in Oak Ridge, Tenn. Worked Hard and Wondered Long about Their Secret Job''". ''Life''. 20 Augustus 1945. bl. 94. Besoek op 25 November 2011.</ref><ref name="owens">{{cite magazine |url=https://www.theatlantic.com/infocus/2012/06/the-secret-city/100326/#img06 |title=The Secret City/ Calutron operators at their panels, in the Y-12 plant at Oak Ridge, Tennessee, during World War II. |magazine=The Atlantic |date=25 Junie 2012 |access-date=25 Junie 2012}}</ref>{{r|wellerstein20120416}}{{r|wickware19460909}} In Desember 1945 het die Amerikaanse leër 'n geheime verslag gepubliseer wat die veiligheidsapparaat rondom die Manhattan-projek ontleed en beoordeel het. Die verslag lui dat die Manhattan-projek 'meer drasties beskerm is as enige ander uiters geheime oorlogsontwikkeling'. Die veiligheidsinfrastruktuur rondom die Manhattan-projek was so groot en deeglik dat veiligheidsondersoekers in die vroeë dae van die projek in 1943 soveel as 400 000 potensiële werknemers en 600 maatskappye ondersoek het wat by alle aspekte van die projek betrokke sou wees vir potensiële veiligheidsrisiko's.<ref>{{Cite news|last=Roberts|first=Sam|date=2014-09-29|title=The Difficulties of Nuclear Containment|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2014/09/30/science/espionage-threatened-the-manhattan-project-declassified-report-says.html|access-date=2020-05-06|issn=0362-4331}}</ref> [[Lêer:Oak Ridge Wise Monkeys.jpg|links|duimnael|'n Advertensiebord wat geheimhouding onder Oak Ridge-werkers aanmoedig.]] Oak Ridge-veiligheidspersoneel het enige private byeenkoms met meer as sewe mense as verdag beskou, en inwoners – wat geglo het dat Amerikaanse regeringsagente in die geheim onder hulle was – het dit ook vermy om dieselfde gaste herhaaldelik uit te nooi. Alhoewel oorspronklike inwoners van die omgewing in bestaande begraafplase begrawe kon word, is elke kis na bewering oopgestel vir inspeksie.<ref name="wickware19460909">{{cite magazine |url=https://books.google.com/books?id=UEkEAAAAMBAJ&lpg=PA2&pg=PA2#v=onepage&q&f=true |title=Oak Ridge |magazine=Life |date=9 September 1946 |access-date=17 Desember 2014 |last=Wickware |first=Francis Sill |page=2}}</ref> Almal, met inbegrip van top militêre amptenare, en hul motors is deursoek as hulle die projekfasiliteite betree en verlaat het. Een werker van Oak Ridge het gesê dat "as jy nuuskierig was, sou jy binne twee uur deur die geheime agente van die regering ingeroep word. Gewoonlik is diegene wat ontbied is om te verduidelik, dan sak en pak na die hek begelei en beveel om te gaan".{{r|warren19450807}} Ondanks die feit dat aan hulle gesê is dat hul werk die oorlog en miskien alle toekomstige oorloë sou beëindig,<ref name="warren19450807">{{cite news |title=Atomic Bomb Secrecy Related By Ex-Worker |newspaper=The Miami News |date=7 Augustus 1945 |author=Warren, Cecil |pp=1–A}}</ref> het hulle nie die resultate van hul dikwels vervelige pligte gesien of verstaan nie – of selfs tipiese newe-effekte van fabriekswerk soos rook van rookstapels – en die oorlog in Europa wat eindig sonder die gebruik van hul werk, het ernstige gevolge vir die moraal van die werkers veroorsaak en baie gerugte laat versprei. Een bestuurder het na die oorlog gesê: "Dit was nie dat die taak moeilik was nie...dit was verwarrend. Niemand het geweet wat in Oak Ridge gemaak word nie, selfs nie ek nie, en baie mense het gedink dat hulle hul tyd hier mors. Dit was aan my oorgelaat om aan die ontevrede werkers te verduidelik dat hulle 'n baie belangrike werk verrig. Toe hulle my vra wat, moes ek hulle vertel dat dit 'n geheim was. Maar ek het amper self gek geraak deur te probeer uitvind wat aangaan."{{r|wellerstein20120416}} 'n Ander werker het vertel hoe sy elke dag "'n spesiale instrument" teen uniforms in 'n wassery gehou het en na 'n klikgeluid geluister het. Sy het eers na die oorlog verneem dat sy die belangrike taak uitgevoer het om met 'n geiger-meter vir bestraling te soek. Om die moraal onder sulke werkers te verbeter, het Oak Ridge 'n uitgebreide stelsel van binnemuurse sportligas geskep, waaronder tien bofbalspanne, 81 sagtebalspanne en 26 sokkerspanne.<ref name="wellerstein20120416">{{cite web |url=http://blog.nuclearsecrecy.com/2012/04/16/oak-ridge-confidential-or-baseball-for-bombs/ |title=Oak Ridge Confidential, or Baseball for Bombs |publisher=Restricted Data |date=16 April 2012 |access-date=7 April 2013 |last=Wellerstein |first=Alex |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117023813/http://nuclearsecrecy.com/blog/2012/04/16/oak-ridge-confidential-or-baseball-for-bombs/# |archive-date=17 Januarie 2013 |url-status=live}}</ref> === Sensuur === [[Lêer:Are your drawers closed? Manhattan Project security poster.png|duimnael|Veiligheidsplakkaat waarin kantoorpersoneel gewaarsku word om laaie toe te maak en dokumente in kluise te plaas as dit nie gebruik word nie.]] Vrywillige sensuur van kernverwante inligting het voor die Manhattan-projek begin. Ná die aanvang van die Europese oorlog in 1939 het Amerikaanse wetenskaplikes begin vermy om militêre navorsing te publiseer, en in 1940 het wetenskaplike tydskrifte die National Academy of Sciences begin vra om artikels te klaar. William L. Laurence van ''[[The New York Times]]'', wat 'n artikel oor atoomsplyting in ''The Saturday Evening Post'' van 7 September 1940 geskryf het, verneem later dat regeringsamptenare bibliotekarisse in 1943 landwyd gevra het om die uitgawe terug te trek.<ref>{{harvnb|Sweeney|2001|pp=196–198}}.</ref> In die Sowetunie word hierdie verwikkeling egter raakgesien. In April 1942 skryf kernfisikus Georgy Flyorov aan [[Josef Stalin]] oor die afwesigheid van artikels oor kernsplyting in Amerikaanse tydskrifte; dit het daartoe gelei dat die Sowjetunie sy eie kernwapenprojek op die been gebring het.<ref>{{harvnb|Holloway|1994|pp=76–79}}.</ref> Die Manhattan-projek was onder streng sekuriteit geplaas, sodat die [[spilmoondhede]], veral Duitsland, nie hul eie kernprojekte sou versnel of geheime operasies teen die projek kon onderneem nie.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=253–255}}.</ref> Die regering se kantoor vir sensuur het daarenteen op die pers gesteun om 'n vrywillige gedragskode wat dit gepubliseer het, na te kom, en die Manhattan-projek het aanvanklik vermy om die kantoor in kennis te stel. Vroeg in 1943 het koerante begin om verslae oor omvangryke konstruksie in Tennessee en Washington te publiseer op grond van openbare rekords, en die kantoor het met die projek begin bespreek oor hoe om geheimhouding te handhaaf. In Junie het die kantoor van sensuur koerante en omroepers gevra om dit te vermy om te praat oor "atoomsplyting, atoomenergie, atoomsplitsing, atoomfissie of enige van die ekwivalente daarvan. Die gebruik vir militêre doeleindes van [[radium]] of radioaktiewe materiale, [[swaarwater]], hoëspanningstoerusting, siklotrone. Die kantoor het ook gevra om bespreking van "[[polonium]], [[uraan]], [[ytterbium]], [[hafnium]], [[protaktinium]], [[radium]], [[renium]], [[torium]] en [[deuterium]]" te vermy; slegs uraan was sensitief, maar is gelys met ander elemente om die belangrikheid daarvan te verberg.<ref>{{harvnb|Sweeney|2001|pp=198–200}}.</ref><ref name="ap19450808">{{cite news |url=https://news.google.com/newspapers?id=8CZdAAAAIBAJ&sjid=0loNAAAAIBAJ&pg=1159%2C1605869 |title=No News Leaked Out About Bomb |newspaper=Lawrence Journal-World |date=8 Augustus 1945 |agency=Associated Press |access-date=15 April 2012 |page=5}}</ref> === Sowjet-spioene === Die vooruitsig van [[sabotasie]] was altyd aanwesig, en is soms vermoed as daar foute in die toerusting was. Alhoewel daar probleme was wat vermoedelik die gevolg was van onverskillige of ontevrede werknemers, was daar geen bevestigde gevalle van sabotasie wat deur die spilmoondhede geïnisieer is nie.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=263–264}}.</ref> Op 10 Maart 1945 tref 'n Japannese vuurballon egter 'n kragleiding en die gevolglike kragstuwing het veroorsaak dat die drie reaktore by Hanford tydelik afgeskakel is.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=267}}.</ref> Met soveel mense betrokke was sekuriteit 'n moeilike taak. 'n Spesiale afdeling teenintelligensiekorps is gevorm om die veiligheidskwessies van die projek te hanteer.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=258–260}}.</ref> Teen 1943 was dit duidelik dat die Sowjetunie die projek probeer binnedring. Luitenant-kolonel [[Boris Pash|Boris T. Pash]], die hoof van die teenintiligensie-tak van die westerse verdedigingsbevel, het die vermeende Sowjet-spioenasie in die Radiation Laboratory in Berkeley ondersoek. Oppenheimer het Pash meegedeel dat hy deur 'n medeprofessor in Berkeley, Haakon Chevalier, genader is oor die oordrag van inligting aan die Sowjetunie.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=261–265}}.</ref> Die suksesvolste Sowjet-spioen was [[Klaus Fuchs]], 'n lid van die Britse Sending wat 'n belangrike rol in Los Alamos gespeel het.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=142–145}}.</ref> Die 1950-onthulling van sy spioenasie-aktiwiteite het die Amerikaanse kernkrag-samewerking met Brittanje en Kanada geskaad.<ref>{{harvnb|Hewlett|Duncan|1969|pp=312–314}}.</ref> Daarna is ander gevalle van spioenasie ontdek wat gelei het tot die inhegtenisneming van Harry Gold, David Greenglass, en Julius en Ethel Rosenberg.<ref>{{harvnb|Hewlett|Duncan|1969|p=472}}.</ref> Ander spioene soos George Koval en Theodore Hall het dekades lank onbekend gebly.<ref>{{cite news |last=Broad |first=William J.|date=12 November 2007|url=https://www.nytimes.com/2007/11/12/us/12koval.html |title=A Spy's Path: Iowa to A-Bomb to Kremlin Honor|newspaper=[[The New York Times]]|pp=1–2|access-date=2 Julie 2011}}</ref> Die waarde van die spioenasie is moeilik om te kwantifiseer, omdat die belangrikste beperking op die Sowjet-kernwapenprojek 'n tekort aan uraanerts was. Die konsensus is dat spioenasie die Sowjetunie een of twee jaar se werk bespaar het.<ref>{{harvnb|Holloway|1994|pp=222–223}}.</ref> == Buitelandse intelligensie == Benewens die ontwikkeling van die atoombom, was die Manhattan-projek belas met die insameling van [[intelligensie]] oor die Duitse kernenergieprojek. Daar is geglo dat die Japannese kernwapenprogram nie ver gevorder is nie omdat Japan min toegang tot uraanerts het, maar daar is aanvanklik gevrees dat Duitsland baie naby was aan die ontwikkeling van sy eie wapens. Met die begin van die Manhattan-projek is 'n bom- en sabotasie-veldtog teen swaarwateraanlegte in die Duitse besette [[Noorweë]] gevoer.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=191–192}}.</ref> 'n Klein missie is saamgestel deur die kantoor van vloot-intelligensie, OSRD, die Manhattan-projek en leër intelligensie (G-2) om die vyandelike wetenskaplike ontwikkeling te ondersoek. Dit was nie net beperk tot diegene wat by kernwapens betrek is nie.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=187–190}}.</ref> Die hoof van die leër-intelligensie, generaalmajoor George V. Strong, het Boris Pash aangestel om die eenheid,<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=281}}.</ref> met die kodenaam 'Alsos', 'n [[Grieks]]e woord wat 'boord' beteken, aan te voer.<ref>{{harvnb|Groves|1962|p=191}}.</ref> [[Lêer:German Experimental Pile - Haigerloch - April 1945-2.jpg|links|duimnael|Geallieerde soldate breek die Duitse eksperimentele kernreaktor in Haigerloch af.]] Die Alsos-sending na [[Italië]] het personeel van die fisika-laboratorium aan die Universiteit van Rome ondervra na die inname van die stad in Junie 1944.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=282}}.</ref> Intussen vorm Pash 'n gesamentlike Britse en Amerikaanse Alsos-sending in [[Londen]] onder bevel van kaptein Horace K. Calvert om deel te neem aan Operasie Overlord.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=194–196}}.</ref> Groves was van mening dat die risiko dat die Duitsers sou probeer om die landings in Normandië met radioaktiewe gifstowwe te ontwrig, voldoende was om generaal [[Dwight D. Eisenhower]] te waarsku en 'n offisier te stuur om sy stafhoof, luitenant-generaal Walter Bedell Smith, in te lig.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=200–206}}.</ref> Onder die kodenaam Operation Peppermint is spesiale toerusting voorberei en is chemiese oorlogvoeringdiensspanne opgelei in die gebruik daarvan.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=286–288}}.</ref> In opvolg van die oprukkende geallieerde leërs, het Pash en Calvert 'n onderhoud met Frédéric Joliot-Curie oor die aktiwiteite van Duitse wetenskaplikes gevoer. Hulle het met amptenare van ''Union Minière du Haut Katanga'' gesprek gevoer oor uraanuitvoere na Duitsland. Hulle het 68 ton erts in [[België]] opgespoor en 30 ton in Frankryk. Die ondervraging van Duitse gevangenes het aangedui dat uraan en torium in [[Oranienburg]], 32 km noord van [[Berlyn]], verwerk word, en Groves het gereël dat dit op 15 Maart 1945 gebombardeer word.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=283–285}}.</ref> 'n Alsos-span het na Stassfurt in die Sowjet-besettingsone gegaan en 11 ton erts by WIFO gehaal.<ref>{{harvnb|Groves|1962|p=237}}.</ref> In April 1945 voer Pash, onder bevel van 'n saamgestelde mag bekend as T-Force, Operasie Harbourage uit, 'n veeaksie agter vyandelike linies van die stede Hechingen, Bisingen en Haigerloch, wat die hart van die Duitse kernwerkarea was. T-Force het op die kernlaboratoriums, dokumente, toerusting en voorrade, insluitend swaarwater en 1,5 ton metaaluraan beslag gelê.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=289–290}}.</ref><ref>{{harvnb|Goudsmit|1947|pp=174–176}}.</ref> Alsos-spanne het Duitse wetenskaplikes bymekaargemaak, waaronder Kurt Diebner, Otto Hahn, Walther Gerlach, [[Werner Heisenberg]] en Carl Friedrich von Weizsäcker, wat na Engeland geneem is waar hulle in Farm Hall, 'n huis met meeluisterapparaat in Godmanchester, geïnterneer is. Nadat die bomme in Japan ontplof is, is die Duitsers gekonfronteer met die feit dat die Geallieerdes gedoen het wat hulle nie kon regkry nie.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=333–340}}.</ref> == Kernbomaanvalle op Hiroshima en Nagasaki == === Voorbereiding === [[Lêer:CGP-JPAP-112.jpg|links|duimnael|''Silverplate'' B-29 ''Straight Flush''. Die stertkode van die 444ste bombardement groep is om veiligheidsredes aangebring.]] Vanaf November 1943 het die ''Army Air Forces Materiel Command'' in Wright Field, Ohio, met ''Silverplate'' begin, die kodenaamwysiging van veranderinge aan die [[Boeing B-29 Superfortress|B-29's]] om die kernwapens af te lewer. Toetsbombardering is uitgevoer by die Muroc Army Air Field, Kalifornië, en die Naval Ordnance Test Station in Inyokern, Kalifornië.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=380–381}}</ref> Groves het in Maart 1944 met die Hoof van die ''[[United States Army Air Forces]]'' (USAAF), generaal Henry H. Arnold, vergader om die aflewering van die voltooide bomme aan hul teikens te bespreek. Die enigste Geallieerde vliegtuig wat die ''Thin Man'' van 17 voet (5,2&nbsp;m) of die ''Fatman'' van 59 duim (150&nbsp;cm) breed kon dra, was die Britse [[Avro Lancaster]], maar die gebruik van 'n Britse vliegtuig sou probleme met die onderhoud veroorsaak het.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=379–380}}</ref> Toetse is uitgevoer met aangepaste Lancasters op Enstone Airfield,<ref>{{YouTube|id=5XX9ptCNpik|title="Hiroshima 1945 – The British Atomic Attack"}}</ref> maar Groves het gehoop dat die Amerikaanse [[Boeing B-29 Superfortress]] verander kon word om ''Thin Man'' te dra deur sy twee bombaaie saam te voeg.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=379–380}}</ref> Arnold het belowe dat geen moeite gespaar sou word om B-29's aan te pas om die werk te doen nie en het generaal-majoor Oliver P. Echols aangewys as die USAAF-skakel met die Manhattan-projek. Op sy beurt het Echols kolonel Roscoe C. Wilson as sy plaasvervanger aangewys, en Wilson het Manhattan-projek se vernaamste USAAF-kontak geword.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=253–255}}</ref> President Roosevelt het Groves opdrag gegee dat indien die kernwapens gereed was voordat die oorlog met Duitsland beëindig is, hy gereed moes wees om dit op Duitsland te laat val.<ref>{{harvnb|Groves|1962|p=184}}.</ref> Die 509ste Saamgestelde Groep is op 17 Desember 1944 op die Wendover leërlugbasis, [[Utah]], onder die bevel van kolonel Paul W. Tibbets geaktiveer. Hierdie basis, naby die grens met [[Nevada]], het die kodenaam ''Kingman'' of ''W-47''. Opleiding is in Wendover en op die Batista leërlugbasis in [[Kuba]] gehou, waar die 393d bombardementeskadron langafstandvlugte oor water geoefen en fop[[pampoenbom]]me laat val het. 'n Spesiale eenheid bekend as Projek ''Alberta'' is in Los Alamos gevestig onder kaptein William S. Parsons van die vloot van Project Y as deel van die Manhattan-projek om te help met die voorbereiding en aflewering van die bomme.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=259–262}}.</ref> Kommandeur Frederick L. Ashworth van Alberta het in Februarie 1945 met die vlootadmiraal [[Chester W. Nimitz]] op [[Guam]] vergader om hom van die projek in kennis te stel. Terwyl hy daar was, het Ashworth North Field op die [[Stille Oseaan]] eiland Tinian gekies as basis vir die 509ste saamgestelde groep, en het hy plek vir die groep en sy geboue gereserveer. Die groep is in Julie 1945 hierheen ontplooi.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=386–388}}</ref> Farrell het op 30 Julie as verteenwoordiger van die Manhattan-projek by Tinian aangekom.<ref>{{harvnb|Groves|1962|p=311}}.</ref> Die meeste komponente vir ''Little Boy'' het San Francisco op 16 Julie op die kruiser USS Indianapolis verlaat en op 26 Julie op Tinian aangekom. Vier dae later is die skip deur 'n Japannese [[duikboot]] gesink. Die oorblywende komponente, wat ses uraan-235 ringe ingesluit het, is deur drie C-54 Skymasters van die 320ste groep se 320ste troepedraer-eskader afgelewer.<ref>{{harvnb|Campbell|2005|pp=39–40}}.</ref> Twee ''Fat Man''-omhulsels is na Tinian gestuur in spesiaal-aangepaste 509ste saamgestelde groep se B-29's. Die eerste plutoniumkern was in 'n spesiale C-54.<ref>{{harvnb|Groves|1962|p=341}}.</ref> Aan die einde van April is 'n gesamentlike teikenkomitee van die Manhattan-distrik en USAAF gestig om vas te stel watter stede in Japan teikens moet wees, en beveel Kokura, Hiroshima, Niigata en [[Kyoto]] aan. Op hierdie stadium het die oorlogsminister [[Henry L. Stimson]] tussenbeide getree en aangekondig dat hy die teikenbesluit sou neem en dat hy nie die bombardement op Kyoto sou toestaan nie, op grond van die historiese en godsdienstige betekenis daarvan. Groves het Arnold daarom gevra om nie net Kyoto van die lys van kernwapenteikens te verwyder nie, maar ook van die teikens vir konvensionele bomaanvalle.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=268–276}}.</ref> Een van Kyoto se plaasvervangers was Nagasaki.<ref>{{harvnb|Groves|1962|p=308}}.</ref> === Kernwapenaanvalle === In Mei 1945 is die tussentydse komitee saamgestel om advies te gee oor oorlogstyd en na-oorlogse gebruik van kernenergie. Die voorsitter van die komitee was Stimson, met [[James F. Byrnes]], 'n voormalige Amerikaanse senator wat kort daarna minister van buitelandse sake sou word, as president [[Harry S. Truman]] se persoonlike verteenwoordiger; Ralph A. Bard, die ondersekretaris van die vloot; William L. Clayton, die assistent-minister van buitelandse sake; [[Vannevar Bush]]; Karl T. Compton; James B. Conant; en George L. Harrison, 'n assistent van Stimson en president van ''New York Life Insurance Company''. Die tussentydse komitee het op sy beurt 'n wetenskaplike paneel saamgestel bestaande uit Arthur Compton, Fermi, Lawrence en Oppenheimer om advies te gee oor wetenskaplike kwessies. In sy voorlegging aan die tussentydse komitee het die wetenskaplike paneel nie net sy mening uitgespreek oor die waarskynlike fisiese gevolge van 'n atoombom nie, maar ook oor die waarskynlike militêre en politieke impak daarvan.<ref>{{harvnb|Jones|1985|pp=530–532}}.</ref> Tydens die Potsdam-konferensie in Duitsland is Truman in kennis gestel dat die Trinity-toets suksesvol was. Hy het aan [[Stalin]], die leier van die Sowjetunie, gesê dat die VSA 'n nuwe superwapen het, sonder om enige besonderhede te gee. Dit was die eerste amptelike mededeling aan die Sowjetunie oor die bom, maar Stalin het dit reeds geweet weens intelligensie daaroor.<ref>{{harvnb|Holloway|1994|pp=116–117}}.</ref> Met die toestemming om die bom teen Japan reeds te gebruik, is geen alternatiewe oorweeg na die Japannese verwerping van die Potsdam-verklaring nie.<ref>{{cite web |url=http://www.cfo.doe.gov/me70/manhattan/potsdam_decision.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20101122185554/http://www.cfo.doe.gov/me70/manhattan/potsdam_decision.htm|archive-date=22 November 2010|title= Potsdam and the Final Decision to Use the Bomb|publisher=US Department of Energy, Office of History and Heritage Resources |work=The Manhattan Project: An Interactive History |access-date=19 Desember 2010}}</ref> [[Lêer:Atomic bombing of Japan.jpg|links|duimnael|''Little Boy'' ontplof oor Hiroshima, Japan, 6 Augustus 1945 (links);''Fat Man'' ontplof oor Nagasaki, Japan, 9 Augustus 1945 (regs).]] Op 6 Augustus 1945 het 'n Boeing B-29 Superfortress (''Enola Gay'') van die 393d Bombardement Eskader, wat deur Tibbets gelei is, met 'n ''Little Boy'' in die bomlaai van North Field opgestyg. Hiroshima, die hoofkwartier van die 2de Algemene Leër en Vyfde Afdeling en 'n aanvangshawe, was die primêre teiken van die sending, met Kokura en Nagasaki as alternatiewe. Met Farrell se toestemming het Parsons, die wapenoffisier wat verantwoordelik was vir die sending, die bomsamestelling in die lug voltooi om die risiko's van 'n kernontploffing te minimaliseer in geval van 'n ongeluk tydens die opstyging.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=315–319}}.</ref> Die bom het op 'n hoogte van 1750 voet (530&nbsp;m) ontplof met 'n ontploffing wat later geskat is as die ekwivalent van 13 kiloton TNT.<ref>{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=392–393}}</ref> 'n Oppervlakte van ongeveer 12 vk km is vernietig. Japannese amptenare het vasgestel dat 69% van Hiroshima se geboue vernietig is en nog 6-7% beskadig is. Ongeveer 70 000 tot 80 000 mense, van wie 20 000 Japannese soldate en 20 000 Koreaanse slawearbeiders, of ongeveer 30% van die bevolking van Hiroshima, is onmiddellik dood en nog 70 000 beseer.<ref name="USSBS">{{cite web |website=Harry S. Truman Presidential Library and Museum |title=U.S. Strategic Bombing Survey: The Effects of the Atomic Bombings of Hiroshima and Nagasaki |pp=9, 36 |date=19 Junie 1946 |url=http://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/bomb/large/documents/pdfs/65.pdf |access-date=15 Maart 2009 |archive-date=27 Januarie 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/64zoFkjs1?url=http://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/bomb/large/documents/pdfs/65.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.readthespirit.com/ourvalues/life-arises-from-hiroshima-legacy-of-slavery-still-haunts-japan/ |title=Life Arises from Hiroshima: Legacy of slavery still haunts Japan |publisher=Our Values |first=Daniel |last=Buttry |access-date= 15 Junie 2016}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.hiroshimacommittee.org/Facts_NagasakiAndHiroshimaBombing.htm |title=Hiroshima and Nagasaki Bombing – Facts about the Atomic Bomb |publisher=Hiroshimacommittee.org |access-date=11 Augustus 2013}}</ref> Tydens die oggend van 9 Augustus 1945 het 'n tweede B-29 (''Bockscar''), wat deur die bevelvoerder van die 393e Bombardement Eskader,, majoor Charles W. Sweeney, geloods is, met 'n ''Fat Man'' aan boord opgestyg. Hierdie keer het Ashworth as wapenoffisier gedien en was Kokura die primêre teiken. Sweeney het opgestyg met die wapen wat reeds gewapen was, maar met die elektriese veiligheidsproppe nog aan. Toe hulle Kokura bereik, het hulle gevind dat 'n wolkbedekking die stad verduister, wat die visuele aanval wat bevele vereis het, onmoontlik gemaak het. Na drie lopies oor die stad, en met minder brandstof, is hulle op pad na die sekondêre teiken, Nagasaki. Ashworth het besluit dat 'n radarbenadering gebruik sou word as die teiken ook versluier was, maar 'n laaste opening in die wolke oor Nagasaki het 'n visuele benadering toegelaat soos beveel. Die ''Fat Man'' is halfpad tussen die Mitsubishi Steel and Arms Works in die suide en die Mitsubishi-Urakami Ordnance Works in die noorde oor die industriële vallei van die stad laat val. Die gevolglike ontploffing het 'n ontploffingsopbrengs gelykstaande aan 21 kiloton TNT, ongeveer dieselfde as die Trinity-toets ontploffing, maar was beperk tot die Urakami-vallei, en 'n groot deel van die stad is beskerm deur die tussenliggende heuwels, wat gelei het tot die vernietiging van ongeveer 44% van die stad. Die bomaanval het ook die industriële produksie van die stad grootliks verlam en 23 200 tot 28 200 Japannese industriële werkers en 150 Japannese soldate gedood.<ref>{{cite book |title=Nuke-Rebuke: Writers & Artists Against Nuclear Energy & Weapons (The Contemporary anthology series) |pp=22–29 |date=1 Mei 1984 |publisher=The Spirit That Moves Us Press}}</ref> Oor die algemeen is na raming 35 000–40 000 mense dood en 60 000 beseer.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=343–346}}.</ref><ref name="Hoddeson et al., pp. 396-397">{{harvnb|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=396–397}}</ref> Groves verwag om op 19 Augustus nog 'n kernwapen gereed te hê, met nog drie in September en nog drie in Oktober.<ref name="Briefing book">{{cite web |title= The Atomic Bomb and the End of World War II, A Collection of Primary Sources |publisher=George Washington University |date= 13 Augustus 1945 |work=National Security Archive Electronic Briefing Book No. 162 |url= http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB162/72.pdf}}</ref> Nog twee Fat Man-omhulsels is gereed gemaak en sou op 11 en 14 Augustus uit Kirtland Field na Tinian vertrek.<ref name="Hoddeson et al., pp. 396-397" /> In Los Alamos het tegnici 24 uur aaneen gewerk om nog 'n plutoniumkern te giet.<ref>{{cite web |url=http://manhattanprojectvoices.org/oral-histories/lawrence-litzs-interview-2012 |title=Lawrence Litz's Interview (2012) |publisher=Manhattan Project Voices |access-date=27 Februarie 2015}}</ref> Alhoewel dit gegiet is, moes dit nog steeds gepars en bedek word, wat tot 16 Augustus sou duur.<ref>{{cite web |url=http://blog.nuclearsecrecy.com/2013/08/16/the-third-cores-revenge/ |title=The Third Core's Revenge |first=Alex |last=Wellerstein |date=16 Augustus 2013 |access-date=27 Februarie 2015}}</ref> Dit kon dus op 19 Augustus gereed gewees het vir gebruik. Op 10 Augustus het Truman in die geheim gevra dat verdere atoombomme nie op Japan gegooi moet word sonder sy uitdruklike opdrag nie.<ref name="Eclipsed by Hiroshima and Nagasaki">{{cite journal |title=Eclipsed by Hiroshima and Nagasaki: Early Thinking about Tactical Nuclear Weapons |first=Barton J. |last=Bernstein |work=International Security |issn=0162-2889 |volume=15 |issue=4 |date=Lente 1991 |pp=149–173 |jstor=2539014}}</ref> Groves het die besending van die derde kern op 13 Augustus op eie gesag opgeskort. Op 11 Augustus skakel Groves vir Warren met die opdrag om 'n opnamespan te organiseer om verslag te doen oor die skade en [[radioaktiwiteit]] in Hiroshima en Nagasaki. 'n Groep met draagbare Geigertellers het op 8 September in Hiroshima aangekom onder leiding van Farrell en Warren, met die Japannese admiraal Masao Tsuzuki, wat as vertaler opgetree het. Hulle het tot 14 September in Hiroshima gebly en daarna Nagasaki van 19 September tot 8 Oktober ondersoek.<ref>{{harvnb|Ahnfeldt|1966|pp=886–889}}.</ref> Hierdie en ander wetenskaplike missies na Japan het waardevolle wetenskaplike en historiese gegewens verskaf.<ref>{{harvnb|Home|Low|1993|p=537}}.</ref> Die noodsaaklikheid van die bomaanvalle op Hiroshima en Nagasaki het 'n onderwerp van kontroversie onder historici geword. Sommige het bevraagteken of 'n "atoomdiplomasie" nie dieselfde doelwitte sou bereik het nie en betwis of die bomaanvalle of die Sowjet-oorlogsverklaring op Japan deurslaggewend was.<ref name="Briefing book" /> Die Franck-verslag was die belangrikste poging om 'n demonstrasie te bewerkstellig, maar is deur die wetenskaplike paneel van die interim-komitee van die hand gewys.<ref>{{harvnb|Frisch|1970|pp=107–115}}.</ref> Die Szilárd-petisie, wat in Julie 1945 opgestel is en onderteken is deur tientalle wetenskaplikes wat aan die Manhattan-projek werk, was 'n laat poging om president Harry S. Truman te waarsku oor sy verantwoordelikheid om sulke wapens te gebruik.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=399–400}}.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/bomb/large/documents/index.php?documentdate=17%20July%201945&documentid=79&studycollectionid=abomb&pagenumber=1 |title=Petition to the President of the United States, 17 Julie 1945. Miscellaneous Historical Documents Collection |publisher=Harry S. Truman Presidential Library and Museum |access-date=20 Oktober 2012 |archive-date=18 Mei 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518092746/http://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/bomb/large/documents/index.php?documentdate=17%20July%201945&documentid=79&studycollectionid=abomb&pagenumber=1 |url-status=dead }}</ref> == Na die oorlog == [[Lêer:Army-Navy E Award Ceremony 68997.jpg|duimnael|Oorhandiging van die Leër-Vloot "E" -toekenning in Los Alamos op 16 Oktober 1945. Staande, van links na regs: J. Robert Oppenheimer, ongeïdentifiseerde, ongeïdentifiseerde, Kenneth Nichols, Leslie Groves, Robert Gordon Sproul, William Sterling Parsons.]] Baie werkers van die Manhattan-projek was verbaas toe hulle besef dat hulle werk (wat baie van hulle nie begryp het nie) die Hiroshima- en Nagasaki-bomme geproduseer het. Net soos in die res van die wêreld; het die koerante in Oak Ridge wat oor die Hiroshima-bom berig het vir $ 1 (vandag $ 11) verkoop.<ref name="life1945082094">{{cite magazine |url=https://books.google.com/books?id=hkgEAAAAMBAJ&lpg=PA25&pg=PA94#v=onepage&q&f=true |title=Mystery Town Cradled Bomb: 75,000 in Oak Ridge, Tenn. Worked Hard and Wondered Long about Their Secret Job |magazine=Life |date=20 August 1945 |access-date=25 November 2011 |page=94}}</ref>{{r|ap19450808}} Alhoewel die bestaan van die bomme openbaar was, het geheimhouding voortgeduur, en baie werkers was onkundig oor hul werk; een het in 1946 gesê: 'Ek weet nie wat ek doen nie, behalwe om na 'n ——— te kyk en 'n ——— langs 'n ——— te draai. Ek weet niks daarvan nie, en daar is niks om te sê nie ". Baie inwoners het voortgegaan om bespreking van 'die goed' in gewone gesprekke te vermy, alhoewel dit die rede vir hul dorp se bestaan was.{{r|wickware19460909}} In afwagting van die bomaanvalle het Groves Henry DeWolf Smyth 'n geskiedenis laat voorberei vir openbare gebruik. Atoomenergie vir militêre doeleindes, beter bekend as die "Smyth-verslag", is op 12 Augustus 1945 aan die publiek vrygestel.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=348–362}}.</ref> Groves en Nichols oorhandig leër-vloot "E" -toekennings aan sleutelkontrakteurs, wie se betrokkenheid tot dusver geheim was. Meer as 20 toekennings van die presidensiële medalje vir verdienste is toegeken aan belangrike kontrakteurs en wetenskaplikes, waaronder Bush en Oppenheimer. Militêre personeel het die Legioen van Verdienste ontvang, waaronder die bevelvoerder van die Leër Vrouekorps, kaptein Arlene G. Scheidenhelm.<ref>{{harvnb|Nichols|1987|p=226}}.</ref> In Hanford het die produksie van plutonium afgeneem namate reaktore B, D en F verslyt het, vergiftig deur splitsingsprodukte en swelling van die grafietmoderator, bekend as die Wigner-effek. Die swelling beskadig die laaibuise waar uraan bestraal is om plutonium te produseer, wat dit onbruikbaar maak. Om die voorsiening van polonium vir die egel-inisieerders te handhaaf, is die produksie beperk en die oudste eenheid, B-stapel, is gesluit sodat ten minste een reaktor in die toekoms beskikbaar sou wees. Navorsing is voortgesit, met DuPont en die Metallurgiese Laboratorium wat 'n redoks-oplosmiddel-ekstraksieproses ontwikkel het as 'n alternatiewe plutonium-ekstraksietegniek vir die bismutfosfaatproses, wat onbehandelde uraan in 'n toestand gelaat het waaruit dit nie maklik herwin kon word nie.<ref name="Jones, pp. 592-593">{{harvnb|Jones|1985|pp=592–593}}.</ref> Bom-ingenieurswese is uitgevoer deur die Z-Afdeling, vernoem na sy direkteur, dr Jerrold R. Zacharias van Los Alamos. Z-Afdeling was aanvanklik in Wendover Field, maar het in September 1945 na Oxnard Field, Nieu-Mexiko, verhuis om nader aan Los Alamos te wees. Dit was die begin van Sandia Base. Die nabygeleë Kirtland Field is gebruik as 'n B-29 basis vir vliegtuigversoenbaarheid en bombarderingstoetse.<ref>{{harvnb|Hansen|1995b|p=V-152}}.</ref> In Oktober is al die personeel en fasiliteite by Wendover na Sandia oorgeplaas.<ref name="Hewlett 1962 625">{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=625}}.</ref> Aangesien reservisbeamptes gedemobiliseer is, is hulle vervang deur ongeveer vyftig gereelde offisiere wat noukeurig gekies is.<ref>{{harvnb|Nichols|1987|pp=225–226}}.</ref> Nichols het aanbeveel dat S-50 en die Alpha-bane by Y-12 gesluit word. Dit is in September gedoen.<ref>{{harvnb|Nichols|1987|pp=216–217}}.</ref> Alhoewel hulle beter gevaar het as ooit tevore,<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=624}}.</ref> kon die Alpha-bane nie meeding met K-25 en die nuwe K-27, wat in Januarie 1946 in werking getree het nie. In Desember is die Y-12-aanleg gesluit, wat die Tennessee Eastman betaalstaat gesny het van 8 600 tot 1 500 en $ 2 miljoen per maand bespaar het.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=630, 646}}</ref> [[Lêer:President Truman signs the Atomic Energy Act of 1946 (14698780933).jpg|links|duimnael|President Harry S. Truman onderteken die Wet op Atoomenergie van 1946, wat die Amerikaanse Atoomenergiekommissie tot stand bring.]] Demobilisasie was nêrens meer 'n probleem as in Los Alamos, waar daar 'n uittog van talent was nie. Baie moes nog gedoen word. Die bomme wat op Hiroshima en Nagasaki gebruik is, was soos laboratoriummodelle; werk sou nodig wees om hulle eenvoudiger, veiliger en meer betroubaar te maak. Inploffingmetodes moes ontwikkel word vir uraan in plaas van die verkwistende kanonloopmetode, en saamgestelde uraan-plutoniumkerne was nodig, aangesien daar 'n plutonium tekort was weens die probleme met die reaktore. Onsekerheid oor die toekoms van die laboratorium het dit egter moeilik gemaak om mense te oortuig om te bly. Oppenheimer keer terug na sy werk aan die Universiteit van Kalifornië en Groves stel Norris Bradbury aan as 'n tussentydse plaasvervanger; Bradbury bly die volgende 25 jaar in die pos.<ref name="Hewlett 1962 625" /> Groves het gepoog om die ontevredenheid te wyte aan die gebrek aan geriewe met 'n bouprogram wat verbeterde watervoorsiening, driehonderd huise en ontspanningsgeriewe insluit.<ref name="Jones, pp. 592-593" /> Twee ''Fat Man''-tipe ontploffings is in Julie 1946 by die [[Bikini-atol]] uitgevoer as deel van Operasie ''Crossroads'' om die effek van kernwapens op oorlogskepe te ondersoek.<ref>{{harvnb|Nichols|1987|p=234}}.</ref> ''Able'' is op 1 Julie 1946 ontplof. Die meer skouspelagtige ''Baker'' is op 25 Julie 1946 onder water ontplof.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=594}}.</ref> Na die bomaanvalle op Hiroshima en Nagasaki, het 'n aantal fisici van die Manhattan-projek die ''Bulletin of the Atomic Scientists'' gestig, wat begin het as 'n noodaksie wat onderneem is deur wetenskaplikes wat die dringende behoefte aan 'n onmiddellike opvoedkundige program oor kernwapens gesien het.<ref>{{harvnb|Grodzins|Rabinowitch|1963|p=vii}}.</ref> In die lig van die vernietiging van die nuwe wapens en in afwagting op die kernwapenwedloop, het verskeie projeklede, waaronder Bohr, Bush en Conant, die mening uitgespreek dat dit nodig is om ooreenstemming te bereik oor internasionale beheer oor kernnavorsing en kernwapens. Die Baruch-plan, wat in Junie 1946 in 'n toespraak aan die nuutgestigte Verenigde Nasies se Atoomenergiekommissie (UNAEC) bekendgestel is, het voorgestel dat 'n internasionale kernontwikkelingsowerheid ingestel word, maar is nie aanvaar nie.<ref>{{harvnb|Gosling|1994|pp=55–57}}.</ref> Na 'n binnelandse debat oor die permanente bestuur van die kernprogram, is die Verenigde State se Atoomenergiekommissie (AEC) in die lewe geroep deur die Wet op Atoomenergie van 1946 om die funksies en bates van die Manhattan-projek oor te neem. Dit het burgerlike beheer oor kernontwikkeling gevestig en die ontwikkeling, produksie en beheer van atoomwapens van die weermag geskei. Militêre aspekte is oorgeneem deur die Special Weapons Project (AFSWP) van die weermag.<ref>{{harvnb|Groves|1962|pp=394–398}}.</ref> Alhoewel die Manhattan-projek op 31 Desember 1946 opgehou het, is die Manhattan-distrik eers op 15 Augustus 1947 ontbind.<ref>{{harvnb|Jones|1985|p=600}}.</ref> == Koste == {| class="wikitable" style="float:right; margin-top:0; margin-left:1em; font-size:9pt; line-height:10pt; width:30%;" |+ style="margin-bottom: 5px;" | Manhattan-projek kostes tot 31 Desember 1945<ref name="Schwartz">{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=723–724}}.</ref> ! Terrein ! Koste (1945 VSD) ! Koste Inflasie gereken teen 2019 VSD) ! % van totaal |- | Oak Ridge | style="text-align:right;"| $1,19 triljoen | style="text-align:right;"| $13,6 triljoen | style="text-align:right;"| 62.9% |- | Hanford | style="text-align:right;"| $390 miljoen | style="text-align:right;"| $4,48 triljoen | style="text-align:right;"| 20.6% |- | Spesiale bedryfsmateriaal | style="text-align:right;"| $103 miljoen | style="text-align:right;"| $1,19 triljoen | style="text-align:right;"| 5.5% |- | Los Alamos | style="text-align:right;"| $74,1 miljoen | style="text-align:right;"| $850 miljoen | style="text-align:right;"| 3.9% |- | Navorsing en ontwikkeling | style="text-align:right;"| $69,7 miljoen | style="text-align:right;"| $800 miljoen | style="text-align:right;"| 3.7% |- | Regering se oorhoofkoste | style="text-align:right;"| $37,3 miljoen | style="text-align:right;"| $428 miljoen | style="text-align:right;"| 2% |- | Swaarwateraanlegte | style="text-align:right;"| $26,8 miljoen | style="text-align:right;"| $307 miljoen | style="text-align:right;"| 1.4% |- | '''Totaal''' | style="text-align:right;"| '''$1,89 triljoen | style="text-align:right;"| '''$21,7 triljoen |} Die projekbesteding tot 1 Oktober 1945 was $ 1,845 miljard, gelykstaande aan minder as nege dae se oorlogsbesteding, en was $ 2,191 miljard toe die AEC op 1 Januarie 1947 beheer oorgeneem het. Die totale toewysing was $ 2,4 miljard. Meer as 90% van die koste was vir die bou van aanlegte en die vervaardiging van splytbare materiale, en minder as 10% vir die ontwikkeling en vervaardiging van die kernwapens.<ref>{{harvnb|Nichols|1987|pp=34–35}}.</ref><ref name="ej19450807">{{cite news |url=https://news.google.com/newspapers?id=yuVkAAAAIBAJ&sjid=KoENAAAAIBAJ&pg=5621%2C2841878 |title=Atomic Bomb Seen as Cheap at Price |newspaper=Edmonton Journal |date=7 Augustus 1945 |access-date=1 Januarie 2012 |page=1}}</ref> Altesaam vier bomme (die ''Trinity''-toestel, ''Little Boy'', ''Fat Man'' en 'n ongebruikte ''Fat Man''-bom) is teen die einde van 1945 vervaardig, wat die gemiddelde koste per bom op ongeveer $ 500 miljoen in 1945 dollar te staan bring. Ter vergelyking was die totale koste van die projek teen die einde van 1945 ongeveer 90% van die totale besteding aan die vervaardiging van Amerikaanse kleinwapens (nie ammunisie ingesluit nie) en 34% van die totale besteding aan Amerikaanse [[tenk]]s gedurende dieselfde tydperk.<ref name="Schwartz" /> Oor die algemeen was dit die tweede duurste wapenprojek wat die Verenigde State in die Tweede Wêreldoorlog onderneem het, na slegs die ontwerp en produksie van die Boeing B-29 Superfortress.<ref>{{harvnb|O'Brien|2015|pp=47–48}}.</ref> == Nalatenskap == Die politieke en kulturele gevolge van die ontwikkeling van kernwapens was diepgaande en ingrypend. William Laurence van ''[[The New York Times]]'', die eerste wat die uitdrukking "''Atomic Age''" gebruik het,<ref name="laurence19450926">{{cite news |url=https://books.google.com/books?id=2fpLSlthuEMC&lpg=PA10&ots=vv5mTfKJUM&pg=PA10#v=onepage&f=false |title=Drama of the Atomic Bomb Found Climax in July 16 Test |newspaper=The New York Times |date=26 September 1945 |access-date=1 Oktober 2012 |last=Laurence |first=William L. |author-link=William Laurence}}</ref> het in die lente van 1945 die amptelike korrespondent vir die Manhattan-projek geword. In 1943 en 1944 het hy sonder sukses probeer om die kantoor van sensuur te oorreed om skriftelik toe te laat. oor die plofbare potensiaal van uraan, en regeringsamptenare het gemeen dat hy die reg verdien het om verslag te doen oor die grootste geheim van die oorlog. Laurence was getuie van die Trinity-toets<ref>{{harvnb|Sweeney|2001|pp=204–205}}.</ref> en die bomaanval op Nagasaki en skryf die amptelike persverklarings wat daarvoor voorberei is. Hy het 'n reeks artikels geskryf wat die deugde van die nuwe wapen betuig. Sy verslaggewing voor en na die bomaanvalle het die publiek bewus gemaak van die potensiaal van kerntegnologie en die ontwikkeling daarvan in die Verenigde State en die Sowjetunie gemotiveer.<ref>{{harvnb|Holloway|1994|pp=59–60}}.</ref> [[Lêer:Aerial view of Niagara Falls Storage Site, Lewiston, New York (2002).jpg|duimnael|Die Lake Ontario Ordnance Works (LOOW) naby die [[Niagara-waterval]] het die vernaamste bewaarplek vir Manhattan-projekafval vir die Oos-Verenigde State geword.<ref>{{cite web|url=http://www.niagaracounty.com/Portals/4/Docs/CLP%20Final%20Report%20Sept%2008.pdf|title=The Community LOOW Project: A Review of Environmental Investigations and Remediation at the Former Lake Ontario Ordnance Works|date=September 2008|publisher=King Groundwater Science, Inc.|access-date= 4 April 2021|archive-date=17 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917040633/http://www.niagaracounty.com/Portals/4/Docs/CLP%20Final%20Report%20Sept%2008.pdf|url-status=dead}}</ref>Al die radioaktiewe materiale wat op die LOOW-terrein gestoor is – insluitend [[torium]], uraan en die grootste konsentrasie [[radium]]-226 ter wêreld – is in 1991. in 'n "Interim Waste Containment Structure" (op die voorgrond) begrawe.<ref name="COE2">{{cite web|url=http://www.lm.doe.gov/Niagara/Fact_Sheet__Niagara_Falls_Storage_Site.pdf|title=Niagara Falls Storage Site, New York|date=31 August 2011|publisher=U.S. Army Corps of Engineers|archive-url=https://web.archive.org/web/20170223003831/http://www.lm.doe.gov/Niagara/Fact_Sheet__Niagara_Falls_Storage_Site.pdf|archive-date=23 Februarie 2017}}</ref><ref name="Jenks">{{cite journal|last=Jenks|first=Andrew|date=Julie 2002|title=Model City USA: The Environmental Cost of Victory in World War II and the Cold War|journal=Environmental History|volume=12|issue=77|page=552|doi=10.1093/envhis/12.3.552}}</ref><ref name="DePalma">{{cite news|last=DePalma|first=Anthony|title=A Toxic Waste Capital Looks to Spread it Around; Upstate Dump is the Last in the Northeast|newspaper=The New York Times|date=10 March 2004|url=https://www.nytimes.com/2004/03/10/nyregion/toxic-waste-capital-looks-spread-it-around-upstate-dump-last-northeast.html}}</ref>]] Die oorlogstydse Manhattan-projek het 'n nalatenskap gelaat in die vorm van die netwerk van nasionale laboratoriums: die Lawrence Berkeley National Laboratory, Los Alamos National Laboratory, Oak Ridge National Laboratory, Argonne National Laboratory en Ames Laboratory. Nog twee is deur Groves gestig kort na die oorlog, die Brookhaven National Laboratory in Upton, New York, en die Sandia National Laboratories in [[Albuquerque, Nieu-Meksiko]]. Groves het $ 72 miljoen aan hulle toegewys vir navorsingsaktiwiteite in die boekjaar 1946–1947.<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|pp=633–637}}.</ref> Hulle sou in die voorhoede wees van die soort grootskaalse navorsing wat Alvin Weinberg, die direkteur van die Oak Ridge Nasionale Laboratorium, ''Big Science'' sou noem.<ref>{{harvnb|Weinberg|1961|p=161}}.</ref> Die Naval Research Laboratory was al lank geïnteresseerd in die vooruitsig om kernkrag vir oorlogskepaandrywing te gebruik, en het probeer om sy eie kernprojek te skep. In Mei 1946 besluit [[Chester W. Nimitz]], nou hoof van die vlootoperasies, dat die vloot eerder met die Manhattan-projek moet werk. 'n Groep vlootoffisiere is aan Oak Ridge toegewys, waarvan die oudste kaptein Hyman G. Rickover, wat daar assistent-direkteur geword het. Hulle het hulself verdiep in die studie van kernenergie en die grondslag gelê vir 'n kernvloot.<ref>{{harvnb|Hewlett|Duncan|1969|pp=74–76}}.</ref> 'n Soortgelyke groep lugmagpersoneel het in September 1946 op Oak Ridge aangekom met die doel om kernvliegtuie te ontwikkel.<ref>{{harvnb|Hewlett|Duncan|1969|pp=72–74}}.</ref> Hul kernenergie vir die voortstuwing van vliegtuie (NEPA) -projek het geweldige tegniese probleme ondervind en is uiteindelik gekanselleer.<ref>{{harvnb|Hewlett|Duncan|1969|pp=490–493, 514–515}}</ref> Die vermoë van die nuwe reaktore om radioaktiewe isotope in voorheen ongehoorde hoeveelhede te skep, het in die onmiddellike naoorlogse jare 'n rewolusie in kernmedisyne veroorsaak. Vanaf middel 1946 het Oak Ridge radioisotope begin versprei na hospitale en universiteite. Die meeste bestellings was vir jodium-131 en fosfor-32, wat gebruik is vir die diagnose en behandeling van [[kanker]]. Benewens medisyne, is isotope ook gebruik in biologiese, industriële en landbou-navorsing.<ref>{{harvnb|Hewlett|Duncan|1969|pp=252–253}}.</ref> By die oorhandiging van beheer aan die Atoomenergiekommissie neem Groves afskeid van die mense wat aan die Manhattan-projek gewerk het:<ref>{{harvnb|Hewlett|Anderson|1962|p=655}}.</ref> {{cquote|Vyf jaar gelede was die idee van kernkrag slegs 'n droom. Julle het daardie droom 'n werklikheid gemaak. Julle het die newelagtige idees aangegryp en in werklikheid omskep. Julle het stede gebou waar daar vantevore geen was nie. Julle het sulke groot industriële aanlegte met noukeurige konstruksie gebou, wat tot dusver as onmoontlik geag was. Julle het die wapen gebou wat die oorlog beëindig het en daardeur ontelbare Amerikaanse lewens gered. Wat vredestydse toepassings betref, het julle die sluier gelig oor die uitsig op 'n nuwe wêreld.}} In 2014 het die Amerikaanse Kongres 'n wet aanvaar wat voorsiening maak vir 'n nasionale park wat toegewy is aan die geskiedenis van die Manhattan-projek.<ref>{{cite web |url=http://energy.gov/management/office-management/operational-management/history/manhattan-project/manhattan-project-0 |title=Manhattan Project National Historical Park |publisher=United States Department of Energy |access-date=2 Augustus 2015 |archive-date=11 Augustus 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150811123138/http://energy.gov/management/office-management/operational-management/history/manhattan-project/manhattan-project-0 |url-status=dead }}</ref> Die ''Manhattan Project National Historical Park'' is op 10 November 2015 gevestig.<ref>{{cite web |title=Manhattan Project National Historical Park |url=https://www.energy.gov/management/office-management/operational-management/history/manhattan-project/manhattan-project-0 |publisher=Department of Energy |access-date=10 November 2015}}</ref> == Sien ook == * [[Uraan-234]] == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronne == === Algemene, administratiewe en diplomatieke geskiedenis === {{Refbegin|30em}} * {{cite journal |last=Bernstein |first=Barton J. |title=The Uneasy Alliance: Roosevelt, Churchill, and the Atomic Bomb, 1940–1945 |publisher=University of Utah |date=June 1976 |journal=The Western Political Quarterly |pp=202–230 |volume= 29 |issue= 2 |jstor=448105|doi=10.2307/448105}} * {{cite book |last=Campbell |first= Richard H. |year=2005 |title=The Silverplate Bombers: A History and Registry of the Enola Gay and Other B-29s Configured to Carry Atomic Bombs |location=Jefferson, North Carolina |publisher=McFarland & Company |isbn= 0-7864-2139-8 |oclc=58554961}} * {{cite book |last=Fine |first=Lenore |last2=Remington |first2=Jesse A. |title=The Corps of Engineers: Construction in the United States |publisher=United States Army Center of Military History |url=http://www.history.army.mil/html/books/010/10-5/CMH_Pub_10-5.pdf |access-date=25 August 2013 |location=Washington, D.C. |year=1972 |oclc=834187 |archive-date=1 Februarie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170201142645/https://history.army.mil/html/books/010/10-5/CMH_Pub_10-5.pdf |url-status=dead }} * {{cite journal |last=Frisch |first=David H. |title=Scientists and the Decision to Bomb Japan |journal=Bulletin of the Atomic Scientists |volume= 26 |issue= 6 |pp=107–115 |publisher=Educational Foundation for Nuclear Science|date=June 1970|issn=0096-3402}} * {{cite book |last=Gilbert |first=Keith V. |title=History of the Dayton Project |publisher=Mound Laboratory, Atomic Energy Commission |location=Miamisburg, Ohio |year=1969 |url=http://www.eecap.org/PDF_Files/Ohio/Dayton_Project/History/HISTORY_OF_THE_DAYTON_PROJECT.pdf |access-date=31 October 2014 |oclc=650540359 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412054801/https://www.eecap.org/PDF_Files/Ohio/Dayton_Project/History/HISTORY_OF_THE_DAYTON_PROJECT.pdf |archive-date=12 April 2019 |url-status=dead }} * {{cite book |last=Gosling |first=Francis George |title=The Manhattan Project: Making the Atomic Bomb |year=1994 |location=Washington, DC |publisher=United States Department of Energy, History Division |oclc=637052193}} * {{cite book |last=Gowing |first=Margaret |title=Britain and Atomic Energy, 1935–1945 |year=1964 |location=London |publisher=Macmillan Publishing |oclc=3195209}} * {{cite book |editor-last=Grodzins |editor-first=Morton |editor2-last=Rabinowitch |editor2-first=Eugene |title=The Atomic Age: Scientists in National and World Affairs|year=1963|publisher=Basic Book Publishing |location=New York |oclc=15058256}} * {{cite book |last=Hewlett |first=Richard G. |last2=Anderson |first2=Oscar E. |title=The New World, 1939–1946 |location=University Park |publisher=Pennsylvania State University Press |year=1962 |url=https://www.governmentattic.org/5docs/TheNewWorld1939-1946.pdf |access-date=26 Maart 2013 |isbn=0-520-07186-7 |oclc=637004643 }} * {{cite book |last=Hewlett |first=Richard G. |last2=Duncan |first2=Francis |title=Atomic Shield, 1947–1952 |series=A History of the United States Atomic Energy Commission |publisher=Pennsylvania State University Press |location=University Park|year=1969 |isbn=0-520-07187-5|oclc=3717478}} * {{cite journal |last=Hijiya |first=James A. |url=http://www.amphilsoc.org/sites/default/files/Hijiya.pdf |title=The Gita of Robert Oppenheimer |date=June 2000 |volume=144 |issue=2 |pages=123–167 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130515224154/http://www.amphilsoc.org/sites/default/files/Hijiya.pdf |archive-date=15 Mei 2013 |journal=Proceedings of the American Philosophical Society |access-date=16 Desember 2013 }} * {{cite book |last=Holl |first=Jack M. |title=Argonne National Laboratory, 1946–96 |first2=Richard G. |last2=Hewlett |first3=Ruth R. |last3=Harris |publisher=University of Illinois Press |year=1997 |isbn=978-0-252-02341-5}} * {{cite book |last=Holloway |first=David |title=Stalin and the Bomb: The Soviet Union and Atomic Energy, 1939–1956 |location=New Haven, Connecticut |publisher=Yale University Press |year=1994 |isbn=0-300-06056-4 |oclc=29911222}} * {{cite book |last=Howes |first=Ruth H. |last2=Herzenberg |first2=Caroline L. |title=Their Day in the Sun: Women of the Manhattan Project |location=Philadelphia |publisher=Temple University Press |year=1999 |isbn=1-56639-719-7 |oclc=49569088}} * {{cite book |last=Hunner |first=Jon |title=Inventing Los Alamos: The Growth of an Atomic Community |location=Norman |publisher=University of Oklahoma Press |year=2004 |isbn=978-0-8061-3891-6|oclc=154690200}} * {{cite book |last=Johnson |first=Charles |last2=Jackson |first2=Charles |title= City Behind a Fence: Oak Ridge, Tennessee, 1942–1946 |location=Knoxville|publisher=University of Tennessee Press |year=1981 |isbn=0-87049-303-5 |oclc=6331350}} * {{cite book |last=Jones |first=Vincent |title=Manhattan: The Army and the Atomic Bomb |publisher=United States Army Center of Military History |location=Washington, D.C. |year=1985 |oclc=10913875 |url=http://www.history.army.mil/html/books/011/11-10/CMH_Pub_11-10.pdf |access-date=25 Augustus 2013 |archive-date=7 Oktober 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141007074359/http://www.history.army.mil/html/books/011/11-10/CMH_Pub_11-10.pdf |url-status=dead }} * {{cite book |last=Jungk |first=Robert |year=1958 |title=Brighter than a Thousand Suns: A Personal History of the Atomic Scientists |location=New York |publisher=Harcourt Brace |isbn=0-15-614150-7 |oclc=181321}} * {{cite book |last=O'Brien |first=Phillips Payson |title=How the War was Won |date=2015 |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-01475-6 |oclc=907550561}} * {{cite book |last= Phelps |first= Stephen |year= 2010 |title= The Tizard Mission: the Top-Secret Operation that Changed the Course of World War II |location= Yardley, Pennsylvania |publisher= Westholme |isbn=978-1-59416-116-2 |oclc=642846903}} * {{cite book |last=Rhodes |first=Richard |title=The Making of the Atomic Bomb |location=New York |publisher=Simon & Schuster |year=1986 |isbn=0-671-44133-7|oclc=13793436}} * {{cite book |last=Stacey |first=C. P. |url=http://www.cmp-cpm.forces.gc.ca/dhh-dhp/his/docs/AMG_e.pdf |title=Arms, Men and Government: The War Policies of Canada, 1939&nbsp;– 1945 |publisher=The Queen's Printer by authority of the Minister of National Defence |year=1970 |oclc=610317261 |access-date= 4 April 2021 |archive-date=20 Junie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190620111320/http://www.cmp-cpm.forces.gc.ca/dhh-dhp/his/docs/AMG_e.pdf |url-status=dead }} * {{cite book |last=Sweeney |first=Michael S. |title=Secrets of Victory: The Office of Censorship and the American Press and Radio in World War II |publisher=University of North Carolina Press |year=2001 |location=Chapel Hill |isbn=0-8078-2598-0 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/secretsofvictory00swee }} * {{cite book |last=Villa |first=Brian L. |title=The Second World War as a National Experience: Canada |contribution=Chapter 11: Alliance Politics and Atomic Collaboration, 1941–1943 |publisher=The Canadian Committee for the History of the Second World War, Department of National Defence |year=1981 |editor-first=Aster |editor-last=Sidney |oclc=11646807 |url=http://www.ibiblio.org/hyperwar/UN/Canada/Natl_Exp/index.html |access-date=8 Desember 2014 }} * {{cite book |last=Williams |first=Mary H. |title=Chronology 1941–1945 |location=Washington, D.C. |publisher=Office of the Chief of Military History, Department of the Army |year=1960 |oclc=1358166}} {{Refend}} === Tegniese geskiedenis === {{Refbegin|30em}} * {{cite book |editor-last=Ahnfeldt|editor-first=Arnold Lorentz |title= Radiology in World War II |publisher=Office of the Surgeon General, Department of the Army |location=Washington, D.C. |year=1966 |oclc=630225}} * {{Cite journal |last=Baker |first=Richard D. |last2=Hecker |first2=Siegfried S. |last3=Harbur |first3=Delbert R. |title=Plutonium: A Wartime Nightmare but a Metallurgist's Dream |url=http://library.lanl.gov/cgi-bin/getfile?07-16.pdf |journal=Los Alamos Science |issue=Winter/Spring |year=1983 |pp=142–151 |access-date=22 November 2010 |archive-date=17 Oktober 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111017034523/http://library.lanl.gov/cgi-bin/getfile?07-16.pdf |url-status=dead }} * {{cite book |editor-last= Ermenc |editor-first= Joseph J. |title= Atomic Bomb Scientists: Memoirs, 1939–1945 |year= 1989 |publisher= Meckler |location= Westport, Connecticut and London |isbn= 978-0-88736-267-5}} (1967 interview with Groves) * {{cite book |last=Hanford Cultural and Historic Resources Program |year=2002 |publisher=Pacific Northwest National Laboratory |title=History of the Plutonium Production Facilities, 1943–1990 |location=Richland, WA |oclc=52282810}} * {{cite book |last=Hansen |first=Chuck |series=Swords of Armageddon: US Nuclear Weapons Development since 1945 |title=Volume I: The Development of US Nuclear Weapons |location=Sunnyvale, California |publisher=Chukelea Publications |year= 1995a |isbn=978-0-9791915-1-0|oclc=231585284}} * {{cite book |last=Hansen |first=Chuck |series=Swords of Armageddon: US Nuclear Weapons Development since 1945 |title=Volume V: US Nuclear Weapons Histories |location=Sunnyvale, California |publisher=Chukelea Publications |year= 1995b |isbn=978-0-9791915-0-3|oclc=231585284}} * {{cite book |last1= Hawkins |first1= David |last2= Truslow |first2= Edith C. |last3= Smith |first3= Ralph Carlisle |title= Manhattan District history, Project Y, the Los Alamos story, Vol. 2 |publisher= Tomash Publishers |year= 1961 |location= Los Angeles |quote= Originally published as Los Alamos Report LAMS-2532 |isbn= 978-0-938228-08-0 |osti= 1087645 |doi= 10.2172/1087645 |url-access= registration |url= https://archive.org/details/projectylosalamo0002unse }} * {{cite book |last=Hoddeson |first=Lillian |first2=Paul W. |last2=Henriksen |first3=Roger A. |last3=Meade |first4=Catherine L. |last4=Westfall |title=Critical Assembly: A Technical History of Los Alamos During the Oppenheimer Years, 1943–1945 |location=New York |publisher=Cambridge University Press |year=1993 |isbn=978-0-521-44132-2 |oclc=26764320 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/criticalassembly0000unse }} * {{cite journal |last=Home |first=R. W. |last2=Low |first2=Morris F. |title=Postwar Scientific Intelligence Missions to Japan |journal=Isis |volume= 84 |issue= 3 |date=September 1993 |pp=527–537 |jstor=235645 |doi=10.1086/356550}} * {{cite journal |last=Kemp |first=R. Scott |title=The End of Manhattan: How the Gas Centrifuge Changed the Quest for Nuclear Weapons |journal=Technology and Culture |issn=0040-165X |volume=53 |issue=2 |date=April 2012 |pp=272–305 |doi=10.1353/tech.2012.0046}} * {{cite journal |last=Ruhoff |first=John |last2=Fain |first2=Pat |title=The First Fifty Critical days |date=June 1962 |journal=Mallinckrodt Uranium Division News |volume=7 |issue=3 and 4 |access-date=30 Oktober 2010 |url=http://www.mphpa.org/classic/CP/Mallinckrodt/Pages/MALK_Gallery_01.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150330001357/http://www.mphpa.org/classic/CP/Mallinckrodt/Pages/MALK_Gallery_01.htm |archive-date=30 Maart 2015 }} * {{cite book |last=Sandia |title=The History of the Mk4 Bomb |year=1967 |url=https://osf.io/962rw/download |publisher=Sandia National Laboratory |access-date=11 November 2019 }} * {{cite book |last=Serber |first=Robert |first2=Richard |last2=Rhodes |title=The Los Alamos Primer: The First Lectures on How to Build an Atomic Bomb |location=Berkeley|publisher=University of California Press |year=1992 |isbn=978-0-520-07576-4|oclc=23693470}} (Available on [[commons:File:Los Alamos Primer.pdf|Wikimedia Commons]]) * {{cite book |last=Smyth |first=Henry DeWolf |title=Atomic Energy for Military Purposes: the Official Report on the Development of the Atomic Bomb under the Auspices of the United States Government, 1940–1945 |location=Princeton, New Jersey |publisher=Princeton University Press |year=1945 |oclc=770285}} * {{cite book |last=Thayer |first=Harry |title=Management of the Hanford Engineer Works In World War II: How the Corps, DuPont and the Metallurgical Laboratory Fast Tracked the Original Plutonium Works |publisher=American Society of Civil Engineers Press |location= New York |year=1996 |isbn=978-0-7844-0160-6|oclc=34323402}} * {{cite book |last=Waltham |first=Chris |title=An Early History of Heavy Water |publisher=Department of Physics and Astronomy, University of British Columbia |date=20 June 2002|arxiv=physics/0206076 |bibcode=2002physics...6076W}} * {{cite journal |last=Weinberg |first=Alvin M. |title=Impact of Large-Scale Science on the United States |journal=Science |series=New Series |volume=134 |issue=3473 |date=21 Julie 1961 |pp=161–164 |jstor=1708292 |bibcode=1961Sci...134..161W |doi=10.1126/science.134.3473.161 |pmid=17818712}} {{Refend}} === Herinneringe van deelnemers === {{Refbegin|30em}} * {{cite book |last=Bethe |first=Hans A. |author-link=Hans Bethe |title=The Road from Los Alamos |location=New York |publisher=Simon and Schuster |year=1991 |isbn=0-671-74012-1 |oclc=22661282 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/roadfromlosalamo00beth}} * {{cite book |last=Compton |first=Arthur |year=1956 |title=Atomic Quest |url=https://archive.org/details/atomicquestperso0000comp |url-access=registration |location=New York |publisher=Oxford University Press |oclc=173307}} * {{cite book |last=Goudsmit |first=Samuel A. |title=Alsos |publisher=Henry Schuman |year=1947 |location=New York |isbn=0-938228-09-9|oclc=8805725}} * {{cite book |last=Groves|first=Leslie |author-link=Leslie Groves |title=Now it Can be Told: The Story of the Manhattan Project |url=https://archive.org/details/nowitcanbetolds00grov|url-access=registration|location=New York |publisher=Harper & Row |year=1962 |isbn=0-306-70738-1|oclc=537684}} * {{cite book |author-link=Leona Woods|last=Libby|first=Leona Marshall|title=Uranium People |location=New York |publisher=Charles Scribner's Sons |year=1979 |isbn=0-684-16242-3 |oclc=4665032}} * {{cite book |last=Nichols |first=Kenneth David |title=The Road to Trinity: A Personal Account of How America's Nuclear Policies Were Made |location=New York |publisher=William Morrow and Company |year= 1987|isbn=0-688-06910-X|oclc=15223648}} * {{cite book |author-link=Stanislaw Ulam|last=Ulam|first=Stanislaw|title=Adventures of a Mathematician |url=https://archive.org/details/adventuresofmath0000ulam|url-access=registration|location=New York |publisher=Charles Scribner's Sons |year=1976 |isbn=0-520-07154-9 |oclc= 1528346}} {{Refend}} {{Manhattan-projek}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Krygskunde]] [[Kategorie:Uraan]] [[Kategorie:Kernfisika]] [[Kategorie:Manhattan-projek]] br0vdxtwol57hdd2e39r6kr1l1pgfa0 1 306374 2894101 2894100 2026-04-15T11:59:51Z Aliwal2012 39067 /* Die sin: "कालोऽस्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धो लोकान्समाहर्तुमिह प्रवृत्तः। ऋतेऽपि त्वां न भविष्यन्ति सर्वे येऽवस्थिताः प्रत्यनीकेषु योधाः॥११- ३२॥ */ Antwoord 2894101 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} {{voorbladartikel |week = 31 |jaar = 2021}} == Kyk asb na die sin: == {{ping|Sobaka}}, kyk asb na die sin: '' Die Britse Sending wat in Desember 1943 in die Verenigde State aangekom het, het Niels Bohr, Otto Frisch, Klaus Fuchs, Rudolf Peierls en Ernest Titterton ingesluit. [51] Meer wetenskaplikes het vroeg in 1944 opgedaag. Terwyl diegene wat toegewys is aan gasdiffusie wat teen die herfs van 1944 gelaat is, is die 35 wat onder Oliphant saam met Lawrence in Berkeley gewerk het, aan bestaande laboratoriumgroepe toegewys en die meeste het tot die einde van die oorlog gebly.'' Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 10:20, 7 Februarie 2021 (UTC) :Aangepas, groete [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 10:29, 7 Februarie 2021 (UTC) ::Dankie, die artikel begin my nou opgewonde maak! Gaan mooi lyk op die voorblad! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 10:34, 7 Februarie 2021 (UTC) == Hierdie sin ook == ''Westinghouse Lamp Plant, wat in 'n vinnige en vinnige proses geproduseer is'' Tweed vinnige: saamgeflansde ? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 20:07, 8 Februarie 2021 (UTC) :Aangepas, groete. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 20:46, 8 Februarie 2021 (UTC) == 1/3 600 000ste == Sobaka, ek verstaan nie so mooi nie... Loer asb! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 08:41, 14 Februarie 2021 (UTC) :Aangepas. Moet seker 'n statistiese meting wees, het dit nou eerder omskryf. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 08:57, 14 Februarie 2021 (UTC) == Die sin: "कालोऽस्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धो लोकान्समाहर्तुमिह प्रवृत्तः। ऋतेऽपि त्वां न भविष्यन्ति सर्वे येऽवस्थिताः प्रत्यनीकेषु योधाः॥११- ३२॥ == {{ping|Aliwal2012|Sobaka}}, ek sien bogenoemde sin, in 'n taal wat ek beslis nie ken nie, is nou skielik deel van die artikel. Hoe kan dit deel van die artikel wees? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:42, 15 April 2026 (UTC) :Hi Oesjaar! Ek het jou skrapping van 16 Februarie 2025 teruggerol Jy sê: "As ek net my hande op die bliksem kan lê." (Dit was mos Oppenheimer se eie woorde waar hy 'n geskrif aanhaal). Groete [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:57, 15 April 2026 (UTC) ::In Afrikaans: "Ek is tyd, die vernietiger van die wêrelde, nadat ek grootgeword het, en ek het hierheen gekom om die wêrelde te versamel. Selfs sonder jou sal daar nie al die krygers wees wat in die opponerende leërs staan ​​nie. 11-3" [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:59, 15 April 2026 (UTC) t3m1yhkgw415g0jpny8hpw60n1x9vm9 2894105 2894101 2026-04-15T13:30:35Z SpesBona 2720 /* Die sin: "कालोऽस्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धो लोकान्समाहर्तुमिह प्रवृत्तः। ऋतेऽपि त्वां न भविष्यन्ति सर्वे येऽवस्थिताः प्रत्यनीकेषु योधाः॥११- ३२॥ */ aw 2894105 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} {{voorbladartikel |week = 31 |jaar = 2021}} == Kyk asb na die sin: == {{ping|Sobaka}}, kyk asb na die sin: '' Die Britse Sending wat in Desember 1943 in die Verenigde State aangekom het, het Niels Bohr, Otto Frisch, Klaus Fuchs, Rudolf Peierls en Ernest Titterton ingesluit. [51] Meer wetenskaplikes het vroeg in 1944 opgedaag. Terwyl diegene wat toegewys is aan gasdiffusie wat teen die herfs van 1944 gelaat is, is die 35 wat onder Oliphant saam met Lawrence in Berkeley gewerk het, aan bestaande laboratoriumgroepe toegewys en die meeste het tot die einde van die oorlog gebly.'' Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 10:20, 7 Februarie 2021 (UTC) :Aangepas, groete [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 10:29, 7 Februarie 2021 (UTC) ::Dankie, die artikel begin my nou opgewonde maak! Gaan mooi lyk op die voorblad! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 10:34, 7 Februarie 2021 (UTC) == Hierdie sin ook == ''Westinghouse Lamp Plant, wat in 'n vinnige en vinnige proses geproduseer is'' Tweed vinnige: saamgeflansde ? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 20:07, 8 Februarie 2021 (UTC) :Aangepas, groete. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 20:46, 8 Februarie 2021 (UTC) == 1/3 600 000ste == Sobaka, ek verstaan nie so mooi nie... Loer asb! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 08:41, 14 Februarie 2021 (UTC) :Aangepas. Moet seker 'n statistiese meting wees, het dit nou eerder omskryf. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 08:57, 14 Februarie 2021 (UTC) == Die sin: "कालोऽस्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धो लोकान्समाहर्तुमिह प्रवृत्तः। ऋतेऽपि त्वां न भविष्यन्ति सर्वे येऽवस्थिताः प्रत्यनीकेषु योधाः॥११- ३२॥ == {{ping|Aliwal2012|Sobaka}}, ek sien bogenoemde sin, in 'n taal wat ek beslis nie ken nie, is nou skielik deel van die artikel. Hoe kan dit deel van die artikel wees? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:42, 15 April 2026 (UTC) :Hi Oesjaar! Ek het jou skrapping van 16 Februarie 2025 teruggerol Jy sê: "As ek net my hande op die bliksem kan lê." (Dit was mos Oppenheimer se eie woorde waar hy 'n geskrif aanhaal). Groete [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:57, 15 April 2026 (UTC) ::In Afrikaans: "Ek is tyd, die vernietiger van die wêrelde, nadat ek grootgeword het, en ek het hierheen gekom om die wêrelde te versamel. Selfs sonder jou sal daar nie al die krygers wees wat in die opponerende leërs staan ​​nie. 11-3" [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:59, 15 April 2026 (UTC) ::{{Ping|Oesjaar}} Dit is [[Sanskrit]], Indië se heilige taal. In Asië het dit dieselfde status as Latyn en Grieks vir Europa (en Afrikaans). Dit is die liturgiese taal van beide [[Boeddhisme]] en [[Hindoeïsme]], twee wêreldgodsdienste. Sanskrit is soos Afrikaans en Duits 'n [[Indo-Europese tale|Indo-Europese taal]], maar in 'n ander skryfstelsel, en word ook in die Suid-Afrikaanse 1996-grondwet genoem. Lyk my Oppenheimer self het dié aanhaling in Sanskrit gemaak, uit die ''[[Bhagavad Gita]]'', een van die Hindoeïsme se [[heilige geskrifte]]. Daarna word ook in die oorspronklike Engelse artikel verwys. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:30, 15 April 2026 (UTC) hatcv3jc6aog8v65wp6qy77r0ggnnok 2894113 2894105 2026-04-15T14:29:29Z Sobaka 328 /* Die sin: "कालोऽस्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धो लोकान्समाहर्तुमिह प्रवृत्तः। ऋतेऽपि त्वां न भविष्यन्ति सर्वे येऽवस्थिताः प्रत्यनीकेषु योधाः॥११- ३२॥ */ 2894113 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} {{voorbladartikel |week = 31 |jaar = 2021}} == Kyk asb na die sin: == {{ping|Sobaka}}, kyk asb na die sin: '' Die Britse Sending wat in Desember 1943 in die Verenigde State aangekom het, het Niels Bohr, Otto Frisch, Klaus Fuchs, Rudolf Peierls en Ernest Titterton ingesluit. [51] Meer wetenskaplikes het vroeg in 1944 opgedaag. Terwyl diegene wat toegewys is aan gasdiffusie wat teen die herfs van 1944 gelaat is, is die 35 wat onder Oliphant saam met Lawrence in Berkeley gewerk het, aan bestaande laboratoriumgroepe toegewys en die meeste het tot die einde van die oorlog gebly.'' Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 10:20, 7 Februarie 2021 (UTC) :Aangepas, groete [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 10:29, 7 Februarie 2021 (UTC) ::Dankie, die artikel begin my nou opgewonde maak! Gaan mooi lyk op die voorblad! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 10:34, 7 Februarie 2021 (UTC) == Hierdie sin ook == ''Westinghouse Lamp Plant, wat in 'n vinnige en vinnige proses geproduseer is'' Tweed vinnige: saamgeflansde ? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 20:07, 8 Februarie 2021 (UTC) :Aangepas, groete. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 20:46, 8 Februarie 2021 (UTC) == 1/3 600 000ste == Sobaka, ek verstaan nie so mooi nie... Loer asb! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 08:41, 14 Februarie 2021 (UTC) :Aangepas. Moet seker 'n statistiese meting wees, het dit nou eerder omskryf. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 08:57, 14 Februarie 2021 (UTC) == Die sin: "कालोऽस्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धो लोकान्समाहर्तुमिह प्रवृत्तः। ऋतेऽपि त्वां न भविष्यन्ति सर्वे येऽवस्थिताः प्रत्यनीकेषु योधाः॥११- ३२॥ == {{ping|Aliwal2012|Sobaka}}, ek sien bogenoemde sin, in 'n taal wat ek beslis nie ken nie, is nou skielik deel van die artikel. Hoe kan dit deel van die artikel wees? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:42, 15 April 2026 (UTC) :Hi Oesjaar! Ek het jou skrapping van 16 Februarie 2025 teruggerol Jy sê: "As ek net my hande op die bliksem kan lê." (Dit was mos Oppenheimer se eie woorde waar hy 'n geskrif aanhaal). Groete [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:57, 15 April 2026 (UTC) ::In Afrikaans: "Ek is tyd, die vernietiger van die wêrelde, nadat ek grootgeword het, en ek het hierheen gekom om die wêrelde te versamel. Selfs sonder jou sal daar nie al die krygers wees wat in die opponerende leërs staan ​​nie. 11-3" [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:59, 15 April 2026 (UTC) ::{{Ping|Oesjaar}} Dit is [[Sanskrit]], Indië se heilige taal. In Asië het dit dieselfde status as Latyn en Grieks vir Europa (en Afrikaans). Dit is die liturgiese taal van beide [[Boeddhisme]] en [[Hindoeïsme]], twee wêreldgodsdienste. Sanskrit is soos Afrikaans en Duits 'n [[Indo-Europese tale|Indo-Europese taal]], maar in 'n ander skryfstelsel, en word ook in die Suid-Afrikaanse 1996-grondwet genoem. Lyk my Oppenheimer self het dié aanhaling in Sanskrit gemaak, uit die ''[[Bhagavad Gita]]'', een van die Hindoeïsme se [[heilige geskrifte]]. Daarna word ook in die oorspronklike Engelse artikel verwys. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:30, 15 April 2026 (UTC) ::: Ek het dit nou verander dat dit soos die Engelse weergawe lyk wat dit meer duidelik maak dat die aanhaling 'n vertaling vanuit die Sanskrit is. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 14:29, 15 April 2026 (UTC) 68zbyzwta81c9s2oysbldqxuwo7nqxl 0 307707 2894349 2627625 2026-04-16T08:57:26Z Oesjaar 7467 Verbeter 2894349 wikitext text/x-wiki '''''Caedite eos, Novit enim Dominus qui sunt eius''''' is 'n frase wat na bewering deur die bevelvoerder van die [[Albigensiese Kruistog]] geuiter is, voor die bloedbad op 22 Julie 1209 in Béziers. 'n Direkte vertaling van die [[Latyn]]se frase is: "Maak hulle dood Want die Here weet wie Syne is." Die pouslike legaat en die [[Cisterciënser]]s-abt Arnaud Amalric was in die aanvangsfase militêre bevelvoerder van die Kruistog en leier van hierdie eerste groot militêre optrede van die Kruistog, die aanval op Béziers, en volgens Caesarius van Heisterbach het hy hierdie bevel uitgespreek. Hierdie kruistog teen die [[Kathare]] is geloods deur 'n politieke koalisie van die koning, die Noord-Franse adel en die pous in die jaar 1208. 'n Minder formele vertalings het aanleiding gegee tot variante soos "Maak almal dood; laat God hul uitsorteer." Sommige moderne bronne gee die aanhaling as ''Neca eos omnes. Deus suos agnoscet'', klaarblyklik 'n vertaling uit Engels terug in Latyn, <ref name="Gregory">{{cite book |last=Gregory |first=Rocky L. |title=Just Baptize Them All and Let God Sort Them Out: Usurping the Authority of God |year=2014 |publisher=CrossBooks |page=xii |isbn=9781462735877 |oclc=874730661}}</ref> en dus 'n Bybelse verwysing na 2 Timoteus 2:19 wat stelː “Die Here ken dié wat aan Hom behoort,” en: “Elkeen wat sê dat hy aan die Here behoort, moet wegbreek van die ongeregtigheid.”<ref>https://www.bible.com/af/bible/6/2TI.2.AFR83</ref> == Agtergrond == Amalric se eie weergawe van die beleg, wat in sy brief aan [[pous Innocent III]] in Augustus 1209 beskryf word, lui: "Terwyl daar nog met die baronne gesprekke gevoer is oor die vrylating van diegene in die stad wat as [[Katoliek]]e beskou word, het die bediendes en ander persone met 'n lae rang en ongewapen die stad aangeval sonder om op bevele van hul leiers te wag. Tot ons verbasing, skreuend "na wapens, na wapens!", Binne twee of drie uur het hulle die gragte oorsteek en die mure en Béziers is ingeneem. Ons manskape het niemand gespaar nie, ongeag rang, geslag of ouderdom, en byna 20 000 mense het aan die swaard ontkom. Na hierdie groot slagting is die hele stad verwoes en verbrand ..."<ref>{{cite book |last1=Sibly |first1=W.A. |last2=Sibly |first2=M.D. |title=The Chronicle of William of Puylaurens: The Albigensian Crusade and Its Aftermath |date=2003 |publisher=The Boydell Press |location=Woodbridge, Suffolk, England, UK |pages=127–128 |url=https://books.google.com/books?id=mIQTe2VaZQsC&pg=PA127#v=onepage&q&f=false}}</ref> Ongeveer dertien jaar later vertel Caesars van Heisterbach hierdie verhaal oor die slagting, met die pouslike legaat aangehaal met die woorde Caedite eos. Novit enim Dominus qui sunt eius:<ref>{{cite web |url=http://www.executedtoday.com/2009/07/22/1209-albigensian-crusade-cathars-beziers/ |author=Headsman |title=1209: Massacre of Béziers, "kill them all, let God sort them out" |date=22 July 2009 |accessdate=12 Mei 2014}}</ref> Toe hulle uit die erkenning van sommige van hulle ontdek dat daar Katolieke met die [[ketter]]s gemeng is, het hulle vir die abt gesê: "Heer, wat moet ons doen, want ons kan nie onderskei tussen die gelowiges en die ketters nie." Die abt, net soos die ander, was bang dat baie mense uit vrees vir die dood sou voorgee dat hulle Katolieke is, en na hul vertrek na hul dwaalleer sou terugkeer, en daar word gesê dat hy gese het "Maak almal dood, want die Here weet wie syne is ”(2 Tim. ii. 19) en so is groot getalle in daardie stad is doodgemaak.<ref>{{cite web |url=http://www.fordham.edu/halsall/source/caesarius-heresies.html |title=Medieval Sourcebook: Caesarius of Heisterbach: Medieval Heresies: Waldensians, Albigensians, Intellectuals |publisher=Fordham University |accessdate=12 Mei 2014 |archive-date=18 Augustus 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140818194011/http://www.fordham.edu/halsall/source/caesarius-heresies.html |url-status=dead }}</ref> Caesarius het nie definitief gesê dat hierdie sin gebruik is nie, hy het geskryf dat Amalric "volgens berigte dit gesê het (''dixisse fertur'' in die oorspronklike teks).<ref>{{cite book |last=Meschini |first=Marco |title=L'eretica: Storia della crociata contro gli Albigesi |publisher=Laterza |year=2010 |page=116 |language=Italian |isbn=978-88-420-9306-0 |oclc=656501629}}</ref> Alhoewel daar twyfel bestaan dat die abt hierdie woorde gesê het, is daar weinig twyfel dat hierdie woorde die gees van die aanval vasgevang het,<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/bloodlustonroots00jaco |url-access=registration |quote=Caesarius of Heisterbach amalric. |first=Russell |last=Jacoby |title=Bloodlust: On the Roots of Violence from Cain and Abel to the Present |publisher=Free Press |page=29f |isbn=978-1-4391-0024-0 |oclc=787862175 |year=2011}}</ref> en dat Arnaud en sy kruisvaarders beplan het om die inwoners van enige vesting wat weerstand bied dood te maak.<ref>{{cite book |last1=Sibly |first1=W.A. |last2=Sibly |first2=M.D. |title=The Chronicle of William of Puylaurens: The Albigensian Crusade and Its Aftermath |date=2003 |publisher=The Boydell Press |location=Woodbridge, Suffolk, England, UK |pages=127–128 |url=https://books.google.com/books?id=mIQTe2VaZQsC&pg=PA127#v=onepage&q&f=false}}</ref> Die kruisvaarders (waarna Arnaud as ''nostri'', ons manne ' verwys het) het verwoes en doodgemaak sonder voorbehoud.<ref>{{cite book |last=Oldenbourg |first=Zoé |authorlink=Zoé Oldenbourg |title=Massacre at Montségur: A History of the Albigension Crusade |year=2000 |publisher=Phoenix Press |page=[https://archive.org/details/massacreatmontse00olde_0/page/109 109ff] |isbn=1-84212-428-5 |oclc=47720027 |url=https://archive.org/details/massacreatmontse00olde_0/page/109 }}</ref> == In kultuur == Die frase is in verskillende konflikte, soos die [[Viëtnamoorlog]], deur lede van die Amerikaanse weermag aangeneem en word as 'n nie-amptelike slagspreuk deur sekere eenhede gebruik.<ref>{{cite book |editor1-last=Doyle |editor1-first=Charles Doyle |editor2-last=Mieder |editor2-first=Wolfgang |editor3-last=Shapiro |editor3-first=Fred R. |title=The Dictionary of Modern Proverbs |year=2012 |publisher=Yale University Press |isbn=9780300136029 |oclc=759174383}}</ref> Tydens die oorlog teen [[terrorisme]] word die variant "Maak almal dood. Laat [[Allah]] hulle uitsorteer" deur radikales gebruik.<ref name=Gregory/> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Latynse uitdrukkings]] qdchr7cj9yqcinwgtejigs02hqzq7mz 0 313405 2894156 2863844 2026-04-15T21:03:01Z Jcb 223 2894156 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Leonard Nolens | beeld = Nolens2015.jpg | onderskrif = Nolens (Den Haag, 2015) | pseudoniem = | bynaam = | geboortedatum = [[11 April]] [[1947]] | geboorteplek = Bree | sterfdatum = | sterfplek = | beroep = [[skrywer]] | handtekening = | webwerf = }} '''Leonard Helena Sylvain Nolens''' (Bree, [[11 April]] [[1947]]- Antwerpen, 26 December 2025) was 'n Vlaamse [[digter]], vertaler en skrywer. == Biografie == Na sy middelbare skooljare ondergaan Nolens opleiding as tolk-vertaler aan die ''Hoger Instituut voor Vertalers en Tolken'' in [[Antwerpen]]. Vanuit Antwerpen werk hy vanaf 1968 as vryskutvertaler en is tussen 1969 tot 1973 redakteur van die eksperimentele tydskrif Labris. Nolens is getroud en het twee seuns. Hy is die vader van de skrywer David Nolens.<ref>[http://www.literairnederland.nl/leonard-nolens/ www.literairnederland.nl]</ref> Sedert sy debuut in 1969 met die bundel ''Orpheushanden'' het Leonard Nolens hom gevestig as een van die beduidendste hedendaagse Vlaamse digters. Drie versamelbundels het reeds van sy omvangryke oeuvre verskyn en sy poësie het talle Vlaamse en Nederlandse pryse ontvang, onder meer die Jan Campert- en Constantijn Huygens-pryse, die VSB-prys en die Prijs der Nederlandse letteren. Hy skryf voltyds en benewens dagboeke en enkele romans het daar reeds 23 digbundels uit sy pen verskyn. Van sy gedigte is ook deur Dr. [[Daniël Hugo]] in Afrikaans vertaal en gebundel onder die titel ''’n Digter in Antwerpen''.<ref> https://versindaba.co.za/nuwe-bundels-2020/nuwe-bundels-1/digbundels-2015/ Opgespoor en besoek op 03/09/2020</ref> ==Waardering en evaluasie== Nolens, as romantikus, skryf dikwels oor die liefde en oor die maniere om aan die eie identiteit te ontsnap. Sy vroeëre werk word getipeer as barok-tipe, eksperimentele gedigte. Deur die loop van die jare het daar egter 'n soberheid in sy werk ingetree, en verkry dit 'n meer parlando-agtige (''Poésie parlante'') kleur. Temas wat dikwels in sy werk voorkom is die jeug, vroue, eensaamheid en alkohol.<ref>[http://schrijversgewijs.be/schrijvers/nolens-leonard/ www.schijversgewijs.be]</ref> Nolens word beskou as een van die belangrikste lewende digters uit die Nederlandse taalgebied. Hy word met reëlmaat genoem as kandidaat vir die [[Nobelprys vir Letterkunde]].<ref>[http://www.knack.be/nieuws/boeken/nobelprijs-voor-leonard-nolens/article-normal-63967.html 'Nobelprijs voor Leonard Nolens?" In: ''Website Knack'', 25 Oktober 2012]</ref> ==Bibliografie== * 1969 - ''Orpheushanden'' (poësie) * 1973 - ''De muzeale minnaar'' (poësie) * 1975 - ''Twee vormen van zwijgen'' (poësie) * 1977 - ''Incantatie'' (poësie) * 1979 - ''Alle tijd van de wereld'' (poësie) * 1981 - ''Hommage'' (poësie) * 1983 - ''Vertigo'' (poësie) * 1986 - ''De gedroomde figuur'' (poësie) * 1988 - ''Geboortebewijs'' (poësie) * 1989 - ''Stukken van mensen'' (dagboek) * 1990 - ''Liefdes verklaringen'' (poësie) * 1991 - ''Hart tegen hart'' (poësie) * 1992 - ''Tweedracht'' (poësie) * 1993 - ''Blijvend vertrek'' (dagboek) * 1994 - ''Honing en as'' (poësie) * 1995 - ''De vrek van Missenburg'' (dagboek) * 1996 - ''En verdwijn met mate'' (poësie) * 1997 - ''De liefdesgedichten'' (poësie) * 1998 - ''Een lastig portret'' (dagboek) * 1999 - ''Voorbijganger'' (poësie) * 2001 - ''Manieren van leven'' (poësie) * 2003 - ''Derwisj'' (poësie) * 2004 - ''Bres" met etsen van Dan Van Severen (een livre de peintre, Ergo Pers Gent) * 2004 - ''Laat alle deuren op een kier'' (versamelde gedigte) (poësie) * 2005 - ''Een dichter in Antwerpen'' (poësie) * 2007 - ''Een fractie van een kus'' (poësie) * 2007 - ''Bres'' (poësie) * 2008 - ''Woestijnkunde'' (poësie) * 2009 - ''Dagboek van een dichter 1979-2007'' (versamelde dagboeke) * 2011 - ''Zeg aan de kinderen dat wij niet deugen'' * 2012 - ''Manieren van leven'' (versamelde gedigte 1975-2011) * 2014 - ''Opzichtige stilte'' (poësie) * 2017 - ''Balans'' (poësie) ==Pryse en erkennings== [[Lêer:NolensLaat2015.jpg|duimnael|Die gedig ''Laat'' op 'n muur in Den Haag]] * 1974 - Prys vir die beste letterkundige debuut vir ''De muzeale minnaar'' * 1976 - Arkprijs van het Vrije Woord vir ''Twee vormen van zwijgen'' * 1976 - Poësieprys van die provinsie Antwerpen vir ''Twee vormen van zwijgen'' * 1980 - Hugues C. Pernath-prijs vir ''Alle tijd van de wereld'' * 1980 - Poëzieprijs van de provincie Limburg vir ''Alle tijd van de wereld'' * 1984 - poëzieprijs van De Vlaamse Gids vir ''Vertigo'' * 1991 - Jan Campertprijs vir ''Liefdes verklaringen'' * 1997 - [[Constantijn Huygens]]-prys vir sy gehele oeuvre * 2002 - Gedichtendagprijzen vir 'Hostie' uit die bundel ''Manieren van leven'' * 2007 - Karel van de Woestijne-prys vir poësie van die munisipaliteit Sint-Martens-Latem * 2008 - VSB Poësieprys vir ''Bres'' * 2012 - Prijs der Nederlandse Letteren<ref>[http://prijsderletteren.org/2012_juryrapport/ Juryrapport] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180402163213/http://prijsderletteren.org/2012_juryrapport/ |date= 2 April 2018 }} www.prijs der letteren.nl 30 november 2012</ref> * 2018 - Eredoktoraat aan die Universiteit van [[Gent]]<ref>[https://web.archive.org/web/20180401144710/https://www.ugent.be/nl/actueel/eredoctor-ugent-leonard-nolens-vlaams-gent-institutioneel-2018.htm Persbericht UGent: Dichter Leonard Nolens eredoctor aan de UGent] www.ugent.be 28 Maart 2018</ref> == Eksterne skakels == * [http://www.ergopers.be/auteurs/nolens.htm Bibliofiele uitgaven met Dan Van Severen en Karel Diericxks] * [http://www.radio1.be/programmas/joos/leonard-nolens Interview met Leonard Nolens door Ruth Joos (Radio 1 29/03/2011)] == Notas == {{vertaalvanaf | taalafk = nl | il = Leonard_Nolens }} == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Nolens, Leonard}} [[Kategorie:Vlaamse digters]] [[Kategorie:Vlaamse skrywers]] [[Kategorie:Geboortes in 1947]] [[Kategorie:Lewende mense]] mkr6faq3nm1ggxb7hge3dv0zz6sz2km 0 315888 2894155 2853606 2026-04-15T21:02:47Z Jcb 223 2894155 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Delaware01.png|duimnael|Voormalige woongebiede voor die eerste kontak met Europeërs]] [[Lêer:Lapowinsa by Gustavus Hesselius 01.jpg|duimnael|Lapowinsa, Opperhoof van die Lenape, 1737]] Die '''Lenape''' of '''Lenni-Lenape''' (die latere "'''Delawares'''", soos hulle genoem is deur die Europeërs) was omstreeks 1600 'n versameling los georganiseerde inheemse volkere in die gebied van die [[Hudsonrivier|benede-Hudson]] en die [[Delawarerivier|Delaware]]. Die volk het bestaan uit onder andere die volgende afdelings: Minsi, Minisink (Munsee) en Muheconneok (Mahican: nie te verwar met die Mohegan-stam nie). Die Lenni-Lenape word beskou as die oudste deel van die stam van die Anishinaabeg, 'n versameling [[Algonkies]]-sprekende volke in Noordoos-Amerika. Die Anishinaabe-volkere, waaronder die Ojibweg, die Odaawaag, die Potawatomi en die Omàmiwininiwak (Algonkin), en verwante volkere soos die Shawnee en die Abenaki, beskou die Lenni-Lenape nog altyd as hul voorganger. Die Lenni Lenape het [[landbou]] op klein skaal beoefen om hul rondswerwende bestaan as [[jagter-versamelaar]]s aan te vul. Die Lenape-[[Indiane]] was voor die koms van die eerste [[Nederlanders|Nederlandse]] koloniste die oorspronklike bewoners van die gebied wat vandag die baai van New York en die Delaware-vallei uitmaak. Hul Algonquian-taal staan ook bekend as Lenape of Delaware. Die woorde ''moccasin'', ''powwow'', ''squaw'', ''tomahawk'' en ''totem'' is uit hierdie taal afkomstig. Teenswoordig woon daar Lenni-Lenape-gemeenskappe in die [[Deelstate van die Verenigde State van Amerika|deelstate]] [[Colorado]], [[Delaware]], [[Kansas]], [[New Jersey]], [[Ohio]], [[Oklahoma]], [[Pennsilvanië]] en [[Wisconsin]], en in die [[Kanada|Kanadese]] provinsie [[Ontario]]. {{Commonscat|Lenape}} {{vertaalvanaf | taalafk = nl | il = Lenni-Lenape }} {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geskiedenis van Amerika]] bymg2b00szum5kt10op0p3c17d28kvt 0 318251 2894162 2486694 2026-04-15T21:05:56Z Jcb 223 2894162 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Luuk Gruwez | beeld = Nacht van de Poëzie 2015 - Luke Gruwez-1.jpg | onderskrif = Luuk Gruwez tydens geleentheid van die Nacht van de Poëzie | volledige naam = | pseudoniem = | beter-bekend-as = | bynaam = | beroep = [[digter]] | jare-aktief = | genre = | bekende-werke = | uitgewery = | handtekening = | geboorteplek = [[Kortrijk]] | geboortedatum = [[9 Augustus]] [[1953]] | sterfplek = | sterfdatum = }} '''Luuk Gruwez''' ([[9 Augustus]] [[1953]], [[Kortrijk]]) is 'n [[Vlaminge|Vlaamse]] digter, prosaïs en essayis. Wat sy hoërskool opvoeding betref woon hy Damiaancollege by, en studeer Germaanse filologie aan die [[Katolieke Universiteit Leuven|KU Leuven Campus Kulak Kortrijk, kortweg 'Kulak']]. Hy verwerf sy ''licentiaat'' <ref>Afrikaans: lisensiaat. 'n ''Licentiaat'' is 'n graad wat toegeken word en wat net onder 'n PhD val. Dit word net deur universiteite in 'n beperkte aantal lande verleen. In byna al die lande wat deel vorm van die Europese Unie, is die tydsduur van 'n ''licentiaat'' 3 tot 4 jaar, d.w.s. gelykstaande aan 'n [[baccalaureus artium|baccalaureusgraad]]. Die term word ook gebruik vir 'n persoon wat hierdie graad behaal. Die term is afgelei van die [[Latyn]]se ''licentia'', wat "vryheid" beteken (uit Latyn: "licere", "om toe te laat"), en wat voorkom in die frases "licentia docendi" wat toestemming om onderrig te gee beteken, en "licentia ad practicandum", wat iemand aandui wat oor 'n sertifikaat van bevoegdheid beskik om 'n spesifieke beroep te beoefen. Baie lande het grade met hierdie titel, maar dit kan verskillende opvoedkundige vlakke verteenwoordig.</ref> in Germaanse tale aan die [[Katolieke Universiteit Leuven|K.U.Leuven]]. In 1976 verruil hy die Wes-Vlaamse Kortrijk vir Hasselt in België. Daar verdien hy 'n bestaan as onderwyser tot sy loopbaan in 1995 onderbreek word na die verkryging van 'n skrywersbeurs. Hy werk hierna as voltydse skrywer en skryf digbundels en prosabundels en ook rubrieke, aanvanklik op 'n weeklikse grondslag in De Standaard, en vanaf 2001 tot 2003 maandeliks in De Morgen. Gruwez se werk word soms beskou as [[Romantiek|Nieu-romanties]], 'n beweging wat in antwoord op die Nuwe Realisme van die 1960's verrys het en handel met kwessies soos die lewe, liefde, siekte, verganklikheid en dood. By Luuk Gruwez verskyn hierdie vorm van die romantiek altyd saam met 'n redelike porsie (self) ironie. In sy latere poësie is dit opvallend dat die keuse van onderwerp wyer en die vorm meer verhalend word. In 2009 ontvang hy die [[Herman de Coninck]]-prys vir sy gedig ''Moeders''. As erkenning vir die prestasie ontvang hy ook op 11 Julie 2010 die kulturele trofee van die Deerlijk-munisipaliteit, waar hy sy kinderjare deurgebring het. Tuur Florizoone en Jessa Wildemeersch het die benoemde gedigte getoonset. Sedert 2004 is Luuk Gruwez - net soos die geneesheer Yves Benoit en die voormalige fietsryer Dirk Baert - 'n ereburger van die gemeente Deerlijk<ref>[https://web.archive.org/web/20180904042838/https://www.deerlijk.be/over-deerlijk/in-t-kort/ereburgers Ereburgers van Deerlijk]</ref>. ==Publikasies== *''Stofzuigergedichten'' (1973), debuut *''Ach, wat zacht geliefkoos om een mild verdriet'' (1977), poësie *''Een huis om dakloos in te zijn'' (1981), poësie *''De feestelijke verliezer'' (1985), poësie (bekroon met die ''Dirk Martensprijs'') *''Dikke mensen'' (1990), poësie (bekroon met die ''Prijs van de Vlaamse poëziedagen'') *''Onder vier ogen'' en ''Siamees dagboek'', prosa (1992) saam met Eriek Verpale *''Het bal van opa Bing'' (1994), prosa (''Geertjan Lubberhuizenprijs'' 1994) *''Vuile manieren'' (1994), poësie (bekroon met die ''[[Hugues C. Pernath]]-prijs'' 1995) *''Bandeloze gedichten'' (1996), bloemlesing uit sy poësie. In [[Afrikaans]] vertaal deur [[H.P. van Coller]] as ''Bandelose gedigte''. *''Het land van de wangen'' (1998), briewe *''Slechte gedachten'' (1999), rubrieke *''Dieven en geliefden'' (2000), poësie *''De maand van Marie. Vier vrouwenvertellingen'' (2002), prosa *'' Een stenen moeder'' (2004), rubrieke *''Allemansgek'', insl. CD (2005), poësie *''Psilo'' (2007), verhale *''Lagerwal'' (2008), poësie *''Garderobe'' (2010), bloemlesing uit sy poësie *''Cosas perdidas'' (2010), poësie *''Krombeke Retour/ Deerlijk Retour'' (2011), verhale. *''Wijvenheide'' (2012), poësie *''De eindelozen'' (2015), poësie *''Garderobe'' (2015), 'n keuse uit sy poësie *''Ik wil de hemel en ik wil de straat. Poëzie en trawanten''(2016), essays, briewe en verhale *''Bakermat'' (2018), poësie ==Literatuur== * Jan STUYCK, ''Het ongemaak van het schrijven volgens Luuk Gruwez'', in: Zuurvrij, 2009. == Eksterne skakels == * [http://www.luukgruwez.be Amptelike webwerf] {{vertaalvanaf | taalafk = nl | il = Luuk_Gruwez }} == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Gruwez, Luuk}} [[Kategorie:Vlaamse digters]] [[Kategorie:Geboortes in 1953]] [[Kategorie:Lewende mense]] ru2f23gv8xxexe8zwfwmhxz0jspxjmg 0 374100 2894151 2852940 2026-04-15T20:50:46Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2894151 wikitext text/x-wiki {{sporttoekoms}} {{Inligtingskas Rugbywêreldbeker | kenteken = 2031 Men's Rugby World Cup logo.svg | kentekengrootte = | gasheer = {{vlagland|Verenigde State}} | datums = September – Oktober | nasies = 24 | kampioen = | naaswenner = | derdeplek = | wedstryde = | bywoning = | drieë = | toppuntebehaler = | meeste drieë = | vorige = [[Rugbywêreldbeker 2027|2027]] | volgende = [[Rugbywêreldbeker 2035|2035]] }} Die '''Rugbywêreldbeker 2031''' ([[Engels]]: ''2031 Rugby World Cup'') word van September tot Oktober 2031 in die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] beslis. Dit is die twaalfde [[rugbywêreldbeker]]toernooi van die vierjaarlikse rugbywêreldkampioenskap wat deur [[Wêreldrugby]] aangebied word en die sewende in die [[Noordelike Halfrond]]. Verder is dit die eerste rugbywêreldbekertoernooi wat in die [[Amerikas]] aangebied word. [[Lêer:Rugby World Cup Trophy.JPG|duimnael|links|upright|Die [[Webb Ellis-beker]] waarom meegeding word]] Soos tydens die 2027-toernooi sal 24 nasionale rugbyspanne vanuit verskeie lande aan die Rugbywêreldbeker 2031 kan deelneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/news/885620/rugby-world-cup-2027-expanded-to-24-teams |title=Rugby World Cup 2027 expanded to 24 teams |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=24 Oktober 2023 |accessdate=5 Januarie 2025}}</ref> Die Rugbywêreldbeker word gewoonlik tussen September en Oktober beslis. In die Verenigde State sal dit met die 2031-seisoene van die National Football League (NFL) en die Major League Soccer (MLS) oorvleuel. Aangesien baie van die voorgestelde plekke NFL- en MLS-stadions is, bestaan die moontlikheid dat die toernooi gedurende die [[somer]]maande (Junie–September) aangebied sal word om botsings met die twee ligaseisoene te voorkom.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.sportbusiness.com/news/2031-rwc-likely-to-be-staged-in-summer-to-avoid-nfl-clash/ |title=2031 RWC likely to be staged in summer to avoid NFL clash |publisher=Sportbusiness |author=Bob Williams |date=13 Mei 2022 |accessdate=5 Januarie 2025}}</ref> ’n Bepaling oor skedulering sal egter nog geneem moet word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2022/may/12/united-states-to-host-rugby-world-cup-as-sport-breaks-new-boundaries |title=United States to host Rugby World Cup and pledges not to ‘do a Qatar’ |publisher=[[The Guardian]] |author=Gerard Meagher |date=12 Mei 2022 |accessdate=5 Januarie 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.thetimes.co.uk/article/nfl-clash-could-force-2031-rugby-world-cup-into-summer-slot-6kqkldk9n |title=NFL clash could force 2031 Rugby World Cup into summer slot |publisher=[[The Times]] |author=Will Kelleher |date=13 Mei 2022 |accessdate=5 Januarie 2025}}</ref> == Toewysing == [[Wêreldrugby]] het die gasheerlande van beide die [[Rugbywêreldbeker 2027|2027-]] en 2031-manstoernooie en beide die [[Vrouerugbywêreldbeker 2025|2025-]] en [[Vrouerugbywêreldbeker 2029|2029-vrouetoernooie]] op 12 Mei 2022 aangekondig. Die proses om met voornemende lande te onderhandel het in Februarie 2021 begin en die formele kandidaatproses drie maande later. Die oorblywende gasheerlande is in Februarie 2022 aangekondig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.stuff.co.nz/sport/rugby/rugby-world-cup/300082326/usa-rugby-considering-bid-for-rugby-world-cup-2027 |title=USA Rugby considering bid for Rugby World Cup 2027 |publisher=Stuff |author=Joe Reedy |date=14 Augustus 2020 |accessdate=5 Januarie 2025}}</ref> Wêreldrugby se destydse voorsitter Bill Beaumont het in laat 2018 voorgestel dat die gasheer van die Rugbywêreldbeker ná die [[Rugbywêreldbeker 2023|2023-toernooi]] in Frankryk ’n opkomende land behoort te wees.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.foxsports.com.au/rugby/rugby-world-cup-2015/australia-and-south-africa-could-miss-out-on-2027-rugby-world-cup-as-bill-beaumont-says-another-emerging-nation-could-host-tournament/news-story/2e4a8573c5d89a3c6b465dd23d064783 |title=Australia and South Africa could miss out on 2027 Rugby World Cup as Bill Beaumont says another emerging nation could host tournament |publisher=Fox Sports Australia |date=20 September 2018 |accessdate=5 Januarie 2025}}</ref> Wêreldrugby se [[hoof- uitvoerende beampte]] Brett Gosper het in 2019 ook voorgestel dat Wêreldrugby beide die 2027- en 2031-toernooie saam sal toewys (soos hulle met [[Rugbywêreldbeker 2015|Engeland 2015]] en [[Rugbywêreldbeker 2019|Japan 2019]] gedoen het), waardeur hulle “’n dapper besluit en ’n tradisionele besluit” sal kan maak.<ref name="auto">{{en}} {{cite web |url=https://www.insidethegames.biz/articles/1085185/united-states-rugby-world-cup-hosting |title=Rugby World Cup in sights of United States |publisher=www.insidethegames.biz |author=Alex Bell |date=26 September 2019 |accessdate=5 Januarie 2025}}</ref> Gosper het verder voorgestel dat “2031 tyd sal gun vir ’n Amerikaanse bod om baie geloofwaardig en sterk te wees.”<ref name="auto" /> Die gashere vir die 2027- en 2031-toernooie is in Mei 2022 bekend gemaak.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugby-addict.com/en-sco/article/home/rugby-world-cup-2027-and-2031-hosts-to-be-announced-in-may-2022/5f3566bd89e3a300087431b5 |title=Rugby World Cup 2027 and 2031 hosts to be announced in May 2022 |publisher=Rugby Addict |date=13 Augustus 2020 |accessdate=13 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200913101900/https://www.rugby-addict.com/en-sco/article/home/rugby-world-cup-2027-and-2031-hosts-to-be-announced-in-may-2022/5f3566bd89e3a300087431b5 |archive-date=13 September 2020 |url-status=dead}}</ref> Vermoede het bestaan dat beide die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] en [[Suid-Afrika]] beplan het om die toernooi te huisves, maar die [[Suid-Afrikaanse Rugbyunie]] (SARU) het bekend gemaak dat hulle nie beplan om vir nóg die 2027- nóg die 2031-toernooi aansoek te doen nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.thesouthafrican.com/sport/south-africa-2027-2031-rugby-world-cup/ |title=South Africa will not bid for 2027 or 2031 Rugby World Cup – Reports |publisher=[[The South African]] |author=James Richardson |date=16 Augustus 2020 |accessdate=5 Januarie 2025}}</ref> Op 10 Junie 2021 is [[VSA Rugby]] amptelik aanvaar as ’n kandidaat vir beide die 2027- en 2031-toernooie, asook die Vrouerugbywêreldbeker 2029.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.usa.rugby/2021/06/usa-accepted-as-bid-candidate-for-rugby-world-cup-2027-2029-and-2031-committee-to-begin-campaign-following-positive-feasibility-study/ |title=USA accepted as bid candidate for Rugby World Cup 2027, 2029 and 2031; committee to begin campaign following positive feasibility study |publisher=[[VSA Rugby]] |date=10 Junie 2021 |accessdate=10 Junie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210610182828/https://www.usa.rugby/2021/06/usa-accepted-as-bid-candidate-for-rugby-world-cup-2027-2029-and-2031-committee-to-begin-campaign-following-positive-feasibility-study/ |archive-date=10 Junie 2021 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die Verenigde State het op 20 Oktober 2021 hul amptelike bod ingedien met sekere belangstellende stede met groot [[Amerikaanse voetbal]]-stadions.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://usabid.rugby/news/united-states-launches-campaign-to-host-men-s-and-women-s-rugby-world-cups |title=United States Launches Campaign To Host Men's and Women's Rugby World Cup's |publisher=[[VSA Rugby]] |date=19 Oktober 2021 |accessdate=5 Januarie 2025 |archive-date=18 Mei 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220518065413/https://usabid.rugby/news/united-states-launches-campaign-to-host-men-s-and-women-s-rugby-world-cups |url-status=dead }}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://apnews.com/article/sports-australia-canada-south-america-rugby-a324d9191d8643ee7a2610fe94d37ac4 |title=USA Rugby launches bid to host Rugby World Cup |publisher=[[Associated Press]] |date=21 Oktober 2021 |accessdate=5 Januarie 2025}}</ref> In Februarie dieselfde jaar het [[Engelse Rugbyvoetbalunie|Engeland]], [[Ierse Rugbyvoetbalunie|Ierland]], [[Skotse Rugbyunie|Skotland]] en [[Walliese Rugbyunie|Wallis]] ’n gesamentlike bod vir die 2031-toernooi oorweeg, maar hul planne is nie verder gespesifiseer nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.sportspromedia.com/news/2031-rugby-world-cup-hosts-home-unions-bid-england-wales-ireland-scotland/?zephr_sso_ott=Mpy696 |title=2031 Rugby World Cup: Home nations consider joint bid to host tournament |publisher=SportsPro |author=Sam Carp |date=3 Februarie 2021 |accessdate=5 Januarie 2025}}</ref> Destyds was die Verenigde State die enigste kandidaat vir die Rugbywêreldbeker 2031 en die volgende maand (November 2021) was hulle in ’n “eksklusiewe doelgerigte dialoog” met [[Wêreldrugby]] oor die aanbieding van die 2031-toernooi.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://usabid.rugby/news/world-rugby-approves-united-states-for-exclusive-targeted-dialogue-on-hosting-rugby-world-cup-2031 |title=World Rugby Approves United States For Exclusive Targeted Dialogue On Hosting Rugby World Cup 2031 |publisher=[[VSA Rugby]] |date=24 November 2021 |accessdate=5 Januarie 2025 |archive-date=23 Mei 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220523015019/https://usabid.rugby/news/world-rugby-approves-united-states-for-exclusive-targeted-dialogue-on-hosting-rugby-world-cup-2031 |url-status=dead }}</ref> In April 2022 het die [[President van die Verenigde State van Amerika|President van die Verenigde State]], [[Joe Biden]], ’n brief aan Wêreldrugby geskryf om sy ondersteuning vir die Amerikaanse bod te wys.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2022/apr/20/joe-biden-us-rugby-world-cup-bid-letter-bill-beaumont |title=Joe Biden supports US Rugby World Cup bid in letter to Bill Beaumont |publisher=[[The Guardian]] |author=Martin Pengelly |date=20 April 2022 |accessdate=5 Januarie 2025}}</ref> Tydens ’n spesiale vergadering van Wêreldrugby wat op 12 Mei 2022 in [[Dublin]] gehou is, het Wêreldrugby die toernooie van 2025 tot 2033 toegewys met die Vrouerugbywêreldbeker 2025 wat aan Engeland toegeken is, Australië as gasheer van beide die Rugbywêreldbeker 2027 en Vrouerugbywêreldbeker 2029 benoem is en beide die Rugbywêreldbeker 2031 en Vrouerugbywêreldbeker 2033 aan die Verenigde State toegewys is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/news/714742/rugby-world-cup-host-locations-confirmed-through-to-2033 |title=Rugby World Cup host locations confirmed through to 2033 |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=12 Mei 2022 |accessdate=5 Januarie 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.npr.org/2022/05/12/1098533209/rugby-world-cup-host-usa |title=The U.S. is named a Rugby World Cup host |publisher=[[NPR]] |author=Amy Morgan |date=12 Mei 2022 |accessdate=5 Januarie 2025}}</ref> Die Rugbywêreldbeker 2031 is een van vyf groot internasionale sporttoernooie wat die Verenigde State binne een dekade sal aanbied, saam met die [[T20I-wêreldbeker 2024]] (saam met [[Wes-Indië]]), die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2026]], die [[Olimpiese Somerspele 2028]] en die Vrouerugbywêreldbeker 2033.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.wpp.com/en/wpp-iq/2022/09/helping-sports-to-cross-the-atlantic |title=Helping sports to cross the Atlantic |publisher=WPP |author=Dominic Grainger |date=30 September 2022 |accessdate=5 Januarie 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://lastwordonsports.com/rugby/2022/05/12/usa-rugby-2033-womens-rugby-2031-rugby-world-cup-hosts/ |title=USA Rugby: 2033 Women’s Rugby and 2031 Rugby World Cup Hosts |publisher=Last Word On Sports |author=Raheem Bashir |date=12 Mei 2022 |accessdate=5 Januarie 2025 |archive-date= 7 Januarie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240107190038/https://lastwordonsports.com/rugby/2022/05/12/usa-rugby-2033-womens-rugby-2031-rugby-world-cup-hosts/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.cityam.com/us-and-mexico-launch-bid-for-2027-football-womens-world-cup/ |title=US and Mexico launch bid for 2027 football Women’s World Cup |publisher=City A.M. |author=Matt Hardy |date=20 April 2023 |accessdate=5 Januarie 2025}}</ref> Daarmee is dit ná die [[Rugbywêreldbeker 1995]] in Suid-Afrika, die [[Rugbywêreldbeker 2003]] in Australië, die [[Rugbywêreldbeker 2011]] in Nieu-Seeland, die [[Rugbywêreldbeker 2019]] in Japan, die [[Rugbywêreldbeker 2023]] in Frankryk en die [[Rugbywêreldbeker 2027]] in Australië die sewende rugbywêreldbekertoernooi wat geheel en al in een land aangebied word. == Deelnemers == 24 spanne mag aan die Rugbywêreldbeker 2031 deelneem. Die gasheer [[Verenigde State se nasionale rugbyspan|Verenigde State]] is regstreeks vir die toernooi gekwalifiseer. == Stadions == Altesaam 24 Amerikaanse stede is op die kortlys vir die Rugbywêreldbeker 2031 geplaas. Van die stede op die kortlys sluit in [[Atlanta]], [[Austin, Texas|Austin]], [[Baltimore]], [[Birmingham, Alabama|Birmingham]], [[Boston]], [[Charlotte, Noord-Carolina|Charlotte]], [[Chicago]], [[Dallas]], [[Denver]], [[Houston]], [[Kansas City]], [[Los Angeles]], [[Miami]], [[Minneapolis]], [[Nashville]], [[New York]], [[Orlando, Florida|Orlando]], [[Philadelphia]], [[Pittsburgh]], [[Phoenix, Arizona|Phoenix]], [[San Diego]], [[San Francisco]], [[Seattle]] en [[Washington, D.C.]] Die meeste van die stede beskik oor NFL-stadions, terwyl ander oor MLS-stadions beskik.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.insidethegames.biz/articles/1122137/biden-us-rugby-world-cup-bids-support |title=US President Biden confirms support for Rugby World Cup bids in 2031 and 2033 |publisher=insidethegames.biz |author=Michael Pavitt |date=20 April 2022 |accessdate=5 Januarie 2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://usabid.rugby/news/host-cities-from-coast-to-coast |title=Host Cities From Coast-To-Coast |publisher=[[VSA Rugby]] |date=8 November 2021 |accessdate=5 Januarie 2025 |archive-date=14 Mei 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220514123730/https://usabid.rugby/news/host-cities-from-coast-to-coast |url-status=dead }}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://usabid.rugby/news/united-states-named-host-nation-for-2031-and-2033-rugby-world-cup |title=United States named host nation for 2031 and 2033 Rugby World Cup |publisher=[[VSA Rugby]] |date=8 November 2021 |accessdate=5 Januarie 2025 |archive-date=31 Januarie 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230131233511/https://usabid.rugby/news/united-states-named-host-nation-for-2031-and-2033-rugby-world-cup |url-status=dead }}</ref> Van die 24 stede wat vir die 2031-toernooi beoog word, is elf as gasheerstede vir die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2026]] aangewys. == Sien ook == {{Portaal|Rugby|Ru ball.svg}} * [[Krieketwêreldbeker 2031]] == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Eksterne skakels == * {{en}} [https://usabid.rugby Webwerf van die Amerikaanse bod] {{Navigasie Rugbywêreldbeker}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geskiedenis van die Verenigde State van Amerika]] [[Kategorie:Rugbykompetisies in die Verenigde State van Amerika]] [[Kategorie:Rugbywêreldbeker|2031]] [[Kategorie:Sport in 2031]] kwyrpegsgrejozbqhwevs8vxmsyftj3 0 391352 2894133 2795401 2026-04-15T18:26:12Z Sobaka 328 Nie meer wees nie 2894133 wikitext text/x-wiki Die '''Vrede-suiwelprojek''' is 'n suiwelprojek wat in 2012 op Krynaauwslust Plaas, naby die dorp [[Vrede, Vrystaat|Vrede]], [[Vrystaat]]-provinsie, [[Suid-Afrika]], gestig is. Die melkery is gestig as 'n openbaar-private vennootskap met Estina, 'n [[Swart Ekonomiese Bemagtiging]]smaatskappy, as deel van die Vrystaatse provinsiale regering se landbouprojek, ''Mohoma-Mobung''.<ref name="fs">{{Cite web|url=http://www.freestateonline.fs.gov.za/?p=1662|title=Premier promises more jobs|date=25 February 2013|publisher=Free State Online|access-date=28 January 2018|archive-date=29 Januarie 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180129140521/http://www.freestateonline.fs.gov.za/?p=1662|url-status=dead}}</ref><ref name="treasury">{{Cite web|url=http://www.treasury.gov.za/documents/provincial%20budget/2014/4.%20Estimates%20of%20Prov%20Rev%20and%20Exp/FS/2.%20Estimates%20of%20Prov%20Rev%20and%20Exp/FS%20-%20Vote%2011%20-%20Agriculture%20and%20Rural%20Development.pdf|title=2014/15 Estimates of Provincial Revenue & Expenditure: VOTE 11 – Department of Agriculture and Rural Development|publisher=National Treasury of South Africa|access-date=28 January 2018}}</ref> Estina het die grond onder 'n gratis huurkontrak van 99 jaar gekry.<ref name="seized">{{Cite web|url=https://www.news24.com/SouthAfrica/News/breaking-npa-freezes-r220m-land-linked-to-gupta-farm-20180120|title=NPA freezes R220m, land linked to Gupta farm|date=20 January 2018|publisher=News24}}</ref> Die doel van die R250 miljoen-suiwelprojek was om swart boere te bemagtig, maar bankstate toon dat geen betalings aan swart begunstigdes gemaak is nie. Die melkplaas was net 'n dop waardeur geld onregmatig na [[Indië]] gestuur is.<ref>{{Cite web|url=https://www.news24.com/SouthAfrica/News/more-than-r330m-in-less-than-2-years-massive-extent-of-gupta-plundering-at-estina-revealed-20190213|title=Holy cow! Bank statements reveal how Free State government paid Guptas over R330m for Estina dairy farm|website=news24.com|language=en-ZA|access-date=2020-04-20}}</ref> Op 14 Januarie 2022 het die premier van die Vrystaat [[Sisi Ntombela]] die projek aan 65 plaaslike boere oorhandig vir bestuur en implementering, met toesig van 'n trust en uitvoerende span.<ref>{{Cite web|url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2022-01-14-vrede-dairy-empowerment-project-finally-handed-over-to-farmers/|title=Vrede Dairy: Empowerment project finally handed over to farmers|last=Evans|first=Julia|date=14 January 2022|website=Daily Maverick|access-date=15 January 2022}}</ref> == Bewerings van korrupsie == In die middel van 2013 het ondersoekende joernalistiek wat in die koerant ''[[Mail & Guardian]]'' gepubliseer is, beweer dat korrupsie, oortredings van tesourie-reëls en wanbestuur gepleeg is, en die projek met die [[Guptafamilie|Gupta-familie]] en bondgenote van president [[Jacob Zuma]] verbind het.<ref name="mg1">{{Cite web|url=http://amabhungane.co.za/article/2013-05-31-guptas-farm-cash-cows-in-free-state|title='Guptas' farm cash cows in Free State|date=31 May 2013|publisher=amaBhungane|access-date=28 January 2018|archive-date=29 Januarie 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180129140526/http://amabhungane.co.za/article/2013-05-31-guptas-farm-cash-cows-in-free-state|url-status=dead}}</ref><ref name="mg2">{{Cite web|url=http://amabhungane.co.za/article/2013-06-07-gupta-dairy-project-milks-free-state-coffers|title='Gupta' dairy project milks Free State coffers|date=7 June 2013|publisher=amaBhungane|access-date=28 January 2018|archive-date=29 Januarie 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180129140620/http://amabhungane.co.za/article/2013-06-07-gupta-dairy-project-milks-free-state-coffers|url-status=dead}}</ref><ref name="mg3">{{Cite web|url=https://mg.co.za/article/2014-02-06-free-state-dairy-project-damned-in-treasury-investigation|title=Free State dairy project damned in treasury investigation|last=Sole|first=Sam|last2=Timse|first2=Tabelo|date=7 February 2014|publisher=Mail & Guardian|access-date=28 January 2018|last3=Brümmer|first3=Stefaans}}</ref> Koerantberigte het beweer dat R30 miljoen se staatsfondse wat vir die projek bedoel was, eerder deur [[Doebai (stad)|Doebai]] gewas is, betaal is vir die 2013-trouseremonie van Vega Gupta by [[Sun City, Noordwes|Sun City]] en as 'n besigheidsuitgawe verantwoord is.<ref name="laundromat">{{Cite web|url=http://www.news24.com/SouthAfrica/News/guptaleaks-the-dubai-laundromat-how-millions-milked-from-free-state-government-paid-for-sun-city-wedding-20170629|title=#GuptaLeaks: The Dubai Laundromat – How millions milked from Free State government paid for Sun City wedding|last=amaBhungane and Scorpio|date=30 June 2016|publisher=News24}}</ref> In Januarie 2018 het ''[[City Press]]'' beweer dat slegs 1% van die R220 miljoen wat deur die Vrystaatse regering aan die melkery toegewys is, aan werklike boerdery bestee is, met die meeste daarvan wat na medewerkers van die Guptas herlei is.<ref>{{Cite web|url=https://www.news24.com/SouthAfrica/News/inside-the-gupta-heist-20180121-2|title=Inside the Gupta heist|last=Mashego|first=Abram|date=21 January 2018|publisher=City Press|access-date=29 January 2018}}</ref> Bankstate het getoon dat die Vrystaatse regering oor twee jaar R334 miljoen aan die plaas betaal het, met die projek wat die meeste van die geld na sy bankrekeninge in Indië oorgeplaas het en slegs klein bedrae op die plaas self bestee is.<ref name="bankaccounts">{{Cite web|url=https://www.news24.com/SouthAfrica/News/more-than-r330m-in-less-than-2-years-massive-extent-of-gupta-plundering-at-estina-revealed-20190213|title=Holy cow! Bank statements reveal how Free State government paid Guptas over R330m for Estina dairy farm|last=Smith|first=Charles|date=13 February 2019|publisher=Netwerk24}}</ref> In Januarie 2018 het die Batebeslagleggingseenheid van die [[Nasionale Vervolgingsgesag]] beheer oor die plaas oorgeneem in 'n stap teen [[staatskaping]] en beslag gelê op R220 miljoen wat Vrystaatse Departement van Landbou onder Mosebenzi Zwane aan die Gupta-familie betaal het, en noem dit 'n "skema wat ontwerp is om geld van die departement te bedrieg en te steel”.<ref name="seized" /> Die [[Valke (SAPD)|Valke-eenheid]] van Suid-Afrika se Direktoraat vir Prioriteitsmisdaadondersoek (DPCI) het in verband met die projek op [[Ace Magashule]], die premier van die Vrystaat, se kantore toegeslaan.<ref>{{cite news|url=http://ewn.co.za/2018/01/26/hawks-raid-fs-premier-s-office-over-gupta-linked-vrede-dairy|title=Hawks Raid FS Premier's Office Over Gupta-linked Vrede Dairy Farm|first=Barry|last=Bateman|date=25 January 2018|publisher=Eyewitness News}}</ref> Aanklagte is teen twee staatsamptenare en 'n aantal medewerkers van die Gupta-familie aanhangig gemaak.<ref>{{Cite web|url=https://www.news24.com/SouthAfrica/News/seven-vrede-dairy-farm-project-accused-released-on-bail-20180215|title=Seven Vrede dairy farm project accused released on bail|last=Chabalala|first=Jeanette|date=15 February 2018}}</ref> Die Nasionale Vervolgingsgesag het egter die aanklagte in November 2018 voorlopig laat vaar deur gebrek aan samewerking van owerhede in Indië en die [[Verenigde Arabiese Emirate]] te noem.<ref>{{Cite web|url=https://www.timeslive.co.za/news/south-africa/2018-11-28-npa-provisionally-drops-estina-dairy-case-against-guptas-and-associates/|title=NPA provisionally drops Estina dairy case against Guptas and associates|date=28 November 2018|publisher=Times Live}}</ref><ref name="bankaccounts" /> In Oktober 2018 is een van die fluitjieblasers oor korrupsiebewerings in die projek gevind nadat hy vermoor is. <ref>{{Cite web|url=https://www.news24.com/SouthAfrica/News/vrede-dairy-farm-project-whistleblower-found-murdered-20181023|title=Vrede dairy farm project whistleblower found murdered|last=Grobler|first=Riaan|date=23 October 2018|publisher=News24}}</ref> In Oktober 2019 het die voormalige Vrystaatse LUR vir finansies, Elzabe Rockman, by die regterlike kommissie van ondersoek na bewerings van staatskaping getuig met betrekking tot die provinsiale tesourie se rol in die projek. Rockman het beweer dat sy die Guptas verskeie kere ontmoet het en gesê die projek moes deur 'n oop tenderproses gesit gewees het, aangesien dit aan die departement onbekend is waarom Estina gekies is.<ref>{{cite news|title=Ex-finance MEC says Vrede dairy farm project should have been put to tender|url=https://citizen.co.za/news/south-africa/state-capture/2192293/ex-finance-mec-says-vrede-dairy-farm-project-should-have-been-put-to-tender/|access-date=23 April 2020|newspaper=The Citizen|date=17 October 2019}}</ref> == Openbare Beskermer se verslag == [[Busisiwe Mkhwebane]], gewese openbare beskermer, het in Februarie 2018 'n verslag vrygestel waarin sy onreëlmatighede, growwe nalatigheid en wanadministrasie bevind en Magashule aanbeveel om dissiplinêre stappe teen geïmpliseerde amptenare in te stel.<ref>{{cite news|url=https://www.news24.com/SouthAfrica/News/public-protector-quietly-releases-vrede-dairy-report-finds-gross-negligence-20180209|title=Public Protector quietly releases Vrede dairy report, finds 'gross negligence'|date=9 February 2018|first=Pieter-Louis|last=Myburgh|publisher=News24}}</ref> Die Openbare Beskermer het nie die beweerde bande tussen die projek en die Gupta-familie ondersoek nie. Sy het finansiële en hulpbronbeperkings genoem, wat daartoe gelei het dat Mkhwebane gedagvaar is om voor die parlementêre portefeuljekomitee oor justisie en korrektiewe dienste te verskyn om dié kommentaar te verduidelik.<ref>{{cite news|url=https://www.news24.com/SouthAfrica/News/mkhwebane-summoned-to-parly-for-urgent-meeting-on-vrede-report-20180211|title=Mkhwebane summoned to Parly for urgent meeting on Vrede report|date=11 February 2018|first=Jan|last=Bornman|publisher=News24}}</ref> Die verslag is deur die opposisie [[Demokratiese Alliansie]] gekritiseer as 'n afwit van korrupsie,<ref>{{cite news|url=https://www.businesslive.co.za/bd/national/2018-02-09-public-protector-releases-report-on-vrede-dairy-project/|title=What the public protector's Vrede Dairy probe failed to investigate|date=9 February 2018|first=Claudi|last=Mailovich|publisher=Business Day}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.timeslive.co.za/politics/2018-02-09-mkhwebanes-vrede-dairy-probe-is-a-whitewash-maimane/|title=Mkhwebane's Vrede dairy farm probe is a whitewash: Maimane|date=9 February 2018|publisher=Times Live}}</ref> en deur die Suid-Afrikaanse Federasie van Vakbonde omdat hulle die vernaamste politieke figure wat vir die skandaal verantwoordelik was (Magashule, Mosebenzi Zwane en die Guptas), vrygespreek het en vir die maak van 'n sondebok van mindere rolspelers.<ref>{{cite news|url=https://www.news24.com/SouthAfrica/News/public-protectors-vrede-report-an-insult-to-intelligence-of-all-south-africans-saftu-20180210|title=Public Protector's Vrede report 'an insult to intelligence of all South Africans' - SAFTU|date=10 February 2018|first=Derrick|last=Spies|publisher=News24}}</ref> Die Demokratiese Alliansie en die Raad vir die Bevordering van die Suid-Afrikaanse Grondwet (Casac) het suksesvol aansoek gedoen om Mkhwebane se verslag oor die projek ongrondwetlik te laat verklaar en tersyde te stel, met die Gautengse hooggeregshof wat bevind het dat die Openbare Beskermer versuim het om haar pligte te ondersoek om die Vrede-suiwelprojek te ondersoek.<ref>{{Cite web|url=https://www.news24.com/SouthAfrica/News/vrede-dairy-farm-project-gauteng-high-court-rules-public-protectors-report-is-unconstitutional-20190520|title=Vrede dairy farm project: Gauteng High Court rules Public Protector's report is unconstitutional|last=Seleka|first=Ntwaagae|last2=Chabalala|first2=Jeanette|date=20 May 2019|publisher=News24}}</ref> Die Openbare Beskermer se kantoor is gelas om die koste van die uitdaging te betaal, met sommige van die koste wat persoonlik teen Mkhwebane toegeken is.<ref>{{Cite web|url=https://www.news24.com/SouthAfrica/News/vrede-dairy-farm-project-public-protectors-office-and-mkhwebane-will-have-to-pay-costs-20190815|title=Vrede dairy farm project: Public Protector's office and Mkhwebane will have to pay costs|last=Chabalala|first=Jeanette|date=15 August 2019|publisher=News24}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{vertaaluit| taalafk = en | il = Vrede_Dairy_Project|oldid=1084876939}} [[Kategorie:Politiek van Suid-Afrika]] e4t5eh18ys9xux1rmlc6or7syp7dvvm 0 391838 2894320 2510827 2026-04-16T00:12:07Z Xqbot 7405 dubbele aanstuur na [[Golden Gate-hoogland- Nasionale Park]] reggemaak 2894320 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Golden Gate-hoogland- Nasionale Park]] lvygsf6762v1g0y6q17sfq39extbmde 1 391839 2894318 2510829 2026-04-16T00:11:57Z Xqbot 7405 dubbele aanstuur na [[Bespreking:Golden Gate-hoogland- Nasionale Park]] reggemaak 2894318 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Bespreking:Golden Gate-hoogland- Nasionale Park]] kqmytc0tk312k7pmo999squ8e3wxqz6 0 392068 2894114 2834818 2026-04-15T14:30:01Z JMK 649 vorige naam, details 2894114 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Berg | Naam = Rooiberge | Foto = Horeb-berg, Clarens, a.jpg | Foto onderskrif = [[Horebberg]] te [[Clarens, Vrystaat|Clarens]] | Hoogte = 2&nbsp;450 | Ligging = [[Fouriesburg]] tot [[Clarens, Vrystaat|Clarens]] en [[Golden Gate-Hoogland- Nasionale Park|Golden Gate]] | Bergreeks = | Prominensie = | Koördinate = {{Koördinate|28|31|24|S|28|20|38|O|type:mountain|aansig=inlyn,titel}} | Topografiese kaart = | Tipe = | Rotsouderdom = [[Trias]] | duimdrukkerkaart = Vrystaat | duimdrukkeretiketposisie = bokant | duimdrukkerkaartgrootte = 260 | duimdrukkerkaartbyskrif = | breedtegraad = 28 | breedtegraad_m = 31 | breedtegraad_s = 24 | breedtegraad_NS = S | lengtegraad = 28 | lengtegraad_m = 20 | lengtegraad_s = 38 | lengtegraad_OW = O }} Die '''Rooiberge''' (voorheen '''Roodeberg''') is 'n [[sandsteen]]-bergreeks in die [[Oos-Vrystaat]]. In die suidweste begin die bergreeks in die buitewyke van [[Fouriesburg]], loop dan noordwaarts na [[Retiefsnek]], en ooswaarts na [[Noupoortsnek]] by [[Clarens, Vrystaat|Clarens]] en die [[Golden Gate-hoogland- Nasionale Park|Golden Gate-hoogland]]. Die berg se sandsteen dateer uit die [[Trias]] en dier- en plant[[fossiel]]e word met reëlmaat ontdek. == Geskiedenis == Die eerste mensbewoners van die Rooiberge blyk die [[boesman]]s te wees, en hul rotstekeninge is op verskeie plekke sigbaar.<ref name="san1"/> Daarna is die area bewoon deur [[Basotho]]s en [[Europeër]]s wat in verskeie grenskonflikte gewikkel was. Boeremagte is tydens die [[Tweede Vryheidsoorlog]] in die [[Brandwaterkom]] vasgekeer. Meeste het onder leiding van generaal [[Marthinus Prinsloo|Prinsloo]] by die [[Surrender Hill|Slaapkrans]] oorgegee, maar generaal [[Christiaan de Wet|de Wet]] en sy manskappe het in die nag uit die bekken ontsnap. In onlangse tye is die gebied toenemend 'n toeristeattraksie met Clarens as fokuspunt. Gastehuise en -plase is veral langs die [[R712 (Suid-Afrika)|R712]]- en [[R711 (Suid-Afrika)|R711-roete]]s gevestig. By die Mothuleng-grot (ook bekend as Salpeterkrans) op die plaas Verliesfontein word [[Tradisionele Afrika-godsdiens|animistiese praktyke]] bedryf. == Geografie == Die hoogste pieke is die [[Ventersberg]] (2&nbsp;180 m) naby Fouriesburg, die [[Snymanshoekberg]] (2&nbsp;450 m) waar die [[Brandwaterrivier]] en [[Jordaanrivier (Vrystaat)|Jordaanrivier]] ontspring, [[Drie Susters (Vrystaat)|Drie Susters]] (2&nbsp;331 m) waar die [[Asrivier]] ontspring, [[Horebberg]] (2&nbsp;418 m) net oos van Clarens, [[Koeberg (Vrystaat)|Koeberg]] (2&nbsp;439 m) naby Golden Gate, en [[Wodehousekop]] (2&nbsp;433 m) in die Golden Gate-hoogland. Wodehousekop is vernoem na Sir [[Philip Wodehouse]] deur wie se toedoen sekere bakens in 1846 in die Rooiberge opgerig sou wees.<!--hier mag verwarring bestaan tussen Woudehouse en Percy Maitland, wel goewerneur in 1846. Wodehouse sou later die Basoetoland-grense bepaal--><ref name="san1">{{cite web |title=Facts about the Golden Gate Highlands National Park |url= https://www.sanparks.org/docs/parks_golden_gate/facts.pdf |website=sanparks.org |publisher=Sanparke |access-date=18 Julie 2022}}</ref> Die noorderhange van die [[Golden Gate-Hoogland- Nasionale Park|Golden Gate-hoogland]] en omstreke word deur etlike bolope van die [[Liebenbergsvleirivier]] dreineer, en die area word as 'n belangrike opvangsgebied beskou.<ref name="san1"/> Aan die westekant word die bergreeks begrens deur die [[Kolberg (Vrystaat)|Kolberg]] en [[Blouberg (Vrystaat)|Blouberg]] by Retiefsnek, wat op hul beurt by die [[Witteberge]] aansluit, om saam die Brandwaterkom te omsluit. Die Rooiberge word deur die vallei van die [[Klein-Caledonrivier (Vrystaat)|Klein-Caledonrivier]] geskei van die [[Malutiberge]] na die suide en ooste. In die oostelike voetheuwels lê die aanskoulike Slaapkransbekken afwaarts van [[Surrender Hill]] tot aan die Klein-Caledon. Die Klein-Caledon eindig in 'n kort sandsteencanyon langs die besige roete na [[Caledonspoort]]-grenspos, 'n area wat ook soms by die Rooiberge gereken word. == Geologie == Die Rooiberge bestaan uit gekalsifiseerde sandsteen, bo-oor [[Clarens-sandsteenformasie|Clarens-sandsteen]] wat rus op 'n basis van Elliot-moddersteen. Die [[kalsiumkarbonaat]] in eersgenoemde gesteente verhard die rots en maak dit weerstandbiedend. Indrukwekkende grotte en oorhange word gevorm wanneer die sagter sandsteen onder die weerstandbiedende laag verweer word. Een voorbeeld is die [[Katedraalgrot]] in die Golden Gate-hooglandpark.<ref>[https://www.sanparks.org/parks/golden_gate/all.php Golden Gate Highlands National Park], Sanparke</ref> == Bewaringsgebiede == Die Golden Gate-hoogland- Nasionale Park, noord van die [[R712 (Suid-Afrika)|R712-roete]], bewaar die oostelike afdeling van die reeks. Hier kan die berg met verskeie oorwegend uitdagende staproetes vir fikse stappers verken word. Daaronder is die Boskloof- (2 km), Brandwag Buttress- (1,8 km), Holkrans- (2,4 km) en Mushroom Rock-roetes (1,4 km), die Ribbokwandelpad (27 km) oor twee dae, en die 11 km-sirkelroete na Wodehousekop.<ref>[https://solitaryecology.com/golden-gate-highlands-national-park/ Golden Gate Highlands National Park], The Solitary Ecologist</ref> Clarens-Dorpsnatuurreservaat is aan die buitewyke van Clarens geleë.<ref>http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2010/06/09/KV/2/ktclarstap.html{{Dooie skakel|date=Oktober 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Dit is op 22 November 1985 as reservaat verklaar, en is aanvanklik deur Clarens-munisipaliteit bestuur. Dit word tans deur die nie-winsgewende Clarens-Dorpsbewarea bestuur wat in Mei 2004 gestig is. 'n Voetslaan- en parkwedloopbrosjure is in 2019 gepubliseer en word in die dorp verkoop. Meiringskloof-natuurpark is 'n privaat eiendom geleë in 'n bebosde sandsteenkloof in die Ventersberg, die suidwestelike afdeling van die Rooiberge. Die park digby [[Fouriesburg]] kan daagliks tussen 8:30 en 17:00 deur dagbesoekers verken word. 'n Perk word op die getal dagbesoekers gestel weens die ekologiese sensitiwiteit van die area, maar oornaggeriewe en karavaanstaanplekke is wel beskikbaar. Die Uithoek-natuurpark is aan die weshange van die berg geleë, en bied kampeergeriewe aan besoekers. == Fotogalery == <gallery mode="packed" heights="200"> Oorhangkrans in Rooiberge, Clarens, a.jpg|'n Oorhangkrans naby Clarens Delosperma cooperi, blom, Clarens Natuurreservaat, a.jpg|'n Skaapvygie (''[[Delosperma cooperi|D. cooperi]]'') in die Clarens-Dorpsnatuurreservaat – 'n spesie van koue hoogliggende gebiede Prunus avium, habitus, Meiringskloof Natuurpark, a.jpg|'n Soetkersie (''[[Prunus avium|P. avium]]'') bot in Augustus in Meiringskloof in die Ventersberg </gallery> == Verwysings == {{verwysings}} [[Kategorie:Bergreekse in Suid-Afrika]] krzk7tqqvm9hobyltd287rbbaj9ehqt 0 408723 2894371 2629995 2026-04-16T11:22:56Z Д.Ильин 51418 2894371 wikitext text/x-wiki {{Chemiekas2 |formule= {{ch2|Zn(CH3COO)2}} |CASNo=557-34-6<ref name="FS">{{cite web|url=https://www.fishersci.com/store/msds?partNumber=AC370080250&productDescription=ZINC+ACETATE+25GR&vendorId=VN00032119&countryCode=US&language=en|title=MSDS|publisher=Fisher}}</ref> |Voorkoms= wit vastestof<ref name="FS"/> |Reuk=asynagtig<ref name="FS"/> |Reukdrempel= |Flitspunt= |MolereMassa=183,48[g/mol]<ref name="FS"/> |Kookpunt= |Digtheid= |Smeltpunt= 83-86 °C<ref name="FS"/> |Oplosbaarheid= |Brekingsindeks= |Ksp= |LD50= 663 [mg/kg] (rot; oraal)<ref name="FS"/> |LC50= |struktuur=Zinc acetate.JPG |struktuur2=Zinc acetate.svg |Selparms= a=3023,7(2); b=479,9(1); c=926,0(1) pm; β=99,49(1) <ref name="Clegg">{{cite journal|journal=Acta Cryst. (1986). C|volume=42|pages=1701-1703 |doi=10.1107/S010827018609087X|title= Monoclinic anhydrous zinc(II) acetate|authors= W. Clegg, I. R. Little, B. P. Straughan}}</ref> |Ruimtegroep=C2/c |Ruimtegroepnommer=15 |Strukturbericht= |HenryKonstante = }} '''Sinkasetaat''' is die [[sout (chemiese stof)|sout]] van [[sink]] en [[asynsuur|etanoësuur]]. Dit het die formule {{ch2|Zn(CH3COO)2}}. Die stof is [[higroskopie]]s.<ref name="FS"/> ==Kristalstruktuur== Watervrye sinkasetaat kristalliseer 'n in gelaagde monokliniese struktuur. Dit bestaan uit polimeriese lae met Zn-atome in 'n [[tetraëder|tetraëdriese]] omringing. Die asetaatione vorm ''syn-anti''-brûe. Daar is ook 'n ortorombiese vorm wat 'n driedimensionale polimeernetwerk besit.<ref name="Clegg"/> Sinkasetaat vorm ook 'n dihidraat. Die watervrye vorm kan uit 'n oplossing in [[etanol]] gerekristalliseer word.<ref name="Clegg"/> ==Verwysings== {{Verwysings}} tbif9wtuaefc72n2js3u9rn3b9dtn4z 0 423923 2894347 2736350 2026-04-16T08:55:51Z Oesjaar 7467 Verbeter 2894347 wikitext text/x-wiki :''Hierdie artikel handel oor 'n groep wat in die Bybel genoem word. Vir die Anatoliese kultuur, sien [[Hetiete]]. Die '''Hetiete''' was 'n volk wat in die [[Hebreeuse Bybel]] genoem word, onder die name בני-חת (''bny-ḥt'', "kinders van Het") en חתי (''ḥty'', inboorlinge van Het"). Die Bybel noem verskeie kere dat hulle in of naby [[Kanaän]] gewoon het in die tyd van [[Abraham]] (tussen omstreeks 2000 en 1500&nbsp;v.C.) en die tyd van [[Esra]] ná die terugkeer van die Jode uit [[Babilonië|Babiloniese]] ballingskap (omstreeks 450&nbsp;v.C.). Hulle was afstammelinge van Het (חֵת), die seun van Kanaän. In die laat 19de eeu is die Bybelse Hetiete verbind met 'n nuut ontdekte [[Indo-Europese tale|Indo-Europessprekende]] ryk van [[Anatolië]], 'n groot streekmag deur die grootste deel van die 2de millennium&nbsp;v.C., wat daarom as die [[Hetiete]] bekend geraak het. Vandag word die naam steeds gebruik, hoewel daar onsekerheid is oor die moontlike verband tussen die twee groepe. ==Hipotese oor identifikasie== Volgens [[Genesis]] 49 het die Hetiet Efron 'n stuk grond in Hebron met die Makpelagrot aan Abraham verkoop om as familiebegraafplek te gebruik. Later trou [[Esau]] met vroue van die Hetiete.<ref>Genesis 26:34, 1983-vertaling van die Afrikaanse Bybel</ref> In [[Josua]] vertel God aan Josua: Ek gee aan julle "elke plek waar julle kom: van die woestyn af en van die Libanon af tot aan die groot rivier, die Eufraat, die hele gebied van die Hetiete tot aan die Groot See in die weste, alles sal julle woongebied wees."<ref>Josua 1:4</ref> Dié "gebied van die Hetiete" aan Kanaän se grens lê blykbaar tussen [[Libanon]] en die [[Eufraat]], en van daar na die weste. Volgens [[Rigters]] het die Israeliete, toe hulle die stad Bet-El verower, een man toegelaat om te ontsnap. Hy is na die Hetiete, waar hy die stad Lus gebou het.<ref>Rigters 1:26</ref> Sedert omstreeks 1900 was argeoloë bewus van 'n land in Anatolië wat onder die Assiriërs as "Hatti" bekend was. Omdat aanvanklik aangeneem is die mense van Hatti is dieselfde mense as die "Hetti" van die Bybel,<ref>Ardzinba, Vladislav. (1974): Some Notes on the Typological Affinity Between Hattian and Northwest Caucasian (Abkhazo-Adygian) Languages. In: "Internationale Tagung der Keilschriftforscher der sozialistischen Länder", Budapest, 23–25. April 1974. Zusammenfassung der Vorträge (Assyriologica 1), pp. 10–15.</ref> word die term Hetitiese Ryk vandag steeds gebruik om dié Anatoliese staat te beskryf. ==="Dieselfde volk"=== Sommige geleerdes glo die twee volke is identies.<ref name=Mendenhall1973>{{cite book|last=Mendenhall|first=George|title=The Tenth Generation: The Origins of the Biblical Tradition|publisher=The Johns Hopkins University Press|year=1973|isbn=0-8018-1654-8|url-access=registration|url=https://archive.org/details/tenthgenerationo0000mend}}</ref> Benewens die ooreenkoms in naam, was die Anatoliese Hetiete 'n magtige politieke staat in die streek voor die val van die ryk in die 14de tot 12de eeu&nbsp;v.C. 'n Mens kan dus verwag dat hulle in die Bybel genoem sal word. Verder word daar in die verhaal van die verowering van Kanaän gesê die Hetiete woon "in die berge" en "noord" van Kanaän, 'n beskrywing wat ooreenstem met die algemene rigting en geografie van die oorspronklike Hetitiese Ryk, wat invloedryk in die streek was voor die Slag van Kadesj. Volgens sommige akademici is daar bewyse dat Anatoliese bevolkings suid in Kanaän inbeweeg het as deel van die golwe [[Seevolke]] wat teen die [[Middellandse See]] se kuslyn af migreer het teen die tyd van die val van die Hetitiese Ryk. Daar was baie konings van plaaslike stadstate wat in die oorgangstyd van die [[Bronstydperk]] na die [[Ystertydperk]] Hetitiese en Loewiese name gehad het.<ref name="Mendenhall1973"/> ==="Aparte volke"=== As gevolg van die verskille tussen die prentjie van die Hetiete soos dit in die Bybel ontvou en die argeologiese vondste, verwerp ander Bybelse geleerdes die Britse Assirioloog Archibald Sayce se identifikasie van die twee volke en glo hulle die ooreenkomste is bloot toevallig.<ref>{{cite book |last=Speiser |first=E. A. |title=Genesis: Introduction, Translation and Notes |series=The Anchor Bible |volume=1 |year=1964 |publisher=Doubleday & Co. |isbn=0-385-00854-6 |pages=[https://archive.org/details/genesis0000unse_j2t1/page/172 172] |url=https://archive.org/details/genesis0000unse_j2t1/page/172 }}</ref> ===Tweeledige hipotese=== Die Oostenrykse Hetitoloog Trevor Bryce meen die Bybelse verwysings na die Hetiete kan in twee verskillende groepe verdeel word.<ref>{{cite book |title= The Kingdom of the Hittites|last= Bryce|first= Trevor|year= 1998|publisher= Clarendon Press|location= Oxford|isbn= 0-19-814095-9|pages=389–391 }}</ref> Die meeste val in die eerste groep: Dit verwys na 'n Kanaänitiese stam wat Abraham en sy familie teengekom het. Hulle name is meestal Semities, soos Efron (Genesis 23:8-17, ens.), Jehudit (Genesis 26:34) en Sogar (Genesis 23:8). Hulle was op ander plekke in konflik met die Israeliete.<ref>[[Deuteronomium]] 20:17, Rigters 3:5</ref> 'n Klein groep het in die heuwels gewoon, en was duidelik onderskeibaar van die Anatoliese koninkryk. Daar is egter ander Bybelse verysings wat nie verenigbaar is met die idee van 'n klein Kanaänitiese heuwelstam nie. Die merkwaardigste hiervan is in [[2 Konings]] 7:6: "Die Here het die Arameërs in die kamp die geluid laat hoor van strydwaens, perde en 'n groot leër. Hulle het vir mekaar gesê: “Die koning van Israel het die konings van die Hetiete en van Egipte gehuur om ons aan te val.” Dit wek die indruk die koning van die Hetiete is op dieselfde voet as die Egiptiese farao's beskou wat mag en belangrikheid betref. As dit twee verskillende stamme was, is die ooreenkoms in naam blote toeval. ===Kittiërs=== Nog 'n groep geleerdes meen die Hetiete van die Bronstydperk word in die [[Hebreeuse Bybel]] en die [[Apokriewe boeke]] die "Kittiërs" genoem, volgens die Afrikaanse Bybel 'n volk uit [[Griekeland]] en afstammelinge van Jafet.<ref>Genesis 10:4</ref><ref>{{Cite web|url=https://archive.org/stream/HittitesMittanisAryansIndoAryanSuperstrateInMitanniInternet/Hittites,%20Mittanis%20&%20Aryans%20Indo%20Aryan%20superstrate%20in%20Mitanni%20Internet_djvu.txt|title=Full text of "Hittites, Mittanis & Aryans Indo Aryan Superstrate in Mitanni Internet"|website=archive.org|language=en|access-date=2018-08-14}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|2}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Biblical Hittites}} {{Normdata}} [[Kategorie:Hetiete]] [[Kategorie:Hebreeuse Bybel]] 7lnmst9l45649xm8qxlkbkd4w6z0e1d 0 424830 2894241 2877695 2026-04-15T21:41:35Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 2894241 wikitext text/x-wiki {{Sokkerklub infoboks | beeld = [[Lêer:United States Soccer Federation logo.svg|160px]] | klubnaam = Verenigde State van Amerika | vollenaam = Verenigde State se</br>nasionale sokkerspan | bynaam = ''USMNT'' | stigting = | stadion = | kapasiteit = | voorsitter = | afrigter = {{vlagikoon|Argentinië}} [[Mauricio Pochettino]] | kaptein = Christian Pulisic | liga = [[CONCACAF]] | patroon_la1 = _usa24h | patroon_b1 = _usa24h | patroon_ra1 = _usa24h | patroon_sh1 = _usa24h | patroon_so1 = _usa24h | linkerarm1 = FFFFFF | liggaam1 = FFFFFF | regterarm1 = FFFFFF | broek1 = 112B88 | kouse1 = FFFFFF | patroon_la2 = _usa24a | patroon_b2 = _usa24a | patroon_ra2 = _usa24a | patroon_sh2 = _usa24a | patroon_so2 = _usa24a | linkerarm2 = 0000FF | liggaam2 = 0000FF | regterarm2 = 0000FF | broek2 = FF0000 | kouse2 = FF0000 }} Die '''Verenigde State se nasionale sokkerspan''' verteenwoordig die [[Verenigde State van Amerika|VSA]] in internasionale [[sokker]] en val onder die beheer van die Verenigde State Sokkerfederasie (USSF). Die span neem deel aan [[FIFA]]-toernooie soos die [[Sokker-Wêreldbeker|Wêreldbeker]], die CONCACAF Gold Cup, en [[Copa América]], asook vriendskaplike wedstryde. Die span het sy eerste amptelike wedstryd in 1916 gespeel en was een van die 13 spanne wat aan die eerste FIFA Wêreldbeker in [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1930|1930]] deelgeneem het, waar hulle die halfeindronde gehaal het. Ná dekades van beperkte sukses het die VSA weer begin vordering toon en het hulle vir die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1990|1990 Wêreldbeker]] gekwalifiseer, wat 'n reeks van sewe opeenvolgende Wêreldbeker-deelnames van 1990 tot [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2014|2014]] ingelui het. Die span het egter die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2018|2018 Wêreldbeker]] misgeloop, maar teruggekeer vir die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022-toernooi]] in [[Katar]], waar hulle die rondte van 16 gehaal het.<ref name="Timeline">{{cite web |title=U.S. Soccer Timeline |url=https://www.ussoccer.com/history/timeline |publisher=U.S. Soccer Federation |accessdate=2025-03-03}}</ref> Die Verenigde State het hul posisie as 'n sterk mededinger in CONCACAF gevestig en het reeds sewe Gold Cup-titels verower, met hul mees onlangse oorwinning in 2023. Die span het ook internasionaal naam gemaak deur tweede te eindig in die [[FIFA Sokker-Konfederasiebeker in 2009|2009 FIFA Konfederasiebeker]]. Met 'n groeiende talentpoel en talle spelers wat in Europese top-ligas speel, hoop die span om 'n sterk vertoning te lewer tydens die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2026|2026 FIFA Wêreldbeker]], wat hulle saam met [[Kanada]] en [[Meksiko]] gaan aanbied. ==Verwysings== {{verwysings}} == Sien ook == * [[Verenigde State se nasionale krieketspan]] * [[Verenigde State se nasionale rugbyspan]] == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|United States men's national association football team}} {{saadjie}} {{Portaalbalk|Sport}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nasionale sokkerspanne]] [[Kategorie:Sokker in die Verenigde State van Amerika]] 12bp0ukjk6nw0qf5ky17ucqfrcth4lj 2894242 2894241 2026-04-15T21:41:47Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 2894242 wikitext text/x-wiki {{Sokkerklub infoboks | beeld = [[Lêer:United States Soccer Federation logo.svg|160px]] | klubnaam = Verenigde State van Amerika | vollenaam = Verenigde State se</br>nasionale sokkerspan | bynaam = ''USMNT'' | stigting = | stadion = | kapasiteit = | voorsitter = | afrigter = {{vlagikoon|Argentinië}} [[Mauricio Pochettino]] | kaptein = Christian Pulisic | liga = [[CONCACAF]] | patroon_la1 = _usa24h | patroon_b1 = _usa24h | patroon_ra1 = _usa24h | patroon_sh1 = _usa24h | patroon_so1 = _usa24h | linkerarm1 = FFFFFF | liggaam1 = FFFFFF | regterarm1 = FFFFFF | broek1 = 112B88 | kouse1 = FFFFFF | patroon_la2 = _usa24a | patroon_b2 = _usa24a | patroon_ra2 = _usa24a | patroon_sh2 = _usa24a | patroon_so2 = _usa24a | linkerarm2 = 0000FF | liggaam2 = 0000FF | regterarm2 = 0000FF | broek2 = FF0000 | kouse2 = FF0000 }} Die '''Verenigde State se nasionale sokkerspan''' verteenwoordig die [[Verenigde State van Amerika|VSA]] in internasionale [[sokker]] en val onder die beheer van die Verenigde State Sokkerfederasie (USSF). Die span neem deel aan [[FIFA]]-toernooie soos die [[Sokker-Wêreldbeker|Wêreldbeker]], die CONCACAF Gold Cup, en [[Copa América]], asook vriendskaplike wedstryde. Die span het sy eerste amptelike wedstryd in 1916 gespeel en was een van die 13 spanne wat aan die eerste FIFA Wêreldbeker in [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1930|1930]] deelgeneem het, waar hulle die halfeindronde gehaal het. Ná dekades van beperkte sukses het die VSA weer begin vordering toon en het hulle vir die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1990|1990 Wêreldbeker]] gekwalifiseer, wat 'n reeks van sewe opeenvolgende Wêreldbeker-deelnames van 1990 tot [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2014|2014]] ingelui het. Die span het egter die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2018|2018 Wêreldbeker]] misgeloop, maar teruggekeer vir die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|2022-toernooi]] in [[Katar]], waar hulle die rondte van 16 gehaal het.<ref name="Timeline">{{cite web |title=U.S. Soccer Timeline |url=https://www.ussoccer.com/history/timeline |publisher=U.S. Soccer Federation |accessdate=2025-03-03}}</ref> Die Verenigde State het hul posisie as 'n sterk mededinger in CONCACAF gevestig en het reeds sewe Gold Cup-titels verower, met hul mees onlangse oorwinning in 2023. Die span het ook internasionaal naam gemaak deur tweede te eindig in die [[FIFA Sokker-Konfederasiebeker in 2009|2009 FIFA Konfederasiebeker]]. Met 'n groeiende talentpoel en talle spelers wat in Europese top-ligas speel, hoop die span om 'n sterk vertoning te lewer tydens die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2026|2026 FIFA Wêreldbeker]], wat hulle saam met [[Kanada]] en [[Meksiko]] gaan aanbied. ==Verwysings== {{verwysings}} == Sien ook == * [[Verenigde State se nasionale krieketspan]] * [[Verenigde State se nasionale rugbyspan]] == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|United States men's national association football team}} {{Sokkersaadjie}} {{Portaalbalk|Sport}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nasionale sokkerspanne]] [[Kategorie:Sokker in die Verenigde State van Amerika]] 51pf6o2wgwv96cqbcfjyrglo52xowxw 0 426444 2894244 2823878 2026-04-15T21:44:17Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 2894244 wikitext text/x-wiki {{Sokkerklub infoboks | beeld = [[Lêer:New York Red Bulls 2013-07-24 17-07.jpg|280px]] | klubnaam = New York Red Bulls | vollenaam = Red Bull New York | bynaam = | stigting = 1994 as New York/New Jersey MetroStars | stadion = Sports Illustrated Stadium,<br/>Harrison, [[New Jersey]] | kapasiteit = 25 000 | voorsitter = | afrigter = {{vlagikoon|GER}} Sandro Schwarz | kaptein = {{vlagikoon|SWE}} Emil Forsberg | liga = [[Major League Soccer]] | patroon_name1 = Home | patroon_la1 = _nyrb24h | patroon_b1 = _nyrb24H | patroon_ra1 = _nyrb24h | patroon_sh1 = _adidasshortwhite | patroon_so1 = _color_3_stripes_white | linkerarm1 = E32636 | liggaam1 = E32636 | regterarm1 = E32636 | broek1 = 111111 | kouse1 = 111111 | patroon_name2 = Away | patroon_la2 = _nyrb25a | patroon_b2 = _nyrb25a2 | patroon_ra2 = _nyrb25a | patroon_sh2 = _nyrb25a | patroon_so2 = _nyrb25al | linkerarm2 = f3efe4 | liggaam2 = f3efe4 | regterarm2 = f3efe4 | broek2 = f3efe4 | kouse2 = f3efe4 }} '''Red Bull New York''', algemeen bekend as die '''New York Red Bulls''', is 'n [[Verenigde State van Amerika|Amerikaanse]] professionele [[Sokker|sokkerklub]] gebaseer in die [[New York]]se metropolitaanse gebied. Die Red Bulls ding mee in [[Major League Soccer]] (MLS) as 'n lid van die Oostelike Konferensie. Die klub is in Oktober 1994 gestig en het in die liga se eerste seisoen in 1996 as die '''New York/New Jersey MetroStars''' begin speel. In 2006 is die span aan [[Red Bull GmbH]] verkoop en hernoem as deel van die maatskappy se wêreldwye netwerk van sokkerklubs.<ref>{{cite web|title=New York Red Bulls History – Team|url=https://www.newyorkredbulls.com/history/team|publisher=MLS Digital|website=NewYorkRedBulls.com|date=April 4, 2017 |access-date=March 31, 2020}}</ref> ==Verwysings== {{verwysings}} == Eksterne skakels == * [https://www.newyorkredbulls.com Amptelike webwerf] {{Commons-kategorie inlyn|New York Red Bulls}} {{Sokkersaadjie}} {{Portaalbalk|Sokker|Sport}} {{Normdata}} [[Kategorie:New York]] [[Kategorie:Sokker in die Verenigde State van Amerika]] [[Kategorie:Sokkerklubs in Noord-Amerika]] 32yr81lx7qy9sfmh3al52xl34bvryjo 2894245 2894244 2026-04-15T21:45:17Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 2894245 wikitext text/x-wiki {{Sokkerklub infoboks | beeld = [[Lêer:New York Red Bulls 2013-07-24 17-07.jpg|280px]] | klubnaam = New York Red Bulls | vollenaam = Red Bull New York | bynaam = | stigting = 1994 as New York/New Jersey MetroStars | stadion = Sports Illustrated Stadium,<br/>Harrison, [[New Jersey]] | kapasiteit = 25 000 | voorsitter = | afrigter = {{vlagikoon|VSA}} Michael Bradley | kaptein = {{vlagikoon|SWE}} Emil Forsberg | liga = [[Major League Soccer]] | patroon_name1 = Home | patroon_la1 = _nyrb24h | patroon_b1 = _nyrb24H | patroon_ra1 = _nyrb24h | patroon_sh1 = _adidasshortwhite | patroon_so1 = _color_3_stripes_white | linkerarm1 = E32636 | liggaam1 = E32636 | regterarm1 = E32636 | broek1 = 111111 | kouse1 = 111111 | patroon_name2 = Away | patroon_la2 = _nyrb25a | patroon_b2 = _nyrb25a2 | patroon_ra2 = _nyrb25a | patroon_sh2 = _nyrb25a | patroon_so2 = _nyrb25al | linkerarm2 = f3efe4 | liggaam2 = f3efe4 | regterarm2 = f3efe4 | broek2 = f3efe4 | kouse2 = f3efe4 }} '''Red Bull New York''', algemeen bekend as die '''New York Red Bulls''', is 'n [[Verenigde State van Amerika|Amerikaanse]] professionele [[Sokker|sokkerklub]] gebaseer in die [[New York]]se metropolitaanse gebied. Die Red Bulls ding mee in [[Major League Soccer]] (MLS) as 'n lid van die Oostelike Konferensie. Die klub is in Oktober 1994 gestig en het in die liga se eerste seisoen in 1996 as die '''New York/New Jersey MetroStars''' begin speel. In 2006 is die span aan [[Red Bull GmbH]] verkoop en hernoem as deel van die maatskappy se wêreldwye netwerk van sokkerklubs.<ref>{{cite web|title=New York Red Bulls History – Team|url=https://www.newyorkredbulls.com/history/team|publisher=MLS Digital|website=NewYorkRedBulls.com|date=April 4, 2017 |access-date=March 31, 2020}}</ref> ==Verwysings== {{verwysings}} == Eksterne skakels == * [https://www.newyorkredbulls.com Amptelike webwerf] {{Commons-kategorie inlyn|New York Red Bulls}} {{Sokkersaadjie}} {{Portaalbalk|Sokker|Sport}} {{Normdata}} [[Kategorie:New York]] [[Kategorie:Sokker in die Verenigde State van Amerika]] [[Kategorie:Sokkerklubs in Noord-Amerika]] o6xlram4u0jejyok14qfxhl40d9ww0r 0 450577 2894312 2823871 2026-04-15T22:08:29Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 2894312 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Ultras Neftochimic Burgas.jpg|duimnael|Ultras in [[Bulgarye]].]] [[Lêer:Tifosi curva nord lazio.jpg|duimnael|Ultras van [[Società Sportiva Lazio|Lazio]] by die Olimpiese Stadion in [[Rome]], [[Italië]] in 2007.]] '''Ultras''' is ’n tipe [[Sokker|sokkerondersteuners]] wat bekend is vir hul fanatieke steun aan hul spanne. Die term het oorspronklik in [[Italië]] ontstaan, maar word wêreldwyd gebruik om meestal georganiseerde ondersteuners van sokkerspanne te beskryf. Die gedrag van ultras-groepe sluit in: die sing van sokkerliedere, speel van musiekinstrumente soos dromme, gebruik van fakkels en rookbomme (hoofsaaklik as deel van [[tifo]]-koreografie), gereelde gebruik van uitgebreide vertonings, luidrugtige ondersteuning in groot groepe en die vertoon van vlae en banier by sokkerstadions – alles met die doel om ’n atmosfeer te skep wat hul eie span aanmoedig en teenstanders intimideer. Hierdie groepe reël ook dikwels reise om uitwedstryde by te woon. Ultras-groepe is verantwoordelik vir baie gevalle van sokkergeweld en hooliganisme, hoewel hulle – anders as hooligan-firmas – nie die uitdruklike doel het om met ander ondersteuners te baklei nie. In sommige gevalle is ultras-groepe ook direk verbind aan ideologieë soos [[neo-Nazisme]] en ander vorme van verregse politiek, en soms selfs uiterste linkse politiek.<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/news/2018/apr/24/russia-neo-nazi-football-hooligans-world-cup|title=The rise of Russia’s neo-Nazi football hooligans|date=2018-04-24|website=[[The Guardian]]|access-date=2025-06-25}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://home-affairs.ec.europa.eu/system/files/2020-09/ran_study_visit_learning_from_adjacent_fields_25-26_10_2018_en.pdf |title=Learning from adjacent fields: the relation between extremism and hooliganism |date=26 October 2018 |website=home-affairs.ec.europa.eu |language=en |access-date=4 August 2023 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230717004908/https://home-affairs.ec.europa.eu/system/files/2020-09/ran_study_visit_learning_from_adjacent_fields_25-26_10_2018_en.pdf |archive-date=Jul 17, 2023}}</ref><ref>{{Cite news |last=Jones |first=Tobias |date=2020-03-26 |title=1312 by James Montague review – inside the world of football's ultras |language=en |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/books/2020/mar/26/1312-by-james-montague-review-inside-the-world-of-footballs-ultras |access-date=2023-07-04 |issn=0261-3077}}</ref> In sekere gevalle word die ondersteuning van hul span selfs sekondêr aan hierdie gewelddadige of politiese aktiwiteite, maar meestal is die politieke simbole, soos Keltiese kruise of beelde van [[Che Guevara]], bloot maniere om die opponerende groep te provokeer.<ref>{{Cite web|url=https://www.fr.de/frankfurt/eintracht-fans-stehen-guevara-11711821.html|title=Eintracht-Fans stehen zu Che Guevara|date=2019-02-04|website=Frankfurter Rundschau|access-date=2025-06-25|language=de}}</ref> In [[Nederland]], byvoorbeeld, het ondersteuners van [[Feyenoord]] dikwels [[Hamas]]-slagspreuke geskree om ondersteuners van [[AFC Ajax|Ajax]] te terg, wat bekend is vir hul Joodse erfenis.<ref>{{Cite web|url=https://www.spiegel.de/international/europe/football-why-tottenham-and-ajax-fans-have-a-jewish-identity-a-926095.html|title=Pervasive Antisemitism in Dutch Soccer Stadiums|date=2013-10-04|website=Der Spiegel|access-date=2025-06-25}}</ref> In onlangse dekades het die kultuur ook ’n fokuspunt geword vir weerstand teen die kommersialisering van sokker.<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/football/2008/apr/07/europeanfootball.sport2|title=Are German fans really turning against the beautiful game?|work=[[The Guardian]]|date=7 April 2008|access-date=18 January 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20131204191316/http://www.theguardian.com/football/2008/apr/07/europeanfootball.sport2|archive-date=4 December 2013|url-status=live}}</ref> Daar is ook streekvariante en analoë van ultras, soos die ''casuals'' in die [[Verenigde Koninkryk]], ''barra bravas'' in [[Spaans-Amerika]], en ''torcidas organizadas'' in [[Brasilië]].<ref>{{Cite web |title=World Cup 2022: Argentina's 'barras bravas' bring the noise – DW – 12/11/2022 |url=https://www.dw.com/en/world-cup-2022-argentinas-barras-bravas-bring-the-noise/a-64062560 |access-date=2023-03-08 |website=dw.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Torcidas Organizadas: Torcidas Organizadas no Brasil e no Mundo |url=https://brasilescola.uol.com.br/educacao-fisica/torcidas-organizadas.htm |access-date=2023-03-08 |website=Brasil Escola |language=pt}}</ref> ’n Belangrike verskil tussen die Britse ''casual''-kultuur en die algemene ultras-kultuur is dat ''casuals'' gewoonlik hul spanidentiteit wegsteek om wetstoepassers te vermy, terwyl ultras-groepe hul klubkleure opvallend dra en in masse na die sokkerstadions marsjeer. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Portaalbalk|Sport|Sokker}} {{Normdata}} [[Kategorie:Sokker]] i8f3j3ci1ni6qr5t8xwtjozyg80jf4m 14 451353 2894240 2820602 2026-04-15T21:40:57Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 2894240 wikitext text/x-wiki {{Broodkrummels}} {{commonsKategorie|Association football players from the United States|Amerikaanse sokkerspelers}} [[Kategorie:Amerikaanse sportlui|Sokkerspelers]] [[Kategorie:Sokkerspelers]] [[Kategorie:Sokker in die Verenigde State van Amerika|Sokkerspelers]] qv8hu3w4tjin9vri3ro1sbp4uwdijvm 0 453740 2894341 2837950 2026-04-16T08:43:34Z Oesjaar 7467 Verbeter 2894341 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Maatskappy |naam = Bvulgari |kenteken = |tipe = Aandelemaatskappy |stigting = 1884 |ligging_stad = [[Rome]] |ligging_land = [[Italië]] |ligging = |liggings = |sleutelpersone = |gebied_bedien = Wêreldwyd |industrie = |produkte = juwele, parfuum |dienste = |inkomste = |bedryfsinkomste = |netto_inkomste = |getal_werknemers = |ouer = |afdelings = |dogtermaatskappye = |slagspreuk = |tuisblad = [https://www.bulgari.com ''bulgari.com''] |ontbind = |voetnotas = |intl = }} '''Bvlgari''' is 'n [[Italië|Italiaanse]] handelsmerk van juweliersware en luukse goedere (juweliersware, horlosies, parfuum, leergoedere en gasvryheidsprodukte), wat deel uitmaak van die Franse konglomeraat [[Moët Hennessy Louis Vuitton S. A.|LVMH]].<ref>[https://rapaport.com/magazine-article/what-makes-bulgari-the-quintessential-italian-jeweler/ What Makes Bulgari the Quintessential Italian Jeweler]</ref> Die maatskappy, wat in 1884 in [[Rome]], Italië, begin is, het aansien as 'n juwelierswinkel verwerf, hoewel die reeks produkte mettertyd gegroei het om horlosies, sakke, geure, bykomstighede en hotelle in te sluit.<ref>[https://www.luxurytribune.com/en/bulgari-inaugurates-the-extension-of-its-jewellery-manufacture-and-doubles-its-production Bulgari inaugurates the extension of its jewellery manufacture and doubles its production]</ref> == Oorsprong van die naam == Die naam word dikwels as Bvlgari geskryf soos in die klassieke Latynse alfabet (waar V = U) en het sy oorsprong in die van van die Griekse stigter van die maatskappy, Sotirios Vulgaris (in Grieks: Σωτήριος Βούλγαηρ, uitspraak ˈvulɣaris], in Italiaans: Sotirio Bulgari, 1857–1932).<ref>[https://www.timeandwatches.com/p/the-history-of-bulgari-watches.html The history of Bulgari watches]</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} {{Saadjie}} {{normdata}} [[Kategorie:Italiaanse maatskappye]] e09thepbjj1gthyda0iko0vo8j3vjhk 0 453780 2894339 2893807 2026-04-16T08:20:06Z Puvircho 6492 2894339 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Vlag | Naam = Italië | Artikel = | Beeld = Flag of Italy.svg | Beeldgrootte = 210px | Geen_grens = | Bynaam = il Tricolore | Ander_byname = | Gebruik = 111000 | Simbool = | Verhouding = 2:3 | Goedgekeur_op = [[19 Junie]] [[1946]]<ref name="FOTW">{{en}} {{cite web |url=https://www.fotw.info/flags/it.html |title=Italië |publisher=Flags of the World |accessdate=17 September 2025}}</ref> | Ontwerp = ’n Vertikale driekleur in groen, wit en rooi. | Ontwerper = | Beeld2 = Civil Ensign of Italy.svg | Beeldgrootte2 = 210px | Geen_grens2 = | Bynaam2 = | Ander_byname2 = | Gebruik2 = 100100 | Simbool2 = | Verhouding2 = 2:3 | Goedgekeur_op2= 9 November 21946 | Ontwerp2 = ’n Vertikale driekleur in groen, wit en rooi met ’n gekombineerde historiese wapenskild van Venisië, Genua, Pisa en Amalfi in die wit baan. | Ontwerper2 = | Beeld3 = State Ensign of Italy.svg | Beeldgrootte3 = 210px | Geen_grens3 = | Bynaam3 = Staatsvaandel | Ander_byname3 = | Gebruik3 = 000010 | Simbool3 = | Verhouding3 = 2:3 | Goedgekeur_op3= 24 Oktober 2003 | Ontwerp3 = ’n Vertikale driekleur in groen, wit en rooi met die Italiaanse wapen in die wit baan. | Ontwerper3 = | Beeld4 = Naval Ensign of Italy.svg | Beeldgrootte4 = 210px | Geen_grens4 = | Bynaam4 = Vlootvaandel | Ander_byname4 = | Gebruik4 = | Simbool4 = | Verhouding4 = 2:3 | Goedgekeur_op4= 9 November 1947 | Ontwerp4 = ’n Vertikale driekleur in groen, wit en rooi met die Italiaanse Vlootwapen in die wit baan. | Ontwerper4 = | Beeld5 = War Flag of Italy.svg | Beeldgrootte5 = 170px | Geen_grens5 = | Bynaam5 = Oorlogsvlag | Ander_byname5 = | Gebruik5 = | Simbool5 = | Verhouding5 = 1:1 | Goedgekeur_op5= | Ontwerp5 = ’n Vertikale driekleur in groen, wit en rooi. | Ontwerper5 = }} Die '''nasionale vlag van [[Italië]]''' ([[Italiaans]]: {{lang|it|bandiera d’Italia}}) is op [[19 Junie]] [[1946]] amptelik in gebruik geneem. Die vlag vertoon drie ewe wye vertikale bane in groen, wit en rooi met die groen baan aan die vlagpaalkant soos gedefinieer in Artikel 12 van die Italiaanse grondwet<ref name=constitution>[[wikisource:Constitution of Italy|Costituzione della Repubblica Italiana]] Art. 12, 22 Desember 1947, pubblicata nella Gazzetta Ufficiale n. 298 van 27 Desember 1947, buitengewone uitgawe (gepubliseer in die Staatskoerant van die Italiaanse Republiek, No. 298 van 27 Desember 1947, buitengewone uitgawe) “La bandiera della Repubblica è il tricolore italiano: verde, bianco, e rosso, a tre bande verticali di eguali dimensioni”</ref>. Daar word na die vlag as '''die Driekleur''' ({{lang|it|il Tricolore}}. Die Italiaanse wet reguleer die gebruik en vertoon daarvan, beskerm die verdediging daarvan en maak voorsiening vir die vlagskennis; dit skryf ook die onderrig daarvan in Italiaanse skole voor, saam met ander nasionale simbole van Italië. Die Italiaanse vlagdag, genaamd Driekleurdag is ingestel deur wet nr. 671 van 31 Desember 1996 en word elke jaar op 7 Januarie gevier. Hierdie viering herdenk die eerste amptelike aanvaarding van die driekleur as ’n nasionale vlag deur ’n soewereine Italiaanse staat, die [[Cispadaanse Republiek]], ’n Napoleontiese susterrepubliek van die Eerst eFranse Republiek, wat op 7 Januarie 1797 in [[Reggio Emilia]] plaasgevind het, op grond van die gebeure na die [[Franse Rewolusie]] (1789–1799) wat, onder andere, nasionale [[selfbeskikking]] bepleit het. Die Italiaanse nasionale kleure het vir die eerste keer op 21 Augustus 1789in [[Genua]] verskyn op ’n driekleur-kokade, wat die eerste groen, wit en rooi Italiaanse militêre [[oorlogsvlag]] met sewe jaar vooruitgegaan het, wat op sy beurt op 11 Oktober 1796 deur die Lombardiese Legioen in [[Milaan]] aangeneem is. Na 7 Januarie 1797 het die steun vir die Italiaanse vlag bestendig gegroei, totdat dit een van die belangrikste simbole van [[Unifikasie van Italië|Italiaanse eenwording]] geword het, wat op 17 Maart 1861 uitgeloop het op die proklamasie van die Koninkryk van Italië, waarvan die driekleur die nasionale vlag geword het. Na die aanneming daarvan het die driekleur een van die mees herkenbare en bepalende kenmerke van die verenigde Italiaanse staatskap in die volgende twee eeue van die geskiedenis van Italië geword. == Geskiedenis == ===Die Franse Rewolusie === [[Lêer:Coccarda FRANCIA.svg|thumb|left|Die Franse kokarde, wat ontstaan het en versprei isonder die opstande van die [[Franse Rewolusie]]]] Die Italiaanse driekleur, soos ander driekleurvlae, is geïnspireer deur die [[Vlag van Frankryk|Franse een]], wat deur die [[Franse Rewolusie|rewolusie]] in 1790 op [[Franse Vloot|Franse vloot-oorlogskepe]] ingebruik geneem is,<ref name=elysee>{{fr}} {{cite web |language=fr|url=https://www.elysee.fr/la-presidence/le-drapeau-francais/ |title=Le drapeau français – Présidence de la République |access-date=13 Februarie 2013 |archive-date=31 Desember 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171231083137/http://www.elysee.fr/la-presidence/le-drapeau-francais|url-status=live}}</ref> en is simbolies van die hernuwing wat deur die oorsprong van [[Jakobinisme]] teweeggebring is.<ref name=Cherasco>{{it}} {{Cite web |url=http://www.radiomarconi.com/marconi/carducci/tricolore_nacque.html |title=Otto mesi prima di Reggio il tricolore era già una realtà |access-date=14 Januarie 2016 |language=it |archive-date=9 Maart 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160309115746/http://www.radiomarconi.com/marconi/carducci/tricolore_nacque.html |url-status=usurped}}</ref><ref name="quirinale-pdf">{{it}} {{Cite web|url=http://www.quirinale.it/qrnw/statico/simboli/tricolore/tricolore.pdf|title=I simboli della Repubblica |language=it |access-date=14 Januarie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151006182656/http://www.quirinale.it/qrnw/statico/simboli/tricolore/tricolore.pdf |archive-date=6 Oktober 2015}}</ref>{{sfn|Maiorino|2002|p=156}} Kort na die gebeure van die Franse rewolusie het die ideale van sosiale vernuwing wyd begin versprei op grond van die voorspraak van die ''Verklaring van die Regte van die Mens en van die Burger'' van 1789, insluitend in Italië. Daarop het politieke vernuwing gevolg met die eerste patriotiese gisting gerig op nasionale [[selfbeskikking]] wat later gelei het tot die [[Unifikasie van Italië|Italiaanse eenwording]] op die Italiaanse skiereiland.{{sfn|Maiorino|2002|p=156}}{{sfn|Fiorini|1897|pp=239–267 and 676–710}} Om hierdie rede het die Franse blou, wit en rooi vlag die eerste verwysing van die Italiaanse Jakobyne geword en vervolgens ’n bron van inspirasie vir die skep van ’n Italiaanse identiteitsvlag. Op 12 Julie 1789, twee dae voor die [[bestorming van die Bastille]], het die rewolusionêre joernalis [[Camille Desmoulins]] die betogers gevra watter kleur hulle as simbool van die Franse Rewolusie moes aanneem terwyl hy die Paryse skare tot opstand aangemoedig het, en groen, ’n simbool van [[hoop]], of die [[blou]] van die [[Amerikaanse Rewolusie]], ’n simbool van vryheid en [[demokrasie]], voorgestel. Die skare het aangedring op groen kokardes.<ref name=Bolzano>{{it}} {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=-ynpQ5lnU2EC&q=Camille+Desmoulins+coccarda+francese+verde+foglie&pg=PA174 |title=Giovani del terzo millennio, di Giacomo Bolzano |isbn=9788883587504 |language=it |access-date=9 Maart 2017 |last1=Bolzano |first1=Giacomo |year=2005 |publisher=Armando Editore }}</ref> Desmoulins het toe ’n groen blaar opgetel en dit bo sy kop as hoed gehou as ’n kenmerkende teken van die rewolusionêre.<ref name=Bolzano/> Die groen in die primitiewe Franse kokarde, is onmiddellik laat vaar ten gunste van blou en rooi, die antieke kleure van Parys, omdat dit ook die kleur van die koning se broer, die [[Graaf van Artesië]], was wat na die Eerste Teruggawe monarg geword het as [[Karel X van Frankryk]].<ref name=italia-oggi>{{it}} {{cite web |url=http://www.italiaoggi.it/giornali/dettaglio_giornali.asp?preview=false&accessMode=FA&id=2139232&codiciTestate=1 |title=Il verde no, perché è il colore del re. Così la Francia ha scelto la bandiera blu, bianca e rossa ispirandosi all'America |language=it |access-date=9 Maart 2017}}</ref> Die Franse driekleurkokarde is toe op 17 Julie 1789 voltooi met die byvoeging van wit, die kleur van die [[Huis van Bourbon]], uit eerbied vir koning [[Lodewyk XVI van Frankryk]], wat steeds regeer het ten spyte van die gewelddadige opstande wat in die land gewoed het; die Franse monargie is op 10 Augustus 1792 afgeskaf. [[Lêer:Coccarda ITALIA.svg|thumb|left|Die Italiaanse kokarde waarop die nasionale kleure van Italië in 1789 gebaseer is]] Die eerste gedokumenteerde gebruik van die Italiaanse nasionale kleure is 21 Augustus 1789. In die historiese argiewe van die [[Republiek Genua]] word berig dat ooggetuies gesien het hoe sommige betogers ’n rooi, wit en groen kokarde aan hul klere vertoon.<ref name="Cita|Ferorelli |p. 662">{{it}} {{cite journal |last1=Ferorelli |first1=Nicola |year=1925 |title=La vera origine del tricolore italiano |url=http://www.risorgimento.it/rassegna/index.php?id=10511&ricerca_inizio=0&ricerca_query=&ricerca_ordine=DESC&ricerca_libera= |journal=Rassegna Storica del Risorgimento |volume=XII |issue=fasc. III |language=it |pages=662 |access-date=22 September 2019 |archive-date=31 Maart 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190331181159/http://www.risorgimento.it/rassegna/index.php?id=10511&ricerca_inizio=0&ricerca_query=&ricerca_ordine=DESC&ricerca_libera= |url-status=live }}</ref> Die Italiaanse koerante van daardie tyd het verwarring geskep oor die feite van die Franse Rewolusie, spesifiek in verband met die vervanging van groen met blou, en berig dat die Franse driekleur groen, wit en rooi was.<ref name="Cita|Ferorelli |p. 666">{{it}} {{cite journal |last1=Ferorelli |first1=Nicola |year=1925 |title=La vera origine del tricolore italiano |url=http://www.risorgimento.it/rassegna/index.php?id=10515&ricerca_inizio=0&ricerca_query=&ricerca_ordine=DESC&ricerca_libera= |journal=Rassegna Storica del Risorgimento |volume=XII |issue=fasc. III |language=it |pages=666 |access-date=22 September 2019 |archive-date=31 Maart 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190331190005/http://www.risorgimento.it/rassegna/index.php?id=10515&ricerca_inizio=0&ricerca_query=&ricerca_ordine=DESC&ricerca_libera= |url-status=live }}</ref> Toe die korrekte inligting oor die chromatiese samestelling van die Franse driekleur Italië bereik het, het die Italiaanse Jakobyne besluit om groen in plaas van blou te hou, omdat dit die natuur voorgestel het en dus metafories ook verwys het na natuurlike regte, of sosiale gelykheid en vryheid, al drie beginsels wat vir hulle kosbaar was.<ref name="valori">{{it}} {{cite web |url=http://www.150anni.it/webi/index.php?s=25&wid=988 |title=I valori – Il Tricolore |language=it |access-date=3 Mei 2017 |archive-date=31 Julie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170731035724/http://www.150anni.it/webi/index.php?s=25&wid=988 |url-status=live}}</ref> Die rooi, wit en groen kokarde het toe ’n paar jaar later, op 13–14 November 1794, weer verskyn en is gedra deur ’n groep studente van die [[Universiteit van Bologna]], gelei deur Luigi Zamboni en Giovanni Battista De Rolandis, wat ’n volksoproer wou beplan om die Katolieke regering van Bologna,<ref name="asti">{{it}} {{cite web |url=http://www.150.provincia.asti.it/index.php?option=com_content&view=article&id=93:mostra-giovan-battista-de-rolandis-e-il-tricolore&catid=13:resoconti&Itemid=30 |website=150.provincia.asti.it |title=Mostra Giovan Battista De Rolandis e il Tricolore |access-date=20 Augustus 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101000927/http://www.150.provincia.asti.it/index.php?option=com_content&view=article&id=93:mostra-giovan-battista-de-rolandis-e-il-tricolore&catid=13:resoconti&Itemid=30 |archive-date=1 Januarie 2016 |url-status=dead}}</ref>{{sfn|Villa|2010|p=12}} ’n stad wat destyds deel was van die [[Kerklike Staat]], omver te werp. Zamboni en De Rolandis het hulself as “patriotte” gesien en driekleurkokardes gedra om aan te dui dat hulle geïnspireer is deur Jakobynse rewolusionêre ideale, maar het dit ook aangepas om hulle kokarde van die Franse kokarde te onderskei. Die rooi, wit en groen kokarde het na die gebeure van Bologna verskyn tydens [[Napoleon Bonaparte]] se intog in [[Milaan]] op 15 Mei 1796 plaasgevind het.{{sfn|Villa|2010|p=10}} Hierdie kokardes, met die tipiese sirkelvorm, het rooi aan die buitekant, groen op ’n tussenposisie en wit in die middel gehad.{{sfn|Colangeli|1965|p=13}} Hierdie ornamente is deur die oproeriges gedra, selfs tydens die godsdienstige seremonies wat in die Katerdaal van Milaanse gehou is as teken van dank vir Napoleon, wat, ten minste aanvanklik, as ’n bevryder beskou is.{{sfn|Villa|2010|p=10}} Die driekleurkokardes het toe een van die amptelike simbole geword van die Milanese Nasionale Garde, wat op 20 November 1796 gestig is, en het vandaar verder in die Italiaanse skiereiland versprei.<ref name="valori"/> Die groen, wit en rooi kokarde het later in so ’n mate versprei dat dit geleidelik die enigste ornament was wat in Italië deur die oproeriges gebruik is.<ref name="Cita|Ferorelli|p. 668">{{it}} {{cite journal |last1=Ferorelli |first1=Nicola |year=1925 |title=La vera origine del tricolore italiano |url=http://www.risorgimento.it/rassegna/index.php?id=10511&ricerca_inizio=0&ricerca_query=&ricerca_ordine=DESC&ricerca_libera= |journal=Rassegna Storica del Risorgimento |volume=XII |issue=fasc. III |language=it |pages=668 |access-date=22 September 2019 |archive-date=31 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190331181159/http://www.risorgimento.it/rassegna/index.php?id=10511&ricerca_inizio=0&ricerca_query=&ricerca_ordine=DESC&ricerca_libera= |url-status=live }}</ref> Die patriotte het dit “Italiaanse kokarde” begin noem, wat dit een van die simbole van die land gemaak het.<ref name="Cita|Ferorelli|p. 668"/> Die groen, wit en rooi driekleur het dus ’n sterk patriotiese waarde verkry en een van die simbole van nasionale bewustheid geword, ’n verandering wat geleidelik daartoe gelei het dat dit die kollektiewe verbeelding van die [[Italianers]] binnegedring het.<ref name="Cita|Ferorelli|p. 668"/> === Die Napoleontiese tydperk === [[Lêer:Flag of the Lombard Legion.svg|thumb|left|{{FIAV|historical}} Die oorlogsvlag van die Lombardiese Legioen, die eerste militêre eenheid om die drie Italiaanse kleure te aanvaar]] Die oudste gedokumenteerde vermelding van die Italiaanse driekleurvlag hou verband met [[Napoleon Bonaparte]] se eerste intog op die Italiaanse skiereiland. Die eerste gebied wat deur Napoleon verower is, was [[Piëmont]]; in die historiese argief van die Cherasco-munisipaliteit van Piëmont, word ’n dokument bewaar wat op 13 Mei 1796, tydens die Skietstilstand van Cherasco tussen Napoleon en die Oostenryks-Piëmontese troepe, die eerste vermelding van die Italiaanse driekleur bevestig, met verwysing na munisipale baniere wat op drie torings in die historiese sentrum gehys is.<ref>{{it}} Giovanni Francesco Damilano, ''Libro familiare di me sacerdote ed avvocato Giovanni Francesco Damilano 1775–1802'', Cherasco, Fondo Adriani, Historiese Argief van die Stad Cherasco, 1803, p. 36.</ref> In die dokument is die term “groen” later doodgetrek en vervang deur “blou”, die kleur wat – saam met wit en rooi – die Franse vlag vorm.<ref name=Cherasco /> Met die aanvang van die eerste veldtog in Italië het die Jakobyne van die Italiaanse skiereiland op talle plekke in opstand gekom en, saam met die Italiaanse soldate wat in die Napoleontiese leër was, tot die Franse oorwinnings bygedra.{{sfn|Tarozzi|1999|p=66}}{{sfn|Tarozzi|1999|p=69}} Hierdie hernuwing is deur die Italianers aanvaar, ten spyte daarvan dat dit hoofsaaklik virdie gemak van Frankryk was, wat sterk imperialistiese neigings gehad het omdat die nuwe politieke situasie beter as die vorige een geag is. Hierdie tweeledige koppeling met Frankryk was meer aanvaarbaar as die vorige eeue van absolutisme.<!--{{Opinie|date=March 2025}}-->{{sfn|Maiorino|2002|p=162}} [[Lêer:Flag of the Cispadane Republic.svg|thumb|{{FIAV|historical}} Vlag van die [[Cispadaanse Republiek]], die eerste Italiaanse driekleur wat deur ’n soewereine staat aanvaar is (1797)]] Op 11 Oktober 1796 het Napoleon die ontstaan van die Lombardiese Legioen, ’n militêre eenheid wat saamgestel is deur die Algemene Administrasie van [[Lombardye]]{{sfn|Bovio|1996|p=19}}{{sfn|Tarozzi|1999|p=67}} wat deur die [[Transpadaanse Republiek]] (1796–1797) gelei is, per brief aan die Directoire meegedeel.<ref name="difesa">{{it}} {{cite web |url=http://www.difesa.it/InformazioniDellaDifesa/periodico/IlPeriodico_AnniPrecedenti/Documents/LEsercito_del_primo_Tricolore.pdf |title=L’Esercito del primo Tricolore |access-date=8 Maart 2017 |language=it |archive-url=https://web.archive.org/web/20170309071221/http://www.difesa.it/InformazioniDellaDifesa/periodico/IlPeriodico_AnniPrecedenti/Documents/LEsercito_del_primo_Tricolore.pdf |archive-date=9 Maart 2017}}</ref> Op hierdie dokument is in verwysing na die oorlogsvlag wat op die Franse driekleur gevolg het en wat deur die Milaanse patriotte aan Napoleon voorgestel is,{{sfn|Villa|2010|p=10}} berig dat hierdie militêre eenheid ’n rooi, wit en groen banier sou hê, kleure wat voorheen deur die Milaanse Nasionale Wag gebruik is, sowel as op die kokardes.{{sfn|Busico|2005|p=11}}<ref name="radiomarconi">{{it}} {{cite web|url=http://www.radiomarconi.com/marconi/storiabandiera/significato.html|website=radiomarconi.com |title=Il significato dei tre colori della nostra Bandiera Nazionale |access-date=20 Augustus 2017 |archive-date=1 Augustus 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180801124133/http://www.radiomarconi.com/marconi/storiabandiera/significato.html |url-status=usurped}}</ref><ref>Op 11 Oktober 1796, het Napoleon soos volg aan die Directoire geskryf, “Les couleurs nationales qu’ils ont adoptées sont le vert, le blanc et le rouge” (die nasionale kleure wat hulle aanvaar het is groen, wit en rooi), {{fr}} Corr. Nap. II, No. 1085; sien Frasca, Francesco [http://www.napoleon-series.org/military/organization/c_italy.html ''Les Italiens dans l’Armée napoléonienne: Des légions aux Armées de la République italienne et du Royaume d'Italie''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090513032143/http://www.napoleon-series.org/military/organization/c_italy.html |date=13 Mei 2009 }} Etudes napoléoniennes, Tome IV (pp. 374–396) Levallois: Centre d’études napoléoniennes, 1988</ref> In ’n seremonie op 16 November 1796 by die Piazza del Duomo is ’n militêre vlag aan die Lombardiese Legioen oorhandig. Die Lombardiese Legioen was dus die eerste Italiaanse militêre afdeling wat hom met ’n driekleurvlag in die vorm van ’n banier, toegerus het.<ref name="difesa"/> Die eerste amptelike goedkeuring van die Italiaanse vlag deur die owerhede was dus as ’n militêre kenteken van die Lombardiese Legioen en nog nie as die [[nasionale vlag]] van ’n soewereine Italiaanse staat nie.{{sfn|Tarozzi|1999|pp=67–68}} Met die opeenvolging van Napoleon se militêre oorwinnings en die gevolglike stigting van republieke wat gunstig gestaan het teenoor rewolusionêre ideale, is rooi, wit en groen in baie Italiaanse sttede op militêre baniere aanvaar as ’n simbool van sosiale en politieke vernuwing.{{sfn|Maiorino|2002|p=156}} Op 19 Junie 1796 is [[Bologna]] deur Napoleon se troepe beset.{{sfn|Colangeli|1965|p=14}} Op 18 Oktober 1796{{sfn|Villa|2010|p=11}} het die Napoleontiese vergadering van landdroste en afgevaardigdes van Bologna, saam met die stigting van die Italiaanse Legioen (waarvan militêre banier bestaan het ​​uit ’n rooi, wit en groen driekleur, waarskynlik geïnspireer deur die soortgelyke besluit van die Lombardiese Legioen),{{sfn|Villa|2010|p=10}}{{sfn|Busico|2005|p=11}}{{sfn|Tarozzi|1999|p=68}} besluit om ’n burgerlike banier van rooi, wit en groen te skep, hierdie keer onafhanklik van militêre gebruik.{{sfn|Villa|2010|p=11}} Die Italiaanse vlag het, na die aanvaarding deur die Bolognese vergadering, ’n politieke simbool geword van die stryd vir die onafhanklikheid van Italië van buitelandse moondhede. Die gebruik van die vlag in die burgerlike sfeer het dit ook dan ondersteun.{{sfn|Villa|2010|p=11}} Die eerste rooi, wit en groen nasionale vlag van ’n soewereine Italiaanse staat is op 7 Januarie 1797 aangeneem, toe die Veertiende Parlement van die Cispadaanse Republiek (1797), op voorstel van Giuseppe Compagnoni, besluit het “om die … standaard of vlag van drie kleure, groen, wit en rooi …, universeel te maak”:<ref>{{it}}[http://www.esteri.it/MAE/EN/Benvenuti_in_Italia/Conoscere_Italia/bandieraInno.htm The tri-coloured standard]. Leer ken Italië, Ministerie van Buitelandse Sake (besoek op 5 Oktober 2008) {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080223131121/http://www.esteri.it/MAE/EN/Benvenuti_in_Italia/Conoscere_Italia/bandieraInno.htm |date=23 February 2008}}</ref> [[Lêer:Giuseppe Compagnoni.jpg|thumb|left|[[Giuseppe Compagnoni]] word beskou as die “vader van die Italiaanse vlag”]] {{blockquote|text=[…] Uit die notule van die XIVde Sitting van die Cispadaanse Kongres: Reggio Emilia, 7 Januarie 1797, 11 vm. Patriotiese Saal. 100 deelnemers is teenwoordig, afgevaardigdes van die bevolkings van Bologna, Ferrara, Modena en Reggio Emilia. Giuseppe Compagnoni het ook voorgestel dat die standaard of Cispadaanse vlag van drie kleure, groen, wit en rooi, universeel gemaak moet word en dat hierdie drie kleure ook in die Cispadaanse kokarde gebruik moet word, wat deur almal gedra moet word. Dit is aanvaar. […]<ref group=Note>[...] Dal verbale della Sessione XIV del Congresso Cispadano: Reggio Emilia, 7 gennaio 1797, ore 11. Sala Patriottica. Gli intervenuti sono 100, deputati delle popolazioni di Bologna, Ferrara, Modena e Reggio Emilia. Giuseppe Compagnoni fa pure mozione che si renda Universale lo Stendardo o Bandiera Cispadana di tre colori, Verde, Bianco e Rosso e che questi tre colori si usino anche nella Coccarda Cispadana, la quale debba portarsi da tutti. Viene decretato. [...]</ref>|source=Aanvaardingsdekreet van die driekleur deur die Cispadaanse Republiek}} Aangesien Compagnoni die groen, wit en rooi driekleurvlag voorgestel het, word hy as die “vader van die Italiaanse vlag” beskou.{{sfn|Maiorino|2002|p=157}}{{sfn|Tarozzi|1999|p=9}} Die kongresbesluit om ’n groen, wit en rooi driekleurvlag aan te neem, is toe begroet met ’n jubelende atmosfeer en met ’n luide applous.{{sfn|Maiorino|2002|p=158}} Die aanvaarding van die Italiaanse vlag deur die Cispadaanse Republiek, ’n soewereine Italiaanse staat, is geïnspireer deur hierdie banier van Bologna, wat op sy beurt gekoppel is aan ’n munisipaliteit en dus steeds ’n suiwer plaaslike omvang, en aan die vorige militêre baniere van die Lombardiese Legioen en die Italiaanse Legioen.<ref name="quirinale-pdf" /><ref name="vessillo-bolognese">{{it}} {{Cite web |url=http://www.radiomarconi.com/marconi/carducci/documenti.html |title=Bologna, 28 ottobre 1796: Nascita della Bandiera Nazionale Italiana |access-date=14 Januarie 2016 |language=it |archive-date=7 Maart 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307051347/http://www.radiomarconi.com/marconi/carducci/documenti.html|url-status=usurped}}</ref> In die besonder is die Italiaanse Legioen gevorm deur soldate van Emilia en Romagna. Die vlag van die Cispadaanse Republiek was ’n vierkant met rooi bo en, ’n wit baan in die middel met ’n embleem wat bestaan ​​het uit ’n lourierkrans versier met ’n wapentrofee en vier pyle, wat die vier provinsies verteenwoordig wat die Republiek gevorm het, en ’n groen baan onder. Weens die rewolusie in het die betekenis van die vlag aldaar van “dinasties” en “militêr” na “nasionaal” verander, en hierdie konsep, wat nog onbekend was in Italië, is deur die Franse aan die Italianers oorgedra.{{sfn|Fiorini|1897|p=685}} [[Lêer:Sala tricolore reggio.jpg|thumb|Die ''Sala del Tricolore'' wat later die raadsaal van die Reggio Emilia-munisipaliteit geword het, waar die Italiaanse vlag op 7 Januarie 1797 ontstaan het]] Die Cispadaanse en die Transpadaanse Republieke het in 1797 saamgesmelt in die Cisalpynse Republiek (1797–1802) en het die vertikale vierkantige driekleur sonder kenteken in 1797 aanvaar. Die kleure van die vlag van die Cisalpynse Republiek is oorspronklik horisontaal gerangskik, met groen bo-aan,{{sfn|Maiorino|2002|p=163}} maar op 11 Mei 1798 het die Groot Raad van die pasgestigte staat ’n Italiaanse driekleur as die nasionale banier gekies met die kleure vertikaal gerangskik.{{sfn|Vecchio|2003|p=42}}{{sfn|Villa|2010|p=13}}{{sfn|Busico|2005|p=17}} By die formele viering van die stigting in die nuwe republiek, wat op 9 Julie in Milaan plaasgevind het, is deur 300&nbsp;000 mense gevier, insluitend gewone burgers, Franse soldate en verteenwoordigers van die groot munisipaliteite van die republiek.{{sfn|Maiorino|2002|p=162}} Die geleentheid is gekenmerk deur ’n oproer van driekleurvlae en kokardes.{{sfn|Maiorino|2002|p=163}} By hierdie geleentheid het Napoleon hul driekleurbaniere plegtig aan die militêre eenhede van die pasgestigte republiek oorhandig.{{sfn|Villa|2010|p=12}} Die vlag van die Cisalpynse Republiek is tot 1802 behou, toe dit herdoop is tot die Napoleontiese Italiaanse Republiek (1802–1805). Gevolglik is ’n nuwe vlag aanvaar, hierdie keer met ’n rooi veld wat ’n groen vierkant binne ’n wit ruit bevat het; die presidensiële standaard van Italië wat sedert 14 Oktober 2000 in gebruik is, is deur hierdie vlag geïnspireer.<ref name="stendardo">{{it}} {{cite web |url=http://www.quirinale.it/qrnw/simboli/stendardo/stendardo.html |title=Lo Stendardo presidenziale |language=it |access-date=4 Maart 2017 |archive-date=27 Maart 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170327161058/http://www.quirinale.it/qrnw/simboli/stendardo/stendardo.html |url-status=live }}</ref> Dit was gedurende hierdie tydperk dat die groen, wit en rooi driekleur hoofsaaklik die kollektiewe verbeelding van die Italianers binnegedring het en ’n ondubbelsinnige simbool van Italiaansheid geword het.{{sfn|Maiorino|2002|p=169}}{{sfn|Villa|2010|p=15}} In minder as 20 jaar het die rooi, wit en groen vlag sy eie uniekheid verkry, en het dit baie beroemd en bekend geword.{{sfn|Maiorino|2002|p=169}} In 1799 het die onafhanklike [[Republiek Lucca]] onder Franse invloed gekom en die vertikale groen, wit en rooi vlag horisontaal aanvaar, met groen bo-aan; dit het tot 1801 geduur. In 1805 het Napoleon sy suster, Elisa Bonaparte Baciocchi, as Prinses van [[Lucca]] en [[Piombino]] ingestel. Hierdie gebeurtenis word herdenk in die opening van [[Leo Tolstoi]] se [[Oorlog en Vrede]].<ref>“Nou ja, Prins, dit blyk Genua en Lucca is nou bloot familielandgoedere van die Bonapartes“, [http://www.gutenberg.org/dirs/etext01/wrnpc12.txt faksimilee van 1922 Engelse vertaling] {{en}} {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20081224215501/http://www.gutenberg.org/dirs/etext01/wrnpc12.txt |date=24 Desember 2008 }} deur Aylmer en Louise Maude, [[Project Gutenberg]] (besoek op 5 Oktober 2008)</ref> In dieselfde jaar, nadat Napoleon homself tot die eerste Franse Keiser gekroon het, is die Italiaanse Republiek omskep in die eerste Napoleontiese Koninkryk van Italië (1805–1814), of ''Italico'', onder sy direkte heerskappy. Die vlag van die Koninkryk van Italië was dié van die Republiek in reghoekige vorm, met die goue Napoleontiese arend as wapenfiguur.{{sfn|Bovio|1996|p=37}} Dit het in gebruik gebly tot die Napoleon se ondergang in 1814. === Italiaanse eenwording === ==== Die 19de eeuse rewolusies ==== [[Lêer:Cinque Giornate di Milano 01.jpg|thumb|left|Die Vyf-dae-opstand (1848), waarvan een van die simbole die driekleur was]] Met die val van Napoleon en die herstel van die [[Absolute monargie|absolutistiese monargiese regimes]], het die Italiaanse driekleur ondergronds gegaan en die simbool geword van die patriotiese gisting wat in Italië begin versprei het{{sfn|Villa|2010|p=10}}{{sfn|Maiorino|2002|p=169}} en die simbool wat al die pogings van die Italiaanse volk tot vryheid en onafhanklikheid verenig het.<ref>{{it}} Ghisi, Enrico ''Il tricolore italiano (1796–1870)'' Milano: Anonima per l’Arte della Stampa, 1931; sien Gay, H. Nelson in ''The American Historical Review'' Vol. 37 No. 4 (pp. 750–751), Julie 1932 {{JSTOR|1843352}}</ref> In die [[Koninkryk Lombardye-Venesië]], ’n staat afhanklik van die [[Keiserryk Oostenryk]] wat na die val van Napoleon ontstaan het, was diegene wat die Italiaanse driekleur vertoon het, onderhewig aan die [[doodstraf]].{{sfn|Colangeli|1965|p=17}} Die Oostenrykers se doelwit was in die woorde van keiser [[Frans Josef I van Oostenryk]]:{{sfn|Bronzini|1986|p=137}} {{blockquote|text=[Die driekleur is verband om] mense te laat vergeet dat hulle Italiaans is.|source=Frans Josef I van Oostenryk}} Tussen 1820 en 1861 het ’n reeks gebeure gelei tot die onafhanklikheid en [[unifikasie van Italië]] (behalwe vir [[Veneto]] en die provinsie [[Mantua]], [[Latium]], [[Trentino-Suid-Tirol]] en Juliaanse Venesië, bekend as ''Italia irredenta'', wat in 1866 na die Derde Italiaanse Onafhanklikheidsoorlog, in 1870 na die inname van Rome, en in 1918 na die [[Eerste Wêreldoorlog]] onderskeidelik met die res van Italië verenig is); hierdie tydperk van die Italiaanse geskiedenis staan ​​bekend as die ''Risorgimento''. Die Italiaanse driekleur is vir die eerste keer in die geskiedenis van die ''Risorgimento'' op 11 Maart 1821 tydens die revolusies van die 1820’s in die Sitadel van Alessandria vertoon, na die vergetelheid wat veroorsaak is deur die herstel van die absolutistiese monargiese regimes.{{sfn|Villa|2010|p=18}} Die groen, wit en rooi vlag het weer verskyn tydens die revolusies van 1830,{{sfn|Villa|2010|p=18}} hoofsaaklik as gevolg van [[Ciro Menotti]], die patriot wat die rebellie in Italië begin het.{{sfn|Maiorino|2002|p=170}}{{sfn|Busico|2005|pp=25–27}} Menotti het veral aangevoer dat ’n monargie die beste staatsvorm vir ’n verenigde Italië was met ’n soewerein wat deur ’n nasionale kongres gekies word. Die hoofpunte van hierdie idee was Rome as die hoofstad van Italië en die driekleurvlag as ’n nasionale banier.{{sfn|Busico|2005|p=25}} Op 5 Februarie 1831, tydens die Forlì-opstande, het die patriot Teresa Cattani haarself tydens die aanval op die gebou wat die setel van die Gesantskap van Romagna was in die driekleurvlag toegedraai, en die skote van die pouslike soldate uitgedaag.{{sfn|Villa|2010|p=18}} In 1831 het [[Giuseppe Mazzini]] die driekleur gekies as simbool van [[Jong Italië]].{{sfn|Maiorino|2002|p=172}} ’n Oorspronklike vlag van Jong Italië word in die meuseum van die ''Risorgimento'' en Mazziniese instituut in [[Genua]] bewaar.{{sfn|Maiorino|2002|p=290}} Van 1833 tot 1834 het die simboliek van die driekleur van noord- en sentraal-Italië{{sfn|Villa|2010|p=18}} af deur die Italiaanse skiereiland versprei.{{sfn|Tarozzi|1999|p=74}} Oor die rede waarom die Italiaanse patriotte aan die opstande van 1830-1831 deelgeneem het, het Mazzini gesê:{{sfn|Villa|2010|p=53}} {{blockquote|text=Vra diegene wat van een punt na ’n ander gehardloop het om die verskillende distrikte bymekaar te bring, na die vlag wat tussen daardie oproerige tye gewapper het. Daardie vlag was die Italiaanse vlag; daardie eerste stemme was stemme van Vaderland en broederskap.<ref group=Note>Chiedetelo a coloro che corsero da un punto all'altro per affratellare le varie contrade, alla bandiera che sventolò tra quei moti. Quella bandiera fu la bandiera italiana; quelle prime voci erano voci di Patria e fratellanza</ref>|source=Giuseppe Mazzini}} Die Italiaanse vlag het ook onder die politieke uitgewekenes inslag gevind en het die simbool van die stryd om onafhanklikheid en die eise vir liberaler grondwette geword.{{sfn|Maiorino|2002|p=173}} In 1834 is die driekleur deur die oproerlinge wat Savoje probeer binneval het, aanvaar{{sfn|Villa|2010|p=19}}{{sfn|Busico|2005|p=27}} terwyl die driekleurvlag van Jong Italië in 1835 deur [[Giuseppe Garibaldi]] na [[Suid-Amerika]] geneem is in sy tyd as uitgewekene.{{sfn|Maiorino|2002|p=173}} [[Lêer:Bandiera 1848 Milano a Carlo Alberto.jpg|thumb|left|Driekleurvlag geskenk deur die vroue van Milaan aan Koning [[Karel Albert van Sardinië|Karel Albert van Piedmont-Sardinië]] tydens die Eerste Italiaanse Onafhanklikheidsoorlog (1848–1849). Dit word vertoon in die Koninklike Wapenkamer van Turyn.]] Die Italiaanse vlag is ook gedurende die opstande van 1837 in [[Sisilië]], 1841 in [[Abruzze]] en 1843 in [[Romagna]] vertoon.{{sfn|Villa|2010|p=18}}{{sfn|Maiorino|2002|p=174}} In 1844 het die Gebroeders Bandiera ’n driekleur van Jong Italië vertoon in hul mislukte poging om die inwoners van die [[Koninkryk van die Twee Sisiliës]] aan te vuur.{{sfn|Villa|2010|p=19}} Die patriotte wat die twee broeders gevolg het, se uniform het bestaan uit ’n blou-en-groen hemp, wit broek, rooi handskerms, ’n rooi-en-groen kraag, ’n rooi leergordel en ’n pet met ’n kokarde in die kleure van die vlag van Jong Italië op die bors vasgespeld.{{sfn|Villa|2010|p=55}} Italiaanse driekleure is vertoon ter uitdaging van die owerhede wat die verbod afgekondig het, en ook ter herdenking van die opstand van die Genuese kwartier Portoria teen die Habsburgse besetters tydens die [[Oostenrykse Erfenisoorlog]]. Tydens hierdie geleentheid, wat op 10 Desember 1847 in Genua plaasgevind het op die plein van die ''santuario della Nostra Signora di Loreto'' van die Genuese distrik Oregina, is ''Il Canto degli Italiani'' deur Goffredo Mameli en Michele Novaro vir die eerste keer in die geskiedenis gespeel; dit sou vanaf 1946 die Italiaanse volkslied word.{{sfn|Villa|2010|p=19}}{{sfn|Maiorino|2002|p=175}} ''Il Canto degli Italiani'' verwys in ’n vers na die Italiaanse vlag: {{blockquote|text=[...] Laat een vlag, een hoop, ons vergader. Die uur van ons eenwording het gekom. [...]<ref group=Note>[...] Raccolgaci un'unica bandiera, una speme: di fonderci insieme, già l'ora suonò. [...]</ref>|source={{Lang|it|Il Canto degli Italiani}}}} Die teks, wat in die tweede vers staan, spreek die hoop uit dat Italië, wat toe nog verdeeld was, in een land sal verenig onder een vlag.{{sfn|Maiorino|2002|p=175}} Van hierdie tydperk af is die [[Arbutus unedo|aarbeiboom]]-plant beskou as die nasionale simbool van Italië weens die groen blare, wit bloeisels en rooi bessies wat herinner aan die Italiaanse vlag.<ref name="altovastese">{{it}} {{cite web|url=http://www.altovastese.it/cultura/il-corbezzolo-simbolo-unita-italia-specie-che-resiste-agli-incendi/|title=Il corbezzolo simbolo dell'Unità d'Italia. Una specie che resiste agli incendi |date=3 Oktober 2011 |access-date=25 Januarie 2016|language=it |archive-date=5 Februarie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160205120852/http://www.altovastese.it/cultura/il-corbezzolo-simbolo-unita-italia-specie-che-resiste-agli-incendi/ |url-status=live}}</ref> Die aarbeiboom is ook die nasionale boom van Italië.<ref name="altovastese"/> [[Lêer:Arbutus unedo off Bayshore Drive at Coal Harbour.jpg|thumb|Die groen loof, wit bloeisels en rooi bessies van die aarbeiboom, met die kleure wat aan die Italiaanse vlag herinner: Om hierdie rede is dit een van Italië se nasionale simbole.<ref name="altovastese"/>]] Die Italiaanse vlag was ’n simbool van die [[Revolusiejaar 1848]]. In Maart 1848 is die Vyf-dae-opstand, ’n gewapende opstand wat gelei het tot die tydelike ontsetting van die stad onder Oostenrykse bewind, gekenmerk deur ’n oorvloed aan vlae en driekleur-kokardes.{{sfn|Bellocchi|2008|p=38}}{{sfn|Busico|2005|p=33}} Op 20 Maart, gedurende ’n hewige geveg met die Oostenrykers wat in die Castello Sforzesco en binne die stadsmure se beskermende stelsel verskans was, het die patriotte Luigi Torelli en Scipione Bagaggia daarin geslaag om op die dak van die Katedraal van Milaan te klim en die vlag van die hoogste toringspits (die een met die ''Madonnina'') te laat wapper.{{sfn|Villa|2010|pp=20–21}} Die oomblik toe die driekleur aan die toringspits verskyn het het die skare op die grond ’n entoesiastiese “Hoera!” uitgeroep.{{sfn|Villa|2010|p=21}} Hierdie historiese vlag word in die Museum van die Risorgimento in Milaan bewaar.{{sfn|Busico|2005|p=191}} Die patriot Luciano Manara het daarna daarin geslaag om die driekleur bo-aan die Victoria-poort te hys terwyl hy onder geweervuur van die Oostenrykers verkeer het.{{sfn|Villa|2010|p=21}} Toe die Oostenrykse veldmaarskalk [[Josef Radetzky von Radetz|Josef Radetzky]] die stad op 22 Maart verlaat het, het dit gelei tot die onmiddellike vestiging van die voorlopige regering van Milaan onder voorsitterskap van die podestà Gabrio Casati wat die volgende proklamasie uitgereik het:{{sfn|Bellocchi|2008|p=40}} {{blockquote|text=Kom ons raak vir eens en altyd ontslae van vreemde oorheersing in Italië. Aanvaar die driekleurvlag wat oor die land wapper vir julle onverskrokkenheid en sweer om dit nooit weer te skeur nie.<ref group=Note>Facciamola finita una volta con qualunque dominazione straniera in Italia. Abbracciate questa bandiera tricolore che pel valor vostro sventola sul Paese e giurate di non lasciarvela strappare mai più.</ref> |source=Gabrio Casati}} <!-- The process of transforming the flag of Italy into one of the Italian national symbols was completed, definitively consolidating itself, during the Milanese uprisings.{{sfn|Villa|2010|p=19}} [[File:Sanesi - La rivoluzione di Palermo-12 gennaio 1848 - ca. 1850.jpg|thumb|The [[Sicilian revolution of 1848]], which was characterised by a wide use of the tricolour]] The following day King [[Charles Albert of Piedmont-Sardinia]] assured the provisional government of Milan that his troops, ready to come to his aid by starting the [[First Italian War of Independence]], would use a tricolour [[Defacement (flag)|defaced]] with the Savoyan coat of arms superimposed on the white as a war flag.{{sfn|Bellocchi|2008|p=49}}{{sfn|Maiorino|2002|p=179}} In his proclamation to the Lombard–Venetian people, Charles Albert said:<ref>See [[D. H. Lawrence|Lawrence, D. H.]] (ed. Philip Crumpton) [https://books.google.com/books?id=uQyA7yU6lbAC ''Movements in European History''] (p. 230) Cambridge University Press, 1989 for an overview</ref> {{blockquote|text="In order to show more clearly with exterior signs the commitment to Italian unification, we want that Our troops ... have the Savoy shield placed on the Italian tricolour flag.<ref group=Note>Per viemmeglio dimostrare con segni esteriori il sentimento dell'unione italiana, vogliamo che le nostre truppe, entrando nel territorio della Lombardia e della Venezia, portino lo Scudo di Savoia sovrapposto alla bandiera tricolore italiana</ref>|source=Charles Albert of Piedmont-Sardinia}} As the arms, [[blazoned]] ''gules a cross argent'', mixed with the white of the flag, it was ''[[fimbriated]] azure'', blue being the [[dynastic]] colour, although this does not conform to the heraldic [[rule of tincture]].<ref>Lo [[Statuto Albertino]] Art. 77, dato in Torino addì quattro del mese di marzo l'anno del Signore mille ottocento quarantotto, e del Regno Nostro il decimo ottavo (given in Turin on the fourth of the month of March in the year of our Lord one thousand eight hundred and forty-eight, and of Our Reign the eighteenth)</ref> The rectangular civil and state variants were adopted in 1851. A makeshift tricolour consisting of [[Redshirts (Italy)|redshirts]], green displays and a white sheet was hoisted on the flagpole of the ship that brought [[Giuseppe Garibaldi]] back to Italy from South America shortly after the outbreak of the First Italian War of Independence.{{sfn|Maiorino|2002|p=184}} The patriots who had gathered at the [[port of Genoa]] to welcome her return gave [[Anita Garibaldi]], in front of 3,000 people, a tricolour to be given to Giuseppe Garibaldi so that he could plant it on Lombard soil.{{sfn|Villa|2010|p=20}} The [[Grand Duchy of Tuscany]] in the act of granting the constitution (17 February 1848) did not change the national banner ("The State retains its flag and its colours") but later granted the Tuscan militias, by decree, the use of a tricolour scarf next to the symbols of the Grand Duchy (25 March 1848).{{sfn|Bellocchi|2008|p=27}} The Grand Duke, following the pressure of the Tuscan patriots, then adopted the tricolour flag also as a state banner and as a military banner for the troops sent to help Charles Albert of Piedmont-Sardinia.{{sfn|Maiorino|2002|p=184}}{{sfn|Bellocchi|2008|pp=27–28}} Similar measures were adopted by the [[Duchy of Parma and Piacenza]] and by the [[Duchy of Modena and Reggio]].{{sfn|Bellocchi|2008|pp=28–33}} [[File:Sanesi - La proclamazione della Repubblica di San Marco, Marzo 1848 - litografia - ca. 1850.jpg|thumb|left|The proclamation the [[Republic of San Marco]] in [[Venice]] (1848), event that was characterised by a waving of tricolour flags]] The flag of the Constitutional [[Kingdom of the Two Sicilies]], a white field charged with the coats of arms of Castile, Leon, Aragon, Two Sicilies, and Granada, was modified by [[Ferdinand II of the Two Sicilies|Ferdinand II]] through the addition of a red and green border. This flag lasted from 3 April 1848 until 19 May 1849. The Provisional Government of Sicily, which lasted from 12 January 1848 to 15 May 1849 during the [[Sicilian revolution of 1848|Sicilian Revolution]], adopted the Italian tricolour, defaced with the trinacria, or [[triskelion]]. The [[Republic of San Marco]], proclaimed independent in 1848 by the [[Austrian Empire]], also adopted the tricolour.{{sfn|Bellocchi|2008|p=43}}{{sfn|Busico|2005|p=32}} The flags that they adopted marked the link to Italian independence and unification efforts. The former, the Italian tricolour undefaced, and the latter, charged with the winged lion of St. Mark, from the flag of the [[Republic of Venice]] ([[Maritime republics|maritime republic]] which existed from 697 [[AD]] until 1797 AD), on a white [[Canton (heraldry)|canton]].<ref>Lawrence, op. cit. (p. 229)</ref> A chronicler of the time described the final moments of the subsequent capitulation of the Republic of San Marco by the Austrian troops, which took place on 22 August 1849:{{sfn|Busico|2005|p=37}} {{blockquote|text=The tricolour flags waved above every work, in every danger, and because the enemy balls not only tore up the silk, but broke the stick, it was immediately found who at great risk was going to replace another.<ref group=Note>Le bandiere tricolori sventolavano sopra ogni opera, in ogni pericolo, e perché le palle nemiche non solo ne stracciavano la seta, ma rompevano il bastone, si trovava subito chi a gran rischio andava a sostituirne un'altra.</ref>|source=Chronicler witnessing the last hours of the Republic of San Marco}} The tricolour flag of 1848 that greeted the expulsion of the Austrians from Venice is kept in the Museum of the Risorgimento and the Venetian 19th century.{{sfn|Maiorino|2002|p=292}} [[File:Rossetti - Proclamazione della Repubblica Romana, nel 1849, in Piazza del Popolo - 1861.jpg|thumb|The proclamation of the [[Roman Republic (19th century)|Roman Republic]] in [[Piazza del Popolo]] (1848) in [[Rome]] among a profusion of tricolour flags]] In 1849, the [[Roman Republic (19th century)|Roman Republic]], formed following the revolt against the [[Papal State]] that dethroned the [[Pope]], adopted as its national banner a green, white and red flag with a [[Aquila (Roman)|republican Roman eagle]] at the tip of the pole.{{sfn|Tarozzi|1999|p=75}}{{sfn|Maiorino|2002|p=188}}{{sfn|Bellocchi|2008|p=72}} This lasted for four months, while the Papal States of the Church was in abeyance.<ref>[[Leona Rostenberg|Rostenberg, Leona]], "Margaret Fuller's Roman Diary", ''The Journal of Modern History'' Vol. 12 No. 2 (pp. 209–220), June 1940</ref> The Roman Republic resisted until 4 July 1849, when it was capitulated by the French Army.{{sfn|Busico|2005|p=37}} The troops from beyond the Alps, as a last act, entered the municipality of Rome where the last members of the republican assembly not yet captured were barricaded. Their secretary Quirico Filopanti surrendered wearing a tricolour scarf.{{sfn|Busico|2005|p=37}} The tricolour also flew over the barricades of the [[Ten Days of Brescia]], a revolt of the citizens of the Lombard city against the Austrian Empire,{{sfn|Villa|2010|pp=23–24}} and in many other centres such as [[Varese]], [[Gallarate]], [[Como]], [[Melegnano]], [[Cremona]], [[Monza]], [[Udine]], [[Trento]], [[Verona]], [[Rovigo]], [[Vicenza]], [[Belluno]] and [[Padua]].{{sfn|Bellocchi|2008|pp=40 and 42}} This spread throughout the Italian peninsula and demonstrated that the tricolour flag had by then assumed a consolidated symbolism valid throughout the national territory.{{sfn|Villa|2010|p=24}} The iconography of the Italian flag then began to spread not only in the vexillological and military fields, but also in some everyday objects such as scarves and clothing fabrics.{{sfn|Tarozzi|1999|p=156}} This turning point lasted until the failure of revolutions and the end of the First Italian War of Independence (1849), which ended with the defeat of the Piedmont-Sardinian Army of Charles Albert; after this, the ancient flags were restored.{{sfn|Bellocchi|2008|p=81}} Only the Kingdom of Piedmont-Sardinia confirmed the Italian tricolour as the national flag of the state even after the First Italian War of Independence ended.{{sfn|Bellocchi|2008|p=81}} After the defeat in the First Italian War of Independence in 1849, Charles Albert abdicated in favour of his son [[Victor Emmanuel II of Italy|Victor Emmanuel II]]. ==== From the unification of Italy to World War I ==== {{Infobox flag | Name = Kingdom of Italy | Image = Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg | Use = 010011 | Symbol = {{FIAV|010011}} {{FIAV|historical}} {{FIAV|Mirror}} | Proportion = 2:3 | Adoption = 1861 ([[proclamation of the Kingdom of Italy]]) | Relinquished = 1946 ([[birth of the Italian Republic]]) | Design = A vertical [[tricolour (flag)|tricolour]] of green, white, and red, [[Defacement (flag)|defaced]] with the ''arms of Savoy'' and ''crown'' | Name2 = | Image2 = Flag of Italy (1861-1946).svg | Use2 = 100100 | Symbol2 = {{FIAV|100100}} {{FIAV|historical}} {{FIAV|Mirror}} | Proportion2 = 2:3 | Adoption2 = 1861 ([[proclamation of the Kingdom of Italy]]) | Relinquished2 = 1946 ([[birth of the Italian Republic]]) | Design2 = A vertical [[tricolour (flag)|tricolour]] of green, white, and red, [[Defacement (flag)|defaced]] with the ''arms of Savoy'' | Name3 = | Article3 = | Image3 = Flag of Italy (1860).svg | Use3 = 001000 | Symbol3 = {{FIAV|001000}} {{FIAV|historical}} {{FIAV|Mirror}} | Proportion3 = 1:1 | Adoption3 = 1861 ([[proclamation of the Kingdom of Italy]])<ref>Regio decreto del 25 marzo 1860; see [http://www.difesa.it/Area_Storica_HTML/UniformiTradizioni/1860NuovaBandiera/Pagine/default.aspx 1860 – La nuova bandiera dei Corpi di Fanteria e Cavalleria] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121217061520/http://www.difesa.it/Area_Storica_HTML/UniformiTradizioni/1860NuovaBandiera/Pagine/default.aspx |date=17 December 2012 }} Uniformi e Tradizioni, Ministero della Difesa (retrieved 19 January 2013). Note No. 41 of 16 March 1863 (published in the Official Military Journal) is, in effect, an amendment to the 1860 decree with regard to fortresses, towers and military establishments; see [http://www.difesa.it/Area_Storica_HTML/UniformiTradizioni/Pagine/1863BandiereFortezzeTorriMilitari.aspx 1863 – Bandiere per le fortezze, torri e stabilimenti militari] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121217061722/http://www.difesa.it/Area_Storica_HTML/UniformiTradizioni/Pagine/1863BandiereFortezzeTorriMilitari.aspx |date=17 December 2012 }} Uniformi e Tradizioni, Ministero della Difesa (retrieved 22 January 2013)</ref> | Relinquished3 = 1946 ([[birth of the Italian Republic]]) | Design3 = A defaced Italian tricolour }} [[File:San Martino della Battaglia - Turm Bodenhalle 2a Napoleon.jpg|thumb|left|[[Victor Emmanuel II of Piedmont-Sardinia]] and [[Napoleon III of France]] entered [[Milan]] during the [[Second Italian War of Independence]] (1859).]] On 14 April 1855, before the departure for the [[Crimean War]], the Italian tricolour flags were solemnly entrusted to the soldiers of the [[Sardinian Expeditionary Corps in the Crimean War]] by King [[Victor Emmanuel II of Piedmont-Sardinia]] with the following farewell sentence:{{sfn|Maiorino|2002|p=193}}{{sfn|Bellocchi|2008|pp=82 and 84}}{{sfn|Busico|2005|p=39}} {{blockquote|text=Soldiers! Here are your flags. Generously unfurled by the magnanimous Charles Albert, they remind you of the distant homeland and eight centuries of noble traditions. Know how to defend them; bring them back crowned with new glory and your sacrifices will be blessed by present and future generations.<ref group=Note>Movete dunque fidenti nella vittoria, e di novelli allori fregiate la Vostra bandiera, quella bandiera coi tre colori e colla eletta gioventù qui da ogni parte d'Italia convenuta e sotto a lei raccolta, vi addita che avete compito vostro l'indipendenza d'Italia, questa giusta e santa impresa che sarà il vostro grido di guerraSoldati! Eccovi le vostre bandiere. Generosamente spiegate dal magnanimo Carlo Alberto, vi ricordino la patria lontana ed otto secoli di nobili tradizioni. Sappiate difenderle; riportatele coronate di nuova gloria ed i vostri sacrifici saranno benedetti dalle presenti e dalle future generazioni.</ref>|source=Victor Emmanuel II of Piedmont-Sardinia}} One of the Italian flags that participated in the Crimean War is kept in the [[Royal Armoury of Turin]].{{sfn|Maiorino|2002|p=289}} In 1857, an Italian flag with the pole surmounted by a Phrygian cap and with an [[archipendulum]], a symbol of social balance, was a symbol of the [[Sapri]] expedition, or rather the failed attempt to trigger a revolt in the Kingdom of the Two Sicilies perpetrated by [[Carlo Pisacane]].{{sfn|Villa|2010|p=23}}{{sfn|Maiorino|2002|p=191}} In order not to be captured, Pisacane committed suicide, and was reported to be bandaged with the tricolour flag.{{sfn|Maiorino|2002|p=192}}{{sfn|Bellocchi|2008|p=85}} On 10 January 1859, King Victor Emmanuel II of Piedmont-Sardinia, in front of the members of parliament, announced the imminent entry into war of the Kingdom of Piedmont-Sardinia against the [[Austrian Empire]]:{{sfn|Villa|2010|p=24}} {{blockquote|text=So move confidently in the victory, and with new laurels adorn your flag, that flag with the three colours and with the chosen youth here from every part of Italy agreed and gathered under her, it shows you that you have the independence of Italy, this just and holy enterprise which will be your war cry<ref group=Note>Movete dunque fidenti nella vittoria, e di novelli allori fregiate la Vostra bandiera, quella bandiera coi tre colori e colla eletta gioventù qui da ogni parte d'Italia convenuta e sotto a lei raccolta, vi addita che avete compito vostro l'indipendenza d'Italia, questa giusta e santa impresa che sarà il vostro grido di guerra</ref>|source=Victor Emmanuel II of Piedmont-Sardinia}} [[File:Partenza da Quarto.jpg|thumb|left|The departure of the [[Expedition of the Thousand]] (1860–1861)]] When the [[Second Italian War of Independence]] (1859) broke out, volunteers from all over Italy were enrolled in the Piedmont-Sardinian army.{{sfn|Busico|2005|p=41}} During the Second Italian War of Independence, the cities that were gradually conquered by Victor Emmanuel II of Piedmont-Sardinia and [[Napoleon III of France]] greeted the two sovereigns as liberators in a riot of flags and tricolour cockades; even the centres about to ask for annexation to the Kingdom of Piedmont-Sardinia through plebiscites underlined their desire to be part of a united Italy with the waving of the tricolour.{{sfn|Bellocchi|2008|pp=96–101}} The Italian flag waved in Lombardy, annexed following the victory of the Kingdom of Piedmont-Sardinia in the Second Italian War of Independence, as well as in [[Tuscany]], [[Emilia (region)|Emilia]], [[Marche]] and [[Umbria]], annexed in the following year to the Kingdom of Piedmont-Sardinia through plebiscites, but also in cities that would have had to wait some time before being annexed, such as [[Rome]] and [[Naples]].{{sfn|Bellocchi|2008|p=101}}{{sfn|Busico|2005|p=43}} The enthusiasm of the population toward the tricolour grew in addition to the army of the Kingdom of Piedmont-Sardinia and the troops of volunteers who participated in the Second Italian War of Independence,{{sfn|Villa|2010|p=24}} the green, white and red flag spread widely available in newly conquered or annexed regions by plebiscites, appearing on house windows, in shop windows and in public places such as hotels and taverns.{{sfn|Maiorino|2002|pp=196–198}} The tricolour was also the flag of the [[United Provinces of Central Italy]], a short-lived [[Military occupation|military government]] established by the [[Kingdom of Piedmont-Sardinia]] that was formed by a union of the former [[Grand Duchy of Tuscany]], [[Duchy of Parma]], [[Duchy of Modena]], and the [[Papal Legations]], after their monarchs were ousted by popular revolutions.<ref>{{cite web|url=http://www.cisv.it/azzurro/tricolore2.html|title=Storia minima della bandiera italiana – 2|access-date=28 February 2017|archive-date=20 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160320152701/http://www.cisv.it/azzurro/tricolore2.html|url-status=live}}</ref> The United Provinces of Central Italy existed from 1859 to 1860, when they were annexed to the Kingdom of Piedmont-Sardinia.<ref>{{cite web|url=http://www.geocities.com/capitolhill/rotunda/2209/Modena.html|title=States and Regents of the World – Central Italy 1859–1860|access-date=28 February 2017|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080522201345/http://www.geocities.com/capitolhill/rotunda/2209/Modena.html|archive-date=22 May 2008}}</ref> [[File:Corteo Reale all' Apertura del Parlamento del Regno d' Italia.jpg|thumb|left|The royal procession at the opening of the [[Parliament of the Kingdom of Italy]] (1861) among a profusion of tricolour flags]] The tricolour accompanied, although not officially,{{sfn|Maiorino|2002|pp=202–203}} also the volunteers of the [[Expedition of the Thousand]] (1860–1861) led by [[Giuseppe Garibaldi]], whose goal was to conquer the [[Kingdom of the Two Sicilies]].{{sfn|Villa|2010|p=25}} Garibaldi, in particular, had an absolute deference and respect for the Italian flag.{{sfn|Maiorino|2002|p=198}} Shortly after the loss of Sicily, on 25 June 1860, trying to limit the damage given the growing participation of the population in the Expedition of the Thousand, King [[Francis II of the Two Sicilies]], decreed that the green, white and red flag was also the official banner of his Kingdom, with the [[House of Bourbon-Two Sicilies]] coat of arms superimposed on the white.{{sfn|Maiorino|2002|p=207}}{{sfn|Bellocchi|2008|pp=118–119}}{{sfn|Villa|2010|p=60}} Adopted on 21 June 1860, this lasted until 17 March 1861, when the Two Sicilies was incorporated into the [[Kingdom of Piedmont-Sardinia]], after its defeat in the Expedition of the Thousand. Ironically, in the final phase of the Expedition of the Thousand, the tricolour of the Kingdom of the Two Sicilies fluttered in antagonism to the tricolour flag of the Kingdom of Piedmont-Sardinia.{{sfn|Maiorino|2002|p=208}} Two of the original tricolours that flew on the ''Lombardo'' [[steamship]] that participated, together with ''Piedmont'', in the Expedition of the Thousand, are preserved, respectively, inside the [[Museum of the Risorgimento (Rome)|Central Museum of the Risorgimento at the Vittoriano]] in Rome<ref name="romartguide.it">{{cite web|url=http://www.romartguide.it/italiano/schedemusei/MuseoDelVittoriano.html|title=Museo centrale del Risorgimento – Complesso del Vittoriano|access-date=7 March 2016|language=it|archive-date=5 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305105630/http://www.romartguide.it/italiano/schedemusei/MuseoDelVittoriano.html|url-status=live}}</ref> and the Museum of the Risorgimento in [[Palermo]].{{sfn|Busico|2005|p=197}} [[File:Italian-unification.gif|thumb|Animated map of the [[Italian unification]] from 1829 to 1871]] On 17 March 1861, there was the [[proclamation of the Kingdom of Italy]], a formal act that sanctioned, with a normative act of the Kingdom of Piedmont-Sardinia, the birth of the unified Kingdom of Italy.<ref>{{Cite web |url=https://www.sunuraghe.it/2013/regno-di-sardegna-regno-ditalia-repubblica-italiana |title=Regno di Sardegna, Regno d'Italia, Repubblica Italiana |date=19 March 2013 |access-date=22 January 2021 |archive-date=26 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126191843/https://www.sunuraghe.it/2013/regno-di-sardegna-regno-ditalia-repubblica-italiana |url-status=live }}</ref> On 15 April 1861, the flag of the [[Kingdom of Piedmont-Sardinia]] was declared the flag of the newly formed Kingdom of Italy.<ref>Regio decreto n. 2072 del 24 settembre 1923, convertito nella legge n. 2264 del 24 dicembre 1923</ref> The tricolour therefore continued to be the national flag also of the new State, although not officially recognised by a specific law,{{sfn|Villa|2010|p=26}}<ref>{{Cite web|url=http://www.radiomarconi.com/marconi/bandiere/storia_bandiera.html|title=Storia della bandiera italiana|access-date=14 January 2016|archive-date=16 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160116020632/http://www.radiomarconi.com/marconi/bandiere/storia_bandiera.html|url-status=usurped}}</ref> but regulated with regard to the shape of military banners.{{sfn|Maiorino|2002|p=201}}{{sfn|Bellocchi|2008|p=105}}{{sfn|Busico|2005|p=45}} This Italian tricolour, with the armorial bearings of the former Royal [[House of Savoy]], was the first national flag and lasted in that form for 85 years until the [[birth of the Italian Republic]] in 1946. [[File:Einzug Vittorio Emanuels in Venedig 2.jpg|thumb|King [[Victor Emmanuel II of Italy]] entering [[Venice]] during the [[Third Italian War of Independence]] (1866) among a profusion of tricolour flags]] The ''tricolore'' had a universal, transversal meaning, shared by both [[Monarchism|monarchists]] and [[Republicanism|republicans]], [[Progressivism|progressives]] and [[Conservatism|conservatives]] and [[Guelphs and Ghibellines|Guelphs as well as by the Ghibellines]]. The tricolour was chosen as the flag of a united Italy also for this reason.{{sfn|Maiorino|2002|p=207}} After the Unification of Italy, the use of the tricolour became increasingly widespread among the population{{sfn|Maiorino|2002|p=219}} as the flag and its colours began to appear on the labels of commercial products, school notebooks, the first cars and cigar packages.{{sfn|Maiorino|2002|p=219}} Even among the aristocrats it was successful; the most important families often had a flag bearer installed on the main façade of their mansions where they placed the Italian tricolour.{{sfn|Maiorino|2002|p=219}} It then began to appear outside public buildings, schools, judicial offices and post offices.{{sfn|Maiorino|2002|p=219}} During this period, tricolour bands were introduced for mayors and the jurors of the assize court during this period.{{sfn|Maiorino|2002|p=219}} Following the [[Third Italian War of Independence]] in 1866, [[Veneto]] and [[Friuli]] were annexed to the Kingdom of Italy; the entry of the [[Italian Army]] troops into [[Venice]], which took place on 19 October 1866, was greeted by a profusion of tricolour flags.{{sfn|Maiorino|2002|p=212}}{{sfn|Busico|2005|p=53}} Since the promulgation of a resolution of its municipal council, dated 5 November 1866, [[Vicenza]] is the only city in Italy to have adopted the tricolour flag as its own [[gonfalon]], instead of the civic banner, loaded with the coat of arms of the municipality.<ref name="vicenza">{{cite web|url=http://www.ilgiornaledivicenza.it/stories/1306_3/232852_bandiera_invece_del_gonfalone_vicenza__lunica_citt_ditalia/|title=Il Giornale di Vicenza.it – Dossier – Vicenza – Italia 150° – 3 – Bandiera invece del gonfalone. Vicenza è l'unica città d'Italia|access-date=14 January 2016|language=it|archive-date=16 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150316163209/http://www.ilgiornaledivicenza.it/stories/1306_3/232852_bandiera_invece_del_gonfalone_vicenza__lunica_citt_ditalia/|url-status=dead}}</ref> The Venetian city decided to patriotically change the nature of its sign shortly before the visit of King Victor Emmanuel II, who arrived in the city for the awarding of the [[Gold Medal of Military Valour]] earned by the Venetian municipality with the [[battle of Monte Berico]], fought on 10 June 1848 in the outskirts of the city. The occasion of the Sovereign's visit, Vicenza presented Victor Emmanuel II not with his own banner but, a decision from which his subsequent resolution was to originate, the Italian tricolour.<ref name="vicenza"/> [[File:Porta Pia Pagliari Vizzotto.JPG|thumb|left|A moment of the fighting that led to the [[capture of Rome|conquest of Rome by the Italian Army]] (1870)]] During the [[Battle of Custoza (1866)|battle of Custoza]] (24 June 1866), part of the Third Italian War of Independence, near Oliosi, today part of the municipality of [[Castelnuovo del Garda]], the soldiers of the 44th [[regiment]] of the "Forlì" [[brigade]] saved the tricolour war flag from the capture of the [[Austro-Hungarian Army]]. In order not to hand over their military banner to the enemy, they tore the drape of the tricolour flag into 13 pieces, divided among those present, and hid those shreds of cloth under the jacket. After the war it was possible to recover 11 of the 13 portions of the cloth and thus reconstruct the flag, named ''Tricolore di Oliosi''.<ref name=corriere-cherasco>{{cite web|url=http://www.corriere.it/unita-italia-150/11_giugno_03/nese-bandiera-d-italia-fatta-a-pezzi_5c495ada-8dc4-11e0-b332-ace1587d6ad6.shtml|title=La bandiera fatta a pezzi (per salvarla dal nemico)|access-date=10 February 2017|language=it|archive-date=31 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170731032219/http://www.corriere.it/unita-italia-150/11_giugno_03/nese-bandiera-d-italia-fatta-a-pezzi_5c495ada-8dc4-11e0-b332-ace1587d6ad6.shtml|url-status=live}}</ref> Every year, on the third Sunday in June, the remembrance of the war episode is celebrated in Oliosi.<ref>{{cite news|url=http://www.larena.it/territori/garda-baldo/castelnuovo/giorni-del-tricolore-oliosi-festeggia-la-sua-bandiera-1.3085319?refresh_ce#scroll=400|title=Giorni del tricolore Oliosi festeggia la sua bandiera|newspaper=L'Arena.it|language=it|access-date=4 February 2015|last1=s. p. a|first1=Società Athesis|archive-date=5 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160205003736/http://www.larena.it/territori/garda-baldo/castelnuovo/giorni-del-tricolore-oliosi-festeggia-la-sua-bandiera-1.3085319?refresh_ce#scroll=400|url-status=live}}</ref> At the [[Festa della Repubblica|military parade on 2 June 2011]], held in [[via dei Fori Imperiali]] in Rome on the occasion of the celebrations for the 150th [[anniversary of the unification of Italy]], the ''Tricolore di Oliosi'' was paraded on a [[cannon]] [[Gun carriage|carriage]] along with five other historic Italian flags.<ref>{{cite web|url=http://www.corriere.it/unita-italia-150/11_giugno_03/nese-bandiera-d-italia-fatta-a-pezzi_5c495ada-8dc4-11e0-b332-ace1587d6ad6.shtml|title=La bandiera fatta a pezzi (per salvarla dal nemico) Il vessillo di Oliosi a Roma con i tricolori storici|language=it|access-date=4 February 2015|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304083025/http://www.corriere.it/unita-italia-150/11_giugno_03/nese-bandiera-d-italia-fatta-a-pezzi_5c495ada-8dc4-11e0-b332-ace1587d6ad6.shtml|url-status=live}}</ref> Massimo d'Azeglio was among the first to recognise the importance of the tricolour flag as a tool for forming a widespread national awareness.{{sfn|Villa|2010|p=26}} In this regard he declared:{{sfn|Villa|2010|p=26}} "The flag is a privileged symbol in the pedagogy of a nation". Tricolour flags then greeted the Italian Army during the march toward Rome, which ended with the [[capture of Rome]] on 20 September 1870, and the annexation of [[Lazio]] to the Kingdom of Italy.{{sfn|Villa|2010|p=26}}{{sfn|Maiorino|2002|p=214}}{{sfn|Busico|2005|p=53}} Rome officially became the capital of Italy on 1 January 1871, while the establishment of the royal court and the Savoy government took place on 6 July of the same year. From this date, the Italian flag flies from the highest flagpole of the [[Quirinal Palace]].{{sfn|Maiorino|2002|pp=216–217}} [[File:Cartolina dei Carabinieri Reali spedita dalla Colonia Eritrea dell'Asmara (1907).jpg|thumb|Postcard of the [[Carabinieri]] sent from the [[Italian Eritrea]] in 1907 and depicting an eagle flying an Italian flag]] The first [[Italian Empire|Italian colony]] was founded in 1882, the [[Assab]] bay, which became the first outpost of the future [[Italian Eritrea]], where the flag of Italy waved in an Italian colony for the first time.{{sfn|Maiorino|2002|p=222}} Subsequently, the tricolour also waved in the [[Italian Somaliland]], in the [[Italian Libya]], in the [[Italian concession of Tientsin]] and in the [[Italian Islands of the Aegean]]. In 1897, the Italian flag had its 100th anniversary. The centennial celebration in [[Reggio Emilia]], where the tricolour was created on 7 January 100 years earlier,{{sfn|Maiorino|2002|p=226}} [[Giosuè Carducci]], who later became the first Italian to win the [[Nobel Prize in Literature]] in 1906,<ref>{{Cite news|url=https://www.britannica.com/biography/Giosue-Carducci|title=Giosue Carducci {{!}} Italian poet|work=Encyclopædia Britannica|access-date=22 August 2017|archive-date=22 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170822225421/https://www.britannica.com/biography/Giosue-Carducci|url-status=live}}</ref> defined the flag as "blessed" and kissed it at the end of the speech.{{sfn|Busico|2005|p=13}}{{sfn|Maiorino|2002|p=226}}{{sfn|Villa|2010|pp=28–29}} [[File:XXXIV Fiesta Nacional del Inmigrante - desfile - colectividad italiana.JPG|thumb|left|[[Italian Argentines]] during the opening [[parade]] of the XXXIV [[Immigrant's Festival]]]] Around 1880 began large waves of [[Italian diaspora]], especially towards the Americans. The tricolour, often carried in the suitcases of migrants, began to wave outside the national borders, especially in the [[Little Italy|Little Italies]] that were forming around the world.{{sfn|Maiorino|2002|p=227}} This bond with the land of origin did not fade with the passing of generations—often still alive in the third or fourth generation.{{sfn|Tarozzi|1999|p=297}} Several years earlier in 1861, [[president of the United States|U.S. president]] [[Abraham Lincoln]] reviewed some military units that were participating in the [[American Civil War]]—among them was a [[Garibaldi Guard]], made up of Italian immigrants, which had as its military banner the tricolour flag.{{sfn|Maiorino|2002|p=227}} In 1885, the tricolour jersey was introduced for the cyclist who won the title of champion of Italy.{{sfn|Tarozzi|1999|p=320}} Conceptually, this recognition is similar to the placement of a tricolour shield, the ''[[scudetto]]'', on the jerseys of the team champion of Italy in [[Association football|football]], [[Rugby football|rugby]], [[volleyball]] and [[basketball]].{{sfn|Tarozzi|1999|p=320}} The idea of affixing a ''scudetto'' on the shirts of the winning sports teams of the respective national championships was [[Gabriele D'Annunzio]].<ref name="scudetto">{{cite web|author=Paolo Pierangelo|language=it|url=https://www.fantagazzetta.com/blogs/18_04_2013/150-anni-di-dannunziolideatore-dello-scudetto-sulle-maglie-da-gioco-170340|title=150 anni di D'Annunzio, l'ideatore dello scudetto sulle maglie da gioco|access-date=19 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20171020190901/https://www.fantagazzetta.com/blogs/18_04_2013/150-anni-di-dannunziolideatore-dello-scudetto-sulle-maglie-da-gioco-170340|archive-date=20 October 2017|url-status=dead}}</ref> In football, the first sport to use it, it was introduced in 1924.<ref name="scudetto"/> In 1889, in the culinary field, the [[pizza Margherita]] was invented, named in honour of Queen [[Margherita of Savoy]], whose main ingredients recall the tricolour flag; green for the [[basil]], white for the [[mozzarella]] and red for the [[tomato sauce]].{{sfn|Maiorino|2002|p=220}} With the first [[trade union]] struggles at the end of the 19th century, the Italian flag began to wave in the hands of the demonstrators during [[Strike action|strikes]].{{sfn|Maiorino|2002|p=228}} Even during the struggles perpetrated by the [[Fasci Siciliani]] between 1892 and 1894 there was a profusion of Italian flag.{{sfn|Tarozzi|1999|p=12}} They were contrasted by the tricolours of the police sent by the government to quell the trade union revolts.{{sfn|Maiorino|2002|p=228}} On 25 April 1900, the Italian flag flew in the [[Franz Josef Land]], an archipelago located north of the [[Russian Empire]] between the [[Arctic Ocean]] and the [[Kara Sea]],{{sfn|Maiorino|2002|p=231}}{{sfn|Villa|2010|p=29}} an expedition organized in the [[Arctic|arctic areas]] led by explorer [[Umberto Cagni]].{{sfn|Maiorino|2002|p=231}} On 29 July 1900, King [[Umberto I of Italy]], who succeeded his father Victor Emmanuel II in 1878, was assassinated in [[Monza]] at a public ceremony with the streets flagged with tricolours.<ref>{{cite web|url=https://milano.corriere.it/notizie/cronaca/20_luglio_15/docufilm-ultimo-giorno-del-re-120-anni-monza-rivive-attentato-umberto-primo-a64db7ec-c66e-11ea-a52c-6b2a448f1d2c.shtml|title="L'ultimo giorno del Re": 120 anni dopo Monza rivive l'attentato a Umberto I|date=15 July 2020|access-date=15 March 2021|language=it|archive-date=15 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210615195651/https://milano.corriere.it/notizie/cronaca/20_luglio_15/docufilm-ultimo-giorno-del-re-120-anni-monza-rivive-attentato-umberto-primo-a64db7ec-c66e-11ea-a52c-6b2a448f1d2c.shtml|url-status=live}}</ref> The king was shot four times by the [[Italian-American]] [[anarchist]] [[Gaetano Bresci]]. Bresci claimed he wanted to avenge the people killed in Milan during the suppression of the [[Bava Beccaris massacre|riots of May 1898]].<ref>{{cite book| author=Christopher Duggan| title=The Force of Destiny. A History of Italy Since 1796| date=2007| isbn=978-0-713-99709-5| page=349| publisher=Allen Lane}}</ref> Umberto I was succeeded by his son [[Victor Emmanuel III of Italy]]. --> === Historiese ontwikkeling van die Italiaanse vlag === <div align="center"><gallery> Lêer:Flag of the Cispadane Republic.svg | Vlag van die [[Cispadaanse Republiek]] (1797) Lêer:Flag of the Repubblica Cisalpina 1797–1798.svg | Vlag van die [[Cisalpynse Republiek]] (1797–1798) Lêer:Flag of the Repubblica Cisalpina.svg | Vlag van die Cisalpynse Republiek (1798–1802) Lêer:Flag of the Italian Republic (1802).svg | Vlag van die Italiaanse Republiek (1802–1805) Lêer:Flag of the Napoleonic Kingdom of Italy.svg | Vlag van die Koninkryk Italië (1805–1814) Lêer:Flag of Italy.svg | Vlag van die VerenigdeItaliaanse Provinsies (1831) Lêer:Flag of the Kingdom of the Two Sicilies (1848).svg | Vlag van die Koninkryk der Beide Sicilië (1848–1849) Lêer:Flag of the Republic of San Marco.svg | Vlag van die Republiek San Marco (1848–1849) Lêer:Flag of the Kingdom of Sardinia (1848-1851).svg | Vlag van die Koninkryk Piedmont-Sardinië (1848–1851) Lêer:Flag of Sicilian Kingdom 1848.svg | Vlag van die Koninkryk Sicilië (1848–1849) Lêer:State Flag of the Grand Duchy of Tuscany (1848-1849).svg | Vlag van die Groothertogdom Toscane (1848–1849) Lêer:Flag of the Roman Republic (19th century).svg | Vlag van die Romeinse Republiek (1849) Lêer:Military flag of the Roman Republic (19th century).svg | Oorlogsvlag van die Romeinse Republiek (1849) Lêer:Flag_of_the_Free_Cities_of_Menton_and_Roquebrune_(1848-1849).svg | Vlag van die Vrye Stede van Menton en Roquebrune (1848–1849) Lêer:Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg | Vlag van die Koninkryk Piedmont-Sardinië (1851–1861) Lêer:Flag of Italy.svg | Vlag van die Verenigde Provinsies van Sentraal-Italië (1859–1860) Lêer:Flag of the Kingdom of the Two Sicilies (1860).svg | Vlag van die Koninkryk der Beide Sicilië (1860–1861) Lêer:Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg | Staatsvlag van die [[Koninkryk van Italië]] (1861–1946) Lêer:Flag_of_Italy_(1861–1946).svg | Burgerlike vlag van die Koninkryk van Italië. Nasionale en handelsvlag in die tydperk (1861–1946) Lêer:Flag of Giustizia e Liberta.svg | Vlag van die Colonna Italiana (1936–1945) Lêer:Flag of Italy.svg | Vlag van die Italiaanse Sosiale Republiek (1943–1945) Lêer:Bandiera di combattimento per le Forze Armate della Repubblica Sociale Italiana.svg | Vlag van die Nasionale Republikeinse Leër (1 Desember 1943 tot 7 Mei 1945)<ref>{{it}} {{Cite web |url=https://it.wikisource.org/wiki/Verbali_del_Consiglio_dei_Ministri_della_Repubblica_Sociale_Italiana_settembre_1943_-_aprile_1945/24_novembre_1943 |title=Verbali del Consiglio dei Ministri della Repubblica Sociale Italiana settembre 1943 – aprile 1945/24 novembre 1943 |access-date=29 September 2019 |archive-date=7 Augustus 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190807141746/https://it.wikisource.org/wiki/Verbali_del_Consiglio_dei_Ministri_della_Repubblica_Sociale_Italiana_settembre_1943_-_aprile_1945/24_novembre_1943 |url-status=live }}</ref> Lêer:War flag of the Italian Social Republic.svg | Oorlogsvlag van die Italiaanse Sosiale Republiek (28 Januarie 1944 tot 7 Mei 1945)<ref name="Forze Armate' 1944"/> Lêer:Flag of Italian Committee of National Liberation.svg | Vlag van die Nasionale Bevrydingskomitee (1943–1945) Lêer:Bandiera delle Brigate Garibaldi partigiane (1943-1945).svg | Vlag van die Brigate Garibaldi (1943–1945) Lêer:Flag of SFR Yugoslav Italian Minority.svg | Vlag van die Italiaanse etniese minderheid (Istriese Italianers en Dalmasiese Italianers) in [[Sosialistiese Federale Republiek Joegoslawië|Joegoslawië]] (1945–1990) Lêer:Flag of Italy (1946–2003).svg | Vlag van die Trustskap Somalië (1950–1960) Lêer:Flag of Italy (1-2).svg | Vlag van Italianers van Kroasië (1990–huidig) Lêer:Flag of Italy (1946–2003).svg | Vlag van die [[Italië|Italiaanse Republiek]] (1946–2003) {{Citation needed|reason=Indien die kleure van die vlag nie voor 2003 gestandaardiseer is nie, soos op hierdie blad genoem, waar kom hierdie weergawe vandaan?|date=September 2025}} Lêer:Flag of Italy (2003–2006).svg | Vlag van die [[Italië|Italiaanse Republiek]] (2003–2006) Lêer:Flag of Italy.svg | Vlag van die [[Italië|Italiaanse Republiek]] (2006–huidig) </gallery></div> <!-- == Simboliek == Die Masaiskild met die spiese is die simbool van die stryd om onafhanklikheid en die bereidheid om dit te verdedig.<ref name="FOTW-Kenia">{{en}} {{cite web |url=https://www.crwflags.com/fotw/flags/ke.html |title=Kenya |publisher=Flags of the World |date=2017 |accessdate=20 April 2023}}</ref> (Die skild verskyn ook in ’n effense gewysigde weergawe op die wapenskild van Kenia.) Swart stel verder ook die Afrikavolk voor, rooi stel die gemeenskaplike bloed van die mens asook die stryd om onafhanklikheid voor, groen stel die landbou en natuurlike hulpbronne voor en wit eenheid en vrede. --> == Ontwerp == === Kleure === [[Lêer:Costituzione della Repubblica Italiana.jpg|thumb|Een van die oorspronklike kopieë van die Italianse grondwet, nou in bewaring van die Historiese Argief van die President van Italië]] Die kleure van die Italiaanse vlag word weergegee in artikel 12<ref>{{it}} {{Cite web|url=http://www.governo.it/Governo/Costituzione/principi.html |title=La Costituzione della Repubblica Italiana |access-date=14 Januarie 2016 |language=it |archive-url=https://web.archive.org/web/20130508210346/http://www.governo.it/Governo/Costituzione/principi.html|archive-date=8 May 2013}}</ref> van die Grondwet van die Italiaanse Republiek wat in staatskoerant ({{lang|it|Gazzetta Ufficiale}}) No. 298, buitengewone uitgawe van 27 Desember 1947 gepubliseer is en het op 1 Januarie 1948 in werking getree: * [[groen]]; * [[wit]]; * [[rooi]]. Indien die vlag horisontaal vertoon word moet die groen aan die vlagpaalkant vertoon word en die rooi aan die wapperkant. Wanneer die vlag vertikaal vertoon word moet die groen bo-aan wees.<ref name=tricolore>{{it}} {{Cite web |url=http://www.radiomarconi.com/marconi/bandiere/tricolore.html |title=Il tricolore |access-date=22 Maart 2016 |language=it |archive-date=21 Junie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160621052442/http://www.radiomarconi.com/marconi/bandiere/tricolore.html |url-status=usurped}}</ref> {| class=wikitable ! !style="background:#008C45;color:white"| Groen !style="background:#F4F5F0;color:black"| Wit !style="background:#CD212A;color:white"| Rooi |- ! Bekskrywing | Varinggroen | Helderwit | Vlamskarlaken |- ![[Heksadesimale stelsel|Heksadesimaal]] |#008C45 |#F4F5F0 |#CD212A |- ![[RGB-kleurmodel|RGB]] |<code>0-140-69</code> |<code>244-245-240</code> |<code>205-33-42</code> |- ![[CMYK]] |100-0-51-45 |0-0-2-4 |0-84-80-20 |} <!-- == Ander vlae == === Historiese presidensvlae === <center><gallery align="center" widths="150"> Lêer:First presidential standard of Kenya.svg| Eerste presidentsvlag van Kenia, 1963 tot 1970 Lêer:Kenya presidential standard JOMO KENYATTA.svg| Presidentsvlag van [[Jomo Kenyatta]] Lêer:Kenya presidential standard DANIEL ARAP MOI.svg| Presidentsvlag van [[Daniel arap Moi]] Lêer:Kenya presidential standard MWAI KIBAKI.svg| Presidentsvlag van [[Mwai Kibaki]] Lêer:Kenya presidential standard UHURU KENYATTA.svg| Presidentsvlag van [[Uhuru Kenyatta]] Lêer:Kenya Presidential Standard.svg| Presidentsvlag van [[William Ruto]] </gallery></center> === Verdedigingsmagte === <center><gallery align="center" widths="150"> Lêer:Flag of the Kenya Defence Forces.svg| Vaandel van die [[Keniaanse Verdedigingsmag]] Lêer:Naval Ensign of Kenya.svg| Vaandel van die [[Keniaanse Vloot]] Lêer:Presidential Colour of the Kenyan Navy.svg| Presidentsvlag van die [[Keniaanse Vloot]] Lêer:Air Force Ensign of Kenya.svg| Vlag van die [[Keniaanse Lugmag]] </gallery></center> === Soortgelyke vlae === <center><gallery align="center" widths="150"> Lêer:Kenyan coat of arms flag.svg| Vlag van Kenia met die wapen op </gallery></center> === Historiese vlae === <gallery class="center"> Lêer:Flag of the Imperial British East Africa Company.svg| {{FIAV|historical}} [[Imperiale Brits-Oos-Afrikaanse Kompanjie]], 1888–1895 Lêer:Flag of the Witu Protectorate (1893-1920).svg|{{FIAV|historical}} Vlag van die Witu-protektoraat, 1893–1920 Lêer:Flag of Kenya (1895–1921).svg| {{FIAV|historical}} [[Brits-Oos-Afrika]], 1895–1921 Lêer:Flag of Kenya (1921–1963).svg| {{FIAV|historical}} [[Kolonie en Protektoraat Kenia]], 1921–1963 Lêer:Flag of Kenya.svg| Vlag van die Dominion Kenia, 1963–1964; Vlag van die Republiek Kenia, sedert 1964 </gallery></center> === Soortgelyke vlae === <center><gallery> Lêer:Flag of Malawi.svg| [[Vlag van Malawi]] Lêer:Flag of the UNIA.svg| Pan-Afrikaanse vlag Lêer:Flag of South Sudan.svg| [[Vlag van Suid-Soedan]] </gallery></center> --> == Sien ook == {{Portaal|Vlae en wapens|En-wikipedia arms 8-full.svg}} == Notas == {{reflist|group=Note}} == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Bibliography == {{refbegin}} * {{cite book|last=Bellocchi |first=Ugo |title=Bandiera madre – I tre colori della vita |year=2008 |publisher=Scripta Maneant |language=it |isbn=978-88-95847-01-6}} * {{cite book|last=Bovio |first=Oreste|title=Due secoli di tricolore|year=1996 |publisher=Ufficio storico dello Stato Maggiore dell'Esercito|language=it|id=[[Italiaanse Nasionale Biblioteekdiens|SBN]] [https://opac.sbn.it/bid/BVE0116837 IT\ICCU\BVE\0116837]}} <!--* {{cite journal |last1= Bronzini |first1=Giovanni Battista|last2= Dal Mestre|first2=Luigi|year=1986|title=La restaurazione austriaca a Milano nel 1814 |journal=Lares |volume= LII |number=3 |pages=425–464 |language=it| publisher=Casa Editrice Leo S. Olschki|ref={{sfnref|Bronzini|1986}}}} -->* {{cite book|last=Busico|first=Augusta |title=Il tricolore: il simbolo la storia|year=2005|publisher=Presidenza del Consiglio dei Ministri, Dipartimento per l'informazione e l'editoria|language=it|id=[[Italiaanse Nasionale Biblioteekdiens|SBN]] [https://opac.sbn.it/bid/UBO2771748 IT\ICCU\UBO\2771748]}} * {{cite book|last=Colangeli|first=Oronzo|title=Simboli e bandiere nella storia del Risorgimento italiano|year=1965|publisher=Patron|url=https://www.150anni.it/webi/_file/documenti/risorgimento/movimentivalorilibri/valori/tricolore/tricolore%201_1.pdf|language=it|id=[[Italiaanse Nasionale Biblioteekdiens|SBN]] [https://opac.sbn.it/bid/SBL0395583 IT\ICCU\SBL\0395583]|access-date=22 September 2019|archive-date=6 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806144702/https://www.150anni.it/webi/_file/documenti/risorgimento/movimentivalorilibri/valori/tricolore/tricolore%201_1.pdf|url-status=live}} * {{cite journal |last1=Fiorini |first1=Vittorio |year=1897 |title=Le origini del tricolore italiano |url=https://archive.org/stream/nuovaantologia151romauoft#page/238/mode/2up |journal=Nuova Antologia di Scienze Lettere e Arti |volume=LXVII |issue=vierde reeks |pages=239–267 and 676–710 |id=[[Italiaanse Nasionale Biblioteekdiens|SBN]] [https://opac.sbn.it/bid/UBO3928254 IT\ICCU\UBO\3928254] |language=it }} * {{cite book|last1=Maiorino |first1=Tarquinio|last2=Marchetti Tricamo|first2=Giuseppe |last3=Zagami |first3=Andrea |title=Il tricolore degli italiani. Storia avventurosa della nostra bandiera|year=2002 |publisher=Arnoldo Mondadori Editore|language=it|isbn=978-88-04-50946-2|ref={{sfnref|Maiorino|2002}}}} * {{cite book|last1=Tarozzi|first1=Fiorenza|last2=Vecchio|first2=Giorgio |title=Gli italiani e il tricolore|year=1999|publisher=Il Mulino|language=it|isbn=88-15-07163-6|ref={{sfnref|Tarozzi|1999}}}} <!--* {{cite book|last1=Tobia|first1=Bruno|title=L'Altare della Patria|year=2011|publisher=Il Mulino|language=it|isbn=978-88-15-23341-7}} * {{cite book |last1=Vecchio |first1=Giorgio |year=2003 |title=Almanacco della Repubblica |chapter-url=https://books.google.com/books?id=MuTF4BEaChYC&pg=PA42 |chapter=Il tricolore |pages=42–55 |publisher=Bruno Mondadori |isbn=88-424-9499-2 |language=it }} -->* {{cite book|last=Villa|first=Claudio|title=I simboli della Repubblica: la bandiera tricolore, il canto degli italiani, l'emblema|year=2010|publisher=Comune di Vanzago|language=it|id=[[Italiaanse Nasionale Biblioteekdiens|SBN]] [https://opac.sbn.it/bid/LO11355389 IT\ICCU\LO1\1355389]}} {{refend}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Flags of Italy|Vlae van Italië}} * {{en}} [https://www.crwflags.com/fotw/flags/it.html Italië] by ''Flags of the World'' * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/flag-of-Italy|title=Flag of Italy|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=17 September 2023}} {{Europavlae}} {{Normdata}} {{en-vertaal|Flag of Italy}} [[Kategorie:Italië]] [[Kategorie:Nasionale vlae|Italië]] a81ueaaqr5ysm2zgyhfjnyuojap4xs2 3 454354 2894317 2842893 2026-04-16T00:11:52Z Xqbot 7405 dubbele aanstuur na [[Gebruikerbespreking:Martinoscag]] reggemaak 2894317 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Gebruikerbespreking:Martinoscag]] nqbdso3tzmchqyikkh7hcqoydr25jdu 0 459380 2894323 2888079 2026-04-16T03:11:59Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2894323 wikitext text/x-wiki Die '''Russiese Wassery''', internasionaal bekend as '''''The Russian Laundromat''''', was 'n skema om tussen 2010 en 2014 sowat $20&nbsp;miljard tot $80&nbsp;miljard uit [[Rusland]] te verplaas deur 'n netwerk wêreldwye banke, baie van hulle in [[Moldowa]] en [[Letland]].<ref>{{cite web |url=https://www.reportingproject.net/therussianlaundromat/russian-laundromat.php |title=OCCRP - The Russian Laundromat |website=Reportingproject.net |date=22 August 2014 |accessdate=20 March 2017 |archive-date=12 Junie 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150612074731/https://www.reportingproject.net/therussianlaundromat/russian-laundromat.php |url-status=dead }}</ref><ref name="theguardian1">{{cite news |last=Harding |first=Luke |title=The Global Laundromat: how did it work and who benefited? |url=https://www.theguardian.com/world/2017/mar/20/the-global-laundromat-how-did-it-work-and-who-benefited |work=[[The Guardian]] |date=20 March 2017 |accessdate=20 March 2017}}</ref> Volgens die Britse koerant ''[[The Guardian]]'' is sowat 500 mense van betrokkenheid verdink; baie van hulle was ryk Russe.<ref name="CNN on the Issue in 2017">[https://money.cnn.com/2017/03/24/news/russia-money-laundering-global-banks/ Global banks handled laundered Russian cash worth hundreds of millions in CNN] deur Ivana Kottasova op 24 Maart 2017</ref> Die skema is ontdek deur '''Global Laundromat''', 'n ondersoek na die [[geldwassery]].<ref name="The GL Scheme Outline">{{cite news |last1=Barr |first1=Caelainn |last2=Levett |first2=Cath |title=More than half the funds laundered in a major Russian scheme went via the UK |url=https://www.theguardian.com/news/datablog/2017/mar/25/more-than-half-the-funds-laundered-in-a-major-russian-scheme-went-via-the-uk |work=The Guardian |date=25 March 2017}}</ref> Volgens die tydskrif ''The New Yorker'' was die skema ook bekend as "The Global Laundromat" of "The Moldovan Scheme".<ref name="The Shell Companies">[http://www.newyorker.com/business/currency/deutsche-bank-mirror-trades-and-more-russian-threads "Deutsche Bank, Mirror Trades, and More Russian Threads" in ''The New Yorker''] deur Ed Caesar</ref> ''The Herald'' van [[Glasgow]] het geskryf dit is vermoedelik die wêreld se grootste en uitgebreidste geldwasseryskema."<ref name="The Herald">{{cite news |url=http://www.heraldscotland.com/news/15183346.Scots_shell_companies_used_to_launder___4_billion_out_of_Russia/ |title=Scots shell companies used to launder £4 billion out of Russia |date=27 March 2017}}</ref> ==Nuusondersoek== Interne bankdokumente wat ongeveer 70&nbsp;000 transaksies tussen 2011 en 2014 uiteensit, is verkry deur die Russiese koerant ''[[Nowaja Gazeta]]'' en die Georganiseerde Misdaad-en-Korrupsie-aanmeldingsprojek (OCCRP), wat daarna in Maart 2017 data uit die dokumente met verskeie mediamaatskappye gedeel het.<ref name="CNN on the Issue in 2017"/> Die Engelse term “Russian Laundromat” is deur die OCCRP geskep.<ref name="theguardian1"/> Die dokumente wat ontleed is, het besonderhede van ongeveer 70&nbsp;000 banktransaksies bevat, volgens die tydskrif van die finansiële, data- en mediamaatskappy Bloomberg, met 1&nbsp;920 maatskappye in die [[VK]] en 373 in die [[VSA]] wat betrokke was.<ref>[https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-03-20/laundered-russian-cash-flowed-through-major-banks-guardian-says Laundered Russian Cash Went Through Big Banks, Guardian Says] in ''Bloomberg''</ref> Die beweerde argitek van die skema is Veaceslav Platon, ’n Moldowiese sakeman en voormalige LP.<ref name="theguardian1"/> Platon is een van die rykste mense in Moldowa,<ref name=gzt.md>{{in lang|ru}}[http://gzt.md/article/%D0%B1%D0%BE%D0%B3%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B5_%D0%B2_%D0%BD%D0%B8%D1%89%D0%B5%D0%B9_%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B5/1512/ Вячеслав Платон – «идейный борец за денежные знаки»]</ref> met besighede in die suiker- en banksektor in Moldowa en in kernenergie in [[Oekraïne]]. In 1994 het Platon visepresident van die administratiewe raad van die Moldowiese privaat bank Moldindconbank geword en later visepresident van die raad van ’n ander Moldowiese bank, Investprivatbank. Moldindconbank is die belangrikste een van die twee: Dit is op 1 Januarie 1959 gestig as ’n tak van die Finansieringsbank van Kapitaalbeleggings van die USSR om hoofsaaklik Moldowiese nywerhede en konstruksiebesighede te finansier, maar is herorganiseer toe die Sowjetunie val; vanaf 2022 is dit die tweede grootste bank in Moldowa volgens batewaarde.<ref>{{cite news |last=Corcoran |first=Jason |url=https://www.msn.com/en-us/money/companies/interview-the-austrian-troubleshooter-cleaning-up-the-moldovan-laundromat-bank/ar-AA1ffpMR |title=INTERVIEW: The Austrian troubleshooter cleaning up the Moldovan 'laundromat' bank |work=bne IntelliNews |via=MSN News |date=14 August 2023 |access-date=16 August 2023 |archive-date=16 August 2023 |archive-url=https://archive.today/20230816223711/https://www.msn.com/en-us/money/companies/interview-the-austrian-troubleshooter-cleaning-up-the-moldovan-laundromat-bank/ar-AA1ffpMR}}</ref> In 1998 het Platon die politiek betree as lid van die munisipale raad van [[Chisinau]].<ref name=flux>[http://www.flux.md/editii/200917/articole/5913/ Mafia lui Urechean], flux.md {{in lang|ro}}</ref> Igor Poetin ([[Wladimir Poetin]] se neef) is ook met die skema verbind.<ref name="theguardian2">{{cite news |last1=Harding |first1=Luke |last2=Hopkins |first2=Nick |last3=Barr |first3=Caelainn |title=British banks handled vast sums of laundered Russian money |url=https://www.theguardian.com/world/2017/mar/20/british-banks-handled-vast-sums-of-laundered-russian-money |work=The Guardian |date=20 March 2017}}</ref> Die skema het Rusland se elite in staat gestel om minstens $20&nbsp;miljard uit Rusland te kanaliseer.<ref name="The Herald"/> ==Banke wat glo betrokke was== Die ondersoek het onthul $20,8&nbsp;miljard is in 96 lande gewas. Volgens kenners van geldwassery is die geld aanvanklik na ’n netwerk van 21 dopmaatskappye in die VK, [[Siprus]] en [[Nieu-Seeland]] verskuif, waarna verdere betalings na ’n wyer groep maatskappye gegaan het, waarvan baie fiktief was.<ref name="Arabian Business artice"/> Elf maatskappye wat in die [[VAE]] geregistreer is, is in die ondersoek genoem as moontlike dopmaatskappye wat die gewaste geld gefiltreer het, en die data het aangedui dat die VAE-geregistreerde maatskappye altesaam $434&nbsp;076&nbsp;385 ontvang het.<ref name="Arabian Business artice">[http://m.arabianbusiness.com/uae-named-in-20bn-russian-money-laundering-scheme-667886.html "UAE named in $20bn Russian money laundering scheme " in ''Arabian Business''] deur Sarah Townsend op 21 Maart 2017</ref> Globale banke wat vermoedelik met die gewaste geld te doen gehad het, sluit [[Deutsche Bank]], Standard Chartered en Barclays in.<ref name="CNN on the Issue in 2017"/> Daarna is berig $740&nbsp;miljoen is deur Britse banke verwerk as deel van die skema.<ref name="CNN on the Issue in 2017"/> Op 20 Maart 2017 het die Britse koerant ''[[The Guardian]]'' berig honderde banke het gehelp om [[KGB]]-verwante geld uit Rusland te was, soos deur die Global Laundromat-ondersoek ontbloot is. Die ''Guardian'' het berig sowat 500 mense was vermoedelik betrokke, van wie baie welgestelde Russe is.<ref name="CNN on the Issue in 2017"/> Op 27 Maart 2017 het ''The Herald'' in [[Skotland]] berig Skotse dopmaatskappye is as deel van die skema gebruik. Volgens die koerant was een manier om kapitaaluitvoerbeheer te omseil dat ’n Westerse maatskappy ’n vals lening aan ’n Russiese maatskappy maak. Die Russiese maatskappy sou doelbewus op die lening wanbetaal, en ’n korrupte hof in Moldowa sou die maatskappy gelas om die “skuld” te betaal.<ref name="The Herald"/> ''The Guardian'' het geskryf dat die meeste van die maatskappye wat by die geldwassery betrokke was, in die VK geregistreer was en dat meer as die helfte van die geld na dopmaatskappye in Skotland, [[Birmingham]] en [[Londen]] gegaan het.<ref name="The GL Scheme Outline"/> Van die banke wat genoem is, is HSBC, the Royal Bank of Scotland, NatWest, Lloyds, Barclays en Coutts. Citibank is onder die Amerikaanse banke wat genoem is as instellings wat die gewaste geld hanteer het, met banke in die VSA wat tussen 2010 en 2014 ongeveer $63,7&nbsp;miljoen verwerk het. Citibank het glo $37&nbsp;miljoen van dié bedrag verwerk.<ref name="theguardian2"/> In [[Sentraal-Asië]] is meer as $6&nbsp;miljard onwettig verskuif, gewas of verduister uit Kasakstan se BTA Bank deur sy voormalige voorsitter en uitvoerende hoof, Moechtar Abljazof.<ref name="diplomat">{{cite news |title=The Ablyazov Affair: 'Fraud on an Epic Scale' |url=https://thediplomat.com/2018/02/the-ablyazov-affair-fraud-on-an-epic-scale/ |publisher=The Diplomat}}</ref> ==Reaksie van banke en Rusland== In reaksie op die berigte het HSBC gesê hy is teen finansiële misdaad en dat die saak "die behoefte onderstreep aan die groter deling van inligting tussen die publiek en privaat sektore". Citibank en Standard Chartered het hulle in verslae teen die bedrywighede uitgespreek, terwyl onder meer Deutsche Bank en die Bank of America aanvanklik geweier het om aan die pers kommentaar te lewer.<ref name="CNN on the Issue in 2017"/> Moldowa het op 9 Maart 2017 'n amptelike klag by Rusland gelê oor die geldwassery en het teen 23 Maart nog nie 'n amptelike reaksie gekry nie. Op 24 Maart 2017 het Moldowa gesê Rusland saboteer sy ondersoek na die Russiese Wassery deur Moldowiese amptenare wat deur Rusland reis te "verneder en mishandel". Op sy beurt het Rusland gesê sy eie amptenare word lastig geval en dat hulle gereed is vir "konstruktiewe samewerking" oor die saak.<ref name="rferl">{{cite web|url=http://www.rferl.org/a/moldovan-speaker-candu-says-russia-stonewalling-over-money-laundering-investigation-sabotage-security-service/28387781.html|title=Moldovan Speaker Says Russia Stonewalling Over Money-Laundering Probe|website=RadioFreeEurope|date=24 March 2017|accessdate=1 August 2017}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Russian Laundromat}} {{Normdata}} [[Kategorie:Misdrywe]] 13aoe4fv4d4bf5stcwgiqgeyuoad50s 0 459469 2894360 2891093 2026-04-16T10:00:35Z ~2026-22503-02 206103 2894360 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Fort Wonderboompoort, buitedeure.jpg|duimnael|Die buitedeure van die fort.]] '''Fort Wonderboompoort''' was ‘n vesting wat op die vooraand van die [[Tweede Vryheidsoorlog]] gebou is om die noordelike ingang tot [[Pretoria]] te beskerm. ==Ligging== Die bouval van die fort is op een van die hoogste punte in die Magaliesbergreeks, so ‘n 180 m bo die vallei en aan die oostekant van die poort. Dit is in die [[Wonderboom-natuurreservaat]], net oos van die [[Apiesrivier]] by die koördinate 25° 41′ suid en 28° 11′ oos. ==Bou== Die Von Dewitz-plan het behels dat 8 forte rondom die hoofstad van die [[ZAR]] gebou moes word om dit teen ‘n moontlike Britse aanval te beskerm. Otto Albrecht Adolph von Dewitz, ‘n oud-offisier in ‘n Duitse militêre mag, en Heinrich C. Werner was ingenieurs in diens van die firma Krupp. Hulle twee in samewerking met die argitek Christiaan Kuntz het hierdie en van die ander forte ontwerp. Fort Wonderboompoort is in die geheim opgerig deur die bou-aannemer Celso Giri met die gebruik van plaaslike en Italiaanse messelaars en finansiële steun van die Deutsche Bank. Dit is op 4 September 1897 voltooi. ==Fort== Hierdie militêre bolwerk in klip het bestaan uit hoë skoorstene, ‘n kruithuis, skuilkelders, ‘n telegraafkantoor, ‘n masjienkamer en ‘n pakkamer en daar was elektrisiteit. Lopende water is uit die Apiesrivier aangelê. In die skans was verskeie kanonne, o.a. die [[Long Tom]]. Aanvanklik is die vesting beman deur die eenheid bekend as die Rijdende Artillerie en later die Corps Vesting Artillerie. Soos die oorlog gevorder het, is al meer manskappe aan die vesting onttrek, want die fort was nooit by ‘n geveg betrokke nie. Mettertyd het dit deel van die omringende natuurreservaat geword. ==Lees ook== *[[Fort Schanskop]] *[[Fort Klapperkop]] *[[Fort Daspoortrand]] ==Bibliografie== *https://artefacts.co.za/main/Buildings/bldgframes.php?bldgid=7653 *Panagos, D.C.: The mystery fo the ZAR forts of Pretoria. In: Military History Journal, deel 13, nr. 1, Junie 2004. https://samilitaryhistory.org/vol131dp.html *https://sahistory.org.za/place/fort-wonderboompoort-wonderboom-pretoria {{Normdata}} [[Kategorie:Geboue en strukture in Pretoria]] [[Kategorie:Forte in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Monumente en gedenkwaardighede in Suid-Afrika]] tfs6bkkd38th3co2o2ucfea9dgbn0v9 0 459854 2894136 2893915 2026-04-15T19:13:39Z Sobaka 328 bywerk 2894136 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Tomahawk Block IV cruise missile -crop.jpg|duimnael|'n [[BGM-109 Tomahawk]] wat in November 2002 vlieg.]] 'n '''Kruisermissiel''' is 'n onbemande selfaangedrewe geleide [[missiel]] wat vlieg deur aërodinamiese [[Sleurkrag|hefkrag]] vir die grootste deel van sy vlugroete te onderhou. Kruisermissiele is ontwerp om 'n groot vrag oor lang afstande met hoë presisie te lewer. Moderne kruisermissiele is in staat om teen hoë subsoniese, [[Supersoniese snelheid|supersonies]]e of hipersoniese snelhede te beweeg, is selfnavigerend en kan op 'n nie-ballistiese, uiters lae-hoogte trajek vlieg.<ref>{{Cite web |date=2025-06-17 |title=Cruise missile {{!}} Definition, Speed, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/technology/cruise-missile |access-date=2025-06-24 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> Hierdie wapens verskil fundamenteel van ballistiese missiele deurdat hulle voortdurend aangedryf bly en aktief gestuur word tydens hul vlug, eerder as om ’n groot deel van hul baan volgens ’n voorafbepaalde, [[swaartekrag]]-gedrewe trajek te volg. Kruisermissiele maak tipies gebruik van gevorderde navigasiestelsels soos traagheidsnavigasie, satellietposisionering (bv. GPS), terreinvolgende radar en digitale kaartvergelyking om hul teikens akkuraat te bereik, selfs in omgewings met sterk elektroniese teenmaatreëls. Kruisermissiele kan vanaf verskeie platforms gelanseer word, insluitend landgebaseerde lanseerders, oorlogskepe, duikbote en vliegtuie. Hierdie veelsydigheid maak hulle ’n belangrike komponent van moderne militêre strategie, aangesien hulle diep in vyandelike gebied kan inslaan sonder om bemande vliegtuie in gevaar te stel. Hulle word gebruik vir beide konvensionele en kernplofkoppe, en kan aangepas word vir spesifieke rolle soos anti-skip-aanvalle, grondteikens of presisie-aanvalle op infrastruktuur. Sedert hul vroeë ontwikkeling tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] het kruisermissiele aansienlik ontwikkel in terme van reikafstand, akkuraatheid en ontduikingsvermoë. Hedendaagse ontwerpe fokus toenemend op sluip-tegnologie, lae waarneembaarheid en gevorderde roetebeplanning om lugverdedigingstelsels te omseil en strategiese teikens met minimale waarskuwing te tref. ==Geskiedenis== Die idee van 'n "lugtorpedo" is in die Britse 1909-film ''The Airship Destroyer'' getoon, waarin vlieënde torpedo's wat draadloos beheer word, gebruik word om [[Lugskip|lugskepe]] wat [[Londen]] bombardeer, af te skiet.<ref>{{cite web|url=http://www.ctie.monash.edu.au/hargrave/rpav_britain.html |title=Remote Piloted Aerial Vehicles : The 'Aerial Target' and 'Aerial Torpedo' in Britain |publisher=Ctie.monash.edu.au |access-date=13 Februarie 2012}}</ref> [[Lêer:Military Air Museum's Fieseler FI 103 V1 "Buzz Bomb".JPG|duimnael|Die V-1 vliegbom, die eerste operasionele kruisermissiel.]] In 1916 het die Amerikaanse vlieënier Lawrence Sperry 'n "lugtorpedo", die Hewitt-Sperry Automatic Airplane, 'n klein [[Tweedekker (vliegtuig)|tweedekker]] met 'n TNT-lading, 'n Sperry-selfvlieende en barometriese hoogtebeheer, gebou en gepatenteer. Geïnspireer deur die eksperimente het die [[Verenigde State]] se leër 'n soortgelyke vlieënde bom genaamd die Kettering Bug ontwikkel. Duitsland het ook toetse gedoen met afstandbeheerde [[Sweeftuig|sweeftuie]] (''Torpedogleiter'') wat deur Siemens-Schuckert gebou is vanaf 1916.<ref>{{cite book|author=Roger Branfill-Cook|title= Torpedo|publisher=Seaforth Publishing|location= Great Britain|year= 2014}}</ref> In die tussenoorlogse tydperk het Brittanje se Royal Aircraft Establishment die Larynx (Long Range Gun met Lynx Engine) ontwikkel, wat in die 1920's 'n paar vlugtoetse ondergaan het.<ref>{{cite web|url=http://www.vectorsite.net/twcruz_1.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070813001620/http://www.vectorsite.net/twcruz_1.html|url-status=usurped|archive-date=13 Augustus 2007|title=[1.0] The Aerial Torpedo|date=13 Augustus 2007}}</ref> In die [[Sowjetunie]] het Sergei Korolev van 1932 tot 1939 die GIRD-06-kruisermissielprojek gelei, wat 'n vuurpyl-aangedrewe anjaer-glybomontwerp gebruik het. Die 06/III (RP-216) en 06/IV (RP-212) het giroskopiese geleidingstelsels bevat.<ref>"Object No. 212", 1936 report in _Tvorcheskoi Nasledie Akedemika Sergeya Pavlovicha Koroleva_</ref> Die voertuig is ontwerp om tot 28 km hoogte te styg en 'n afstand van 280 km te gly, maar toetsvlugte in 1934 en 1936 het slegs 'n hoogte van 500 meter bereik. In 1944, tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], het [[Duitsland]] die eerste operasionele kruisermissiele ontplooi. Die [[V-1-vlieënde bom|V-1]], dikwels 'n vlieënde bom genoem, het 'n giroskoop-geleidingstelsel bevat en is aangedryf deur 'n eenvoudige pulsstraal-enjin, waarvan die geluid dit die bynaam "gonsbom" of "doodlebug" gegee het.<ref>{{cite book |last=Zaloga |first=Steven |title=German V-Weapon Sites 1943–45 |location=Oxford |publisher=Osprey Publishing |date=2008 |isbn=978-1-84603-247-9}}</ref> Akkuraatheid was slegs voldoende vir gebruik teen baie groot teikens (die algemene area van 'n stad), terwyl die reikafstand van 250 km aansienlik laer was as dié van 'n bomwerper wat dieselfde vrag dra. Die belangrikste voordele was spoed (alhoewel nie voldoende om kontemporêre skroefaangedrewe onderskeppers te oortref nie) en bruikbaarheid. Die produksiekoste van 'n V-1 was slegs 'n klein fraksie van dié van 'n [[V-2-vuurpyl|V-2]] supersoniese ballistiese missiel met 'n soortgelyke grootte plofkop.<ref> Beide missiele is vervaardig onder die swaar gebruik van Nazi-slawearbeid.</ref> Anders as die V-2, het die aanvanklike ontplooiings van die V-1 stilstaande lanseerrampe vereis wat blootgestel was aan bombardement.<ref>{{cite web |url=http://www.atlantikwall.org.uk/v1_light_stes.htm |title=V1 Light Sites |publisher=Atlantic Wall |access-date=9 Mei 2017}}</ref> [[Nazi-Duitsland]] het in 1943 ook die Mistel-saamgestelde vliegtuigprogram ontwikkel, wat gesien kan word as 'n rudimentêre lug-gelanseerde kruisermissiel, waar 'n bestuurde vegvliegtuig bo-op 'n onbemande bomwerper-grootte vliegtuig gemonteer is wat met plofstof gepak was om vrygestel te word terwyl die teiken nader gekom het. Bomwerper-gelanseerde variante van die V-1 het beperkte operasionele diens teen die einde van die oorlog gesien, met die baanbrekende V-1 se ontwerp wat deur die Amerikaners omgekeerd ontwikkel is as die Republic-Ford JB-2 kruisermissiel.<ref>{{cite book |last=Zaloga |first=Steven |title= American Guided Missiles of World War II |publisher=Osprey Publishing |date=2020 |isbn=9781472839268}}</ref> Onmiddellik na die [[Tweede Wêreldoorlog]] het die Verenigde State se Lugmag 21 verskillende geleide missielprojekte gehad, insluitend voorgestelde kruisermissiele. Teen 1948 was al behalwe vier van hierdie projekte gekanselleer: die Air Materiel Command Banshee, die SM-62 Snark, die SM-64 Navaho, en die MGM-1 Matador. Die Banshee-ontwerp was soortgelyk aan Operasie Aphrodite; soos Aphrodite, het dit misluk en is dit in April 1949 gekanselleer.<ref>[https://web.archive.org/web/20070303204907/http://stinet.dtic.mil/oai/oai?&verb=getRecord&metadataPrefix=html&identifier=ADA162646 The Evolution of the Cruise Missile by Werrell, Kenneth P.] sien PDF bladsy 92</ref> Terselfdertyd is die Amerikaanse Vloot se Operasie Bumblebee van ongeveer 1 Junie 1946 tot 28 Julie 1948 by Topsail-eiland, [[Noord-Carolina]], uitgevoer. Bumblebee het konsepbewystegnologieë vervaardig wat die Amerikaanse weermag se ander missielprojekte beïnvloed het. Gedurende die [[Koue Oorlog]] het beide die Verenigde State en die Sowjetunie verder geëksperimenteer met die konsep om vroeë kruisermissiele vanaf land, duikbote en vliegtuie te ontplooi. Die hoofuitkoms van die Amerikaanse Vloot se duikbootmissielprojek was die SSM-N-8 Regulus-missiel, gebaseer op die V-1, maar aangedryf deur 'n Allison J33-straalenjin. Die Regulus is in diens gestel, maar is later uitgefaseer met die koms van duikboot-gelanseerde ballistiese missiele wat nie vereis het dat die duikboot na die oppervlak kom om die missiel te lanseer en dit na sy teiken te lei nie. Die Amerikaanse Lugmag se eerste operasionele grond-tot-grond-missiel was die gevleuelde, mobiele, kernwapen-bekwame MGM-1 Matador, ook soortgelyk in konsep aan die V-1. Ontplooiing oorsee het in 1954 begin, eers na [[Wes-Duitsland]] en later na die [[Republiek van China]] en [[Suid-Korea]]. Op 7 November 1956 het die Amerikaanse Lugmag Matador-eenhede in Wes-Duitsland ontplooi, wie se missiele in staat was om teikens in die [[Warskou-verdrag]] gebied te tref, vanaf hul vaste daaglikse terreine na onaangekondigde verspreide lanseerplekke. Hierdie waarskuwing was in reaksie op die krisis wat veroorsaak is deur die Sowjet-aanval op [[Hongarye]] wat die [[Hongaarse Rewolusie van 1956]] onderdruk het. Tussen 1957 en 1961 het die Verenigde State 'n ambisieuse en goed befondsde program gevolg om 'n kernbewapende kruisermissiel, Supersoniese Lae Hoogte Missiel (SLAM), te ontwikkel. Dit is ontwerp om onder die vyand se radar te vlieg teen snelhede bo Mach 3 en waterstofbomme te dra wat dit langs sy pad oor vyandelike gebied sou laat val. Alhoewel die konsep bewys is dat dit geldig is en die 500-megawatt (670,000 pk) enjin 'n suksesvolle toetslopie in 1961 voltooi het, is geen lugwaardige toestel ooit voltooi nie. Die projek is uiteindelik laat vaar ten gunste van IKBM-ontwikkeling. Terwyl ballistiese missiele die voorkeurwapens vir landteikens was, is swaar kern- en konvensionele kruisermissiele met wapenpunte deur die USSR as 'n primêre wapen beskou om die Verenigde State se vlootdraer-gevegsgroepe te vernietig. Groot duikbote (byvoorbeeld, Echo- en Oscar-klasse) is ontwikkel om hierdie wapens te dra en die Verenigde State se gevegsgroepe op see te skadu, en groot bomwerpers (byvoorbeeld, [[Toepolef Tu-22M|Backfire]]-, [[Toepolef Tu-95|Bear]]- en [[Toepolef Tu-160|Blackjack]]-modelle) is toegerus met die wapens in hul luggelanseerde kruisermissiel (ALCM)-konfigurasie. ==Kategorieë== Kruisermissiele kan gekategoriseer word volgens vrag/plofkopgrootte, spoed, reikwydte en lanseringsplatform. Dikwels word variante van dieselfde missiel vir verskillende lanseringsplatforms vervaardig (byvoorbeeld lug- en duikboot-gelanseerde weergawes). Geleidingstelsels kan tussen missiele verskil. Sommige missiele kan toegerus word met enige van 'n verskeidenheid navigasiestelsels (traagheidsnavigasie, TERCOM of satellietnavigasie). Groter kruisermissiele kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra, terwyl kleiner missiele slegs konvensionele plofkoppe dra. ===Hipersoniese kruisermissiele=== Hipersoniese kruisermissiele beweeg ten minste vyf keer die [[spoed van klank]] (Mach 5). *3M22 Zircon (>1000–1500 km) {{vlagland|Rusland}}– hipersoniese anti-skip kruisermissiel.<ref>{{cite web|url= http://www.nextbigfuture.com/2016/02/russia-will-refit-nuclear-powered.html|title=Russia will refit nuclear powered guided missile cruiser with mach 5 hypersonic 3M22 missiles with 2022 deployment|website=NextBigFuture.com|date=21 Februarie 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://uslivenic.com/3m22-zircon-missile-russias-fastest-missile/|title=3M22 Zircon Missile, Russia's Fastest Missile|access-date=23 November 2022|archive-date=30 Maart 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230330024209/https://uslivenic.com/3m22-zircon-missile-russias-fastest-missile/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cnn.com/2024/02/13/europe/ukraine-russia-zircon-hypersonic-missile-intl-hnk-ml/index.html|title=Russia used an advanced hypersonic missile for the first time in recent strike, Ukraine claims|website=[[CNN]] |date=13 Februarie 2024 }}</ref><ref name=NavalNews>{{cite web|url=https://www.navalnews.com/naval-news/2022/08/hypersonic-brahmos-ii-missile-may-include-tech-from-tsirkon-missile/|website=Naval News |title=Hypersonic BrahMos-II missile may include tech from Tsirkon missile |date=2 Augustus 2022 }}</ref> *ASN4G (Air-Sol Nucléaire de 4e Génération) {{vlagland|Frankryk}} – hipersoniese kruisermissiel met ’n supersoniese ramstraalenjin wat deur [[Frankryk]] ontwikkel word.<ref>{{Cite web |title=Counting the cost of deterrence: France's nuclear recapitalisation |url=https://www.iiss.org/blogs/military-balance/2021/05/france-nuclear-recapitalisation |access-date=2022-10-26 |website=IISS |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Wright |first=Timothy |date=1 Mei 2022 |title=Hypersonic Missile Proliferation: An Emerging European Problem? |url=https://www.nonproliferation.eu/wp-content/uploads/2022/05/EUNPDC_no-80.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220517163238/https://www.nonproliferation.eu/wp-content/uploads/2022/05/EUNPDC_no-80.pdf |archive-date=2022-05-17 |url-status=live |access-date=26 Oktober 2022 |website=The EU Non-Proliferation Consortium}}</ref> *BrahMos-II (≈800–1500 km) {{vlagland|Indië}}/{{vlagland|Rusland}}–– hipersoniese kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://brahmos.com/newscenter.php?newsid=95|title=India to develop BrahMos-II missile|website=Brahmos.com}}</ref><ref name=NavalNews /> onder ontwikkeling vanaf 2011 in [[Indië]] en Rusland<ref>{{cite news|url= http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-10-09/news/30260244_1_air-version-stealth-supersonic-cruise-missile-india-s-defence-research|archive-url= https://archive.today/20130103092457/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-10-09/news/30260244_1_air-version-stealth-supersonic-cruise-missile-india-s-defence-research|url-status= dead|archive-date= 3 Januarie 2013|title=Hypersonic version of Brahmos on the way|date=9 Oktober 2011|work=The Times of India}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.brahmos.com/newscenter.php?newsid=102|title=India, Russia to develop new hypersonic cruise missile|archive-url= https://web.archive.org/web/20100628020619/http://brahmos.com/newscenter.php?newsid=102|archive-date= 28 Junie 2010|url-status=dead|access-date=23 Februarie 2012}}</ref> *CJ-1000 {{vlagland|Volksrepubliek China}} – hipersoniese ramstraalenjin anti-skip/land-aanval kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://www.scmp.com/news/china/military/article/3322176/new-missiles-drones-and-tanks-whats-been-rolling-through-beijings-streets |title=New missiles, drones and tanks: what's been rolling through Beijing's streets? |website=South China Morning Post |date=18 Augustus 2025 |first=Liu |last=Zhen }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.newsweek.com/china-reveals-new-weapons-sink-us-ships-2114865 |title=China To Reveal New Weapons To Sink US Ships |website=Newsweek |date=18 Augustus 2025 |first=Ryan |last=Chan }}</ref> *Hycore {{vlagland|Suid-Korea}}<ref>{{cite web | url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/weapons/south-korea-develops-hycore-hypersonic-cruise-missile | title=South Korea develops Hycore hypersonic cruise missile | date=25 Januarie 2022 }}</ref> *HSTDV{{vlagland|Indië}} – hipersoniese ramstraalenjin-demonstrator. 'n Draervoertuig vir hipersoniese langafstandkruismissiele word ontwikkel deur die Verdedigingsnavorsings- en Ontwikkelingsorganisasie.<ref>{{Cite web|url= https://theprint.in/defence/drdo-test-fires-futuristic-missile-tech-but-its-success-is-in-doubt/249386/|title= DRDO test-fires futuristic missile tech, but its success is in doubt|last=Philip|first=Snehesh Alex|date=2019-06-12|website=ThePrint|language=en-US|access-date= 2020-03-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/drdo-starts-work-on-hypersonic-weapon/story-NAg6ViN9W94ll4CsfGDNYP.html|title=DRDO starts work on 'next-gen' hypersonic weapon|date=2019-10-20|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2020-03-23}}</ref> *ET-LDHCM {{vlagland|Indië}} – langafstandhipersoniese kruismissiel word ontwikkel deur DRDO.<ref>{{Cite news |date=2025-07-14 |title=India testing a missile that flies at eight times the speed of sound, hits targets 1,500 km away |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/new-updates/india-testing-a-missile-that-flies-at-eight-times-the-speed-of-sound-hits-targets-1500-km-away/articleshow/122432167.cms?from=mdr |access-date=2025-07-23 |work=The Economic Times |issn=0013-0389}}</ref><ref name=":6">{{Cite web |last=Vaishnav |first=Akash |date=2025-07-15 |title=India's 'Project Vishnu' Unleashes Missile That Can Hit Enemy 1,500 Km Away at 8x Speed of Sound |url=https://newsable.asianetnews.com/gallery/india/india-unleashes-missile-that-can-hit-enemy-1500-km-away-at-8-speed-of-sound-z8wgl1w |access-date=2025-07-22 |website=newsable.asianetnews.com |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Modi |first=Diksha |date=2025-07-15 |title=Faster Than BrahMos, Deadlier Than Agni: How India's New Hypersonic Missile Changes The Game |url=https://www.news18.com/india/faster-than-brahmos-deadlier-than-agni-how-indias-new-hypersonic-missile-changes-the-game-ws-dkl-9442036.html |access-date=2025-07-17 |website=News18 |language=en}}</ref> *Hyfly-2 {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – hipersoniese luggelanseerde kruisermissiel wat die eerste keer by Sea Air Space 2021 vertoon is, ontwikkel deur [[Boeing]].<ref>{{Cite web|url=https://www.navalnews.com/event-news/sea-air-space-2021/2021/08/sea-air-space-2021-boeing-unveils-new-hypersonic-cruise-missile-concept/|title = Sea Air Space 2021: Boeing Unveils New Hypersonic Cruise Missile Concept|date = 4 Augustus 2021}}</ref> *Hypersonic Air-breathing Weapon Concept (HAWC, uitgespreek Hawk) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – luggelanseerde hipersoniese kruisermissiel met ’n ramstraalenjin wat sy eie kinetiese energie tydens impak gebruik om die teiken te vernietig, ontwikkel deur [[DARPA]].<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2022/04/04/politics/us-hypersonic-missile-test/index.html|title = US tested hypersonic missile in mid-March but kept it quiet to avoid escalating tensions with Russia &#124; CNN Politics|website = [[CNN]]|date = 5 April 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Second Successful Flight for DARPA Hypersonic Air-breathing Weapon Concept (HAWC) |url=https://www.darpa.mil/news-events/2022-04-05#:~:text=Air%2Dbreathing%20vehicles%20utilize%20air,targets%20even%20without%20high%20explosives |website=DARPA |date=4 Mei 2022}}</ref> *Hipersoniese Luglansieerbare Aanvallende Anti-Oppervlaktemissiel (HALO) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – luggelanseerde anti-skipmissiel onder die Aanvallende Anti-Oppervlakteoorlogvoering-inkrement 2 (OASuW Inc 2) program vir die Amerikaanse Vloot (Vloot).<ref>{{cite web | url=https://www.navalnews.com/naval-news/2022/09/halo-us-navy-hypersonic-capability/ | title=HALO programme accelerates US Navy hypersonic capability drive | date=5 September 2022 }}</ref><ref>{{cite web |title=FY18 Navy Programs – Offensive Anti-Surface Warfare (OASuW) Increment 1 |website=Director, Operational Test and Evaluation |url=https://www.dote.osd.mil/Portals/97/pub/reports/FY2018/navy/2018oasuw.pdf?ver=2019-08-21-155650-680 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200201164929/https://www.dote.osd.mil/Portals/97/pub/reports/FY2018/navy/2018oasuw.pdf?ver=2019-08-21-155650-680 |archive-date=2020-02-01}}</ref> *Hipersoniese Aanvalskruisermissiel (HACM) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – beplan vir gebruik deur die Verenigde State se Lugmag.<ref>{{Cite web |title=Raytheon/Northrop Grumman team selected for HACM hypersonic weapon |url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/raytheonnorthrop-grumman-team-selected-for-hacm-hypersonic-weapon |access-date=2022-10-26 |website=Janes.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=US Air Force Selects Raytheon Missiles & Defense, Northrop Grumman to Deliver First Hypersonic Air-Breathing Missile |url=https://news.northropgrumman.com/news/releases/us-air-force-selects-raytheon-missiles-defense-northrop-grumman-to-deliver-first-hypersonic-air-breathing-missile |access-date=2022-10-26 |website=Northrop Grumman Newsroom |language=en}}</ref> *SCIFiRE {{vlagland|Verenigde State van Amerika}}/{{vlagland|Australië}} – Southern Cross Integrated Flight Research Experiment (SCIFiRE) is 'n gesamentlike program tussen die Amerikaanse Departement van Verdediging en die Australiese Departement van Verdediging vir 'n Mach 5 ramstraalenjin-aangedrewe missiel.<ref>{{cite press release |title=Department of Defense Announces New Allied Prototyping Initiative Effort With Australia to Continue Partnership in Developing Air Breathing Hypersonic Vehicles |url=https://www.war.gov/News/Releases/Release/Article/2429061/department-of-defense-announces-new-allied-prototyping-initiative-effort-with-a/ |website=United States Department of Defense |access-date=18 Januarie 2022 |date=30 November 2020}}</ref><ref>{{cite press release |author1=Defence Minister Linda Reynolds |title=Australia collaborates with the US to develop and test high speed long-range hypersonic weapons |url=https://www.minister.defence.gov.au/minister/lreynolds/media-releases/australia-collaborates-us-develop-and-test-high-speed-long-range |website=Department of Defence Ministers |access-date=19 Januarie 2022 |date=1 Desember 2020}}</ref><ref>{{cite web |title=SCIFiRE Hypersonics |url=https://www.airforce.gov.au/our-mission/scifire-hypersonics |website=Royal Australian Air Force |date=16 Julie 2021 |access-date=19 January 2022}}</ref> In September 2021 het die Amerikaanse Departement van Verdediging Voorlopige Ontwerpoorsigkontrakte aan Boeing, Lockheed Martin en Raytheon Missiles & Defense toegeken.<ref>{{cite press release |title=Contracts For Sept. 3, 2021 |url=https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2764928/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929103100/https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2764928/ |url-status=dead |archive-date=29 September 2021 |website=United States Department of Defence |access-date=18 Januarie 2022 |date=3 September 2021}}</ref><ref>{{cite press release |title=Contracts For Sept. 1, 2021 |url=https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2762096/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929131018/https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2762096/ |url-status=dead |archive-date=29 September 2021 |website=United States Department of Defence |access-date=18 Januarie 2022 |date=1 September 2021}}</ref> *YJ-19 {{vlagland|Volksrepubliek China}} – hipersoniese ramstraalenjin-antiskip-kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/chinese-victory-day-parade-spotlights-new-weapon-priorities |title=Chinese Victory Day Parade Spotlights New Weapon Priorities |website=Aviation Week |date=10 September 2025 |first=Chuanren |last=Chen |archive-url=https://web.archive.org/web/20250910205227/https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/chinese-victory-day-parade-spotlights-new-weapon-priorities |archive-date=10 September 2025 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.scmp.com/news/china/science/article/3324050/breathtaking-science-behind-yj-19-chinas-first-hypersonic-cruise-missile |title=The breathtaking science behind YJ-19, China's first hypersonic cruise missile |website=South China Morning Post |date=2 September 2025 |last=Zhang |first=Tong }}</ref> ===Supersoniese kruisermissiele=== [[Lêer:Brahmos imds.jpg|duimnael|BrahMos uitgestal by IMDS 2007.]] Hierdie missiele beweeg vinniger as die [[spoed van klank]], gewoonlik met behulp van ramstraal-enjins. Die reikafstand is tipies 100–500 km, maar kan langer wees. Geleidingstelsels verskil tussen die stelsels. Voorbeelde: *ASALM US ALCM prototipe, toetsvliegtuig tot hipersonies Mach 5.5 {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} *3M-54 Kalibr (4 500&nbsp;km, Mach 3) {{ vlagland|Rusland}} (die "Sizzler" variant is slegs in staat tot supersoniese spoed in die terminale stadium) *3M-51 Alfa (250&nbsp;km, Mach 2.5) {{ vlagland|Rusland}} *Air-Sol Moyenne Portée (300–500&nbsp;km+, Mach 3) {{ vlagland|Frankryk}}&nbsp;– supersoniese afstandaanvalmissiel met kerplofkop *ASM-3 (400&nbsp;km, Mach 3+) {{vlagland|Japan}} *Blyskavka (100–370&nbsp;km) {{vlagland |Oekraïne}}&nbsp;– Artem Luch Pivdenmash *BrahMos (290–800&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland|Indië}} / {{vlagland|Rusland}}<ref>{{Cite web |date=24 November 2020 |title=India now working on 1,500-km range BrahMos supersonic cruise missile |url=https://theprint.in/defence/india-now-working-on-1500-km-range-brahmos-supersonic-cruise-missile/550924/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204100808/https://theprint.in/defence/india-now-working-on-1500-km-range-brahmos-supersonic-cruise-missile/550924/ |archive-date=4 Februarie 2021 |access-date=27 Januarie 2021 |website=The Print |language=en}}</ref> *CX-1 (280&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland | Volksrepubliek China}} *CJ-100 / DF-100 (2000–3000&nbsp;km, Mach 5) {{ vlagland |Volksrepubliek China}} *FC/ASW (onder ontwikkeling) – transnasionale kruisermissielprogram {{vlagland|Frankryk}} / {{ vlagland|Verenigde Koninkryk}} / {{ vlagland|Italië}}<ref name="Janes">[http://home.janes.com/events/exhibitions/dsei2011/sections/daily/day1/perseus-mbdas-missile-of-.shtml Janes – Perseus: MBDA's missile of the future?] {{webarchive|url= https://web.archive.org/web/20111113133922/http://home.janes.com/events/exhibitions/dsei2011/sections/daily/day1/perseus-mbdas-missile-of-.shtml |date=13 November 2011 }}</ref><ref>{{cite web|url= http://www.iiss.org/whats-new/iiss-experts-commentary/from-the-paris-air-show-enter-perseus/ |title= International Institute for Strategic Studies – IISS |access-date=8 Oktober 2015 |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120628163208/http://www.iiss.org/whats-new/iiss-experts-commentary/from-the-paris-air-show-enter-perseus/ |archive-date=28 Junie 2012 }}</ref><ref name="The Telegraph">{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/defence/8587357/New-British-missile-three-times-as-fast-as-current-weapons.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/defence/8587357/New-British-missile-three-times-as-fast-as-current-weapons.html |archive-date=11 Januarie 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=New British missile three times as fast as current weapons|date= 21 Junie 2011|work=Telegraph.co.uk|access-date= 8 Oktober 2015|last1= Harding|first1= Thomas}}</ref><ref name="MBDA Systems">{{Cite web|url=http://www.mbda-systems.com/mediagallery/files/cvs401-perseus-_datasheet-1315926538.pdf|archive-url= https://web.archive.org/web/20130512144417/http://www.mbda-systems.com/mediagallery/files/cvs401-perseus-_datasheet-1315926538.pdf|url-status=dead|title=MBDA Systems|archive-date=12 Mei 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/paris-perseus-set-to-go-on-the-attack-358513/|title= PARIS: Perseus set to go on the attack|work= Flightglobal.com|access-date= 8 Oktober 2015 |date=22 Junie 2011}}</ref> *Hsiung Feng III (100–150&nbsp;km, Mach 3.5) {{vlagland |Volksrepubliek China}} *Hyunmoo-3 (1500&nbsp;km, Mach 1.2) {{ vlagland|Suid-Korea}} *Kh-20 (380–600&nbsp;km, Mach 2) {{ vlagland |Sowjetunie}} *Kh-31 (25–110&nbsp;km, Mach 3.5) {{ vlagland|Rusland}} *Kh-32 (600–1 000&nbsp;km, Mach 4.6) {{vlagland|Rusland}} *Kh-80 (3 000–5 000&nbsp;km, Mach 3) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{vlagland|Rusland}} *P-270 Moskit (120–250&nbsp;km, Mach 2–3) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{vlagland|Rusland}} *P-500 Bazalt (550&nbsp;km, Mach 3+) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland|Rusland}} *P-700 Granit (625&nbsp;km, Mach 2.5+) {{ vlagland|Sowjetunie}} / {{vlagland |Rusland}} *P-800 Oniks / Kh-61 (600–800&nbsp;km, Mach 2.6) {{vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland |Rusland}} *P-1000 Vulkan (800&nbsp;km, Mach 3+) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland|Rusland}} *YJ-12 (250–400&nbsp;km, Mach 4) {{ vlagland |Volksrepubliek China}} *YJ-18 (220–540&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *YJ-91 (15–120&nbsp;km, Mach 3.5) {{vlagland |Volksrepubliek China }} *Yun Feng (1200–2 000&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland|Republiek China}} *SSM-N-9 Regulus II (1 852&nbsp;km, Mach 2) {{ vlagland|Verenigde State}} ===Interkontinentale-afstand supersoniese kruisermissiele=== *Burya (8 500 km) (gekanselleer in 1960) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *MKR (8 000 km) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *RSS-40 Buran (8 500 km) (gekanselleer in 1957) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *SLAM (gekanselleer in 1964) {{ vlagland |Verenigde State}} *SM-64 Navaho (gekanselleer in 1958) {{vlagland |Verenigde State}} ===Langafstand subsoniese kruisermissiele=== [[Lêer:Nirbhay missiles during Republic Day Parade 2018.jpg|duimnael|Indië se Nirbhay-missiele gemonteer op 'n vragmotor-gebaseerde lanseerder.]] China, Frankryk, Indië, Iran, Israel, Japan, Noord-Korea, Rusland, Suid-Korea, Oekraïne en die Verenigde State het verskeie langafstand-subsoniese kruisermissiele ontwikkel. Hierdie missiele het 'n reikafstand van meer as 1 000 kilometer en vlieg teen ongeveer 800 kilometer per uur <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> Hulle het tipies 'n lanseringsgewig van ongeveer 1 500 kilogram<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> en kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra. Vroeëre weergawes van hierdie missiele het traagheidsnavigasie gebruik; latere weergawes gebruik baie meer akkurate TERCOM- en DSMAC-stelsels. Mees onlangse weergawes kan satellietnavigasie gebruik. Voorbeelde: China, Frankryk, Indië, Iran, Israel, Japan, Noord-Korea, Rusland, Suid-Korea, Oekraïne en die Verenigde State het verskeie langafstand-subsoniese kruisermissiele ontwikkel. Hierdie missiele het 'n reikafstand van meer as 1 000 kilometer en vlieg teen ongeveer 800 kilometer per uur <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> Hulle het tipies 'n lanseringsgewig van ongeveer 1 500 kilogram<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> en kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra. Vroeëre weergawes van hierdie missiele het traagheidsnavigasie gebruik; latere weergawes gebruik baie meer akkurate TERCOM- en DSMAC-stelsels. Mees onlangse weergawes kan satellietnavigasie gebruik. Voorbeelde: *3M-54 Kalibr (tot 4 500 km) {{vlagland|Rusland}} *AGM-86 ALCM (from 1 100 to >2 400 km) {{vlagland|Verenigde State}} *AGM-129 ACM (from 3 450 to 3 700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-181 LRSO (>2 500 km) {{vlagland |Verenigde State}} *[[BGM-109 Tomahawk]] (tot 1 700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *BGM-109G Grondgelanseerde kruisermissiel (2 500 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Kh-55 (3 000 km) and Kh-65 {{vlagland |Rusland}} *Kh-101 (4 500–5 500 km) {{vlagland |Rusland}} *Iskander-K (nie minder as 3 500 km) {{vlagland|Rusland}} *Hwasal-1 (1 500–2 000 km) {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Hwasal-2 (> 2 000 km) {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *RK-55 (3 000 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Nirbhay (tot 1 500 km)<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/nirbhay-cruise-missile-test-fired-drdo-says-indigenous-engine-a-success-101628656458294.html|title = Nirbhay cruise missile test-fired; indigenous engine a success, say officials| work=Hindustan Times |date = 11 Augustus 2021}}</ref> {{vlagland|Indië}} *MdCN (tot 1 400 km) {{vlagland|Frankryk}} *Paveh (1 650 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.timesofisrael.com/iran-unveils-new-paveh-cruise-missile-that-can-reach-israel|title = Iran unveils new 'Paveh' cruise missile that can reach Israel| website=The Times of Israel |date = 25 Februarie 2023}}</ref> {{vlagland|Iran}} *Hoveyzeh (1 350 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.tehrantimes.com/news/432567/Iran-unveils-long-range-Hoveyzeh-cruise-missile|title = Iran unveils long-range Hoveyzeh cruise missile|date = 2 Februarie 2019}}</ref>{{vlagland |Iran}} *Abu Mahdi (over 1 000 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.mashreghnews.ir/news/1108707/%D8%AA%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D8%AD-%D9%88%DB%8C%DA%98%DA%AF%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%88%D8%B4%DA%A9-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%AD%D8%A7%D8%AC-%D9%82%D8%A7%D8%B3%D9%85-%D9%88-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%A7%D8%A8%D9%88%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C|title = Description of the characteristics of 'Martyr Haj Qasem' and 'Martyr Abu Mahdi' missiles|date = 20 Augustus 2020}}</ref> {{vlagland|Iran}} *Quds 1 Houthi {{vlagland |Jemen}} *Hsiung Feng IIE (600–1200 km) {{vlagland|Republiek China}} *Hyunmoo III (Hyunmoo IIIA – 500 km, Hyunmoo IIIB – 1 000 km, Hyunmoo IIIC – 1,500 km) {{vlagland|Suid-Korea}} *Type 12 SSM (1 500 km under development) {{vlagland|Japan}} *MGM-13 Mace {{vlagland |Verenigde State}} *DF-10/CJ-10 (CJ-10K – 1 500 km, CJ-20 – 2 000 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Popeye Turbo SLCM {{vlagland |Israel}} *Diep Presisie Aanvalsvermoë DPSC (meer as 2 000 km onder ontwikkeling) {{vlagland|Duitsland}}{{vlagland|Verenigde Koninkryk}}, deel van die Trinity House Ooreenkoms.<ref>{{cite web |url=https://aviationweek.com/defense/budget-policy-operations/germany-uk-reveal-trinity-house-deep-strike-missile-development |title=Germany and UK Reveal Trinity House Deep Strike Missile Development Plans |last1=Osborne |first1=Tony |last2=Wall |first2=Robert |work=Aviation Week |date=15 Mei 2025 |access-date=23 Mei 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.twz.com/air/long-range-deep-precision-strike-missile-to-be-developed-by-uk-and-germany |title=Long-Range 'Deep Precision Strike' Missile To Be Developed By UK And Germany |last=Newdick |first=Thomas |website=The War Zone |date=16 Mei 2025 |access-date=23 Mei 2025}}</ref> *FP-5 Flamingo (3 000&nbsp;km) {{vlagland|Oekraïne}}<ref>{{Cite web|url=https://www.twz.com/news-features/new-ukrainian-cruise-missile-with-claimed-1800-mile-range-breaks-cover|title=New Ukrainian Cruise Missile With Claimed 1,800-Mile Range Breaks Cover|first=Thomas|last=Newdick|first2=Joseph|last2=Trevithick|date=18 August 2025}}</ref> *FP-5 Flamingo (3 000 km){{vlagland |Oekraïne}}<ref>{{Cite web|url=https://www.twz.com/news-features/new-ukrainian-cruise-missile-with-claimed-1800-mile-range-breaks-cover|title=New Ukrainian Cruise Missile With Claimed 1,800-Mile Range Breaks Cover|first=Thomas|last=Newdick|first2=Joseph|last2=Trevithick|date=18 Augustus 2025}}</ref> ===Interkontinentale-afstand subsoniese kruisermissiel=== *9M730 Burevestnik {{vlagland|Rusland}} *SM-62 Snark (10 200 km) {{vlagland|Verenigde State}} ===Medium-afstand subsoniese kruisermissiel=== [[Lêer:Storm Shadow p1220865.jpg|duimnael|Storm Shadow (Frankryk /VK).]] Voorbeelde: *AGM-158 JASSM (370–1900 km) {{vlagland |Verenigde State}} *[[Lêer:Babur Cruise Missle at Ideas 2008 cropped.jpg|duimnael|'n Pakistanse Babur-kruisermissiellanseerder.]]AGM-158C LRASM (370 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Atmaca {{vlagland|Turkye}} *Babur (290–900 km) {{vlagland |Pakistan}} *Harbah (250–450 km) {{vlagland |Pakistan}} *Hatf-VIII / Ra'ad Mark-2 ALCM (400 km) {{vlagland |Pakistan}} *Hsiung Feng IIE (600–2000 km) {{vlagland|Republiek China}} *Hyunmoo-3 (minder as 1500 km) {{vlagland |Suid-Korea}} *Iskander-K {{vlagland |Rusland}} *KD-63 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *NASM-MR {{vlagland|Indië}} *Taurus KEPD 350 (500+ km) {{vlagland |Duitsland}} *Kh-50 (Kh-SD) and Kh-101 Kh-65 weergawes {{vlagland |Rusland}} *MGM-1 Matador (700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Ra'ad ALCM (350 km) {{vlagland |Pakistan}} *Raad (360 km) {{vlagland|Iran}} *SOM (SOM B Block I) – 500 km, 1 500 km en 2 500 km weergawes (350 km reikafstand onder serieproduksie, 500 km+ reikafstand onder ontwikkeling){{vlagland|Turkye}}<ref>{{cite web|url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkey-aims-to-increase-ballistic-missile-ranges.aspx?pageID=238&nID=12731&NewsCatID=345|title=BUSINESS – Turkey aims to increase ballistic missile ranges|author=Ümit Enginsoy|date=Februarie 2012 |publisher=Hurriyetdailynews.com|access-date=13 Februarie 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hurriyet.com.tr/ekonomi/19680119.asp|title=Tübıta: Hedefimiz 2 bin 500 kilometre menzilli füze yapmak |date=14 Januarie 2012|publisher=Hurriyet.com.tr|access-date=13 Februarie 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.trt.net.tr/trtavaz/turk-fuzesi-som-icin-geri-sayim-basladi--haber-detay,tr,24107.aspx|title=Türk Füzesi SOM İçin Geri Sayım Başladı – Haber – TRT Avaz|publisher=Trt.net.tr|access-date=13 Februarie 2012|archive-date=10 Mei 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510220244/http://www.trt.net.tr/trtavaz/turk-fuzesi-som-icin-geri-sayim-basladi--haber-detay,tr,24107.aspx|url-status=dead}}</ref> *SSM-N-8 Regulus (926 km) {{vlagland |Verenigde State}} *P-5 Pyatyorka (450–750 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}}/{{vlagland |Rusland}}/{{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *S8000 Banderol {{vlagland |Rusland}} *Storm Shadow / SCALP-EG (550 km, Mach 0.65) {{vlagland |Verenigde Koninkryk}} *Type 12 SSM (binne 1000 km onder ontwikkeling) {{vlagland |Japan}} *Ya-Ali (700 km) {{vlagland |Iran}} *Zarb (320 km) {{vlagland|Pakistan}} *Ragnarök (926 km) {{vlagland |Verenigde State}}<ref>{{cite web | title=kratos-unveils-revolutionary-low-cost-cruise-missile-system-ragnarok | url=https://www.kratosdefense.com/newsroom/kratos-unveils-revolutionary-low-cost-cruise-missile-system-ragnarok }}</ref><ref>{{cite web | title=ragnarok-mini-cruise-missile-with-big-range-targets-150k-price-tag | url=https://www.twz.com/air/ragnarok-mini-cruise-missile-with-big-range-targets-150k-price-tag }}</ref> *Narwhal {{vlagland|Tsjeggië}} (680 km )<ref>{{cite web | title=what_is_the_new_narwhal_cruise_missile_for_ukraine_that_can_strike_moscow_and_engels | url=https://en.defence-ua.com/weapon_and_tech/what_is_the_new_narwhal_cruise_missile_for_ukraine_that_can_strike_moscow_and_engels-16752.html }}</ref><ref>{{cite web | title=czech-defense-tech-company-lpp-readies-first-cruise-missile | url=https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/czech-defense-tech-company-lpp-readies-first-cruise-missile }}</ref> *Taimoor (600 km) {{vlagland|Pakistan}} <ref>{{Cite web|url=https://www.flightglobal.com/fixed-wing/pakistan-test-launches-taimoor-cruise-missile-from-mirage/165837.article|title=Pakistan test launches Taimoor cruise missile from Mirage|first=Greg|last=Waldron|first2=|last2=|date=5 Januarie 2026}}</ref> *Lanca (missile) (600 km) {{vlagland|Pole}} <ref>{{Cite web|url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/weapons/wb-group-reveals-lanca-cruise-missile-with-payload-capacity-of-hundreds-of-kilograms|title=WB Group reveals Lanca cruise missile with payload capacity of hundreds of kilograms|first=Jakub |last=Link-Lenczowski |first2=|last2=|date=10 Oktober 2025}}</ref> *Ruta (missile) (450 km) {{vlagland|Switserland}} <ref>{{cite web | title=destinus-ruta | url=https://www.destinus.com/page/destinus-ruta }}</ref> ===Kortafstand subsoniese kruisermissiele=== [[Lêer:NSM PICT0001.JPG|duimnael|Vlootaanvalskruisermissiel van die Noorse Vloot.      ]] Kortafstand subsoniese kruisermissiele is sodanige missiele wat ongeveer 500 kilogram weeg en 'n reikafstand van tot 300 km het. Voorbeelde: *Apache (100–140 km) {{vlagland|Frankryk}} *AVMT-300 (300 km) {{vlagland| Brasilië}} *MICLA-BR (300 km) {{vlagland| Brasilië}} <ref>{{cite news |title=FOTO: Caça F-5M voando com o míssil de cruzeiro MICLA-BR|url=https://www.aereo.jor.br/2019/10/01/foto-caca-f-5m-voando-com-o-missil-de-cruzeiro-micla-br|publisher=Poder Aéreo|language=pt|date=1 Oktober 2019}}</ref> *Hyunmoo-3 (over 300 km) shorter range {{vlagland |Suid-Korea}} *SSM-700K Haeseong (180+ km) {{vlagland |Suid-Korea}} *JFS-M (499 km) {{vlagland |Duitsland}} *Kh-35 (130–300 km) {{vlagland |Rusland}}, KN-19 Ks3/4 {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Kh-59 (115–550 km) {{vlagland|Rusland}} *P-15 (40–80 km) {{vlagland |Rusland}} , KN-1 {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Nasr-1 {{vlagland|Iran}} *Zafar (25 km) {{vlagland |Iran}} *Noor {{vlagland |Iran}} *Qader {{vlagland|Iran}} *NASM-SR {{vlagland|Indië}} *Naval Strike Missile (185–555 km) {{vlagland|Noorweë}} *RBS-15 {{vlagland|Swede}} *Korshun {{vlagland |Oekraïne}} – plaaslike weergawe van Kh-55 en RK-55 *Neptune {{vlagland|Oekraïne}}<ref>{{cite web |title=Ukraine Tests Advanced Subsonic Cruise Missile 'Neptune' |url=http://www.defenseworld.net/news/21881 |website=Defense World |date=31 Januarie 2018 |access-date=31 Januarie 2018 |url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20180201082450/http://www.defenseworld.net/news/21881#.WnLO3-jP38A |archive-date=1 Februarie 2018}}</ref> *[[Lêer:Hsiung Feng II Anti-Ship Missile Display in Chengkungling 20111009a.jpg|duimnael|Hsiung Feng II anti-skip missiel uitgestal in Chengkungling.  ]]Hsiung Feng II {{vlagland|Republiek China}} *Wan Chien {{vlagland|Republiek China}} *VCM-01 (100–300 km) {{vlagland|Viëtnam}} *Aist (100–300 km) {{vlagland|Belarus}} *Marte (100+ km) {{vlagland|Italië}} *[[Lêer:Hsiung-Feng-2-sketch.svg|duimnael|Hsiung Feng II.     ]]Sea Killer uitvoer variant {{vlagland|Italië}} *Otomat (180 km) {{vlagland|Italië}} *Otomat Mk2 E / Teseo Mk2/E (360 km) {{vlagland|Italië}} *C-801 (40 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-802 (120–230 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-803 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-805 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-602 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *CM-602G {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Çakır {{vlagland|Turkye}} *Delilah missile (250 km) {{vlagland |Israel}} *Gabriel IV (200 km) {{vlagland |Israel}} *Popeye turbo ALCM (78 km) {{vlagland|Israel}} *Sea Breaker (300 km) {{vlagland |Israel}} *RGM-84 Harpoon (124–310 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-84E Standoff Land Attack Missile (110 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-84H/K SLAM-ER (270 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Silkworm (100–500 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *SOM {{vlagland|Turkye}} [7 <ref>{{cite web |date=4 Junie 2011 |title=Yerli seyir füzesi, 180 kilometreden hedefini vuracak – Hürriyet Gündem |url=http://www.hurriyet.com.tr/gundem/17954640.asp?gid=381 |access-date=13 Februarie 2012 |publisher=Hurriyet.com.tr}}</ref><ref>{{cite web |title=Yerli seyir füzesi, 180 kilometreden hedefinin vuracak – Kirpi HABER Cesur &#124; Özgür &#124; Tarafsız Habercilik |url=http://www.kirpihaber.com/teknoloji-bilim/yerli-seyir-fuzesi-180-kilometreden-hedefinin-vuracak.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607033259/http://www.kirpihaber.com/teknoloji-bilim/yerli-seyir-fuzesi-180-kilometreden-hedefinin-vuracak.htm |archive-date=2011-06-07 |access-date=13 Februarie 2012 |publisher=Kirpihaber.com}}</ref> *[[V-1-vlieënde bom]] (250 km) {{vlagland |Nazi-Duitsland}} ==Ontplooiing== [[Lêer:AGM-129A - 2006 0306 b52 2lg.jpg|links|duimnael|AGM-129 ACM word vasgeheg op 'n B-52H bomwerper.]] Die mees algemene missie vir kruisermissiele is om relatief hoëwaarde-teikens soos skepe, bevelbunkers, brûe en damme aan te val.<ref>{{cite web|url=http://www.raytheon.com/capabilities/products/tomahawk/|title=Raytheon: Tomahawk Cruise Missile|website=www.raytheon.com|access-date=2016-09-19}}</ref> Moderne geleidingstelsels maak akkurate aanvalle moontlik. Sedert 2001 het die [[BGM-109 Tomahawk]]-missielmodel 'n belangrike deel van die Verenigde State se vlootarsenaal geword. Dit gee skepe en duikbote 'n ietwat akkurate, langafstand-, konvensionele landaanvalwapen. Sodanige missiel kos ongeveer US$1,99 miljoen per eenheid.<ref>{{cite web |title=FY 2017 Program Acquisition Costs by Weapon System - Tactical Tomahawk Cruise Missile |url=https://comptroller.war.gov/Portals/45/documents/defbudget/FY2017/FY2017_Weapons.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160424113923/http://comptroller.defense.gov/Portals/45/Documents/defbudget/fy2017/FY2017_Weapons.pdf |archive-date=2016-04-24 |url-status=live |website=United States Department of Defense}}</ref> Beide die Tomahawk en die AGM-86 is wyd tydens Operasie Desert Storm gebruik. Op 7 April 2017, tydens die [[Siriese Burgeroorlog]], het Amerikaanse oorlogskepe meer as 50 kruismissiele op 'n Siriese lugbasis afgevuur as vergelding vir 'n Siriese chemiese wapenaanval teen 'n rebellevesting.<ref>{{cite web |title=US missiles blast Syria; Trump demands 'end the slaughter' |url=https://apnews.com/article/donald-trump-syria-ap-top-news-international-news-politics-de1b6e80a0cf4d84bca38835e9bb3310 |website=AP News|date=20 April 2021 }}</ref> Die [[Amerikaanse Lugmag]] (USAF) ontplooi 'n lug-gelanseerde kruisermissiel, die AGM-86 ALCM. Die [[Boeing B-52 Stratofortress]] is die eksklusiewe afleweringsvoertuig vir die AGM-86 en AGM-129 ACM. Beide missieltipes is konfigureerbaar vir óf konvensionele óf kernplofkoppe. Die USAF het die AGM-86 vir sy bomwerpervloot aangeneem, terwyl die AGM-109 aangepas is om vanaf vragmotors en skepe te lanseer en deur die USAF en Vloot aangeneem is. Die vragmotor-gelanseerde weergawes, en ook die Pershing II en SS-20 Intermediêre Afstand Ballistiese Missiele, is later vernietig onder die bilaterale INF (Intermediêre Afstand Kernmagte) verdrag met die USSR. [[Lêer:BRAHMOS Launcher.JPG|duimnael|Die Indiese Leër se BrahMos supersoniese kruisermissiele gemonteer op Mobiele Outonome Lanseerders (MOL).]] Die [[Britse Koninklike Vloot]] (RN) bedryf ook kruisermissiele, spesifiek die VSA-vervaardigde Tomahawk, wat deur die RN se kernduikbootvloot gebruik word. Britse konvensionele kernkopweergawes is vir die eerste keer in 1999 deur die RN in gevegte afgevuur, tydens die [[Kosovo-oorlog]] (die Verenigde State het kruisermissiele in 1991 afgevuur). Die Koninklike Lugmag gebruik die Storm Shadow-kruisermissiel op sy [[Typhoon-klas duikboot|Typhoon]] en voorheen sy Tornado GR4-vliegtuig. Dit word ook deur Frankryk gebruik, waar dit bekend staan as SCALP EG, en word deur die Armée de l'Air se Mirage 2000- en Rafale-vliegtuie gedra. Indië en Rusland het gesamentlik die supersoniese kruisermissiel BrahMos ontwikkel. Daar is drie weergawes van die Brahmos: skip-/land-gelanseer, lug-gelanseer en duikboot-gelanseer. Die skip-/land-gelanseer weergawe was teen laat 2007 in werking. Die Brahmos het die vermoë om teikens op land aan te val. Rusland gaan ook voort om ander kruisermissiele te bedryf: die SS-N-12 Sandbox, SS-N-19 Shipwreck, SS-N-22 Sunburn en SS-N-25 Switchblade. Duitsland en Spanje bedryf die Taurus-missiel terwyl Pakistan die Babur-missiel vervaardig het.<ref name="CSIS Missile Threat3"/> Beide die Volksrepubliek van China en die Republiek van China (Taiwan) het verskeie kruisermissielvariante ontwerp, soos die bekende C-802, waarvan sommige in staat is om biologiese, chemiese, kern- en konvensionele kernkoppe te dra ===Kernplofkopweergawes=== ====China==== China het die CJ-10-landaanvalkruismissiel wat in staat is om 'n kernplofkop te dra.<ref>{{Cite web|last=Bommakanti|first=Kartik|date=December 4, 2020|title=China's Cruise Missile Capabilities: Implications for the Indian Army and Air Force|url=https://www.orfonline.org/research/chinas-cruise-missile-capabilities/?amp#|url-status=live|access-date=December 18, 2021|website=[[Observer Research Foundation]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20201204151239/https://www.orfonline.org/research/chinas-cruise-missile-capabilities/?amp |archive-date=4 Desember 2020 }}</ref> Daarbenewens blyk dit dat China in Augustus 2021 'n hipersoniese kruismissiel getoets het, 'n bewering wat hulle ontken.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-58953352|title=China Denies Testing Nuclear-Capable Hypersonic Cruise Missile|work=BBC News |date=18 Oktober 2021 |access-date=18 Oktober 2021}}</ref> ====Frankryk==== Die Franse ''Force de frappe''-kernmagte sluit beide land- en see-gebaseerde bomwerpers in met Air-Sol Moyenne Portée (ASMP) hoëspoed medium-afstand kernkruismissiele. Twee modelle is in gebruik, ASMP en 'n nuwer ASMP-Amelioré (ASMP-A), wat in 1999 ontwikkel is. Na raming is 40 tot 50 vervaardig.<ref>{{cite web |title=Air-Sol Moyenne Portée (ASMP/ ASMP-A) |work=Missile Threat |publisher=Center for Strategic and International Studies |date=23 April 2024 |access-date=23 Mei 2025 |url=https://missilethreat.csis.org/missile/asmp/}}</ref><ref>James O’Halloran, IHS Jane's Weapons: Strategic 2015-2016, 2015, (United Kingdom: IHS), 134-135.</ref> ====Indië==== Indië het in 2017 suksesvol sy inheemse Nirbhay ('Vreesloos') land-aanval kruismissiel getoets, wat kernkoppe tot 'n trefafstand van 1 000 km kan lewer.<ref name="Nirbhay, ToI, 2017" >{{cite news |title=India successfully tests its first nuclear-capable cruise missile |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/india-successfully-tests-its-first-nuclear-capable-cruise-missile/articleshow/61550465.cms |newspaper=The Times of India |date=7 November 2017}}</ref> Nirbhay is suksesvol getoets.<ref name="Nirbhay, ToI, 2017" /><ref>{{cite news |title=Nuclear-capable Nirbhay cruise missile's test fails for the fourth time |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/nuclear-capable-nirbhay-cruise-missiles-test-fails-for-the-fourth-time/articleshow/56105444.cms |newspaper=The Times of India |date=21 December 2016 |access-date=21 December 2016}}</ref> =====Israel==== Die Israeliese Verdedigingsmagte het na bewering die medium-afstand lug-gelanseerde Popeye Turbo ALCM en die Popeye Turbo SLCM medium-lang-afstand kruismissiel met kernkoppe op Dolphin-klas duikbote ontplooi.<ref>{{Cite book |last=Udaya Chandar |first=Y |title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces |publisher=Notion Press |year=2017 |isbn=9781946983794}}</ref> ====Pakistan==== Pakistan het tans vyf kruismissielstelsels: die lug-gelanseerde Ra'ad-I en sy verbeterde weergawe Ra'ad-II sowel as Taimoor; die grond- en duikboot-gelanseerde Babur;<ref name="CSIS Missile Threat3">{{cite web|url=https://missilethreat.csis.org/missile/hatf-7/|title=Hatf 7 "Babur" – Missile Threat|website=CSIS.org|access-date=26 Julie 2017}}</ref><ref>{{cite news|url=https://thediplomat.com/2017/01/south-asian-strategic-stability-and-pakistans-babur-3-submarine-launched-cruise-missile/|title=South Asian Strategic Stability and Pakistan's Babur-3 Submarine-Launched Cruise Missile|first1=Ankit |last1=Panda |first2=Prashanth |last2=Parameswaran|work=The Diplomat|access-date=2017-12-01|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-38563330|title=Pakistan announces cruise missile success|date=2017|work=BBC News|access-date=2017-12-01|language=en-GB}}</ref>skip-gelanseerde Harbah-missiel<ref>{{Cite news|url=https://thediplomat.com/2018/01/pakistan-tests-an-indigenously-developed-anti-ship-cruise-missile/|title=Pakistan Tests An Indigenously Developed Anti-Ship Cruise Missile|first=Ankit |last=Panda|work=The Diplomat|access-date=2018-01-13|language=en-US}}</ref> en oppervlak-gelanseerde Zarb-missiel.<ref>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1251049|title=Pakistan Navy inducts coastal anti-ship 'Zarb' missile after successful test|last=Haider|first=Mateen|date=9 April 2016|work=DAWN.COM|access-date=2018-01-17|language=en-US}}</ref> Beide, Ra'ad en Babur, kan kernplofkoppe tussen 10 en 25 knope dra, en dit na teikens op 'n afstand van onderskeidelik tot 300 km en 450 km aflewer.<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/nuclear-capable-nirbhay-cruise-missiles-test-fails-for-the-fourth-time/articleshow/56105444.cms|title=Nirbhay: Nuclear-capable Nirbhay cruise missile's test fails for the fourth time |website=The Times of India|date=21 Desember 2016 }}</ref> Babur is sedert 2010 in diens van die Pakistanse Leër, en die Pakistanse Vloot sedert 2018.<ref>{{cite web|url=http://www.ipcs.org/article/india/pakistans-babur-and-raad-cruise-missiles-strategic-implications-for-india-3681.html|title=Pakistan's Babur and Ra'ad Cruise Missiles: Strategic Implications for India|last1=Mason|first1=Shane|website=Institute of Peace and Conflict Studies|access-date=20 Januarie 2016}}</ref> ====Rusland==== Rusland het Kh-55SM-kruismissiele, met 'n reikwydte soortgelyk aan die Verenigde State se AGM-129-reikwydte van 3000 km, maar kan 'n kragtiger kernwapenkop van 200 kt dra. Hulle is toegerus met 'n TERCOM-stelsel wat hulle toelaat om teen 'n hoogte laer as 110 meter teen subsoniese snelhede te vlieg terwyl hulle 'n CEP-akkuraatheid van 15 meter met 'n traagheidsnavigasiestelsel verkry. Hulle word vanuit die lug gelanseer vanaf óf Tupolev Tu-95's, Tupolev Tu-22M's óf Tupolev Tu-160's, elk in staat om 16 vir die Tu-95, 12 vir die Tu-160 en 4 vir die Tu-22M te dra. 'n Stealth-weergawe van die missiel, die Kh-101, is in ontwikkeling. Dit het soortgelyke eienskappe as die Kh-55, behalwe dat die reikwydte tot 5 000 km verleng is, toegerus is met 'n konvensionele kernkop van 1 000 kg, en het stealth-kenmerke wat die waarskynlikheid van onderskepping verminder.<ref>{{cite web |title=Kh-101 – Russian and Soviet Nuclear Forces |url=https://fas.org/nuke/guide/russia/bomber/kh-101.htm |publisher=Fas.org |access-date=13 Februarie 2012}}</ref> Na die ineenstorting van die Sowjetunie was die mees onlangse kruismissiel wat ontwikkel is, die Kalibr-missiel, wat in die vroeë 1990's in produksie getree het en amptelik in 1994 in die Russiese arsenaal opgeneem is. Dit het egter eers op 7 Oktober 2015 sy gevegsdebuut in Sirië gesien as deel van die Russiese militêre veldtog in Sirië. Die missiel is sedert sy debuut nog 14 keer in gevegsoperasies in Sirië gebruik. In die laat 1950's en vroeë 1960's het die Sowjetunie probeer om kruismissiele te ontwikkel. In hierdie kort tydperk het die Sowjetunie aan byna tien verskillende tipes kruismissiele gewerk. As gevolg van hulpbronne was die meeste van die aanvanklike tipes kruismissiele wat deur die Sowjetunie ontwikkel is, egter see-gelanseerde kruismissiele of duikboot-gelanseerde kruismissiele (SLCM's). Die SS-N-1-kruismissiel is ontwikkel om verskillende konfigurasies te hê om vanaf 'n duikboot of 'n skip afgevuur te word. Met verloop van tyd het die Sowjetunie egter ook begin werk aan lug-gelanseerde kruismissiele (ALCM). Hierdie ACLM-missiele is tipies afgelewer via bomwerpers wat as "Blinders" of "Backfire" aangewys is. Die missiele in hierdie konfigurasie is die AS-1 en AS-2 genoem, met uiteindelike nuwe variante met meer ontwikkelingstyd. Die hoofdoel van Sowjet-gebaseerde kruismissiele was om verdedigings- en aanvalsmeganismes teen vyandelike skepe te hê; met ander woorde, die meeste van die Sowjet-kruismissiele was anti-skipmissiele. In die 1980's het die Sowjetunie 'n arsenaal van kruismissiele van byna 600 platforms ontwikkel, wat uit land-, see- en lugafleweringstelsels bestaan het.<ref>{{cite journal|last=Arkin|first=William|date=Mei 1983|title=Soviet Cruise Missile Programs|journal=Arms Control Today|volume=13|issue=4|pages=3–4|jstor=23623103}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Wapentuig]] [[Kategorie:Ammunisie]] 20qeyukjdlc7c6w9ranp8qne83q2hdj 2894137 2894136 2026-04-15T19:14:00Z Sobaka 328 /* =Israel */ 2894137 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Tomahawk Block IV cruise missile -crop.jpg|duimnael|'n [[BGM-109 Tomahawk]] wat in November 2002 vlieg.]] 'n '''Kruisermissiel''' is 'n onbemande selfaangedrewe geleide [[missiel]] wat vlieg deur aërodinamiese [[Sleurkrag|hefkrag]] vir die grootste deel van sy vlugroete te onderhou. Kruisermissiele is ontwerp om 'n groot vrag oor lang afstande met hoë presisie te lewer. Moderne kruisermissiele is in staat om teen hoë subsoniese, [[Supersoniese snelheid|supersonies]]e of hipersoniese snelhede te beweeg, is selfnavigerend en kan op 'n nie-ballistiese, uiters lae-hoogte trajek vlieg.<ref>{{Cite web |date=2025-06-17 |title=Cruise missile {{!}} Definition, Speed, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/technology/cruise-missile |access-date=2025-06-24 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> Hierdie wapens verskil fundamenteel van ballistiese missiele deurdat hulle voortdurend aangedryf bly en aktief gestuur word tydens hul vlug, eerder as om ’n groot deel van hul baan volgens ’n voorafbepaalde, [[swaartekrag]]-gedrewe trajek te volg. Kruisermissiele maak tipies gebruik van gevorderde navigasiestelsels soos traagheidsnavigasie, satellietposisionering (bv. GPS), terreinvolgende radar en digitale kaartvergelyking om hul teikens akkuraat te bereik, selfs in omgewings met sterk elektroniese teenmaatreëls. Kruisermissiele kan vanaf verskeie platforms gelanseer word, insluitend landgebaseerde lanseerders, oorlogskepe, duikbote en vliegtuie. Hierdie veelsydigheid maak hulle ’n belangrike komponent van moderne militêre strategie, aangesien hulle diep in vyandelike gebied kan inslaan sonder om bemande vliegtuie in gevaar te stel. Hulle word gebruik vir beide konvensionele en kernplofkoppe, en kan aangepas word vir spesifieke rolle soos anti-skip-aanvalle, grondteikens of presisie-aanvalle op infrastruktuur. Sedert hul vroeë ontwikkeling tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] het kruisermissiele aansienlik ontwikkel in terme van reikafstand, akkuraatheid en ontduikingsvermoë. Hedendaagse ontwerpe fokus toenemend op sluip-tegnologie, lae waarneembaarheid en gevorderde roetebeplanning om lugverdedigingstelsels te omseil en strategiese teikens met minimale waarskuwing te tref. ==Geskiedenis== Die idee van 'n "lugtorpedo" is in die Britse 1909-film ''The Airship Destroyer'' getoon, waarin vlieënde torpedo's wat draadloos beheer word, gebruik word om [[Lugskip|lugskepe]] wat [[Londen]] bombardeer, af te skiet.<ref>{{cite web|url=http://www.ctie.monash.edu.au/hargrave/rpav_britain.html |title=Remote Piloted Aerial Vehicles : The 'Aerial Target' and 'Aerial Torpedo' in Britain |publisher=Ctie.monash.edu.au |access-date=13 Februarie 2012}}</ref> [[Lêer:Military Air Museum's Fieseler FI 103 V1 "Buzz Bomb".JPG|duimnael|Die V-1 vliegbom, die eerste operasionele kruisermissiel.]] In 1916 het die Amerikaanse vlieënier Lawrence Sperry 'n "lugtorpedo", die Hewitt-Sperry Automatic Airplane, 'n klein [[Tweedekker (vliegtuig)|tweedekker]] met 'n TNT-lading, 'n Sperry-selfvlieende en barometriese hoogtebeheer, gebou en gepatenteer. Geïnspireer deur die eksperimente het die [[Verenigde State]] se leër 'n soortgelyke vlieënde bom genaamd die Kettering Bug ontwikkel. Duitsland het ook toetse gedoen met afstandbeheerde [[Sweeftuig|sweeftuie]] (''Torpedogleiter'') wat deur Siemens-Schuckert gebou is vanaf 1916.<ref>{{cite book|author=Roger Branfill-Cook|title= Torpedo|publisher=Seaforth Publishing|location= Great Britain|year= 2014}}</ref> In die tussenoorlogse tydperk het Brittanje se Royal Aircraft Establishment die Larynx (Long Range Gun met Lynx Engine) ontwikkel, wat in die 1920's 'n paar vlugtoetse ondergaan het.<ref>{{cite web|url=http://www.vectorsite.net/twcruz_1.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070813001620/http://www.vectorsite.net/twcruz_1.html|url-status=usurped|archive-date=13 Augustus 2007|title=[1.0] The Aerial Torpedo|date=13 Augustus 2007}}</ref> In die [[Sowjetunie]] het Sergei Korolev van 1932 tot 1939 die GIRD-06-kruisermissielprojek gelei, wat 'n vuurpyl-aangedrewe anjaer-glybomontwerp gebruik het. Die 06/III (RP-216) en 06/IV (RP-212) het giroskopiese geleidingstelsels bevat.<ref>"Object No. 212", 1936 report in _Tvorcheskoi Nasledie Akedemika Sergeya Pavlovicha Koroleva_</ref> Die voertuig is ontwerp om tot 28 km hoogte te styg en 'n afstand van 280 km te gly, maar toetsvlugte in 1934 en 1936 het slegs 'n hoogte van 500 meter bereik. In 1944, tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], het [[Duitsland]] die eerste operasionele kruisermissiele ontplooi. Die [[V-1-vlieënde bom|V-1]], dikwels 'n vlieënde bom genoem, het 'n giroskoop-geleidingstelsel bevat en is aangedryf deur 'n eenvoudige pulsstraal-enjin, waarvan die geluid dit die bynaam "gonsbom" of "doodlebug" gegee het.<ref>{{cite book |last=Zaloga |first=Steven |title=German V-Weapon Sites 1943–45 |location=Oxford |publisher=Osprey Publishing |date=2008 |isbn=978-1-84603-247-9}}</ref> Akkuraatheid was slegs voldoende vir gebruik teen baie groot teikens (die algemene area van 'n stad), terwyl die reikafstand van 250 km aansienlik laer was as dié van 'n bomwerper wat dieselfde vrag dra. Die belangrikste voordele was spoed (alhoewel nie voldoende om kontemporêre skroefaangedrewe onderskeppers te oortref nie) en bruikbaarheid. Die produksiekoste van 'n V-1 was slegs 'n klein fraksie van dié van 'n [[V-2-vuurpyl|V-2]] supersoniese ballistiese missiel met 'n soortgelyke grootte plofkop.<ref> Beide missiele is vervaardig onder die swaar gebruik van Nazi-slawearbeid.</ref> Anders as die V-2, het die aanvanklike ontplooiings van die V-1 stilstaande lanseerrampe vereis wat blootgestel was aan bombardement.<ref>{{cite web |url=http://www.atlantikwall.org.uk/v1_light_stes.htm |title=V1 Light Sites |publisher=Atlantic Wall |access-date=9 Mei 2017}}</ref> [[Nazi-Duitsland]] het in 1943 ook die Mistel-saamgestelde vliegtuigprogram ontwikkel, wat gesien kan word as 'n rudimentêre lug-gelanseerde kruisermissiel, waar 'n bestuurde vegvliegtuig bo-op 'n onbemande bomwerper-grootte vliegtuig gemonteer is wat met plofstof gepak was om vrygestel te word terwyl die teiken nader gekom het. Bomwerper-gelanseerde variante van die V-1 het beperkte operasionele diens teen die einde van die oorlog gesien, met die baanbrekende V-1 se ontwerp wat deur die Amerikaners omgekeerd ontwikkel is as die Republic-Ford JB-2 kruisermissiel.<ref>{{cite book |last=Zaloga |first=Steven |title= American Guided Missiles of World War II |publisher=Osprey Publishing |date=2020 |isbn=9781472839268}}</ref> Onmiddellik na die [[Tweede Wêreldoorlog]] het die Verenigde State se Lugmag 21 verskillende geleide missielprojekte gehad, insluitend voorgestelde kruisermissiele. Teen 1948 was al behalwe vier van hierdie projekte gekanselleer: die Air Materiel Command Banshee, die SM-62 Snark, die SM-64 Navaho, en die MGM-1 Matador. Die Banshee-ontwerp was soortgelyk aan Operasie Aphrodite; soos Aphrodite, het dit misluk en is dit in April 1949 gekanselleer.<ref>[https://web.archive.org/web/20070303204907/http://stinet.dtic.mil/oai/oai?&verb=getRecord&metadataPrefix=html&identifier=ADA162646 The Evolution of the Cruise Missile by Werrell, Kenneth P.] sien PDF bladsy 92</ref> Terselfdertyd is die Amerikaanse Vloot se Operasie Bumblebee van ongeveer 1 Junie 1946 tot 28 Julie 1948 by Topsail-eiland, [[Noord-Carolina]], uitgevoer. Bumblebee het konsepbewystegnologieë vervaardig wat die Amerikaanse weermag se ander missielprojekte beïnvloed het. Gedurende die [[Koue Oorlog]] het beide die Verenigde State en die Sowjetunie verder geëksperimenteer met die konsep om vroeë kruisermissiele vanaf land, duikbote en vliegtuie te ontplooi. Die hoofuitkoms van die Amerikaanse Vloot se duikbootmissielprojek was die SSM-N-8 Regulus-missiel, gebaseer op die V-1, maar aangedryf deur 'n Allison J33-straalenjin. Die Regulus is in diens gestel, maar is later uitgefaseer met die koms van duikboot-gelanseerde ballistiese missiele wat nie vereis het dat die duikboot na die oppervlak kom om die missiel te lanseer en dit na sy teiken te lei nie. Die Amerikaanse Lugmag se eerste operasionele grond-tot-grond-missiel was die gevleuelde, mobiele, kernwapen-bekwame MGM-1 Matador, ook soortgelyk in konsep aan die V-1. Ontplooiing oorsee het in 1954 begin, eers na [[Wes-Duitsland]] en later na die [[Republiek van China]] en [[Suid-Korea]]. Op 7 November 1956 het die Amerikaanse Lugmag Matador-eenhede in Wes-Duitsland ontplooi, wie se missiele in staat was om teikens in die [[Warskou-verdrag]] gebied te tref, vanaf hul vaste daaglikse terreine na onaangekondigde verspreide lanseerplekke. Hierdie waarskuwing was in reaksie op die krisis wat veroorsaak is deur die Sowjet-aanval op [[Hongarye]] wat die [[Hongaarse Rewolusie van 1956]] onderdruk het. Tussen 1957 en 1961 het die Verenigde State 'n ambisieuse en goed befondsde program gevolg om 'n kernbewapende kruisermissiel, Supersoniese Lae Hoogte Missiel (SLAM), te ontwikkel. Dit is ontwerp om onder die vyand se radar te vlieg teen snelhede bo Mach 3 en waterstofbomme te dra wat dit langs sy pad oor vyandelike gebied sou laat val. Alhoewel die konsep bewys is dat dit geldig is en die 500-megawatt (670,000 pk) enjin 'n suksesvolle toetslopie in 1961 voltooi het, is geen lugwaardige toestel ooit voltooi nie. Die projek is uiteindelik laat vaar ten gunste van IKBM-ontwikkeling. Terwyl ballistiese missiele die voorkeurwapens vir landteikens was, is swaar kern- en konvensionele kruisermissiele met wapenpunte deur die USSR as 'n primêre wapen beskou om die Verenigde State se vlootdraer-gevegsgroepe te vernietig. Groot duikbote (byvoorbeeld, Echo- en Oscar-klasse) is ontwikkel om hierdie wapens te dra en die Verenigde State se gevegsgroepe op see te skadu, en groot bomwerpers (byvoorbeeld, [[Toepolef Tu-22M|Backfire]]-, [[Toepolef Tu-95|Bear]]- en [[Toepolef Tu-160|Blackjack]]-modelle) is toegerus met die wapens in hul luggelanseerde kruisermissiel (ALCM)-konfigurasie. ==Kategorieë== Kruisermissiele kan gekategoriseer word volgens vrag/plofkopgrootte, spoed, reikwydte en lanseringsplatform. Dikwels word variante van dieselfde missiel vir verskillende lanseringsplatforms vervaardig (byvoorbeeld lug- en duikboot-gelanseerde weergawes). Geleidingstelsels kan tussen missiele verskil. Sommige missiele kan toegerus word met enige van 'n verskeidenheid navigasiestelsels (traagheidsnavigasie, TERCOM of satellietnavigasie). Groter kruisermissiele kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra, terwyl kleiner missiele slegs konvensionele plofkoppe dra. ===Hipersoniese kruisermissiele=== Hipersoniese kruisermissiele beweeg ten minste vyf keer die [[spoed van klank]] (Mach 5). *3M22 Zircon (>1000–1500 km) {{vlagland|Rusland}}– hipersoniese anti-skip kruisermissiel.<ref>{{cite web|url= http://www.nextbigfuture.com/2016/02/russia-will-refit-nuclear-powered.html|title=Russia will refit nuclear powered guided missile cruiser with mach 5 hypersonic 3M22 missiles with 2022 deployment|website=NextBigFuture.com|date=21 Februarie 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://uslivenic.com/3m22-zircon-missile-russias-fastest-missile/|title=3M22 Zircon Missile, Russia's Fastest Missile|access-date=23 November 2022|archive-date=30 Maart 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230330024209/https://uslivenic.com/3m22-zircon-missile-russias-fastest-missile/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cnn.com/2024/02/13/europe/ukraine-russia-zircon-hypersonic-missile-intl-hnk-ml/index.html|title=Russia used an advanced hypersonic missile for the first time in recent strike, Ukraine claims|website=[[CNN]] |date=13 Februarie 2024 }}</ref><ref name=NavalNews>{{cite web|url=https://www.navalnews.com/naval-news/2022/08/hypersonic-brahmos-ii-missile-may-include-tech-from-tsirkon-missile/|website=Naval News |title=Hypersonic BrahMos-II missile may include tech from Tsirkon missile |date=2 Augustus 2022 }}</ref> *ASN4G (Air-Sol Nucléaire de 4e Génération) {{vlagland|Frankryk}} – hipersoniese kruisermissiel met ’n supersoniese ramstraalenjin wat deur [[Frankryk]] ontwikkel word.<ref>{{Cite web |title=Counting the cost of deterrence: France's nuclear recapitalisation |url=https://www.iiss.org/blogs/military-balance/2021/05/france-nuclear-recapitalisation |access-date=2022-10-26 |website=IISS |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Wright |first=Timothy |date=1 Mei 2022 |title=Hypersonic Missile Proliferation: An Emerging European Problem? |url=https://www.nonproliferation.eu/wp-content/uploads/2022/05/EUNPDC_no-80.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220517163238/https://www.nonproliferation.eu/wp-content/uploads/2022/05/EUNPDC_no-80.pdf |archive-date=2022-05-17 |url-status=live |access-date=26 Oktober 2022 |website=The EU Non-Proliferation Consortium}}</ref> *BrahMos-II (≈800–1500 km) {{vlagland|Indië}}/{{vlagland|Rusland}}–– hipersoniese kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://brahmos.com/newscenter.php?newsid=95|title=India to develop BrahMos-II missile|website=Brahmos.com}}</ref><ref name=NavalNews /> onder ontwikkeling vanaf 2011 in [[Indië]] en Rusland<ref>{{cite news|url= http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-10-09/news/30260244_1_air-version-stealth-supersonic-cruise-missile-india-s-defence-research|archive-url= https://archive.today/20130103092457/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-10-09/news/30260244_1_air-version-stealth-supersonic-cruise-missile-india-s-defence-research|url-status= dead|archive-date= 3 Januarie 2013|title=Hypersonic version of Brahmos on the way|date=9 Oktober 2011|work=The Times of India}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.brahmos.com/newscenter.php?newsid=102|title=India, Russia to develop new hypersonic cruise missile|archive-url= https://web.archive.org/web/20100628020619/http://brahmos.com/newscenter.php?newsid=102|archive-date= 28 Junie 2010|url-status=dead|access-date=23 Februarie 2012}}</ref> *CJ-1000 {{vlagland|Volksrepubliek China}} – hipersoniese ramstraalenjin anti-skip/land-aanval kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://www.scmp.com/news/china/military/article/3322176/new-missiles-drones-and-tanks-whats-been-rolling-through-beijings-streets |title=New missiles, drones and tanks: what's been rolling through Beijing's streets? |website=South China Morning Post |date=18 Augustus 2025 |first=Liu |last=Zhen }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.newsweek.com/china-reveals-new-weapons-sink-us-ships-2114865 |title=China To Reveal New Weapons To Sink US Ships |website=Newsweek |date=18 Augustus 2025 |first=Ryan |last=Chan }}</ref> *Hycore {{vlagland|Suid-Korea}}<ref>{{cite web | url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/weapons/south-korea-develops-hycore-hypersonic-cruise-missile | title=South Korea develops Hycore hypersonic cruise missile | date=25 Januarie 2022 }}</ref> *HSTDV{{vlagland|Indië}} – hipersoniese ramstraalenjin-demonstrator. 'n Draervoertuig vir hipersoniese langafstandkruismissiele word ontwikkel deur die Verdedigingsnavorsings- en Ontwikkelingsorganisasie.<ref>{{Cite web|url= https://theprint.in/defence/drdo-test-fires-futuristic-missile-tech-but-its-success-is-in-doubt/249386/|title= DRDO test-fires futuristic missile tech, but its success is in doubt|last=Philip|first=Snehesh Alex|date=2019-06-12|website=ThePrint|language=en-US|access-date= 2020-03-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/drdo-starts-work-on-hypersonic-weapon/story-NAg6ViN9W94ll4CsfGDNYP.html|title=DRDO starts work on 'next-gen' hypersonic weapon|date=2019-10-20|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2020-03-23}}</ref> *ET-LDHCM {{vlagland|Indië}} – langafstandhipersoniese kruismissiel word ontwikkel deur DRDO.<ref>{{Cite news |date=2025-07-14 |title=India testing a missile that flies at eight times the speed of sound, hits targets 1,500 km away |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/new-updates/india-testing-a-missile-that-flies-at-eight-times-the-speed-of-sound-hits-targets-1500-km-away/articleshow/122432167.cms?from=mdr |access-date=2025-07-23 |work=The Economic Times |issn=0013-0389}}</ref><ref name=":6">{{Cite web |last=Vaishnav |first=Akash |date=2025-07-15 |title=India's 'Project Vishnu' Unleashes Missile That Can Hit Enemy 1,500 Km Away at 8x Speed of Sound |url=https://newsable.asianetnews.com/gallery/india/india-unleashes-missile-that-can-hit-enemy-1500-km-away-at-8-speed-of-sound-z8wgl1w |access-date=2025-07-22 |website=newsable.asianetnews.com |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Modi |first=Diksha |date=2025-07-15 |title=Faster Than BrahMos, Deadlier Than Agni: How India's New Hypersonic Missile Changes The Game |url=https://www.news18.com/india/faster-than-brahmos-deadlier-than-agni-how-indias-new-hypersonic-missile-changes-the-game-ws-dkl-9442036.html |access-date=2025-07-17 |website=News18 |language=en}}</ref> *Hyfly-2 {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – hipersoniese luggelanseerde kruisermissiel wat die eerste keer by Sea Air Space 2021 vertoon is, ontwikkel deur [[Boeing]].<ref>{{Cite web|url=https://www.navalnews.com/event-news/sea-air-space-2021/2021/08/sea-air-space-2021-boeing-unveils-new-hypersonic-cruise-missile-concept/|title = Sea Air Space 2021: Boeing Unveils New Hypersonic Cruise Missile Concept|date = 4 Augustus 2021}}</ref> *Hypersonic Air-breathing Weapon Concept (HAWC, uitgespreek Hawk) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – luggelanseerde hipersoniese kruisermissiel met ’n ramstraalenjin wat sy eie kinetiese energie tydens impak gebruik om die teiken te vernietig, ontwikkel deur [[DARPA]].<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2022/04/04/politics/us-hypersonic-missile-test/index.html|title = US tested hypersonic missile in mid-March but kept it quiet to avoid escalating tensions with Russia &#124; CNN Politics|website = [[CNN]]|date = 5 April 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Second Successful Flight for DARPA Hypersonic Air-breathing Weapon Concept (HAWC) |url=https://www.darpa.mil/news-events/2022-04-05#:~:text=Air%2Dbreathing%20vehicles%20utilize%20air,targets%20even%20without%20high%20explosives |website=DARPA |date=4 Mei 2022}}</ref> *Hipersoniese Luglansieerbare Aanvallende Anti-Oppervlaktemissiel (HALO) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – luggelanseerde anti-skipmissiel onder die Aanvallende Anti-Oppervlakteoorlogvoering-inkrement 2 (OASuW Inc 2) program vir die Amerikaanse Vloot (Vloot).<ref>{{cite web | url=https://www.navalnews.com/naval-news/2022/09/halo-us-navy-hypersonic-capability/ | title=HALO programme accelerates US Navy hypersonic capability drive | date=5 September 2022 }}</ref><ref>{{cite web |title=FY18 Navy Programs – Offensive Anti-Surface Warfare (OASuW) Increment 1 |website=Director, Operational Test and Evaluation |url=https://www.dote.osd.mil/Portals/97/pub/reports/FY2018/navy/2018oasuw.pdf?ver=2019-08-21-155650-680 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200201164929/https://www.dote.osd.mil/Portals/97/pub/reports/FY2018/navy/2018oasuw.pdf?ver=2019-08-21-155650-680 |archive-date=2020-02-01}}</ref> *Hipersoniese Aanvalskruisermissiel (HACM) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – beplan vir gebruik deur die Verenigde State se Lugmag.<ref>{{Cite web |title=Raytheon/Northrop Grumman team selected for HACM hypersonic weapon |url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/raytheonnorthrop-grumman-team-selected-for-hacm-hypersonic-weapon |access-date=2022-10-26 |website=Janes.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=US Air Force Selects Raytheon Missiles & Defense, Northrop Grumman to Deliver First Hypersonic Air-Breathing Missile |url=https://news.northropgrumman.com/news/releases/us-air-force-selects-raytheon-missiles-defense-northrop-grumman-to-deliver-first-hypersonic-air-breathing-missile |access-date=2022-10-26 |website=Northrop Grumman Newsroom |language=en}}</ref> *SCIFiRE {{vlagland|Verenigde State van Amerika}}/{{vlagland|Australië}} – Southern Cross Integrated Flight Research Experiment (SCIFiRE) is 'n gesamentlike program tussen die Amerikaanse Departement van Verdediging en die Australiese Departement van Verdediging vir 'n Mach 5 ramstraalenjin-aangedrewe missiel.<ref>{{cite press release |title=Department of Defense Announces New Allied Prototyping Initiative Effort With Australia to Continue Partnership in Developing Air Breathing Hypersonic Vehicles |url=https://www.war.gov/News/Releases/Release/Article/2429061/department-of-defense-announces-new-allied-prototyping-initiative-effort-with-a/ |website=United States Department of Defense |access-date=18 Januarie 2022 |date=30 November 2020}}</ref><ref>{{cite press release |author1=Defence Minister Linda Reynolds |title=Australia collaborates with the US to develop and test high speed long-range hypersonic weapons |url=https://www.minister.defence.gov.au/minister/lreynolds/media-releases/australia-collaborates-us-develop-and-test-high-speed-long-range |website=Department of Defence Ministers |access-date=19 Januarie 2022 |date=1 Desember 2020}}</ref><ref>{{cite web |title=SCIFiRE Hypersonics |url=https://www.airforce.gov.au/our-mission/scifire-hypersonics |website=Royal Australian Air Force |date=16 Julie 2021 |access-date=19 January 2022}}</ref> In September 2021 het die Amerikaanse Departement van Verdediging Voorlopige Ontwerpoorsigkontrakte aan Boeing, Lockheed Martin en Raytheon Missiles & Defense toegeken.<ref>{{cite press release |title=Contracts For Sept. 3, 2021 |url=https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2764928/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929103100/https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2764928/ |url-status=dead |archive-date=29 September 2021 |website=United States Department of Defence |access-date=18 Januarie 2022 |date=3 September 2021}}</ref><ref>{{cite press release |title=Contracts For Sept. 1, 2021 |url=https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2762096/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929131018/https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2762096/ |url-status=dead |archive-date=29 September 2021 |website=United States Department of Defence |access-date=18 Januarie 2022 |date=1 September 2021}}</ref> *YJ-19 {{vlagland|Volksrepubliek China}} – hipersoniese ramstraalenjin-antiskip-kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/chinese-victory-day-parade-spotlights-new-weapon-priorities |title=Chinese Victory Day Parade Spotlights New Weapon Priorities |website=Aviation Week |date=10 September 2025 |first=Chuanren |last=Chen |archive-url=https://web.archive.org/web/20250910205227/https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/chinese-victory-day-parade-spotlights-new-weapon-priorities |archive-date=10 September 2025 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.scmp.com/news/china/science/article/3324050/breathtaking-science-behind-yj-19-chinas-first-hypersonic-cruise-missile |title=The breathtaking science behind YJ-19, China's first hypersonic cruise missile |website=South China Morning Post |date=2 September 2025 |last=Zhang |first=Tong }}</ref> ===Supersoniese kruisermissiele=== [[Lêer:Brahmos imds.jpg|duimnael|BrahMos uitgestal by IMDS 2007.]] Hierdie missiele beweeg vinniger as die [[spoed van klank]], gewoonlik met behulp van ramstraal-enjins. Die reikafstand is tipies 100–500 km, maar kan langer wees. Geleidingstelsels verskil tussen die stelsels. Voorbeelde: *ASALM US ALCM prototipe, toetsvliegtuig tot hipersonies Mach 5.5 {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} *3M-54 Kalibr (4 500&nbsp;km, Mach 3) {{ vlagland|Rusland}} (die "Sizzler" variant is slegs in staat tot supersoniese spoed in die terminale stadium) *3M-51 Alfa (250&nbsp;km, Mach 2.5) {{ vlagland|Rusland}} *Air-Sol Moyenne Portée (300–500&nbsp;km+, Mach 3) {{ vlagland|Frankryk}}&nbsp;– supersoniese afstandaanvalmissiel met kerplofkop *ASM-3 (400&nbsp;km, Mach 3+) {{vlagland|Japan}} *Blyskavka (100–370&nbsp;km) {{vlagland |Oekraïne}}&nbsp;– Artem Luch Pivdenmash *BrahMos (290–800&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland|Indië}} / {{vlagland|Rusland}}<ref>{{Cite web |date=24 November 2020 |title=India now working on 1,500-km range BrahMos supersonic cruise missile |url=https://theprint.in/defence/india-now-working-on-1500-km-range-brahmos-supersonic-cruise-missile/550924/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204100808/https://theprint.in/defence/india-now-working-on-1500-km-range-brahmos-supersonic-cruise-missile/550924/ |archive-date=4 Februarie 2021 |access-date=27 Januarie 2021 |website=The Print |language=en}}</ref> *CX-1 (280&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland | Volksrepubliek China}} *CJ-100 / DF-100 (2000–3000&nbsp;km, Mach 5) {{ vlagland |Volksrepubliek China}} *FC/ASW (onder ontwikkeling) – transnasionale kruisermissielprogram {{vlagland|Frankryk}} / {{ vlagland|Verenigde Koninkryk}} / {{ vlagland|Italië}}<ref name="Janes">[http://home.janes.com/events/exhibitions/dsei2011/sections/daily/day1/perseus-mbdas-missile-of-.shtml Janes – Perseus: MBDA's missile of the future?] {{webarchive|url= https://web.archive.org/web/20111113133922/http://home.janes.com/events/exhibitions/dsei2011/sections/daily/day1/perseus-mbdas-missile-of-.shtml |date=13 November 2011 }}</ref><ref>{{cite web|url= http://www.iiss.org/whats-new/iiss-experts-commentary/from-the-paris-air-show-enter-perseus/ |title= International Institute for Strategic Studies – IISS |access-date=8 Oktober 2015 |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120628163208/http://www.iiss.org/whats-new/iiss-experts-commentary/from-the-paris-air-show-enter-perseus/ |archive-date=28 Junie 2012 }}</ref><ref name="The Telegraph">{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/defence/8587357/New-British-missile-three-times-as-fast-as-current-weapons.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/defence/8587357/New-British-missile-three-times-as-fast-as-current-weapons.html |archive-date=11 Januarie 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=New British missile three times as fast as current weapons|date= 21 Junie 2011|work=Telegraph.co.uk|access-date= 8 Oktober 2015|last1= Harding|first1= Thomas}}</ref><ref name="MBDA Systems">{{Cite web|url=http://www.mbda-systems.com/mediagallery/files/cvs401-perseus-_datasheet-1315926538.pdf|archive-url= https://web.archive.org/web/20130512144417/http://www.mbda-systems.com/mediagallery/files/cvs401-perseus-_datasheet-1315926538.pdf|url-status=dead|title=MBDA Systems|archive-date=12 Mei 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/paris-perseus-set-to-go-on-the-attack-358513/|title= PARIS: Perseus set to go on the attack|work= Flightglobal.com|access-date= 8 Oktober 2015 |date=22 Junie 2011}}</ref> *Hsiung Feng III (100–150&nbsp;km, Mach 3.5) {{vlagland |Volksrepubliek China}} *Hyunmoo-3 (1500&nbsp;km, Mach 1.2) {{ vlagland|Suid-Korea}} *Kh-20 (380–600&nbsp;km, Mach 2) {{ vlagland |Sowjetunie}} *Kh-31 (25–110&nbsp;km, Mach 3.5) {{ vlagland|Rusland}} *Kh-32 (600–1 000&nbsp;km, Mach 4.6) {{vlagland|Rusland}} *Kh-80 (3 000–5 000&nbsp;km, Mach 3) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{vlagland|Rusland}} *P-270 Moskit (120–250&nbsp;km, Mach 2–3) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{vlagland|Rusland}} *P-500 Bazalt (550&nbsp;km, Mach 3+) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland|Rusland}} *P-700 Granit (625&nbsp;km, Mach 2.5+) {{ vlagland|Sowjetunie}} / {{vlagland |Rusland}} *P-800 Oniks / Kh-61 (600–800&nbsp;km, Mach 2.6) {{vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland |Rusland}} *P-1000 Vulkan (800&nbsp;km, Mach 3+) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland|Rusland}} *YJ-12 (250–400&nbsp;km, Mach 4) {{ vlagland |Volksrepubliek China}} *YJ-18 (220–540&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *YJ-91 (15–120&nbsp;km, Mach 3.5) {{vlagland |Volksrepubliek China }} *Yun Feng (1200–2 000&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland|Republiek China}} *SSM-N-9 Regulus II (1 852&nbsp;km, Mach 2) {{ vlagland|Verenigde State}} ===Interkontinentale-afstand supersoniese kruisermissiele=== *Burya (8 500 km) (gekanselleer in 1960) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *MKR (8 000 km) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *RSS-40 Buran (8 500 km) (gekanselleer in 1957) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *SLAM (gekanselleer in 1964) {{ vlagland |Verenigde State}} *SM-64 Navaho (gekanselleer in 1958) {{vlagland |Verenigde State}} ===Langafstand subsoniese kruisermissiele=== [[Lêer:Nirbhay missiles during Republic Day Parade 2018.jpg|duimnael|Indië se Nirbhay-missiele gemonteer op 'n vragmotor-gebaseerde lanseerder.]] China, Frankryk, Indië, Iran, Israel, Japan, Noord-Korea, Rusland, Suid-Korea, Oekraïne en die Verenigde State het verskeie langafstand-subsoniese kruisermissiele ontwikkel. Hierdie missiele het 'n reikafstand van meer as 1 000 kilometer en vlieg teen ongeveer 800 kilometer per uur <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> Hulle het tipies 'n lanseringsgewig van ongeveer 1 500 kilogram<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> en kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra. Vroeëre weergawes van hierdie missiele het traagheidsnavigasie gebruik; latere weergawes gebruik baie meer akkurate TERCOM- en DSMAC-stelsels. Mees onlangse weergawes kan satellietnavigasie gebruik. Voorbeelde: China, Frankryk, Indië, Iran, Israel, Japan, Noord-Korea, Rusland, Suid-Korea, Oekraïne en die Verenigde State het verskeie langafstand-subsoniese kruisermissiele ontwikkel. Hierdie missiele het 'n reikafstand van meer as 1 000 kilometer en vlieg teen ongeveer 800 kilometer per uur <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> Hulle het tipies 'n lanseringsgewig van ongeveer 1 500 kilogram<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> en kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra. Vroeëre weergawes van hierdie missiele het traagheidsnavigasie gebruik; latere weergawes gebruik baie meer akkurate TERCOM- en DSMAC-stelsels. Mees onlangse weergawes kan satellietnavigasie gebruik. Voorbeelde: *3M-54 Kalibr (tot 4 500 km) {{vlagland|Rusland}} *AGM-86 ALCM (from 1 100 to >2 400 km) {{vlagland|Verenigde State}} *AGM-129 ACM (from 3 450 to 3 700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-181 LRSO (>2 500 km) {{vlagland |Verenigde State}} *[[BGM-109 Tomahawk]] (tot 1 700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *BGM-109G Grondgelanseerde kruisermissiel (2 500 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Kh-55 (3 000 km) and Kh-65 {{vlagland |Rusland}} *Kh-101 (4 500–5 500 km) {{vlagland |Rusland}} *Iskander-K (nie minder as 3 500 km) {{vlagland|Rusland}} *Hwasal-1 (1 500–2 000 km) {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Hwasal-2 (> 2 000 km) {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *RK-55 (3 000 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Nirbhay (tot 1 500 km)<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/nirbhay-cruise-missile-test-fired-drdo-says-indigenous-engine-a-success-101628656458294.html|title = Nirbhay cruise missile test-fired; indigenous engine a success, say officials| work=Hindustan Times |date = 11 Augustus 2021}}</ref> {{vlagland|Indië}} *MdCN (tot 1 400 km) {{vlagland|Frankryk}} *Paveh (1 650 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.timesofisrael.com/iran-unveils-new-paveh-cruise-missile-that-can-reach-israel|title = Iran unveils new 'Paveh' cruise missile that can reach Israel| website=The Times of Israel |date = 25 Februarie 2023}}</ref> {{vlagland|Iran}} *Hoveyzeh (1 350 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.tehrantimes.com/news/432567/Iran-unveils-long-range-Hoveyzeh-cruise-missile|title = Iran unveils long-range Hoveyzeh cruise missile|date = 2 Februarie 2019}}</ref>{{vlagland |Iran}} *Abu Mahdi (over 1 000 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.mashreghnews.ir/news/1108707/%D8%AA%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D8%AD-%D9%88%DB%8C%DA%98%DA%AF%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%88%D8%B4%DA%A9-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%AD%D8%A7%D8%AC-%D9%82%D8%A7%D8%B3%D9%85-%D9%88-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%A7%D8%A8%D9%88%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C|title = Description of the characteristics of 'Martyr Haj Qasem' and 'Martyr Abu Mahdi' missiles|date = 20 Augustus 2020}}</ref> {{vlagland|Iran}} *Quds 1 Houthi {{vlagland |Jemen}} *Hsiung Feng IIE (600–1200 km) {{vlagland|Republiek China}} *Hyunmoo III (Hyunmoo IIIA – 500 km, Hyunmoo IIIB – 1 000 km, Hyunmoo IIIC – 1,500 km) {{vlagland|Suid-Korea}} *Type 12 SSM (1 500 km under development) {{vlagland|Japan}} *MGM-13 Mace {{vlagland |Verenigde State}} *DF-10/CJ-10 (CJ-10K – 1 500 km, CJ-20 – 2 000 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Popeye Turbo SLCM {{vlagland |Israel}} *Diep Presisie Aanvalsvermoë DPSC (meer as 2 000 km onder ontwikkeling) {{vlagland|Duitsland}}{{vlagland|Verenigde Koninkryk}}, deel van die Trinity House Ooreenkoms.<ref>{{cite web |url=https://aviationweek.com/defense/budget-policy-operations/germany-uk-reveal-trinity-house-deep-strike-missile-development |title=Germany and UK Reveal Trinity House Deep Strike Missile Development Plans |last1=Osborne |first1=Tony |last2=Wall |first2=Robert |work=Aviation Week |date=15 Mei 2025 |access-date=23 Mei 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.twz.com/air/long-range-deep-precision-strike-missile-to-be-developed-by-uk-and-germany |title=Long-Range 'Deep Precision Strike' Missile To Be Developed By UK And Germany |last=Newdick |first=Thomas |website=The War Zone |date=16 Mei 2025 |access-date=23 Mei 2025}}</ref> *FP-5 Flamingo (3 000&nbsp;km) {{vlagland|Oekraïne}}<ref>{{Cite web|url=https://www.twz.com/news-features/new-ukrainian-cruise-missile-with-claimed-1800-mile-range-breaks-cover|title=New Ukrainian Cruise Missile With Claimed 1,800-Mile Range Breaks Cover|first=Thomas|last=Newdick|first2=Joseph|last2=Trevithick|date=18 August 2025}}</ref> *FP-5 Flamingo (3 000 km){{vlagland |Oekraïne}}<ref>{{Cite web|url=https://www.twz.com/news-features/new-ukrainian-cruise-missile-with-claimed-1800-mile-range-breaks-cover|title=New Ukrainian Cruise Missile With Claimed 1,800-Mile Range Breaks Cover|first=Thomas|last=Newdick|first2=Joseph|last2=Trevithick|date=18 Augustus 2025}}</ref> ===Interkontinentale-afstand subsoniese kruisermissiel=== *9M730 Burevestnik {{vlagland|Rusland}} *SM-62 Snark (10 200 km) {{vlagland|Verenigde State}} ===Medium-afstand subsoniese kruisermissiel=== [[Lêer:Storm Shadow p1220865.jpg|duimnael|Storm Shadow (Frankryk /VK).]] Voorbeelde: *AGM-158 JASSM (370–1900 km) {{vlagland |Verenigde State}} *[[Lêer:Babur Cruise Missle at Ideas 2008 cropped.jpg|duimnael|'n Pakistanse Babur-kruisermissiellanseerder.]]AGM-158C LRASM (370 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Atmaca {{vlagland|Turkye}} *Babur (290–900 km) {{vlagland |Pakistan}} *Harbah (250–450 km) {{vlagland |Pakistan}} *Hatf-VIII / Ra'ad Mark-2 ALCM (400 km) {{vlagland |Pakistan}} *Hsiung Feng IIE (600–2000 km) {{vlagland|Republiek China}} *Hyunmoo-3 (minder as 1500 km) {{vlagland |Suid-Korea}} *Iskander-K {{vlagland |Rusland}} *KD-63 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *NASM-MR {{vlagland|Indië}} *Taurus KEPD 350 (500+ km) {{vlagland |Duitsland}} *Kh-50 (Kh-SD) and Kh-101 Kh-65 weergawes {{vlagland |Rusland}} *MGM-1 Matador (700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Ra'ad ALCM (350 km) {{vlagland |Pakistan}} *Raad (360 km) {{vlagland|Iran}} *SOM (SOM B Block I) – 500 km, 1 500 km en 2 500 km weergawes (350 km reikafstand onder serieproduksie, 500 km+ reikafstand onder ontwikkeling){{vlagland|Turkye}}<ref>{{cite web|url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkey-aims-to-increase-ballistic-missile-ranges.aspx?pageID=238&nID=12731&NewsCatID=345|title=BUSINESS – Turkey aims to increase ballistic missile ranges|author=Ümit Enginsoy|date=Februarie 2012 |publisher=Hurriyetdailynews.com|access-date=13 Februarie 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hurriyet.com.tr/ekonomi/19680119.asp|title=Tübıta: Hedefimiz 2 bin 500 kilometre menzilli füze yapmak |date=14 Januarie 2012|publisher=Hurriyet.com.tr|access-date=13 Februarie 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.trt.net.tr/trtavaz/turk-fuzesi-som-icin-geri-sayim-basladi--haber-detay,tr,24107.aspx|title=Türk Füzesi SOM İçin Geri Sayım Başladı – Haber – TRT Avaz|publisher=Trt.net.tr|access-date=13 Februarie 2012|archive-date=10 Mei 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510220244/http://www.trt.net.tr/trtavaz/turk-fuzesi-som-icin-geri-sayim-basladi--haber-detay,tr,24107.aspx|url-status=dead}}</ref> *SSM-N-8 Regulus (926 km) {{vlagland |Verenigde State}} *P-5 Pyatyorka (450–750 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}}/{{vlagland |Rusland}}/{{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *S8000 Banderol {{vlagland |Rusland}} *Storm Shadow / SCALP-EG (550 km, Mach 0.65) {{vlagland |Verenigde Koninkryk}} *Type 12 SSM (binne 1000 km onder ontwikkeling) {{vlagland |Japan}} *Ya-Ali (700 km) {{vlagland |Iran}} *Zarb (320 km) {{vlagland|Pakistan}} *Ragnarök (926 km) {{vlagland |Verenigde State}}<ref>{{cite web | title=kratos-unveils-revolutionary-low-cost-cruise-missile-system-ragnarok | url=https://www.kratosdefense.com/newsroom/kratos-unveils-revolutionary-low-cost-cruise-missile-system-ragnarok }}</ref><ref>{{cite web | title=ragnarok-mini-cruise-missile-with-big-range-targets-150k-price-tag | url=https://www.twz.com/air/ragnarok-mini-cruise-missile-with-big-range-targets-150k-price-tag }}</ref> *Narwhal {{vlagland|Tsjeggië}} (680 km )<ref>{{cite web | title=what_is_the_new_narwhal_cruise_missile_for_ukraine_that_can_strike_moscow_and_engels | url=https://en.defence-ua.com/weapon_and_tech/what_is_the_new_narwhal_cruise_missile_for_ukraine_that_can_strike_moscow_and_engels-16752.html }}</ref><ref>{{cite web | title=czech-defense-tech-company-lpp-readies-first-cruise-missile | url=https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/czech-defense-tech-company-lpp-readies-first-cruise-missile }}</ref> *Taimoor (600 km) {{vlagland|Pakistan}} <ref>{{Cite web|url=https://www.flightglobal.com/fixed-wing/pakistan-test-launches-taimoor-cruise-missile-from-mirage/165837.article|title=Pakistan test launches Taimoor cruise missile from Mirage|first=Greg|last=Waldron|first2=|last2=|date=5 Januarie 2026}}</ref> *Lanca (missile) (600 km) {{vlagland|Pole}} <ref>{{Cite web|url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/weapons/wb-group-reveals-lanca-cruise-missile-with-payload-capacity-of-hundreds-of-kilograms|title=WB Group reveals Lanca cruise missile with payload capacity of hundreds of kilograms|first=Jakub |last=Link-Lenczowski |first2=|last2=|date=10 Oktober 2025}}</ref> *Ruta (missile) (450 km) {{vlagland|Switserland}} <ref>{{cite web | title=destinus-ruta | url=https://www.destinus.com/page/destinus-ruta }}</ref> ===Kortafstand subsoniese kruisermissiele=== [[Lêer:NSM PICT0001.JPG|duimnael|Vlootaanvalskruisermissiel van die Noorse Vloot.      ]] Kortafstand subsoniese kruisermissiele is sodanige missiele wat ongeveer 500 kilogram weeg en 'n reikafstand van tot 300 km het. Voorbeelde: *Apache (100–140 km) {{vlagland|Frankryk}} *AVMT-300 (300 km) {{vlagland| Brasilië}} *MICLA-BR (300 km) {{vlagland| Brasilië}} <ref>{{cite news |title=FOTO: Caça F-5M voando com o míssil de cruzeiro MICLA-BR|url=https://www.aereo.jor.br/2019/10/01/foto-caca-f-5m-voando-com-o-missil-de-cruzeiro-micla-br|publisher=Poder Aéreo|language=pt|date=1 Oktober 2019}}</ref> *Hyunmoo-3 (over 300 km) shorter range {{vlagland |Suid-Korea}} *SSM-700K Haeseong (180+ km) {{vlagland |Suid-Korea}} *JFS-M (499 km) {{vlagland |Duitsland}} *Kh-35 (130–300 km) {{vlagland |Rusland}}, KN-19 Ks3/4 {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Kh-59 (115–550 km) {{vlagland|Rusland}} *P-15 (40–80 km) {{vlagland |Rusland}} , KN-1 {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Nasr-1 {{vlagland|Iran}} *Zafar (25 km) {{vlagland |Iran}} *Noor {{vlagland |Iran}} *Qader {{vlagland|Iran}} *NASM-SR {{vlagland|Indië}} *Naval Strike Missile (185–555 km) {{vlagland|Noorweë}} *RBS-15 {{vlagland|Swede}} *Korshun {{vlagland |Oekraïne}} – plaaslike weergawe van Kh-55 en RK-55 *Neptune {{vlagland|Oekraïne}}<ref>{{cite web |title=Ukraine Tests Advanced Subsonic Cruise Missile 'Neptune' |url=http://www.defenseworld.net/news/21881 |website=Defense World |date=31 Januarie 2018 |access-date=31 Januarie 2018 |url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20180201082450/http://www.defenseworld.net/news/21881#.WnLO3-jP38A |archive-date=1 Februarie 2018}}</ref> *[[Lêer:Hsiung Feng II Anti-Ship Missile Display in Chengkungling 20111009a.jpg|duimnael|Hsiung Feng II anti-skip missiel uitgestal in Chengkungling.  ]]Hsiung Feng II {{vlagland|Republiek China}} *Wan Chien {{vlagland|Republiek China}} *VCM-01 (100–300 km) {{vlagland|Viëtnam}} *Aist (100–300 km) {{vlagland|Belarus}} *Marte (100+ km) {{vlagland|Italië}} *[[Lêer:Hsiung-Feng-2-sketch.svg|duimnael|Hsiung Feng II.     ]]Sea Killer uitvoer variant {{vlagland|Italië}} *Otomat (180 km) {{vlagland|Italië}} *Otomat Mk2 E / Teseo Mk2/E (360 km) {{vlagland|Italië}} *C-801 (40 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-802 (120–230 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-803 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-805 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-602 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *CM-602G {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Çakır {{vlagland|Turkye}} *Delilah missile (250 km) {{vlagland |Israel}} *Gabriel IV (200 km) {{vlagland |Israel}} *Popeye turbo ALCM (78 km) {{vlagland|Israel}} *Sea Breaker (300 km) {{vlagland |Israel}} *RGM-84 Harpoon (124–310 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-84E Standoff Land Attack Missile (110 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-84H/K SLAM-ER (270 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Silkworm (100–500 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *SOM {{vlagland|Turkye}} [7 <ref>{{cite web |date=4 Junie 2011 |title=Yerli seyir füzesi, 180 kilometreden hedefini vuracak – Hürriyet Gündem |url=http://www.hurriyet.com.tr/gundem/17954640.asp?gid=381 |access-date=13 Februarie 2012 |publisher=Hurriyet.com.tr}}</ref><ref>{{cite web |title=Yerli seyir füzesi, 180 kilometreden hedefinin vuracak – Kirpi HABER Cesur &#124; Özgür &#124; Tarafsız Habercilik |url=http://www.kirpihaber.com/teknoloji-bilim/yerli-seyir-fuzesi-180-kilometreden-hedefinin-vuracak.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607033259/http://www.kirpihaber.com/teknoloji-bilim/yerli-seyir-fuzesi-180-kilometreden-hedefinin-vuracak.htm |archive-date=2011-06-07 |access-date=13 Februarie 2012 |publisher=Kirpihaber.com}}</ref> *[[V-1-vlieënde bom]] (250 km) {{vlagland |Nazi-Duitsland}} ==Ontplooiing== [[Lêer:AGM-129A - 2006 0306 b52 2lg.jpg|links|duimnael|AGM-129 ACM word vasgeheg op 'n B-52H bomwerper.]] Die mees algemene missie vir kruisermissiele is om relatief hoëwaarde-teikens soos skepe, bevelbunkers, brûe en damme aan te val.<ref>{{cite web|url=http://www.raytheon.com/capabilities/products/tomahawk/|title=Raytheon: Tomahawk Cruise Missile|website=www.raytheon.com|access-date=2016-09-19}}</ref> Moderne geleidingstelsels maak akkurate aanvalle moontlik. Sedert 2001 het die [[BGM-109 Tomahawk]]-missielmodel 'n belangrike deel van die Verenigde State se vlootarsenaal geword. Dit gee skepe en duikbote 'n ietwat akkurate, langafstand-, konvensionele landaanvalwapen. Sodanige missiel kos ongeveer US$1,99 miljoen per eenheid.<ref>{{cite web |title=FY 2017 Program Acquisition Costs by Weapon System - Tactical Tomahawk Cruise Missile |url=https://comptroller.war.gov/Portals/45/documents/defbudget/FY2017/FY2017_Weapons.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160424113923/http://comptroller.defense.gov/Portals/45/Documents/defbudget/fy2017/FY2017_Weapons.pdf |archive-date=2016-04-24 |url-status=live |website=United States Department of Defense}}</ref> Beide die Tomahawk en die AGM-86 is wyd tydens Operasie Desert Storm gebruik. Op 7 April 2017, tydens die [[Siriese Burgeroorlog]], het Amerikaanse oorlogskepe meer as 50 kruismissiele op 'n Siriese lugbasis afgevuur as vergelding vir 'n Siriese chemiese wapenaanval teen 'n rebellevesting.<ref>{{cite web |title=US missiles blast Syria; Trump demands 'end the slaughter' |url=https://apnews.com/article/donald-trump-syria-ap-top-news-international-news-politics-de1b6e80a0cf4d84bca38835e9bb3310 |website=AP News|date=20 April 2021 }}</ref> Die [[Amerikaanse Lugmag]] (USAF) ontplooi 'n lug-gelanseerde kruisermissiel, die AGM-86 ALCM. Die [[Boeing B-52 Stratofortress]] is die eksklusiewe afleweringsvoertuig vir die AGM-86 en AGM-129 ACM. Beide missieltipes is konfigureerbaar vir óf konvensionele óf kernplofkoppe. Die USAF het die AGM-86 vir sy bomwerpervloot aangeneem, terwyl die AGM-109 aangepas is om vanaf vragmotors en skepe te lanseer en deur die USAF en Vloot aangeneem is. Die vragmotor-gelanseerde weergawes, en ook die Pershing II en SS-20 Intermediêre Afstand Ballistiese Missiele, is later vernietig onder die bilaterale INF (Intermediêre Afstand Kernmagte) verdrag met die USSR. [[Lêer:BRAHMOS Launcher.JPG|duimnael|Die Indiese Leër se BrahMos supersoniese kruisermissiele gemonteer op Mobiele Outonome Lanseerders (MOL).]] Die [[Britse Koninklike Vloot]] (RN) bedryf ook kruisermissiele, spesifiek die VSA-vervaardigde Tomahawk, wat deur die RN se kernduikbootvloot gebruik word. Britse konvensionele kernkopweergawes is vir die eerste keer in 1999 deur die RN in gevegte afgevuur, tydens die [[Kosovo-oorlog]] (die Verenigde State het kruisermissiele in 1991 afgevuur). Die Koninklike Lugmag gebruik die Storm Shadow-kruisermissiel op sy [[Typhoon-klas duikboot|Typhoon]] en voorheen sy Tornado GR4-vliegtuig. Dit word ook deur Frankryk gebruik, waar dit bekend staan as SCALP EG, en word deur die Armée de l'Air se Mirage 2000- en Rafale-vliegtuie gedra. Indië en Rusland het gesamentlik die supersoniese kruisermissiel BrahMos ontwikkel. Daar is drie weergawes van die Brahmos: skip-/land-gelanseer, lug-gelanseer en duikboot-gelanseer. Die skip-/land-gelanseer weergawe was teen laat 2007 in werking. Die Brahmos het die vermoë om teikens op land aan te val. Rusland gaan ook voort om ander kruisermissiele te bedryf: die SS-N-12 Sandbox, SS-N-19 Shipwreck, SS-N-22 Sunburn en SS-N-25 Switchblade. Duitsland en Spanje bedryf die Taurus-missiel terwyl Pakistan die Babur-missiel vervaardig het.<ref name="CSIS Missile Threat3"/> Beide die Volksrepubliek van China en die Republiek van China (Taiwan) het verskeie kruisermissielvariante ontwerp, soos die bekende C-802, waarvan sommige in staat is om biologiese, chemiese, kern- en konvensionele kernkoppe te dra ===Kernplofkopweergawes=== ====China==== China het die CJ-10-landaanvalkruismissiel wat in staat is om 'n kernplofkop te dra.<ref>{{Cite web|last=Bommakanti|first=Kartik|date=December 4, 2020|title=China's Cruise Missile Capabilities: Implications for the Indian Army and Air Force|url=https://www.orfonline.org/research/chinas-cruise-missile-capabilities/?amp#|url-status=live|access-date=December 18, 2021|website=[[Observer Research Foundation]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20201204151239/https://www.orfonline.org/research/chinas-cruise-missile-capabilities/?amp |archive-date=4 Desember 2020 }}</ref> Daarbenewens blyk dit dat China in Augustus 2021 'n hipersoniese kruismissiel getoets het, 'n bewering wat hulle ontken.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-58953352|title=China Denies Testing Nuclear-Capable Hypersonic Cruise Missile|work=BBC News |date=18 Oktober 2021 |access-date=18 Oktober 2021}}</ref> ====Frankryk==== Die Franse ''Force de frappe''-kernmagte sluit beide land- en see-gebaseerde bomwerpers in met Air-Sol Moyenne Portée (ASMP) hoëspoed medium-afstand kernkruismissiele. Twee modelle is in gebruik, ASMP en 'n nuwer ASMP-Amelioré (ASMP-A), wat in 1999 ontwikkel is. Na raming is 40 tot 50 vervaardig.<ref>{{cite web |title=Air-Sol Moyenne Portée (ASMP/ ASMP-A) |work=Missile Threat |publisher=Center for Strategic and International Studies |date=23 April 2024 |access-date=23 Mei 2025 |url=https://missilethreat.csis.org/missile/asmp/}}</ref><ref>James O’Halloran, IHS Jane's Weapons: Strategic 2015-2016, 2015, (United Kingdom: IHS), 134-135.</ref> ====Indië==== Indië het in 2017 suksesvol sy inheemse Nirbhay ('Vreesloos') land-aanval kruismissiel getoets, wat kernkoppe tot 'n trefafstand van 1 000 km kan lewer.<ref name="Nirbhay, ToI, 2017" >{{cite news |title=India successfully tests its first nuclear-capable cruise missile |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/india-successfully-tests-its-first-nuclear-capable-cruise-missile/articleshow/61550465.cms |newspaper=The Times of India |date=7 November 2017}}</ref> Nirbhay is suksesvol getoets.<ref name="Nirbhay, ToI, 2017" /><ref>{{cite news |title=Nuclear-capable Nirbhay cruise missile's test fails for the fourth time |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/nuclear-capable-nirbhay-cruise-missiles-test-fails-for-the-fourth-time/articleshow/56105444.cms |newspaper=The Times of India |date=21 December 2016 |access-date=21 December 2016}}</ref> ====Israel==== Die Israeliese Verdedigingsmagte het na bewering die medium-afstand lug-gelanseerde Popeye Turbo ALCM en die Popeye Turbo SLCM medium-lang-afstand kruismissiel met kernkoppe op Dolphin-klas duikbote ontplooi.<ref>{{Cite book |last=Udaya Chandar |first=Y |title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces |publisher=Notion Press |year=2017 |isbn=9781946983794}}</ref> ====Pakistan==== Pakistan het tans vyf kruismissielstelsels: die lug-gelanseerde Ra'ad-I en sy verbeterde weergawe Ra'ad-II sowel as Taimoor; die grond- en duikboot-gelanseerde Babur;<ref name="CSIS Missile Threat3">{{cite web|url=https://missilethreat.csis.org/missile/hatf-7/|title=Hatf 7 "Babur" – Missile Threat|website=CSIS.org|access-date=26 Julie 2017}}</ref><ref>{{cite news|url=https://thediplomat.com/2017/01/south-asian-strategic-stability-and-pakistans-babur-3-submarine-launched-cruise-missile/|title=South Asian Strategic Stability and Pakistan's Babur-3 Submarine-Launched Cruise Missile|first1=Ankit |last1=Panda |first2=Prashanth |last2=Parameswaran|work=The Diplomat|access-date=2017-12-01|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-38563330|title=Pakistan announces cruise missile success|date=2017|work=BBC News|access-date=2017-12-01|language=en-GB}}</ref>skip-gelanseerde Harbah-missiel<ref>{{Cite news|url=https://thediplomat.com/2018/01/pakistan-tests-an-indigenously-developed-anti-ship-cruise-missile/|title=Pakistan Tests An Indigenously Developed Anti-Ship Cruise Missile|first=Ankit |last=Panda|work=The Diplomat|access-date=2018-01-13|language=en-US}}</ref> en oppervlak-gelanseerde Zarb-missiel.<ref>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1251049|title=Pakistan Navy inducts coastal anti-ship 'Zarb' missile after successful test|last=Haider|first=Mateen|date=9 April 2016|work=DAWN.COM|access-date=2018-01-17|language=en-US}}</ref> Beide, Ra'ad en Babur, kan kernplofkoppe tussen 10 en 25 knope dra, en dit na teikens op 'n afstand van onderskeidelik tot 300 km en 450 km aflewer.<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/nuclear-capable-nirbhay-cruise-missiles-test-fails-for-the-fourth-time/articleshow/56105444.cms|title=Nirbhay: Nuclear-capable Nirbhay cruise missile's test fails for the fourth time |website=The Times of India|date=21 Desember 2016 }}</ref> Babur is sedert 2010 in diens van die Pakistanse Leër, en die Pakistanse Vloot sedert 2018.<ref>{{cite web|url=http://www.ipcs.org/article/india/pakistans-babur-and-raad-cruise-missiles-strategic-implications-for-india-3681.html|title=Pakistan's Babur and Ra'ad Cruise Missiles: Strategic Implications for India|last1=Mason|first1=Shane|website=Institute of Peace and Conflict Studies|access-date=20 Januarie 2016}}</ref> ====Rusland==== Rusland het Kh-55SM-kruismissiele, met 'n reikwydte soortgelyk aan die Verenigde State se AGM-129-reikwydte van 3000 km, maar kan 'n kragtiger kernwapenkop van 200 kt dra. Hulle is toegerus met 'n TERCOM-stelsel wat hulle toelaat om teen 'n hoogte laer as 110 meter teen subsoniese snelhede te vlieg terwyl hulle 'n CEP-akkuraatheid van 15 meter met 'n traagheidsnavigasiestelsel verkry. Hulle word vanuit die lug gelanseer vanaf óf Tupolev Tu-95's, Tupolev Tu-22M's óf Tupolev Tu-160's, elk in staat om 16 vir die Tu-95, 12 vir die Tu-160 en 4 vir die Tu-22M te dra. 'n Stealth-weergawe van die missiel, die Kh-101, is in ontwikkeling. Dit het soortgelyke eienskappe as die Kh-55, behalwe dat die reikwydte tot 5 000 km verleng is, toegerus is met 'n konvensionele kernkop van 1 000 kg, en het stealth-kenmerke wat die waarskynlikheid van onderskepping verminder.<ref>{{cite web |title=Kh-101 – Russian and Soviet Nuclear Forces |url=https://fas.org/nuke/guide/russia/bomber/kh-101.htm |publisher=Fas.org |access-date=13 Februarie 2012}}</ref> Na die ineenstorting van die Sowjetunie was die mees onlangse kruismissiel wat ontwikkel is, die Kalibr-missiel, wat in die vroeë 1990's in produksie getree het en amptelik in 1994 in die Russiese arsenaal opgeneem is. Dit het egter eers op 7 Oktober 2015 sy gevegsdebuut in Sirië gesien as deel van die Russiese militêre veldtog in Sirië. Die missiel is sedert sy debuut nog 14 keer in gevegsoperasies in Sirië gebruik. In die laat 1950's en vroeë 1960's het die Sowjetunie probeer om kruismissiele te ontwikkel. In hierdie kort tydperk het die Sowjetunie aan byna tien verskillende tipes kruismissiele gewerk. As gevolg van hulpbronne was die meeste van die aanvanklike tipes kruismissiele wat deur die Sowjetunie ontwikkel is, egter see-gelanseerde kruismissiele of duikboot-gelanseerde kruismissiele (SLCM's). Die SS-N-1-kruismissiel is ontwikkel om verskillende konfigurasies te hê om vanaf 'n duikboot of 'n skip afgevuur te word. Met verloop van tyd het die Sowjetunie egter ook begin werk aan lug-gelanseerde kruismissiele (ALCM). Hierdie ACLM-missiele is tipies afgelewer via bomwerpers wat as "Blinders" of "Backfire" aangewys is. Die missiele in hierdie konfigurasie is die AS-1 en AS-2 genoem, met uiteindelike nuwe variante met meer ontwikkelingstyd. Die hoofdoel van Sowjet-gebaseerde kruismissiele was om verdedigings- en aanvalsmeganismes teen vyandelike skepe te hê; met ander woorde, die meeste van die Sowjet-kruismissiele was anti-skipmissiele. In die 1980's het die Sowjetunie 'n arsenaal van kruismissiele van byna 600 platforms ontwikkel, wat uit land-, see- en lugafleweringstelsels bestaan het.<ref>{{cite journal|last=Arkin|first=William|date=Mei 1983|title=Soviet Cruise Missile Programs|journal=Arms Control Today|volume=13|issue=4|pages=3–4|jstor=23623103}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Wapentuig]] [[Kategorie:Ammunisie]] 539pqnug3h6v29a9i38czqehmb2ef64 2894138 2894137 2026-04-15T19:15:27Z Sobaka 328 /* Kernplofkopweergawes */ bywerk 2894138 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Tomahawk Block IV cruise missile -crop.jpg|duimnael|'n [[BGM-109 Tomahawk]] wat in November 2002 vlieg.]] 'n '''Kruisermissiel''' is 'n onbemande selfaangedrewe geleide [[missiel]] wat vlieg deur aërodinamiese [[Sleurkrag|hefkrag]] vir die grootste deel van sy vlugroete te onderhou. Kruisermissiele is ontwerp om 'n groot vrag oor lang afstande met hoë presisie te lewer. Moderne kruisermissiele is in staat om teen hoë subsoniese, [[Supersoniese snelheid|supersonies]]e of hipersoniese snelhede te beweeg, is selfnavigerend en kan op 'n nie-ballistiese, uiters lae-hoogte trajek vlieg.<ref>{{Cite web |date=2025-06-17 |title=Cruise missile {{!}} Definition, Speed, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/technology/cruise-missile |access-date=2025-06-24 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> Hierdie wapens verskil fundamenteel van ballistiese missiele deurdat hulle voortdurend aangedryf bly en aktief gestuur word tydens hul vlug, eerder as om ’n groot deel van hul baan volgens ’n voorafbepaalde, [[swaartekrag]]-gedrewe trajek te volg. Kruisermissiele maak tipies gebruik van gevorderde navigasiestelsels soos traagheidsnavigasie, satellietposisionering (bv. GPS), terreinvolgende radar en digitale kaartvergelyking om hul teikens akkuraat te bereik, selfs in omgewings met sterk elektroniese teenmaatreëls. Kruisermissiele kan vanaf verskeie platforms gelanseer word, insluitend landgebaseerde lanseerders, oorlogskepe, duikbote en vliegtuie. Hierdie veelsydigheid maak hulle ’n belangrike komponent van moderne militêre strategie, aangesien hulle diep in vyandelike gebied kan inslaan sonder om bemande vliegtuie in gevaar te stel. Hulle word gebruik vir beide konvensionele en kernplofkoppe, en kan aangepas word vir spesifieke rolle soos anti-skip-aanvalle, grondteikens of presisie-aanvalle op infrastruktuur. Sedert hul vroeë ontwikkeling tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] het kruisermissiele aansienlik ontwikkel in terme van reikafstand, akkuraatheid en ontduikingsvermoë. Hedendaagse ontwerpe fokus toenemend op sluip-tegnologie, lae waarneembaarheid en gevorderde roetebeplanning om lugverdedigingstelsels te omseil en strategiese teikens met minimale waarskuwing te tref. ==Geskiedenis== Die idee van 'n "lugtorpedo" is in die Britse 1909-film ''The Airship Destroyer'' getoon, waarin vlieënde torpedo's wat draadloos beheer word, gebruik word om [[Lugskip|lugskepe]] wat [[Londen]] bombardeer, af te skiet.<ref>{{cite web|url=http://www.ctie.monash.edu.au/hargrave/rpav_britain.html |title=Remote Piloted Aerial Vehicles : The 'Aerial Target' and 'Aerial Torpedo' in Britain |publisher=Ctie.monash.edu.au |access-date=13 Februarie 2012}}</ref> [[Lêer:Military Air Museum's Fieseler FI 103 V1 "Buzz Bomb".JPG|duimnael|Die V-1 vliegbom, die eerste operasionele kruisermissiel.]] In 1916 het die Amerikaanse vlieënier Lawrence Sperry 'n "lugtorpedo", die Hewitt-Sperry Automatic Airplane, 'n klein [[Tweedekker (vliegtuig)|tweedekker]] met 'n TNT-lading, 'n Sperry-selfvlieende en barometriese hoogtebeheer, gebou en gepatenteer. Geïnspireer deur die eksperimente het die [[Verenigde State]] se leër 'n soortgelyke vlieënde bom genaamd die Kettering Bug ontwikkel. Duitsland het ook toetse gedoen met afstandbeheerde [[Sweeftuig|sweeftuie]] (''Torpedogleiter'') wat deur Siemens-Schuckert gebou is vanaf 1916.<ref>{{cite book|author=Roger Branfill-Cook|title= Torpedo|publisher=Seaforth Publishing|location= Great Britain|year= 2014}}</ref> In die tussenoorlogse tydperk het Brittanje se Royal Aircraft Establishment die Larynx (Long Range Gun met Lynx Engine) ontwikkel, wat in die 1920's 'n paar vlugtoetse ondergaan het.<ref>{{cite web|url=http://www.vectorsite.net/twcruz_1.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070813001620/http://www.vectorsite.net/twcruz_1.html|url-status=usurped|archive-date=13 Augustus 2007|title=[1.0] The Aerial Torpedo|date=13 Augustus 2007}}</ref> In die [[Sowjetunie]] het Sergei Korolev van 1932 tot 1939 die GIRD-06-kruisermissielprojek gelei, wat 'n vuurpyl-aangedrewe anjaer-glybomontwerp gebruik het. Die 06/III (RP-216) en 06/IV (RP-212) het giroskopiese geleidingstelsels bevat.<ref>"Object No. 212", 1936 report in _Tvorcheskoi Nasledie Akedemika Sergeya Pavlovicha Koroleva_</ref> Die voertuig is ontwerp om tot 28 km hoogte te styg en 'n afstand van 280 km te gly, maar toetsvlugte in 1934 en 1936 het slegs 'n hoogte van 500 meter bereik. In 1944, tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], het [[Duitsland]] die eerste operasionele kruisermissiele ontplooi. Die [[V-1-vlieënde bom|V-1]], dikwels 'n vlieënde bom genoem, het 'n giroskoop-geleidingstelsel bevat en is aangedryf deur 'n eenvoudige pulsstraal-enjin, waarvan die geluid dit die bynaam "gonsbom" of "doodlebug" gegee het.<ref>{{cite book |last=Zaloga |first=Steven |title=German V-Weapon Sites 1943–45 |location=Oxford |publisher=Osprey Publishing |date=2008 |isbn=978-1-84603-247-9}}</ref> Akkuraatheid was slegs voldoende vir gebruik teen baie groot teikens (die algemene area van 'n stad), terwyl die reikafstand van 250 km aansienlik laer was as dié van 'n bomwerper wat dieselfde vrag dra. Die belangrikste voordele was spoed (alhoewel nie voldoende om kontemporêre skroefaangedrewe onderskeppers te oortref nie) en bruikbaarheid. Die produksiekoste van 'n V-1 was slegs 'n klein fraksie van dié van 'n [[V-2-vuurpyl|V-2]] supersoniese ballistiese missiel met 'n soortgelyke grootte plofkop.<ref> Beide missiele is vervaardig onder die swaar gebruik van Nazi-slawearbeid.</ref> Anders as die V-2, het die aanvanklike ontplooiings van die V-1 stilstaande lanseerrampe vereis wat blootgestel was aan bombardement.<ref>{{cite web |url=http://www.atlantikwall.org.uk/v1_light_stes.htm |title=V1 Light Sites |publisher=Atlantic Wall |access-date=9 Mei 2017}}</ref> [[Nazi-Duitsland]] het in 1943 ook die Mistel-saamgestelde vliegtuigprogram ontwikkel, wat gesien kan word as 'n rudimentêre lug-gelanseerde kruisermissiel, waar 'n bestuurde vegvliegtuig bo-op 'n onbemande bomwerper-grootte vliegtuig gemonteer is wat met plofstof gepak was om vrygestel te word terwyl die teiken nader gekom het. Bomwerper-gelanseerde variante van die V-1 het beperkte operasionele diens teen die einde van die oorlog gesien, met die baanbrekende V-1 se ontwerp wat deur die Amerikaners omgekeerd ontwikkel is as die Republic-Ford JB-2 kruisermissiel.<ref>{{cite book |last=Zaloga |first=Steven |title= American Guided Missiles of World War II |publisher=Osprey Publishing |date=2020 |isbn=9781472839268}}</ref> Onmiddellik na die [[Tweede Wêreldoorlog]] het die Verenigde State se Lugmag 21 verskillende geleide missielprojekte gehad, insluitend voorgestelde kruisermissiele. Teen 1948 was al behalwe vier van hierdie projekte gekanselleer: die Air Materiel Command Banshee, die SM-62 Snark, die SM-64 Navaho, en die MGM-1 Matador. Die Banshee-ontwerp was soortgelyk aan Operasie Aphrodite; soos Aphrodite, het dit misluk en is dit in April 1949 gekanselleer.<ref>[https://web.archive.org/web/20070303204907/http://stinet.dtic.mil/oai/oai?&verb=getRecord&metadataPrefix=html&identifier=ADA162646 The Evolution of the Cruise Missile by Werrell, Kenneth P.] sien PDF bladsy 92</ref> Terselfdertyd is die Amerikaanse Vloot se Operasie Bumblebee van ongeveer 1 Junie 1946 tot 28 Julie 1948 by Topsail-eiland, [[Noord-Carolina]], uitgevoer. Bumblebee het konsepbewystegnologieë vervaardig wat die Amerikaanse weermag se ander missielprojekte beïnvloed het. Gedurende die [[Koue Oorlog]] het beide die Verenigde State en die Sowjetunie verder geëksperimenteer met die konsep om vroeë kruisermissiele vanaf land, duikbote en vliegtuie te ontplooi. Die hoofuitkoms van die Amerikaanse Vloot se duikbootmissielprojek was die SSM-N-8 Regulus-missiel, gebaseer op die V-1, maar aangedryf deur 'n Allison J33-straalenjin. Die Regulus is in diens gestel, maar is later uitgefaseer met die koms van duikboot-gelanseerde ballistiese missiele wat nie vereis het dat die duikboot na die oppervlak kom om die missiel te lanseer en dit na sy teiken te lei nie. Die Amerikaanse Lugmag se eerste operasionele grond-tot-grond-missiel was die gevleuelde, mobiele, kernwapen-bekwame MGM-1 Matador, ook soortgelyk in konsep aan die V-1. Ontplooiing oorsee het in 1954 begin, eers na [[Wes-Duitsland]] en later na die [[Republiek van China]] en [[Suid-Korea]]. Op 7 November 1956 het die Amerikaanse Lugmag Matador-eenhede in Wes-Duitsland ontplooi, wie se missiele in staat was om teikens in die [[Warskou-verdrag]] gebied te tref, vanaf hul vaste daaglikse terreine na onaangekondigde verspreide lanseerplekke. Hierdie waarskuwing was in reaksie op die krisis wat veroorsaak is deur die Sowjet-aanval op [[Hongarye]] wat die [[Hongaarse Rewolusie van 1956]] onderdruk het. Tussen 1957 en 1961 het die Verenigde State 'n ambisieuse en goed befondsde program gevolg om 'n kernbewapende kruisermissiel, Supersoniese Lae Hoogte Missiel (SLAM), te ontwikkel. Dit is ontwerp om onder die vyand se radar te vlieg teen snelhede bo Mach 3 en waterstofbomme te dra wat dit langs sy pad oor vyandelike gebied sou laat val. Alhoewel die konsep bewys is dat dit geldig is en die 500-megawatt (670,000 pk) enjin 'n suksesvolle toetslopie in 1961 voltooi het, is geen lugwaardige toestel ooit voltooi nie. Die projek is uiteindelik laat vaar ten gunste van IKBM-ontwikkeling. Terwyl ballistiese missiele die voorkeurwapens vir landteikens was, is swaar kern- en konvensionele kruisermissiele met wapenpunte deur die USSR as 'n primêre wapen beskou om die Verenigde State se vlootdraer-gevegsgroepe te vernietig. Groot duikbote (byvoorbeeld, Echo- en Oscar-klasse) is ontwikkel om hierdie wapens te dra en die Verenigde State se gevegsgroepe op see te skadu, en groot bomwerpers (byvoorbeeld, [[Toepolef Tu-22M|Backfire]]-, [[Toepolef Tu-95|Bear]]- en [[Toepolef Tu-160|Blackjack]]-modelle) is toegerus met die wapens in hul luggelanseerde kruisermissiel (ALCM)-konfigurasie. ==Kategorieë== Kruisermissiele kan gekategoriseer word volgens vrag/plofkopgrootte, spoed, reikwydte en lanseringsplatform. Dikwels word variante van dieselfde missiel vir verskillende lanseringsplatforms vervaardig (byvoorbeeld lug- en duikboot-gelanseerde weergawes). Geleidingstelsels kan tussen missiele verskil. Sommige missiele kan toegerus word met enige van 'n verskeidenheid navigasiestelsels (traagheidsnavigasie, TERCOM of satellietnavigasie). Groter kruisermissiele kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra, terwyl kleiner missiele slegs konvensionele plofkoppe dra. ===Hipersoniese kruisermissiele=== Hipersoniese kruisermissiele beweeg ten minste vyf keer die [[spoed van klank]] (Mach 5). *3M22 Zircon (>1000–1500 km) {{vlagland|Rusland}}– hipersoniese anti-skip kruisermissiel.<ref>{{cite web|url= http://www.nextbigfuture.com/2016/02/russia-will-refit-nuclear-powered.html|title=Russia will refit nuclear powered guided missile cruiser with mach 5 hypersonic 3M22 missiles with 2022 deployment|website=NextBigFuture.com|date=21 Februarie 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://uslivenic.com/3m22-zircon-missile-russias-fastest-missile/|title=3M22 Zircon Missile, Russia's Fastest Missile|access-date=23 November 2022|archive-date=30 Maart 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230330024209/https://uslivenic.com/3m22-zircon-missile-russias-fastest-missile/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cnn.com/2024/02/13/europe/ukraine-russia-zircon-hypersonic-missile-intl-hnk-ml/index.html|title=Russia used an advanced hypersonic missile for the first time in recent strike, Ukraine claims|website=[[CNN]] |date=13 Februarie 2024 }}</ref><ref name=NavalNews>{{cite web|url=https://www.navalnews.com/naval-news/2022/08/hypersonic-brahmos-ii-missile-may-include-tech-from-tsirkon-missile/|website=Naval News |title=Hypersonic BrahMos-II missile may include tech from Tsirkon missile |date=2 Augustus 2022 }}</ref> *ASN4G (Air-Sol Nucléaire de 4e Génération) {{vlagland|Frankryk}} – hipersoniese kruisermissiel met ’n supersoniese ramstraalenjin wat deur [[Frankryk]] ontwikkel word.<ref>{{Cite web |title=Counting the cost of deterrence: France's nuclear recapitalisation |url=https://www.iiss.org/blogs/military-balance/2021/05/france-nuclear-recapitalisation |access-date=2022-10-26 |website=IISS |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Wright |first=Timothy |date=1 Mei 2022 |title=Hypersonic Missile Proliferation: An Emerging European Problem? |url=https://www.nonproliferation.eu/wp-content/uploads/2022/05/EUNPDC_no-80.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220517163238/https://www.nonproliferation.eu/wp-content/uploads/2022/05/EUNPDC_no-80.pdf |archive-date=2022-05-17 |url-status=live |access-date=26 Oktober 2022 |website=The EU Non-Proliferation Consortium}}</ref> *BrahMos-II (≈800–1500 km) {{vlagland|Indië}}/{{vlagland|Rusland}}–– hipersoniese kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://brahmos.com/newscenter.php?newsid=95|title=India to develop BrahMos-II missile|website=Brahmos.com}}</ref><ref name=NavalNews /> onder ontwikkeling vanaf 2011 in [[Indië]] en Rusland<ref>{{cite news|url= http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-10-09/news/30260244_1_air-version-stealth-supersonic-cruise-missile-india-s-defence-research|archive-url= https://archive.today/20130103092457/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-10-09/news/30260244_1_air-version-stealth-supersonic-cruise-missile-india-s-defence-research|url-status= dead|archive-date= 3 Januarie 2013|title=Hypersonic version of Brahmos on the way|date=9 Oktober 2011|work=The Times of India}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.brahmos.com/newscenter.php?newsid=102|title=India, Russia to develop new hypersonic cruise missile|archive-url= https://web.archive.org/web/20100628020619/http://brahmos.com/newscenter.php?newsid=102|archive-date= 28 Junie 2010|url-status=dead|access-date=23 Februarie 2012}}</ref> *CJ-1000 {{vlagland|Volksrepubliek China}} – hipersoniese ramstraalenjin anti-skip/land-aanval kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://www.scmp.com/news/china/military/article/3322176/new-missiles-drones-and-tanks-whats-been-rolling-through-beijings-streets |title=New missiles, drones and tanks: what's been rolling through Beijing's streets? |website=South China Morning Post |date=18 Augustus 2025 |first=Liu |last=Zhen }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.newsweek.com/china-reveals-new-weapons-sink-us-ships-2114865 |title=China To Reveal New Weapons To Sink US Ships |website=Newsweek |date=18 Augustus 2025 |first=Ryan |last=Chan }}</ref> *Hycore {{vlagland|Suid-Korea}}<ref>{{cite web | url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/weapons/south-korea-develops-hycore-hypersonic-cruise-missile | title=South Korea develops Hycore hypersonic cruise missile | date=25 Januarie 2022 }}</ref> *HSTDV{{vlagland|Indië}} – hipersoniese ramstraalenjin-demonstrator. 'n Draervoertuig vir hipersoniese langafstandkruismissiele word ontwikkel deur die Verdedigingsnavorsings- en Ontwikkelingsorganisasie.<ref>{{Cite web|url= https://theprint.in/defence/drdo-test-fires-futuristic-missile-tech-but-its-success-is-in-doubt/249386/|title= DRDO test-fires futuristic missile tech, but its success is in doubt|last=Philip|first=Snehesh Alex|date=2019-06-12|website=ThePrint|language=en-US|access-date= 2020-03-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/drdo-starts-work-on-hypersonic-weapon/story-NAg6ViN9W94ll4CsfGDNYP.html|title=DRDO starts work on 'next-gen' hypersonic weapon|date=2019-10-20|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2020-03-23}}</ref> *ET-LDHCM {{vlagland|Indië}} – langafstandhipersoniese kruismissiel word ontwikkel deur DRDO.<ref>{{Cite news |date=2025-07-14 |title=India testing a missile that flies at eight times the speed of sound, hits targets 1,500 km away |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/new-updates/india-testing-a-missile-that-flies-at-eight-times-the-speed-of-sound-hits-targets-1500-km-away/articleshow/122432167.cms?from=mdr |access-date=2025-07-23 |work=The Economic Times |issn=0013-0389}}</ref><ref name=":6">{{Cite web |last=Vaishnav |first=Akash |date=2025-07-15 |title=India's 'Project Vishnu' Unleashes Missile That Can Hit Enemy 1,500 Km Away at 8x Speed of Sound |url=https://newsable.asianetnews.com/gallery/india/india-unleashes-missile-that-can-hit-enemy-1500-km-away-at-8-speed-of-sound-z8wgl1w |access-date=2025-07-22 |website=newsable.asianetnews.com |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Modi |first=Diksha |date=2025-07-15 |title=Faster Than BrahMos, Deadlier Than Agni: How India's New Hypersonic Missile Changes The Game |url=https://www.news18.com/india/faster-than-brahmos-deadlier-than-agni-how-indias-new-hypersonic-missile-changes-the-game-ws-dkl-9442036.html |access-date=2025-07-17 |website=News18 |language=en}}</ref> *Hyfly-2 {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – hipersoniese luggelanseerde kruisermissiel wat die eerste keer by Sea Air Space 2021 vertoon is, ontwikkel deur [[Boeing]].<ref>{{Cite web|url=https://www.navalnews.com/event-news/sea-air-space-2021/2021/08/sea-air-space-2021-boeing-unveils-new-hypersonic-cruise-missile-concept/|title = Sea Air Space 2021: Boeing Unveils New Hypersonic Cruise Missile Concept|date = 4 Augustus 2021}}</ref> *Hypersonic Air-breathing Weapon Concept (HAWC, uitgespreek Hawk) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – luggelanseerde hipersoniese kruisermissiel met ’n ramstraalenjin wat sy eie kinetiese energie tydens impak gebruik om die teiken te vernietig, ontwikkel deur [[DARPA]].<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2022/04/04/politics/us-hypersonic-missile-test/index.html|title = US tested hypersonic missile in mid-March but kept it quiet to avoid escalating tensions with Russia &#124; CNN Politics|website = [[CNN]]|date = 5 April 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Second Successful Flight for DARPA Hypersonic Air-breathing Weapon Concept (HAWC) |url=https://www.darpa.mil/news-events/2022-04-05#:~:text=Air%2Dbreathing%20vehicles%20utilize%20air,targets%20even%20without%20high%20explosives |website=DARPA |date=4 Mei 2022}}</ref> *Hipersoniese Luglansieerbare Aanvallende Anti-Oppervlaktemissiel (HALO) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – luggelanseerde anti-skipmissiel onder die Aanvallende Anti-Oppervlakteoorlogvoering-inkrement 2 (OASuW Inc 2) program vir die Amerikaanse Vloot (Vloot).<ref>{{cite web | url=https://www.navalnews.com/naval-news/2022/09/halo-us-navy-hypersonic-capability/ | title=HALO programme accelerates US Navy hypersonic capability drive | date=5 September 2022 }}</ref><ref>{{cite web |title=FY18 Navy Programs – Offensive Anti-Surface Warfare (OASuW) Increment 1 |website=Director, Operational Test and Evaluation |url=https://www.dote.osd.mil/Portals/97/pub/reports/FY2018/navy/2018oasuw.pdf?ver=2019-08-21-155650-680 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200201164929/https://www.dote.osd.mil/Portals/97/pub/reports/FY2018/navy/2018oasuw.pdf?ver=2019-08-21-155650-680 |archive-date=2020-02-01}}</ref> *Hipersoniese Aanvalskruisermissiel (HACM) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – beplan vir gebruik deur die Verenigde State se Lugmag.<ref>{{Cite web |title=Raytheon/Northrop Grumman team selected for HACM hypersonic weapon |url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/raytheonnorthrop-grumman-team-selected-for-hacm-hypersonic-weapon |access-date=2022-10-26 |website=Janes.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=US Air Force Selects Raytheon Missiles & Defense, Northrop Grumman to Deliver First Hypersonic Air-Breathing Missile |url=https://news.northropgrumman.com/news/releases/us-air-force-selects-raytheon-missiles-defense-northrop-grumman-to-deliver-first-hypersonic-air-breathing-missile |access-date=2022-10-26 |website=Northrop Grumman Newsroom |language=en}}</ref> *SCIFiRE {{vlagland|Verenigde State van Amerika}}/{{vlagland|Australië}} – Southern Cross Integrated Flight Research Experiment (SCIFiRE) is 'n gesamentlike program tussen die Amerikaanse Departement van Verdediging en die Australiese Departement van Verdediging vir 'n Mach 5 ramstraalenjin-aangedrewe missiel.<ref>{{cite press release |title=Department of Defense Announces New Allied Prototyping Initiative Effort With Australia to Continue Partnership in Developing Air Breathing Hypersonic Vehicles |url=https://www.war.gov/News/Releases/Release/Article/2429061/department-of-defense-announces-new-allied-prototyping-initiative-effort-with-a/ |website=United States Department of Defense |access-date=18 Januarie 2022 |date=30 November 2020}}</ref><ref>{{cite press release |author1=Defence Minister Linda Reynolds |title=Australia collaborates with the US to develop and test high speed long-range hypersonic weapons |url=https://www.minister.defence.gov.au/minister/lreynolds/media-releases/australia-collaborates-us-develop-and-test-high-speed-long-range |website=Department of Defence Ministers |access-date=19 Januarie 2022 |date=1 Desember 2020}}</ref><ref>{{cite web |title=SCIFiRE Hypersonics |url=https://www.airforce.gov.au/our-mission/scifire-hypersonics |website=Royal Australian Air Force |date=16 Julie 2021 |access-date=19 January 2022}}</ref> In September 2021 het die Amerikaanse Departement van Verdediging Voorlopige Ontwerpoorsigkontrakte aan Boeing, Lockheed Martin en Raytheon Missiles & Defense toegeken.<ref>{{cite press release |title=Contracts For Sept. 3, 2021 |url=https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2764928/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929103100/https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2764928/ |url-status=dead |archive-date=29 September 2021 |website=United States Department of Defence |access-date=18 Januarie 2022 |date=3 September 2021}}</ref><ref>{{cite press release |title=Contracts For Sept. 1, 2021 |url=https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2762096/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929131018/https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2762096/ |url-status=dead |archive-date=29 September 2021 |website=United States Department of Defence |access-date=18 Januarie 2022 |date=1 September 2021}}</ref> *YJ-19 {{vlagland|Volksrepubliek China}} – hipersoniese ramstraalenjin-antiskip-kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/chinese-victory-day-parade-spotlights-new-weapon-priorities |title=Chinese Victory Day Parade Spotlights New Weapon Priorities |website=Aviation Week |date=10 September 2025 |first=Chuanren |last=Chen |archive-url=https://web.archive.org/web/20250910205227/https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/chinese-victory-day-parade-spotlights-new-weapon-priorities |archive-date=10 September 2025 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.scmp.com/news/china/science/article/3324050/breathtaking-science-behind-yj-19-chinas-first-hypersonic-cruise-missile |title=The breathtaking science behind YJ-19, China's first hypersonic cruise missile |website=South China Morning Post |date=2 September 2025 |last=Zhang |first=Tong }}</ref> ===Supersoniese kruisermissiele=== [[Lêer:Brahmos imds.jpg|duimnael|BrahMos uitgestal by IMDS 2007.]] Hierdie missiele beweeg vinniger as die [[spoed van klank]], gewoonlik met behulp van ramstraal-enjins. Die reikafstand is tipies 100–500 km, maar kan langer wees. Geleidingstelsels verskil tussen die stelsels. Voorbeelde: *ASALM US ALCM prototipe, toetsvliegtuig tot hipersonies Mach 5.5 {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} *3M-54 Kalibr (4 500&nbsp;km, Mach 3) {{ vlagland|Rusland}} (die "Sizzler" variant is slegs in staat tot supersoniese spoed in die terminale stadium) *3M-51 Alfa (250&nbsp;km, Mach 2.5) {{ vlagland|Rusland}} *Air-Sol Moyenne Portée (300–500&nbsp;km+, Mach 3) {{ vlagland|Frankryk}}&nbsp;– supersoniese afstandaanvalmissiel met kerplofkop *ASM-3 (400&nbsp;km, Mach 3+) {{vlagland|Japan}} *Blyskavka (100–370&nbsp;km) {{vlagland |Oekraïne}}&nbsp;– Artem Luch Pivdenmash *BrahMos (290–800&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland|Indië}} / {{vlagland|Rusland}}<ref>{{Cite web |date=24 November 2020 |title=India now working on 1,500-km range BrahMos supersonic cruise missile |url=https://theprint.in/defence/india-now-working-on-1500-km-range-brahmos-supersonic-cruise-missile/550924/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204100808/https://theprint.in/defence/india-now-working-on-1500-km-range-brahmos-supersonic-cruise-missile/550924/ |archive-date=4 Februarie 2021 |access-date=27 Januarie 2021 |website=The Print |language=en}}</ref> *CX-1 (280&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland | Volksrepubliek China}} *CJ-100 / DF-100 (2000–3000&nbsp;km, Mach 5) {{ vlagland |Volksrepubliek China}} *FC/ASW (onder ontwikkeling) – transnasionale kruisermissielprogram {{vlagland|Frankryk}} / {{ vlagland|Verenigde Koninkryk}} / {{ vlagland|Italië}}<ref name="Janes">[http://home.janes.com/events/exhibitions/dsei2011/sections/daily/day1/perseus-mbdas-missile-of-.shtml Janes – Perseus: MBDA's missile of the future?] {{webarchive|url= https://web.archive.org/web/20111113133922/http://home.janes.com/events/exhibitions/dsei2011/sections/daily/day1/perseus-mbdas-missile-of-.shtml |date=13 November 2011 }}</ref><ref>{{cite web|url= http://www.iiss.org/whats-new/iiss-experts-commentary/from-the-paris-air-show-enter-perseus/ |title= International Institute for Strategic Studies – IISS |access-date=8 Oktober 2015 |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120628163208/http://www.iiss.org/whats-new/iiss-experts-commentary/from-the-paris-air-show-enter-perseus/ |archive-date=28 Junie 2012 }}</ref><ref name="The Telegraph">{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/defence/8587357/New-British-missile-three-times-as-fast-as-current-weapons.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/defence/8587357/New-British-missile-three-times-as-fast-as-current-weapons.html |archive-date=11 Januarie 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=New British missile three times as fast as current weapons|date= 21 Junie 2011|work=Telegraph.co.uk|access-date= 8 Oktober 2015|last1= Harding|first1= Thomas}}</ref><ref name="MBDA Systems">{{Cite web|url=http://www.mbda-systems.com/mediagallery/files/cvs401-perseus-_datasheet-1315926538.pdf|archive-url= https://web.archive.org/web/20130512144417/http://www.mbda-systems.com/mediagallery/files/cvs401-perseus-_datasheet-1315926538.pdf|url-status=dead|title=MBDA Systems|archive-date=12 Mei 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/paris-perseus-set-to-go-on-the-attack-358513/|title= PARIS: Perseus set to go on the attack|work= Flightglobal.com|access-date= 8 Oktober 2015 |date=22 Junie 2011}}</ref> *Hsiung Feng III (100–150&nbsp;km, Mach 3.5) {{vlagland |Volksrepubliek China}} *Hyunmoo-3 (1500&nbsp;km, Mach 1.2) {{ vlagland|Suid-Korea}} *Kh-20 (380–600&nbsp;km, Mach 2) {{ vlagland |Sowjetunie}} *Kh-31 (25–110&nbsp;km, Mach 3.5) {{ vlagland|Rusland}} *Kh-32 (600–1 000&nbsp;km, Mach 4.6) {{vlagland|Rusland}} *Kh-80 (3 000–5 000&nbsp;km, Mach 3) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{vlagland|Rusland}} *P-270 Moskit (120–250&nbsp;km, Mach 2–3) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{vlagland|Rusland}} *P-500 Bazalt (550&nbsp;km, Mach 3+) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland|Rusland}} *P-700 Granit (625&nbsp;km, Mach 2.5+) {{ vlagland|Sowjetunie}} / {{vlagland |Rusland}} *P-800 Oniks / Kh-61 (600–800&nbsp;km, Mach 2.6) {{vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland |Rusland}} *P-1000 Vulkan (800&nbsp;km, Mach 3+) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland|Rusland}} *YJ-12 (250–400&nbsp;km, Mach 4) {{ vlagland |Volksrepubliek China}} *YJ-18 (220–540&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *YJ-91 (15–120&nbsp;km, Mach 3.5) {{vlagland |Volksrepubliek China }} *Yun Feng (1200–2 000&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland|Republiek China}} *SSM-N-9 Regulus II (1 852&nbsp;km, Mach 2) {{ vlagland|Verenigde State}} ===Interkontinentale-afstand supersoniese kruisermissiele=== *Burya (8 500 km) (gekanselleer in 1960) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *MKR (8 000 km) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *RSS-40 Buran (8 500 km) (gekanselleer in 1957) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *SLAM (gekanselleer in 1964) {{ vlagland |Verenigde State}} *SM-64 Navaho (gekanselleer in 1958) {{vlagland |Verenigde State}} ===Langafstand subsoniese kruisermissiele=== [[Lêer:Nirbhay missiles during Republic Day Parade 2018.jpg|duimnael|Indië se Nirbhay-missiele gemonteer op 'n vragmotor-gebaseerde lanseerder.]] China, Frankryk, Indië, Iran, Israel, Japan, Noord-Korea, Rusland, Suid-Korea, Oekraïne en die Verenigde State het verskeie langafstand-subsoniese kruisermissiele ontwikkel. Hierdie missiele het 'n reikafstand van meer as 1 000 kilometer en vlieg teen ongeveer 800 kilometer per uur <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> Hulle het tipies 'n lanseringsgewig van ongeveer 1 500 kilogram<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> en kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra. Vroeëre weergawes van hierdie missiele het traagheidsnavigasie gebruik; latere weergawes gebruik baie meer akkurate TERCOM- en DSMAC-stelsels. Mees onlangse weergawes kan satellietnavigasie gebruik. Voorbeelde: China, Frankryk, Indië, Iran, Israel, Japan, Noord-Korea, Rusland, Suid-Korea, Oekraïne en die Verenigde State het verskeie langafstand-subsoniese kruisermissiele ontwikkel. Hierdie missiele het 'n reikafstand van meer as 1 000 kilometer en vlieg teen ongeveer 800 kilometer per uur <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> Hulle het tipies 'n lanseringsgewig van ongeveer 1 500 kilogram<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> en kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra. Vroeëre weergawes van hierdie missiele het traagheidsnavigasie gebruik; latere weergawes gebruik baie meer akkurate TERCOM- en DSMAC-stelsels. Mees onlangse weergawes kan satellietnavigasie gebruik. Voorbeelde: *3M-54 Kalibr (tot 4 500 km) {{vlagland|Rusland}} *AGM-86 ALCM (from 1 100 to >2 400 km) {{vlagland|Verenigde State}} *AGM-129 ACM (from 3 450 to 3 700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-181 LRSO (>2 500 km) {{vlagland |Verenigde State}} *[[BGM-109 Tomahawk]] (tot 1 700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *BGM-109G Grondgelanseerde kruisermissiel (2 500 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Kh-55 (3 000 km) and Kh-65 {{vlagland |Rusland}} *Kh-101 (4 500–5 500 km) {{vlagland |Rusland}} *Iskander-K (nie minder as 3 500 km) {{vlagland|Rusland}} *Hwasal-1 (1 500–2 000 km) {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Hwasal-2 (> 2 000 km) {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *RK-55 (3 000 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Nirbhay (tot 1 500 km)<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/nirbhay-cruise-missile-test-fired-drdo-says-indigenous-engine-a-success-101628656458294.html|title = Nirbhay cruise missile test-fired; indigenous engine a success, say officials| work=Hindustan Times |date = 11 Augustus 2021}}</ref> {{vlagland|Indië}} *MdCN (tot 1 400 km) {{vlagland|Frankryk}} *Paveh (1 650 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.timesofisrael.com/iran-unveils-new-paveh-cruise-missile-that-can-reach-israel|title = Iran unveils new 'Paveh' cruise missile that can reach Israel| website=The Times of Israel |date = 25 Februarie 2023}}</ref> {{vlagland|Iran}} *Hoveyzeh (1 350 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.tehrantimes.com/news/432567/Iran-unveils-long-range-Hoveyzeh-cruise-missile|title = Iran unveils long-range Hoveyzeh cruise missile|date = 2 Februarie 2019}}</ref>{{vlagland |Iran}} *Abu Mahdi (over 1 000 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.mashreghnews.ir/news/1108707/%D8%AA%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D8%AD-%D9%88%DB%8C%DA%98%DA%AF%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%88%D8%B4%DA%A9-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%AD%D8%A7%D8%AC-%D9%82%D8%A7%D8%B3%D9%85-%D9%88-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%A7%D8%A8%D9%88%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C|title = Description of the characteristics of 'Martyr Haj Qasem' and 'Martyr Abu Mahdi' missiles|date = 20 Augustus 2020}}</ref> {{vlagland|Iran}} *Quds 1 Houthi {{vlagland |Jemen}} *Hsiung Feng IIE (600–1200 km) {{vlagland|Republiek China}} *Hyunmoo III (Hyunmoo IIIA – 500 km, Hyunmoo IIIB – 1 000 km, Hyunmoo IIIC – 1,500 km) {{vlagland|Suid-Korea}} *Type 12 SSM (1 500 km under development) {{vlagland|Japan}} *MGM-13 Mace {{vlagland |Verenigde State}} *DF-10/CJ-10 (CJ-10K – 1 500 km, CJ-20 – 2 000 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Popeye Turbo SLCM {{vlagland |Israel}} *Diep Presisie Aanvalsvermoë DPSC (meer as 2 000 km onder ontwikkeling) {{vlagland|Duitsland}}{{vlagland|Verenigde Koninkryk}}, deel van die Trinity House Ooreenkoms.<ref>{{cite web |url=https://aviationweek.com/defense/budget-policy-operations/germany-uk-reveal-trinity-house-deep-strike-missile-development |title=Germany and UK Reveal Trinity House Deep Strike Missile Development Plans |last1=Osborne |first1=Tony |last2=Wall |first2=Robert |work=Aviation Week |date=15 Mei 2025 |access-date=23 Mei 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.twz.com/air/long-range-deep-precision-strike-missile-to-be-developed-by-uk-and-germany |title=Long-Range 'Deep Precision Strike' Missile To Be Developed By UK And Germany |last=Newdick |first=Thomas |website=The War Zone |date=16 Mei 2025 |access-date=23 Mei 2025}}</ref> *FP-5 Flamingo (3 000&nbsp;km) {{vlagland|Oekraïne}}<ref>{{Cite web|url=https://www.twz.com/news-features/new-ukrainian-cruise-missile-with-claimed-1800-mile-range-breaks-cover|title=New Ukrainian Cruise Missile With Claimed 1,800-Mile Range Breaks Cover|first=Thomas|last=Newdick|first2=Joseph|last2=Trevithick|date=18 August 2025}}</ref> *FP-5 Flamingo (3 000 km){{vlagland |Oekraïne}}<ref>{{Cite web|url=https://www.twz.com/news-features/new-ukrainian-cruise-missile-with-claimed-1800-mile-range-breaks-cover|title=New Ukrainian Cruise Missile With Claimed 1,800-Mile Range Breaks Cover|first=Thomas|last=Newdick|first2=Joseph|last2=Trevithick|date=18 Augustus 2025}}</ref> ===Interkontinentale-afstand subsoniese kruisermissiel=== *9M730 Burevestnik {{vlagland|Rusland}} *SM-62 Snark (10 200 km) {{vlagland|Verenigde State}} ===Medium-afstand subsoniese kruisermissiel=== [[Lêer:Storm Shadow p1220865.jpg|duimnael|Storm Shadow (Frankryk /VK).]] Voorbeelde: *AGM-158 JASSM (370–1900 km) {{vlagland |Verenigde State}} *[[Lêer:Babur Cruise Missle at Ideas 2008 cropped.jpg|duimnael|'n Pakistanse Babur-kruisermissiellanseerder.]]AGM-158C LRASM (370 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Atmaca {{vlagland|Turkye}} *Babur (290–900 km) {{vlagland |Pakistan}} *Harbah (250–450 km) {{vlagland |Pakistan}} *Hatf-VIII / Ra'ad Mark-2 ALCM (400 km) {{vlagland |Pakistan}} *Hsiung Feng IIE (600–2000 km) {{vlagland|Republiek China}} *Hyunmoo-3 (minder as 1500 km) {{vlagland |Suid-Korea}} *Iskander-K {{vlagland |Rusland}} *KD-63 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *NASM-MR {{vlagland|Indië}} *Taurus KEPD 350 (500+ km) {{vlagland |Duitsland}} *Kh-50 (Kh-SD) and Kh-101 Kh-65 weergawes {{vlagland |Rusland}} *MGM-1 Matador (700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Ra'ad ALCM (350 km) {{vlagland |Pakistan}} *Raad (360 km) {{vlagland|Iran}} *SOM (SOM B Block I) – 500 km, 1 500 km en 2 500 km weergawes (350 km reikafstand onder serieproduksie, 500 km+ reikafstand onder ontwikkeling){{vlagland|Turkye}}<ref>{{cite web|url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkey-aims-to-increase-ballistic-missile-ranges.aspx?pageID=238&nID=12731&NewsCatID=345|title=BUSINESS – Turkey aims to increase ballistic missile ranges|author=Ümit Enginsoy|date=Februarie 2012 |publisher=Hurriyetdailynews.com|access-date=13 Februarie 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hurriyet.com.tr/ekonomi/19680119.asp|title=Tübıta: Hedefimiz 2 bin 500 kilometre menzilli füze yapmak |date=14 Januarie 2012|publisher=Hurriyet.com.tr|access-date=13 Februarie 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.trt.net.tr/trtavaz/turk-fuzesi-som-icin-geri-sayim-basladi--haber-detay,tr,24107.aspx|title=Türk Füzesi SOM İçin Geri Sayım Başladı – Haber – TRT Avaz|publisher=Trt.net.tr|access-date=13 Februarie 2012|archive-date=10 Mei 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510220244/http://www.trt.net.tr/trtavaz/turk-fuzesi-som-icin-geri-sayim-basladi--haber-detay,tr,24107.aspx|url-status=dead}}</ref> *SSM-N-8 Regulus (926 km) {{vlagland |Verenigde State}} *P-5 Pyatyorka (450–750 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}}/{{vlagland |Rusland}}/{{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *S8000 Banderol {{vlagland |Rusland}} *Storm Shadow / SCALP-EG (550 km, Mach 0.65) {{vlagland |Verenigde Koninkryk}} *Type 12 SSM (binne 1000 km onder ontwikkeling) {{vlagland |Japan}} *Ya-Ali (700 km) {{vlagland |Iran}} *Zarb (320 km) {{vlagland|Pakistan}} *Ragnarök (926 km) {{vlagland |Verenigde State}}<ref>{{cite web | title=kratos-unveils-revolutionary-low-cost-cruise-missile-system-ragnarok | url=https://www.kratosdefense.com/newsroom/kratos-unveils-revolutionary-low-cost-cruise-missile-system-ragnarok }}</ref><ref>{{cite web | title=ragnarok-mini-cruise-missile-with-big-range-targets-150k-price-tag | url=https://www.twz.com/air/ragnarok-mini-cruise-missile-with-big-range-targets-150k-price-tag }}</ref> *Narwhal {{vlagland|Tsjeggië}} (680 km )<ref>{{cite web | title=what_is_the_new_narwhal_cruise_missile_for_ukraine_that_can_strike_moscow_and_engels | url=https://en.defence-ua.com/weapon_and_tech/what_is_the_new_narwhal_cruise_missile_for_ukraine_that_can_strike_moscow_and_engels-16752.html }}</ref><ref>{{cite web | title=czech-defense-tech-company-lpp-readies-first-cruise-missile | url=https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/czech-defense-tech-company-lpp-readies-first-cruise-missile }}</ref> *Taimoor (600 km) {{vlagland|Pakistan}} <ref>{{Cite web|url=https://www.flightglobal.com/fixed-wing/pakistan-test-launches-taimoor-cruise-missile-from-mirage/165837.article|title=Pakistan test launches Taimoor cruise missile from Mirage|first=Greg|last=Waldron|first2=|last2=|date=5 Januarie 2026}}</ref> *Lanca (missile) (600 km) {{vlagland|Pole}} <ref>{{Cite web|url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/weapons/wb-group-reveals-lanca-cruise-missile-with-payload-capacity-of-hundreds-of-kilograms|title=WB Group reveals Lanca cruise missile with payload capacity of hundreds of kilograms|first=Jakub |last=Link-Lenczowski |first2=|last2=|date=10 Oktober 2025}}</ref> *Ruta (missile) (450 km) {{vlagland|Switserland}} <ref>{{cite web | title=destinus-ruta | url=https://www.destinus.com/page/destinus-ruta }}</ref> ===Kortafstand subsoniese kruisermissiele=== [[Lêer:NSM PICT0001.JPG|duimnael|Vlootaanvalskruisermissiel van die Noorse Vloot.      ]] Kortafstand subsoniese kruisermissiele is sodanige missiele wat ongeveer 500 kilogram weeg en 'n reikafstand van tot 300 km het. Voorbeelde: *Apache (100–140 km) {{vlagland|Frankryk}} *AVMT-300 (300 km) {{vlagland| Brasilië}} *MICLA-BR (300 km) {{vlagland| Brasilië}} <ref>{{cite news |title=FOTO: Caça F-5M voando com o míssil de cruzeiro MICLA-BR|url=https://www.aereo.jor.br/2019/10/01/foto-caca-f-5m-voando-com-o-missil-de-cruzeiro-micla-br|publisher=Poder Aéreo|language=pt|date=1 Oktober 2019}}</ref> *Hyunmoo-3 (over 300 km) shorter range {{vlagland |Suid-Korea}} *SSM-700K Haeseong (180+ km) {{vlagland |Suid-Korea}} *JFS-M (499 km) {{vlagland |Duitsland}} *Kh-35 (130–300 km) {{vlagland |Rusland}}, KN-19 Ks3/4 {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Kh-59 (115–550 km) {{vlagland|Rusland}} *P-15 (40–80 km) {{vlagland |Rusland}} , KN-1 {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Nasr-1 {{vlagland|Iran}} *Zafar (25 km) {{vlagland |Iran}} *Noor {{vlagland |Iran}} *Qader {{vlagland|Iran}} *NASM-SR {{vlagland|Indië}} *Naval Strike Missile (185–555 km) {{vlagland|Noorweë}} *RBS-15 {{vlagland|Swede}} *Korshun {{vlagland |Oekraïne}} – plaaslike weergawe van Kh-55 en RK-55 *Neptune {{vlagland|Oekraïne}}<ref>{{cite web |title=Ukraine Tests Advanced Subsonic Cruise Missile 'Neptune' |url=http://www.defenseworld.net/news/21881 |website=Defense World |date=31 Januarie 2018 |access-date=31 Januarie 2018 |url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20180201082450/http://www.defenseworld.net/news/21881#.WnLO3-jP38A |archive-date=1 Februarie 2018}}</ref> *[[Lêer:Hsiung Feng II Anti-Ship Missile Display in Chengkungling 20111009a.jpg|duimnael|Hsiung Feng II anti-skip missiel uitgestal in Chengkungling.  ]]Hsiung Feng II {{vlagland|Republiek China}} *Wan Chien {{vlagland|Republiek China}} *VCM-01 (100–300 km) {{vlagland|Viëtnam}} *Aist (100–300 km) {{vlagland|Belarus}} *Marte (100+ km) {{vlagland|Italië}} *[[Lêer:Hsiung-Feng-2-sketch.svg|duimnael|Hsiung Feng II.     ]]Sea Killer uitvoer variant {{vlagland|Italië}} *Otomat (180 km) {{vlagland|Italië}} *Otomat Mk2 E / Teseo Mk2/E (360 km) {{vlagland|Italië}} *C-801 (40 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-802 (120–230 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-803 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-805 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-602 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *CM-602G {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Çakır {{vlagland|Turkye}} *Delilah missile (250 km) {{vlagland |Israel}} *Gabriel IV (200 km) {{vlagland |Israel}} *Popeye turbo ALCM (78 km) {{vlagland|Israel}} *Sea Breaker (300 km) {{vlagland |Israel}} *RGM-84 Harpoon (124–310 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-84E Standoff Land Attack Missile (110 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-84H/K SLAM-ER (270 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Silkworm (100–500 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *SOM {{vlagland|Turkye}} [7 <ref>{{cite web |date=4 Junie 2011 |title=Yerli seyir füzesi, 180 kilometreden hedefini vuracak – Hürriyet Gündem |url=http://www.hurriyet.com.tr/gundem/17954640.asp?gid=381 |access-date=13 Februarie 2012 |publisher=Hurriyet.com.tr}}</ref><ref>{{cite web |title=Yerli seyir füzesi, 180 kilometreden hedefinin vuracak – Kirpi HABER Cesur &#124; Özgür &#124; Tarafsız Habercilik |url=http://www.kirpihaber.com/teknoloji-bilim/yerli-seyir-fuzesi-180-kilometreden-hedefinin-vuracak.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607033259/http://www.kirpihaber.com/teknoloji-bilim/yerli-seyir-fuzesi-180-kilometreden-hedefinin-vuracak.htm |archive-date=2011-06-07 |access-date=13 Februarie 2012 |publisher=Kirpihaber.com}}</ref> *[[V-1-vlieënde bom]] (250 km) {{vlagland |Nazi-Duitsland}} ==Ontplooiing== [[Lêer:AGM-129A - 2006 0306 b52 2lg.jpg|links|duimnael|AGM-129 ACM word vasgeheg op 'n B-52H bomwerper.]] Die mees algemene missie vir kruisermissiele is om relatief hoëwaarde-teikens soos skepe, bevelbunkers, brûe en damme aan te val.<ref>{{cite web|url=http://www.raytheon.com/capabilities/products/tomahawk/|title=Raytheon: Tomahawk Cruise Missile|website=www.raytheon.com|access-date=2016-09-19}}</ref> Moderne geleidingstelsels maak akkurate aanvalle moontlik. Sedert 2001 het die [[BGM-109 Tomahawk]]-missielmodel 'n belangrike deel van die Verenigde State se vlootarsenaal geword. Dit gee skepe en duikbote 'n ietwat akkurate, langafstand-, konvensionele landaanvalwapen. Sodanige missiel kos ongeveer US$1,99 miljoen per eenheid.<ref>{{cite web |title=FY 2017 Program Acquisition Costs by Weapon System - Tactical Tomahawk Cruise Missile |url=https://comptroller.war.gov/Portals/45/documents/defbudget/FY2017/FY2017_Weapons.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160424113923/http://comptroller.defense.gov/Portals/45/Documents/defbudget/fy2017/FY2017_Weapons.pdf |archive-date=2016-04-24 |url-status=live |website=United States Department of Defense}}</ref> Beide die Tomahawk en die AGM-86 is wyd tydens Operasie Desert Storm gebruik. Op 7 April 2017, tydens die [[Siriese Burgeroorlog]], het Amerikaanse oorlogskepe meer as 50 kruismissiele op 'n Siriese lugbasis afgevuur as vergelding vir 'n Siriese chemiese wapenaanval teen 'n rebellevesting.<ref>{{cite web |title=US missiles blast Syria; Trump demands 'end the slaughter' |url=https://apnews.com/article/donald-trump-syria-ap-top-news-international-news-politics-de1b6e80a0cf4d84bca38835e9bb3310 |website=AP News|date=20 April 2021 }}</ref> Die [[Amerikaanse Lugmag]] (USAF) ontplooi 'n lug-gelanseerde kruisermissiel, die AGM-86 ALCM. Die [[Boeing B-52 Stratofortress]] is die eksklusiewe afleweringsvoertuig vir die AGM-86 en AGM-129 ACM. Beide missieltipes is konfigureerbaar vir óf konvensionele óf kernplofkoppe. Die USAF het die AGM-86 vir sy bomwerpervloot aangeneem, terwyl die AGM-109 aangepas is om vanaf vragmotors en skepe te lanseer en deur die USAF en Vloot aangeneem is. Die vragmotor-gelanseerde weergawes, en ook die Pershing II en SS-20 Intermediêre Afstand Ballistiese Missiele, is later vernietig onder die bilaterale INF (Intermediêre Afstand Kernmagte) verdrag met die USSR. [[Lêer:BRAHMOS Launcher.JPG|duimnael|Die Indiese Leër se BrahMos supersoniese kruisermissiele gemonteer op Mobiele Outonome Lanseerders (MOL).]] Die [[Britse Koninklike Vloot]] (RN) bedryf ook kruisermissiele, spesifiek die VSA-vervaardigde Tomahawk, wat deur die RN se kernduikbootvloot gebruik word. Britse konvensionele kernkopweergawes is vir die eerste keer in 1999 deur die RN in gevegte afgevuur, tydens die [[Kosovo-oorlog]] (die Verenigde State het kruisermissiele in 1991 afgevuur). Die Koninklike Lugmag gebruik die Storm Shadow-kruisermissiel op sy [[Typhoon-klas duikboot|Typhoon]] en voorheen sy Tornado GR4-vliegtuig. Dit word ook deur Frankryk gebruik, waar dit bekend staan as SCALP EG, en word deur die Armée de l'Air se Mirage 2000- en Rafale-vliegtuie gedra. Indië en Rusland het gesamentlik die supersoniese kruisermissiel BrahMos ontwikkel. Daar is drie weergawes van die Brahmos: skip-/land-gelanseer, lug-gelanseer en duikboot-gelanseer. Die skip-/land-gelanseer weergawe was teen laat 2007 in werking. Die Brahmos het die vermoë om teikens op land aan te val. Rusland gaan ook voort om ander kruisermissiele te bedryf: die SS-N-12 Sandbox, SS-N-19 Shipwreck, SS-N-22 Sunburn en SS-N-25 Switchblade. Duitsland en Spanje bedryf die Taurus-missiel terwyl Pakistan die Babur-missiel vervaardig het.<ref name="CSIS Missile Threat3"/> Beide die Volksrepubliek van China en die Republiek van China (Taiwan) het verskeie kruisermissielvariante ontwerp, soos die bekende C-802, waarvan sommige in staat is om biologiese, chemiese, kern- en konvensionele kernkoppe te dra ===Kernplofkopweergawes=== ====China==== China het die CJ-10-landaanvalkruismissiel wat in staat is om 'n kernplofkop te dra.<ref>{{Cite web|last=Bommakanti|first=Kartik|date=December 4, 2020|title=China's Cruise Missile Capabilities: Implications for the Indian Army and Air Force|url=https://www.orfonline.org/research/chinas-cruise-missile-capabilities/?amp#|url-status=live|access-date=December 18, 2021|website=[[Observer Research Foundation]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20201204151239/https://www.orfonline.org/research/chinas-cruise-missile-capabilities/?amp |archive-date=4 Desember 2020 }}</ref> Daarbenewens blyk dit dat China in Augustus 2021 'n hipersoniese kruismissiel getoets het, 'n bewering wat hulle ontken.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-58953352|title=China Denies Testing Nuclear-Capable Hypersonic Cruise Missile|work=BBC News |date=18 Oktober 2021 |access-date=18 Oktober 2021}}</ref> ====Frankryk==== Die Franse ''Force de frappe''-kernmagte sluit beide land- en see-gebaseerde bomwerpers in met Air-Sol Moyenne Portée (ASMP) hoëspoed medium-afstand kernkruismissiele. Twee modelle is in gebruik, ASMP en 'n nuwer ASMP-Amelioré (ASMP-A), wat in 1999 ontwikkel is. Na raming is 40 tot 50 vervaardig.<ref>{{cite web |title=Air-Sol Moyenne Portée (ASMP/ ASMP-A) |work=Missile Threat |publisher=Center for Strategic and International Studies |date=23 April 2024 |access-date=23 Mei 2025 |url=https://missilethreat.csis.org/missile/asmp/}}</ref><ref>James O’Halloran, IHS Jane's Weapons: Strategic 2015-2016, 2015, (United Kingdom: IHS), 134-135.</ref> ====Indië==== Indië het in 2017 suksesvol sy inheemse Nirbhay ('Vreesloos') land-aanval kruismissiel getoets, wat kernkoppe tot 'n trefafstand van 1 000 km kan lewer.<ref name="Nirbhay, ToI, 2017" >{{cite news |title=India successfully tests its first nuclear-capable cruise missile |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/india-successfully-tests-its-first-nuclear-capable-cruise-missile/articleshow/61550465.cms |newspaper=The Times of India |date=7 November 2017}}</ref> Nirbhay is suksesvol getoets.<ref name="Nirbhay, ToI, 2017" /><ref>{{cite news |title=Nuclear-capable Nirbhay cruise missile's test fails for the fourth time |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/nuclear-capable-nirbhay-cruise-missiles-test-fails-for-the-fourth-time/articleshow/56105444.cms |newspaper=The Times of India |date=21 December 2016 |access-date=21 December 2016}}</ref> ====Israel==== Die Israeliese Verdedigingsmagte het na bewering die medium-afstand lug-gelanseerde Popeye Turbo ALCM en die Popeye Turbo SLCM medium-lang-afstand kruismissiel met kernkoppe op Dolphin-klas duikbote ontplooi.<ref>{{Cite book |last=Udaya Chandar |first=Y |title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces |publisher=Notion Press |year=2017 |isbn=9781946983794}}</ref> ====Pakistan==== Pakistan het tans vyf kruismissielstelsels: die lug-gelanseerde Ra'ad-I en sy verbeterde weergawe Ra'ad-II sowel as Taimoor; die grond- en duikboot-gelanseerde Babur;<ref name="CSIS Missile Threat3">{{cite web|url=https://missilethreat.csis.org/missile/hatf-7/|title=Hatf 7 "Babur" – Missile Threat|website=CSIS.org|access-date=26 Julie 2017}}</ref><ref>{{cite news|url=https://thediplomat.com/2017/01/south-asian-strategic-stability-and-pakistans-babur-3-submarine-launched-cruise-missile/|title=South Asian Strategic Stability and Pakistan's Babur-3 Submarine-Launched Cruise Missile|first1=Ankit |last1=Panda |first2=Prashanth |last2=Parameswaran|work=The Diplomat|access-date=2017-12-01|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-38563330|title=Pakistan announces cruise missile success|date=2017|work=BBC News|access-date=2017-12-01|language=en-GB}}</ref>skip-gelanseerde Harbah-missiel<ref>{{Cite news|url=https://thediplomat.com/2018/01/pakistan-tests-an-indigenously-developed-anti-ship-cruise-missile/|title=Pakistan Tests An Indigenously Developed Anti-Ship Cruise Missile|first=Ankit |last=Panda|work=The Diplomat|access-date=2018-01-13|language=en-US}}</ref> en oppervlak-gelanseerde Zarb-missiel.<ref>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1251049|title=Pakistan Navy inducts coastal anti-ship 'Zarb' missile after successful test|last=Haider|first=Mateen|date=9 April 2016|work=DAWN.COM|access-date=2018-01-17|language=en-US}}</ref> Beide, Ra'ad en Babur, kan kernplofkoppe tussen 10 en 25 knope dra, en dit na teikens op 'n afstand van onderskeidelik tot 300 km en 450 km aflewer.<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/nuclear-capable-nirbhay-cruise-missiles-test-fails-for-the-fourth-time/articleshow/56105444.cms|title=Nirbhay: Nuclear-capable Nirbhay cruise missile's test fails for the fourth time |website=The Times of India|date=21 Desember 2016 }}</ref> Babur is sedert 2010 in diens van die Pakistanse Leër, en die Pakistanse Vloot sedert 2018.<ref>{{cite web|url=http://www.ipcs.org/article/india/pakistans-babur-and-raad-cruise-missiles-strategic-implications-for-india-3681.html|title=Pakistan's Babur and Ra'ad Cruise Missiles: Strategic Implications for India|last1=Mason|first1=Shane|website=Institute of Peace and Conflict Studies|access-date=20 Januarie 2016}}</ref> ====Rusland==== Rusland het Kh-55SM-kruismissiele, met 'n reikwydte soortgelyk aan die Verenigde State se AGM-129-reikwydte van 3000 km, maar kan 'n kragtiger kernwapenkop van 200 kt dra. Hulle is toegerus met 'n TERCOM-stelsel wat hulle toelaat om teen 'n hoogte laer as 110 meter teen subsoniese snelhede te vlieg terwyl hulle 'n CEP-akkuraatheid van 15 meter met 'n traagheidsnavigasiestelsel verkry. Hulle word vanuit die lug gelanseer vanaf óf Tupolev Tu-95's, Tupolev Tu-22M's óf Tupolev Tu-160's, elk in staat om 16 vir die Tu-95, 12 vir die Tu-160 en 4 vir die Tu-22M te dra. 'n Stealth-weergawe van die missiel, die Kh-101, is in ontwikkeling. Dit het soortgelyke eienskappe as die Kh-55, behalwe dat die reikwydte tot 5 000 km verleng is, toegerus is met 'n konvensionele kernkop van 1 000 kg, en het stealth-kenmerke wat die waarskynlikheid van onderskepping verminder.<ref>{{cite web |title=Kh-101 – Russian and Soviet Nuclear Forces |url=https://fas.org/nuke/guide/russia/bomber/kh-101.htm |publisher=Fas.org |access-date=13 Februarie 2012}}</ref> Na die ineenstorting van die Sowjetunie was die mees onlangse kruismissiel wat ontwikkel is, die Kalibr-missiel, wat in die vroeë 1990's in produksie getree het en amptelik in 1994 in die Russiese arsenaal opgeneem is. Dit het egter eers op 7 Oktober 2015 sy gevegsdebuut in Sirië gesien as deel van die Russiese militêre veldtog in Sirië. Die missiel is sedert sy debuut nog 14 keer in gevegsoperasies in Sirië gebruik. In die laat 1950's en vroeë 1960's het die Sowjetunie probeer om kruismissiele te ontwikkel. In hierdie kort tydperk het die Sowjetunie aan byna tien verskillende tipes kruismissiele gewerk. As gevolg van hulpbronne was die meeste van die aanvanklike tipes kruismissiele wat deur die Sowjetunie ontwikkel is, egter see-gelanseerde kruismissiele of duikboot-gelanseerde kruismissiele (SLCM's). Die SS-N-1-kruismissiel is ontwikkel om verskillende konfigurasies te hê om vanaf 'n duikboot of 'n skip afgevuur te word. Met verloop van tyd het die Sowjetunie egter ook begin werk aan lug-gelanseerde kruismissiele (ALCM). Hierdie ACLM-missiele is tipies afgelewer via bomwerpers wat as "Blinders" of "Backfire" aangewys is. Die missiele in hierdie konfigurasie is die AS-1 en AS-2 genoem, met uiteindelike nuwe variante met meer ontwikkelingstyd. Die hoofdoel van Sowjet-gebaseerde kruismissiele was om verdedigings- en aanvalsmeganismes teen vyandelike skepe te hê; met ander woorde, die meeste van die Sowjet-kruismissiele was anti-skipmissiele. In die 1980's het die Sowjetunie 'n arsenaal van kruismissiele van byna 600 platforms ontwikkel, wat uit land-, see- en lugafleweringstelsels bestaan het.<ref>{{cite journal|last=Arkin|first=William|date=Mei 1983|title=Soviet Cruise Missile Programs|journal=Arms Control Today|volume=13|issue=4|pages=3–4|jstor=23623103}}</ref> ====Verenigde State==== Die Verenigde State het op een of ander tydstip nege kernkruismissiele ontplooi. *MGM-1 Matador grond-gelanseerde missiel, buite diens *MGM-13 Mace grond-gelanseerde missiel, buite diens *SSM-N-8 Regulus duikboot-gelanseerde missiel, buite diens *SM-62 Snark grond-gelanseerde missiel, buite diens *AGM-28 Hound Dog lug-gelanseerde missiel, buite diens *BGM-109G Grond-gelanseerde Kruismissiel, buite diens *AGM-129 ACM lug-gelanseerde missiel, buite diens<ref>{{cite web|url=https://www.tinker.af.mil/News/story/id/123299303/ |title=Cruise missile career comes to a close |publisher=U.S. Air Force, Tinker Air Force Base public affairs |date=24 April 2012 |access-date=27 Desember 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131220061518/http://www.tinker.af.mil/news/story.asp?id=123299303 |archive-date=20 Desember 2013}}</ref> *AGM-86 ALCM lug-gelanseerde kruismissiel, 350 tot 550 missiele en W80-plofkoppe steeds in diens *BGM-109 Tomahawk-kruismissiel in kernduikboot-, oppervlakskip- en grond-gelanseerde modelle, kernmodelle buite diens maar plofkoppe word in reserwe gehou. == Verwysings == {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Wapentuig]] [[Kategorie:Ammunisie]] 9c9j7dc21h67omsgtz1i1tinz9mdg64 2894139 2894138 2026-04-15T19:16:59Z Sobaka 328 /* China */ opruim 2894139 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Tomahawk Block IV cruise missile -crop.jpg|duimnael|'n [[BGM-109 Tomahawk]] wat in November 2002 vlieg.]] 'n '''Kruisermissiel''' is 'n onbemande selfaangedrewe geleide [[missiel]] wat vlieg deur aërodinamiese [[Sleurkrag|hefkrag]] vir die grootste deel van sy vlugroete te onderhou. Kruisermissiele is ontwerp om 'n groot vrag oor lang afstande met hoë presisie te lewer. Moderne kruisermissiele is in staat om teen hoë subsoniese, [[Supersoniese snelheid|supersonies]]e of hipersoniese snelhede te beweeg, is selfnavigerend en kan op 'n nie-ballistiese, uiters lae-hoogte trajek vlieg.<ref>{{Cite web |date=2025-06-17 |title=Cruise missile {{!}} Definition, Speed, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/technology/cruise-missile |access-date=2025-06-24 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> Hierdie wapens verskil fundamenteel van ballistiese missiele deurdat hulle voortdurend aangedryf bly en aktief gestuur word tydens hul vlug, eerder as om ’n groot deel van hul baan volgens ’n voorafbepaalde, [[swaartekrag]]-gedrewe trajek te volg. Kruisermissiele maak tipies gebruik van gevorderde navigasiestelsels soos traagheidsnavigasie, satellietposisionering (bv. GPS), terreinvolgende radar en digitale kaartvergelyking om hul teikens akkuraat te bereik, selfs in omgewings met sterk elektroniese teenmaatreëls. Kruisermissiele kan vanaf verskeie platforms gelanseer word, insluitend landgebaseerde lanseerders, oorlogskepe, duikbote en vliegtuie. Hierdie veelsydigheid maak hulle ’n belangrike komponent van moderne militêre strategie, aangesien hulle diep in vyandelike gebied kan inslaan sonder om bemande vliegtuie in gevaar te stel. Hulle word gebruik vir beide konvensionele en kernplofkoppe, en kan aangepas word vir spesifieke rolle soos anti-skip-aanvalle, grondteikens of presisie-aanvalle op infrastruktuur. Sedert hul vroeë ontwikkeling tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] het kruisermissiele aansienlik ontwikkel in terme van reikafstand, akkuraatheid en ontduikingsvermoë. Hedendaagse ontwerpe fokus toenemend op sluip-tegnologie, lae waarneembaarheid en gevorderde roetebeplanning om lugverdedigingstelsels te omseil en strategiese teikens met minimale waarskuwing te tref. ==Geskiedenis== Die idee van 'n "lugtorpedo" is in die Britse 1909-film ''The Airship Destroyer'' getoon, waarin vlieënde torpedo's wat draadloos beheer word, gebruik word om [[Lugskip|lugskepe]] wat [[Londen]] bombardeer, af te skiet.<ref>{{cite web|url=http://www.ctie.monash.edu.au/hargrave/rpav_britain.html |title=Remote Piloted Aerial Vehicles : The 'Aerial Target' and 'Aerial Torpedo' in Britain |publisher=Ctie.monash.edu.au |access-date=13 Februarie 2012}}</ref> [[Lêer:Military Air Museum's Fieseler FI 103 V1 "Buzz Bomb".JPG|duimnael|Die V-1 vliegbom, die eerste operasionele kruisermissiel.]] In 1916 het die Amerikaanse vlieënier Lawrence Sperry 'n "lugtorpedo", die Hewitt-Sperry Automatic Airplane, 'n klein [[Tweedekker (vliegtuig)|tweedekker]] met 'n TNT-lading, 'n Sperry-selfvlieende en barometriese hoogtebeheer, gebou en gepatenteer. Geïnspireer deur die eksperimente het die [[Verenigde State]] se leër 'n soortgelyke vlieënde bom genaamd die Kettering Bug ontwikkel. Duitsland het ook toetse gedoen met afstandbeheerde [[Sweeftuig|sweeftuie]] (''Torpedogleiter'') wat deur Siemens-Schuckert gebou is vanaf 1916.<ref>{{cite book|author=Roger Branfill-Cook|title= Torpedo|publisher=Seaforth Publishing|location= Great Britain|year= 2014}}</ref> In die tussenoorlogse tydperk het Brittanje se Royal Aircraft Establishment die Larynx (Long Range Gun met Lynx Engine) ontwikkel, wat in die 1920's 'n paar vlugtoetse ondergaan het.<ref>{{cite web|url=http://www.vectorsite.net/twcruz_1.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070813001620/http://www.vectorsite.net/twcruz_1.html|url-status=usurped|archive-date=13 Augustus 2007|title=[1.0] The Aerial Torpedo|date=13 Augustus 2007}}</ref> In die [[Sowjetunie]] het Sergei Korolev van 1932 tot 1939 die GIRD-06-kruisermissielprojek gelei, wat 'n vuurpyl-aangedrewe anjaer-glybomontwerp gebruik het. Die 06/III (RP-216) en 06/IV (RP-212) het giroskopiese geleidingstelsels bevat.<ref>"Object No. 212", 1936 report in _Tvorcheskoi Nasledie Akedemika Sergeya Pavlovicha Koroleva_</ref> Die voertuig is ontwerp om tot 28 km hoogte te styg en 'n afstand van 280 km te gly, maar toetsvlugte in 1934 en 1936 het slegs 'n hoogte van 500 meter bereik. In 1944, tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], het [[Duitsland]] die eerste operasionele kruisermissiele ontplooi. Die [[V-1-vlieënde bom|V-1]], dikwels 'n vlieënde bom genoem, het 'n giroskoop-geleidingstelsel bevat en is aangedryf deur 'n eenvoudige pulsstraal-enjin, waarvan die geluid dit die bynaam "gonsbom" of "doodlebug" gegee het.<ref>{{cite book |last=Zaloga |first=Steven |title=German V-Weapon Sites 1943–45 |location=Oxford |publisher=Osprey Publishing |date=2008 |isbn=978-1-84603-247-9}}</ref> Akkuraatheid was slegs voldoende vir gebruik teen baie groot teikens (die algemene area van 'n stad), terwyl die reikafstand van 250 km aansienlik laer was as dié van 'n bomwerper wat dieselfde vrag dra. Die belangrikste voordele was spoed (alhoewel nie voldoende om kontemporêre skroefaangedrewe onderskeppers te oortref nie) en bruikbaarheid. Die produksiekoste van 'n V-1 was slegs 'n klein fraksie van dié van 'n [[V-2-vuurpyl|V-2]] supersoniese ballistiese missiel met 'n soortgelyke grootte plofkop.<ref> Beide missiele is vervaardig onder die swaar gebruik van Nazi-slawearbeid.</ref> Anders as die V-2, het die aanvanklike ontplooiings van die V-1 stilstaande lanseerrampe vereis wat blootgestel was aan bombardement.<ref>{{cite web |url=http://www.atlantikwall.org.uk/v1_light_stes.htm |title=V1 Light Sites |publisher=Atlantic Wall |access-date=9 Mei 2017}}</ref> [[Nazi-Duitsland]] het in 1943 ook die Mistel-saamgestelde vliegtuigprogram ontwikkel, wat gesien kan word as 'n rudimentêre lug-gelanseerde kruisermissiel, waar 'n bestuurde vegvliegtuig bo-op 'n onbemande bomwerper-grootte vliegtuig gemonteer is wat met plofstof gepak was om vrygestel te word terwyl die teiken nader gekom het. Bomwerper-gelanseerde variante van die V-1 het beperkte operasionele diens teen die einde van die oorlog gesien, met die baanbrekende V-1 se ontwerp wat deur die Amerikaners omgekeerd ontwikkel is as die Republic-Ford JB-2 kruisermissiel.<ref>{{cite book |last=Zaloga |first=Steven |title= American Guided Missiles of World War II |publisher=Osprey Publishing |date=2020 |isbn=9781472839268}}</ref> Onmiddellik na die [[Tweede Wêreldoorlog]] het die Verenigde State se Lugmag 21 verskillende geleide missielprojekte gehad, insluitend voorgestelde kruisermissiele. Teen 1948 was al behalwe vier van hierdie projekte gekanselleer: die Air Materiel Command Banshee, die SM-62 Snark, die SM-64 Navaho, en die MGM-1 Matador. Die Banshee-ontwerp was soortgelyk aan Operasie Aphrodite; soos Aphrodite, het dit misluk en is dit in April 1949 gekanselleer.<ref>[https://web.archive.org/web/20070303204907/http://stinet.dtic.mil/oai/oai?&verb=getRecord&metadataPrefix=html&identifier=ADA162646 The Evolution of the Cruise Missile by Werrell, Kenneth P.] sien PDF bladsy 92</ref> Terselfdertyd is die Amerikaanse Vloot se Operasie Bumblebee van ongeveer 1 Junie 1946 tot 28 Julie 1948 by Topsail-eiland, [[Noord-Carolina]], uitgevoer. Bumblebee het konsepbewystegnologieë vervaardig wat die Amerikaanse weermag se ander missielprojekte beïnvloed het. Gedurende die [[Koue Oorlog]] het beide die Verenigde State en die Sowjetunie verder geëksperimenteer met die konsep om vroeë kruisermissiele vanaf land, duikbote en vliegtuie te ontplooi. Die hoofuitkoms van die Amerikaanse Vloot se duikbootmissielprojek was die SSM-N-8 Regulus-missiel, gebaseer op die V-1, maar aangedryf deur 'n Allison J33-straalenjin. Die Regulus is in diens gestel, maar is later uitgefaseer met die koms van duikboot-gelanseerde ballistiese missiele wat nie vereis het dat die duikboot na die oppervlak kom om die missiel te lanseer en dit na sy teiken te lei nie. Die Amerikaanse Lugmag se eerste operasionele grond-tot-grond-missiel was die gevleuelde, mobiele, kernwapen-bekwame MGM-1 Matador, ook soortgelyk in konsep aan die V-1. Ontplooiing oorsee het in 1954 begin, eers na [[Wes-Duitsland]] en later na die [[Republiek van China]] en [[Suid-Korea]]. Op 7 November 1956 het die Amerikaanse Lugmag Matador-eenhede in Wes-Duitsland ontplooi, wie se missiele in staat was om teikens in die [[Warskou-verdrag]] gebied te tref, vanaf hul vaste daaglikse terreine na onaangekondigde verspreide lanseerplekke. Hierdie waarskuwing was in reaksie op die krisis wat veroorsaak is deur die Sowjet-aanval op [[Hongarye]] wat die [[Hongaarse Rewolusie van 1956]] onderdruk het. Tussen 1957 en 1961 het die Verenigde State 'n ambisieuse en goed befondsde program gevolg om 'n kernbewapende kruisermissiel, Supersoniese Lae Hoogte Missiel (SLAM), te ontwikkel. Dit is ontwerp om onder die vyand se radar te vlieg teen snelhede bo Mach 3 en waterstofbomme te dra wat dit langs sy pad oor vyandelike gebied sou laat val. Alhoewel die konsep bewys is dat dit geldig is en die 500-megawatt (670,000 pk) enjin 'n suksesvolle toetslopie in 1961 voltooi het, is geen lugwaardige toestel ooit voltooi nie. Die projek is uiteindelik laat vaar ten gunste van IKBM-ontwikkeling. Terwyl ballistiese missiele die voorkeurwapens vir landteikens was, is swaar kern- en konvensionele kruisermissiele met wapenpunte deur die USSR as 'n primêre wapen beskou om die Verenigde State se vlootdraer-gevegsgroepe te vernietig. Groot duikbote (byvoorbeeld, Echo- en Oscar-klasse) is ontwikkel om hierdie wapens te dra en die Verenigde State se gevegsgroepe op see te skadu, en groot bomwerpers (byvoorbeeld, [[Toepolef Tu-22M|Backfire]]-, [[Toepolef Tu-95|Bear]]- en [[Toepolef Tu-160|Blackjack]]-modelle) is toegerus met die wapens in hul luggelanseerde kruisermissiel (ALCM)-konfigurasie. ==Kategorieë== Kruisermissiele kan gekategoriseer word volgens vrag/plofkopgrootte, spoed, reikwydte en lanseringsplatform. Dikwels word variante van dieselfde missiel vir verskillende lanseringsplatforms vervaardig (byvoorbeeld lug- en duikboot-gelanseerde weergawes). Geleidingstelsels kan tussen missiele verskil. Sommige missiele kan toegerus word met enige van 'n verskeidenheid navigasiestelsels (traagheidsnavigasie, TERCOM of satellietnavigasie). Groter kruisermissiele kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra, terwyl kleiner missiele slegs konvensionele plofkoppe dra. ===Hipersoniese kruisermissiele=== Hipersoniese kruisermissiele beweeg ten minste vyf keer die [[spoed van klank]] (Mach 5). *3M22 Zircon (>1000–1500 km) {{vlagland|Rusland}}– hipersoniese anti-skip kruisermissiel.<ref>{{cite web|url= http://www.nextbigfuture.com/2016/02/russia-will-refit-nuclear-powered.html|title=Russia will refit nuclear powered guided missile cruiser with mach 5 hypersonic 3M22 missiles with 2022 deployment|website=NextBigFuture.com|date=21 Februarie 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://uslivenic.com/3m22-zircon-missile-russias-fastest-missile/|title=3M22 Zircon Missile, Russia's Fastest Missile|access-date=23 November 2022|archive-date=30 Maart 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230330024209/https://uslivenic.com/3m22-zircon-missile-russias-fastest-missile/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cnn.com/2024/02/13/europe/ukraine-russia-zircon-hypersonic-missile-intl-hnk-ml/index.html|title=Russia used an advanced hypersonic missile for the first time in recent strike, Ukraine claims|website=[[CNN]] |date=13 Februarie 2024 }}</ref><ref name=NavalNews>{{cite web|url=https://www.navalnews.com/naval-news/2022/08/hypersonic-brahmos-ii-missile-may-include-tech-from-tsirkon-missile/|website=Naval News |title=Hypersonic BrahMos-II missile may include tech from Tsirkon missile |date=2 Augustus 2022 }}</ref> *ASN4G (Air-Sol Nucléaire de 4e Génération) {{vlagland|Frankryk}} – hipersoniese kruisermissiel met ’n supersoniese ramstraalenjin wat deur [[Frankryk]] ontwikkel word.<ref>{{Cite web |title=Counting the cost of deterrence: France's nuclear recapitalisation |url=https://www.iiss.org/blogs/military-balance/2021/05/france-nuclear-recapitalisation |access-date=2022-10-26 |website=IISS |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Wright |first=Timothy |date=1 Mei 2022 |title=Hypersonic Missile Proliferation: An Emerging European Problem? |url=https://www.nonproliferation.eu/wp-content/uploads/2022/05/EUNPDC_no-80.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220517163238/https://www.nonproliferation.eu/wp-content/uploads/2022/05/EUNPDC_no-80.pdf |archive-date=2022-05-17 |url-status=live |access-date=26 Oktober 2022 |website=The EU Non-Proliferation Consortium}}</ref> *BrahMos-II (≈800–1500 km) {{vlagland|Indië}}/{{vlagland|Rusland}}–– hipersoniese kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://brahmos.com/newscenter.php?newsid=95|title=India to develop BrahMos-II missile|website=Brahmos.com}}</ref><ref name=NavalNews /> onder ontwikkeling vanaf 2011 in [[Indië]] en Rusland<ref>{{cite news|url= http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-10-09/news/30260244_1_air-version-stealth-supersonic-cruise-missile-india-s-defence-research|archive-url= https://archive.today/20130103092457/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-10-09/news/30260244_1_air-version-stealth-supersonic-cruise-missile-india-s-defence-research|url-status= dead|archive-date= 3 Januarie 2013|title=Hypersonic version of Brahmos on the way|date=9 Oktober 2011|work=The Times of India}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.brahmos.com/newscenter.php?newsid=102|title=India, Russia to develop new hypersonic cruise missile|archive-url= https://web.archive.org/web/20100628020619/http://brahmos.com/newscenter.php?newsid=102|archive-date= 28 Junie 2010|url-status=dead|access-date=23 Februarie 2012}}</ref> *CJ-1000 {{vlagland|Volksrepubliek China}} – hipersoniese ramstraalenjin anti-skip/land-aanval kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://www.scmp.com/news/china/military/article/3322176/new-missiles-drones-and-tanks-whats-been-rolling-through-beijings-streets |title=New missiles, drones and tanks: what's been rolling through Beijing's streets? |website=South China Morning Post |date=18 Augustus 2025 |first=Liu |last=Zhen }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.newsweek.com/china-reveals-new-weapons-sink-us-ships-2114865 |title=China To Reveal New Weapons To Sink US Ships |website=Newsweek |date=18 Augustus 2025 |first=Ryan |last=Chan }}</ref> *Hycore {{vlagland|Suid-Korea}}<ref>{{cite web | url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/weapons/south-korea-develops-hycore-hypersonic-cruise-missile | title=South Korea develops Hycore hypersonic cruise missile | date=25 Januarie 2022 }}</ref> *HSTDV{{vlagland|Indië}} – hipersoniese ramstraalenjin-demonstrator. 'n Draervoertuig vir hipersoniese langafstandkruismissiele word ontwikkel deur die Verdedigingsnavorsings- en Ontwikkelingsorganisasie.<ref>{{Cite web|url= https://theprint.in/defence/drdo-test-fires-futuristic-missile-tech-but-its-success-is-in-doubt/249386/|title= DRDO test-fires futuristic missile tech, but its success is in doubt|last=Philip|first=Snehesh Alex|date=2019-06-12|website=ThePrint|language=en-US|access-date= 2020-03-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/drdo-starts-work-on-hypersonic-weapon/story-NAg6ViN9W94ll4CsfGDNYP.html|title=DRDO starts work on 'next-gen' hypersonic weapon|date=2019-10-20|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2020-03-23}}</ref> *ET-LDHCM {{vlagland|Indië}} – langafstandhipersoniese kruismissiel word ontwikkel deur DRDO.<ref>{{Cite news |date=2025-07-14 |title=India testing a missile that flies at eight times the speed of sound, hits targets 1,500 km away |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/new-updates/india-testing-a-missile-that-flies-at-eight-times-the-speed-of-sound-hits-targets-1500-km-away/articleshow/122432167.cms?from=mdr |access-date=2025-07-23 |work=The Economic Times |issn=0013-0389}}</ref><ref name=":6">{{Cite web |last=Vaishnav |first=Akash |date=2025-07-15 |title=India's 'Project Vishnu' Unleashes Missile That Can Hit Enemy 1,500 Km Away at 8x Speed of Sound |url=https://newsable.asianetnews.com/gallery/india/india-unleashes-missile-that-can-hit-enemy-1500-km-away-at-8-speed-of-sound-z8wgl1w |access-date=2025-07-22 |website=newsable.asianetnews.com |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Modi |first=Diksha |date=2025-07-15 |title=Faster Than BrahMos, Deadlier Than Agni: How India's New Hypersonic Missile Changes The Game |url=https://www.news18.com/india/faster-than-brahmos-deadlier-than-agni-how-indias-new-hypersonic-missile-changes-the-game-ws-dkl-9442036.html |access-date=2025-07-17 |website=News18 |language=en}}</ref> *Hyfly-2 {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – hipersoniese luggelanseerde kruisermissiel wat die eerste keer by Sea Air Space 2021 vertoon is, ontwikkel deur [[Boeing]].<ref>{{Cite web|url=https://www.navalnews.com/event-news/sea-air-space-2021/2021/08/sea-air-space-2021-boeing-unveils-new-hypersonic-cruise-missile-concept/|title = Sea Air Space 2021: Boeing Unveils New Hypersonic Cruise Missile Concept|date = 4 Augustus 2021}}</ref> *Hypersonic Air-breathing Weapon Concept (HAWC, uitgespreek Hawk) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – luggelanseerde hipersoniese kruisermissiel met ’n ramstraalenjin wat sy eie kinetiese energie tydens impak gebruik om die teiken te vernietig, ontwikkel deur [[DARPA]].<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2022/04/04/politics/us-hypersonic-missile-test/index.html|title = US tested hypersonic missile in mid-March but kept it quiet to avoid escalating tensions with Russia &#124; CNN Politics|website = [[CNN]]|date = 5 April 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Second Successful Flight for DARPA Hypersonic Air-breathing Weapon Concept (HAWC) |url=https://www.darpa.mil/news-events/2022-04-05#:~:text=Air%2Dbreathing%20vehicles%20utilize%20air,targets%20even%20without%20high%20explosives |website=DARPA |date=4 Mei 2022}}</ref> *Hipersoniese Luglansieerbare Aanvallende Anti-Oppervlaktemissiel (HALO) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – luggelanseerde anti-skipmissiel onder die Aanvallende Anti-Oppervlakteoorlogvoering-inkrement 2 (OASuW Inc 2) program vir die Amerikaanse Vloot (Vloot).<ref>{{cite web | url=https://www.navalnews.com/naval-news/2022/09/halo-us-navy-hypersonic-capability/ | title=HALO programme accelerates US Navy hypersonic capability drive | date=5 September 2022 }}</ref><ref>{{cite web |title=FY18 Navy Programs – Offensive Anti-Surface Warfare (OASuW) Increment 1 |website=Director, Operational Test and Evaluation |url=https://www.dote.osd.mil/Portals/97/pub/reports/FY2018/navy/2018oasuw.pdf?ver=2019-08-21-155650-680 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200201164929/https://www.dote.osd.mil/Portals/97/pub/reports/FY2018/navy/2018oasuw.pdf?ver=2019-08-21-155650-680 |archive-date=2020-02-01}}</ref> *Hipersoniese Aanvalskruisermissiel (HACM) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – beplan vir gebruik deur die Verenigde State se Lugmag.<ref>{{Cite web |title=Raytheon/Northrop Grumman team selected for HACM hypersonic weapon |url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/raytheonnorthrop-grumman-team-selected-for-hacm-hypersonic-weapon |access-date=2022-10-26 |website=Janes.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=US Air Force Selects Raytheon Missiles & Defense, Northrop Grumman to Deliver First Hypersonic Air-Breathing Missile |url=https://news.northropgrumman.com/news/releases/us-air-force-selects-raytheon-missiles-defense-northrop-grumman-to-deliver-first-hypersonic-air-breathing-missile |access-date=2022-10-26 |website=Northrop Grumman Newsroom |language=en}}</ref> *SCIFiRE {{vlagland|Verenigde State van Amerika}}/{{vlagland|Australië}} – Southern Cross Integrated Flight Research Experiment (SCIFiRE) is 'n gesamentlike program tussen die Amerikaanse Departement van Verdediging en die Australiese Departement van Verdediging vir 'n Mach 5 ramstraalenjin-aangedrewe missiel.<ref>{{cite press release |title=Department of Defense Announces New Allied Prototyping Initiative Effort With Australia to Continue Partnership in Developing Air Breathing Hypersonic Vehicles |url=https://www.war.gov/News/Releases/Release/Article/2429061/department-of-defense-announces-new-allied-prototyping-initiative-effort-with-a/ |website=United States Department of Defense |access-date=18 Januarie 2022 |date=30 November 2020}}</ref><ref>{{cite press release |author1=Defence Minister Linda Reynolds |title=Australia collaborates with the US to develop and test high speed long-range hypersonic weapons |url=https://www.minister.defence.gov.au/minister/lreynolds/media-releases/australia-collaborates-us-develop-and-test-high-speed-long-range |website=Department of Defence Ministers |access-date=19 Januarie 2022 |date=1 Desember 2020}}</ref><ref>{{cite web |title=SCIFiRE Hypersonics |url=https://www.airforce.gov.au/our-mission/scifire-hypersonics |website=Royal Australian Air Force |date=16 Julie 2021 |access-date=19 January 2022}}</ref> In September 2021 het die Amerikaanse Departement van Verdediging Voorlopige Ontwerpoorsigkontrakte aan Boeing, Lockheed Martin en Raytheon Missiles & Defense toegeken.<ref>{{cite press release |title=Contracts For Sept. 3, 2021 |url=https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2764928/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929103100/https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2764928/ |url-status=dead |archive-date=29 September 2021 |website=United States Department of Defence |access-date=18 Januarie 2022 |date=3 September 2021}}</ref><ref>{{cite press release |title=Contracts For Sept. 1, 2021 |url=https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2762096/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929131018/https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2762096/ |url-status=dead |archive-date=29 September 2021 |website=United States Department of Defence |access-date=18 Januarie 2022 |date=1 September 2021}}</ref> *YJ-19 {{vlagland|Volksrepubliek China}} – hipersoniese ramstraalenjin-antiskip-kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/chinese-victory-day-parade-spotlights-new-weapon-priorities |title=Chinese Victory Day Parade Spotlights New Weapon Priorities |website=Aviation Week |date=10 September 2025 |first=Chuanren |last=Chen |archive-url=https://web.archive.org/web/20250910205227/https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/chinese-victory-day-parade-spotlights-new-weapon-priorities |archive-date=10 September 2025 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.scmp.com/news/china/science/article/3324050/breathtaking-science-behind-yj-19-chinas-first-hypersonic-cruise-missile |title=The breathtaking science behind YJ-19, China's first hypersonic cruise missile |website=South China Morning Post |date=2 September 2025 |last=Zhang |first=Tong }}</ref> ===Supersoniese kruisermissiele=== [[Lêer:Brahmos imds.jpg|duimnael|BrahMos uitgestal by IMDS 2007.]] Hierdie missiele beweeg vinniger as die [[spoed van klank]], gewoonlik met behulp van ramstraal-enjins. Die reikafstand is tipies 100–500 km, maar kan langer wees. Geleidingstelsels verskil tussen die stelsels. Voorbeelde: *ASALM US ALCM prototipe, toetsvliegtuig tot hipersonies Mach 5.5 {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} *3M-54 Kalibr (4 500&nbsp;km, Mach 3) {{ vlagland|Rusland}} (die "Sizzler" variant is slegs in staat tot supersoniese spoed in die terminale stadium) *3M-51 Alfa (250&nbsp;km, Mach 2.5) {{ vlagland|Rusland}} *Air-Sol Moyenne Portée (300–500&nbsp;km+, Mach 3) {{ vlagland|Frankryk}}&nbsp;– supersoniese afstandaanvalmissiel met kerplofkop *ASM-3 (400&nbsp;km, Mach 3+) {{vlagland|Japan}} *Blyskavka (100–370&nbsp;km) {{vlagland |Oekraïne}}&nbsp;– Artem Luch Pivdenmash *BrahMos (290–800&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland|Indië}} / {{vlagland|Rusland}}<ref>{{Cite web |date=24 November 2020 |title=India now working on 1,500-km range BrahMos supersonic cruise missile |url=https://theprint.in/defence/india-now-working-on-1500-km-range-brahmos-supersonic-cruise-missile/550924/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204100808/https://theprint.in/defence/india-now-working-on-1500-km-range-brahmos-supersonic-cruise-missile/550924/ |archive-date=4 Februarie 2021 |access-date=27 Januarie 2021 |website=The Print |language=en}}</ref> *CX-1 (280&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland | Volksrepubliek China}} *CJ-100 / DF-100 (2000–3000&nbsp;km, Mach 5) {{ vlagland |Volksrepubliek China}} *FC/ASW (onder ontwikkeling) – transnasionale kruisermissielprogram {{vlagland|Frankryk}} / {{ vlagland|Verenigde Koninkryk}} / {{ vlagland|Italië}}<ref name="Janes">[http://home.janes.com/events/exhibitions/dsei2011/sections/daily/day1/perseus-mbdas-missile-of-.shtml Janes – Perseus: MBDA's missile of the future?] {{webarchive|url= https://web.archive.org/web/20111113133922/http://home.janes.com/events/exhibitions/dsei2011/sections/daily/day1/perseus-mbdas-missile-of-.shtml |date=13 November 2011 }}</ref><ref>{{cite web|url= http://www.iiss.org/whats-new/iiss-experts-commentary/from-the-paris-air-show-enter-perseus/ |title= International Institute for Strategic Studies – IISS |access-date=8 Oktober 2015 |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120628163208/http://www.iiss.org/whats-new/iiss-experts-commentary/from-the-paris-air-show-enter-perseus/ |archive-date=28 Junie 2012 }}</ref><ref name="The Telegraph">{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/defence/8587357/New-British-missile-three-times-as-fast-as-current-weapons.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/defence/8587357/New-British-missile-three-times-as-fast-as-current-weapons.html |archive-date=11 Januarie 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=New British missile three times as fast as current weapons|date= 21 Junie 2011|work=Telegraph.co.uk|access-date= 8 Oktober 2015|last1= Harding|first1= Thomas}}</ref><ref name="MBDA Systems">{{Cite web|url=http://www.mbda-systems.com/mediagallery/files/cvs401-perseus-_datasheet-1315926538.pdf|archive-url= https://web.archive.org/web/20130512144417/http://www.mbda-systems.com/mediagallery/files/cvs401-perseus-_datasheet-1315926538.pdf|url-status=dead|title=MBDA Systems|archive-date=12 Mei 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/paris-perseus-set-to-go-on-the-attack-358513/|title= PARIS: Perseus set to go on the attack|work= Flightglobal.com|access-date= 8 Oktober 2015 |date=22 Junie 2011}}</ref> *Hsiung Feng III (100–150&nbsp;km, Mach 3.5) {{vlagland |Volksrepubliek China}} *Hyunmoo-3 (1500&nbsp;km, Mach 1.2) {{ vlagland|Suid-Korea}} *Kh-20 (380–600&nbsp;km, Mach 2) {{ vlagland |Sowjetunie}} *Kh-31 (25–110&nbsp;km, Mach 3.5) {{ vlagland|Rusland}} *Kh-32 (600–1 000&nbsp;km, Mach 4.6) {{vlagland|Rusland}} *Kh-80 (3 000–5 000&nbsp;km, Mach 3) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{vlagland|Rusland}} *P-270 Moskit (120–250&nbsp;km, Mach 2–3) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{vlagland|Rusland}} *P-500 Bazalt (550&nbsp;km, Mach 3+) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland|Rusland}} *P-700 Granit (625&nbsp;km, Mach 2.5+) {{ vlagland|Sowjetunie}} / {{vlagland |Rusland}} *P-800 Oniks / Kh-61 (600–800&nbsp;km, Mach 2.6) {{vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland |Rusland}} *P-1000 Vulkan (800&nbsp;km, Mach 3+) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland|Rusland}} *YJ-12 (250–400&nbsp;km, Mach 4) {{ vlagland |Volksrepubliek China}} *YJ-18 (220–540&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *YJ-91 (15–120&nbsp;km, Mach 3.5) {{vlagland |Volksrepubliek China }} *Yun Feng (1200–2 000&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland|Republiek China}} *SSM-N-9 Regulus II (1 852&nbsp;km, Mach 2) {{ vlagland|Verenigde State}} ===Interkontinentale-afstand supersoniese kruisermissiele=== *Burya (8 500 km) (gekanselleer in 1960) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *MKR (8 000 km) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *RSS-40 Buran (8 500 km) (gekanselleer in 1957) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *SLAM (gekanselleer in 1964) {{ vlagland |Verenigde State}} *SM-64 Navaho (gekanselleer in 1958) {{vlagland |Verenigde State}} ===Langafstand subsoniese kruisermissiele=== [[Lêer:Nirbhay missiles during Republic Day Parade 2018.jpg|duimnael|Indië se Nirbhay-missiele gemonteer op 'n vragmotor-gebaseerde lanseerder.]] China, Frankryk, Indië, Iran, Israel, Japan, Noord-Korea, Rusland, Suid-Korea, Oekraïne en die Verenigde State het verskeie langafstand-subsoniese kruisermissiele ontwikkel. Hierdie missiele het 'n reikafstand van meer as 1 000 kilometer en vlieg teen ongeveer 800 kilometer per uur <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> Hulle het tipies 'n lanseringsgewig van ongeveer 1 500 kilogram<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> en kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra. Vroeëre weergawes van hierdie missiele het traagheidsnavigasie gebruik; latere weergawes gebruik baie meer akkurate TERCOM- en DSMAC-stelsels. Mees onlangse weergawes kan satellietnavigasie gebruik. Voorbeelde: China, Frankryk, Indië, Iran, Israel, Japan, Noord-Korea, Rusland, Suid-Korea, Oekraïne en die Verenigde State het verskeie langafstand-subsoniese kruisermissiele ontwikkel. Hierdie missiele het 'n reikafstand van meer as 1 000 kilometer en vlieg teen ongeveer 800 kilometer per uur <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> Hulle het tipies 'n lanseringsgewig van ongeveer 1 500 kilogram<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> en kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra. Vroeëre weergawes van hierdie missiele het traagheidsnavigasie gebruik; latere weergawes gebruik baie meer akkurate TERCOM- en DSMAC-stelsels. Mees onlangse weergawes kan satellietnavigasie gebruik. Voorbeelde: *3M-54 Kalibr (tot 4 500 km) {{vlagland|Rusland}} *AGM-86 ALCM (from 1 100 to >2 400 km) {{vlagland|Verenigde State}} *AGM-129 ACM (from 3 450 to 3 700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-181 LRSO (>2 500 km) {{vlagland |Verenigde State}} *[[BGM-109 Tomahawk]] (tot 1 700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *BGM-109G Grondgelanseerde kruisermissiel (2 500 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Kh-55 (3 000 km) and Kh-65 {{vlagland |Rusland}} *Kh-101 (4 500–5 500 km) {{vlagland |Rusland}} *Iskander-K (nie minder as 3 500 km) {{vlagland|Rusland}} *Hwasal-1 (1 500–2 000 km) {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Hwasal-2 (> 2 000 km) {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *RK-55 (3 000 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Nirbhay (tot 1 500 km)<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/nirbhay-cruise-missile-test-fired-drdo-says-indigenous-engine-a-success-101628656458294.html|title = Nirbhay cruise missile test-fired; indigenous engine a success, say officials| work=Hindustan Times |date = 11 Augustus 2021}}</ref> {{vlagland|Indië}} *MdCN (tot 1 400 km) {{vlagland|Frankryk}} *Paveh (1 650 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.timesofisrael.com/iran-unveils-new-paveh-cruise-missile-that-can-reach-israel|title = Iran unveils new 'Paveh' cruise missile that can reach Israel| website=The Times of Israel |date = 25 Februarie 2023}}</ref> {{vlagland|Iran}} *Hoveyzeh (1 350 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.tehrantimes.com/news/432567/Iran-unveils-long-range-Hoveyzeh-cruise-missile|title = Iran unveils long-range Hoveyzeh cruise missile|date = 2 Februarie 2019}}</ref>{{vlagland |Iran}} *Abu Mahdi (over 1 000 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.mashreghnews.ir/news/1108707/%D8%AA%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D8%AD-%D9%88%DB%8C%DA%98%DA%AF%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%88%D8%B4%DA%A9-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%AD%D8%A7%D8%AC-%D9%82%D8%A7%D8%B3%D9%85-%D9%88-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%A7%D8%A8%D9%88%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C|title = Description of the characteristics of 'Martyr Haj Qasem' and 'Martyr Abu Mahdi' missiles|date = 20 Augustus 2020}}</ref> {{vlagland|Iran}} *Quds 1 Houthi {{vlagland |Jemen}} *Hsiung Feng IIE (600–1200 km) {{vlagland|Republiek China}} *Hyunmoo III (Hyunmoo IIIA – 500 km, Hyunmoo IIIB – 1 000 km, Hyunmoo IIIC – 1,500 km) {{vlagland|Suid-Korea}} *Type 12 SSM (1 500 km under development) {{vlagland|Japan}} *MGM-13 Mace {{vlagland |Verenigde State}} *DF-10/CJ-10 (CJ-10K – 1 500 km, CJ-20 – 2 000 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Popeye Turbo SLCM {{vlagland |Israel}} *Diep Presisie Aanvalsvermoë DPSC (meer as 2 000 km onder ontwikkeling) {{vlagland|Duitsland}}{{vlagland|Verenigde Koninkryk}}, deel van die Trinity House Ooreenkoms.<ref>{{cite web |url=https://aviationweek.com/defense/budget-policy-operations/germany-uk-reveal-trinity-house-deep-strike-missile-development |title=Germany and UK Reveal Trinity House Deep Strike Missile Development Plans |last1=Osborne |first1=Tony |last2=Wall |first2=Robert |work=Aviation Week |date=15 Mei 2025 |access-date=23 Mei 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.twz.com/air/long-range-deep-precision-strike-missile-to-be-developed-by-uk-and-germany |title=Long-Range 'Deep Precision Strike' Missile To Be Developed By UK And Germany |last=Newdick |first=Thomas |website=The War Zone |date=16 Mei 2025 |access-date=23 Mei 2025}}</ref> *FP-5 Flamingo (3 000&nbsp;km) {{vlagland|Oekraïne}}<ref>{{Cite web|url=https://www.twz.com/news-features/new-ukrainian-cruise-missile-with-claimed-1800-mile-range-breaks-cover|title=New Ukrainian Cruise Missile With Claimed 1,800-Mile Range Breaks Cover|first=Thomas|last=Newdick|first2=Joseph|last2=Trevithick|date=18 August 2025}}</ref> *FP-5 Flamingo (3 000 km){{vlagland |Oekraïne}}<ref>{{Cite web|url=https://www.twz.com/news-features/new-ukrainian-cruise-missile-with-claimed-1800-mile-range-breaks-cover|title=New Ukrainian Cruise Missile With Claimed 1,800-Mile Range Breaks Cover|first=Thomas|last=Newdick|first2=Joseph|last2=Trevithick|date=18 Augustus 2025}}</ref> ===Interkontinentale-afstand subsoniese kruisermissiel=== *9M730 Burevestnik {{vlagland|Rusland}} *SM-62 Snark (10 200 km) {{vlagland|Verenigde State}} ===Medium-afstand subsoniese kruisermissiel=== [[Lêer:Storm Shadow p1220865.jpg|duimnael|Storm Shadow (Frankryk /VK).]] Voorbeelde: *AGM-158 JASSM (370–1900 km) {{vlagland |Verenigde State}} *[[Lêer:Babur Cruise Missle at Ideas 2008 cropped.jpg|duimnael|'n Pakistanse Babur-kruisermissiellanseerder.]]AGM-158C LRASM (370 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Atmaca {{vlagland|Turkye}} *Babur (290–900 km) {{vlagland |Pakistan}} *Harbah (250–450 km) {{vlagland |Pakistan}} *Hatf-VIII / Ra'ad Mark-2 ALCM (400 km) {{vlagland |Pakistan}} *Hsiung Feng IIE (600–2000 km) {{vlagland|Republiek China}} *Hyunmoo-3 (minder as 1500 km) {{vlagland |Suid-Korea}} *Iskander-K {{vlagland |Rusland}} *KD-63 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *NASM-MR {{vlagland|Indië}} *Taurus KEPD 350 (500+ km) {{vlagland |Duitsland}} *Kh-50 (Kh-SD) and Kh-101 Kh-65 weergawes {{vlagland |Rusland}} *MGM-1 Matador (700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Ra'ad ALCM (350 km) {{vlagland |Pakistan}} *Raad (360 km) {{vlagland|Iran}} *SOM (SOM B Block I) – 500 km, 1 500 km en 2 500 km weergawes (350 km reikafstand onder serieproduksie, 500 km+ reikafstand onder ontwikkeling){{vlagland|Turkye}}<ref>{{cite web|url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkey-aims-to-increase-ballistic-missile-ranges.aspx?pageID=238&nID=12731&NewsCatID=345|title=BUSINESS – Turkey aims to increase ballistic missile ranges|author=Ümit Enginsoy|date=Februarie 2012 |publisher=Hurriyetdailynews.com|access-date=13 Februarie 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hurriyet.com.tr/ekonomi/19680119.asp|title=Tübıta: Hedefimiz 2 bin 500 kilometre menzilli füze yapmak |date=14 Januarie 2012|publisher=Hurriyet.com.tr|access-date=13 Februarie 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.trt.net.tr/trtavaz/turk-fuzesi-som-icin-geri-sayim-basladi--haber-detay,tr,24107.aspx|title=Türk Füzesi SOM İçin Geri Sayım Başladı – Haber – TRT Avaz|publisher=Trt.net.tr|access-date=13 Februarie 2012|archive-date=10 Mei 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510220244/http://www.trt.net.tr/trtavaz/turk-fuzesi-som-icin-geri-sayim-basladi--haber-detay,tr,24107.aspx|url-status=dead}}</ref> *SSM-N-8 Regulus (926 km) {{vlagland |Verenigde State}} *P-5 Pyatyorka (450–750 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}}/{{vlagland |Rusland}}/{{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *S8000 Banderol {{vlagland |Rusland}} *Storm Shadow / SCALP-EG (550 km, Mach 0.65) {{vlagland |Verenigde Koninkryk}} *Type 12 SSM (binne 1000 km onder ontwikkeling) {{vlagland |Japan}} *Ya-Ali (700 km) {{vlagland |Iran}} *Zarb (320 km) {{vlagland|Pakistan}} *Ragnarök (926 km) {{vlagland |Verenigde State}}<ref>{{cite web | title=kratos-unveils-revolutionary-low-cost-cruise-missile-system-ragnarok | url=https://www.kratosdefense.com/newsroom/kratos-unveils-revolutionary-low-cost-cruise-missile-system-ragnarok }}</ref><ref>{{cite web | title=ragnarok-mini-cruise-missile-with-big-range-targets-150k-price-tag | url=https://www.twz.com/air/ragnarok-mini-cruise-missile-with-big-range-targets-150k-price-tag }}</ref> *Narwhal {{vlagland|Tsjeggië}} (680 km )<ref>{{cite web | title=what_is_the_new_narwhal_cruise_missile_for_ukraine_that_can_strike_moscow_and_engels | url=https://en.defence-ua.com/weapon_and_tech/what_is_the_new_narwhal_cruise_missile_for_ukraine_that_can_strike_moscow_and_engels-16752.html }}</ref><ref>{{cite web | title=czech-defense-tech-company-lpp-readies-first-cruise-missile | url=https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/czech-defense-tech-company-lpp-readies-first-cruise-missile }}</ref> *Taimoor (600 km) {{vlagland|Pakistan}} <ref>{{Cite web|url=https://www.flightglobal.com/fixed-wing/pakistan-test-launches-taimoor-cruise-missile-from-mirage/165837.article|title=Pakistan test launches Taimoor cruise missile from Mirage|first=Greg|last=Waldron|first2=|last2=|date=5 Januarie 2026}}</ref> *Lanca (missile) (600 km) {{vlagland|Pole}} <ref>{{Cite web|url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/weapons/wb-group-reveals-lanca-cruise-missile-with-payload-capacity-of-hundreds-of-kilograms|title=WB Group reveals Lanca cruise missile with payload capacity of hundreds of kilograms|first=Jakub |last=Link-Lenczowski |first2=|last2=|date=10 Oktober 2025}}</ref> *Ruta (missile) (450 km) {{vlagland|Switserland}} <ref>{{cite web | title=destinus-ruta | url=https://www.destinus.com/page/destinus-ruta }}</ref> ===Kortafstand subsoniese kruisermissiele=== [[Lêer:NSM PICT0001.JPG|duimnael|Vlootaanvalskruisermissiel van die Noorse Vloot.      ]] Kortafstand subsoniese kruisermissiele is sodanige missiele wat ongeveer 500 kilogram weeg en 'n reikafstand van tot 300 km het. Voorbeelde: *Apache (100–140 km) {{vlagland|Frankryk}} *AVMT-300 (300 km) {{vlagland| Brasilië}} *MICLA-BR (300 km) {{vlagland| Brasilië}} <ref>{{cite news |title=FOTO: Caça F-5M voando com o míssil de cruzeiro MICLA-BR|url=https://www.aereo.jor.br/2019/10/01/foto-caca-f-5m-voando-com-o-missil-de-cruzeiro-micla-br|publisher=Poder Aéreo|language=pt|date=1 Oktober 2019}}</ref> *Hyunmoo-3 (over 300 km) shorter range {{vlagland |Suid-Korea}} *SSM-700K Haeseong (180+ km) {{vlagland |Suid-Korea}} *JFS-M (499 km) {{vlagland |Duitsland}} *Kh-35 (130–300 km) {{vlagland |Rusland}}, KN-19 Ks3/4 {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Kh-59 (115–550 km) {{vlagland|Rusland}} *P-15 (40–80 km) {{vlagland |Rusland}} , KN-1 {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Nasr-1 {{vlagland|Iran}} *Zafar (25 km) {{vlagland |Iran}} *Noor {{vlagland |Iran}} *Qader {{vlagland|Iran}} *NASM-SR {{vlagland|Indië}} *Naval Strike Missile (185–555 km) {{vlagland|Noorweë}} *RBS-15 {{vlagland|Swede}} *Korshun {{vlagland |Oekraïne}} – plaaslike weergawe van Kh-55 en RK-55 *Neptune {{vlagland|Oekraïne}}<ref>{{cite web |title=Ukraine Tests Advanced Subsonic Cruise Missile 'Neptune' |url=http://www.defenseworld.net/news/21881 |website=Defense World |date=31 Januarie 2018 |access-date=31 Januarie 2018 |url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20180201082450/http://www.defenseworld.net/news/21881#.WnLO3-jP38A |archive-date=1 Februarie 2018}}</ref> *[[Lêer:Hsiung Feng II Anti-Ship Missile Display in Chengkungling 20111009a.jpg|duimnael|Hsiung Feng II anti-skip missiel uitgestal in Chengkungling.  ]]Hsiung Feng II {{vlagland|Republiek China}} *Wan Chien {{vlagland|Republiek China}} *VCM-01 (100–300 km) {{vlagland|Viëtnam}} *Aist (100–300 km) {{vlagland|Belarus}} *Marte (100+ km) {{vlagland|Italië}} *[[Lêer:Hsiung-Feng-2-sketch.svg|duimnael|Hsiung Feng II.     ]]Sea Killer uitvoer variant {{vlagland|Italië}} *Otomat (180 km) {{vlagland|Italië}} *Otomat Mk2 E / Teseo Mk2/E (360 km) {{vlagland|Italië}} *C-801 (40 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-802 (120–230 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-803 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-805 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-602 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *CM-602G {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Çakır {{vlagland|Turkye}} *Delilah missile (250 km) {{vlagland |Israel}} *Gabriel IV (200 km) {{vlagland |Israel}} *Popeye turbo ALCM (78 km) {{vlagland|Israel}} *Sea Breaker (300 km) {{vlagland |Israel}} *RGM-84 Harpoon (124–310 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-84E Standoff Land Attack Missile (110 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-84H/K SLAM-ER (270 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Silkworm (100–500 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *SOM {{vlagland|Turkye}} [7 <ref>{{cite web |date=4 Junie 2011 |title=Yerli seyir füzesi, 180 kilometreden hedefini vuracak – Hürriyet Gündem |url=http://www.hurriyet.com.tr/gundem/17954640.asp?gid=381 |access-date=13 Februarie 2012 |publisher=Hurriyet.com.tr}}</ref><ref>{{cite web |title=Yerli seyir füzesi, 180 kilometreden hedefinin vuracak – Kirpi HABER Cesur &#124; Özgür &#124; Tarafsız Habercilik |url=http://www.kirpihaber.com/teknoloji-bilim/yerli-seyir-fuzesi-180-kilometreden-hedefinin-vuracak.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607033259/http://www.kirpihaber.com/teknoloji-bilim/yerli-seyir-fuzesi-180-kilometreden-hedefinin-vuracak.htm |archive-date=2011-06-07 |access-date=13 Februarie 2012 |publisher=Kirpihaber.com}}</ref> *[[V-1-vlieënde bom]] (250 km) {{vlagland |Nazi-Duitsland}} ==Ontplooiing== [[Lêer:AGM-129A - 2006 0306 b52 2lg.jpg|links|duimnael|AGM-129 ACM word vasgeheg op 'n B-52H bomwerper.]] Die mees algemene missie vir kruisermissiele is om relatief hoëwaarde-teikens soos skepe, bevelbunkers, brûe en damme aan te val.<ref>{{cite web|url=http://www.raytheon.com/capabilities/products/tomahawk/|title=Raytheon: Tomahawk Cruise Missile|website=www.raytheon.com|access-date=2016-09-19}}</ref> Moderne geleidingstelsels maak akkurate aanvalle moontlik. Sedert 2001 het die [[BGM-109 Tomahawk]]-missielmodel 'n belangrike deel van die Verenigde State se vlootarsenaal geword. Dit gee skepe en duikbote 'n ietwat akkurate, langafstand-, konvensionele landaanvalwapen. Sodanige missiel kos ongeveer US$1,99 miljoen per eenheid.<ref>{{cite web |title=FY 2017 Program Acquisition Costs by Weapon System - Tactical Tomahawk Cruise Missile |url=https://comptroller.war.gov/Portals/45/documents/defbudget/FY2017/FY2017_Weapons.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160424113923/http://comptroller.defense.gov/Portals/45/Documents/defbudget/fy2017/FY2017_Weapons.pdf |archive-date=2016-04-24 |url-status=live |website=United States Department of Defense}}</ref> Beide die Tomahawk en die AGM-86 is wyd tydens Operasie Desert Storm gebruik. Op 7 April 2017, tydens die [[Siriese Burgeroorlog]], het Amerikaanse oorlogskepe meer as 50 kruismissiele op 'n Siriese lugbasis afgevuur as vergelding vir 'n Siriese chemiese wapenaanval teen 'n rebellevesting.<ref>{{cite web |title=US missiles blast Syria; Trump demands 'end the slaughter' |url=https://apnews.com/article/donald-trump-syria-ap-top-news-international-news-politics-de1b6e80a0cf4d84bca38835e9bb3310 |website=AP News|date=20 April 2021 }}</ref> Die [[Amerikaanse Lugmag]] (USAF) ontplooi 'n lug-gelanseerde kruisermissiel, die AGM-86 ALCM. Die [[Boeing B-52 Stratofortress]] is die eksklusiewe afleweringsvoertuig vir die AGM-86 en AGM-129 ACM. Beide missieltipes is konfigureerbaar vir óf konvensionele óf kernplofkoppe. Die USAF het die AGM-86 vir sy bomwerpervloot aangeneem, terwyl die AGM-109 aangepas is om vanaf vragmotors en skepe te lanseer en deur die USAF en Vloot aangeneem is. Die vragmotor-gelanseerde weergawes, en ook die Pershing II en SS-20 Intermediêre Afstand Ballistiese Missiele, is later vernietig onder die bilaterale INF (Intermediêre Afstand Kernmagte) verdrag met die USSR. [[Lêer:BRAHMOS Launcher.JPG|duimnael|Die Indiese Leër se BrahMos supersoniese kruisermissiele gemonteer op Mobiele Outonome Lanseerders (MOL).]] Die [[Britse Koninklike Vloot]] (RN) bedryf ook kruisermissiele, spesifiek die VSA-vervaardigde Tomahawk, wat deur die RN se kernduikbootvloot gebruik word. Britse konvensionele kernkopweergawes is vir die eerste keer in 1999 deur die RN in gevegte afgevuur, tydens die [[Kosovo-oorlog]] (die Verenigde State het kruisermissiele in 1991 afgevuur). Die Koninklike Lugmag gebruik die Storm Shadow-kruisermissiel op sy [[Typhoon-klas duikboot|Typhoon]] en voorheen sy Tornado GR4-vliegtuig. Dit word ook deur Frankryk gebruik, waar dit bekend staan as SCALP EG, en word deur die Armée de l'Air se Mirage 2000- en Rafale-vliegtuie gedra. Indië en Rusland het gesamentlik die supersoniese kruisermissiel BrahMos ontwikkel. Daar is drie weergawes van die Brahmos: skip-/land-gelanseer, lug-gelanseer en duikboot-gelanseer. Die skip-/land-gelanseer weergawe was teen laat 2007 in werking. Die Brahmos het die vermoë om teikens op land aan te val. Rusland gaan ook voort om ander kruisermissiele te bedryf: die SS-N-12 Sandbox, SS-N-19 Shipwreck, SS-N-22 Sunburn en SS-N-25 Switchblade. Duitsland en Spanje bedryf die Taurus-missiel terwyl Pakistan die Babur-missiel vervaardig het.<ref name="CSIS Missile Threat3"/> Beide die Volksrepubliek van China en die Republiek van China (Taiwan) het verskeie kruisermissielvariante ontwerp, soos die bekende C-802, waarvan sommige in staat is om biologiese, chemiese, kern- en konvensionele kernkoppe te dra ===Kernplofkopweergawes=== ====China==== China het die CJ-10-landaanvalkruismissiel wat in staat is om 'n kernplofkop te dra.<ref>{{Cite web|last=Bommakanti|first=Kartik|date=December 4, 2020|title=China's Cruise Missile Capabilities: Implications for the Indian Army and Air Force|url=https://www.orfonline.org/research/chinas-cruise-missile-capabilities/?amp#|url-status=live|access-date=December 18, 2021|website=Observer Research Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20201204151239/https://www.orfonline.org/research/chinas-cruise-missile-capabilities/?amp |archive-date=4 Desember 2020 }}</ref> Daarbenewens blyk dit dat China in Augustus 2021 'n hipersoniese kruismissiel getoets het, 'n bewering wat hulle ontken.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-58953352|title=China Denies Testing Nuclear-Capable Hypersonic Cruise Missile|work=BBC News |date=18 Oktober 2021 |access-date=18 Oktober 2021}}</ref> ====Frankryk==== Die Franse ''Force de frappe''-kernmagte sluit beide land- en see-gebaseerde bomwerpers in met Air-Sol Moyenne Portée (ASMP) hoëspoed medium-afstand kernkruismissiele. Twee modelle is in gebruik, ASMP en 'n nuwer ASMP-Amelioré (ASMP-A), wat in 1999 ontwikkel is. Na raming is 40 tot 50 vervaardig.<ref>{{cite web |title=Air-Sol Moyenne Portée (ASMP/ ASMP-A) |work=Missile Threat |publisher=Center for Strategic and International Studies |date=23 April 2024 |access-date=23 Mei 2025 |url=https://missilethreat.csis.org/missile/asmp/}}</ref><ref>James O’Halloran, IHS Jane's Weapons: Strategic 2015-2016, 2015, (United Kingdom: IHS), 134-135.</ref> ====Indië==== Indië het in 2017 suksesvol sy inheemse Nirbhay ('Vreesloos') land-aanval kruismissiel getoets, wat kernkoppe tot 'n trefafstand van 1 000 km kan lewer.<ref name="Nirbhay, ToI, 2017" >{{cite news |title=India successfully tests its first nuclear-capable cruise missile |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/india-successfully-tests-its-first-nuclear-capable-cruise-missile/articleshow/61550465.cms |newspaper=The Times of India |date=7 November 2017}}</ref> Nirbhay is suksesvol getoets.<ref name="Nirbhay, ToI, 2017" /><ref>{{cite news |title=Nuclear-capable Nirbhay cruise missile's test fails for the fourth time |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/nuclear-capable-nirbhay-cruise-missiles-test-fails-for-the-fourth-time/articleshow/56105444.cms |newspaper=The Times of India |date=21 December 2016 |access-date=21 December 2016}}</ref> ====Israel==== Die Israeliese Verdedigingsmagte het na bewering die medium-afstand lug-gelanseerde Popeye Turbo ALCM en die Popeye Turbo SLCM medium-lang-afstand kruismissiel met kernkoppe op Dolphin-klas duikbote ontplooi.<ref>{{Cite book |last=Udaya Chandar |first=Y |title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces |publisher=Notion Press |year=2017 |isbn=9781946983794}}</ref> ====Pakistan==== Pakistan het tans vyf kruismissielstelsels: die lug-gelanseerde Ra'ad-I en sy verbeterde weergawe Ra'ad-II sowel as Taimoor; die grond- en duikboot-gelanseerde Babur;<ref name="CSIS Missile Threat3">{{cite web|url=https://missilethreat.csis.org/missile/hatf-7/|title=Hatf 7 "Babur" – Missile Threat|website=CSIS.org|access-date=26 Julie 2017}}</ref><ref>{{cite news|url=https://thediplomat.com/2017/01/south-asian-strategic-stability-and-pakistans-babur-3-submarine-launched-cruise-missile/|title=South Asian Strategic Stability and Pakistan's Babur-3 Submarine-Launched Cruise Missile|first1=Ankit |last1=Panda |first2=Prashanth |last2=Parameswaran|work=The Diplomat|access-date=2017-12-01|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-38563330|title=Pakistan announces cruise missile success|date=2017|work=BBC News|access-date=2017-12-01|language=en-GB}}</ref>skip-gelanseerde Harbah-missiel<ref>{{Cite news|url=https://thediplomat.com/2018/01/pakistan-tests-an-indigenously-developed-anti-ship-cruise-missile/|title=Pakistan Tests An Indigenously Developed Anti-Ship Cruise Missile|first=Ankit |last=Panda|work=The Diplomat|access-date=2018-01-13|language=en-US}}</ref> en oppervlak-gelanseerde Zarb-missiel.<ref>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1251049|title=Pakistan Navy inducts coastal anti-ship 'Zarb' missile after successful test|last=Haider|first=Mateen|date=9 April 2016|work=DAWN.COM|access-date=2018-01-17|language=en-US}}</ref> Beide, Ra'ad en Babur, kan kernplofkoppe tussen 10 en 25 knope dra, en dit na teikens op 'n afstand van onderskeidelik tot 300 km en 450 km aflewer.<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/nuclear-capable-nirbhay-cruise-missiles-test-fails-for-the-fourth-time/articleshow/56105444.cms|title=Nirbhay: Nuclear-capable Nirbhay cruise missile's test fails for the fourth time |website=The Times of India|date=21 Desember 2016 }}</ref> Babur is sedert 2010 in diens van die Pakistanse Leër, en die Pakistanse Vloot sedert 2018.<ref>{{cite web|url=http://www.ipcs.org/article/india/pakistans-babur-and-raad-cruise-missiles-strategic-implications-for-india-3681.html|title=Pakistan's Babur and Ra'ad Cruise Missiles: Strategic Implications for India|last1=Mason|first1=Shane|website=Institute of Peace and Conflict Studies|access-date=20 Januarie 2016}}</ref> ====Rusland==== Rusland het Kh-55SM-kruismissiele, met 'n reikwydte soortgelyk aan die Verenigde State se AGM-129-reikwydte van 3000 km, maar kan 'n kragtiger kernwapenkop van 200 kt dra. Hulle is toegerus met 'n TERCOM-stelsel wat hulle toelaat om teen 'n hoogte laer as 110 meter teen subsoniese snelhede te vlieg terwyl hulle 'n CEP-akkuraatheid van 15 meter met 'n traagheidsnavigasiestelsel verkry. Hulle word vanuit die lug gelanseer vanaf óf Tupolev Tu-95's, Tupolev Tu-22M's óf Tupolev Tu-160's, elk in staat om 16 vir die Tu-95, 12 vir die Tu-160 en 4 vir die Tu-22M te dra. 'n Stealth-weergawe van die missiel, die Kh-101, is in ontwikkeling. Dit het soortgelyke eienskappe as die Kh-55, behalwe dat die reikwydte tot 5 000 km verleng is, toegerus is met 'n konvensionele kernkop van 1 000 kg, en het stealth-kenmerke wat die waarskynlikheid van onderskepping verminder.<ref>{{cite web |title=Kh-101 – Russian and Soviet Nuclear Forces |url=https://fas.org/nuke/guide/russia/bomber/kh-101.htm |publisher=Fas.org |access-date=13 Februarie 2012}}</ref> Na die ineenstorting van die Sowjetunie was die mees onlangse kruismissiel wat ontwikkel is, die Kalibr-missiel, wat in die vroeë 1990's in produksie getree het en amptelik in 1994 in die Russiese arsenaal opgeneem is. Dit het egter eers op 7 Oktober 2015 sy gevegsdebuut in Sirië gesien as deel van die Russiese militêre veldtog in Sirië. Die missiel is sedert sy debuut nog 14 keer in gevegsoperasies in Sirië gebruik. In die laat 1950's en vroeë 1960's het die Sowjetunie probeer om kruismissiele te ontwikkel. In hierdie kort tydperk het die Sowjetunie aan byna tien verskillende tipes kruismissiele gewerk. As gevolg van hulpbronne was die meeste van die aanvanklike tipes kruismissiele wat deur die Sowjetunie ontwikkel is, egter see-gelanseerde kruismissiele of duikboot-gelanseerde kruismissiele (SLCM's). Die SS-N-1-kruismissiel is ontwikkel om verskillende konfigurasies te hê om vanaf 'n duikboot of 'n skip afgevuur te word. Met verloop van tyd het die Sowjetunie egter ook begin werk aan lug-gelanseerde kruismissiele (ALCM). Hierdie ACLM-missiele is tipies afgelewer via bomwerpers wat as "Blinders" of "Backfire" aangewys is. Die missiele in hierdie konfigurasie is die AS-1 en AS-2 genoem, met uiteindelike nuwe variante met meer ontwikkelingstyd. Die hoofdoel van Sowjet-gebaseerde kruismissiele was om verdedigings- en aanvalsmeganismes teen vyandelike skepe te hê; met ander woorde, die meeste van die Sowjet-kruismissiele was anti-skipmissiele. In die 1980's het die Sowjetunie 'n arsenaal van kruismissiele van byna 600 platforms ontwikkel, wat uit land-, see- en lugafleweringstelsels bestaan het.<ref>{{cite journal|last=Arkin|first=William|date=Mei 1983|title=Soviet Cruise Missile Programs|journal=Arms Control Today|volume=13|issue=4|pages=3–4|jstor=23623103}}</ref> ====Verenigde State==== Die Verenigde State het op een of ander tydstip nege kernkruismissiele ontplooi. *MGM-1 Matador grond-gelanseerde missiel, buite diens *MGM-13 Mace grond-gelanseerde missiel, buite diens *SSM-N-8 Regulus duikboot-gelanseerde missiel, buite diens *SM-62 Snark grond-gelanseerde missiel, buite diens *AGM-28 Hound Dog lug-gelanseerde missiel, buite diens *BGM-109G Grond-gelanseerde Kruismissiel, buite diens *AGM-129 ACM lug-gelanseerde missiel, buite diens<ref>{{cite web|url=https://www.tinker.af.mil/News/story/id/123299303/ |title=Cruise missile career comes to a close |publisher=U.S. Air Force, Tinker Air Force Base public affairs |date=24 April 2012 |access-date=27 Desember 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131220061518/http://www.tinker.af.mil/news/story.asp?id=123299303 |archive-date=20 Desember 2013}}</ref> *AGM-86 ALCM lug-gelanseerde kruismissiel, 350 tot 550 missiele en W80-plofkoppe steeds in diens *BGM-109 Tomahawk-kruismissiel in kernduikboot-, oppervlakskip- en grond-gelanseerde modelle, kernmodelle buite diens maar plofkoppe word in reserwe gehou. == Verwysings == {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Wapentuig]] [[Kategorie:Ammunisie]] 3apowu9j1gt9886dicbsh4981lbzvvn 2894142 2894139 2026-04-15T19:18:14Z Sobaka 328 skakel 2894142 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Tomahawk Block IV cruise missile -crop.jpg|duimnael|'n [[BGM-109 Tomahawk]] wat in November 2002 vlieg.]] 'n '''Kruisermissiel''' is 'n onbemande selfaangedrewe geleide [[missiel]] wat vlieg deur aërodinamiese [[Sleurkrag|hefkrag]] vir die grootste deel van sy vlugroete te onderhou. Kruisermissiele is ontwerp om 'n groot vrag oor lang afstande met hoë presisie te lewer. Moderne kruisermissiele is in staat om teen hoë subsoniese, [[Supersoniese snelheid|supersonies]]e of hipersoniese snelhede te beweeg, is selfnavigerend en kan op 'n nie-ballistiese, uiters lae-hoogte trajek vlieg.<ref>{{Cite web |date=2025-06-17 |title=Cruise missile {{!}} Definition, Speed, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/technology/cruise-missile |access-date=2025-06-24 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> Hierdie wapens verskil fundamenteel van ballistiese missiele deurdat hulle voortdurend aangedryf bly en aktief gestuur word tydens hul vlug, eerder as om ’n groot deel van hul baan volgens ’n voorafbepaalde, [[swaartekrag]]-gedrewe trajek te volg. Kruisermissiele maak tipies gebruik van gevorderde navigasiestelsels soos traagheidsnavigasie, satellietposisionering (bv. GPS), terreinvolgende radar en digitale kaartvergelyking om hul teikens akkuraat te bereik, selfs in omgewings met sterk elektroniese teenmaatreëls. Kruisermissiele kan vanaf verskeie platforms gelanseer word, insluitend landgebaseerde lanseerders, oorlogskepe, duikbote en vliegtuie. Hierdie veelsydigheid maak hulle ’n belangrike komponent van moderne [[militêre strategie]], aangesien hulle diep in vyandelike gebied kan inslaan sonder om bemande vliegtuie in gevaar te stel. Hulle word gebruik vir beide konvensionele en kernplofkoppe, en kan aangepas word vir spesifieke rolle soos anti-skip-aanvalle, grondteikens of presisie-aanvalle op infrastruktuur. Sedert hul vroeë ontwikkeling tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] het kruisermissiele aansienlik ontwikkel in terme van reikafstand, akkuraatheid en ontduikingsvermoë. Hedendaagse ontwerpe fokus toenemend op sluip-tegnologie, lae waarneembaarheid en gevorderde roetebeplanning om lugverdedigingstelsels te omseil en strategiese teikens met minimale waarskuwing te tref. ==Geskiedenis== Die idee van 'n "lugtorpedo" is in die Britse 1909-film ''The Airship Destroyer'' getoon, waarin vlieënde torpedo's wat draadloos beheer word, gebruik word om [[Lugskip|lugskepe]] wat [[Londen]] bombardeer, af te skiet.<ref>{{cite web|url=http://www.ctie.monash.edu.au/hargrave/rpav_britain.html |title=Remote Piloted Aerial Vehicles : The 'Aerial Target' and 'Aerial Torpedo' in Britain |publisher=Ctie.monash.edu.au |access-date=13 Februarie 2012}}</ref> [[Lêer:Military Air Museum's Fieseler FI 103 V1 "Buzz Bomb".JPG|duimnael|Die V-1 vliegbom, die eerste operasionele kruisermissiel.]] In 1916 het die Amerikaanse vlieënier Lawrence Sperry 'n "lugtorpedo", die Hewitt-Sperry Automatic Airplane, 'n klein [[Tweedekker (vliegtuig)|tweedekker]] met 'n TNT-lading, 'n Sperry-selfvlieende en barometriese hoogtebeheer, gebou en gepatenteer. Geïnspireer deur die eksperimente het die [[Verenigde State]] se leër 'n soortgelyke vlieënde bom genaamd die Kettering Bug ontwikkel. Duitsland het ook toetse gedoen met afstandbeheerde [[Sweeftuig|sweeftuie]] (''Torpedogleiter'') wat deur Siemens-Schuckert gebou is vanaf 1916.<ref>{{cite book|author=Roger Branfill-Cook|title= Torpedo|publisher=Seaforth Publishing|location= Great Britain|year= 2014}}</ref> In die tussenoorlogse tydperk het Brittanje se Royal Aircraft Establishment die Larynx (Long Range Gun met Lynx Engine) ontwikkel, wat in die 1920's 'n paar vlugtoetse ondergaan het.<ref>{{cite web|url=http://www.vectorsite.net/twcruz_1.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070813001620/http://www.vectorsite.net/twcruz_1.html|url-status=usurped|archive-date=13 Augustus 2007|title=[1.0] The Aerial Torpedo|date=13 Augustus 2007}}</ref> In die [[Sowjetunie]] het Sergei Korolev van 1932 tot 1939 die GIRD-06-kruisermissielprojek gelei, wat 'n vuurpyl-aangedrewe anjaer-glybomontwerp gebruik het. Die 06/III (RP-216) en 06/IV (RP-212) het giroskopiese geleidingstelsels bevat.<ref>"Object No. 212", 1936 report in _Tvorcheskoi Nasledie Akedemika Sergeya Pavlovicha Koroleva_</ref> Die voertuig is ontwerp om tot 28 km hoogte te styg en 'n afstand van 280 km te gly, maar toetsvlugte in 1934 en 1936 het slegs 'n hoogte van 500 meter bereik. In 1944, tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], het [[Duitsland]] die eerste operasionele kruisermissiele ontplooi. Die [[V-1-vlieënde bom|V-1]], dikwels 'n vlieënde bom genoem, het 'n giroskoop-geleidingstelsel bevat en is aangedryf deur 'n eenvoudige pulsstraal-enjin, waarvan die geluid dit die bynaam "gonsbom" of "doodlebug" gegee het.<ref>{{cite book |last=Zaloga |first=Steven |title=German V-Weapon Sites 1943–45 |location=Oxford |publisher=Osprey Publishing |date=2008 |isbn=978-1-84603-247-9}}</ref> Akkuraatheid was slegs voldoende vir gebruik teen baie groot teikens (die algemene area van 'n stad), terwyl die reikafstand van 250 km aansienlik laer was as dié van 'n bomwerper wat dieselfde vrag dra. Die belangrikste voordele was spoed (alhoewel nie voldoende om kontemporêre skroefaangedrewe onderskeppers te oortref nie) en bruikbaarheid. Die produksiekoste van 'n V-1 was slegs 'n klein fraksie van dié van 'n [[V-2-vuurpyl|V-2]] supersoniese ballistiese missiel met 'n soortgelyke grootte plofkop.<ref> Beide missiele is vervaardig onder die swaar gebruik van Nazi-slawearbeid.</ref> Anders as die V-2, het die aanvanklike ontplooiings van die V-1 stilstaande lanseerrampe vereis wat blootgestel was aan bombardement.<ref>{{cite web |url=http://www.atlantikwall.org.uk/v1_light_stes.htm |title=V1 Light Sites |publisher=Atlantic Wall |access-date=9 Mei 2017}}</ref> [[Nazi-Duitsland]] het in 1943 ook die Mistel-saamgestelde vliegtuigprogram ontwikkel, wat gesien kan word as 'n rudimentêre lug-gelanseerde kruisermissiel, waar 'n bestuurde vegvliegtuig bo-op 'n onbemande bomwerper-grootte vliegtuig gemonteer is wat met plofstof gepak was om vrygestel te word terwyl die teiken nader gekom het. Bomwerper-gelanseerde variante van die V-1 het beperkte operasionele diens teen die einde van die oorlog gesien, met die baanbrekende V-1 se ontwerp wat deur die Amerikaners omgekeerd ontwikkel is as die Republic-Ford JB-2 kruisermissiel.<ref>{{cite book |last=Zaloga |first=Steven |title= American Guided Missiles of World War II |publisher=Osprey Publishing |date=2020 |isbn=9781472839268}}</ref> Onmiddellik na die [[Tweede Wêreldoorlog]] het die Verenigde State se Lugmag 21 verskillende geleide missielprojekte gehad, insluitend voorgestelde kruisermissiele. Teen 1948 was al behalwe vier van hierdie projekte gekanselleer: die Air Materiel Command Banshee, die SM-62 Snark, die SM-64 Navaho, en die MGM-1 Matador. Die Banshee-ontwerp was soortgelyk aan Operasie Aphrodite; soos Aphrodite, het dit misluk en is dit in April 1949 gekanselleer.<ref>[https://web.archive.org/web/20070303204907/http://stinet.dtic.mil/oai/oai?&verb=getRecord&metadataPrefix=html&identifier=ADA162646 The Evolution of the Cruise Missile by Werrell, Kenneth P.] sien PDF bladsy 92</ref> Terselfdertyd is die Amerikaanse Vloot se Operasie Bumblebee van ongeveer 1 Junie 1946 tot 28 Julie 1948 by Topsail-eiland, [[Noord-Carolina]], uitgevoer. Bumblebee het konsepbewystegnologieë vervaardig wat die Amerikaanse weermag se ander missielprojekte beïnvloed het. Gedurende die [[Koue Oorlog]] het beide die Verenigde State en die Sowjetunie verder geëksperimenteer met die konsep om vroeë kruisermissiele vanaf land, duikbote en vliegtuie te ontplooi. Die hoofuitkoms van die Amerikaanse Vloot se duikbootmissielprojek was die SSM-N-8 Regulus-missiel, gebaseer op die V-1, maar aangedryf deur 'n Allison J33-straalenjin. Die Regulus is in diens gestel, maar is later uitgefaseer met die koms van duikboot-gelanseerde ballistiese missiele wat nie vereis het dat die duikboot na die oppervlak kom om die missiel te lanseer en dit na sy teiken te lei nie. Die Amerikaanse Lugmag se eerste operasionele grond-tot-grond-missiel was die gevleuelde, mobiele, kernwapen-bekwame MGM-1 Matador, ook soortgelyk in konsep aan die V-1. Ontplooiing oorsee het in 1954 begin, eers na [[Wes-Duitsland]] en later na die [[Republiek van China]] en [[Suid-Korea]]. Op 7 November 1956 het die Amerikaanse Lugmag Matador-eenhede in Wes-Duitsland ontplooi, wie se missiele in staat was om teikens in die [[Warskou-verdrag]] gebied te tref, vanaf hul vaste daaglikse terreine na onaangekondigde verspreide lanseerplekke. Hierdie waarskuwing was in reaksie op die krisis wat veroorsaak is deur die Sowjet-aanval op [[Hongarye]] wat die [[Hongaarse Rewolusie van 1956]] onderdruk het. Tussen 1957 en 1961 het die Verenigde State 'n ambisieuse en goed befondsde program gevolg om 'n kernbewapende kruisermissiel, Supersoniese Lae Hoogte Missiel (SLAM), te ontwikkel. Dit is ontwerp om onder die vyand se radar te vlieg teen snelhede bo Mach 3 en waterstofbomme te dra wat dit langs sy pad oor vyandelike gebied sou laat val. Alhoewel die konsep bewys is dat dit geldig is en die 500-megawatt (670,000 pk) enjin 'n suksesvolle toetslopie in 1961 voltooi het, is geen lugwaardige toestel ooit voltooi nie. Die projek is uiteindelik laat vaar ten gunste van IKBM-ontwikkeling. Terwyl ballistiese missiele die voorkeurwapens vir landteikens was, is swaar kern- en konvensionele kruisermissiele met wapenpunte deur die USSR as 'n primêre wapen beskou om die Verenigde State se vlootdraer-gevegsgroepe te vernietig. Groot duikbote (byvoorbeeld, Echo- en Oscar-klasse) is ontwikkel om hierdie wapens te dra en die Verenigde State se gevegsgroepe op see te skadu, en groot bomwerpers (byvoorbeeld, [[Toepolef Tu-22M|Backfire]]-, [[Toepolef Tu-95|Bear]]- en [[Toepolef Tu-160|Blackjack]]-modelle) is toegerus met die wapens in hul luggelanseerde kruisermissiel (ALCM)-konfigurasie. ==Kategorieë== Kruisermissiele kan gekategoriseer word volgens vrag/plofkopgrootte, spoed, reikwydte en lanseringsplatform. Dikwels word variante van dieselfde missiel vir verskillende lanseringsplatforms vervaardig (byvoorbeeld lug- en duikboot-gelanseerde weergawes). Geleidingstelsels kan tussen missiele verskil. Sommige missiele kan toegerus word met enige van 'n verskeidenheid navigasiestelsels (traagheidsnavigasie, TERCOM of satellietnavigasie). Groter kruisermissiele kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra, terwyl kleiner missiele slegs konvensionele plofkoppe dra. ===Hipersoniese kruisermissiele=== Hipersoniese kruisermissiele beweeg ten minste vyf keer die [[spoed van klank]] (Mach 5). *3M22 Zircon (>1000–1500 km) {{vlagland|Rusland}}– hipersoniese anti-skip kruisermissiel.<ref>{{cite web|url= http://www.nextbigfuture.com/2016/02/russia-will-refit-nuclear-powered.html|title=Russia will refit nuclear powered guided missile cruiser with mach 5 hypersonic 3M22 missiles with 2022 deployment|website=NextBigFuture.com|date=21 Februarie 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://uslivenic.com/3m22-zircon-missile-russias-fastest-missile/|title=3M22 Zircon Missile, Russia's Fastest Missile|access-date=23 November 2022|archive-date=30 Maart 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230330024209/https://uslivenic.com/3m22-zircon-missile-russias-fastest-missile/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cnn.com/2024/02/13/europe/ukraine-russia-zircon-hypersonic-missile-intl-hnk-ml/index.html|title=Russia used an advanced hypersonic missile for the first time in recent strike, Ukraine claims|website=[[CNN]] |date=13 Februarie 2024 }}</ref><ref name=NavalNews>{{cite web|url=https://www.navalnews.com/naval-news/2022/08/hypersonic-brahmos-ii-missile-may-include-tech-from-tsirkon-missile/|website=Naval News |title=Hypersonic BrahMos-II missile may include tech from Tsirkon missile |date=2 Augustus 2022 }}</ref> *ASN4G (Air-Sol Nucléaire de 4e Génération) {{vlagland|Frankryk}} – hipersoniese kruisermissiel met ’n supersoniese ramstraalenjin wat deur [[Frankryk]] ontwikkel word.<ref>{{Cite web |title=Counting the cost of deterrence: France's nuclear recapitalisation |url=https://www.iiss.org/blogs/military-balance/2021/05/france-nuclear-recapitalisation |access-date=2022-10-26 |website=IISS |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Wright |first=Timothy |date=1 Mei 2022 |title=Hypersonic Missile Proliferation: An Emerging European Problem? |url=https://www.nonproliferation.eu/wp-content/uploads/2022/05/EUNPDC_no-80.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220517163238/https://www.nonproliferation.eu/wp-content/uploads/2022/05/EUNPDC_no-80.pdf |archive-date=2022-05-17 |url-status=live |access-date=26 Oktober 2022 |website=The EU Non-Proliferation Consortium}}</ref> *BrahMos-II (≈800–1500 km) {{vlagland|Indië}}/{{vlagland|Rusland}}–– hipersoniese kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://brahmos.com/newscenter.php?newsid=95|title=India to develop BrahMos-II missile|website=Brahmos.com}}</ref><ref name=NavalNews /> onder ontwikkeling vanaf 2011 in [[Indië]] en Rusland<ref>{{cite news|url= http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-10-09/news/30260244_1_air-version-stealth-supersonic-cruise-missile-india-s-defence-research|archive-url= https://archive.today/20130103092457/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-10-09/news/30260244_1_air-version-stealth-supersonic-cruise-missile-india-s-defence-research|url-status= dead|archive-date= 3 Januarie 2013|title=Hypersonic version of Brahmos on the way|date=9 Oktober 2011|work=The Times of India}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.brahmos.com/newscenter.php?newsid=102|title=India, Russia to develop new hypersonic cruise missile|archive-url= https://web.archive.org/web/20100628020619/http://brahmos.com/newscenter.php?newsid=102|archive-date= 28 Junie 2010|url-status=dead|access-date=23 Februarie 2012}}</ref> *CJ-1000 {{vlagland|Volksrepubliek China}} – hipersoniese ramstraalenjin anti-skip/land-aanval kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://www.scmp.com/news/china/military/article/3322176/new-missiles-drones-and-tanks-whats-been-rolling-through-beijings-streets |title=New missiles, drones and tanks: what's been rolling through Beijing's streets? |website=South China Morning Post |date=18 Augustus 2025 |first=Liu |last=Zhen }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.newsweek.com/china-reveals-new-weapons-sink-us-ships-2114865 |title=China To Reveal New Weapons To Sink US Ships |website=Newsweek |date=18 Augustus 2025 |first=Ryan |last=Chan }}</ref> *Hycore {{vlagland|Suid-Korea}}<ref>{{cite web | url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/weapons/south-korea-develops-hycore-hypersonic-cruise-missile | title=South Korea develops Hycore hypersonic cruise missile | date=25 Januarie 2022 }}</ref> *HSTDV{{vlagland|Indië}} – hipersoniese ramstraalenjin-demonstrator. 'n Draervoertuig vir hipersoniese langafstandkruismissiele word ontwikkel deur die Verdedigingsnavorsings- en Ontwikkelingsorganisasie.<ref>{{Cite web|url= https://theprint.in/defence/drdo-test-fires-futuristic-missile-tech-but-its-success-is-in-doubt/249386/|title= DRDO test-fires futuristic missile tech, but its success is in doubt|last=Philip|first=Snehesh Alex|date=2019-06-12|website=ThePrint|language=en-US|access-date= 2020-03-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/drdo-starts-work-on-hypersonic-weapon/story-NAg6ViN9W94ll4CsfGDNYP.html|title=DRDO starts work on 'next-gen' hypersonic weapon|date=2019-10-20|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2020-03-23}}</ref> *ET-LDHCM {{vlagland|Indië}} – langafstandhipersoniese kruismissiel word ontwikkel deur DRDO.<ref>{{Cite news |date=2025-07-14 |title=India testing a missile that flies at eight times the speed of sound, hits targets 1,500 km away |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/new-updates/india-testing-a-missile-that-flies-at-eight-times-the-speed-of-sound-hits-targets-1500-km-away/articleshow/122432167.cms?from=mdr |access-date=2025-07-23 |work=The Economic Times |issn=0013-0389}}</ref><ref name=":6">{{Cite web |last=Vaishnav |first=Akash |date=2025-07-15 |title=India's 'Project Vishnu' Unleashes Missile That Can Hit Enemy 1,500 Km Away at 8x Speed of Sound |url=https://newsable.asianetnews.com/gallery/india/india-unleashes-missile-that-can-hit-enemy-1500-km-away-at-8-speed-of-sound-z8wgl1w |access-date=2025-07-22 |website=newsable.asianetnews.com |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Modi |first=Diksha |date=2025-07-15 |title=Faster Than BrahMos, Deadlier Than Agni: How India's New Hypersonic Missile Changes The Game |url=https://www.news18.com/india/faster-than-brahmos-deadlier-than-agni-how-indias-new-hypersonic-missile-changes-the-game-ws-dkl-9442036.html |access-date=2025-07-17 |website=News18 |language=en}}</ref> *Hyfly-2 {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – hipersoniese luggelanseerde kruisermissiel wat die eerste keer by Sea Air Space 2021 vertoon is, ontwikkel deur [[Boeing]].<ref>{{Cite web|url=https://www.navalnews.com/event-news/sea-air-space-2021/2021/08/sea-air-space-2021-boeing-unveils-new-hypersonic-cruise-missile-concept/|title = Sea Air Space 2021: Boeing Unveils New Hypersonic Cruise Missile Concept|date = 4 Augustus 2021}}</ref> *Hypersonic Air-breathing Weapon Concept (HAWC, uitgespreek Hawk) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – luggelanseerde hipersoniese kruisermissiel met ’n ramstraalenjin wat sy eie kinetiese energie tydens impak gebruik om die teiken te vernietig, ontwikkel deur [[DARPA]].<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2022/04/04/politics/us-hypersonic-missile-test/index.html|title = US tested hypersonic missile in mid-March but kept it quiet to avoid escalating tensions with Russia &#124; CNN Politics|website = [[CNN]]|date = 5 April 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Second Successful Flight for DARPA Hypersonic Air-breathing Weapon Concept (HAWC) |url=https://www.darpa.mil/news-events/2022-04-05#:~:text=Air%2Dbreathing%20vehicles%20utilize%20air,targets%20even%20without%20high%20explosives |website=DARPA |date=4 Mei 2022}}</ref> *Hipersoniese Luglansieerbare Aanvallende Anti-Oppervlaktemissiel (HALO) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – luggelanseerde anti-skipmissiel onder die Aanvallende Anti-Oppervlakteoorlogvoering-inkrement 2 (OASuW Inc 2) program vir die Amerikaanse Vloot (Vloot).<ref>{{cite web | url=https://www.navalnews.com/naval-news/2022/09/halo-us-navy-hypersonic-capability/ | title=HALO programme accelerates US Navy hypersonic capability drive | date=5 September 2022 }}</ref><ref>{{cite web |title=FY18 Navy Programs – Offensive Anti-Surface Warfare (OASuW) Increment 1 |website=Director, Operational Test and Evaluation |url=https://www.dote.osd.mil/Portals/97/pub/reports/FY2018/navy/2018oasuw.pdf?ver=2019-08-21-155650-680 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200201164929/https://www.dote.osd.mil/Portals/97/pub/reports/FY2018/navy/2018oasuw.pdf?ver=2019-08-21-155650-680 |archive-date=2020-02-01}}</ref> *Hipersoniese Aanvalskruisermissiel (HACM) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – beplan vir gebruik deur die Verenigde State se Lugmag.<ref>{{Cite web |title=Raytheon/Northrop Grumman team selected for HACM hypersonic weapon |url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/raytheonnorthrop-grumman-team-selected-for-hacm-hypersonic-weapon |access-date=2022-10-26 |website=Janes.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=US Air Force Selects Raytheon Missiles & Defense, Northrop Grumman to Deliver First Hypersonic Air-Breathing Missile |url=https://news.northropgrumman.com/news/releases/us-air-force-selects-raytheon-missiles-defense-northrop-grumman-to-deliver-first-hypersonic-air-breathing-missile |access-date=2022-10-26 |website=Northrop Grumman Newsroom |language=en}}</ref> *SCIFiRE {{vlagland|Verenigde State van Amerika}}/{{vlagland|Australië}} – Southern Cross Integrated Flight Research Experiment (SCIFiRE) is 'n gesamentlike program tussen die Amerikaanse Departement van Verdediging en die Australiese Departement van Verdediging vir 'n Mach 5 ramstraalenjin-aangedrewe missiel.<ref>{{cite press release |title=Department of Defense Announces New Allied Prototyping Initiative Effort With Australia to Continue Partnership in Developing Air Breathing Hypersonic Vehicles |url=https://www.war.gov/News/Releases/Release/Article/2429061/department-of-defense-announces-new-allied-prototyping-initiative-effort-with-a/ |website=United States Department of Defense |access-date=18 Januarie 2022 |date=30 November 2020}}</ref><ref>{{cite press release |author1=Defence Minister Linda Reynolds |title=Australia collaborates with the US to develop and test high speed long-range hypersonic weapons |url=https://www.minister.defence.gov.au/minister/lreynolds/media-releases/australia-collaborates-us-develop-and-test-high-speed-long-range |website=Department of Defence Ministers |access-date=19 Januarie 2022 |date=1 Desember 2020}}</ref><ref>{{cite web |title=SCIFiRE Hypersonics |url=https://www.airforce.gov.au/our-mission/scifire-hypersonics |website=Royal Australian Air Force |date=16 Julie 2021 |access-date=19 January 2022}}</ref> In September 2021 het die Amerikaanse Departement van Verdediging Voorlopige Ontwerpoorsigkontrakte aan Boeing, Lockheed Martin en Raytheon Missiles & Defense toegeken.<ref>{{cite press release |title=Contracts For Sept. 3, 2021 |url=https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2764928/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929103100/https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2764928/ |url-status=dead |archive-date=29 September 2021 |website=United States Department of Defence |access-date=18 Januarie 2022 |date=3 September 2021}}</ref><ref>{{cite press release |title=Contracts For Sept. 1, 2021 |url=https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2762096/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929131018/https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2762096/ |url-status=dead |archive-date=29 September 2021 |website=United States Department of Defence |access-date=18 Januarie 2022 |date=1 September 2021}}</ref> *YJ-19 {{vlagland|Volksrepubliek China}} – hipersoniese ramstraalenjin-antiskip-kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/chinese-victory-day-parade-spotlights-new-weapon-priorities |title=Chinese Victory Day Parade Spotlights New Weapon Priorities |website=Aviation Week |date=10 September 2025 |first=Chuanren |last=Chen |archive-url=https://web.archive.org/web/20250910205227/https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/chinese-victory-day-parade-spotlights-new-weapon-priorities |archive-date=10 September 2025 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.scmp.com/news/china/science/article/3324050/breathtaking-science-behind-yj-19-chinas-first-hypersonic-cruise-missile |title=The breathtaking science behind YJ-19, China's first hypersonic cruise missile |website=South China Morning Post |date=2 September 2025 |last=Zhang |first=Tong }}</ref> ===Supersoniese kruisermissiele=== [[Lêer:Brahmos imds.jpg|duimnael|BrahMos uitgestal by IMDS 2007.]] Hierdie missiele beweeg vinniger as die [[spoed van klank]], gewoonlik met behulp van ramstraal-enjins. Die reikafstand is tipies 100–500 km, maar kan langer wees. Geleidingstelsels verskil tussen die stelsels. Voorbeelde: *ASALM US ALCM prototipe, toetsvliegtuig tot hipersonies Mach 5.5 {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} *3M-54 Kalibr (4 500&nbsp;km, Mach 3) {{ vlagland|Rusland}} (die "Sizzler" variant is slegs in staat tot supersoniese spoed in die terminale stadium) *3M-51 Alfa (250&nbsp;km, Mach 2.5) {{ vlagland|Rusland}} *Air-Sol Moyenne Portée (300–500&nbsp;km+, Mach 3) {{ vlagland|Frankryk}}&nbsp;– supersoniese afstandaanvalmissiel met kerplofkop *ASM-3 (400&nbsp;km, Mach 3+) {{vlagland|Japan}} *Blyskavka (100–370&nbsp;km) {{vlagland |Oekraïne}}&nbsp;– Artem Luch Pivdenmash *BrahMos (290–800&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland|Indië}} / {{vlagland|Rusland}}<ref>{{Cite web |date=24 November 2020 |title=India now working on 1,500-km range BrahMos supersonic cruise missile |url=https://theprint.in/defence/india-now-working-on-1500-km-range-brahmos-supersonic-cruise-missile/550924/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204100808/https://theprint.in/defence/india-now-working-on-1500-km-range-brahmos-supersonic-cruise-missile/550924/ |archive-date=4 Februarie 2021 |access-date=27 Januarie 2021 |website=The Print |language=en}}</ref> *CX-1 (280&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland | Volksrepubliek China}} *CJ-100 / DF-100 (2000–3000&nbsp;km, Mach 5) {{ vlagland |Volksrepubliek China}} *FC/ASW (onder ontwikkeling) – transnasionale kruisermissielprogram {{vlagland|Frankryk}} / {{ vlagland|Verenigde Koninkryk}} / {{ vlagland|Italië}}<ref name="Janes">[http://home.janes.com/events/exhibitions/dsei2011/sections/daily/day1/perseus-mbdas-missile-of-.shtml Janes – Perseus: MBDA's missile of the future?] {{webarchive|url= https://web.archive.org/web/20111113133922/http://home.janes.com/events/exhibitions/dsei2011/sections/daily/day1/perseus-mbdas-missile-of-.shtml |date=13 November 2011 }}</ref><ref>{{cite web|url= http://www.iiss.org/whats-new/iiss-experts-commentary/from-the-paris-air-show-enter-perseus/ |title= International Institute for Strategic Studies – IISS |access-date=8 Oktober 2015 |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120628163208/http://www.iiss.org/whats-new/iiss-experts-commentary/from-the-paris-air-show-enter-perseus/ |archive-date=28 Junie 2012 }}</ref><ref name="The Telegraph">{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/defence/8587357/New-British-missile-three-times-as-fast-as-current-weapons.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/defence/8587357/New-British-missile-three-times-as-fast-as-current-weapons.html |archive-date=11 Januarie 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=New British missile three times as fast as current weapons|date= 21 Junie 2011|work=Telegraph.co.uk|access-date= 8 Oktober 2015|last1= Harding|first1= Thomas}}</ref><ref name="MBDA Systems">{{Cite web|url=http://www.mbda-systems.com/mediagallery/files/cvs401-perseus-_datasheet-1315926538.pdf|archive-url= https://web.archive.org/web/20130512144417/http://www.mbda-systems.com/mediagallery/files/cvs401-perseus-_datasheet-1315926538.pdf|url-status=dead|title=MBDA Systems|archive-date=12 Mei 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/paris-perseus-set-to-go-on-the-attack-358513/|title= PARIS: Perseus set to go on the attack|work= Flightglobal.com|access-date= 8 Oktober 2015 |date=22 Junie 2011}}</ref> *Hsiung Feng III (100–150&nbsp;km, Mach 3.5) {{vlagland |Volksrepubliek China}} *Hyunmoo-3 (1500&nbsp;km, Mach 1.2) {{ vlagland|Suid-Korea}} *Kh-20 (380–600&nbsp;km, Mach 2) {{ vlagland |Sowjetunie}} *Kh-31 (25–110&nbsp;km, Mach 3.5) {{ vlagland|Rusland}} *Kh-32 (600–1 000&nbsp;km, Mach 4.6) {{vlagland|Rusland}} *Kh-80 (3 000–5 000&nbsp;km, Mach 3) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{vlagland|Rusland}} *P-270 Moskit (120–250&nbsp;km, Mach 2–3) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{vlagland|Rusland}} *P-500 Bazalt (550&nbsp;km, Mach 3+) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland|Rusland}} *P-700 Granit (625&nbsp;km, Mach 2.5+) {{ vlagland|Sowjetunie}} / {{vlagland |Rusland}} *P-800 Oniks / Kh-61 (600–800&nbsp;km, Mach 2.6) {{vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland |Rusland}} *P-1000 Vulkan (800&nbsp;km, Mach 3+) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland|Rusland}} *YJ-12 (250–400&nbsp;km, Mach 4) {{ vlagland |Volksrepubliek China}} *YJ-18 (220–540&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *YJ-91 (15–120&nbsp;km, Mach 3.5) {{vlagland |Volksrepubliek China }} *Yun Feng (1200–2 000&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland|Republiek China}} *SSM-N-9 Regulus II (1 852&nbsp;km, Mach 2) {{ vlagland|Verenigde State}} ===Interkontinentale-afstand supersoniese kruisermissiele=== *Burya (8 500 km) (gekanselleer in 1960) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *MKR (8 000 km) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *RSS-40 Buran (8 500 km) (gekanselleer in 1957) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *SLAM (gekanselleer in 1964) {{ vlagland |Verenigde State}} *SM-64 Navaho (gekanselleer in 1958) {{vlagland |Verenigde State}} ===Langafstand subsoniese kruisermissiele=== [[Lêer:Nirbhay missiles during Republic Day Parade 2018.jpg|duimnael|Indië se Nirbhay-missiele gemonteer op 'n vragmotor-gebaseerde lanseerder.]] China, Frankryk, Indië, Iran, Israel, Japan, Noord-Korea, Rusland, Suid-Korea, Oekraïne en die Verenigde State het verskeie langafstand-subsoniese kruisermissiele ontwikkel. Hierdie missiele het 'n reikafstand van meer as 1 000 kilometer en vlieg teen ongeveer 800 kilometer per uur <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> Hulle het tipies 'n lanseringsgewig van ongeveer 1 500 kilogram<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> en kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra. Vroeëre weergawes van hierdie missiele het traagheidsnavigasie gebruik; latere weergawes gebruik baie meer akkurate TERCOM- en DSMAC-stelsels. Mees onlangse weergawes kan satellietnavigasie gebruik. Voorbeelde: China, Frankryk, Indië, Iran, Israel, Japan, Noord-Korea, Rusland, Suid-Korea, Oekraïne en die Verenigde State het verskeie langafstand-subsoniese kruisermissiele ontwikkel. Hierdie missiele het 'n reikafstand van meer as 1 000 kilometer en vlieg teen ongeveer 800 kilometer per uur <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> Hulle het tipies 'n lanseringsgewig van ongeveer 1 500 kilogram<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> en kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra. Vroeëre weergawes van hierdie missiele het traagheidsnavigasie gebruik; latere weergawes gebruik baie meer akkurate TERCOM- en DSMAC-stelsels. Mees onlangse weergawes kan satellietnavigasie gebruik. Voorbeelde: *3M-54 Kalibr (tot 4 500 km) {{vlagland|Rusland}} *AGM-86 ALCM (from 1 100 to >2 400 km) {{vlagland|Verenigde State}} *AGM-129 ACM (from 3 450 to 3 700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-181 LRSO (>2 500 km) {{vlagland |Verenigde State}} *[[BGM-109 Tomahawk]] (tot 1 700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *BGM-109G Grondgelanseerde kruisermissiel (2 500 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Kh-55 (3 000 km) and Kh-65 {{vlagland |Rusland}} *Kh-101 (4 500–5 500 km) {{vlagland |Rusland}} *Iskander-K (nie minder as 3 500 km) {{vlagland|Rusland}} *Hwasal-1 (1 500–2 000 km) {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Hwasal-2 (> 2 000 km) {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *RK-55 (3 000 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Nirbhay (tot 1 500 km)<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/nirbhay-cruise-missile-test-fired-drdo-says-indigenous-engine-a-success-101628656458294.html|title = Nirbhay cruise missile test-fired; indigenous engine a success, say officials| work=Hindustan Times |date = 11 Augustus 2021}}</ref> {{vlagland|Indië}} *MdCN (tot 1 400 km) {{vlagland|Frankryk}} *Paveh (1 650 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.timesofisrael.com/iran-unveils-new-paveh-cruise-missile-that-can-reach-israel|title = Iran unveils new 'Paveh' cruise missile that can reach Israel| website=The Times of Israel |date = 25 Februarie 2023}}</ref> {{vlagland|Iran}} *Hoveyzeh (1 350 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.tehrantimes.com/news/432567/Iran-unveils-long-range-Hoveyzeh-cruise-missile|title = Iran unveils long-range Hoveyzeh cruise missile|date = 2 Februarie 2019}}</ref>{{vlagland |Iran}} *Abu Mahdi (over 1 000 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.mashreghnews.ir/news/1108707/%D8%AA%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D8%AD-%D9%88%DB%8C%DA%98%DA%AF%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%88%D8%B4%DA%A9-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%AD%D8%A7%D8%AC-%D9%82%D8%A7%D8%B3%D9%85-%D9%88-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%A7%D8%A8%D9%88%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C|title = Description of the characteristics of 'Martyr Haj Qasem' and 'Martyr Abu Mahdi' missiles|date = 20 Augustus 2020}}</ref> {{vlagland|Iran}} *Quds 1 Houthi {{vlagland |Jemen}} *Hsiung Feng IIE (600–1200 km) {{vlagland|Republiek China}} *Hyunmoo III (Hyunmoo IIIA – 500 km, Hyunmoo IIIB – 1 000 km, Hyunmoo IIIC – 1,500 km) {{vlagland|Suid-Korea}} *Type 12 SSM (1 500 km under development) {{vlagland|Japan}} *MGM-13 Mace {{vlagland |Verenigde State}} *DF-10/CJ-10 (CJ-10K – 1 500 km, CJ-20 – 2 000 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Popeye Turbo SLCM {{vlagland |Israel}} *Diep Presisie Aanvalsvermoë DPSC (meer as 2 000 km onder ontwikkeling) {{vlagland|Duitsland}}{{vlagland|Verenigde Koninkryk}}, deel van die Trinity House Ooreenkoms.<ref>{{cite web |url=https://aviationweek.com/defense/budget-policy-operations/germany-uk-reveal-trinity-house-deep-strike-missile-development |title=Germany and UK Reveal Trinity House Deep Strike Missile Development Plans |last1=Osborne |first1=Tony |last2=Wall |first2=Robert |work=Aviation Week |date=15 Mei 2025 |access-date=23 Mei 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.twz.com/air/long-range-deep-precision-strike-missile-to-be-developed-by-uk-and-germany |title=Long-Range 'Deep Precision Strike' Missile To Be Developed By UK And Germany |last=Newdick |first=Thomas |website=The War Zone |date=16 Mei 2025 |access-date=23 Mei 2025}}</ref> *FP-5 Flamingo (3 000&nbsp;km) {{vlagland|Oekraïne}}<ref>{{Cite web|url=https://www.twz.com/news-features/new-ukrainian-cruise-missile-with-claimed-1800-mile-range-breaks-cover|title=New Ukrainian Cruise Missile With Claimed 1,800-Mile Range Breaks Cover|first=Thomas|last=Newdick|first2=Joseph|last2=Trevithick|date=18 August 2025}}</ref> *FP-5 Flamingo (3 000 km){{vlagland |Oekraïne}}<ref>{{Cite web|url=https://www.twz.com/news-features/new-ukrainian-cruise-missile-with-claimed-1800-mile-range-breaks-cover|title=New Ukrainian Cruise Missile With Claimed 1,800-Mile Range Breaks Cover|first=Thomas|last=Newdick|first2=Joseph|last2=Trevithick|date=18 Augustus 2025}}</ref> ===Interkontinentale-afstand subsoniese kruisermissiel=== *9M730 Burevestnik {{vlagland|Rusland}} *SM-62 Snark (10 200 km) {{vlagland|Verenigde State}} ===Medium-afstand subsoniese kruisermissiel=== [[Lêer:Storm Shadow p1220865.jpg|duimnael|Storm Shadow (Frankryk /VK).]] Voorbeelde: *AGM-158 JASSM (370–1900 km) {{vlagland |Verenigde State}} *[[Lêer:Babur Cruise Missle at Ideas 2008 cropped.jpg|duimnael|'n Pakistanse Babur-kruisermissiellanseerder.]]AGM-158C LRASM (370 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Atmaca {{vlagland|Turkye}} *Babur (290–900 km) {{vlagland |Pakistan}} *Harbah (250–450 km) {{vlagland |Pakistan}} *Hatf-VIII / Ra'ad Mark-2 ALCM (400 km) {{vlagland |Pakistan}} *Hsiung Feng IIE (600–2000 km) {{vlagland|Republiek China}} *Hyunmoo-3 (minder as 1500 km) {{vlagland |Suid-Korea}} *Iskander-K {{vlagland |Rusland}} *KD-63 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *NASM-MR {{vlagland|Indië}} *Taurus KEPD 350 (500+ km) {{vlagland |Duitsland}} *Kh-50 (Kh-SD) and Kh-101 Kh-65 weergawes {{vlagland |Rusland}} *MGM-1 Matador (700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Ra'ad ALCM (350 km) {{vlagland |Pakistan}} *Raad (360 km) {{vlagland|Iran}} *SOM (SOM B Block I) – 500 km, 1 500 km en 2 500 km weergawes (350 km reikafstand onder serieproduksie, 500 km+ reikafstand onder ontwikkeling){{vlagland|Turkye}}<ref>{{cite web|url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkey-aims-to-increase-ballistic-missile-ranges.aspx?pageID=238&nID=12731&NewsCatID=345|title=BUSINESS – Turkey aims to increase ballistic missile ranges|author=Ümit Enginsoy|date=Februarie 2012 |publisher=Hurriyetdailynews.com|access-date=13 Februarie 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hurriyet.com.tr/ekonomi/19680119.asp|title=Tübıta: Hedefimiz 2 bin 500 kilometre menzilli füze yapmak |date=14 Januarie 2012|publisher=Hurriyet.com.tr|access-date=13 Februarie 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.trt.net.tr/trtavaz/turk-fuzesi-som-icin-geri-sayim-basladi--haber-detay,tr,24107.aspx|title=Türk Füzesi SOM İçin Geri Sayım Başladı – Haber – TRT Avaz|publisher=Trt.net.tr|access-date=13 Februarie 2012|archive-date=10 Mei 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510220244/http://www.trt.net.tr/trtavaz/turk-fuzesi-som-icin-geri-sayim-basladi--haber-detay,tr,24107.aspx|url-status=dead}}</ref> *SSM-N-8 Regulus (926 km) {{vlagland |Verenigde State}} *P-5 Pyatyorka (450–750 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}}/{{vlagland |Rusland}}/{{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *S8000 Banderol {{vlagland |Rusland}} *Storm Shadow / SCALP-EG (550 km, Mach 0.65) {{vlagland |Verenigde Koninkryk}} *Type 12 SSM (binne 1000 km onder ontwikkeling) {{vlagland |Japan}} *Ya-Ali (700 km) {{vlagland |Iran}} *Zarb (320 km) {{vlagland|Pakistan}} *Ragnarök (926 km) {{vlagland |Verenigde State}}<ref>{{cite web | title=kratos-unveils-revolutionary-low-cost-cruise-missile-system-ragnarok | url=https://www.kratosdefense.com/newsroom/kratos-unveils-revolutionary-low-cost-cruise-missile-system-ragnarok }}</ref><ref>{{cite web | title=ragnarok-mini-cruise-missile-with-big-range-targets-150k-price-tag | url=https://www.twz.com/air/ragnarok-mini-cruise-missile-with-big-range-targets-150k-price-tag }}</ref> *Narwhal {{vlagland|Tsjeggië}} (680 km )<ref>{{cite web | title=what_is_the_new_narwhal_cruise_missile_for_ukraine_that_can_strike_moscow_and_engels | url=https://en.defence-ua.com/weapon_and_tech/what_is_the_new_narwhal_cruise_missile_for_ukraine_that_can_strike_moscow_and_engels-16752.html }}</ref><ref>{{cite web | title=czech-defense-tech-company-lpp-readies-first-cruise-missile | url=https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/czech-defense-tech-company-lpp-readies-first-cruise-missile }}</ref> *Taimoor (600 km) {{vlagland|Pakistan}} <ref>{{Cite web|url=https://www.flightglobal.com/fixed-wing/pakistan-test-launches-taimoor-cruise-missile-from-mirage/165837.article|title=Pakistan test launches Taimoor cruise missile from Mirage|first=Greg|last=Waldron|first2=|last2=|date=5 Januarie 2026}}</ref> *Lanca (missile) (600 km) {{vlagland|Pole}} <ref>{{Cite web|url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/weapons/wb-group-reveals-lanca-cruise-missile-with-payload-capacity-of-hundreds-of-kilograms|title=WB Group reveals Lanca cruise missile with payload capacity of hundreds of kilograms|first=Jakub |last=Link-Lenczowski |first2=|last2=|date=10 Oktober 2025}}</ref> *Ruta (missile) (450 km) {{vlagland|Switserland}} <ref>{{cite web | title=destinus-ruta | url=https://www.destinus.com/page/destinus-ruta }}</ref> ===Kortafstand subsoniese kruisermissiele=== [[Lêer:NSM PICT0001.JPG|duimnael|Vlootaanvalskruisermissiel van die Noorse Vloot.      ]] Kortafstand subsoniese kruisermissiele is sodanige missiele wat ongeveer 500 kilogram weeg en 'n reikafstand van tot 300 km het. Voorbeelde: *Apache (100–140 km) {{vlagland|Frankryk}} *AVMT-300 (300 km) {{vlagland| Brasilië}} *MICLA-BR (300 km) {{vlagland| Brasilië}} <ref>{{cite news |title=FOTO: Caça F-5M voando com o míssil de cruzeiro MICLA-BR|url=https://www.aereo.jor.br/2019/10/01/foto-caca-f-5m-voando-com-o-missil-de-cruzeiro-micla-br|publisher=Poder Aéreo|language=pt|date=1 Oktober 2019}}</ref> *Hyunmoo-3 (over 300 km) shorter range {{vlagland |Suid-Korea}} *SSM-700K Haeseong (180+ km) {{vlagland |Suid-Korea}} *JFS-M (499 km) {{vlagland |Duitsland}} *Kh-35 (130–300 km) {{vlagland |Rusland}}, KN-19 Ks3/4 {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Kh-59 (115–550 km) {{vlagland|Rusland}} *P-15 (40–80 km) {{vlagland |Rusland}} , KN-1 {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Nasr-1 {{vlagland|Iran}} *Zafar (25 km) {{vlagland |Iran}} *Noor {{vlagland |Iran}} *Qader {{vlagland|Iran}} *NASM-SR {{vlagland|Indië}} *Naval Strike Missile (185–555 km) {{vlagland|Noorweë}} *RBS-15 {{vlagland|Swede}} *Korshun {{vlagland |Oekraïne}} – plaaslike weergawe van Kh-55 en RK-55 *Neptune {{vlagland|Oekraïne}}<ref>{{cite web |title=Ukraine Tests Advanced Subsonic Cruise Missile 'Neptune' |url=http://www.defenseworld.net/news/21881 |website=Defense World |date=31 Januarie 2018 |access-date=31 Januarie 2018 |url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20180201082450/http://www.defenseworld.net/news/21881#.WnLO3-jP38A |archive-date=1 Februarie 2018}}</ref> *[[Lêer:Hsiung Feng II Anti-Ship Missile Display in Chengkungling 20111009a.jpg|duimnael|Hsiung Feng II anti-skip missiel uitgestal in Chengkungling.  ]]Hsiung Feng II {{vlagland|Republiek China}} *Wan Chien {{vlagland|Republiek China}} *VCM-01 (100–300 km) {{vlagland|Viëtnam}} *Aist (100–300 km) {{vlagland|Belarus}} *Marte (100+ km) {{vlagland|Italië}} *[[Lêer:Hsiung-Feng-2-sketch.svg|duimnael|Hsiung Feng II.     ]]Sea Killer uitvoer variant {{vlagland|Italië}} *Otomat (180 km) {{vlagland|Italië}} *Otomat Mk2 E / Teseo Mk2/E (360 km) {{vlagland|Italië}} *C-801 (40 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-802 (120–230 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-803 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-805 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-602 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *CM-602G {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Çakır {{vlagland|Turkye}} *Delilah missile (250 km) {{vlagland |Israel}} *Gabriel IV (200 km) {{vlagland |Israel}} *Popeye turbo ALCM (78 km) {{vlagland|Israel}} *Sea Breaker (300 km) {{vlagland |Israel}} *RGM-84 Harpoon (124–310 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-84E Standoff Land Attack Missile (110 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-84H/K SLAM-ER (270 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Silkworm (100–500 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *SOM {{vlagland|Turkye}} [7 <ref>{{cite web |date=4 Junie 2011 |title=Yerli seyir füzesi, 180 kilometreden hedefini vuracak – Hürriyet Gündem |url=http://www.hurriyet.com.tr/gundem/17954640.asp?gid=381 |access-date=13 Februarie 2012 |publisher=Hurriyet.com.tr}}</ref><ref>{{cite web |title=Yerli seyir füzesi, 180 kilometreden hedefinin vuracak – Kirpi HABER Cesur &#124; Özgür &#124; Tarafsız Habercilik |url=http://www.kirpihaber.com/teknoloji-bilim/yerli-seyir-fuzesi-180-kilometreden-hedefinin-vuracak.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607033259/http://www.kirpihaber.com/teknoloji-bilim/yerli-seyir-fuzesi-180-kilometreden-hedefinin-vuracak.htm |archive-date=2011-06-07 |access-date=13 Februarie 2012 |publisher=Kirpihaber.com}}</ref> *[[V-1-vlieënde bom]] (250 km) {{vlagland |Nazi-Duitsland}} ==Ontplooiing== [[Lêer:AGM-129A - 2006 0306 b52 2lg.jpg|links|duimnael|AGM-129 ACM word vasgeheg op 'n B-52H bomwerper.]] Die mees algemene missie vir kruisermissiele is om relatief hoëwaarde-teikens soos skepe, bevelbunkers, brûe en damme aan te val.<ref>{{cite web|url=http://www.raytheon.com/capabilities/products/tomahawk/|title=Raytheon: Tomahawk Cruise Missile|website=www.raytheon.com|access-date=2016-09-19}}</ref> Moderne geleidingstelsels maak akkurate aanvalle moontlik. Sedert 2001 het die [[BGM-109 Tomahawk]]-missielmodel 'n belangrike deel van die Verenigde State se vlootarsenaal geword. Dit gee skepe en duikbote 'n ietwat akkurate, langafstand-, konvensionele landaanvalwapen. Sodanige missiel kos ongeveer US$1,99 miljoen per eenheid.<ref>{{cite web |title=FY 2017 Program Acquisition Costs by Weapon System - Tactical Tomahawk Cruise Missile |url=https://comptroller.war.gov/Portals/45/documents/defbudget/FY2017/FY2017_Weapons.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160424113923/http://comptroller.defense.gov/Portals/45/Documents/defbudget/fy2017/FY2017_Weapons.pdf |archive-date=2016-04-24 |url-status=live |website=United States Department of Defense}}</ref> Beide die Tomahawk en die AGM-86 is wyd tydens Operasie Desert Storm gebruik. Op 7 April 2017, tydens die [[Siriese Burgeroorlog]], het Amerikaanse oorlogskepe meer as 50 kruismissiele op 'n Siriese lugbasis afgevuur as vergelding vir 'n Siriese chemiese wapenaanval teen 'n rebellevesting.<ref>{{cite web |title=US missiles blast Syria; Trump demands 'end the slaughter' |url=https://apnews.com/article/donald-trump-syria-ap-top-news-international-news-politics-de1b6e80a0cf4d84bca38835e9bb3310 |website=AP News|date=20 April 2021 }}</ref> Die [[Amerikaanse Lugmag]] (USAF) ontplooi 'n lug-gelanseerde kruisermissiel, die AGM-86 ALCM. Die [[Boeing B-52 Stratofortress]] is die eksklusiewe afleweringsvoertuig vir die AGM-86 en AGM-129 ACM. Beide missieltipes is konfigureerbaar vir óf konvensionele óf kernplofkoppe. Die USAF het die AGM-86 vir sy bomwerpervloot aangeneem, terwyl die AGM-109 aangepas is om vanaf vragmotors en skepe te lanseer en deur die USAF en Vloot aangeneem is. Die vragmotor-gelanseerde weergawes, en ook die Pershing II en SS-20 Intermediêre Afstand Ballistiese Missiele, is later vernietig onder die bilaterale INF (Intermediêre Afstand Kernmagte) verdrag met die USSR. [[Lêer:BRAHMOS Launcher.JPG|duimnael|Die Indiese Leër se BrahMos supersoniese kruisermissiele gemonteer op Mobiele Outonome Lanseerders (MOL).]] Die [[Britse Koninklike Vloot]] (RN) bedryf ook kruisermissiele, spesifiek die VSA-vervaardigde Tomahawk, wat deur die RN se kernduikbootvloot gebruik word. Britse konvensionele kernkopweergawes is vir die eerste keer in 1999 deur die RN in gevegte afgevuur, tydens die [[Kosovo-oorlog]] (die Verenigde State het kruisermissiele in 1991 afgevuur). Die Koninklike Lugmag gebruik die Storm Shadow-kruisermissiel op sy [[Typhoon-klas duikboot|Typhoon]] en voorheen sy Tornado GR4-vliegtuig. Dit word ook deur Frankryk gebruik, waar dit bekend staan as SCALP EG, en word deur die Armée de l'Air se Mirage 2000- en Rafale-vliegtuie gedra. Indië en Rusland het gesamentlik die supersoniese kruisermissiel BrahMos ontwikkel. Daar is drie weergawes van die Brahmos: skip-/land-gelanseer, lug-gelanseer en duikboot-gelanseer. Die skip-/land-gelanseer weergawe was teen laat 2007 in werking. Die Brahmos het die vermoë om teikens op land aan te val. Rusland gaan ook voort om ander kruisermissiele te bedryf: die SS-N-12 Sandbox, SS-N-19 Shipwreck, SS-N-22 Sunburn en SS-N-25 Switchblade. Duitsland en Spanje bedryf die Taurus-missiel terwyl Pakistan die Babur-missiel vervaardig het.<ref name="CSIS Missile Threat3"/> Beide die Volksrepubliek van China en die Republiek van China (Taiwan) het verskeie kruisermissielvariante ontwerp, soos die bekende C-802, waarvan sommige in staat is om biologiese, chemiese, kern- en konvensionele kernkoppe te dra ===Kernplofkopweergawes=== ====China==== China het die CJ-10-landaanvalkruismissiel wat in staat is om 'n kernplofkop te dra.<ref>{{Cite web|last=Bommakanti|first=Kartik|date=December 4, 2020|title=China's Cruise Missile Capabilities: Implications for the Indian Army and Air Force|url=https://www.orfonline.org/research/chinas-cruise-missile-capabilities/?amp#|url-status=live|access-date=December 18, 2021|website=Observer Research Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20201204151239/https://www.orfonline.org/research/chinas-cruise-missile-capabilities/?amp |archive-date=4 Desember 2020 }}</ref> Daarbenewens blyk dit dat China in Augustus 2021 'n hipersoniese kruismissiel getoets het, 'n bewering wat hulle ontken.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-58953352|title=China Denies Testing Nuclear-Capable Hypersonic Cruise Missile|work=BBC News |date=18 Oktober 2021 |access-date=18 Oktober 2021}}</ref> ====Frankryk==== Die Franse ''Force de frappe''-kernmagte sluit beide land- en see-gebaseerde bomwerpers in met Air-Sol Moyenne Portée (ASMP) hoëspoed medium-afstand kernkruismissiele. Twee modelle is in gebruik, ASMP en 'n nuwer ASMP-Amelioré (ASMP-A), wat in 1999 ontwikkel is. Na raming is 40 tot 50 vervaardig.<ref>{{cite web |title=Air-Sol Moyenne Portée (ASMP/ ASMP-A) |work=Missile Threat |publisher=Center for Strategic and International Studies |date=23 April 2024 |access-date=23 Mei 2025 |url=https://missilethreat.csis.org/missile/asmp/}}</ref><ref>James O’Halloran, IHS Jane's Weapons: Strategic 2015-2016, 2015, (United Kingdom: IHS), 134-135.</ref> ====Indië==== Indië het in 2017 suksesvol sy inheemse Nirbhay ('Vreesloos') land-aanval kruismissiel getoets, wat kernkoppe tot 'n trefafstand van 1 000 km kan lewer.<ref name="Nirbhay, ToI, 2017" >{{cite news |title=India successfully tests its first nuclear-capable cruise missile |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/india-successfully-tests-its-first-nuclear-capable-cruise-missile/articleshow/61550465.cms |newspaper=The Times of India |date=7 November 2017}}</ref> Nirbhay is suksesvol getoets.<ref name="Nirbhay, ToI, 2017" /><ref>{{cite news |title=Nuclear-capable Nirbhay cruise missile's test fails for the fourth time |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/nuclear-capable-nirbhay-cruise-missiles-test-fails-for-the-fourth-time/articleshow/56105444.cms |newspaper=The Times of India |date=21 December 2016 |access-date=21 December 2016}}</ref> ====Israel==== Die Israeliese Verdedigingsmagte het na bewering die medium-afstand lug-gelanseerde Popeye Turbo ALCM en die Popeye Turbo SLCM medium-lang-afstand kruismissiel met kernkoppe op Dolphin-klas duikbote ontplooi.<ref>{{Cite book |last=Udaya Chandar |first=Y |title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces |publisher=Notion Press |year=2017 |isbn=9781946983794}}</ref> ====Pakistan==== Pakistan het tans vyf kruismissielstelsels: die lug-gelanseerde Ra'ad-I en sy verbeterde weergawe Ra'ad-II sowel as Taimoor; die grond- en duikboot-gelanseerde Babur;<ref name="CSIS Missile Threat3">{{cite web|url=https://missilethreat.csis.org/missile/hatf-7/|title=Hatf 7 "Babur" – Missile Threat|website=CSIS.org|access-date=26 Julie 2017}}</ref><ref>{{cite news|url=https://thediplomat.com/2017/01/south-asian-strategic-stability-and-pakistans-babur-3-submarine-launched-cruise-missile/|title=South Asian Strategic Stability and Pakistan's Babur-3 Submarine-Launched Cruise Missile|first1=Ankit |last1=Panda |first2=Prashanth |last2=Parameswaran|work=The Diplomat|access-date=2017-12-01|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-38563330|title=Pakistan announces cruise missile success|date=2017|work=BBC News|access-date=2017-12-01|language=en-GB}}</ref>skip-gelanseerde Harbah-missiel<ref>{{Cite news|url=https://thediplomat.com/2018/01/pakistan-tests-an-indigenously-developed-anti-ship-cruise-missile/|title=Pakistan Tests An Indigenously Developed Anti-Ship Cruise Missile|first=Ankit |last=Panda|work=The Diplomat|access-date=2018-01-13|language=en-US}}</ref> en oppervlak-gelanseerde Zarb-missiel.<ref>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1251049|title=Pakistan Navy inducts coastal anti-ship 'Zarb' missile after successful test|last=Haider|first=Mateen|date=9 April 2016|work=DAWN.COM|access-date=2018-01-17|language=en-US}}</ref> Beide, Ra'ad en Babur, kan kernplofkoppe tussen 10 en 25 knope dra, en dit na teikens op 'n afstand van onderskeidelik tot 300 km en 450 km aflewer.<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/nuclear-capable-nirbhay-cruise-missiles-test-fails-for-the-fourth-time/articleshow/56105444.cms|title=Nirbhay: Nuclear-capable Nirbhay cruise missile's test fails for the fourth time |website=The Times of India|date=21 Desember 2016 }}</ref> Babur is sedert 2010 in diens van die Pakistanse Leër, en die Pakistanse Vloot sedert 2018.<ref>{{cite web|url=http://www.ipcs.org/article/india/pakistans-babur-and-raad-cruise-missiles-strategic-implications-for-india-3681.html|title=Pakistan's Babur and Ra'ad Cruise Missiles: Strategic Implications for India|last1=Mason|first1=Shane|website=Institute of Peace and Conflict Studies|access-date=20 Januarie 2016}}</ref> ====Rusland==== Rusland het Kh-55SM-kruismissiele, met 'n reikwydte soortgelyk aan die Verenigde State se AGM-129-reikwydte van 3000 km, maar kan 'n kragtiger kernwapenkop van 200 kt dra. Hulle is toegerus met 'n TERCOM-stelsel wat hulle toelaat om teen 'n hoogte laer as 110 meter teen subsoniese snelhede te vlieg terwyl hulle 'n CEP-akkuraatheid van 15 meter met 'n traagheidsnavigasiestelsel verkry. Hulle word vanuit die lug gelanseer vanaf óf Tupolev Tu-95's, Tupolev Tu-22M's óf Tupolev Tu-160's, elk in staat om 16 vir die Tu-95, 12 vir die Tu-160 en 4 vir die Tu-22M te dra. 'n Stealth-weergawe van die missiel, die Kh-101, is in ontwikkeling. Dit het soortgelyke eienskappe as die Kh-55, behalwe dat die reikwydte tot 5 000 km verleng is, toegerus is met 'n konvensionele kernkop van 1 000 kg, en het stealth-kenmerke wat die waarskynlikheid van onderskepping verminder.<ref>{{cite web |title=Kh-101 – Russian and Soviet Nuclear Forces |url=https://fas.org/nuke/guide/russia/bomber/kh-101.htm |publisher=Fas.org |access-date=13 Februarie 2012}}</ref> Na die ineenstorting van die Sowjetunie was die mees onlangse kruismissiel wat ontwikkel is, die Kalibr-missiel, wat in die vroeë 1990's in produksie getree het en amptelik in 1994 in die Russiese arsenaal opgeneem is. Dit het egter eers op 7 Oktober 2015 sy gevegsdebuut in Sirië gesien as deel van die Russiese militêre veldtog in Sirië. Die missiel is sedert sy debuut nog 14 keer in gevegsoperasies in Sirië gebruik. In die laat 1950's en vroeë 1960's het die Sowjetunie probeer om kruismissiele te ontwikkel. In hierdie kort tydperk het die Sowjetunie aan byna tien verskillende tipes kruismissiele gewerk. As gevolg van hulpbronne was die meeste van die aanvanklike tipes kruismissiele wat deur die Sowjetunie ontwikkel is, egter see-gelanseerde kruismissiele of duikboot-gelanseerde kruismissiele (SLCM's). Die SS-N-1-kruismissiel is ontwikkel om verskillende konfigurasies te hê om vanaf 'n duikboot of 'n skip afgevuur te word. Met verloop van tyd het die Sowjetunie egter ook begin werk aan lug-gelanseerde kruismissiele (ALCM). Hierdie ACLM-missiele is tipies afgelewer via bomwerpers wat as "Blinders" of "Backfire" aangewys is. Die missiele in hierdie konfigurasie is die AS-1 en AS-2 genoem, met uiteindelike nuwe variante met meer ontwikkelingstyd. Die hoofdoel van Sowjet-gebaseerde kruismissiele was om verdedigings- en aanvalsmeganismes teen vyandelike skepe te hê; met ander woorde, die meeste van die Sowjet-kruismissiele was anti-skipmissiele. In die 1980's het die Sowjetunie 'n arsenaal van kruismissiele van byna 600 platforms ontwikkel, wat uit land-, see- en lugafleweringstelsels bestaan het.<ref>{{cite journal|last=Arkin|first=William|date=Mei 1983|title=Soviet Cruise Missile Programs|journal=Arms Control Today|volume=13|issue=4|pages=3–4|jstor=23623103}}</ref> ====Verenigde State==== Die Verenigde State het op een of ander tydstip nege kernkruismissiele ontplooi. *MGM-1 Matador grond-gelanseerde missiel, buite diens *MGM-13 Mace grond-gelanseerde missiel, buite diens *SSM-N-8 Regulus duikboot-gelanseerde missiel, buite diens *SM-62 Snark grond-gelanseerde missiel, buite diens *AGM-28 Hound Dog lug-gelanseerde missiel, buite diens *BGM-109G Grond-gelanseerde Kruismissiel, buite diens *AGM-129 ACM lug-gelanseerde missiel, buite diens<ref>{{cite web|url=https://www.tinker.af.mil/News/story/id/123299303/ |title=Cruise missile career comes to a close |publisher=U.S. Air Force, Tinker Air Force Base public affairs |date=24 April 2012 |access-date=27 Desember 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131220061518/http://www.tinker.af.mil/news/story.asp?id=123299303 |archive-date=20 Desember 2013}}</ref> *AGM-86 ALCM lug-gelanseerde kruismissiel, 350 tot 550 missiele en W80-plofkoppe steeds in diens *BGM-109 Tomahawk-kruismissiel in kernduikboot-, oppervlakskip- en grond-gelanseerde modelle, kernmodelle buite diens maar plofkoppe word in reserwe gehou. == Verwysings == {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Wapentuig]] [[Kategorie:Ammunisie]] ohdsgvvp1haz6uknyw4x4fnn0etj0ho 2894146 2894142 2026-04-15T19:35:10Z Sobaka 328 /* Verenigde State */ Beeld 2894146 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Tomahawk Block IV cruise missile -crop.jpg|duimnael|'n [[BGM-109 Tomahawk]] wat in November 2002 vlieg.]] 'n '''Kruisermissiel''' is 'n onbemande selfaangedrewe geleide [[missiel]] wat vlieg deur aërodinamiese [[Sleurkrag|hefkrag]] vir die grootste deel van sy vlugroete te onderhou. Kruisermissiele is ontwerp om 'n groot vrag oor lang afstande met hoë presisie te lewer. Moderne kruisermissiele is in staat om teen hoë subsoniese, [[Supersoniese snelheid|supersonies]]e of hipersoniese snelhede te beweeg, is selfnavigerend en kan op 'n nie-ballistiese, uiters lae-hoogte trajek vlieg.<ref>{{Cite web |date=2025-06-17 |title=Cruise missile {{!}} Definition, Speed, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/technology/cruise-missile |access-date=2025-06-24 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> Hierdie wapens verskil fundamenteel van ballistiese missiele deurdat hulle voortdurend aangedryf bly en aktief gestuur word tydens hul vlug, eerder as om ’n groot deel van hul baan volgens ’n voorafbepaalde, [[swaartekrag]]-gedrewe trajek te volg. Kruisermissiele maak tipies gebruik van gevorderde navigasiestelsels soos traagheidsnavigasie, satellietposisionering (bv. GPS), terreinvolgende radar en digitale kaartvergelyking om hul teikens akkuraat te bereik, selfs in omgewings met sterk elektroniese teenmaatreëls. Kruisermissiele kan vanaf verskeie platforms gelanseer word, insluitend landgebaseerde lanseerders, oorlogskepe, duikbote en vliegtuie. Hierdie veelsydigheid maak hulle ’n belangrike komponent van moderne [[militêre strategie]], aangesien hulle diep in vyandelike gebied kan inslaan sonder om bemande vliegtuie in gevaar te stel. Hulle word gebruik vir beide konvensionele en kernplofkoppe, en kan aangepas word vir spesifieke rolle soos anti-skip-aanvalle, grondteikens of presisie-aanvalle op infrastruktuur. Sedert hul vroeë ontwikkeling tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] het kruisermissiele aansienlik ontwikkel in terme van reikafstand, akkuraatheid en ontduikingsvermoë. Hedendaagse ontwerpe fokus toenemend op sluip-tegnologie, lae waarneembaarheid en gevorderde roetebeplanning om lugverdedigingstelsels te omseil en strategiese teikens met minimale waarskuwing te tref. ==Geskiedenis== Die idee van 'n "lugtorpedo" is in die Britse 1909-film ''The Airship Destroyer'' getoon, waarin vlieënde torpedo's wat draadloos beheer word, gebruik word om [[Lugskip|lugskepe]] wat [[Londen]] bombardeer, af te skiet.<ref>{{cite web|url=http://www.ctie.monash.edu.au/hargrave/rpav_britain.html |title=Remote Piloted Aerial Vehicles : The 'Aerial Target' and 'Aerial Torpedo' in Britain |publisher=Ctie.monash.edu.au |access-date=13 Februarie 2012}}</ref> [[Lêer:Military Air Museum's Fieseler FI 103 V1 "Buzz Bomb".JPG|duimnael|Die V-1 vliegbom, die eerste operasionele kruisermissiel.]] In 1916 het die Amerikaanse vlieënier Lawrence Sperry 'n "lugtorpedo", die Hewitt-Sperry Automatic Airplane, 'n klein [[Tweedekker (vliegtuig)|tweedekker]] met 'n TNT-lading, 'n Sperry-selfvlieende en barometriese hoogtebeheer, gebou en gepatenteer. Geïnspireer deur die eksperimente het die [[Verenigde State]] se leër 'n soortgelyke vlieënde bom genaamd die Kettering Bug ontwikkel. Duitsland het ook toetse gedoen met afstandbeheerde [[Sweeftuig|sweeftuie]] (''Torpedogleiter'') wat deur Siemens-Schuckert gebou is vanaf 1916.<ref>{{cite book|author=Roger Branfill-Cook|title= Torpedo|publisher=Seaforth Publishing|location= Great Britain|year= 2014}}</ref> In die tussenoorlogse tydperk het Brittanje se Royal Aircraft Establishment die Larynx (Long Range Gun met Lynx Engine) ontwikkel, wat in die 1920's 'n paar vlugtoetse ondergaan het.<ref>{{cite web|url=http://www.vectorsite.net/twcruz_1.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070813001620/http://www.vectorsite.net/twcruz_1.html|url-status=usurped|archive-date=13 Augustus 2007|title=[1.0] The Aerial Torpedo|date=13 Augustus 2007}}</ref> In die [[Sowjetunie]] het Sergei Korolev van 1932 tot 1939 die GIRD-06-kruisermissielprojek gelei, wat 'n vuurpyl-aangedrewe anjaer-glybomontwerp gebruik het. Die 06/III (RP-216) en 06/IV (RP-212) het giroskopiese geleidingstelsels bevat.<ref>"Object No. 212", 1936 report in _Tvorcheskoi Nasledie Akedemika Sergeya Pavlovicha Koroleva_</ref> Die voertuig is ontwerp om tot 28 km hoogte te styg en 'n afstand van 280 km te gly, maar toetsvlugte in 1934 en 1936 het slegs 'n hoogte van 500 meter bereik. In 1944, tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], het [[Duitsland]] die eerste operasionele kruisermissiele ontplooi. Die [[V-1-vlieënde bom|V-1]], dikwels 'n vlieënde bom genoem, het 'n giroskoop-geleidingstelsel bevat en is aangedryf deur 'n eenvoudige pulsstraal-enjin, waarvan die geluid dit die bynaam "gonsbom" of "doodlebug" gegee het.<ref>{{cite book |last=Zaloga |first=Steven |title=German V-Weapon Sites 1943–45 |location=Oxford |publisher=Osprey Publishing |date=2008 |isbn=978-1-84603-247-9}}</ref> Akkuraatheid was slegs voldoende vir gebruik teen baie groot teikens (die algemene area van 'n stad), terwyl die reikafstand van 250 km aansienlik laer was as dié van 'n bomwerper wat dieselfde vrag dra. Die belangrikste voordele was spoed (alhoewel nie voldoende om kontemporêre skroefaangedrewe onderskeppers te oortref nie) en bruikbaarheid. Die produksiekoste van 'n V-1 was slegs 'n klein fraksie van dié van 'n [[V-2-vuurpyl|V-2]] supersoniese ballistiese missiel met 'n soortgelyke grootte plofkop.<ref> Beide missiele is vervaardig onder die swaar gebruik van Nazi-slawearbeid.</ref> Anders as die V-2, het die aanvanklike ontplooiings van die V-1 stilstaande lanseerrampe vereis wat blootgestel was aan bombardement.<ref>{{cite web |url=http://www.atlantikwall.org.uk/v1_light_stes.htm |title=V1 Light Sites |publisher=Atlantic Wall |access-date=9 Mei 2017}}</ref> [[Nazi-Duitsland]] het in 1943 ook die Mistel-saamgestelde vliegtuigprogram ontwikkel, wat gesien kan word as 'n rudimentêre lug-gelanseerde kruisermissiel, waar 'n bestuurde vegvliegtuig bo-op 'n onbemande bomwerper-grootte vliegtuig gemonteer is wat met plofstof gepak was om vrygestel te word terwyl die teiken nader gekom het. Bomwerper-gelanseerde variante van die V-1 het beperkte operasionele diens teen die einde van die oorlog gesien, met die baanbrekende V-1 se ontwerp wat deur die Amerikaners omgekeerd ontwikkel is as die Republic-Ford JB-2 kruisermissiel.<ref>{{cite book |last=Zaloga |first=Steven |title= American Guided Missiles of World War II |publisher=Osprey Publishing |date=2020 |isbn=9781472839268}}</ref> Onmiddellik na die [[Tweede Wêreldoorlog]] het die Verenigde State se Lugmag 21 verskillende geleide missielprojekte gehad, insluitend voorgestelde kruisermissiele. Teen 1948 was al behalwe vier van hierdie projekte gekanselleer: die Air Materiel Command Banshee, die SM-62 Snark, die SM-64 Navaho, en die MGM-1 Matador. Die Banshee-ontwerp was soortgelyk aan Operasie Aphrodite; soos Aphrodite, het dit misluk en is dit in April 1949 gekanselleer.<ref>[https://web.archive.org/web/20070303204907/http://stinet.dtic.mil/oai/oai?&verb=getRecord&metadataPrefix=html&identifier=ADA162646 The Evolution of the Cruise Missile by Werrell, Kenneth P.] sien PDF bladsy 92</ref> Terselfdertyd is die Amerikaanse Vloot se Operasie Bumblebee van ongeveer 1 Junie 1946 tot 28 Julie 1948 by Topsail-eiland, [[Noord-Carolina]], uitgevoer. Bumblebee het konsepbewystegnologieë vervaardig wat die Amerikaanse weermag se ander missielprojekte beïnvloed het. Gedurende die [[Koue Oorlog]] het beide die Verenigde State en die Sowjetunie verder geëksperimenteer met die konsep om vroeë kruisermissiele vanaf land, duikbote en vliegtuie te ontplooi. Die hoofuitkoms van die Amerikaanse Vloot se duikbootmissielprojek was die SSM-N-8 Regulus-missiel, gebaseer op die V-1, maar aangedryf deur 'n Allison J33-straalenjin. Die Regulus is in diens gestel, maar is later uitgefaseer met die koms van duikboot-gelanseerde ballistiese missiele wat nie vereis het dat die duikboot na die oppervlak kom om die missiel te lanseer en dit na sy teiken te lei nie. Die Amerikaanse Lugmag se eerste operasionele grond-tot-grond-missiel was die gevleuelde, mobiele, kernwapen-bekwame MGM-1 Matador, ook soortgelyk in konsep aan die V-1. Ontplooiing oorsee het in 1954 begin, eers na [[Wes-Duitsland]] en later na die [[Republiek van China]] en [[Suid-Korea]]. Op 7 November 1956 het die Amerikaanse Lugmag Matador-eenhede in Wes-Duitsland ontplooi, wie se missiele in staat was om teikens in die [[Warskou-verdrag]] gebied te tref, vanaf hul vaste daaglikse terreine na onaangekondigde verspreide lanseerplekke. Hierdie waarskuwing was in reaksie op die krisis wat veroorsaak is deur die Sowjet-aanval op [[Hongarye]] wat die [[Hongaarse Rewolusie van 1956]] onderdruk het. Tussen 1957 en 1961 het die Verenigde State 'n ambisieuse en goed befondsde program gevolg om 'n kernbewapende kruisermissiel, Supersoniese Lae Hoogte Missiel (SLAM), te ontwikkel. Dit is ontwerp om onder die vyand se radar te vlieg teen snelhede bo Mach 3 en waterstofbomme te dra wat dit langs sy pad oor vyandelike gebied sou laat val. Alhoewel die konsep bewys is dat dit geldig is en die 500-megawatt (670,000 pk) enjin 'n suksesvolle toetslopie in 1961 voltooi het, is geen lugwaardige toestel ooit voltooi nie. Die projek is uiteindelik laat vaar ten gunste van IKBM-ontwikkeling. Terwyl ballistiese missiele die voorkeurwapens vir landteikens was, is swaar kern- en konvensionele kruisermissiele met wapenpunte deur die USSR as 'n primêre wapen beskou om die Verenigde State se vlootdraer-gevegsgroepe te vernietig. Groot duikbote (byvoorbeeld, Echo- en Oscar-klasse) is ontwikkel om hierdie wapens te dra en die Verenigde State se gevegsgroepe op see te skadu, en groot bomwerpers (byvoorbeeld, [[Toepolef Tu-22M|Backfire]]-, [[Toepolef Tu-95|Bear]]- en [[Toepolef Tu-160|Blackjack]]-modelle) is toegerus met die wapens in hul luggelanseerde kruisermissiel (ALCM)-konfigurasie. ==Kategorieë== Kruisermissiele kan gekategoriseer word volgens vrag/plofkopgrootte, spoed, reikwydte en lanseringsplatform. Dikwels word variante van dieselfde missiel vir verskillende lanseringsplatforms vervaardig (byvoorbeeld lug- en duikboot-gelanseerde weergawes). Geleidingstelsels kan tussen missiele verskil. Sommige missiele kan toegerus word met enige van 'n verskeidenheid navigasiestelsels (traagheidsnavigasie, TERCOM of satellietnavigasie). Groter kruisermissiele kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra, terwyl kleiner missiele slegs konvensionele plofkoppe dra. ===Hipersoniese kruisermissiele=== Hipersoniese kruisermissiele beweeg ten minste vyf keer die [[spoed van klank]] (Mach 5). *3M22 Zircon (>1000–1500 km) {{vlagland|Rusland}}– hipersoniese anti-skip kruisermissiel.<ref>{{cite web|url= http://www.nextbigfuture.com/2016/02/russia-will-refit-nuclear-powered.html|title=Russia will refit nuclear powered guided missile cruiser with mach 5 hypersonic 3M22 missiles with 2022 deployment|website=NextBigFuture.com|date=21 Februarie 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://uslivenic.com/3m22-zircon-missile-russias-fastest-missile/|title=3M22 Zircon Missile, Russia's Fastest Missile|access-date=23 November 2022|archive-date=30 Maart 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230330024209/https://uslivenic.com/3m22-zircon-missile-russias-fastest-missile/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cnn.com/2024/02/13/europe/ukraine-russia-zircon-hypersonic-missile-intl-hnk-ml/index.html|title=Russia used an advanced hypersonic missile for the first time in recent strike, Ukraine claims|website=[[CNN]] |date=13 Februarie 2024 }}</ref><ref name=NavalNews>{{cite web|url=https://www.navalnews.com/naval-news/2022/08/hypersonic-brahmos-ii-missile-may-include-tech-from-tsirkon-missile/|website=Naval News |title=Hypersonic BrahMos-II missile may include tech from Tsirkon missile |date=2 Augustus 2022 }}</ref> *ASN4G (Air-Sol Nucléaire de 4e Génération) {{vlagland|Frankryk}} – hipersoniese kruisermissiel met ’n supersoniese ramstraalenjin wat deur [[Frankryk]] ontwikkel word.<ref>{{Cite web |title=Counting the cost of deterrence: France's nuclear recapitalisation |url=https://www.iiss.org/blogs/military-balance/2021/05/france-nuclear-recapitalisation |access-date=2022-10-26 |website=IISS |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Wright |first=Timothy |date=1 Mei 2022 |title=Hypersonic Missile Proliferation: An Emerging European Problem? |url=https://www.nonproliferation.eu/wp-content/uploads/2022/05/EUNPDC_no-80.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220517163238/https://www.nonproliferation.eu/wp-content/uploads/2022/05/EUNPDC_no-80.pdf |archive-date=2022-05-17 |url-status=live |access-date=26 Oktober 2022 |website=The EU Non-Proliferation Consortium}}</ref> *BrahMos-II (≈800–1500 km) {{vlagland|Indië}}/{{vlagland|Rusland}}–– hipersoniese kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://brahmos.com/newscenter.php?newsid=95|title=India to develop BrahMos-II missile|website=Brahmos.com}}</ref><ref name=NavalNews /> onder ontwikkeling vanaf 2011 in [[Indië]] en Rusland<ref>{{cite news|url= http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-10-09/news/30260244_1_air-version-stealth-supersonic-cruise-missile-india-s-defence-research|archive-url= https://archive.today/20130103092457/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-10-09/news/30260244_1_air-version-stealth-supersonic-cruise-missile-india-s-defence-research|url-status= dead|archive-date= 3 Januarie 2013|title=Hypersonic version of Brahmos on the way|date=9 Oktober 2011|work=The Times of India}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.brahmos.com/newscenter.php?newsid=102|title=India, Russia to develop new hypersonic cruise missile|archive-url= https://web.archive.org/web/20100628020619/http://brahmos.com/newscenter.php?newsid=102|archive-date= 28 Junie 2010|url-status=dead|access-date=23 Februarie 2012}}</ref> *CJ-1000 {{vlagland|Volksrepubliek China}} – hipersoniese ramstraalenjin anti-skip/land-aanval kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://www.scmp.com/news/china/military/article/3322176/new-missiles-drones-and-tanks-whats-been-rolling-through-beijings-streets |title=New missiles, drones and tanks: what's been rolling through Beijing's streets? |website=South China Morning Post |date=18 Augustus 2025 |first=Liu |last=Zhen }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.newsweek.com/china-reveals-new-weapons-sink-us-ships-2114865 |title=China To Reveal New Weapons To Sink US Ships |website=Newsweek |date=18 Augustus 2025 |first=Ryan |last=Chan }}</ref> *Hycore {{vlagland|Suid-Korea}}<ref>{{cite web | url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/weapons/south-korea-develops-hycore-hypersonic-cruise-missile | title=South Korea develops Hycore hypersonic cruise missile | date=25 Januarie 2022 }}</ref> *HSTDV{{vlagland|Indië}} – hipersoniese ramstraalenjin-demonstrator. 'n Draervoertuig vir hipersoniese langafstandkruismissiele word ontwikkel deur die Verdedigingsnavorsings- en Ontwikkelingsorganisasie.<ref>{{Cite web|url= https://theprint.in/defence/drdo-test-fires-futuristic-missile-tech-but-its-success-is-in-doubt/249386/|title= DRDO test-fires futuristic missile tech, but its success is in doubt|last=Philip|first=Snehesh Alex|date=2019-06-12|website=ThePrint|language=en-US|access-date= 2020-03-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/drdo-starts-work-on-hypersonic-weapon/story-NAg6ViN9W94ll4CsfGDNYP.html|title=DRDO starts work on 'next-gen' hypersonic weapon|date=2019-10-20|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2020-03-23}}</ref> *ET-LDHCM {{vlagland|Indië}} – langafstandhipersoniese kruismissiel word ontwikkel deur DRDO.<ref>{{Cite news |date=2025-07-14 |title=India testing a missile that flies at eight times the speed of sound, hits targets 1,500 km away |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/new-updates/india-testing-a-missile-that-flies-at-eight-times-the-speed-of-sound-hits-targets-1500-km-away/articleshow/122432167.cms?from=mdr |access-date=2025-07-23 |work=The Economic Times |issn=0013-0389}}</ref><ref name=":6">{{Cite web |last=Vaishnav |first=Akash |date=2025-07-15 |title=India's 'Project Vishnu' Unleashes Missile That Can Hit Enemy 1,500 Km Away at 8x Speed of Sound |url=https://newsable.asianetnews.com/gallery/india/india-unleashes-missile-that-can-hit-enemy-1500-km-away-at-8-speed-of-sound-z8wgl1w |access-date=2025-07-22 |website=newsable.asianetnews.com |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Modi |first=Diksha |date=2025-07-15 |title=Faster Than BrahMos, Deadlier Than Agni: How India's New Hypersonic Missile Changes The Game |url=https://www.news18.com/india/faster-than-brahmos-deadlier-than-agni-how-indias-new-hypersonic-missile-changes-the-game-ws-dkl-9442036.html |access-date=2025-07-17 |website=News18 |language=en}}</ref> *Hyfly-2 {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – hipersoniese luggelanseerde kruisermissiel wat die eerste keer by Sea Air Space 2021 vertoon is, ontwikkel deur [[Boeing]].<ref>{{Cite web|url=https://www.navalnews.com/event-news/sea-air-space-2021/2021/08/sea-air-space-2021-boeing-unveils-new-hypersonic-cruise-missile-concept/|title = Sea Air Space 2021: Boeing Unveils New Hypersonic Cruise Missile Concept|date = 4 Augustus 2021}}</ref> *Hypersonic Air-breathing Weapon Concept (HAWC, uitgespreek Hawk) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – luggelanseerde hipersoniese kruisermissiel met ’n ramstraalenjin wat sy eie kinetiese energie tydens impak gebruik om die teiken te vernietig, ontwikkel deur [[DARPA]].<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2022/04/04/politics/us-hypersonic-missile-test/index.html|title = US tested hypersonic missile in mid-March but kept it quiet to avoid escalating tensions with Russia &#124; CNN Politics|website = [[CNN]]|date = 5 April 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Second Successful Flight for DARPA Hypersonic Air-breathing Weapon Concept (HAWC) |url=https://www.darpa.mil/news-events/2022-04-05#:~:text=Air%2Dbreathing%20vehicles%20utilize%20air,targets%20even%20without%20high%20explosives |website=DARPA |date=4 Mei 2022}}</ref> *Hipersoniese Luglansieerbare Aanvallende Anti-Oppervlaktemissiel (HALO) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – luggelanseerde anti-skipmissiel onder die Aanvallende Anti-Oppervlakteoorlogvoering-inkrement 2 (OASuW Inc 2) program vir die Amerikaanse Vloot (Vloot).<ref>{{cite web | url=https://www.navalnews.com/naval-news/2022/09/halo-us-navy-hypersonic-capability/ | title=HALO programme accelerates US Navy hypersonic capability drive | date=5 September 2022 }}</ref><ref>{{cite web |title=FY18 Navy Programs – Offensive Anti-Surface Warfare (OASuW) Increment 1 |website=Director, Operational Test and Evaluation |url=https://www.dote.osd.mil/Portals/97/pub/reports/FY2018/navy/2018oasuw.pdf?ver=2019-08-21-155650-680 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200201164929/https://www.dote.osd.mil/Portals/97/pub/reports/FY2018/navy/2018oasuw.pdf?ver=2019-08-21-155650-680 |archive-date=2020-02-01}}</ref> *Hipersoniese Aanvalskruisermissiel (HACM) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – beplan vir gebruik deur die Verenigde State se Lugmag.<ref>{{Cite web |title=Raytheon/Northrop Grumman team selected for HACM hypersonic weapon |url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/raytheonnorthrop-grumman-team-selected-for-hacm-hypersonic-weapon |access-date=2022-10-26 |website=Janes.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=US Air Force Selects Raytheon Missiles & Defense, Northrop Grumman to Deliver First Hypersonic Air-Breathing Missile |url=https://news.northropgrumman.com/news/releases/us-air-force-selects-raytheon-missiles-defense-northrop-grumman-to-deliver-first-hypersonic-air-breathing-missile |access-date=2022-10-26 |website=Northrop Grumman Newsroom |language=en}}</ref> *SCIFiRE {{vlagland|Verenigde State van Amerika}}/{{vlagland|Australië}} – Southern Cross Integrated Flight Research Experiment (SCIFiRE) is 'n gesamentlike program tussen die Amerikaanse Departement van Verdediging en die Australiese Departement van Verdediging vir 'n Mach 5 ramstraalenjin-aangedrewe missiel.<ref>{{cite press release |title=Department of Defense Announces New Allied Prototyping Initiative Effort With Australia to Continue Partnership in Developing Air Breathing Hypersonic Vehicles |url=https://www.war.gov/News/Releases/Release/Article/2429061/department-of-defense-announces-new-allied-prototyping-initiative-effort-with-a/ |website=United States Department of Defense |access-date=18 Januarie 2022 |date=30 November 2020}}</ref><ref>{{cite press release |author1=Defence Minister Linda Reynolds |title=Australia collaborates with the US to develop and test high speed long-range hypersonic weapons |url=https://www.minister.defence.gov.au/minister/lreynolds/media-releases/australia-collaborates-us-develop-and-test-high-speed-long-range |website=Department of Defence Ministers |access-date=19 Januarie 2022 |date=1 Desember 2020}}</ref><ref>{{cite web |title=SCIFiRE Hypersonics |url=https://www.airforce.gov.au/our-mission/scifire-hypersonics |website=Royal Australian Air Force |date=16 Julie 2021 |access-date=19 January 2022}}</ref> In September 2021 het die Amerikaanse Departement van Verdediging Voorlopige Ontwerpoorsigkontrakte aan Boeing, Lockheed Martin en Raytheon Missiles & Defense toegeken.<ref>{{cite press release |title=Contracts For Sept. 3, 2021 |url=https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2764928/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929103100/https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2764928/ |url-status=dead |archive-date=29 September 2021 |website=United States Department of Defence |access-date=18 Januarie 2022 |date=3 September 2021}}</ref><ref>{{cite press release |title=Contracts For Sept. 1, 2021 |url=https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2762096/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929131018/https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2762096/ |url-status=dead |archive-date=29 September 2021 |website=United States Department of Defence |access-date=18 Januarie 2022 |date=1 September 2021}}</ref> *YJ-19 {{vlagland|Volksrepubliek China}} – hipersoniese ramstraalenjin-antiskip-kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/chinese-victory-day-parade-spotlights-new-weapon-priorities |title=Chinese Victory Day Parade Spotlights New Weapon Priorities |website=Aviation Week |date=10 September 2025 |first=Chuanren |last=Chen |archive-url=https://web.archive.org/web/20250910205227/https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/chinese-victory-day-parade-spotlights-new-weapon-priorities |archive-date=10 September 2025 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.scmp.com/news/china/science/article/3324050/breathtaking-science-behind-yj-19-chinas-first-hypersonic-cruise-missile |title=The breathtaking science behind YJ-19, China's first hypersonic cruise missile |website=South China Morning Post |date=2 September 2025 |last=Zhang |first=Tong }}</ref> ===Supersoniese kruisermissiele=== [[Lêer:Brahmos imds.jpg|duimnael|BrahMos uitgestal by IMDS 2007.]] Hierdie missiele beweeg vinniger as die [[spoed van klank]], gewoonlik met behulp van ramstraal-enjins. Die reikafstand is tipies 100–500 km, maar kan langer wees. Geleidingstelsels verskil tussen die stelsels. Voorbeelde: *ASALM US ALCM prototipe, toetsvliegtuig tot hipersonies Mach 5.5 {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} *3M-54 Kalibr (4 500&nbsp;km, Mach 3) {{ vlagland|Rusland}} (die "Sizzler" variant is slegs in staat tot supersoniese spoed in die terminale stadium) *3M-51 Alfa (250&nbsp;km, Mach 2.5) {{ vlagland|Rusland}} *Air-Sol Moyenne Portée (300–500&nbsp;km+, Mach 3) {{ vlagland|Frankryk}}&nbsp;– supersoniese afstandaanvalmissiel met kerplofkop *ASM-3 (400&nbsp;km, Mach 3+) {{vlagland|Japan}} *Blyskavka (100–370&nbsp;km) {{vlagland |Oekraïne}}&nbsp;– Artem Luch Pivdenmash *BrahMos (290–800&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland|Indië}} / {{vlagland|Rusland}}<ref>{{Cite web |date=24 November 2020 |title=India now working on 1,500-km range BrahMos supersonic cruise missile |url=https://theprint.in/defence/india-now-working-on-1500-km-range-brahmos-supersonic-cruise-missile/550924/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204100808/https://theprint.in/defence/india-now-working-on-1500-km-range-brahmos-supersonic-cruise-missile/550924/ |archive-date=4 Februarie 2021 |access-date=27 Januarie 2021 |website=The Print |language=en}}</ref> *CX-1 (280&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland | Volksrepubliek China}} *CJ-100 / DF-100 (2000–3000&nbsp;km, Mach 5) {{ vlagland |Volksrepubliek China}} *FC/ASW (onder ontwikkeling) – transnasionale kruisermissielprogram {{vlagland|Frankryk}} / {{ vlagland|Verenigde Koninkryk}} / {{ vlagland|Italië}}<ref name="Janes">[http://home.janes.com/events/exhibitions/dsei2011/sections/daily/day1/perseus-mbdas-missile-of-.shtml Janes – Perseus: MBDA's missile of the future?] {{webarchive|url= https://web.archive.org/web/20111113133922/http://home.janes.com/events/exhibitions/dsei2011/sections/daily/day1/perseus-mbdas-missile-of-.shtml |date=13 November 2011 }}</ref><ref>{{cite web|url= http://www.iiss.org/whats-new/iiss-experts-commentary/from-the-paris-air-show-enter-perseus/ |title= International Institute for Strategic Studies – IISS |access-date=8 Oktober 2015 |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120628163208/http://www.iiss.org/whats-new/iiss-experts-commentary/from-the-paris-air-show-enter-perseus/ |archive-date=28 Junie 2012 }}</ref><ref name="The Telegraph">{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/defence/8587357/New-British-missile-three-times-as-fast-as-current-weapons.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/defence/8587357/New-British-missile-three-times-as-fast-as-current-weapons.html |archive-date=11 Januarie 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=New British missile three times as fast as current weapons|date= 21 Junie 2011|work=Telegraph.co.uk|access-date= 8 Oktober 2015|last1= Harding|first1= Thomas}}</ref><ref name="MBDA Systems">{{Cite web|url=http://www.mbda-systems.com/mediagallery/files/cvs401-perseus-_datasheet-1315926538.pdf|archive-url= https://web.archive.org/web/20130512144417/http://www.mbda-systems.com/mediagallery/files/cvs401-perseus-_datasheet-1315926538.pdf|url-status=dead|title=MBDA Systems|archive-date=12 Mei 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/paris-perseus-set-to-go-on-the-attack-358513/|title= PARIS: Perseus set to go on the attack|work= Flightglobal.com|access-date= 8 Oktober 2015 |date=22 Junie 2011}}</ref> *Hsiung Feng III (100–150&nbsp;km, Mach 3.5) {{vlagland |Volksrepubliek China}} *Hyunmoo-3 (1500&nbsp;km, Mach 1.2) {{ vlagland|Suid-Korea}} *Kh-20 (380–600&nbsp;km, Mach 2) {{ vlagland |Sowjetunie}} *Kh-31 (25–110&nbsp;km, Mach 3.5) {{ vlagland|Rusland}} *Kh-32 (600–1 000&nbsp;km, Mach 4.6) {{vlagland|Rusland}} *Kh-80 (3 000–5 000&nbsp;km, Mach 3) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{vlagland|Rusland}} *P-270 Moskit (120–250&nbsp;km, Mach 2–3) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{vlagland|Rusland}} *P-500 Bazalt (550&nbsp;km, Mach 3+) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland|Rusland}} *P-700 Granit (625&nbsp;km, Mach 2.5+) {{ vlagland|Sowjetunie}} / {{vlagland |Rusland}} *P-800 Oniks / Kh-61 (600–800&nbsp;km, Mach 2.6) {{vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland |Rusland}} *P-1000 Vulkan (800&nbsp;km, Mach 3+) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland|Rusland}} *YJ-12 (250–400&nbsp;km, Mach 4) {{ vlagland |Volksrepubliek China}} *YJ-18 (220–540&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *YJ-91 (15–120&nbsp;km, Mach 3.5) {{vlagland |Volksrepubliek China }} *Yun Feng (1200–2 000&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland|Republiek China}} *SSM-N-9 Regulus II (1 852&nbsp;km, Mach 2) {{ vlagland|Verenigde State}} ===Interkontinentale-afstand supersoniese kruisermissiele=== *Burya (8 500 km) (gekanselleer in 1960) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *MKR (8 000 km) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *RSS-40 Buran (8 500 km) (gekanselleer in 1957) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *SLAM (gekanselleer in 1964) {{ vlagland |Verenigde State}} *SM-64 Navaho (gekanselleer in 1958) {{vlagland |Verenigde State}} ===Langafstand subsoniese kruisermissiele=== [[Lêer:Nirbhay missiles during Republic Day Parade 2018.jpg|duimnael|Indië se Nirbhay-missiele gemonteer op 'n vragmotor-gebaseerde lanseerder.]] China, Frankryk, Indië, Iran, Israel, Japan, Noord-Korea, Rusland, Suid-Korea, Oekraïne en die Verenigde State het verskeie langafstand-subsoniese kruisermissiele ontwikkel. Hierdie missiele het 'n reikafstand van meer as 1 000 kilometer en vlieg teen ongeveer 800 kilometer per uur <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> Hulle het tipies 'n lanseringsgewig van ongeveer 1 500 kilogram<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> en kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra. Vroeëre weergawes van hierdie missiele het traagheidsnavigasie gebruik; latere weergawes gebruik baie meer akkurate TERCOM- en DSMAC-stelsels. Mees onlangse weergawes kan satellietnavigasie gebruik. Voorbeelde: China, Frankryk, Indië, Iran, Israel, Japan, Noord-Korea, Rusland, Suid-Korea, Oekraïne en die Verenigde State het verskeie langafstand-subsoniese kruisermissiele ontwikkel. Hierdie missiele het 'n reikafstand van meer as 1 000 kilometer en vlieg teen ongeveer 800 kilometer per uur <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> Hulle het tipies 'n lanseringsgewig van ongeveer 1 500 kilogram<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> en kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra. Vroeëre weergawes van hierdie missiele het traagheidsnavigasie gebruik; latere weergawes gebruik baie meer akkurate TERCOM- en DSMAC-stelsels. Mees onlangse weergawes kan satellietnavigasie gebruik. Voorbeelde: *3M-54 Kalibr (tot 4 500 km) {{vlagland|Rusland}} *AGM-86 ALCM (from 1 100 to >2 400 km) {{vlagland|Verenigde State}} *AGM-129 ACM (from 3 450 to 3 700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-181 LRSO (>2 500 km) {{vlagland |Verenigde State}} *[[BGM-109 Tomahawk]] (tot 1 700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *BGM-109G Grondgelanseerde kruisermissiel (2 500 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Kh-55 (3 000 km) and Kh-65 {{vlagland |Rusland}} *Kh-101 (4 500–5 500 km) {{vlagland |Rusland}} *Iskander-K (nie minder as 3 500 km) {{vlagland|Rusland}} *Hwasal-1 (1 500–2 000 km) {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Hwasal-2 (> 2 000 km) {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *RK-55 (3 000 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Nirbhay (tot 1 500 km)<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/nirbhay-cruise-missile-test-fired-drdo-says-indigenous-engine-a-success-101628656458294.html|title = Nirbhay cruise missile test-fired; indigenous engine a success, say officials| work=Hindustan Times |date = 11 Augustus 2021}}</ref> {{vlagland|Indië}} *MdCN (tot 1 400 km) {{vlagland|Frankryk}} *Paveh (1 650 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.timesofisrael.com/iran-unveils-new-paveh-cruise-missile-that-can-reach-israel|title = Iran unveils new 'Paveh' cruise missile that can reach Israel| website=The Times of Israel |date = 25 Februarie 2023}}</ref> {{vlagland|Iran}} *Hoveyzeh (1 350 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.tehrantimes.com/news/432567/Iran-unveils-long-range-Hoveyzeh-cruise-missile|title = Iran unveils long-range Hoveyzeh cruise missile|date = 2 Februarie 2019}}</ref>{{vlagland |Iran}} *Abu Mahdi (over 1 000 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.mashreghnews.ir/news/1108707/%D8%AA%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D8%AD-%D9%88%DB%8C%DA%98%DA%AF%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%88%D8%B4%DA%A9-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%AD%D8%A7%D8%AC-%D9%82%D8%A7%D8%B3%D9%85-%D9%88-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%A7%D8%A8%D9%88%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C|title = Description of the characteristics of 'Martyr Haj Qasem' and 'Martyr Abu Mahdi' missiles|date = 20 Augustus 2020}}</ref> {{vlagland|Iran}} *Quds 1 Houthi {{vlagland |Jemen}} *Hsiung Feng IIE (600–1200 km) {{vlagland|Republiek China}} *Hyunmoo III (Hyunmoo IIIA – 500 km, Hyunmoo IIIB – 1 000 km, Hyunmoo IIIC – 1,500 km) {{vlagland|Suid-Korea}} *Type 12 SSM (1 500 km under development) {{vlagland|Japan}} *MGM-13 Mace {{vlagland |Verenigde State}} *DF-10/CJ-10 (CJ-10K – 1 500 km, CJ-20 – 2 000 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Popeye Turbo SLCM {{vlagland |Israel}} *Diep Presisie Aanvalsvermoë DPSC (meer as 2 000 km onder ontwikkeling) {{vlagland|Duitsland}}{{vlagland|Verenigde Koninkryk}}, deel van die Trinity House Ooreenkoms.<ref>{{cite web |url=https://aviationweek.com/defense/budget-policy-operations/germany-uk-reveal-trinity-house-deep-strike-missile-development |title=Germany and UK Reveal Trinity House Deep Strike Missile Development Plans |last1=Osborne |first1=Tony |last2=Wall |first2=Robert |work=Aviation Week |date=15 Mei 2025 |access-date=23 Mei 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.twz.com/air/long-range-deep-precision-strike-missile-to-be-developed-by-uk-and-germany |title=Long-Range 'Deep Precision Strike' Missile To Be Developed By UK And Germany |last=Newdick |first=Thomas |website=The War Zone |date=16 Mei 2025 |access-date=23 Mei 2025}}</ref> *FP-5 Flamingo (3 000&nbsp;km) {{vlagland|Oekraïne}}<ref>{{Cite web|url=https://www.twz.com/news-features/new-ukrainian-cruise-missile-with-claimed-1800-mile-range-breaks-cover|title=New Ukrainian Cruise Missile With Claimed 1,800-Mile Range Breaks Cover|first=Thomas|last=Newdick|first2=Joseph|last2=Trevithick|date=18 August 2025}}</ref> *FP-5 Flamingo (3 000 km){{vlagland |Oekraïne}}<ref>{{Cite web|url=https://www.twz.com/news-features/new-ukrainian-cruise-missile-with-claimed-1800-mile-range-breaks-cover|title=New Ukrainian Cruise Missile With Claimed 1,800-Mile Range Breaks Cover|first=Thomas|last=Newdick|first2=Joseph|last2=Trevithick|date=18 Augustus 2025}}</ref> ===Interkontinentale-afstand subsoniese kruisermissiel=== *9M730 Burevestnik {{vlagland|Rusland}} *SM-62 Snark (10 200 km) {{vlagland|Verenigde State}} ===Medium-afstand subsoniese kruisermissiel=== [[Lêer:Storm Shadow p1220865.jpg|duimnael|Storm Shadow (Frankryk /VK).]] Voorbeelde: *AGM-158 JASSM (370–1900 km) {{vlagland |Verenigde State}} *[[Lêer:Babur Cruise Missle at Ideas 2008 cropped.jpg|duimnael|'n Pakistanse Babur-kruisermissiellanseerder.]]AGM-158C LRASM (370 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Atmaca {{vlagland|Turkye}} *Babur (290–900 km) {{vlagland |Pakistan}} *Harbah (250–450 km) {{vlagland |Pakistan}} *Hatf-VIII / Ra'ad Mark-2 ALCM (400 km) {{vlagland |Pakistan}} *Hsiung Feng IIE (600–2000 km) {{vlagland|Republiek China}} *Hyunmoo-3 (minder as 1500 km) {{vlagland |Suid-Korea}} *Iskander-K {{vlagland |Rusland}} *KD-63 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *NASM-MR {{vlagland|Indië}} *Taurus KEPD 350 (500+ km) {{vlagland |Duitsland}} *Kh-50 (Kh-SD) and Kh-101 Kh-65 weergawes {{vlagland |Rusland}} *MGM-1 Matador (700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Ra'ad ALCM (350 km) {{vlagland |Pakistan}} *Raad (360 km) {{vlagland|Iran}} *SOM (SOM B Block I) – 500 km, 1 500 km en 2 500 km weergawes (350 km reikafstand onder serieproduksie, 500 km+ reikafstand onder ontwikkeling){{vlagland|Turkye}}<ref>{{cite web|url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkey-aims-to-increase-ballistic-missile-ranges.aspx?pageID=238&nID=12731&NewsCatID=345|title=BUSINESS – Turkey aims to increase ballistic missile ranges|author=Ümit Enginsoy|date=Februarie 2012 |publisher=Hurriyetdailynews.com|access-date=13 Februarie 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hurriyet.com.tr/ekonomi/19680119.asp|title=Tübıta: Hedefimiz 2 bin 500 kilometre menzilli füze yapmak |date=14 Januarie 2012|publisher=Hurriyet.com.tr|access-date=13 Februarie 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.trt.net.tr/trtavaz/turk-fuzesi-som-icin-geri-sayim-basladi--haber-detay,tr,24107.aspx|title=Türk Füzesi SOM İçin Geri Sayım Başladı – Haber – TRT Avaz|publisher=Trt.net.tr|access-date=13 Februarie 2012|archive-date=10 Mei 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510220244/http://www.trt.net.tr/trtavaz/turk-fuzesi-som-icin-geri-sayim-basladi--haber-detay,tr,24107.aspx|url-status=dead}}</ref> *SSM-N-8 Regulus (926 km) {{vlagland |Verenigde State}} *P-5 Pyatyorka (450–750 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}}/{{vlagland |Rusland}}/{{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *S8000 Banderol {{vlagland |Rusland}} *Storm Shadow / SCALP-EG (550 km, Mach 0.65) {{vlagland |Verenigde Koninkryk}} *Type 12 SSM (binne 1000 km onder ontwikkeling) {{vlagland |Japan}} *Ya-Ali (700 km) {{vlagland |Iran}} *Zarb (320 km) {{vlagland|Pakistan}} *Ragnarök (926 km) {{vlagland |Verenigde State}}<ref>{{cite web | title=kratos-unveils-revolutionary-low-cost-cruise-missile-system-ragnarok | url=https://www.kratosdefense.com/newsroom/kratos-unveils-revolutionary-low-cost-cruise-missile-system-ragnarok }}</ref><ref>{{cite web | title=ragnarok-mini-cruise-missile-with-big-range-targets-150k-price-tag | url=https://www.twz.com/air/ragnarok-mini-cruise-missile-with-big-range-targets-150k-price-tag }}</ref> *Narwhal {{vlagland|Tsjeggië}} (680 km )<ref>{{cite web | title=what_is_the_new_narwhal_cruise_missile_for_ukraine_that_can_strike_moscow_and_engels | url=https://en.defence-ua.com/weapon_and_tech/what_is_the_new_narwhal_cruise_missile_for_ukraine_that_can_strike_moscow_and_engels-16752.html }}</ref><ref>{{cite web | title=czech-defense-tech-company-lpp-readies-first-cruise-missile | url=https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/czech-defense-tech-company-lpp-readies-first-cruise-missile }}</ref> *Taimoor (600 km) {{vlagland|Pakistan}} <ref>{{Cite web|url=https://www.flightglobal.com/fixed-wing/pakistan-test-launches-taimoor-cruise-missile-from-mirage/165837.article|title=Pakistan test launches Taimoor cruise missile from Mirage|first=Greg|last=Waldron|first2=|last2=|date=5 Januarie 2026}}</ref> *Lanca (missile) (600 km) {{vlagland|Pole}} <ref>{{Cite web|url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/weapons/wb-group-reveals-lanca-cruise-missile-with-payload-capacity-of-hundreds-of-kilograms|title=WB Group reveals Lanca cruise missile with payload capacity of hundreds of kilograms|first=Jakub |last=Link-Lenczowski |first2=|last2=|date=10 Oktober 2025}}</ref> *Ruta (missile) (450 km) {{vlagland|Switserland}} <ref>{{cite web | title=destinus-ruta | url=https://www.destinus.com/page/destinus-ruta }}</ref> ===Kortafstand subsoniese kruisermissiele=== [[Lêer:NSM PICT0001.JPG|duimnael|Vlootaanvalskruisermissiel van die Noorse Vloot.      ]] Kortafstand subsoniese kruisermissiele is sodanige missiele wat ongeveer 500 kilogram weeg en 'n reikafstand van tot 300 km het. Voorbeelde: *Apache (100–140 km) {{vlagland|Frankryk}} *AVMT-300 (300 km) {{vlagland| Brasilië}} *MICLA-BR (300 km) {{vlagland| Brasilië}} <ref>{{cite news |title=FOTO: Caça F-5M voando com o míssil de cruzeiro MICLA-BR|url=https://www.aereo.jor.br/2019/10/01/foto-caca-f-5m-voando-com-o-missil-de-cruzeiro-micla-br|publisher=Poder Aéreo|language=pt|date=1 Oktober 2019}}</ref> *Hyunmoo-3 (over 300 km) shorter range {{vlagland |Suid-Korea}} *SSM-700K Haeseong (180+ km) {{vlagland |Suid-Korea}} *JFS-M (499 km) {{vlagland |Duitsland}} *Kh-35 (130–300 km) {{vlagland |Rusland}}, KN-19 Ks3/4 {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Kh-59 (115–550 km) {{vlagland|Rusland}} *P-15 (40–80 km) {{vlagland |Rusland}} , KN-1 {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Nasr-1 {{vlagland|Iran}} *Zafar (25 km) {{vlagland |Iran}} *Noor {{vlagland |Iran}} *Qader {{vlagland|Iran}} *NASM-SR {{vlagland|Indië}} *Naval Strike Missile (185–555 km) {{vlagland|Noorweë}} *RBS-15 {{vlagland|Swede}} *Korshun {{vlagland |Oekraïne}} – plaaslike weergawe van Kh-55 en RK-55 *Neptune {{vlagland|Oekraïne}}<ref>{{cite web |title=Ukraine Tests Advanced Subsonic Cruise Missile 'Neptune' |url=http://www.defenseworld.net/news/21881 |website=Defense World |date=31 Januarie 2018 |access-date=31 Januarie 2018 |url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20180201082450/http://www.defenseworld.net/news/21881#.WnLO3-jP38A |archive-date=1 Februarie 2018}}</ref> *[[Lêer:Hsiung Feng II Anti-Ship Missile Display in Chengkungling 20111009a.jpg|duimnael|Hsiung Feng II anti-skip missiel uitgestal in Chengkungling.  ]]Hsiung Feng II {{vlagland|Republiek China}} *Wan Chien {{vlagland|Republiek China}} *VCM-01 (100–300 km) {{vlagland|Viëtnam}} *Aist (100–300 km) {{vlagland|Belarus}} *Marte (100+ km) {{vlagland|Italië}} *[[Lêer:Hsiung-Feng-2-sketch.svg|duimnael|Hsiung Feng II.     ]]Sea Killer uitvoer variant {{vlagland|Italië}} *Otomat (180 km) {{vlagland|Italië}} *Otomat Mk2 E / Teseo Mk2/E (360 km) {{vlagland|Italië}} *C-801 (40 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-802 (120–230 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-803 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-805 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-602 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *CM-602G {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Çakır {{vlagland|Turkye}} *Delilah missile (250 km) {{vlagland |Israel}} *Gabriel IV (200 km) {{vlagland |Israel}} *Popeye turbo ALCM (78 km) {{vlagland|Israel}} *Sea Breaker (300 km) {{vlagland |Israel}} *RGM-84 Harpoon (124–310 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-84E Standoff Land Attack Missile (110 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-84H/K SLAM-ER (270 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Silkworm (100–500 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *SOM {{vlagland|Turkye}} [7 <ref>{{cite web |date=4 Junie 2011 |title=Yerli seyir füzesi, 180 kilometreden hedefini vuracak – Hürriyet Gündem |url=http://www.hurriyet.com.tr/gundem/17954640.asp?gid=381 |access-date=13 Februarie 2012 |publisher=Hurriyet.com.tr}}</ref><ref>{{cite web |title=Yerli seyir füzesi, 180 kilometreden hedefinin vuracak – Kirpi HABER Cesur &#124; Özgür &#124; Tarafsız Habercilik |url=http://www.kirpihaber.com/teknoloji-bilim/yerli-seyir-fuzesi-180-kilometreden-hedefinin-vuracak.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607033259/http://www.kirpihaber.com/teknoloji-bilim/yerli-seyir-fuzesi-180-kilometreden-hedefinin-vuracak.htm |archive-date=2011-06-07 |access-date=13 Februarie 2012 |publisher=Kirpihaber.com}}</ref> *[[V-1-vlieënde bom]] (250 km) {{vlagland |Nazi-Duitsland}} ==Ontplooiing== [[Lêer:AGM-129A - 2006 0306 b52 2lg.jpg|links|duimnael|AGM-129 ACM word vasgeheg op 'n B-52H bomwerper.]] Die mees algemene missie vir kruisermissiele is om relatief hoëwaarde-teikens soos skepe, bevelbunkers, brûe en damme aan te val.<ref>{{cite web|url=http://www.raytheon.com/capabilities/products/tomahawk/|title=Raytheon: Tomahawk Cruise Missile|website=www.raytheon.com|access-date=2016-09-19}}</ref> Moderne geleidingstelsels maak akkurate aanvalle moontlik. Sedert 2001 het die [[BGM-109 Tomahawk]]-missielmodel 'n belangrike deel van die Verenigde State se vlootarsenaal geword. Dit gee skepe en duikbote 'n ietwat akkurate, langafstand-, konvensionele landaanvalwapen. Sodanige missiel kos ongeveer US$1,99 miljoen per eenheid.<ref>{{cite web |title=FY 2017 Program Acquisition Costs by Weapon System - Tactical Tomahawk Cruise Missile |url=https://comptroller.war.gov/Portals/45/documents/defbudget/FY2017/FY2017_Weapons.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160424113923/http://comptroller.defense.gov/Portals/45/Documents/defbudget/fy2017/FY2017_Weapons.pdf |archive-date=2016-04-24 |url-status=live |website=United States Department of Defense}}</ref> Beide die Tomahawk en die AGM-86 is wyd tydens Operasie Desert Storm gebruik. Op 7 April 2017, tydens die [[Siriese Burgeroorlog]], het Amerikaanse oorlogskepe meer as 50 kruismissiele op 'n Siriese lugbasis afgevuur as vergelding vir 'n Siriese chemiese wapenaanval teen 'n rebellevesting.<ref>{{cite web |title=US missiles blast Syria; Trump demands 'end the slaughter' |url=https://apnews.com/article/donald-trump-syria-ap-top-news-international-news-politics-de1b6e80a0cf4d84bca38835e9bb3310 |website=AP News|date=20 April 2021 }}</ref> Die [[Amerikaanse Lugmag]] (USAF) ontplooi 'n lug-gelanseerde kruisermissiel, die AGM-86 ALCM. Die [[Boeing B-52 Stratofortress]] is die eksklusiewe afleweringsvoertuig vir die AGM-86 en AGM-129 ACM. Beide missieltipes is konfigureerbaar vir óf konvensionele óf kernplofkoppe. Die USAF het die AGM-86 vir sy bomwerpervloot aangeneem, terwyl die AGM-109 aangepas is om vanaf vragmotors en skepe te lanseer en deur die USAF en Vloot aangeneem is. Die vragmotor-gelanseerde weergawes, en ook die Pershing II en SS-20 Intermediêre Afstand Ballistiese Missiele, is later vernietig onder die bilaterale INF (Intermediêre Afstand Kernmagte) verdrag met die USSR. [[Lêer:BRAHMOS Launcher.JPG|duimnael|Die Indiese Leër se BrahMos supersoniese kruisermissiele gemonteer op Mobiele Outonome Lanseerders (MOL).]] Die [[Britse Koninklike Vloot]] (RN) bedryf ook kruisermissiele, spesifiek die VSA-vervaardigde Tomahawk, wat deur die RN se kernduikbootvloot gebruik word. Britse konvensionele kernkopweergawes is vir die eerste keer in 1999 deur die RN in gevegte afgevuur, tydens die [[Kosovo-oorlog]] (die Verenigde State het kruisermissiele in 1991 afgevuur). Die Koninklike Lugmag gebruik die Storm Shadow-kruisermissiel op sy [[Typhoon-klas duikboot|Typhoon]] en voorheen sy Tornado GR4-vliegtuig. Dit word ook deur Frankryk gebruik, waar dit bekend staan as SCALP EG, en word deur die Armée de l'Air se Mirage 2000- en Rafale-vliegtuie gedra. Indië en Rusland het gesamentlik die supersoniese kruisermissiel BrahMos ontwikkel. Daar is drie weergawes van die Brahmos: skip-/land-gelanseer, lug-gelanseer en duikboot-gelanseer. Die skip-/land-gelanseer weergawe was teen laat 2007 in werking. Die Brahmos het die vermoë om teikens op land aan te val. Rusland gaan ook voort om ander kruisermissiele te bedryf: die SS-N-12 Sandbox, SS-N-19 Shipwreck, SS-N-22 Sunburn en SS-N-25 Switchblade. Duitsland en Spanje bedryf die Taurus-missiel terwyl Pakistan die Babur-missiel vervaardig het.<ref name="CSIS Missile Threat3"/> Beide die Volksrepubliek van China en die Republiek van China (Taiwan) het verskeie kruisermissielvariante ontwerp, soos die bekende C-802, waarvan sommige in staat is om biologiese, chemiese, kern- en konvensionele kernkoppe te dra ===Kernplofkopweergawes=== ====China==== China het die CJ-10-landaanvalkruismissiel wat in staat is om 'n kernplofkop te dra.<ref>{{Cite web|last=Bommakanti|first=Kartik|date=December 4, 2020|title=China's Cruise Missile Capabilities: Implications for the Indian Army and Air Force|url=https://www.orfonline.org/research/chinas-cruise-missile-capabilities/?amp#|url-status=live|access-date=December 18, 2021|website=Observer Research Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20201204151239/https://www.orfonline.org/research/chinas-cruise-missile-capabilities/?amp |archive-date=4 Desember 2020 }}</ref> Daarbenewens blyk dit dat China in Augustus 2021 'n hipersoniese kruismissiel getoets het, 'n bewering wat hulle ontken.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-58953352|title=China Denies Testing Nuclear-Capable Hypersonic Cruise Missile|work=BBC News |date=18 Oktober 2021 |access-date=18 Oktober 2021}}</ref> ====Frankryk==== Die Franse ''Force de frappe''-kernmagte sluit beide land- en see-gebaseerde bomwerpers in met Air-Sol Moyenne Portée (ASMP) hoëspoed medium-afstand kernkruismissiele. Twee modelle is in gebruik, ASMP en 'n nuwer ASMP-Amelioré (ASMP-A), wat in 1999 ontwikkel is. Na raming is 40 tot 50 vervaardig.<ref>{{cite web |title=Air-Sol Moyenne Portée (ASMP/ ASMP-A) |work=Missile Threat |publisher=Center for Strategic and International Studies |date=23 April 2024 |access-date=23 Mei 2025 |url=https://missilethreat.csis.org/missile/asmp/}}</ref><ref>James O’Halloran, IHS Jane's Weapons: Strategic 2015-2016, 2015, (United Kingdom: IHS), 134-135.</ref> ====Indië==== Indië het in 2017 suksesvol sy inheemse Nirbhay ('Vreesloos') land-aanval kruismissiel getoets, wat kernkoppe tot 'n trefafstand van 1 000 km kan lewer.<ref name="Nirbhay, ToI, 2017" >{{cite news |title=India successfully tests its first nuclear-capable cruise missile |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/india-successfully-tests-its-first-nuclear-capable-cruise-missile/articleshow/61550465.cms |newspaper=The Times of India |date=7 November 2017}}</ref> Nirbhay is suksesvol getoets.<ref name="Nirbhay, ToI, 2017" /><ref>{{cite news |title=Nuclear-capable Nirbhay cruise missile's test fails for the fourth time |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/nuclear-capable-nirbhay-cruise-missiles-test-fails-for-the-fourth-time/articleshow/56105444.cms |newspaper=The Times of India |date=21 December 2016 |access-date=21 December 2016}}</ref> ====Israel==== Die Israeliese Verdedigingsmagte het na bewering die medium-afstand lug-gelanseerde Popeye Turbo ALCM en die Popeye Turbo SLCM medium-lang-afstand kruismissiel met kernkoppe op Dolphin-klas duikbote ontplooi.<ref>{{Cite book |last=Udaya Chandar |first=Y |title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces |publisher=Notion Press |year=2017 |isbn=9781946983794}}</ref> ====Pakistan==== Pakistan het tans vyf kruismissielstelsels: die lug-gelanseerde Ra'ad-I en sy verbeterde weergawe Ra'ad-II sowel as Taimoor; die grond- en duikboot-gelanseerde Babur;<ref name="CSIS Missile Threat3">{{cite web|url=https://missilethreat.csis.org/missile/hatf-7/|title=Hatf 7 "Babur" – Missile Threat|website=CSIS.org|access-date=26 Julie 2017}}</ref><ref>{{cite news|url=https://thediplomat.com/2017/01/south-asian-strategic-stability-and-pakistans-babur-3-submarine-launched-cruise-missile/|title=South Asian Strategic Stability and Pakistan's Babur-3 Submarine-Launched Cruise Missile|first1=Ankit |last1=Panda |first2=Prashanth |last2=Parameswaran|work=The Diplomat|access-date=2017-12-01|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-38563330|title=Pakistan announces cruise missile success|date=2017|work=BBC News|access-date=2017-12-01|language=en-GB}}</ref>skip-gelanseerde Harbah-missiel<ref>{{Cite news|url=https://thediplomat.com/2018/01/pakistan-tests-an-indigenously-developed-anti-ship-cruise-missile/|title=Pakistan Tests An Indigenously Developed Anti-Ship Cruise Missile|first=Ankit |last=Panda|work=The Diplomat|access-date=2018-01-13|language=en-US}}</ref> en oppervlak-gelanseerde Zarb-missiel.<ref>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1251049|title=Pakistan Navy inducts coastal anti-ship 'Zarb' missile after successful test|last=Haider|first=Mateen|date=9 April 2016|work=DAWN.COM|access-date=2018-01-17|language=en-US}}</ref> Beide, Ra'ad en Babur, kan kernplofkoppe tussen 10 en 25 knope dra, en dit na teikens op 'n afstand van onderskeidelik tot 300 km en 450 km aflewer.<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/nuclear-capable-nirbhay-cruise-missiles-test-fails-for-the-fourth-time/articleshow/56105444.cms|title=Nirbhay: Nuclear-capable Nirbhay cruise missile's test fails for the fourth time |website=The Times of India|date=21 Desember 2016 }}</ref> Babur is sedert 2010 in diens van die Pakistanse Leër, en die Pakistanse Vloot sedert 2018.<ref>{{cite web|url=http://www.ipcs.org/article/india/pakistans-babur-and-raad-cruise-missiles-strategic-implications-for-india-3681.html|title=Pakistan's Babur and Ra'ad Cruise Missiles: Strategic Implications for India|last1=Mason|first1=Shane|website=Institute of Peace and Conflict Studies|access-date=20 Januarie 2016}}</ref> ====Rusland==== Rusland het Kh-55SM-kruismissiele, met 'n reikwydte soortgelyk aan die Verenigde State se AGM-129-reikwydte van 3000 km, maar kan 'n kragtiger kernwapenkop van 200 kt dra. Hulle is toegerus met 'n TERCOM-stelsel wat hulle toelaat om teen 'n hoogte laer as 110 meter teen subsoniese snelhede te vlieg terwyl hulle 'n CEP-akkuraatheid van 15 meter met 'n traagheidsnavigasiestelsel verkry. Hulle word vanuit die lug gelanseer vanaf óf Tupolev Tu-95's, Tupolev Tu-22M's óf Tupolev Tu-160's, elk in staat om 16 vir die Tu-95, 12 vir die Tu-160 en 4 vir die Tu-22M te dra. 'n Stealth-weergawe van die missiel, die Kh-101, is in ontwikkeling. Dit het soortgelyke eienskappe as die Kh-55, behalwe dat die reikwydte tot 5 000 km verleng is, toegerus is met 'n konvensionele kernkop van 1 000 kg, en het stealth-kenmerke wat die waarskynlikheid van onderskepping verminder.<ref>{{cite web |title=Kh-101 – Russian and Soviet Nuclear Forces |url=https://fas.org/nuke/guide/russia/bomber/kh-101.htm |publisher=Fas.org |access-date=13 Februarie 2012}}</ref> Na die ineenstorting van die Sowjetunie was die mees onlangse kruismissiel wat ontwikkel is, die Kalibr-missiel, wat in die vroeë 1990's in produksie getree het en amptelik in 1994 in die Russiese arsenaal opgeneem is. Dit het egter eers op 7 Oktober 2015 sy gevegsdebuut in Sirië gesien as deel van die Russiese militêre veldtog in Sirië. Die missiel is sedert sy debuut nog 14 keer in gevegsoperasies in Sirië gebruik. In die laat 1950's en vroeë 1960's het die Sowjetunie probeer om kruismissiele te ontwikkel. In hierdie kort tydperk het die Sowjetunie aan byna tien verskillende tipes kruismissiele gewerk. As gevolg van hulpbronne was die meeste van die aanvanklike tipes kruismissiele wat deur die Sowjetunie ontwikkel is, egter see-gelanseerde kruismissiele of duikboot-gelanseerde kruismissiele (SLCM's). Die SS-N-1-kruismissiel is ontwikkel om verskillende konfigurasies te hê om vanaf 'n duikboot of 'n skip afgevuur te word. Met verloop van tyd het die Sowjetunie egter ook begin werk aan lug-gelanseerde kruismissiele (ALCM). Hierdie ACLM-missiele is tipies afgelewer via bomwerpers wat as "Blinders" of "Backfire" aangewys is. Die missiele in hierdie konfigurasie is die AS-1 en AS-2 genoem, met uiteindelike nuwe variante met meer ontwikkelingstyd. Die hoofdoel van Sowjet-gebaseerde kruismissiele was om verdedigings- en aanvalsmeganismes teen vyandelike skepe te hê; met ander woorde, die meeste van die Sowjet-kruismissiele was anti-skipmissiele. In die 1980's het die Sowjetunie 'n arsenaal van kruismissiele van byna 600 platforms ontwikkel, wat uit land-, see- en lugafleweringstelsels bestaan het.<ref>{{cite journal|last=Arkin|first=William|date=Mei 1983|title=Soviet Cruise Missile Programs|journal=Arms Control Today|volume=13|issue=4|pages=3–4|jstor=23623103}}</ref> ====Verenigde State==== [[Lêer:Agm-129 acm (cropped).jpg|links|duimnael|'n AGM-129 ACM van die Verenigde State se Lugmag.]] Die Verenigde State het op een of ander tydstip nege kernkruismissiele ontplooi. *MGM-1 Matador grond-gelanseerde missiel, buite diens *MGM-13 Mace grond-gelanseerde missiel, buite diens *SSM-N-8 Regulus duikboot-gelanseerde missiel, buite diens *SM-62 Snark grond-gelanseerde missiel, buite diens *AGM-28 Hound Dog lug-gelanseerde missiel, buite diens *BGM-109G Grond-gelanseerde Kruismissiel, buite diens *AGM-129 ACM lug-gelanseerde missiel, buite diens<ref>{{cite web|url=https://www.tinker.af.mil/News/story/id/123299303/ |title=Cruise missile career comes to a close |publisher=U.S. Air Force, Tinker Air Force Base public affairs |date=24 April 2012 |access-date=27 Desember 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131220061518/http://www.tinker.af.mil/news/story.asp?id=123299303 |archive-date=20 Desember 2013}}</ref> *AGM-86 ALCM lug-gelanseerde kruismissiel, 350 tot 550 missiele en W80-plofkoppe steeds in diens *BGM-109 Tomahawk-kruismissiel in kernduikboot-, oppervlakskip- en grond-gelanseerde modelle, kernmodelle buite diens maar plofkoppe word in reserwe gehou. == Verwysings == {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Wapentuig]] [[Kategorie:Ammunisie]] 8mjl7n6ypfgnfrkj07xf3s5u00py90e 2894147 2894146 2026-04-15T19:35:55Z Sobaka 328 /* Verenigde State */ skakel 2894147 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Tomahawk Block IV cruise missile -crop.jpg|duimnael|'n [[BGM-109 Tomahawk]] wat in November 2002 vlieg.]] 'n '''Kruisermissiel''' is 'n onbemande selfaangedrewe geleide [[missiel]] wat vlieg deur aërodinamiese [[Sleurkrag|hefkrag]] vir die grootste deel van sy vlugroete te onderhou. Kruisermissiele is ontwerp om 'n groot vrag oor lang afstande met hoë presisie te lewer. Moderne kruisermissiele is in staat om teen hoë subsoniese, [[Supersoniese snelheid|supersonies]]e of hipersoniese snelhede te beweeg, is selfnavigerend en kan op 'n nie-ballistiese, uiters lae-hoogte trajek vlieg.<ref>{{Cite web |date=2025-06-17 |title=Cruise missile {{!}} Definition, Speed, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/technology/cruise-missile |access-date=2025-06-24 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> Hierdie wapens verskil fundamenteel van ballistiese missiele deurdat hulle voortdurend aangedryf bly en aktief gestuur word tydens hul vlug, eerder as om ’n groot deel van hul baan volgens ’n voorafbepaalde, [[swaartekrag]]-gedrewe trajek te volg. Kruisermissiele maak tipies gebruik van gevorderde navigasiestelsels soos traagheidsnavigasie, satellietposisionering (bv. GPS), terreinvolgende radar en digitale kaartvergelyking om hul teikens akkuraat te bereik, selfs in omgewings met sterk elektroniese teenmaatreëls. Kruisermissiele kan vanaf verskeie platforms gelanseer word, insluitend landgebaseerde lanseerders, oorlogskepe, duikbote en vliegtuie. Hierdie veelsydigheid maak hulle ’n belangrike komponent van moderne [[militêre strategie]], aangesien hulle diep in vyandelike gebied kan inslaan sonder om bemande vliegtuie in gevaar te stel. Hulle word gebruik vir beide konvensionele en kernplofkoppe, en kan aangepas word vir spesifieke rolle soos anti-skip-aanvalle, grondteikens of presisie-aanvalle op infrastruktuur. Sedert hul vroeë ontwikkeling tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] het kruisermissiele aansienlik ontwikkel in terme van reikafstand, akkuraatheid en ontduikingsvermoë. Hedendaagse ontwerpe fokus toenemend op sluip-tegnologie, lae waarneembaarheid en gevorderde roetebeplanning om lugverdedigingstelsels te omseil en strategiese teikens met minimale waarskuwing te tref. ==Geskiedenis== Die idee van 'n "lugtorpedo" is in die Britse 1909-film ''The Airship Destroyer'' getoon, waarin vlieënde torpedo's wat draadloos beheer word, gebruik word om [[Lugskip|lugskepe]] wat [[Londen]] bombardeer, af te skiet.<ref>{{cite web|url=http://www.ctie.monash.edu.au/hargrave/rpav_britain.html |title=Remote Piloted Aerial Vehicles : The 'Aerial Target' and 'Aerial Torpedo' in Britain |publisher=Ctie.monash.edu.au |access-date=13 Februarie 2012}}</ref> [[Lêer:Military Air Museum's Fieseler FI 103 V1 "Buzz Bomb".JPG|duimnael|Die V-1 vliegbom, die eerste operasionele kruisermissiel.]] In 1916 het die Amerikaanse vlieënier Lawrence Sperry 'n "lugtorpedo", die Hewitt-Sperry Automatic Airplane, 'n klein [[Tweedekker (vliegtuig)|tweedekker]] met 'n TNT-lading, 'n Sperry-selfvlieende en barometriese hoogtebeheer, gebou en gepatenteer. Geïnspireer deur die eksperimente het die [[Verenigde State]] se leër 'n soortgelyke vlieënde bom genaamd die Kettering Bug ontwikkel. Duitsland het ook toetse gedoen met afstandbeheerde [[Sweeftuig|sweeftuie]] (''Torpedogleiter'') wat deur Siemens-Schuckert gebou is vanaf 1916.<ref>{{cite book|author=Roger Branfill-Cook|title= Torpedo|publisher=Seaforth Publishing|location= Great Britain|year= 2014}}</ref> In die tussenoorlogse tydperk het Brittanje se Royal Aircraft Establishment die Larynx (Long Range Gun met Lynx Engine) ontwikkel, wat in die 1920's 'n paar vlugtoetse ondergaan het.<ref>{{cite web|url=http://www.vectorsite.net/twcruz_1.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070813001620/http://www.vectorsite.net/twcruz_1.html|url-status=usurped|archive-date=13 Augustus 2007|title=[1.0] The Aerial Torpedo|date=13 Augustus 2007}}</ref> In die [[Sowjetunie]] het Sergei Korolev van 1932 tot 1939 die GIRD-06-kruisermissielprojek gelei, wat 'n vuurpyl-aangedrewe anjaer-glybomontwerp gebruik het. Die 06/III (RP-216) en 06/IV (RP-212) het giroskopiese geleidingstelsels bevat.<ref>"Object No. 212", 1936 report in _Tvorcheskoi Nasledie Akedemika Sergeya Pavlovicha Koroleva_</ref> Die voertuig is ontwerp om tot 28 km hoogte te styg en 'n afstand van 280 km te gly, maar toetsvlugte in 1934 en 1936 het slegs 'n hoogte van 500 meter bereik. In 1944, tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], het [[Duitsland]] die eerste operasionele kruisermissiele ontplooi. Die [[V-1-vlieënde bom|V-1]], dikwels 'n vlieënde bom genoem, het 'n giroskoop-geleidingstelsel bevat en is aangedryf deur 'n eenvoudige pulsstraal-enjin, waarvan die geluid dit die bynaam "gonsbom" of "doodlebug" gegee het.<ref>{{cite book |last=Zaloga |first=Steven |title=German V-Weapon Sites 1943–45 |location=Oxford |publisher=Osprey Publishing |date=2008 |isbn=978-1-84603-247-9}}</ref> Akkuraatheid was slegs voldoende vir gebruik teen baie groot teikens (die algemene area van 'n stad), terwyl die reikafstand van 250 km aansienlik laer was as dié van 'n bomwerper wat dieselfde vrag dra. Die belangrikste voordele was spoed (alhoewel nie voldoende om kontemporêre skroefaangedrewe onderskeppers te oortref nie) en bruikbaarheid. Die produksiekoste van 'n V-1 was slegs 'n klein fraksie van dié van 'n [[V-2-vuurpyl|V-2]] supersoniese ballistiese missiel met 'n soortgelyke grootte plofkop.<ref> Beide missiele is vervaardig onder die swaar gebruik van Nazi-slawearbeid.</ref> Anders as die V-2, het die aanvanklike ontplooiings van die V-1 stilstaande lanseerrampe vereis wat blootgestel was aan bombardement.<ref>{{cite web |url=http://www.atlantikwall.org.uk/v1_light_stes.htm |title=V1 Light Sites |publisher=Atlantic Wall |access-date=9 Mei 2017}}</ref> [[Nazi-Duitsland]] het in 1943 ook die Mistel-saamgestelde vliegtuigprogram ontwikkel, wat gesien kan word as 'n rudimentêre lug-gelanseerde kruisermissiel, waar 'n bestuurde vegvliegtuig bo-op 'n onbemande bomwerper-grootte vliegtuig gemonteer is wat met plofstof gepak was om vrygestel te word terwyl die teiken nader gekom het. Bomwerper-gelanseerde variante van die V-1 het beperkte operasionele diens teen die einde van die oorlog gesien, met die baanbrekende V-1 se ontwerp wat deur die Amerikaners omgekeerd ontwikkel is as die Republic-Ford JB-2 kruisermissiel.<ref>{{cite book |last=Zaloga |first=Steven |title= American Guided Missiles of World War II |publisher=Osprey Publishing |date=2020 |isbn=9781472839268}}</ref> Onmiddellik na die [[Tweede Wêreldoorlog]] het die Verenigde State se Lugmag 21 verskillende geleide missielprojekte gehad, insluitend voorgestelde kruisermissiele. Teen 1948 was al behalwe vier van hierdie projekte gekanselleer: die Air Materiel Command Banshee, die SM-62 Snark, die SM-64 Navaho, en die MGM-1 Matador. Die Banshee-ontwerp was soortgelyk aan Operasie Aphrodite; soos Aphrodite, het dit misluk en is dit in April 1949 gekanselleer.<ref>[https://web.archive.org/web/20070303204907/http://stinet.dtic.mil/oai/oai?&verb=getRecord&metadataPrefix=html&identifier=ADA162646 The Evolution of the Cruise Missile by Werrell, Kenneth P.] sien PDF bladsy 92</ref> Terselfdertyd is die Amerikaanse Vloot se Operasie Bumblebee van ongeveer 1 Junie 1946 tot 28 Julie 1948 by Topsail-eiland, [[Noord-Carolina]], uitgevoer. Bumblebee het konsepbewystegnologieë vervaardig wat die Amerikaanse weermag se ander missielprojekte beïnvloed het. Gedurende die [[Koue Oorlog]] het beide die Verenigde State en die Sowjetunie verder geëksperimenteer met die konsep om vroeë kruisermissiele vanaf land, duikbote en vliegtuie te ontplooi. Die hoofuitkoms van die Amerikaanse Vloot se duikbootmissielprojek was die SSM-N-8 Regulus-missiel, gebaseer op die V-1, maar aangedryf deur 'n Allison J33-straalenjin. Die Regulus is in diens gestel, maar is later uitgefaseer met die koms van duikboot-gelanseerde ballistiese missiele wat nie vereis het dat die duikboot na die oppervlak kom om die missiel te lanseer en dit na sy teiken te lei nie. Die Amerikaanse Lugmag se eerste operasionele grond-tot-grond-missiel was die gevleuelde, mobiele, kernwapen-bekwame MGM-1 Matador, ook soortgelyk in konsep aan die V-1. Ontplooiing oorsee het in 1954 begin, eers na [[Wes-Duitsland]] en later na die [[Republiek van China]] en [[Suid-Korea]]. Op 7 November 1956 het die Amerikaanse Lugmag Matador-eenhede in Wes-Duitsland ontplooi, wie se missiele in staat was om teikens in die [[Warskou-verdrag]] gebied te tref, vanaf hul vaste daaglikse terreine na onaangekondigde verspreide lanseerplekke. Hierdie waarskuwing was in reaksie op die krisis wat veroorsaak is deur die Sowjet-aanval op [[Hongarye]] wat die [[Hongaarse Rewolusie van 1956]] onderdruk het. Tussen 1957 en 1961 het die Verenigde State 'n ambisieuse en goed befondsde program gevolg om 'n kernbewapende kruisermissiel, Supersoniese Lae Hoogte Missiel (SLAM), te ontwikkel. Dit is ontwerp om onder die vyand se radar te vlieg teen snelhede bo Mach 3 en waterstofbomme te dra wat dit langs sy pad oor vyandelike gebied sou laat val. Alhoewel die konsep bewys is dat dit geldig is en die 500-megawatt (670,000 pk) enjin 'n suksesvolle toetslopie in 1961 voltooi het, is geen lugwaardige toestel ooit voltooi nie. Die projek is uiteindelik laat vaar ten gunste van IKBM-ontwikkeling. Terwyl ballistiese missiele die voorkeurwapens vir landteikens was, is swaar kern- en konvensionele kruisermissiele met wapenpunte deur die USSR as 'n primêre wapen beskou om die Verenigde State se vlootdraer-gevegsgroepe te vernietig. Groot duikbote (byvoorbeeld, Echo- en Oscar-klasse) is ontwikkel om hierdie wapens te dra en die Verenigde State se gevegsgroepe op see te skadu, en groot bomwerpers (byvoorbeeld, [[Toepolef Tu-22M|Backfire]]-, [[Toepolef Tu-95|Bear]]- en [[Toepolef Tu-160|Blackjack]]-modelle) is toegerus met die wapens in hul luggelanseerde kruisermissiel (ALCM)-konfigurasie. ==Kategorieë== Kruisermissiele kan gekategoriseer word volgens vrag/plofkopgrootte, spoed, reikwydte en lanseringsplatform. Dikwels word variante van dieselfde missiel vir verskillende lanseringsplatforms vervaardig (byvoorbeeld lug- en duikboot-gelanseerde weergawes). Geleidingstelsels kan tussen missiele verskil. Sommige missiele kan toegerus word met enige van 'n verskeidenheid navigasiestelsels (traagheidsnavigasie, TERCOM of satellietnavigasie). Groter kruisermissiele kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra, terwyl kleiner missiele slegs konvensionele plofkoppe dra. ===Hipersoniese kruisermissiele=== Hipersoniese kruisermissiele beweeg ten minste vyf keer die [[spoed van klank]] (Mach 5). *3M22 Zircon (>1000–1500 km) {{vlagland|Rusland}}– hipersoniese anti-skip kruisermissiel.<ref>{{cite web|url= http://www.nextbigfuture.com/2016/02/russia-will-refit-nuclear-powered.html|title=Russia will refit nuclear powered guided missile cruiser with mach 5 hypersonic 3M22 missiles with 2022 deployment|website=NextBigFuture.com|date=21 Februarie 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://uslivenic.com/3m22-zircon-missile-russias-fastest-missile/|title=3M22 Zircon Missile, Russia's Fastest Missile|access-date=23 November 2022|archive-date=30 Maart 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230330024209/https://uslivenic.com/3m22-zircon-missile-russias-fastest-missile/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cnn.com/2024/02/13/europe/ukraine-russia-zircon-hypersonic-missile-intl-hnk-ml/index.html|title=Russia used an advanced hypersonic missile for the first time in recent strike, Ukraine claims|website=[[CNN]] |date=13 Februarie 2024 }}</ref><ref name=NavalNews>{{cite web|url=https://www.navalnews.com/naval-news/2022/08/hypersonic-brahmos-ii-missile-may-include-tech-from-tsirkon-missile/|website=Naval News |title=Hypersonic BrahMos-II missile may include tech from Tsirkon missile |date=2 Augustus 2022 }}</ref> *ASN4G (Air-Sol Nucléaire de 4e Génération) {{vlagland|Frankryk}} – hipersoniese kruisermissiel met ’n supersoniese ramstraalenjin wat deur [[Frankryk]] ontwikkel word.<ref>{{Cite web |title=Counting the cost of deterrence: France's nuclear recapitalisation |url=https://www.iiss.org/blogs/military-balance/2021/05/france-nuclear-recapitalisation |access-date=2022-10-26 |website=IISS |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Wright |first=Timothy |date=1 Mei 2022 |title=Hypersonic Missile Proliferation: An Emerging European Problem? |url=https://www.nonproliferation.eu/wp-content/uploads/2022/05/EUNPDC_no-80.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220517163238/https://www.nonproliferation.eu/wp-content/uploads/2022/05/EUNPDC_no-80.pdf |archive-date=2022-05-17 |url-status=live |access-date=26 Oktober 2022 |website=The EU Non-Proliferation Consortium}}</ref> *BrahMos-II (≈800–1500 km) {{vlagland|Indië}}/{{vlagland|Rusland}}–– hipersoniese kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://brahmos.com/newscenter.php?newsid=95|title=India to develop BrahMos-II missile|website=Brahmos.com}}</ref><ref name=NavalNews /> onder ontwikkeling vanaf 2011 in [[Indië]] en Rusland<ref>{{cite news|url= http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-10-09/news/30260244_1_air-version-stealth-supersonic-cruise-missile-india-s-defence-research|archive-url= https://archive.today/20130103092457/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-10-09/news/30260244_1_air-version-stealth-supersonic-cruise-missile-india-s-defence-research|url-status= dead|archive-date= 3 Januarie 2013|title=Hypersonic version of Brahmos on the way|date=9 Oktober 2011|work=The Times of India}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.brahmos.com/newscenter.php?newsid=102|title=India, Russia to develop new hypersonic cruise missile|archive-url= https://web.archive.org/web/20100628020619/http://brahmos.com/newscenter.php?newsid=102|archive-date= 28 Junie 2010|url-status=dead|access-date=23 Februarie 2012}}</ref> *CJ-1000 {{vlagland|Volksrepubliek China}} – hipersoniese ramstraalenjin anti-skip/land-aanval kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://www.scmp.com/news/china/military/article/3322176/new-missiles-drones-and-tanks-whats-been-rolling-through-beijings-streets |title=New missiles, drones and tanks: what's been rolling through Beijing's streets? |website=South China Morning Post |date=18 Augustus 2025 |first=Liu |last=Zhen }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.newsweek.com/china-reveals-new-weapons-sink-us-ships-2114865 |title=China To Reveal New Weapons To Sink US Ships |website=Newsweek |date=18 Augustus 2025 |first=Ryan |last=Chan }}</ref> *Hycore {{vlagland|Suid-Korea}}<ref>{{cite web | url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/weapons/south-korea-develops-hycore-hypersonic-cruise-missile | title=South Korea develops Hycore hypersonic cruise missile | date=25 Januarie 2022 }}</ref> *HSTDV{{vlagland|Indië}} – hipersoniese ramstraalenjin-demonstrator. 'n Draervoertuig vir hipersoniese langafstandkruismissiele word ontwikkel deur die Verdedigingsnavorsings- en Ontwikkelingsorganisasie.<ref>{{Cite web|url= https://theprint.in/defence/drdo-test-fires-futuristic-missile-tech-but-its-success-is-in-doubt/249386/|title= DRDO test-fires futuristic missile tech, but its success is in doubt|last=Philip|first=Snehesh Alex|date=2019-06-12|website=ThePrint|language=en-US|access-date= 2020-03-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/drdo-starts-work-on-hypersonic-weapon/story-NAg6ViN9W94ll4CsfGDNYP.html|title=DRDO starts work on 'next-gen' hypersonic weapon|date=2019-10-20|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2020-03-23}}</ref> *ET-LDHCM {{vlagland|Indië}} – langafstandhipersoniese kruismissiel word ontwikkel deur DRDO.<ref>{{Cite news |date=2025-07-14 |title=India testing a missile that flies at eight times the speed of sound, hits targets 1,500 km away |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/new-updates/india-testing-a-missile-that-flies-at-eight-times-the-speed-of-sound-hits-targets-1500-km-away/articleshow/122432167.cms?from=mdr |access-date=2025-07-23 |work=The Economic Times |issn=0013-0389}}</ref><ref name=":6">{{Cite web |last=Vaishnav |first=Akash |date=2025-07-15 |title=India's 'Project Vishnu' Unleashes Missile That Can Hit Enemy 1,500 Km Away at 8x Speed of Sound |url=https://newsable.asianetnews.com/gallery/india/india-unleashes-missile-that-can-hit-enemy-1500-km-away-at-8-speed-of-sound-z8wgl1w |access-date=2025-07-22 |website=newsable.asianetnews.com |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Modi |first=Diksha |date=2025-07-15 |title=Faster Than BrahMos, Deadlier Than Agni: How India's New Hypersonic Missile Changes The Game |url=https://www.news18.com/india/faster-than-brahmos-deadlier-than-agni-how-indias-new-hypersonic-missile-changes-the-game-ws-dkl-9442036.html |access-date=2025-07-17 |website=News18 |language=en}}</ref> *Hyfly-2 {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – hipersoniese luggelanseerde kruisermissiel wat die eerste keer by Sea Air Space 2021 vertoon is, ontwikkel deur [[Boeing]].<ref>{{Cite web|url=https://www.navalnews.com/event-news/sea-air-space-2021/2021/08/sea-air-space-2021-boeing-unveils-new-hypersonic-cruise-missile-concept/|title = Sea Air Space 2021: Boeing Unveils New Hypersonic Cruise Missile Concept|date = 4 Augustus 2021}}</ref> *Hypersonic Air-breathing Weapon Concept (HAWC, uitgespreek Hawk) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – luggelanseerde hipersoniese kruisermissiel met ’n ramstraalenjin wat sy eie kinetiese energie tydens impak gebruik om die teiken te vernietig, ontwikkel deur [[DARPA]].<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2022/04/04/politics/us-hypersonic-missile-test/index.html|title = US tested hypersonic missile in mid-March but kept it quiet to avoid escalating tensions with Russia &#124; CNN Politics|website = [[CNN]]|date = 5 April 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Second Successful Flight for DARPA Hypersonic Air-breathing Weapon Concept (HAWC) |url=https://www.darpa.mil/news-events/2022-04-05#:~:text=Air%2Dbreathing%20vehicles%20utilize%20air,targets%20even%20without%20high%20explosives |website=DARPA |date=4 Mei 2022}}</ref> *Hipersoniese Luglansieerbare Aanvallende Anti-Oppervlaktemissiel (HALO) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – luggelanseerde anti-skipmissiel onder die Aanvallende Anti-Oppervlakteoorlogvoering-inkrement 2 (OASuW Inc 2) program vir die Amerikaanse Vloot (Vloot).<ref>{{cite web | url=https://www.navalnews.com/naval-news/2022/09/halo-us-navy-hypersonic-capability/ | title=HALO programme accelerates US Navy hypersonic capability drive | date=5 September 2022 }}</ref><ref>{{cite web |title=FY18 Navy Programs – Offensive Anti-Surface Warfare (OASuW) Increment 1 |website=Director, Operational Test and Evaluation |url=https://www.dote.osd.mil/Portals/97/pub/reports/FY2018/navy/2018oasuw.pdf?ver=2019-08-21-155650-680 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200201164929/https://www.dote.osd.mil/Portals/97/pub/reports/FY2018/navy/2018oasuw.pdf?ver=2019-08-21-155650-680 |archive-date=2020-02-01}}</ref> *Hipersoniese Aanvalskruisermissiel (HACM) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – beplan vir gebruik deur die Verenigde State se Lugmag.<ref>{{Cite web |title=Raytheon/Northrop Grumman team selected for HACM hypersonic weapon |url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/raytheonnorthrop-grumman-team-selected-for-hacm-hypersonic-weapon |access-date=2022-10-26 |website=Janes.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=US Air Force Selects Raytheon Missiles & Defense, Northrop Grumman to Deliver First Hypersonic Air-Breathing Missile |url=https://news.northropgrumman.com/news/releases/us-air-force-selects-raytheon-missiles-defense-northrop-grumman-to-deliver-first-hypersonic-air-breathing-missile |access-date=2022-10-26 |website=Northrop Grumman Newsroom |language=en}}</ref> *SCIFiRE {{vlagland|Verenigde State van Amerika}}/{{vlagland|Australië}} – Southern Cross Integrated Flight Research Experiment (SCIFiRE) is 'n gesamentlike program tussen die Amerikaanse Departement van Verdediging en die Australiese Departement van Verdediging vir 'n Mach 5 ramstraalenjin-aangedrewe missiel.<ref>{{cite press release |title=Department of Defense Announces New Allied Prototyping Initiative Effort With Australia to Continue Partnership in Developing Air Breathing Hypersonic Vehicles |url=https://www.war.gov/News/Releases/Release/Article/2429061/department-of-defense-announces-new-allied-prototyping-initiative-effort-with-a/ |website=United States Department of Defense |access-date=18 Januarie 2022 |date=30 November 2020}}</ref><ref>{{cite press release |author1=Defence Minister Linda Reynolds |title=Australia collaborates with the US to develop and test high speed long-range hypersonic weapons |url=https://www.minister.defence.gov.au/minister/lreynolds/media-releases/australia-collaborates-us-develop-and-test-high-speed-long-range |website=Department of Defence Ministers |access-date=19 Januarie 2022 |date=1 Desember 2020}}</ref><ref>{{cite web |title=SCIFiRE Hypersonics |url=https://www.airforce.gov.au/our-mission/scifire-hypersonics |website=Royal Australian Air Force |date=16 Julie 2021 |access-date=19 January 2022}}</ref> In September 2021 het die Amerikaanse Departement van Verdediging Voorlopige Ontwerpoorsigkontrakte aan Boeing, Lockheed Martin en Raytheon Missiles & Defense toegeken.<ref>{{cite press release |title=Contracts For Sept. 3, 2021 |url=https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2764928/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929103100/https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2764928/ |url-status=dead |archive-date=29 September 2021 |website=United States Department of Defence |access-date=18 Januarie 2022 |date=3 September 2021}}</ref><ref>{{cite press release |title=Contracts For Sept. 1, 2021 |url=https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2762096/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929131018/https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2762096/ |url-status=dead |archive-date=29 September 2021 |website=United States Department of Defence |access-date=18 Januarie 2022 |date=1 September 2021}}</ref> *YJ-19 {{vlagland|Volksrepubliek China}} – hipersoniese ramstraalenjin-antiskip-kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/chinese-victory-day-parade-spotlights-new-weapon-priorities |title=Chinese Victory Day Parade Spotlights New Weapon Priorities |website=Aviation Week |date=10 September 2025 |first=Chuanren |last=Chen |archive-url=https://web.archive.org/web/20250910205227/https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/chinese-victory-day-parade-spotlights-new-weapon-priorities |archive-date=10 September 2025 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.scmp.com/news/china/science/article/3324050/breathtaking-science-behind-yj-19-chinas-first-hypersonic-cruise-missile |title=The breathtaking science behind YJ-19, China's first hypersonic cruise missile |website=South China Morning Post |date=2 September 2025 |last=Zhang |first=Tong }}</ref> ===Supersoniese kruisermissiele=== [[Lêer:Brahmos imds.jpg|duimnael|BrahMos uitgestal by IMDS 2007.]] Hierdie missiele beweeg vinniger as die [[spoed van klank]], gewoonlik met behulp van ramstraal-enjins. Die reikafstand is tipies 100–500 km, maar kan langer wees. Geleidingstelsels verskil tussen die stelsels. Voorbeelde: *ASALM US ALCM prototipe, toetsvliegtuig tot hipersonies Mach 5.5 {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} *3M-54 Kalibr (4 500&nbsp;km, Mach 3) {{ vlagland|Rusland}} (die "Sizzler" variant is slegs in staat tot supersoniese spoed in die terminale stadium) *3M-51 Alfa (250&nbsp;km, Mach 2.5) {{ vlagland|Rusland}} *Air-Sol Moyenne Portée (300–500&nbsp;km+, Mach 3) {{ vlagland|Frankryk}}&nbsp;– supersoniese afstandaanvalmissiel met kerplofkop *ASM-3 (400&nbsp;km, Mach 3+) {{vlagland|Japan}} *Blyskavka (100–370&nbsp;km) {{vlagland |Oekraïne}}&nbsp;– Artem Luch Pivdenmash *BrahMos (290–800&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland|Indië}} / {{vlagland|Rusland}}<ref>{{Cite web |date=24 November 2020 |title=India now working on 1,500-km range BrahMos supersonic cruise missile |url=https://theprint.in/defence/india-now-working-on-1500-km-range-brahmos-supersonic-cruise-missile/550924/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204100808/https://theprint.in/defence/india-now-working-on-1500-km-range-brahmos-supersonic-cruise-missile/550924/ |archive-date=4 Februarie 2021 |access-date=27 Januarie 2021 |website=The Print |language=en}}</ref> *CX-1 (280&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland | Volksrepubliek China}} *CJ-100 / DF-100 (2000–3000&nbsp;km, Mach 5) {{ vlagland |Volksrepubliek China}} *FC/ASW (onder ontwikkeling) – transnasionale kruisermissielprogram {{vlagland|Frankryk}} / {{ vlagland|Verenigde Koninkryk}} / {{ vlagland|Italië}}<ref name="Janes">[http://home.janes.com/events/exhibitions/dsei2011/sections/daily/day1/perseus-mbdas-missile-of-.shtml Janes – Perseus: MBDA's missile of the future?] {{webarchive|url= https://web.archive.org/web/20111113133922/http://home.janes.com/events/exhibitions/dsei2011/sections/daily/day1/perseus-mbdas-missile-of-.shtml |date=13 November 2011 }}</ref><ref>{{cite web|url= http://www.iiss.org/whats-new/iiss-experts-commentary/from-the-paris-air-show-enter-perseus/ |title= International Institute for Strategic Studies – IISS |access-date=8 Oktober 2015 |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120628163208/http://www.iiss.org/whats-new/iiss-experts-commentary/from-the-paris-air-show-enter-perseus/ |archive-date=28 Junie 2012 }}</ref><ref name="The Telegraph">{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/defence/8587357/New-British-missile-three-times-as-fast-as-current-weapons.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/defence/8587357/New-British-missile-three-times-as-fast-as-current-weapons.html |archive-date=11 Januarie 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=New British missile three times as fast as current weapons|date= 21 Junie 2011|work=Telegraph.co.uk|access-date= 8 Oktober 2015|last1= Harding|first1= Thomas}}</ref><ref name="MBDA Systems">{{Cite web|url=http://www.mbda-systems.com/mediagallery/files/cvs401-perseus-_datasheet-1315926538.pdf|archive-url= https://web.archive.org/web/20130512144417/http://www.mbda-systems.com/mediagallery/files/cvs401-perseus-_datasheet-1315926538.pdf|url-status=dead|title=MBDA Systems|archive-date=12 Mei 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/paris-perseus-set-to-go-on-the-attack-358513/|title= PARIS: Perseus set to go on the attack|work= Flightglobal.com|access-date= 8 Oktober 2015 |date=22 Junie 2011}}</ref> *Hsiung Feng III (100–150&nbsp;km, Mach 3.5) {{vlagland |Volksrepubliek China}} *Hyunmoo-3 (1500&nbsp;km, Mach 1.2) {{ vlagland|Suid-Korea}} *Kh-20 (380–600&nbsp;km, Mach 2) {{ vlagland |Sowjetunie}} *Kh-31 (25–110&nbsp;km, Mach 3.5) {{ vlagland|Rusland}} *Kh-32 (600–1 000&nbsp;km, Mach 4.6) {{vlagland|Rusland}} *Kh-80 (3 000–5 000&nbsp;km, Mach 3) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{vlagland|Rusland}} *P-270 Moskit (120–250&nbsp;km, Mach 2–3) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{vlagland|Rusland}} *P-500 Bazalt (550&nbsp;km, Mach 3+) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland|Rusland}} *P-700 Granit (625&nbsp;km, Mach 2.5+) {{ vlagland|Sowjetunie}} / {{vlagland |Rusland}} *P-800 Oniks / Kh-61 (600–800&nbsp;km, Mach 2.6) {{vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland |Rusland}} *P-1000 Vulkan (800&nbsp;km, Mach 3+) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland|Rusland}} *YJ-12 (250–400&nbsp;km, Mach 4) {{ vlagland |Volksrepubliek China}} *YJ-18 (220–540&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *YJ-91 (15–120&nbsp;km, Mach 3.5) {{vlagland |Volksrepubliek China }} *Yun Feng (1200–2 000&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland|Republiek China}} *SSM-N-9 Regulus II (1 852&nbsp;km, Mach 2) {{ vlagland|Verenigde State}} ===Interkontinentale-afstand supersoniese kruisermissiele=== *Burya (8 500 km) (gekanselleer in 1960) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *MKR (8 000 km) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *RSS-40 Buran (8 500 km) (gekanselleer in 1957) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *SLAM (gekanselleer in 1964) {{ vlagland |Verenigde State}} *SM-64 Navaho (gekanselleer in 1958) {{vlagland |Verenigde State}} ===Langafstand subsoniese kruisermissiele=== [[Lêer:Nirbhay missiles during Republic Day Parade 2018.jpg|duimnael|Indië se Nirbhay-missiele gemonteer op 'n vragmotor-gebaseerde lanseerder.]] China, Frankryk, Indië, Iran, Israel, Japan, Noord-Korea, Rusland, Suid-Korea, Oekraïne en die Verenigde State het verskeie langafstand-subsoniese kruisermissiele ontwikkel. Hierdie missiele het 'n reikafstand van meer as 1 000 kilometer en vlieg teen ongeveer 800 kilometer per uur <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> Hulle het tipies 'n lanseringsgewig van ongeveer 1 500 kilogram<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> en kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra. Vroeëre weergawes van hierdie missiele het traagheidsnavigasie gebruik; latere weergawes gebruik baie meer akkurate TERCOM- en DSMAC-stelsels. Mees onlangse weergawes kan satellietnavigasie gebruik. Voorbeelde: China, Frankryk, Indië, Iran, Israel, Japan, Noord-Korea, Rusland, Suid-Korea, Oekraïne en die Verenigde State het verskeie langafstand-subsoniese kruisermissiele ontwikkel. Hierdie missiele het 'n reikafstand van meer as 1 000 kilometer en vlieg teen ongeveer 800 kilometer per uur <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> Hulle het tipies 'n lanseringsgewig van ongeveer 1 500 kilogram<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> en kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra. Vroeëre weergawes van hierdie missiele het traagheidsnavigasie gebruik; latere weergawes gebruik baie meer akkurate TERCOM- en DSMAC-stelsels. Mees onlangse weergawes kan satellietnavigasie gebruik. Voorbeelde: *3M-54 Kalibr (tot 4 500 km) {{vlagland|Rusland}} *AGM-86 ALCM (from 1 100 to >2 400 km) {{vlagland|Verenigde State}} *AGM-129 ACM (from 3 450 to 3 700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-181 LRSO (>2 500 km) {{vlagland |Verenigde State}} *[[BGM-109 Tomahawk]] (tot 1 700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *BGM-109G Grondgelanseerde kruisermissiel (2 500 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Kh-55 (3 000 km) and Kh-65 {{vlagland |Rusland}} *Kh-101 (4 500–5 500 km) {{vlagland |Rusland}} *Iskander-K (nie minder as 3 500 km) {{vlagland|Rusland}} *Hwasal-1 (1 500–2 000 km) {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Hwasal-2 (> 2 000 km) {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *RK-55 (3 000 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Nirbhay (tot 1 500 km)<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/nirbhay-cruise-missile-test-fired-drdo-says-indigenous-engine-a-success-101628656458294.html|title = Nirbhay cruise missile test-fired; indigenous engine a success, say officials| work=Hindustan Times |date = 11 Augustus 2021}}</ref> {{vlagland|Indië}} *MdCN (tot 1 400 km) {{vlagland|Frankryk}} *Paveh (1 650 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.timesofisrael.com/iran-unveils-new-paveh-cruise-missile-that-can-reach-israel|title = Iran unveils new 'Paveh' cruise missile that can reach Israel| website=The Times of Israel |date = 25 Februarie 2023}}</ref> {{vlagland|Iran}} *Hoveyzeh (1 350 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.tehrantimes.com/news/432567/Iran-unveils-long-range-Hoveyzeh-cruise-missile|title = Iran unveils long-range Hoveyzeh cruise missile|date = 2 Februarie 2019}}</ref>{{vlagland |Iran}} *Abu Mahdi (over 1 000 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.mashreghnews.ir/news/1108707/%D8%AA%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D8%AD-%D9%88%DB%8C%DA%98%DA%AF%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%88%D8%B4%DA%A9-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%AD%D8%A7%D8%AC-%D9%82%D8%A7%D8%B3%D9%85-%D9%88-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%A7%D8%A8%D9%88%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C|title = Description of the characteristics of 'Martyr Haj Qasem' and 'Martyr Abu Mahdi' missiles|date = 20 Augustus 2020}}</ref> {{vlagland|Iran}} *Quds 1 Houthi {{vlagland |Jemen}} *Hsiung Feng IIE (600–1200 km) {{vlagland|Republiek China}} *Hyunmoo III (Hyunmoo IIIA – 500 km, Hyunmoo IIIB – 1 000 km, Hyunmoo IIIC – 1,500 km) {{vlagland|Suid-Korea}} *Type 12 SSM (1 500 km under development) {{vlagland|Japan}} *MGM-13 Mace {{vlagland |Verenigde State}} *DF-10/CJ-10 (CJ-10K – 1 500 km, CJ-20 – 2 000 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Popeye Turbo SLCM {{vlagland |Israel}} *Diep Presisie Aanvalsvermoë DPSC (meer as 2 000 km onder ontwikkeling) {{vlagland|Duitsland}}{{vlagland|Verenigde Koninkryk}}, deel van die Trinity House Ooreenkoms.<ref>{{cite web |url=https://aviationweek.com/defense/budget-policy-operations/germany-uk-reveal-trinity-house-deep-strike-missile-development |title=Germany and UK Reveal Trinity House Deep Strike Missile Development Plans |last1=Osborne |first1=Tony |last2=Wall |first2=Robert |work=Aviation Week |date=15 Mei 2025 |access-date=23 Mei 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.twz.com/air/long-range-deep-precision-strike-missile-to-be-developed-by-uk-and-germany |title=Long-Range 'Deep Precision Strike' Missile To Be Developed By UK And Germany |last=Newdick |first=Thomas |website=The War Zone |date=16 Mei 2025 |access-date=23 Mei 2025}}</ref> *FP-5 Flamingo (3 000&nbsp;km) {{vlagland|Oekraïne}}<ref>{{Cite web|url=https://www.twz.com/news-features/new-ukrainian-cruise-missile-with-claimed-1800-mile-range-breaks-cover|title=New Ukrainian Cruise Missile With Claimed 1,800-Mile Range Breaks Cover|first=Thomas|last=Newdick|first2=Joseph|last2=Trevithick|date=18 August 2025}}</ref> *FP-5 Flamingo (3 000 km){{vlagland |Oekraïne}}<ref>{{Cite web|url=https://www.twz.com/news-features/new-ukrainian-cruise-missile-with-claimed-1800-mile-range-breaks-cover|title=New Ukrainian Cruise Missile With Claimed 1,800-Mile Range Breaks Cover|first=Thomas|last=Newdick|first2=Joseph|last2=Trevithick|date=18 Augustus 2025}}</ref> ===Interkontinentale-afstand subsoniese kruisermissiel=== *9M730 Burevestnik {{vlagland|Rusland}} *SM-62 Snark (10 200 km) {{vlagland|Verenigde State}} ===Medium-afstand subsoniese kruisermissiel=== [[Lêer:Storm Shadow p1220865.jpg|duimnael|Storm Shadow (Frankryk /VK).]] Voorbeelde: *AGM-158 JASSM (370–1900 km) {{vlagland |Verenigde State}} *[[Lêer:Babur Cruise Missle at Ideas 2008 cropped.jpg|duimnael|'n Pakistanse Babur-kruisermissiellanseerder.]]AGM-158C LRASM (370 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Atmaca {{vlagland|Turkye}} *Babur (290–900 km) {{vlagland |Pakistan}} *Harbah (250–450 km) {{vlagland |Pakistan}} *Hatf-VIII / Ra'ad Mark-2 ALCM (400 km) {{vlagland |Pakistan}} *Hsiung Feng IIE (600–2000 km) {{vlagland|Republiek China}} *Hyunmoo-3 (minder as 1500 km) {{vlagland |Suid-Korea}} *Iskander-K {{vlagland |Rusland}} *KD-63 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *NASM-MR {{vlagland|Indië}} *Taurus KEPD 350 (500+ km) {{vlagland |Duitsland}} *Kh-50 (Kh-SD) and Kh-101 Kh-65 weergawes {{vlagland |Rusland}} *MGM-1 Matador (700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Ra'ad ALCM (350 km) {{vlagland |Pakistan}} *Raad (360 km) {{vlagland|Iran}} *SOM (SOM B Block I) – 500 km, 1 500 km en 2 500 km weergawes (350 km reikafstand onder serieproduksie, 500 km+ reikafstand onder ontwikkeling){{vlagland|Turkye}}<ref>{{cite web|url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkey-aims-to-increase-ballistic-missile-ranges.aspx?pageID=238&nID=12731&NewsCatID=345|title=BUSINESS – Turkey aims to increase ballistic missile ranges|author=Ümit Enginsoy|date=Februarie 2012 |publisher=Hurriyetdailynews.com|access-date=13 Februarie 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hurriyet.com.tr/ekonomi/19680119.asp|title=Tübıta: Hedefimiz 2 bin 500 kilometre menzilli füze yapmak |date=14 Januarie 2012|publisher=Hurriyet.com.tr|access-date=13 Februarie 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.trt.net.tr/trtavaz/turk-fuzesi-som-icin-geri-sayim-basladi--haber-detay,tr,24107.aspx|title=Türk Füzesi SOM İçin Geri Sayım Başladı – Haber – TRT Avaz|publisher=Trt.net.tr|access-date=13 Februarie 2012|archive-date=10 Mei 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510220244/http://www.trt.net.tr/trtavaz/turk-fuzesi-som-icin-geri-sayim-basladi--haber-detay,tr,24107.aspx|url-status=dead}}</ref> *SSM-N-8 Regulus (926 km) {{vlagland |Verenigde State}} *P-5 Pyatyorka (450–750 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}}/{{vlagland |Rusland}}/{{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *S8000 Banderol {{vlagland |Rusland}} *Storm Shadow / SCALP-EG (550 km, Mach 0.65) {{vlagland |Verenigde Koninkryk}} *Type 12 SSM (binne 1000 km onder ontwikkeling) {{vlagland |Japan}} *Ya-Ali (700 km) {{vlagland |Iran}} *Zarb (320 km) {{vlagland|Pakistan}} *Ragnarök (926 km) {{vlagland |Verenigde State}}<ref>{{cite web | title=kratos-unveils-revolutionary-low-cost-cruise-missile-system-ragnarok | url=https://www.kratosdefense.com/newsroom/kratos-unveils-revolutionary-low-cost-cruise-missile-system-ragnarok }}</ref><ref>{{cite web | title=ragnarok-mini-cruise-missile-with-big-range-targets-150k-price-tag | url=https://www.twz.com/air/ragnarok-mini-cruise-missile-with-big-range-targets-150k-price-tag }}</ref> *Narwhal {{vlagland|Tsjeggië}} (680 km )<ref>{{cite web | title=what_is_the_new_narwhal_cruise_missile_for_ukraine_that_can_strike_moscow_and_engels | url=https://en.defence-ua.com/weapon_and_tech/what_is_the_new_narwhal_cruise_missile_for_ukraine_that_can_strike_moscow_and_engels-16752.html }}</ref><ref>{{cite web | title=czech-defense-tech-company-lpp-readies-first-cruise-missile | url=https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/czech-defense-tech-company-lpp-readies-first-cruise-missile }}</ref> *Taimoor (600 km) {{vlagland|Pakistan}} <ref>{{Cite web|url=https://www.flightglobal.com/fixed-wing/pakistan-test-launches-taimoor-cruise-missile-from-mirage/165837.article|title=Pakistan test launches Taimoor cruise missile from Mirage|first=Greg|last=Waldron|first2=|last2=|date=5 Januarie 2026}}</ref> *Lanca (missile) (600 km) {{vlagland|Pole}} <ref>{{Cite web|url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/weapons/wb-group-reveals-lanca-cruise-missile-with-payload-capacity-of-hundreds-of-kilograms|title=WB Group reveals Lanca cruise missile with payload capacity of hundreds of kilograms|first=Jakub |last=Link-Lenczowski |first2=|last2=|date=10 Oktober 2025}}</ref> *Ruta (missile) (450 km) {{vlagland|Switserland}} <ref>{{cite web | title=destinus-ruta | url=https://www.destinus.com/page/destinus-ruta }}</ref> ===Kortafstand subsoniese kruisermissiele=== [[Lêer:NSM PICT0001.JPG|duimnael|Vlootaanvalskruisermissiel van die Noorse Vloot.      ]] Kortafstand subsoniese kruisermissiele is sodanige missiele wat ongeveer 500 kilogram weeg en 'n reikafstand van tot 300 km het. Voorbeelde: *Apache (100–140 km) {{vlagland|Frankryk}} *AVMT-300 (300 km) {{vlagland| Brasilië}} *MICLA-BR (300 km) {{vlagland| Brasilië}} <ref>{{cite news |title=FOTO: Caça F-5M voando com o míssil de cruzeiro MICLA-BR|url=https://www.aereo.jor.br/2019/10/01/foto-caca-f-5m-voando-com-o-missil-de-cruzeiro-micla-br|publisher=Poder Aéreo|language=pt|date=1 Oktober 2019}}</ref> *Hyunmoo-3 (over 300 km) shorter range {{vlagland |Suid-Korea}} *SSM-700K Haeseong (180+ km) {{vlagland |Suid-Korea}} *JFS-M (499 km) {{vlagland |Duitsland}} *Kh-35 (130–300 km) {{vlagland |Rusland}}, KN-19 Ks3/4 {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Kh-59 (115–550 km) {{vlagland|Rusland}} *P-15 (40–80 km) {{vlagland |Rusland}} , KN-1 {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Nasr-1 {{vlagland|Iran}} *Zafar (25 km) {{vlagland |Iran}} *Noor {{vlagland |Iran}} *Qader {{vlagland|Iran}} *NASM-SR {{vlagland|Indië}} *Naval Strike Missile (185–555 km) {{vlagland|Noorweë}} *RBS-15 {{vlagland|Swede}} *Korshun {{vlagland |Oekraïne}} – plaaslike weergawe van Kh-55 en RK-55 *Neptune {{vlagland|Oekraïne}}<ref>{{cite web |title=Ukraine Tests Advanced Subsonic Cruise Missile 'Neptune' |url=http://www.defenseworld.net/news/21881 |website=Defense World |date=31 Januarie 2018 |access-date=31 Januarie 2018 |url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20180201082450/http://www.defenseworld.net/news/21881#.WnLO3-jP38A |archive-date=1 Februarie 2018}}</ref> *[[Lêer:Hsiung Feng II Anti-Ship Missile Display in Chengkungling 20111009a.jpg|duimnael|Hsiung Feng II anti-skip missiel uitgestal in Chengkungling.  ]]Hsiung Feng II {{vlagland|Republiek China}} *Wan Chien {{vlagland|Republiek China}} *VCM-01 (100–300 km) {{vlagland|Viëtnam}} *Aist (100–300 km) {{vlagland|Belarus}} *Marte (100+ km) {{vlagland|Italië}} *[[Lêer:Hsiung-Feng-2-sketch.svg|duimnael|Hsiung Feng II.     ]]Sea Killer uitvoer variant {{vlagland|Italië}} *Otomat (180 km) {{vlagland|Italië}} *Otomat Mk2 E / Teseo Mk2/E (360 km) {{vlagland|Italië}} *C-801 (40 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-802 (120–230 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-803 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-805 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-602 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *CM-602G {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Çakır {{vlagland|Turkye}} *Delilah missile (250 km) {{vlagland |Israel}} *Gabriel IV (200 km) {{vlagland |Israel}} *Popeye turbo ALCM (78 km) {{vlagland|Israel}} *Sea Breaker (300 km) {{vlagland |Israel}} *RGM-84 Harpoon (124–310 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-84E Standoff Land Attack Missile (110 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-84H/K SLAM-ER (270 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Silkworm (100–500 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *SOM {{vlagland|Turkye}} [7 <ref>{{cite web |date=4 Junie 2011 |title=Yerli seyir füzesi, 180 kilometreden hedefini vuracak – Hürriyet Gündem |url=http://www.hurriyet.com.tr/gundem/17954640.asp?gid=381 |access-date=13 Februarie 2012 |publisher=Hurriyet.com.tr}}</ref><ref>{{cite web |title=Yerli seyir füzesi, 180 kilometreden hedefinin vuracak – Kirpi HABER Cesur &#124; Özgür &#124; Tarafsız Habercilik |url=http://www.kirpihaber.com/teknoloji-bilim/yerli-seyir-fuzesi-180-kilometreden-hedefinin-vuracak.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607033259/http://www.kirpihaber.com/teknoloji-bilim/yerli-seyir-fuzesi-180-kilometreden-hedefinin-vuracak.htm |archive-date=2011-06-07 |access-date=13 Februarie 2012 |publisher=Kirpihaber.com}}</ref> *[[V-1-vlieënde bom]] (250 km) {{vlagland |Nazi-Duitsland}} ==Ontplooiing== [[Lêer:AGM-129A - 2006 0306 b52 2lg.jpg|links|duimnael|AGM-129 ACM word vasgeheg op 'n B-52H bomwerper.]] Die mees algemene missie vir kruisermissiele is om relatief hoëwaarde-teikens soos skepe, bevelbunkers, brûe en damme aan te val.<ref>{{cite web|url=http://www.raytheon.com/capabilities/products/tomahawk/|title=Raytheon: Tomahawk Cruise Missile|website=www.raytheon.com|access-date=2016-09-19}}</ref> Moderne geleidingstelsels maak akkurate aanvalle moontlik. Sedert 2001 het die [[BGM-109 Tomahawk]]-missielmodel 'n belangrike deel van die Verenigde State se vlootarsenaal geword. Dit gee skepe en duikbote 'n ietwat akkurate, langafstand-, konvensionele landaanvalwapen. Sodanige missiel kos ongeveer US$1,99 miljoen per eenheid.<ref>{{cite web |title=FY 2017 Program Acquisition Costs by Weapon System - Tactical Tomahawk Cruise Missile |url=https://comptroller.war.gov/Portals/45/documents/defbudget/FY2017/FY2017_Weapons.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160424113923/http://comptroller.defense.gov/Portals/45/Documents/defbudget/fy2017/FY2017_Weapons.pdf |archive-date=2016-04-24 |url-status=live |website=United States Department of Defense}}</ref> Beide die Tomahawk en die AGM-86 is wyd tydens Operasie Desert Storm gebruik. Op 7 April 2017, tydens die [[Siriese Burgeroorlog]], het Amerikaanse oorlogskepe meer as 50 kruismissiele op 'n Siriese lugbasis afgevuur as vergelding vir 'n Siriese chemiese wapenaanval teen 'n rebellevesting.<ref>{{cite web |title=US missiles blast Syria; Trump demands 'end the slaughter' |url=https://apnews.com/article/donald-trump-syria-ap-top-news-international-news-politics-de1b6e80a0cf4d84bca38835e9bb3310 |website=AP News|date=20 April 2021 }}</ref> Die [[Amerikaanse Lugmag]] (USAF) ontplooi 'n lug-gelanseerde kruisermissiel, die AGM-86 ALCM. Die [[Boeing B-52 Stratofortress]] is die eksklusiewe afleweringsvoertuig vir die AGM-86 en AGM-129 ACM. Beide missieltipes is konfigureerbaar vir óf konvensionele óf kernplofkoppe. Die USAF het die AGM-86 vir sy bomwerpervloot aangeneem, terwyl die AGM-109 aangepas is om vanaf vragmotors en skepe te lanseer en deur die USAF en Vloot aangeneem is. Die vragmotor-gelanseerde weergawes, en ook die Pershing II en SS-20 Intermediêre Afstand Ballistiese Missiele, is later vernietig onder die bilaterale INF (Intermediêre Afstand Kernmagte) verdrag met die USSR. [[Lêer:BRAHMOS Launcher.JPG|duimnael|Die Indiese Leër se BrahMos supersoniese kruisermissiele gemonteer op Mobiele Outonome Lanseerders (MOL).]] Die [[Britse Koninklike Vloot]] (RN) bedryf ook kruisermissiele, spesifiek die VSA-vervaardigde Tomahawk, wat deur die RN se kernduikbootvloot gebruik word. Britse konvensionele kernkopweergawes is vir die eerste keer in 1999 deur die RN in gevegte afgevuur, tydens die [[Kosovo-oorlog]] (die Verenigde State het kruisermissiele in 1991 afgevuur). Die Koninklike Lugmag gebruik die Storm Shadow-kruisermissiel op sy [[Typhoon-klas duikboot|Typhoon]] en voorheen sy Tornado GR4-vliegtuig. Dit word ook deur Frankryk gebruik, waar dit bekend staan as SCALP EG, en word deur die Armée de l'Air se Mirage 2000- en Rafale-vliegtuie gedra. Indië en Rusland het gesamentlik die supersoniese kruisermissiel BrahMos ontwikkel. Daar is drie weergawes van die Brahmos: skip-/land-gelanseer, lug-gelanseer en duikboot-gelanseer. Die skip-/land-gelanseer weergawe was teen laat 2007 in werking. Die Brahmos het die vermoë om teikens op land aan te val. Rusland gaan ook voort om ander kruisermissiele te bedryf: die SS-N-12 Sandbox, SS-N-19 Shipwreck, SS-N-22 Sunburn en SS-N-25 Switchblade. Duitsland en Spanje bedryf die Taurus-missiel terwyl Pakistan die Babur-missiel vervaardig het.<ref name="CSIS Missile Threat3"/> Beide die Volksrepubliek van China en die Republiek van China (Taiwan) het verskeie kruisermissielvariante ontwerp, soos die bekende C-802, waarvan sommige in staat is om biologiese, chemiese, kern- en konvensionele kernkoppe te dra ===Kernplofkopweergawes=== ====China==== China het die CJ-10-landaanvalkruismissiel wat in staat is om 'n kernplofkop te dra.<ref>{{Cite web|last=Bommakanti|first=Kartik|date=December 4, 2020|title=China's Cruise Missile Capabilities: Implications for the Indian Army and Air Force|url=https://www.orfonline.org/research/chinas-cruise-missile-capabilities/?amp#|url-status=live|access-date=December 18, 2021|website=Observer Research Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20201204151239/https://www.orfonline.org/research/chinas-cruise-missile-capabilities/?amp |archive-date=4 Desember 2020 }}</ref> Daarbenewens blyk dit dat China in Augustus 2021 'n hipersoniese kruismissiel getoets het, 'n bewering wat hulle ontken.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-58953352|title=China Denies Testing Nuclear-Capable Hypersonic Cruise Missile|work=BBC News |date=18 Oktober 2021 |access-date=18 Oktober 2021}}</ref> ====Frankryk==== Die Franse ''Force de frappe''-kernmagte sluit beide land- en see-gebaseerde bomwerpers in met Air-Sol Moyenne Portée (ASMP) hoëspoed medium-afstand kernkruismissiele. Twee modelle is in gebruik, ASMP en 'n nuwer ASMP-Amelioré (ASMP-A), wat in 1999 ontwikkel is. Na raming is 40 tot 50 vervaardig.<ref>{{cite web |title=Air-Sol Moyenne Portée (ASMP/ ASMP-A) |work=Missile Threat |publisher=Center for Strategic and International Studies |date=23 April 2024 |access-date=23 Mei 2025 |url=https://missilethreat.csis.org/missile/asmp/}}</ref><ref>James O’Halloran, IHS Jane's Weapons: Strategic 2015-2016, 2015, (United Kingdom: IHS), 134-135.</ref> ====Indië==== Indië het in 2017 suksesvol sy inheemse Nirbhay ('Vreesloos') land-aanval kruismissiel getoets, wat kernkoppe tot 'n trefafstand van 1 000 km kan lewer.<ref name="Nirbhay, ToI, 2017" >{{cite news |title=India successfully tests its first nuclear-capable cruise missile |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/india-successfully-tests-its-first-nuclear-capable-cruise-missile/articleshow/61550465.cms |newspaper=The Times of India |date=7 November 2017}}</ref> Nirbhay is suksesvol getoets.<ref name="Nirbhay, ToI, 2017" /><ref>{{cite news |title=Nuclear-capable Nirbhay cruise missile's test fails for the fourth time |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/nuclear-capable-nirbhay-cruise-missiles-test-fails-for-the-fourth-time/articleshow/56105444.cms |newspaper=The Times of India |date=21 December 2016 |access-date=21 December 2016}}</ref> ====Israel==== Die Israeliese Verdedigingsmagte het na bewering die medium-afstand lug-gelanseerde Popeye Turbo ALCM en die Popeye Turbo SLCM medium-lang-afstand kruismissiel met kernkoppe op Dolphin-klas duikbote ontplooi.<ref>{{Cite book |last=Udaya Chandar |first=Y |title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces |publisher=Notion Press |year=2017 |isbn=9781946983794}}</ref> ====Pakistan==== Pakistan het tans vyf kruismissielstelsels: die lug-gelanseerde Ra'ad-I en sy verbeterde weergawe Ra'ad-II sowel as Taimoor; die grond- en duikboot-gelanseerde Babur;<ref name="CSIS Missile Threat3">{{cite web|url=https://missilethreat.csis.org/missile/hatf-7/|title=Hatf 7 "Babur" – Missile Threat|website=CSIS.org|access-date=26 Julie 2017}}</ref><ref>{{cite news|url=https://thediplomat.com/2017/01/south-asian-strategic-stability-and-pakistans-babur-3-submarine-launched-cruise-missile/|title=South Asian Strategic Stability and Pakistan's Babur-3 Submarine-Launched Cruise Missile|first1=Ankit |last1=Panda |first2=Prashanth |last2=Parameswaran|work=The Diplomat|access-date=2017-12-01|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-38563330|title=Pakistan announces cruise missile success|date=2017|work=BBC News|access-date=2017-12-01|language=en-GB}}</ref>skip-gelanseerde Harbah-missiel<ref>{{Cite news|url=https://thediplomat.com/2018/01/pakistan-tests-an-indigenously-developed-anti-ship-cruise-missile/|title=Pakistan Tests An Indigenously Developed Anti-Ship Cruise Missile|first=Ankit |last=Panda|work=The Diplomat|access-date=2018-01-13|language=en-US}}</ref> en oppervlak-gelanseerde Zarb-missiel.<ref>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1251049|title=Pakistan Navy inducts coastal anti-ship 'Zarb' missile after successful test|last=Haider|first=Mateen|date=9 April 2016|work=DAWN.COM|access-date=2018-01-17|language=en-US}}</ref> Beide, Ra'ad en Babur, kan kernplofkoppe tussen 10 en 25 knope dra, en dit na teikens op 'n afstand van onderskeidelik tot 300 km en 450 km aflewer.<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/nuclear-capable-nirbhay-cruise-missiles-test-fails-for-the-fourth-time/articleshow/56105444.cms|title=Nirbhay: Nuclear-capable Nirbhay cruise missile's test fails for the fourth time |website=The Times of India|date=21 Desember 2016 }}</ref> Babur is sedert 2010 in diens van die Pakistanse Leër, en die Pakistanse Vloot sedert 2018.<ref>{{cite web|url=http://www.ipcs.org/article/india/pakistans-babur-and-raad-cruise-missiles-strategic-implications-for-india-3681.html|title=Pakistan's Babur and Ra'ad Cruise Missiles: Strategic Implications for India|last1=Mason|first1=Shane|website=Institute of Peace and Conflict Studies|access-date=20 Januarie 2016}}</ref> ====Rusland==== Rusland het Kh-55SM-kruismissiele, met 'n reikwydte soortgelyk aan die Verenigde State se AGM-129-reikwydte van 3000 km, maar kan 'n kragtiger kernwapenkop van 200 kt dra. Hulle is toegerus met 'n TERCOM-stelsel wat hulle toelaat om teen 'n hoogte laer as 110 meter teen subsoniese snelhede te vlieg terwyl hulle 'n CEP-akkuraatheid van 15 meter met 'n traagheidsnavigasiestelsel verkry. Hulle word vanuit die lug gelanseer vanaf óf Tupolev Tu-95's, Tupolev Tu-22M's óf Tupolev Tu-160's, elk in staat om 16 vir die Tu-95, 12 vir die Tu-160 en 4 vir die Tu-22M te dra. 'n Stealth-weergawe van die missiel, die Kh-101, is in ontwikkeling. Dit het soortgelyke eienskappe as die Kh-55, behalwe dat die reikwydte tot 5 000 km verleng is, toegerus is met 'n konvensionele kernkop van 1 000 kg, en het stealth-kenmerke wat die waarskynlikheid van onderskepping verminder.<ref>{{cite web |title=Kh-101 – Russian and Soviet Nuclear Forces |url=https://fas.org/nuke/guide/russia/bomber/kh-101.htm |publisher=Fas.org |access-date=13 Februarie 2012}}</ref> Na die ineenstorting van die Sowjetunie was die mees onlangse kruismissiel wat ontwikkel is, die Kalibr-missiel, wat in die vroeë 1990's in produksie getree het en amptelik in 1994 in die Russiese arsenaal opgeneem is. Dit het egter eers op 7 Oktober 2015 sy gevegsdebuut in Sirië gesien as deel van die Russiese militêre veldtog in Sirië. Die missiel is sedert sy debuut nog 14 keer in gevegsoperasies in Sirië gebruik. In die laat 1950's en vroeë 1960's het die Sowjetunie probeer om kruismissiele te ontwikkel. In hierdie kort tydperk het die Sowjetunie aan byna tien verskillende tipes kruismissiele gewerk. As gevolg van hulpbronne was die meeste van die aanvanklike tipes kruismissiele wat deur die Sowjetunie ontwikkel is, egter see-gelanseerde kruismissiele of duikboot-gelanseerde kruismissiele (SLCM's). Die SS-N-1-kruismissiel is ontwikkel om verskillende konfigurasies te hê om vanaf 'n duikboot of 'n skip afgevuur te word. Met verloop van tyd het die Sowjetunie egter ook begin werk aan lug-gelanseerde kruismissiele (ALCM). Hierdie ACLM-missiele is tipies afgelewer via bomwerpers wat as "Blinders" of "Backfire" aangewys is. Die missiele in hierdie konfigurasie is die AS-1 en AS-2 genoem, met uiteindelike nuwe variante met meer ontwikkelingstyd. Die hoofdoel van Sowjet-gebaseerde kruismissiele was om verdedigings- en aanvalsmeganismes teen vyandelike skepe te hê; met ander woorde, die meeste van die Sowjet-kruismissiele was anti-skipmissiele. In die 1980's het die Sowjetunie 'n arsenaal van kruismissiele van byna 600 platforms ontwikkel, wat uit land-, see- en lugafleweringstelsels bestaan het.<ref>{{cite journal|last=Arkin|first=William|date=Mei 1983|title=Soviet Cruise Missile Programs|journal=Arms Control Today|volume=13|issue=4|pages=3–4|jstor=23623103}}</ref> ====Verenigde State==== [[Lêer:Agm-129 acm (cropped).jpg|links|duimnael|'n AGM-129 ACM van die Verenigde State se Lugmag.]] Die Verenigde State het op een of ander tydstip nege kernkruismissiele ontplooi. *MGM-1 Matador grond-gelanseerde missiel, buite diens *MGM-13 Mace grond-gelanseerde missiel, buite diens *SSM-N-8 Regulus duikboot-gelanseerde missiel, buite diens *SM-62 Snark grond-gelanseerde missiel, buite diens *AGM-28 Hound Dog lug-gelanseerde missiel, buite diens *BGM-109G Grond-gelanseerde Kruismissiel, buite diens *AGM-129 ACM lug-gelanseerde missiel, buite diens<ref>{{cite web|url=https://www.tinker.af.mil/News/story/id/123299303/ |title=Cruise missile career comes to a close |publisher=U.S. Air Force, Tinker Air Force Base public affairs |date=24 April 2012 |access-date=27 Desember 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131220061518/http://www.tinker.af.mil/news/story.asp?id=123299303 |archive-date=20 Desember 2013}}</ref> *AGM-86 ALCM lug-gelanseerde kruismissiel, 350 tot 550 missiele en W80-plofkoppe steeds in diens *[[BGM-109 Tomahawk]]-kruisermissiel in kernduikboot-, oppervlakskip- en grond-gelanseerde modelle, kernmodelle buite diens maar plofkoppe word in reserwe gehou. == Verwysings == {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Wapentuig]] [[Kategorie:Ammunisie]] h1vay35dm8j9d1nuxc44btbsd20xlih 2894148 2894147 2026-04-15T19:37:12Z Sobaka 328 /* Rusland */ Beeld 2894148 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Tomahawk Block IV cruise missile -crop.jpg|duimnael|'n [[BGM-109 Tomahawk]] wat in November 2002 vlieg.]] 'n '''Kruisermissiel''' is 'n onbemande selfaangedrewe geleide [[missiel]] wat vlieg deur aërodinamiese [[Sleurkrag|hefkrag]] vir die grootste deel van sy vlugroete te onderhou. Kruisermissiele is ontwerp om 'n groot vrag oor lang afstande met hoë presisie te lewer. Moderne kruisermissiele is in staat om teen hoë subsoniese, [[Supersoniese snelheid|supersonies]]e of hipersoniese snelhede te beweeg, is selfnavigerend en kan op 'n nie-ballistiese, uiters lae-hoogte trajek vlieg.<ref>{{Cite web |date=2025-06-17 |title=Cruise missile {{!}} Definition, Speed, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/technology/cruise-missile |access-date=2025-06-24 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> Hierdie wapens verskil fundamenteel van ballistiese missiele deurdat hulle voortdurend aangedryf bly en aktief gestuur word tydens hul vlug, eerder as om ’n groot deel van hul baan volgens ’n voorafbepaalde, [[swaartekrag]]-gedrewe trajek te volg. Kruisermissiele maak tipies gebruik van gevorderde navigasiestelsels soos traagheidsnavigasie, satellietposisionering (bv. GPS), terreinvolgende radar en digitale kaartvergelyking om hul teikens akkuraat te bereik, selfs in omgewings met sterk elektroniese teenmaatreëls. Kruisermissiele kan vanaf verskeie platforms gelanseer word, insluitend landgebaseerde lanseerders, oorlogskepe, duikbote en vliegtuie. Hierdie veelsydigheid maak hulle ’n belangrike komponent van moderne [[militêre strategie]], aangesien hulle diep in vyandelike gebied kan inslaan sonder om bemande vliegtuie in gevaar te stel. Hulle word gebruik vir beide konvensionele en kernplofkoppe, en kan aangepas word vir spesifieke rolle soos anti-skip-aanvalle, grondteikens of presisie-aanvalle op infrastruktuur. Sedert hul vroeë ontwikkeling tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] het kruisermissiele aansienlik ontwikkel in terme van reikafstand, akkuraatheid en ontduikingsvermoë. Hedendaagse ontwerpe fokus toenemend op sluip-tegnologie, lae waarneembaarheid en gevorderde roetebeplanning om lugverdedigingstelsels te omseil en strategiese teikens met minimale waarskuwing te tref. ==Geskiedenis== Die idee van 'n "lugtorpedo" is in die Britse 1909-film ''The Airship Destroyer'' getoon, waarin vlieënde torpedo's wat draadloos beheer word, gebruik word om [[Lugskip|lugskepe]] wat [[Londen]] bombardeer, af te skiet.<ref>{{cite web|url=http://www.ctie.monash.edu.au/hargrave/rpav_britain.html |title=Remote Piloted Aerial Vehicles : The 'Aerial Target' and 'Aerial Torpedo' in Britain |publisher=Ctie.monash.edu.au |access-date=13 Februarie 2012}}</ref> [[Lêer:Military Air Museum's Fieseler FI 103 V1 "Buzz Bomb".JPG|duimnael|Die V-1 vliegbom, die eerste operasionele kruisermissiel.]] In 1916 het die Amerikaanse vlieënier Lawrence Sperry 'n "lugtorpedo", die Hewitt-Sperry Automatic Airplane, 'n klein [[Tweedekker (vliegtuig)|tweedekker]] met 'n TNT-lading, 'n Sperry-selfvlieende en barometriese hoogtebeheer, gebou en gepatenteer. Geïnspireer deur die eksperimente het die [[Verenigde State]] se leër 'n soortgelyke vlieënde bom genaamd die Kettering Bug ontwikkel. Duitsland het ook toetse gedoen met afstandbeheerde [[Sweeftuig|sweeftuie]] (''Torpedogleiter'') wat deur Siemens-Schuckert gebou is vanaf 1916.<ref>{{cite book|author=Roger Branfill-Cook|title= Torpedo|publisher=Seaforth Publishing|location= Great Britain|year= 2014}}</ref> In die tussenoorlogse tydperk het Brittanje se Royal Aircraft Establishment die Larynx (Long Range Gun met Lynx Engine) ontwikkel, wat in die 1920's 'n paar vlugtoetse ondergaan het.<ref>{{cite web|url=http://www.vectorsite.net/twcruz_1.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070813001620/http://www.vectorsite.net/twcruz_1.html|url-status=usurped|archive-date=13 Augustus 2007|title=[1.0] The Aerial Torpedo|date=13 Augustus 2007}}</ref> In die [[Sowjetunie]] het Sergei Korolev van 1932 tot 1939 die GIRD-06-kruisermissielprojek gelei, wat 'n vuurpyl-aangedrewe anjaer-glybomontwerp gebruik het. Die 06/III (RP-216) en 06/IV (RP-212) het giroskopiese geleidingstelsels bevat.<ref>"Object No. 212", 1936 report in _Tvorcheskoi Nasledie Akedemika Sergeya Pavlovicha Koroleva_</ref> Die voertuig is ontwerp om tot 28 km hoogte te styg en 'n afstand van 280 km te gly, maar toetsvlugte in 1934 en 1936 het slegs 'n hoogte van 500 meter bereik. In 1944, tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], het [[Duitsland]] die eerste operasionele kruisermissiele ontplooi. Die [[V-1-vlieënde bom|V-1]], dikwels 'n vlieënde bom genoem, het 'n giroskoop-geleidingstelsel bevat en is aangedryf deur 'n eenvoudige pulsstraal-enjin, waarvan die geluid dit die bynaam "gonsbom" of "doodlebug" gegee het.<ref>{{cite book |last=Zaloga |first=Steven |title=German V-Weapon Sites 1943–45 |location=Oxford |publisher=Osprey Publishing |date=2008 |isbn=978-1-84603-247-9}}</ref> Akkuraatheid was slegs voldoende vir gebruik teen baie groot teikens (die algemene area van 'n stad), terwyl die reikafstand van 250 km aansienlik laer was as dié van 'n bomwerper wat dieselfde vrag dra. Die belangrikste voordele was spoed (alhoewel nie voldoende om kontemporêre skroefaangedrewe onderskeppers te oortref nie) en bruikbaarheid. Die produksiekoste van 'n V-1 was slegs 'n klein fraksie van dié van 'n [[V-2-vuurpyl|V-2]] supersoniese ballistiese missiel met 'n soortgelyke grootte plofkop.<ref> Beide missiele is vervaardig onder die swaar gebruik van Nazi-slawearbeid.</ref> Anders as die V-2, het die aanvanklike ontplooiings van die V-1 stilstaande lanseerrampe vereis wat blootgestel was aan bombardement.<ref>{{cite web |url=http://www.atlantikwall.org.uk/v1_light_stes.htm |title=V1 Light Sites |publisher=Atlantic Wall |access-date=9 Mei 2017}}</ref> [[Nazi-Duitsland]] het in 1943 ook die Mistel-saamgestelde vliegtuigprogram ontwikkel, wat gesien kan word as 'n rudimentêre lug-gelanseerde kruisermissiel, waar 'n bestuurde vegvliegtuig bo-op 'n onbemande bomwerper-grootte vliegtuig gemonteer is wat met plofstof gepak was om vrygestel te word terwyl die teiken nader gekom het. Bomwerper-gelanseerde variante van die V-1 het beperkte operasionele diens teen die einde van die oorlog gesien, met die baanbrekende V-1 se ontwerp wat deur die Amerikaners omgekeerd ontwikkel is as die Republic-Ford JB-2 kruisermissiel.<ref>{{cite book |last=Zaloga |first=Steven |title= American Guided Missiles of World War II |publisher=Osprey Publishing |date=2020 |isbn=9781472839268}}</ref> Onmiddellik na die [[Tweede Wêreldoorlog]] het die Verenigde State se Lugmag 21 verskillende geleide missielprojekte gehad, insluitend voorgestelde kruisermissiele. Teen 1948 was al behalwe vier van hierdie projekte gekanselleer: die Air Materiel Command Banshee, die SM-62 Snark, die SM-64 Navaho, en die MGM-1 Matador. Die Banshee-ontwerp was soortgelyk aan Operasie Aphrodite; soos Aphrodite, het dit misluk en is dit in April 1949 gekanselleer.<ref>[https://web.archive.org/web/20070303204907/http://stinet.dtic.mil/oai/oai?&verb=getRecord&metadataPrefix=html&identifier=ADA162646 The Evolution of the Cruise Missile by Werrell, Kenneth P.] sien PDF bladsy 92</ref> Terselfdertyd is die Amerikaanse Vloot se Operasie Bumblebee van ongeveer 1 Junie 1946 tot 28 Julie 1948 by Topsail-eiland, [[Noord-Carolina]], uitgevoer. Bumblebee het konsepbewystegnologieë vervaardig wat die Amerikaanse weermag se ander missielprojekte beïnvloed het. Gedurende die [[Koue Oorlog]] het beide die Verenigde State en die Sowjetunie verder geëksperimenteer met die konsep om vroeë kruisermissiele vanaf land, duikbote en vliegtuie te ontplooi. Die hoofuitkoms van die Amerikaanse Vloot se duikbootmissielprojek was die SSM-N-8 Regulus-missiel, gebaseer op die V-1, maar aangedryf deur 'n Allison J33-straalenjin. Die Regulus is in diens gestel, maar is later uitgefaseer met die koms van duikboot-gelanseerde ballistiese missiele wat nie vereis het dat die duikboot na die oppervlak kom om die missiel te lanseer en dit na sy teiken te lei nie. Die Amerikaanse Lugmag se eerste operasionele grond-tot-grond-missiel was die gevleuelde, mobiele, kernwapen-bekwame MGM-1 Matador, ook soortgelyk in konsep aan die V-1. Ontplooiing oorsee het in 1954 begin, eers na [[Wes-Duitsland]] en later na die [[Republiek van China]] en [[Suid-Korea]]. Op 7 November 1956 het die Amerikaanse Lugmag Matador-eenhede in Wes-Duitsland ontplooi, wie se missiele in staat was om teikens in die [[Warskou-verdrag]] gebied te tref, vanaf hul vaste daaglikse terreine na onaangekondigde verspreide lanseerplekke. Hierdie waarskuwing was in reaksie op die krisis wat veroorsaak is deur die Sowjet-aanval op [[Hongarye]] wat die [[Hongaarse Rewolusie van 1956]] onderdruk het. Tussen 1957 en 1961 het die Verenigde State 'n ambisieuse en goed befondsde program gevolg om 'n kernbewapende kruisermissiel, Supersoniese Lae Hoogte Missiel (SLAM), te ontwikkel. Dit is ontwerp om onder die vyand se radar te vlieg teen snelhede bo Mach 3 en waterstofbomme te dra wat dit langs sy pad oor vyandelike gebied sou laat val. Alhoewel die konsep bewys is dat dit geldig is en die 500-megawatt (670,000 pk) enjin 'n suksesvolle toetslopie in 1961 voltooi het, is geen lugwaardige toestel ooit voltooi nie. Die projek is uiteindelik laat vaar ten gunste van IKBM-ontwikkeling. Terwyl ballistiese missiele die voorkeurwapens vir landteikens was, is swaar kern- en konvensionele kruisermissiele met wapenpunte deur die USSR as 'n primêre wapen beskou om die Verenigde State se vlootdraer-gevegsgroepe te vernietig. Groot duikbote (byvoorbeeld, Echo- en Oscar-klasse) is ontwikkel om hierdie wapens te dra en die Verenigde State se gevegsgroepe op see te skadu, en groot bomwerpers (byvoorbeeld, [[Toepolef Tu-22M|Backfire]]-, [[Toepolef Tu-95|Bear]]- en [[Toepolef Tu-160|Blackjack]]-modelle) is toegerus met die wapens in hul luggelanseerde kruisermissiel (ALCM)-konfigurasie. ==Kategorieë== Kruisermissiele kan gekategoriseer word volgens vrag/plofkopgrootte, spoed, reikwydte en lanseringsplatform. Dikwels word variante van dieselfde missiel vir verskillende lanseringsplatforms vervaardig (byvoorbeeld lug- en duikboot-gelanseerde weergawes). Geleidingstelsels kan tussen missiele verskil. Sommige missiele kan toegerus word met enige van 'n verskeidenheid navigasiestelsels (traagheidsnavigasie, TERCOM of satellietnavigasie). Groter kruisermissiele kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra, terwyl kleiner missiele slegs konvensionele plofkoppe dra. ===Hipersoniese kruisermissiele=== Hipersoniese kruisermissiele beweeg ten minste vyf keer die [[spoed van klank]] (Mach 5). *3M22 Zircon (>1000–1500 km) {{vlagland|Rusland}}– hipersoniese anti-skip kruisermissiel.<ref>{{cite web|url= http://www.nextbigfuture.com/2016/02/russia-will-refit-nuclear-powered.html|title=Russia will refit nuclear powered guided missile cruiser with mach 5 hypersonic 3M22 missiles with 2022 deployment|website=NextBigFuture.com|date=21 Februarie 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://uslivenic.com/3m22-zircon-missile-russias-fastest-missile/|title=3M22 Zircon Missile, Russia's Fastest Missile|access-date=23 November 2022|archive-date=30 Maart 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230330024209/https://uslivenic.com/3m22-zircon-missile-russias-fastest-missile/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cnn.com/2024/02/13/europe/ukraine-russia-zircon-hypersonic-missile-intl-hnk-ml/index.html|title=Russia used an advanced hypersonic missile for the first time in recent strike, Ukraine claims|website=[[CNN]] |date=13 Februarie 2024 }}</ref><ref name=NavalNews>{{cite web|url=https://www.navalnews.com/naval-news/2022/08/hypersonic-brahmos-ii-missile-may-include-tech-from-tsirkon-missile/|website=Naval News |title=Hypersonic BrahMos-II missile may include tech from Tsirkon missile |date=2 Augustus 2022 }}</ref> *ASN4G (Air-Sol Nucléaire de 4e Génération) {{vlagland|Frankryk}} – hipersoniese kruisermissiel met ’n supersoniese ramstraalenjin wat deur [[Frankryk]] ontwikkel word.<ref>{{Cite web |title=Counting the cost of deterrence: France's nuclear recapitalisation |url=https://www.iiss.org/blogs/military-balance/2021/05/france-nuclear-recapitalisation |access-date=2022-10-26 |website=IISS |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Wright |first=Timothy |date=1 Mei 2022 |title=Hypersonic Missile Proliferation: An Emerging European Problem? |url=https://www.nonproliferation.eu/wp-content/uploads/2022/05/EUNPDC_no-80.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220517163238/https://www.nonproliferation.eu/wp-content/uploads/2022/05/EUNPDC_no-80.pdf |archive-date=2022-05-17 |url-status=live |access-date=26 Oktober 2022 |website=The EU Non-Proliferation Consortium}}</ref> *BrahMos-II (≈800–1500 km) {{vlagland|Indië}}/{{vlagland|Rusland}}–– hipersoniese kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://brahmos.com/newscenter.php?newsid=95|title=India to develop BrahMos-II missile|website=Brahmos.com}}</ref><ref name=NavalNews /> onder ontwikkeling vanaf 2011 in [[Indië]] en Rusland<ref>{{cite news|url= http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-10-09/news/30260244_1_air-version-stealth-supersonic-cruise-missile-india-s-defence-research|archive-url= https://archive.today/20130103092457/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-10-09/news/30260244_1_air-version-stealth-supersonic-cruise-missile-india-s-defence-research|url-status= dead|archive-date= 3 Januarie 2013|title=Hypersonic version of Brahmos on the way|date=9 Oktober 2011|work=The Times of India}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.brahmos.com/newscenter.php?newsid=102|title=India, Russia to develop new hypersonic cruise missile|archive-url= https://web.archive.org/web/20100628020619/http://brahmos.com/newscenter.php?newsid=102|archive-date= 28 Junie 2010|url-status=dead|access-date=23 Februarie 2012}}</ref> *CJ-1000 {{vlagland|Volksrepubliek China}} – hipersoniese ramstraalenjin anti-skip/land-aanval kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://www.scmp.com/news/china/military/article/3322176/new-missiles-drones-and-tanks-whats-been-rolling-through-beijings-streets |title=New missiles, drones and tanks: what's been rolling through Beijing's streets? |website=South China Morning Post |date=18 Augustus 2025 |first=Liu |last=Zhen }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.newsweek.com/china-reveals-new-weapons-sink-us-ships-2114865 |title=China To Reveal New Weapons To Sink US Ships |website=Newsweek |date=18 Augustus 2025 |first=Ryan |last=Chan }}</ref> *Hycore {{vlagland|Suid-Korea}}<ref>{{cite web | url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/weapons/south-korea-develops-hycore-hypersonic-cruise-missile | title=South Korea develops Hycore hypersonic cruise missile | date=25 Januarie 2022 }}</ref> *HSTDV{{vlagland|Indië}} – hipersoniese ramstraalenjin-demonstrator. 'n Draervoertuig vir hipersoniese langafstandkruismissiele word ontwikkel deur die Verdedigingsnavorsings- en Ontwikkelingsorganisasie.<ref>{{Cite web|url= https://theprint.in/defence/drdo-test-fires-futuristic-missile-tech-but-its-success-is-in-doubt/249386/|title= DRDO test-fires futuristic missile tech, but its success is in doubt|last=Philip|first=Snehesh Alex|date=2019-06-12|website=ThePrint|language=en-US|access-date= 2020-03-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/drdo-starts-work-on-hypersonic-weapon/story-NAg6ViN9W94ll4CsfGDNYP.html|title=DRDO starts work on 'next-gen' hypersonic weapon|date=2019-10-20|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2020-03-23}}</ref> *ET-LDHCM {{vlagland|Indië}} – langafstandhipersoniese kruismissiel word ontwikkel deur DRDO.<ref>{{Cite news |date=2025-07-14 |title=India testing a missile that flies at eight times the speed of sound, hits targets 1,500 km away |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/new-updates/india-testing-a-missile-that-flies-at-eight-times-the-speed-of-sound-hits-targets-1500-km-away/articleshow/122432167.cms?from=mdr |access-date=2025-07-23 |work=The Economic Times |issn=0013-0389}}</ref><ref name=":6">{{Cite web |last=Vaishnav |first=Akash |date=2025-07-15 |title=India's 'Project Vishnu' Unleashes Missile That Can Hit Enemy 1,500 Km Away at 8x Speed of Sound |url=https://newsable.asianetnews.com/gallery/india/india-unleashes-missile-that-can-hit-enemy-1500-km-away-at-8-speed-of-sound-z8wgl1w |access-date=2025-07-22 |website=newsable.asianetnews.com |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Modi |first=Diksha |date=2025-07-15 |title=Faster Than BrahMos, Deadlier Than Agni: How India's New Hypersonic Missile Changes The Game |url=https://www.news18.com/india/faster-than-brahmos-deadlier-than-agni-how-indias-new-hypersonic-missile-changes-the-game-ws-dkl-9442036.html |access-date=2025-07-17 |website=News18 |language=en}}</ref> *Hyfly-2 {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – hipersoniese luggelanseerde kruisermissiel wat die eerste keer by Sea Air Space 2021 vertoon is, ontwikkel deur [[Boeing]].<ref>{{Cite web|url=https://www.navalnews.com/event-news/sea-air-space-2021/2021/08/sea-air-space-2021-boeing-unveils-new-hypersonic-cruise-missile-concept/|title = Sea Air Space 2021: Boeing Unveils New Hypersonic Cruise Missile Concept|date = 4 Augustus 2021}}</ref> *Hypersonic Air-breathing Weapon Concept (HAWC, uitgespreek Hawk) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – luggelanseerde hipersoniese kruisermissiel met ’n ramstraalenjin wat sy eie kinetiese energie tydens impak gebruik om die teiken te vernietig, ontwikkel deur [[DARPA]].<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2022/04/04/politics/us-hypersonic-missile-test/index.html|title = US tested hypersonic missile in mid-March but kept it quiet to avoid escalating tensions with Russia &#124; CNN Politics|website = [[CNN]]|date = 5 April 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Second Successful Flight for DARPA Hypersonic Air-breathing Weapon Concept (HAWC) |url=https://www.darpa.mil/news-events/2022-04-05#:~:text=Air%2Dbreathing%20vehicles%20utilize%20air,targets%20even%20without%20high%20explosives |website=DARPA |date=4 Mei 2022}}</ref> *Hipersoniese Luglansieerbare Aanvallende Anti-Oppervlaktemissiel (HALO) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – luggelanseerde anti-skipmissiel onder die Aanvallende Anti-Oppervlakteoorlogvoering-inkrement 2 (OASuW Inc 2) program vir die Amerikaanse Vloot (Vloot).<ref>{{cite web | url=https://www.navalnews.com/naval-news/2022/09/halo-us-navy-hypersonic-capability/ | title=HALO programme accelerates US Navy hypersonic capability drive | date=5 September 2022 }}</ref><ref>{{cite web |title=FY18 Navy Programs – Offensive Anti-Surface Warfare (OASuW) Increment 1 |website=Director, Operational Test and Evaluation |url=https://www.dote.osd.mil/Portals/97/pub/reports/FY2018/navy/2018oasuw.pdf?ver=2019-08-21-155650-680 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200201164929/https://www.dote.osd.mil/Portals/97/pub/reports/FY2018/navy/2018oasuw.pdf?ver=2019-08-21-155650-680 |archive-date=2020-02-01}}</ref> *Hipersoniese Aanvalskruisermissiel (HACM) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – beplan vir gebruik deur die Verenigde State se Lugmag.<ref>{{Cite web |title=Raytheon/Northrop Grumman team selected for HACM hypersonic weapon |url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/raytheonnorthrop-grumman-team-selected-for-hacm-hypersonic-weapon |access-date=2022-10-26 |website=Janes.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=US Air Force Selects Raytheon Missiles & Defense, Northrop Grumman to Deliver First Hypersonic Air-Breathing Missile |url=https://news.northropgrumman.com/news/releases/us-air-force-selects-raytheon-missiles-defense-northrop-grumman-to-deliver-first-hypersonic-air-breathing-missile |access-date=2022-10-26 |website=Northrop Grumman Newsroom |language=en}}</ref> *SCIFiRE {{vlagland|Verenigde State van Amerika}}/{{vlagland|Australië}} – Southern Cross Integrated Flight Research Experiment (SCIFiRE) is 'n gesamentlike program tussen die Amerikaanse Departement van Verdediging en die Australiese Departement van Verdediging vir 'n Mach 5 ramstraalenjin-aangedrewe missiel.<ref>{{cite press release |title=Department of Defense Announces New Allied Prototyping Initiative Effort With Australia to Continue Partnership in Developing Air Breathing Hypersonic Vehicles |url=https://www.war.gov/News/Releases/Release/Article/2429061/department-of-defense-announces-new-allied-prototyping-initiative-effort-with-a/ |website=United States Department of Defense |access-date=18 Januarie 2022 |date=30 November 2020}}</ref><ref>{{cite press release |author1=Defence Minister Linda Reynolds |title=Australia collaborates with the US to develop and test high speed long-range hypersonic weapons |url=https://www.minister.defence.gov.au/minister/lreynolds/media-releases/australia-collaborates-us-develop-and-test-high-speed-long-range |website=Department of Defence Ministers |access-date=19 Januarie 2022 |date=1 Desember 2020}}</ref><ref>{{cite web |title=SCIFiRE Hypersonics |url=https://www.airforce.gov.au/our-mission/scifire-hypersonics |website=Royal Australian Air Force |date=16 Julie 2021 |access-date=19 January 2022}}</ref> In September 2021 het die Amerikaanse Departement van Verdediging Voorlopige Ontwerpoorsigkontrakte aan Boeing, Lockheed Martin en Raytheon Missiles & Defense toegeken.<ref>{{cite press release |title=Contracts For Sept. 3, 2021 |url=https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2764928/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929103100/https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2764928/ |url-status=dead |archive-date=29 September 2021 |website=United States Department of Defence |access-date=18 Januarie 2022 |date=3 September 2021}}</ref><ref>{{cite press release |title=Contracts For Sept. 1, 2021 |url=https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2762096/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929131018/https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2762096/ |url-status=dead |archive-date=29 September 2021 |website=United States Department of Defence |access-date=18 Januarie 2022 |date=1 September 2021}}</ref> *YJ-19 {{vlagland|Volksrepubliek China}} – hipersoniese ramstraalenjin-antiskip-kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/chinese-victory-day-parade-spotlights-new-weapon-priorities |title=Chinese Victory Day Parade Spotlights New Weapon Priorities |website=Aviation Week |date=10 September 2025 |first=Chuanren |last=Chen |archive-url=https://web.archive.org/web/20250910205227/https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/chinese-victory-day-parade-spotlights-new-weapon-priorities |archive-date=10 September 2025 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.scmp.com/news/china/science/article/3324050/breathtaking-science-behind-yj-19-chinas-first-hypersonic-cruise-missile |title=The breathtaking science behind YJ-19, China's first hypersonic cruise missile |website=South China Morning Post |date=2 September 2025 |last=Zhang |first=Tong }}</ref> ===Supersoniese kruisermissiele=== [[Lêer:Brahmos imds.jpg|duimnael|BrahMos uitgestal by IMDS 2007.]] Hierdie missiele beweeg vinniger as die [[spoed van klank]], gewoonlik met behulp van ramstraal-enjins. Die reikafstand is tipies 100–500 km, maar kan langer wees. Geleidingstelsels verskil tussen die stelsels. Voorbeelde: *ASALM US ALCM prototipe, toetsvliegtuig tot hipersonies Mach 5.5 {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} *3M-54 Kalibr (4 500&nbsp;km, Mach 3) {{ vlagland|Rusland}} (die "Sizzler" variant is slegs in staat tot supersoniese spoed in die terminale stadium) *3M-51 Alfa (250&nbsp;km, Mach 2.5) {{ vlagland|Rusland}} *Air-Sol Moyenne Portée (300–500&nbsp;km+, Mach 3) {{ vlagland|Frankryk}}&nbsp;– supersoniese afstandaanvalmissiel met kerplofkop *ASM-3 (400&nbsp;km, Mach 3+) {{vlagland|Japan}} *Blyskavka (100–370&nbsp;km) {{vlagland |Oekraïne}}&nbsp;– Artem Luch Pivdenmash *BrahMos (290–800&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland|Indië}} / {{vlagland|Rusland}}<ref>{{Cite web |date=24 November 2020 |title=India now working on 1,500-km range BrahMos supersonic cruise missile |url=https://theprint.in/defence/india-now-working-on-1500-km-range-brahmos-supersonic-cruise-missile/550924/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204100808/https://theprint.in/defence/india-now-working-on-1500-km-range-brahmos-supersonic-cruise-missile/550924/ |archive-date=4 Februarie 2021 |access-date=27 Januarie 2021 |website=The Print |language=en}}</ref> *CX-1 (280&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland | Volksrepubliek China}} *CJ-100 / DF-100 (2000–3000&nbsp;km, Mach 5) {{ vlagland |Volksrepubliek China}} *FC/ASW (onder ontwikkeling) – transnasionale kruisermissielprogram {{vlagland|Frankryk}} / {{ vlagland|Verenigde Koninkryk}} / {{ vlagland|Italië}}<ref name="Janes">[http://home.janes.com/events/exhibitions/dsei2011/sections/daily/day1/perseus-mbdas-missile-of-.shtml Janes – Perseus: MBDA's missile of the future?] {{webarchive|url= https://web.archive.org/web/20111113133922/http://home.janes.com/events/exhibitions/dsei2011/sections/daily/day1/perseus-mbdas-missile-of-.shtml |date=13 November 2011 }}</ref><ref>{{cite web|url= http://www.iiss.org/whats-new/iiss-experts-commentary/from-the-paris-air-show-enter-perseus/ |title= International Institute for Strategic Studies – IISS |access-date=8 Oktober 2015 |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120628163208/http://www.iiss.org/whats-new/iiss-experts-commentary/from-the-paris-air-show-enter-perseus/ |archive-date=28 Junie 2012 }}</ref><ref name="The Telegraph">{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/defence/8587357/New-British-missile-three-times-as-fast-as-current-weapons.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/defence/8587357/New-British-missile-three-times-as-fast-as-current-weapons.html |archive-date=11 Januarie 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=New British missile three times as fast as current weapons|date= 21 Junie 2011|work=Telegraph.co.uk|access-date= 8 Oktober 2015|last1= Harding|first1= Thomas}}</ref><ref name="MBDA Systems">{{Cite web|url=http://www.mbda-systems.com/mediagallery/files/cvs401-perseus-_datasheet-1315926538.pdf|archive-url= https://web.archive.org/web/20130512144417/http://www.mbda-systems.com/mediagallery/files/cvs401-perseus-_datasheet-1315926538.pdf|url-status=dead|title=MBDA Systems|archive-date=12 Mei 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/paris-perseus-set-to-go-on-the-attack-358513/|title= PARIS: Perseus set to go on the attack|work= Flightglobal.com|access-date= 8 Oktober 2015 |date=22 Junie 2011}}</ref> *Hsiung Feng III (100–150&nbsp;km, Mach 3.5) {{vlagland |Volksrepubliek China}} *Hyunmoo-3 (1500&nbsp;km, Mach 1.2) {{ vlagland|Suid-Korea}} *Kh-20 (380–600&nbsp;km, Mach 2) {{ vlagland |Sowjetunie}} *Kh-31 (25–110&nbsp;km, Mach 3.5) {{ vlagland|Rusland}} *Kh-32 (600–1 000&nbsp;km, Mach 4.6) {{vlagland|Rusland}} *Kh-80 (3 000–5 000&nbsp;km, Mach 3) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{vlagland|Rusland}} *P-270 Moskit (120–250&nbsp;km, Mach 2–3) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{vlagland|Rusland}} *P-500 Bazalt (550&nbsp;km, Mach 3+) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland|Rusland}} *P-700 Granit (625&nbsp;km, Mach 2.5+) {{ vlagland|Sowjetunie}} / {{vlagland |Rusland}} *P-800 Oniks / Kh-61 (600–800&nbsp;km, Mach 2.6) {{vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland |Rusland}} *P-1000 Vulkan (800&nbsp;km, Mach 3+) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland|Rusland}} *YJ-12 (250–400&nbsp;km, Mach 4) {{ vlagland |Volksrepubliek China}} *YJ-18 (220–540&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *YJ-91 (15–120&nbsp;km, Mach 3.5) {{vlagland |Volksrepubliek China }} *Yun Feng (1200–2 000&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland|Republiek China}} *SSM-N-9 Regulus II (1 852&nbsp;km, Mach 2) {{ vlagland|Verenigde State}} ===Interkontinentale-afstand supersoniese kruisermissiele=== *Burya (8 500 km) (gekanselleer in 1960) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *MKR (8 000 km) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *RSS-40 Buran (8 500 km) (gekanselleer in 1957) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *SLAM (gekanselleer in 1964) {{ vlagland |Verenigde State}} *SM-64 Navaho (gekanselleer in 1958) {{vlagland |Verenigde State}} ===Langafstand subsoniese kruisermissiele=== [[Lêer:Nirbhay missiles during Republic Day Parade 2018.jpg|duimnael|Indië se Nirbhay-missiele gemonteer op 'n vragmotor-gebaseerde lanseerder.]] China, Frankryk, Indië, Iran, Israel, Japan, Noord-Korea, Rusland, Suid-Korea, Oekraïne en die Verenigde State het verskeie langafstand-subsoniese kruisermissiele ontwikkel. Hierdie missiele het 'n reikafstand van meer as 1 000 kilometer en vlieg teen ongeveer 800 kilometer per uur <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> Hulle het tipies 'n lanseringsgewig van ongeveer 1 500 kilogram<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> en kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra. Vroeëre weergawes van hierdie missiele het traagheidsnavigasie gebruik; latere weergawes gebruik baie meer akkurate TERCOM- en DSMAC-stelsels. Mees onlangse weergawes kan satellietnavigasie gebruik. Voorbeelde: China, Frankryk, Indië, Iran, Israel, Japan, Noord-Korea, Rusland, Suid-Korea, Oekraïne en die Verenigde State het verskeie langafstand-subsoniese kruisermissiele ontwikkel. Hierdie missiele het 'n reikafstand van meer as 1 000 kilometer en vlieg teen ongeveer 800 kilometer per uur <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> Hulle het tipies 'n lanseringsgewig van ongeveer 1 500 kilogram<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> en kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra. Vroeëre weergawes van hierdie missiele het traagheidsnavigasie gebruik; latere weergawes gebruik baie meer akkurate TERCOM- en DSMAC-stelsels. Mees onlangse weergawes kan satellietnavigasie gebruik. Voorbeelde: *3M-54 Kalibr (tot 4 500 km) {{vlagland|Rusland}} *AGM-86 ALCM (from 1 100 to >2 400 km) {{vlagland|Verenigde State}} *AGM-129 ACM (from 3 450 to 3 700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-181 LRSO (>2 500 km) {{vlagland |Verenigde State}} *[[BGM-109 Tomahawk]] (tot 1 700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *BGM-109G Grondgelanseerde kruisermissiel (2 500 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Kh-55 (3 000 km) and Kh-65 {{vlagland |Rusland}} *Kh-101 (4 500–5 500 km) {{vlagland |Rusland}} *Iskander-K (nie minder as 3 500 km) {{vlagland|Rusland}} *Hwasal-1 (1 500–2 000 km) {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Hwasal-2 (> 2 000 km) {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *RK-55 (3 000 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Nirbhay (tot 1 500 km)<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/nirbhay-cruise-missile-test-fired-drdo-says-indigenous-engine-a-success-101628656458294.html|title = Nirbhay cruise missile test-fired; indigenous engine a success, say officials| work=Hindustan Times |date = 11 Augustus 2021}}</ref> {{vlagland|Indië}} *MdCN (tot 1 400 km) {{vlagland|Frankryk}} *Paveh (1 650 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.timesofisrael.com/iran-unveils-new-paveh-cruise-missile-that-can-reach-israel|title = Iran unveils new 'Paveh' cruise missile that can reach Israel| website=The Times of Israel |date = 25 Februarie 2023}}</ref> {{vlagland|Iran}} *Hoveyzeh (1 350 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.tehrantimes.com/news/432567/Iran-unveils-long-range-Hoveyzeh-cruise-missile|title = Iran unveils long-range Hoveyzeh cruise missile|date = 2 Februarie 2019}}</ref>{{vlagland |Iran}} *Abu Mahdi (over 1 000 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.mashreghnews.ir/news/1108707/%D8%AA%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D8%AD-%D9%88%DB%8C%DA%98%DA%AF%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%88%D8%B4%DA%A9-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%AD%D8%A7%D8%AC-%D9%82%D8%A7%D8%B3%D9%85-%D9%88-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%A7%D8%A8%D9%88%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C|title = Description of the characteristics of 'Martyr Haj Qasem' and 'Martyr Abu Mahdi' missiles|date = 20 Augustus 2020}}</ref> {{vlagland|Iran}} *Quds 1 Houthi {{vlagland |Jemen}} *Hsiung Feng IIE (600–1200 km) {{vlagland|Republiek China}} *Hyunmoo III (Hyunmoo IIIA – 500 km, Hyunmoo IIIB – 1 000 km, Hyunmoo IIIC – 1,500 km) {{vlagland|Suid-Korea}} *Type 12 SSM (1 500 km under development) {{vlagland|Japan}} *MGM-13 Mace {{vlagland |Verenigde State}} *DF-10/CJ-10 (CJ-10K – 1 500 km, CJ-20 – 2 000 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Popeye Turbo SLCM {{vlagland |Israel}} *Diep Presisie Aanvalsvermoë DPSC (meer as 2 000 km onder ontwikkeling) {{vlagland|Duitsland}}{{vlagland|Verenigde Koninkryk}}, deel van die Trinity House Ooreenkoms.<ref>{{cite web |url=https://aviationweek.com/defense/budget-policy-operations/germany-uk-reveal-trinity-house-deep-strike-missile-development |title=Germany and UK Reveal Trinity House Deep Strike Missile Development Plans |last1=Osborne |first1=Tony |last2=Wall |first2=Robert |work=Aviation Week |date=15 Mei 2025 |access-date=23 Mei 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.twz.com/air/long-range-deep-precision-strike-missile-to-be-developed-by-uk-and-germany |title=Long-Range 'Deep Precision Strike' Missile To Be Developed By UK And Germany |last=Newdick |first=Thomas |website=The War Zone |date=16 Mei 2025 |access-date=23 Mei 2025}}</ref> *FP-5 Flamingo (3 000&nbsp;km) {{vlagland|Oekraïne}}<ref>{{Cite web|url=https://www.twz.com/news-features/new-ukrainian-cruise-missile-with-claimed-1800-mile-range-breaks-cover|title=New Ukrainian Cruise Missile With Claimed 1,800-Mile Range Breaks Cover|first=Thomas|last=Newdick|first2=Joseph|last2=Trevithick|date=18 August 2025}}</ref> *FP-5 Flamingo (3 000 km){{vlagland |Oekraïne}}<ref>{{Cite web|url=https://www.twz.com/news-features/new-ukrainian-cruise-missile-with-claimed-1800-mile-range-breaks-cover|title=New Ukrainian Cruise Missile With Claimed 1,800-Mile Range Breaks Cover|first=Thomas|last=Newdick|first2=Joseph|last2=Trevithick|date=18 Augustus 2025}}</ref> ===Interkontinentale-afstand subsoniese kruisermissiel=== *9M730 Burevestnik {{vlagland|Rusland}} *SM-62 Snark (10 200 km) {{vlagland|Verenigde State}} ===Medium-afstand subsoniese kruisermissiel=== [[Lêer:Storm Shadow p1220865.jpg|duimnael|Storm Shadow (Frankryk /VK).]] Voorbeelde: *AGM-158 JASSM (370–1900 km) {{vlagland |Verenigde State}} *[[Lêer:Babur Cruise Missle at Ideas 2008 cropped.jpg|duimnael|'n Pakistanse Babur-kruisermissiellanseerder.]]AGM-158C LRASM (370 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Atmaca {{vlagland|Turkye}} *Babur (290–900 km) {{vlagland |Pakistan}} *Harbah (250–450 km) {{vlagland |Pakistan}} *Hatf-VIII / Ra'ad Mark-2 ALCM (400 km) {{vlagland |Pakistan}} *Hsiung Feng IIE (600–2000 km) {{vlagland|Republiek China}} *Hyunmoo-3 (minder as 1500 km) {{vlagland |Suid-Korea}} *Iskander-K {{vlagland |Rusland}} *KD-63 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *NASM-MR {{vlagland|Indië}} *Taurus KEPD 350 (500+ km) {{vlagland |Duitsland}} *Kh-50 (Kh-SD) and Kh-101 Kh-65 weergawes {{vlagland |Rusland}} *MGM-1 Matador (700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Ra'ad ALCM (350 km) {{vlagland |Pakistan}} *Raad (360 km) {{vlagland|Iran}} *SOM (SOM B Block I) – 500 km, 1 500 km en 2 500 km weergawes (350 km reikafstand onder serieproduksie, 500 km+ reikafstand onder ontwikkeling){{vlagland|Turkye}}<ref>{{cite web|url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkey-aims-to-increase-ballistic-missile-ranges.aspx?pageID=238&nID=12731&NewsCatID=345|title=BUSINESS – Turkey aims to increase ballistic missile ranges|author=Ümit Enginsoy|date=Februarie 2012 |publisher=Hurriyetdailynews.com|access-date=13 Februarie 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hurriyet.com.tr/ekonomi/19680119.asp|title=Tübıta: Hedefimiz 2 bin 500 kilometre menzilli füze yapmak |date=14 Januarie 2012|publisher=Hurriyet.com.tr|access-date=13 Februarie 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.trt.net.tr/trtavaz/turk-fuzesi-som-icin-geri-sayim-basladi--haber-detay,tr,24107.aspx|title=Türk Füzesi SOM İçin Geri Sayım Başladı – Haber – TRT Avaz|publisher=Trt.net.tr|access-date=13 Februarie 2012|archive-date=10 Mei 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510220244/http://www.trt.net.tr/trtavaz/turk-fuzesi-som-icin-geri-sayim-basladi--haber-detay,tr,24107.aspx|url-status=dead}}</ref> *SSM-N-8 Regulus (926 km) {{vlagland |Verenigde State}} *P-5 Pyatyorka (450–750 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}}/{{vlagland |Rusland}}/{{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *S8000 Banderol {{vlagland |Rusland}} *Storm Shadow / SCALP-EG (550 km, Mach 0.65) {{vlagland |Verenigde Koninkryk}} *Type 12 SSM (binne 1000 km onder ontwikkeling) {{vlagland |Japan}} *Ya-Ali (700 km) {{vlagland |Iran}} *Zarb (320 km) {{vlagland|Pakistan}} *Ragnarök (926 km) {{vlagland |Verenigde State}}<ref>{{cite web | title=kratos-unveils-revolutionary-low-cost-cruise-missile-system-ragnarok | url=https://www.kratosdefense.com/newsroom/kratos-unveils-revolutionary-low-cost-cruise-missile-system-ragnarok }}</ref><ref>{{cite web | title=ragnarok-mini-cruise-missile-with-big-range-targets-150k-price-tag | url=https://www.twz.com/air/ragnarok-mini-cruise-missile-with-big-range-targets-150k-price-tag }}</ref> *Narwhal {{vlagland|Tsjeggië}} (680 km )<ref>{{cite web | title=what_is_the_new_narwhal_cruise_missile_for_ukraine_that_can_strike_moscow_and_engels | url=https://en.defence-ua.com/weapon_and_tech/what_is_the_new_narwhal_cruise_missile_for_ukraine_that_can_strike_moscow_and_engels-16752.html }}</ref><ref>{{cite web | title=czech-defense-tech-company-lpp-readies-first-cruise-missile | url=https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/czech-defense-tech-company-lpp-readies-first-cruise-missile }}</ref> *Taimoor (600 km) {{vlagland|Pakistan}} <ref>{{Cite web|url=https://www.flightglobal.com/fixed-wing/pakistan-test-launches-taimoor-cruise-missile-from-mirage/165837.article|title=Pakistan test launches Taimoor cruise missile from Mirage|first=Greg|last=Waldron|first2=|last2=|date=5 Januarie 2026}}</ref> *Lanca (missile) (600 km) {{vlagland|Pole}} <ref>{{Cite web|url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/weapons/wb-group-reveals-lanca-cruise-missile-with-payload-capacity-of-hundreds-of-kilograms|title=WB Group reveals Lanca cruise missile with payload capacity of hundreds of kilograms|first=Jakub |last=Link-Lenczowski |first2=|last2=|date=10 Oktober 2025}}</ref> *Ruta (missile) (450 km) {{vlagland|Switserland}} <ref>{{cite web | title=destinus-ruta | url=https://www.destinus.com/page/destinus-ruta }}</ref> ===Kortafstand subsoniese kruisermissiele=== [[Lêer:NSM PICT0001.JPG|duimnael|Vlootaanvalskruisermissiel van die Noorse Vloot.      ]] Kortafstand subsoniese kruisermissiele is sodanige missiele wat ongeveer 500 kilogram weeg en 'n reikafstand van tot 300 km het. Voorbeelde: *Apache (100–140 km) {{vlagland|Frankryk}} *AVMT-300 (300 km) {{vlagland| Brasilië}} *MICLA-BR (300 km) {{vlagland| Brasilië}} <ref>{{cite news |title=FOTO: Caça F-5M voando com o míssil de cruzeiro MICLA-BR|url=https://www.aereo.jor.br/2019/10/01/foto-caca-f-5m-voando-com-o-missil-de-cruzeiro-micla-br|publisher=Poder Aéreo|language=pt|date=1 Oktober 2019}}</ref> *Hyunmoo-3 (over 300 km) shorter range {{vlagland |Suid-Korea}} *SSM-700K Haeseong (180+ km) {{vlagland |Suid-Korea}} *JFS-M (499 km) {{vlagland |Duitsland}} *Kh-35 (130–300 km) {{vlagland |Rusland}}, KN-19 Ks3/4 {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Kh-59 (115–550 km) {{vlagland|Rusland}} *P-15 (40–80 km) {{vlagland |Rusland}} , KN-1 {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Nasr-1 {{vlagland|Iran}} *Zafar (25 km) {{vlagland |Iran}} *Noor {{vlagland |Iran}} *Qader {{vlagland|Iran}} *NASM-SR {{vlagland|Indië}} *Naval Strike Missile (185–555 km) {{vlagland|Noorweë}} *RBS-15 {{vlagland|Swede}} *Korshun {{vlagland |Oekraïne}} – plaaslike weergawe van Kh-55 en RK-55 *Neptune {{vlagland|Oekraïne}}<ref>{{cite web |title=Ukraine Tests Advanced Subsonic Cruise Missile 'Neptune' |url=http://www.defenseworld.net/news/21881 |website=Defense World |date=31 Januarie 2018 |access-date=31 Januarie 2018 |url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20180201082450/http://www.defenseworld.net/news/21881#.WnLO3-jP38A |archive-date=1 Februarie 2018}}</ref> *[[Lêer:Hsiung Feng II Anti-Ship Missile Display in Chengkungling 20111009a.jpg|duimnael|Hsiung Feng II anti-skip missiel uitgestal in Chengkungling.  ]]Hsiung Feng II {{vlagland|Republiek China}} *Wan Chien {{vlagland|Republiek China}} *VCM-01 (100–300 km) {{vlagland|Viëtnam}} *Aist (100–300 km) {{vlagland|Belarus}} *Marte (100+ km) {{vlagland|Italië}} *[[Lêer:Hsiung-Feng-2-sketch.svg|duimnael|Hsiung Feng II.     ]]Sea Killer uitvoer variant {{vlagland|Italië}} *Otomat (180 km) {{vlagland|Italië}} *Otomat Mk2 E / Teseo Mk2/E (360 km) {{vlagland|Italië}} *C-801 (40 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-802 (120–230 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-803 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-805 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-602 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *CM-602G {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Çakır {{vlagland|Turkye}} *Delilah missile (250 km) {{vlagland |Israel}} *Gabriel IV (200 km) {{vlagland |Israel}} *Popeye turbo ALCM (78 km) {{vlagland|Israel}} *Sea Breaker (300 km) {{vlagland |Israel}} *RGM-84 Harpoon (124–310 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-84E Standoff Land Attack Missile (110 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-84H/K SLAM-ER (270 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Silkworm (100–500 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *SOM {{vlagland|Turkye}} [7 <ref>{{cite web |date=4 Junie 2011 |title=Yerli seyir füzesi, 180 kilometreden hedefini vuracak – Hürriyet Gündem |url=http://www.hurriyet.com.tr/gundem/17954640.asp?gid=381 |access-date=13 Februarie 2012 |publisher=Hurriyet.com.tr}}</ref><ref>{{cite web |title=Yerli seyir füzesi, 180 kilometreden hedefinin vuracak – Kirpi HABER Cesur &#124; Özgür &#124; Tarafsız Habercilik |url=http://www.kirpihaber.com/teknoloji-bilim/yerli-seyir-fuzesi-180-kilometreden-hedefinin-vuracak.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607033259/http://www.kirpihaber.com/teknoloji-bilim/yerli-seyir-fuzesi-180-kilometreden-hedefinin-vuracak.htm |archive-date=2011-06-07 |access-date=13 Februarie 2012 |publisher=Kirpihaber.com}}</ref> *[[V-1-vlieënde bom]] (250 km) {{vlagland |Nazi-Duitsland}} ==Ontplooiing== [[Lêer:AGM-129A - 2006 0306 b52 2lg.jpg|links|duimnael|AGM-129 ACM word vasgeheg op 'n B-52H bomwerper.]] Die mees algemene missie vir kruisermissiele is om relatief hoëwaarde-teikens soos skepe, bevelbunkers, brûe en damme aan te val.<ref>{{cite web|url=http://www.raytheon.com/capabilities/products/tomahawk/|title=Raytheon: Tomahawk Cruise Missile|website=www.raytheon.com|access-date=2016-09-19}}</ref> Moderne geleidingstelsels maak akkurate aanvalle moontlik. Sedert 2001 het die [[BGM-109 Tomahawk]]-missielmodel 'n belangrike deel van die Verenigde State se vlootarsenaal geword. Dit gee skepe en duikbote 'n ietwat akkurate, langafstand-, konvensionele landaanvalwapen. Sodanige missiel kos ongeveer US$1,99 miljoen per eenheid.<ref>{{cite web |title=FY 2017 Program Acquisition Costs by Weapon System - Tactical Tomahawk Cruise Missile |url=https://comptroller.war.gov/Portals/45/documents/defbudget/FY2017/FY2017_Weapons.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160424113923/http://comptroller.defense.gov/Portals/45/Documents/defbudget/fy2017/FY2017_Weapons.pdf |archive-date=2016-04-24 |url-status=live |website=United States Department of Defense}}</ref> Beide die Tomahawk en die AGM-86 is wyd tydens Operasie Desert Storm gebruik. Op 7 April 2017, tydens die [[Siriese Burgeroorlog]], het Amerikaanse oorlogskepe meer as 50 kruismissiele op 'n Siriese lugbasis afgevuur as vergelding vir 'n Siriese chemiese wapenaanval teen 'n rebellevesting.<ref>{{cite web |title=US missiles blast Syria; Trump demands 'end the slaughter' |url=https://apnews.com/article/donald-trump-syria-ap-top-news-international-news-politics-de1b6e80a0cf4d84bca38835e9bb3310 |website=AP News|date=20 April 2021 }}</ref> Die [[Amerikaanse Lugmag]] (USAF) ontplooi 'n lug-gelanseerde kruisermissiel, die AGM-86 ALCM. Die [[Boeing B-52 Stratofortress]] is die eksklusiewe afleweringsvoertuig vir die AGM-86 en AGM-129 ACM. Beide missieltipes is konfigureerbaar vir óf konvensionele óf kernplofkoppe. Die USAF het die AGM-86 vir sy bomwerpervloot aangeneem, terwyl die AGM-109 aangepas is om vanaf vragmotors en skepe te lanseer en deur die USAF en Vloot aangeneem is. Die vragmotor-gelanseerde weergawes, en ook die Pershing II en SS-20 Intermediêre Afstand Ballistiese Missiele, is later vernietig onder die bilaterale INF (Intermediêre Afstand Kernmagte) verdrag met die USSR. [[Lêer:BRAHMOS Launcher.JPG|duimnael|Die Indiese Leër se BrahMos supersoniese kruisermissiele gemonteer op Mobiele Outonome Lanseerders (MOL).]] Die [[Britse Koninklike Vloot]] (RN) bedryf ook kruisermissiele, spesifiek die VSA-vervaardigde Tomahawk, wat deur die RN se kernduikbootvloot gebruik word. Britse konvensionele kernkopweergawes is vir die eerste keer in 1999 deur die RN in gevegte afgevuur, tydens die [[Kosovo-oorlog]] (die Verenigde State het kruisermissiele in 1991 afgevuur). Die Koninklike Lugmag gebruik die Storm Shadow-kruisermissiel op sy [[Typhoon-klas duikboot|Typhoon]] en voorheen sy Tornado GR4-vliegtuig. Dit word ook deur Frankryk gebruik, waar dit bekend staan as SCALP EG, en word deur die Armée de l'Air se Mirage 2000- en Rafale-vliegtuie gedra. Indië en Rusland het gesamentlik die supersoniese kruisermissiel BrahMos ontwikkel. Daar is drie weergawes van die Brahmos: skip-/land-gelanseer, lug-gelanseer en duikboot-gelanseer. Die skip-/land-gelanseer weergawe was teen laat 2007 in werking. Die Brahmos het die vermoë om teikens op land aan te val. Rusland gaan ook voort om ander kruisermissiele te bedryf: die SS-N-12 Sandbox, SS-N-19 Shipwreck, SS-N-22 Sunburn en SS-N-25 Switchblade. Duitsland en Spanje bedryf die Taurus-missiel terwyl Pakistan die Babur-missiel vervaardig het.<ref name="CSIS Missile Threat3"/> Beide die Volksrepubliek van China en die Republiek van China (Taiwan) het verskeie kruisermissielvariante ontwerp, soos die bekende C-802, waarvan sommige in staat is om biologiese, chemiese, kern- en konvensionele kernkoppe te dra ===Kernplofkopweergawes=== ====China==== China het die CJ-10-landaanvalkruismissiel wat in staat is om 'n kernplofkop te dra.<ref>{{Cite web|last=Bommakanti|first=Kartik|date=December 4, 2020|title=China's Cruise Missile Capabilities: Implications for the Indian Army and Air Force|url=https://www.orfonline.org/research/chinas-cruise-missile-capabilities/?amp#|url-status=live|access-date=December 18, 2021|website=Observer Research Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20201204151239/https://www.orfonline.org/research/chinas-cruise-missile-capabilities/?amp |archive-date=4 Desember 2020 }}</ref> Daarbenewens blyk dit dat China in Augustus 2021 'n hipersoniese kruismissiel getoets het, 'n bewering wat hulle ontken.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-58953352|title=China Denies Testing Nuclear-Capable Hypersonic Cruise Missile|work=BBC News |date=18 Oktober 2021 |access-date=18 Oktober 2021}}</ref> ====Frankryk==== Die Franse ''Force de frappe''-kernmagte sluit beide land- en see-gebaseerde bomwerpers in met Air-Sol Moyenne Portée (ASMP) hoëspoed medium-afstand kernkruismissiele. Twee modelle is in gebruik, ASMP en 'n nuwer ASMP-Amelioré (ASMP-A), wat in 1999 ontwikkel is. Na raming is 40 tot 50 vervaardig.<ref>{{cite web |title=Air-Sol Moyenne Portée (ASMP/ ASMP-A) |work=Missile Threat |publisher=Center for Strategic and International Studies |date=23 April 2024 |access-date=23 Mei 2025 |url=https://missilethreat.csis.org/missile/asmp/}}</ref><ref>James O’Halloran, IHS Jane's Weapons: Strategic 2015-2016, 2015, (United Kingdom: IHS), 134-135.</ref> ====Indië==== Indië het in 2017 suksesvol sy inheemse Nirbhay ('Vreesloos') land-aanval kruismissiel getoets, wat kernkoppe tot 'n trefafstand van 1 000 km kan lewer.<ref name="Nirbhay, ToI, 2017" >{{cite news |title=India successfully tests its first nuclear-capable cruise missile |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/india-successfully-tests-its-first-nuclear-capable-cruise-missile/articleshow/61550465.cms |newspaper=The Times of India |date=7 November 2017}}</ref> Nirbhay is suksesvol getoets.<ref name="Nirbhay, ToI, 2017" /><ref>{{cite news |title=Nuclear-capable Nirbhay cruise missile's test fails for the fourth time |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/nuclear-capable-nirbhay-cruise-missiles-test-fails-for-the-fourth-time/articleshow/56105444.cms |newspaper=The Times of India |date=21 December 2016 |access-date=21 December 2016}}</ref> ====Israel==== Die Israeliese Verdedigingsmagte het na bewering die medium-afstand lug-gelanseerde Popeye Turbo ALCM en die Popeye Turbo SLCM medium-lang-afstand kruismissiel met kernkoppe op Dolphin-klas duikbote ontplooi.<ref>{{Cite book |last=Udaya Chandar |first=Y |title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces |publisher=Notion Press |year=2017 |isbn=9781946983794}}</ref> ====Pakistan==== Pakistan het tans vyf kruismissielstelsels: die lug-gelanseerde Ra'ad-I en sy verbeterde weergawe Ra'ad-II sowel as Taimoor; die grond- en duikboot-gelanseerde Babur;<ref name="CSIS Missile Threat3">{{cite web|url=https://missilethreat.csis.org/missile/hatf-7/|title=Hatf 7 "Babur" – Missile Threat|website=CSIS.org|access-date=26 Julie 2017}}</ref><ref>{{cite news|url=https://thediplomat.com/2017/01/south-asian-strategic-stability-and-pakistans-babur-3-submarine-launched-cruise-missile/|title=South Asian Strategic Stability and Pakistan's Babur-3 Submarine-Launched Cruise Missile|first1=Ankit |last1=Panda |first2=Prashanth |last2=Parameswaran|work=The Diplomat|access-date=2017-12-01|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-38563330|title=Pakistan announces cruise missile success|date=2017|work=BBC News|access-date=2017-12-01|language=en-GB}}</ref>skip-gelanseerde Harbah-missiel<ref>{{Cite news|url=https://thediplomat.com/2018/01/pakistan-tests-an-indigenously-developed-anti-ship-cruise-missile/|title=Pakistan Tests An Indigenously Developed Anti-Ship Cruise Missile|first=Ankit |last=Panda|work=The Diplomat|access-date=2018-01-13|language=en-US}}</ref> en oppervlak-gelanseerde Zarb-missiel.<ref>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1251049|title=Pakistan Navy inducts coastal anti-ship 'Zarb' missile after successful test|last=Haider|first=Mateen|date=9 April 2016|work=DAWN.COM|access-date=2018-01-17|language=en-US}}</ref> Beide, Ra'ad en Babur, kan kernplofkoppe tussen 10 en 25 knope dra, en dit na teikens op 'n afstand van onderskeidelik tot 300 km en 450 km aflewer.<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/nuclear-capable-nirbhay-cruise-missiles-test-fails-for-the-fourth-time/articleshow/56105444.cms|title=Nirbhay: Nuclear-capable Nirbhay cruise missile's test fails for the fourth time |website=The Times of India|date=21 Desember 2016 }}</ref> Babur is sedert 2010 in diens van die Pakistanse Leër, en die Pakistanse Vloot sedert 2018.<ref>{{cite web|url=http://www.ipcs.org/article/india/pakistans-babur-and-raad-cruise-missiles-strategic-implications-for-india-3681.html|title=Pakistan's Babur and Ra'ad Cruise Missiles: Strategic Implications for India|last1=Mason|first1=Shane|website=Institute of Peace and Conflict Studies|access-date=20 Januarie 2016}}</ref> ====Rusland==== [[Lêer:3M-54E1.jpg|duimnael|Uitvoervariant van die Kalibr-missiel.   ]] Rusland het Kh-55SM-kruismissiele, met 'n reikwydte soortgelyk aan die Verenigde State se AGM-129-reikwydte van 3000 km, maar kan 'n kragtiger kernwapenkop van 200 kt dra. Hulle is toegerus met 'n TERCOM-stelsel wat hulle toelaat om teen 'n hoogte laer as 110 meter teen subsoniese snelhede te vlieg terwyl hulle 'n CEP-akkuraatheid van 15 meter met 'n traagheidsnavigasiestelsel verkry. Hulle word vanuit die lug gelanseer vanaf óf Tupolev Tu-95's, Tupolev Tu-22M's óf Tupolev Tu-160's, elk in staat om 16 vir die Tu-95, 12 vir die Tu-160 en 4 vir die Tu-22M te dra. 'n Stealth-weergawe van die missiel, die Kh-101, is in ontwikkeling. Dit het soortgelyke eienskappe as die Kh-55, behalwe dat die reikwydte tot 5 000 km verleng is, toegerus is met 'n konvensionele kernkop van 1 000 kg, en het stealth-kenmerke wat die waarskynlikheid van onderskepping verminder.<ref>{{cite web |title=Kh-101 – Russian and Soviet Nuclear Forces |url=https://fas.org/nuke/guide/russia/bomber/kh-101.htm |publisher=Fas.org |access-date=13 Februarie 2012}}</ref> Na die ineenstorting van die Sowjetunie was die mees onlangse kruismissiel wat ontwikkel is, die Kalibr-missiel, wat in die vroeë 1990's in produksie getree het en amptelik in 1994 in die Russiese arsenaal opgeneem is. Dit het egter eers op 7 Oktober 2015 sy gevegsdebuut in Sirië gesien as deel van die Russiese militêre veldtog in Sirië. Die missiel is sedert sy debuut nog 14 keer in gevegsoperasies in Sirië gebruik. In die laat 1950's en vroeë 1960's het die Sowjetunie probeer om kruismissiele te ontwikkel. In hierdie kort tydperk het die Sowjetunie aan byna tien verskillende tipes kruismissiele gewerk. As gevolg van hulpbronne was die meeste van die aanvanklike tipes kruismissiele wat deur die Sowjetunie ontwikkel is, egter see-gelanseerde kruismissiele of duikboot-gelanseerde kruismissiele (SLCM's). Die SS-N-1-kruismissiel is ontwikkel om verskillende konfigurasies te hê om vanaf 'n duikboot of 'n skip afgevuur te word. Met verloop van tyd het die Sowjetunie egter ook begin werk aan lug-gelanseerde kruismissiele (ALCM). Hierdie ACLM-missiele is tipies afgelewer via bomwerpers wat as "Blinders" of "Backfire" aangewys is. Die missiele in hierdie konfigurasie is die AS-1 en AS-2 genoem, met uiteindelike nuwe variante met meer ontwikkelingstyd. Die hoofdoel van Sowjet-gebaseerde kruismissiele was om verdedigings- en aanvalsmeganismes teen vyandelike skepe te hê; met ander woorde, die meeste van die Sowjet-kruismissiele was anti-skipmissiele. In die 1980's het die Sowjetunie 'n arsenaal van kruismissiele van byna 600 platforms ontwikkel, wat uit land-, see- en lugafleweringstelsels bestaan het.<ref>{{cite journal|last=Arkin|first=William|date=Mei 1983|title=Soviet Cruise Missile Programs|journal=Arms Control Today|volume=13|issue=4|pages=3–4|jstor=23623103}}</ref> ====Verenigde State==== [[Lêer:Agm-129 acm (cropped).jpg|links|duimnael|'n AGM-129 ACM van die Verenigde State se Lugmag.]] Die Verenigde State het op een of ander tydstip nege kernkruismissiele ontplooi. *MGM-1 Matador grond-gelanseerde missiel, buite diens *MGM-13 Mace grond-gelanseerde missiel, buite diens *SSM-N-8 Regulus duikboot-gelanseerde missiel, buite diens *SM-62 Snark grond-gelanseerde missiel, buite diens *AGM-28 Hound Dog lug-gelanseerde missiel, buite diens *BGM-109G Grond-gelanseerde Kruismissiel, buite diens *AGM-129 ACM lug-gelanseerde missiel, buite diens<ref>{{cite web|url=https://www.tinker.af.mil/News/story/id/123299303/ |title=Cruise missile career comes to a close |publisher=U.S. Air Force, Tinker Air Force Base public affairs |date=24 April 2012 |access-date=27 Desember 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131220061518/http://www.tinker.af.mil/news/story.asp?id=123299303 |archive-date=20 Desember 2013}}</ref> *AGM-86 ALCM lug-gelanseerde kruismissiel, 350 tot 550 missiele en W80-plofkoppe steeds in diens *[[BGM-109 Tomahawk]]-kruisermissiel in kernduikboot-, oppervlakskip- en grond-gelanseerde modelle, kernmodelle buite diens maar plofkoppe word in reserwe gehou. == Verwysings == {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Wapentuig]] [[Kategorie:Ammunisie]] jwjgiq7bgmkerbvee7uioxwfzajb921 2894327 2894148 2026-04-16T06:45:04Z Sobaka 328 /* Kernplofkopweergawes */ opruim 2894327 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Tomahawk Block IV cruise missile -crop.jpg|duimnael|'n [[BGM-109 Tomahawk]] wat in November 2002 vlieg.]] 'n '''Kruisermissiel''' is 'n onbemande selfaangedrewe geleide [[missiel]] wat vlieg deur aërodinamiese [[Sleurkrag|hefkrag]] vir die grootste deel van sy vlugroete te onderhou. Kruisermissiele is ontwerp om 'n groot vrag oor lang afstande met hoë presisie te lewer. Moderne kruisermissiele is in staat om teen hoë subsoniese, [[Supersoniese snelheid|supersonies]]e of hipersoniese snelhede te beweeg, is selfnavigerend en kan op 'n nie-ballistiese, uiters lae-hoogte trajek vlieg.<ref>{{Cite web |date=2025-06-17 |title=Cruise missile {{!}} Definition, Speed, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/technology/cruise-missile |access-date=2025-06-24 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> Hierdie wapens verskil fundamenteel van ballistiese missiele deurdat hulle voortdurend aangedryf bly en aktief gestuur word tydens hul vlug, eerder as om ’n groot deel van hul baan volgens ’n voorafbepaalde, [[swaartekrag]]-gedrewe trajek te volg. Kruisermissiele maak tipies gebruik van gevorderde navigasiestelsels soos traagheidsnavigasie, satellietposisionering (bv. GPS), terreinvolgende radar en digitale kaartvergelyking om hul teikens akkuraat te bereik, selfs in omgewings met sterk elektroniese teenmaatreëls. Kruisermissiele kan vanaf verskeie platforms gelanseer word, insluitend landgebaseerde lanseerders, oorlogskepe, duikbote en vliegtuie. Hierdie veelsydigheid maak hulle ’n belangrike komponent van moderne [[militêre strategie]], aangesien hulle diep in vyandelike gebied kan inslaan sonder om bemande vliegtuie in gevaar te stel. Hulle word gebruik vir beide konvensionele en kernplofkoppe, en kan aangepas word vir spesifieke rolle soos anti-skip-aanvalle, grondteikens of presisie-aanvalle op infrastruktuur. Sedert hul vroeë ontwikkeling tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] het kruisermissiele aansienlik ontwikkel in terme van reikafstand, akkuraatheid en ontduikingsvermoë. Hedendaagse ontwerpe fokus toenemend op sluip-tegnologie, lae waarneembaarheid en gevorderde roetebeplanning om lugverdedigingstelsels te omseil en strategiese teikens met minimale waarskuwing te tref. ==Geskiedenis== Die idee van 'n "lugtorpedo" is in die Britse 1909-film ''The Airship Destroyer'' getoon, waarin vlieënde torpedo's wat draadloos beheer word, gebruik word om [[Lugskip|lugskepe]] wat [[Londen]] bombardeer, af te skiet.<ref>{{cite web|url=http://www.ctie.monash.edu.au/hargrave/rpav_britain.html |title=Remote Piloted Aerial Vehicles : The 'Aerial Target' and 'Aerial Torpedo' in Britain |publisher=Ctie.monash.edu.au |access-date=13 Februarie 2012}}</ref> [[Lêer:Military Air Museum's Fieseler FI 103 V1 "Buzz Bomb".JPG|duimnael|Die V-1 vliegbom, die eerste operasionele kruisermissiel.]] In 1916 het die Amerikaanse vlieënier Lawrence Sperry 'n "lugtorpedo", die Hewitt-Sperry Automatic Airplane, 'n klein [[Tweedekker (vliegtuig)|tweedekker]] met 'n TNT-lading, 'n Sperry-selfvlieende en barometriese hoogtebeheer, gebou en gepatenteer. Geïnspireer deur die eksperimente het die [[Verenigde State]] se leër 'n soortgelyke vlieënde bom genaamd die Kettering Bug ontwikkel. Duitsland het ook toetse gedoen met afstandbeheerde [[Sweeftuig|sweeftuie]] (''Torpedogleiter'') wat deur Siemens-Schuckert gebou is vanaf 1916.<ref>{{cite book|author=Roger Branfill-Cook|title= Torpedo|publisher=Seaforth Publishing|location= Great Britain|year= 2014}}</ref> In die tussenoorlogse tydperk het Brittanje se Royal Aircraft Establishment die Larynx (Long Range Gun met Lynx Engine) ontwikkel, wat in die 1920's 'n paar vlugtoetse ondergaan het.<ref>{{cite web|url=http://www.vectorsite.net/twcruz_1.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070813001620/http://www.vectorsite.net/twcruz_1.html|url-status=usurped|archive-date=13 Augustus 2007|title=[1.0] The Aerial Torpedo|date=13 Augustus 2007}}</ref> In die [[Sowjetunie]] het Sergei Korolev van 1932 tot 1939 die GIRD-06-kruisermissielprojek gelei, wat 'n vuurpyl-aangedrewe anjaer-glybomontwerp gebruik het. Die 06/III (RP-216) en 06/IV (RP-212) het giroskopiese geleidingstelsels bevat.<ref>"Object No. 212", 1936 report in _Tvorcheskoi Nasledie Akedemika Sergeya Pavlovicha Koroleva_</ref> Die voertuig is ontwerp om tot 28 km hoogte te styg en 'n afstand van 280 km te gly, maar toetsvlugte in 1934 en 1936 het slegs 'n hoogte van 500 meter bereik. In 1944, tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], het [[Duitsland]] die eerste operasionele kruisermissiele ontplooi. Die [[V-1-vlieënde bom|V-1]], dikwels 'n vlieënde bom genoem, het 'n giroskoop-geleidingstelsel bevat en is aangedryf deur 'n eenvoudige pulsstraal-enjin, waarvan die geluid dit die bynaam "gonsbom" of "doodlebug" gegee het.<ref>{{cite book |last=Zaloga |first=Steven |title=German V-Weapon Sites 1943–45 |location=Oxford |publisher=Osprey Publishing |date=2008 |isbn=978-1-84603-247-9}}</ref> Akkuraatheid was slegs voldoende vir gebruik teen baie groot teikens (die algemene area van 'n stad), terwyl die reikafstand van 250 km aansienlik laer was as dié van 'n bomwerper wat dieselfde vrag dra. Die belangrikste voordele was spoed (alhoewel nie voldoende om kontemporêre skroefaangedrewe onderskeppers te oortref nie) en bruikbaarheid. Die produksiekoste van 'n V-1 was slegs 'n klein fraksie van dié van 'n [[V-2-vuurpyl|V-2]] supersoniese ballistiese missiel met 'n soortgelyke grootte plofkop.<ref> Beide missiele is vervaardig onder die swaar gebruik van Nazi-slawearbeid.</ref> Anders as die V-2, het die aanvanklike ontplooiings van die V-1 stilstaande lanseerrampe vereis wat blootgestel was aan bombardement.<ref>{{cite web |url=http://www.atlantikwall.org.uk/v1_light_stes.htm |title=V1 Light Sites |publisher=Atlantic Wall |access-date=9 Mei 2017}}</ref> [[Nazi-Duitsland]] het in 1943 ook die Mistel-saamgestelde vliegtuigprogram ontwikkel, wat gesien kan word as 'n rudimentêre lug-gelanseerde kruisermissiel, waar 'n bestuurde vegvliegtuig bo-op 'n onbemande bomwerper-grootte vliegtuig gemonteer is wat met plofstof gepak was om vrygestel te word terwyl die teiken nader gekom het. Bomwerper-gelanseerde variante van die V-1 het beperkte operasionele diens teen die einde van die oorlog gesien, met die baanbrekende V-1 se ontwerp wat deur die Amerikaners omgekeerd ontwikkel is as die Republic-Ford JB-2 kruisermissiel.<ref>{{cite book |last=Zaloga |first=Steven |title= American Guided Missiles of World War II |publisher=Osprey Publishing |date=2020 |isbn=9781472839268}}</ref> Onmiddellik na die [[Tweede Wêreldoorlog]] het die Verenigde State se Lugmag 21 verskillende geleide missielprojekte gehad, insluitend voorgestelde kruisermissiele. Teen 1948 was al behalwe vier van hierdie projekte gekanselleer: die Air Materiel Command Banshee, die SM-62 Snark, die SM-64 Navaho, en die MGM-1 Matador. Die Banshee-ontwerp was soortgelyk aan Operasie Aphrodite; soos Aphrodite, het dit misluk en is dit in April 1949 gekanselleer.<ref>[https://web.archive.org/web/20070303204907/http://stinet.dtic.mil/oai/oai?&verb=getRecord&metadataPrefix=html&identifier=ADA162646 The Evolution of the Cruise Missile by Werrell, Kenneth P.] sien PDF bladsy 92</ref> Terselfdertyd is die Amerikaanse Vloot se Operasie Bumblebee van ongeveer 1 Junie 1946 tot 28 Julie 1948 by Topsail-eiland, [[Noord-Carolina]], uitgevoer. Bumblebee het konsepbewystegnologieë vervaardig wat die Amerikaanse weermag se ander missielprojekte beïnvloed het. Gedurende die [[Koue Oorlog]] het beide die Verenigde State en die Sowjetunie verder geëksperimenteer met die konsep om vroeë kruisermissiele vanaf land, duikbote en vliegtuie te ontplooi. Die hoofuitkoms van die Amerikaanse Vloot se duikbootmissielprojek was die SSM-N-8 Regulus-missiel, gebaseer op die V-1, maar aangedryf deur 'n Allison J33-straalenjin. Die Regulus is in diens gestel, maar is later uitgefaseer met die koms van duikboot-gelanseerde ballistiese missiele wat nie vereis het dat die duikboot na die oppervlak kom om die missiel te lanseer en dit na sy teiken te lei nie. Die Amerikaanse Lugmag se eerste operasionele grond-tot-grond-missiel was die gevleuelde, mobiele, kernwapen-bekwame MGM-1 Matador, ook soortgelyk in konsep aan die V-1. Ontplooiing oorsee het in 1954 begin, eers na [[Wes-Duitsland]] en later na die [[Republiek van China]] en [[Suid-Korea]]. Op 7 November 1956 het die Amerikaanse Lugmag Matador-eenhede in Wes-Duitsland ontplooi, wie se missiele in staat was om teikens in die [[Warskou-verdrag]] gebied te tref, vanaf hul vaste daaglikse terreine na onaangekondigde verspreide lanseerplekke. Hierdie waarskuwing was in reaksie op die krisis wat veroorsaak is deur die Sowjet-aanval op [[Hongarye]] wat die [[Hongaarse Rewolusie van 1956]] onderdruk het. Tussen 1957 en 1961 het die Verenigde State 'n ambisieuse en goed befondsde program gevolg om 'n kernbewapende kruisermissiel, Supersoniese Lae Hoogte Missiel (SLAM), te ontwikkel. Dit is ontwerp om onder die vyand se radar te vlieg teen snelhede bo Mach 3 en waterstofbomme te dra wat dit langs sy pad oor vyandelike gebied sou laat val. Alhoewel die konsep bewys is dat dit geldig is en die 500-megawatt (670,000 pk) enjin 'n suksesvolle toetslopie in 1961 voltooi het, is geen lugwaardige toestel ooit voltooi nie. Die projek is uiteindelik laat vaar ten gunste van IKBM-ontwikkeling. Terwyl ballistiese missiele die voorkeurwapens vir landteikens was, is swaar kern- en konvensionele kruisermissiele met wapenpunte deur die USSR as 'n primêre wapen beskou om die Verenigde State se vlootdraer-gevegsgroepe te vernietig. Groot duikbote (byvoorbeeld, Echo- en Oscar-klasse) is ontwikkel om hierdie wapens te dra en die Verenigde State se gevegsgroepe op see te skadu, en groot bomwerpers (byvoorbeeld, [[Toepolef Tu-22M|Backfire]]-, [[Toepolef Tu-95|Bear]]- en [[Toepolef Tu-160|Blackjack]]-modelle) is toegerus met die wapens in hul luggelanseerde kruisermissiel (ALCM)-konfigurasie. ==Kategorieë== Kruisermissiele kan gekategoriseer word volgens vrag/plofkopgrootte, spoed, reikwydte en lanseringsplatform. Dikwels word variante van dieselfde missiel vir verskillende lanseringsplatforms vervaardig (byvoorbeeld lug- en duikboot-gelanseerde weergawes). Geleidingstelsels kan tussen missiele verskil. Sommige missiele kan toegerus word met enige van 'n verskeidenheid navigasiestelsels (traagheidsnavigasie, TERCOM of satellietnavigasie). Groter kruisermissiele kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra, terwyl kleiner missiele slegs konvensionele plofkoppe dra. ===Hipersoniese kruisermissiele=== Hipersoniese kruisermissiele beweeg ten minste vyf keer die [[spoed van klank]] (Mach 5). *3M22 Zircon (>1000–1500 km) {{vlagland|Rusland}}– hipersoniese anti-skip kruisermissiel.<ref>{{cite web|url= http://www.nextbigfuture.com/2016/02/russia-will-refit-nuclear-powered.html|title=Russia will refit nuclear powered guided missile cruiser with mach 5 hypersonic 3M22 missiles with 2022 deployment|website=NextBigFuture.com|date=21 Februarie 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://uslivenic.com/3m22-zircon-missile-russias-fastest-missile/|title=3M22 Zircon Missile, Russia's Fastest Missile|access-date=23 November 2022|archive-date=30 Maart 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230330024209/https://uslivenic.com/3m22-zircon-missile-russias-fastest-missile/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cnn.com/2024/02/13/europe/ukraine-russia-zircon-hypersonic-missile-intl-hnk-ml/index.html|title=Russia used an advanced hypersonic missile for the first time in recent strike, Ukraine claims|website=[[CNN]] |date=13 Februarie 2024 }}</ref><ref name=NavalNews>{{cite web|url=https://www.navalnews.com/naval-news/2022/08/hypersonic-brahmos-ii-missile-may-include-tech-from-tsirkon-missile/|website=Naval News |title=Hypersonic BrahMos-II missile may include tech from Tsirkon missile |date=2 Augustus 2022 }}</ref> *ASN4G (Air-Sol Nucléaire de 4e Génération) {{vlagland|Frankryk}} – hipersoniese kruisermissiel met ’n supersoniese ramstraalenjin wat deur [[Frankryk]] ontwikkel word.<ref>{{Cite web |title=Counting the cost of deterrence: France's nuclear recapitalisation |url=https://www.iiss.org/blogs/military-balance/2021/05/france-nuclear-recapitalisation |access-date=2022-10-26 |website=IISS |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Wright |first=Timothy |date=1 Mei 2022 |title=Hypersonic Missile Proliferation: An Emerging European Problem? |url=https://www.nonproliferation.eu/wp-content/uploads/2022/05/EUNPDC_no-80.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220517163238/https://www.nonproliferation.eu/wp-content/uploads/2022/05/EUNPDC_no-80.pdf |archive-date=2022-05-17 |url-status=live |access-date=26 Oktober 2022 |website=The EU Non-Proliferation Consortium}}</ref> *BrahMos-II (≈800–1500 km) {{vlagland|Indië}}/{{vlagland|Rusland}}–– hipersoniese kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://brahmos.com/newscenter.php?newsid=95|title=India to develop BrahMos-II missile|website=Brahmos.com}}</ref><ref name=NavalNews /> onder ontwikkeling vanaf 2011 in [[Indië]] en Rusland<ref>{{cite news|url= http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-10-09/news/30260244_1_air-version-stealth-supersonic-cruise-missile-india-s-defence-research|archive-url= https://archive.today/20130103092457/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-10-09/news/30260244_1_air-version-stealth-supersonic-cruise-missile-india-s-defence-research|url-status= dead|archive-date= 3 Januarie 2013|title=Hypersonic version of Brahmos on the way|date=9 Oktober 2011|work=The Times of India}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.brahmos.com/newscenter.php?newsid=102|title=India, Russia to develop new hypersonic cruise missile|archive-url= https://web.archive.org/web/20100628020619/http://brahmos.com/newscenter.php?newsid=102|archive-date= 28 Junie 2010|url-status=dead|access-date=23 Februarie 2012}}</ref> *CJ-1000 {{vlagland|Volksrepubliek China}} – hipersoniese ramstraalenjin anti-skip/land-aanval kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://www.scmp.com/news/china/military/article/3322176/new-missiles-drones-and-tanks-whats-been-rolling-through-beijings-streets |title=New missiles, drones and tanks: what's been rolling through Beijing's streets? |website=South China Morning Post |date=18 Augustus 2025 |first=Liu |last=Zhen }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.newsweek.com/china-reveals-new-weapons-sink-us-ships-2114865 |title=China To Reveal New Weapons To Sink US Ships |website=Newsweek |date=18 Augustus 2025 |first=Ryan |last=Chan }}</ref> *Hycore {{vlagland|Suid-Korea}}<ref>{{cite web | url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/weapons/south-korea-develops-hycore-hypersonic-cruise-missile | title=South Korea develops Hycore hypersonic cruise missile | date=25 Januarie 2022 }}</ref> *HSTDV{{vlagland|Indië}} – hipersoniese ramstraalenjin-demonstrator. 'n Draervoertuig vir hipersoniese langafstandkruismissiele word ontwikkel deur die Verdedigingsnavorsings- en Ontwikkelingsorganisasie.<ref>{{Cite web|url= https://theprint.in/defence/drdo-test-fires-futuristic-missile-tech-but-its-success-is-in-doubt/249386/|title= DRDO test-fires futuristic missile tech, but its success is in doubt|last=Philip|first=Snehesh Alex|date=2019-06-12|website=ThePrint|language=en-US|access-date= 2020-03-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/drdo-starts-work-on-hypersonic-weapon/story-NAg6ViN9W94ll4CsfGDNYP.html|title=DRDO starts work on 'next-gen' hypersonic weapon|date=2019-10-20|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2020-03-23}}</ref> *ET-LDHCM {{vlagland|Indië}} – langafstandhipersoniese kruismissiel word ontwikkel deur DRDO.<ref>{{Cite news |date=2025-07-14 |title=India testing a missile that flies at eight times the speed of sound, hits targets 1,500 km away |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/new-updates/india-testing-a-missile-that-flies-at-eight-times-the-speed-of-sound-hits-targets-1500-km-away/articleshow/122432167.cms?from=mdr |access-date=2025-07-23 |work=The Economic Times |issn=0013-0389}}</ref><ref name=":6">{{Cite web |last=Vaishnav |first=Akash |date=2025-07-15 |title=India's 'Project Vishnu' Unleashes Missile That Can Hit Enemy 1,500 Km Away at 8x Speed of Sound |url=https://newsable.asianetnews.com/gallery/india/india-unleashes-missile-that-can-hit-enemy-1500-km-away-at-8-speed-of-sound-z8wgl1w |access-date=2025-07-22 |website=newsable.asianetnews.com |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Modi |first=Diksha |date=2025-07-15 |title=Faster Than BrahMos, Deadlier Than Agni: How India's New Hypersonic Missile Changes The Game |url=https://www.news18.com/india/faster-than-brahmos-deadlier-than-agni-how-indias-new-hypersonic-missile-changes-the-game-ws-dkl-9442036.html |access-date=2025-07-17 |website=News18 |language=en}}</ref> *Hyfly-2 {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – hipersoniese luggelanseerde kruisermissiel wat die eerste keer by Sea Air Space 2021 vertoon is, ontwikkel deur [[Boeing]].<ref>{{Cite web|url=https://www.navalnews.com/event-news/sea-air-space-2021/2021/08/sea-air-space-2021-boeing-unveils-new-hypersonic-cruise-missile-concept/|title = Sea Air Space 2021: Boeing Unveils New Hypersonic Cruise Missile Concept|date = 4 Augustus 2021}}</ref> *Hypersonic Air-breathing Weapon Concept (HAWC, uitgespreek Hawk) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – luggelanseerde hipersoniese kruisermissiel met ’n ramstraalenjin wat sy eie kinetiese energie tydens impak gebruik om die teiken te vernietig, ontwikkel deur [[DARPA]].<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2022/04/04/politics/us-hypersonic-missile-test/index.html|title = US tested hypersonic missile in mid-March but kept it quiet to avoid escalating tensions with Russia &#124; CNN Politics|website = [[CNN]]|date = 5 April 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Second Successful Flight for DARPA Hypersonic Air-breathing Weapon Concept (HAWC) |url=https://www.darpa.mil/news-events/2022-04-05#:~:text=Air%2Dbreathing%20vehicles%20utilize%20air,targets%20even%20without%20high%20explosives |website=DARPA |date=4 Mei 2022}}</ref> *Hipersoniese Luglansieerbare Aanvallende Anti-Oppervlaktemissiel (HALO) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – luggelanseerde anti-skipmissiel onder die Aanvallende Anti-Oppervlakteoorlogvoering-inkrement 2 (OASuW Inc 2) program vir die Amerikaanse Vloot (Vloot).<ref>{{cite web | url=https://www.navalnews.com/naval-news/2022/09/halo-us-navy-hypersonic-capability/ | title=HALO programme accelerates US Navy hypersonic capability drive | date=5 September 2022 }}</ref><ref>{{cite web |title=FY18 Navy Programs – Offensive Anti-Surface Warfare (OASuW) Increment 1 |website=Director, Operational Test and Evaluation |url=https://www.dote.osd.mil/Portals/97/pub/reports/FY2018/navy/2018oasuw.pdf?ver=2019-08-21-155650-680 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200201164929/https://www.dote.osd.mil/Portals/97/pub/reports/FY2018/navy/2018oasuw.pdf?ver=2019-08-21-155650-680 |archive-date=2020-02-01}}</ref> *Hipersoniese Aanvalskruisermissiel (HACM) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – beplan vir gebruik deur die Verenigde State se Lugmag.<ref>{{Cite web |title=Raytheon/Northrop Grumman team selected for HACM hypersonic weapon |url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/raytheonnorthrop-grumman-team-selected-for-hacm-hypersonic-weapon |access-date=2022-10-26 |website=Janes.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=US Air Force Selects Raytheon Missiles & Defense, Northrop Grumman to Deliver First Hypersonic Air-Breathing Missile |url=https://news.northropgrumman.com/news/releases/us-air-force-selects-raytheon-missiles-defense-northrop-grumman-to-deliver-first-hypersonic-air-breathing-missile |access-date=2022-10-26 |website=Northrop Grumman Newsroom |language=en}}</ref> *SCIFiRE {{vlagland|Verenigde State van Amerika}}/{{vlagland|Australië}} – Southern Cross Integrated Flight Research Experiment (SCIFiRE) is 'n gesamentlike program tussen die Amerikaanse Departement van Verdediging en die Australiese Departement van Verdediging vir 'n Mach 5 ramstraalenjin-aangedrewe missiel.<ref>{{cite press release |title=Department of Defense Announces New Allied Prototyping Initiative Effort With Australia to Continue Partnership in Developing Air Breathing Hypersonic Vehicles |url=https://www.war.gov/News/Releases/Release/Article/2429061/department-of-defense-announces-new-allied-prototyping-initiative-effort-with-a/ |website=United States Department of Defense |access-date=18 Januarie 2022 |date=30 November 2020}}</ref><ref>{{cite press release |author1=Defence Minister Linda Reynolds |title=Australia collaborates with the US to develop and test high speed long-range hypersonic weapons |url=https://www.minister.defence.gov.au/minister/lreynolds/media-releases/australia-collaborates-us-develop-and-test-high-speed-long-range |website=Department of Defence Ministers |access-date=19 Januarie 2022 |date=1 Desember 2020}}</ref><ref>{{cite web |title=SCIFiRE Hypersonics |url=https://www.airforce.gov.au/our-mission/scifire-hypersonics |website=Royal Australian Air Force |date=16 Julie 2021 |access-date=19 January 2022}}</ref> In September 2021 het die Amerikaanse Departement van Verdediging Voorlopige Ontwerpoorsigkontrakte aan Boeing, Lockheed Martin en Raytheon Missiles & Defense toegeken.<ref>{{cite press release |title=Contracts For Sept. 3, 2021 |url=https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2764928/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929103100/https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2764928/ |url-status=dead |archive-date=29 September 2021 |website=United States Department of Defence |access-date=18 Januarie 2022 |date=3 September 2021}}</ref><ref>{{cite press release |title=Contracts For Sept. 1, 2021 |url=https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2762096/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929131018/https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2762096/ |url-status=dead |archive-date=29 September 2021 |website=United States Department of Defence |access-date=18 Januarie 2022 |date=1 September 2021}}</ref> *YJ-19 {{vlagland|Volksrepubliek China}} – hipersoniese ramstraalenjin-antiskip-kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/chinese-victory-day-parade-spotlights-new-weapon-priorities |title=Chinese Victory Day Parade Spotlights New Weapon Priorities |website=Aviation Week |date=10 September 2025 |first=Chuanren |last=Chen |archive-url=https://web.archive.org/web/20250910205227/https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/chinese-victory-day-parade-spotlights-new-weapon-priorities |archive-date=10 September 2025 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.scmp.com/news/china/science/article/3324050/breathtaking-science-behind-yj-19-chinas-first-hypersonic-cruise-missile |title=The breathtaking science behind YJ-19, China's first hypersonic cruise missile |website=South China Morning Post |date=2 September 2025 |last=Zhang |first=Tong }}</ref> ===Supersoniese kruisermissiele=== [[Lêer:Brahmos imds.jpg|duimnael|BrahMos uitgestal by IMDS 2007.]] Hierdie missiele beweeg vinniger as die [[spoed van klank]], gewoonlik met behulp van ramstraal-enjins. Die reikafstand is tipies 100–500 km, maar kan langer wees. Geleidingstelsels verskil tussen die stelsels. Voorbeelde: *ASALM US ALCM prototipe, toetsvliegtuig tot hipersonies Mach 5.5 {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} *3M-54 Kalibr (4 500&nbsp;km, Mach 3) {{ vlagland|Rusland}} (die "Sizzler" variant is slegs in staat tot supersoniese spoed in die terminale stadium) *3M-51 Alfa (250&nbsp;km, Mach 2.5) {{ vlagland|Rusland}} *Air-Sol Moyenne Portée (300–500&nbsp;km+, Mach 3) {{ vlagland|Frankryk}}&nbsp;– supersoniese afstandaanvalmissiel met kerplofkop *ASM-3 (400&nbsp;km, Mach 3+) {{vlagland|Japan}} *Blyskavka (100–370&nbsp;km) {{vlagland |Oekraïne}}&nbsp;– Artem Luch Pivdenmash *BrahMos (290–800&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland|Indië}} / {{vlagland|Rusland}}<ref>{{Cite web |date=24 November 2020 |title=India now working on 1,500-km range BrahMos supersonic cruise missile |url=https://theprint.in/defence/india-now-working-on-1500-km-range-brahmos-supersonic-cruise-missile/550924/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204100808/https://theprint.in/defence/india-now-working-on-1500-km-range-brahmos-supersonic-cruise-missile/550924/ |archive-date=4 Februarie 2021 |access-date=27 Januarie 2021 |website=The Print |language=en}}</ref> *CX-1 (280&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland | Volksrepubliek China}} *CJ-100 / DF-100 (2000–3000&nbsp;km, Mach 5) {{ vlagland |Volksrepubliek China}} *FC/ASW (onder ontwikkeling) – transnasionale kruisermissielprogram {{vlagland|Frankryk}} / {{ vlagland|Verenigde Koninkryk}} / {{ vlagland|Italië}}<ref name="Janes">[http://home.janes.com/events/exhibitions/dsei2011/sections/daily/day1/perseus-mbdas-missile-of-.shtml Janes – Perseus: MBDA's missile of the future?] {{webarchive|url= https://web.archive.org/web/20111113133922/http://home.janes.com/events/exhibitions/dsei2011/sections/daily/day1/perseus-mbdas-missile-of-.shtml |date=13 November 2011 }}</ref><ref>{{cite web|url= http://www.iiss.org/whats-new/iiss-experts-commentary/from-the-paris-air-show-enter-perseus/ |title= International Institute for Strategic Studies – IISS |access-date=8 Oktober 2015 |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120628163208/http://www.iiss.org/whats-new/iiss-experts-commentary/from-the-paris-air-show-enter-perseus/ |archive-date=28 Junie 2012 }}</ref><ref name="The Telegraph">{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/defence/8587357/New-British-missile-three-times-as-fast-as-current-weapons.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/defence/8587357/New-British-missile-three-times-as-fast-as-current-weapons.html |archive-date=11 Januarie 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=New British missile three times as fast as current weapons|date= 21 Junie 2011|work=Telegraph.co.uk|access-date= 8 Oktober 2015|last1= Harding|first1= Thomas}}</ref><ref name="MBDA Systems">{{Cite web|url=http://www.mbda-systems.com/mediagallery/files/cvs401-perseus-_datasheet-1315926538.pdf|archive-url= https://web.archive.org/web/20130512144417/http://www.mbda-systems.com/mediagallery/files/cvs401-perseus-_datasheet-1315926538.pdf|url-status=dead|title=MBDA Systems|archive-date=12 Mei 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/paris-perseus-set-to-go-on-the-attack-358513/|title= PARIS: Perseus set to go on the attack|work= Flightglobal.com|access-date= 8 Oktober 2015 |date=22 Junie 2011}}</ref> *Hsiung Feng III (100–150&nbsp;km, Mach 3.5) {{vlagland |Volksrepubliek China}} *Hyunmoo-3 (1500&nbsp;km, Mach 1.2) {{ vlagland|Suid-Korea}} *Kh-20 (380–600&nbsp;km, Mach 2) {{ vlagland |Sowjetunie}} *Kh-31 (25–110&nbsp;km, Mach 3.5) {{ vlagland|Rusland}} *Kh-32 (600–1 000&nbsp;km, Mach 4.6) {{vlagland|Rusland}} *Kh-80 (3 000–5 000&nbsp;km, Mach 3) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{vlagland|Rusland}} *P-270 Moskit (120–250&nbsp;km, Mach 2–3) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{vlagland|Rusland}} *P-500 Bazalt (550&nbsp;km, Mach 3+) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland|Rusland}} *P-700 Granit (625&nbsp;km, Mach 2.5+) {{ vlagland|Sowjetunie}} / {{vlagland |Rusland}} *P-800 Oniks / Kh-61 (600–800&nbsp;km, Mach 2.6) {{vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland |Rusland}} *P-1000 Vulkan (800&nbsp;km, Mach 3+) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland|Rusland}} *YJ-12 (250–400&nbsp;km, Mach 4) {{ vlagland |Volksrepubliek China}} *YJ-18 (220–540&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *YJ-91 (15–120&nbsp;km, Mach 3.5) {{vlagland |Volksrepubliek China }} *Yun Feng (1200–2 000&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland|Republiek China}} *SSM-N-9 Regulus II (1 852&nbsp;km, Mach 2) {{ vlagland|Verenigde State}} ===Interkontinentale-afstand supersoniese kruisermissiele=== *Burya (8 500 km) (gekanselleer in 1960) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *MKR (8 000 km) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *RSS-40 Buran (8 500 km) (gekanselleer in 1957) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *SLAM (gekanselleer in 1964) {{ vlagland |Verenigde State}} *SM-64 Navaho (gekanselleer in 1958) {{vlagland |Verenigde State}} ===Langafstand subsoniese kruisermissiele=== [[Lêer:Nirbhay missiles during Republic Day Parade 2018.jpg|duimnael|Indië se Nirbhay-missiele gemonteer op 'n vragmotor-gebaseerde lanseerder.]] China, Frankryk, Indië, Iran, Israel, Japan, Noord-Korea, Rusland, Suid-Korea, Oekraïne en die Verenigde State het verskeie langafstand-subsoniese kruisermissiele ontwikkel. Hierdie missiele het 'n reikafstand van meer as 1 000 kilometer en vlieg teen ongeveer 800 kilometer per uur <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> Hulle het tipies 'n lanseringsgewig van ongeveer 1 500 kilogram<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> en kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra. Vroeëre weergawes van hierdie missiele het traagheidsnavigasie gebruik; latere weergawes gebruik baie meer akkurate TERCOM- en DSMAC-stelsels. Mees onlangse weergawes kan satellietnavigasie gebruik. Voorbeelde: China, Frankryk, Indië, Iran, Israel, Japan, Noord-Korea, Rusland, Suid-Korea, Oekraïne en die Verenigde State het verskeie langafstand-subsoniese kruisermissiele ontwikkel. Hierdie missiele het 'n reikafstand van meer as 1 000 kilometer en vlieg teen ongeveer 800 kilometer per uur <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> Hulle het tipies 'n lanseringsgewig van ongeveer 1 500 kilogram<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> en kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra. Vroeëre weergawes van hierdie missiele het traagheidsnavigasie gebruik; latere weergawes gebruik baie meer akkurate TERCOM- en DSMAC-stelsels. Mees onlangse weergawes kan satellietnavigasie gebruik. Voorbeelde: *3M-54 Kalibr (tot 4 500 km) {{vlagland|Rusland}} *AGM-86 ALCM (from 1 100 to >2 400 km) {{vlagland|Verenigde State}} *AGM-129 ACM (from 3 450 to 3 700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-181 LRSO (>2 500 km) {{vlagland |Verenigde State}} *[[BGM-109 Tomahawk]] (tot 1 700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *BGM-109G Grondgelanseerde kruisermissiel (2 500 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Kh-55 (3 000 km) and Kh-65 {{vlagland |Rusland}} *Kh-101 (4 500–5 500 km) {{vlagland |Rusland}} *Iskander-K (nie minder as 3 500 km) {{vlagland|Rusland}} *Hwasal-1 (1 500–2 000 km) {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Hwasal-2 (> 2 000 km) {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *RK-55 (3 000 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Nirbhay (tot 1 500 km)<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/nirbhay-cruise-missile-test-fired-drdo-says-indigenous-engine-a-success-101628656458294.html|title = Nirbhay cruise missile test-fired; indigenous engine a success, say officials| work=Hindustan Times |date = 11 Augustus 2021}}</ref> {{vlagland|Indië}} *MdCN (tot 1 400 km) {{vlagland|Frankryk}} *Paveh (1 650 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.timesofisrael.com/iran-unveils-new-paveh-cruise-missile-that-can-reach-israel|title = Iran unveils new 'Paveh' cruise missile that can reach Israel| website=The Times of Israel |date = 25 Februarie 2023}}</ref> {{vlagland|Iran}} *Hoveyzeh (1 350 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.tehrantimes.com/news/432567/Iran-unveils-long-range-Hoveyzeh-cruise-missile|title = Iran unveils long-range Hoveyzeh cruise missile|date = 2 Februarie 2019}}</ref>{{vlagland |Iran}} *Abu Mahdi (over 1 000 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.mashreghnews.ir/news/1108707/%D8%AA%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D8%AD-%D9%88%DB%8C%DA%98%DA%AF%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%88%D8%B4%DA%A9-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%AD%D8%A7%D8%AC-%D9%82%D8%A7%D8%B3%D9%85-%D9%88-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%A7%D8%A8%D9%88%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C|title = Description of the characteristics of 'Martyr Haj Qasem' and 'Martyr Abu Mahdi' missiles|date = 20 Augustus 2020}}</ref> {{vlagland|Iran}} *Quds 1 Houthi {{vlagland |Jemen}} *Hsiung Feng IIE (600–1200 km) {{vlagland|Republiek China}} *Hyunmoo III (Hyunmoo IIIA – 500 km, Hyunmoo IIIB – 1 000 km, Hyunmoo IIIC – 1,500 km) {{vlagland|Suid-Korea}} *Type 12 SSM (1 500 km under development) {{vlagland|Japan}} *MGM-13 Mace {{vlagland |Verenigde State}} *DF-10/CJ-10 (CJ-10K – 1 500 km, CJ-20 – 2 000 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Popeye Turbo SLCM {{vlagland |Israel}} *Diep Presisie Aanvalsvermoë DPSC (meer as 2 000 km onder ontwikkeling) {{vlagland|Duitsland}}{{vlagland|Verenigde Koninkryk}}, deel van die Trinity House Ooreenkoms.<ref>{{cite web |url=https://aviationweek.com/defense/budget-policy-operations/germany-uk-reveal-trinity-house-deep-strike-missile-development |title=Germany and UK Reveal Trinity House Deep Strike Missile Development Plans |last1=Osborne |first1=Tony |last2=Wall |first2=Robert |work=Aviation Week |date=15 Mei 2025 |access-date=23 Mei 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.twz.com/air/long-range-deep-precision-strike-missile-to-be-developed-by-uk-and-germany |title=Long-Range 'Deep Precision Strike' Missile To Be Developed By UK And Germany |last=Newdick |first=Thomas |website=The War Zone |date=16 Mei 2025 |access-date=23 Mei 2025}}</ref> *FP-5 Flamingo (3 000&nbsp;km) {{vlagland|Oekraïne}}<ref>{{Cite web|url=https://www.twz.com/news-features/new-ukrainian-cruise-missile-with-claimed-1800-mile-range-breaks-cover|title=New Ukrainian Cruise Missile With Claimed 1,800-Mile Range Breaks Cover|first=Thomas|last=Newdick|first2=Joseph|last2=Trevithick|date=18 August 2025}}</ref> *FP-5 Flamingo (3 000 km){{vlagland |Oekraïne}}<ref>{{Cite web|url=https://www.twz.com/news-features/new-ukrainian-cruise-missile-with-claimed-1800-mile-range-breaks-cover|title=New Ukrainian Cruise Missile With Claimed 1,800-Mile Range Breaks Cover|first=Thomas|last=Newdick|first2=Joseph|last2=Trevithick|date=18 Augustus 2025}}</ref> ===Interkontinentale-afstand subsoniese kruisermissiel=== *9M730 Burevestnik {{vlagland|Rusland}} *SM-62 Snark (10 200 km) {{vlagland|Verenigde State}} ===Medium-afstand subsoniese kruisermissiel=== [[Lêer:Storm Shadow p1220865.jpg|duimnael|Storm Shadow (Frankryk /VK).]] Voorbeelde: *AGM-158 JASSM (370–1900 km) {{vlagland |Verenigde State}} *[[Lêer:Babur Cruise Missle at Ideas 2008 cropped.jpg|duimnael|'n Pakistanse Babur-kruisermissiellanseerder.]]AGM-158C LRASM (370 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Atmaca {{vlagland|Turkye}} *Babur (290–900 km) {{vlagland |Pakistan}} *Harbah (250–450 km) {{vlagland |Pakistan}} *Hatf-VIII / Ra'ad Mark-2 ALCM (400 km) {{vlagland |Pakistan}} *Hsiung Feng IIE (600–2000 km) {{vlagland|Republiek China}} *Hyunmoo-3 (minder as 1500 km) {{vlagland |Suid-Korea}} *Iskander-K {{vlagland |Rusland}} *KD-63 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *NASM-MR {{vlagland|Indië}} *Taurus KEPD 350 (500+ km) {{vlagland |Duitsland}} *Kh-50 (Kh-SD) and Kh-101 Kh-65 weergawes {{vlagland |Rusland}} *MGM-1 Matador (700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Ra'ad ALCM (350 km) {{vlagland |Pakistan}} *Raad (360 km) {{vlagland|Iran}} *SOM (SOM B Block I) – 500 km, 1 500 km en 2 500 km weergawes (350 km reikafstand onder serieproduksie, 500 km+ reikafstand onder ontwikkeling){{vlagland|Turkye}}<ref>{{cite web|url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkey-aims-to-increase-ballistic-missile-ranges.aspx?pageID=238&nID=12731&NewsCatID=345|title=BUSINESS – Turkey aims to increase ballistic missile ranges|author=Ümit Enginsoy|date=Februarie 2012 |publisher=Hurriyetdailynews.com|access-date=13 Februarie 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hurriyet.com.tr/ekonomi/19680119.asp|title=Tübıta: Hedefimiz 2 bin 500 kilometre menzilli füze yapmak |date=14 Januarie 2012|publisher=Hurriyet.com.tr|access-date=13 Februarie 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.trt.net.tr/trtavaz/turk-fuzesi-som-icin-geri-sayim-basladi--haber-detay,tr,24107.aspx|title=Türk Füzesi SOM İçin Geri Sayım Başladı – Haber – TRT Avaz|publisher=Trt.net.tr|access-date=13 Februarie 2012|archive-date=10 Mei 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510220244/http://www.trt.net.tr/trtavaz/turk-fuzesi-som-icin-geri-sayim-basladi--haber-detay,tr,24107.aspx|url-status=dead}}</ref> *SSM-N-8 Regulus (926 km) {{vlagland |Verenigde State}} *P-5 Pyatyorka (450–750 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}}/{{vlagland |Rusland}}/{{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *S8000 Banderol {{vlagland |Rusland}} *Storm Shadow / SCALP-EG (550 km, Mach 0.65) {{vlagland |Verenigde Koninkryk}} *Type 12 SSM (binne 1000 km onder ontwikkeling) {{vlagland |Japan}} *Ya-Ali (700 km) {{vlagland |Iran}} *Zarb (320 km) {{vlagland|Pakistan}} *Ragnarök (926 km) {{vlagland |Verenigde State}}<ref>{{cite web | title=kratos-unveils-revolutionary-low-cost-cruise-missile-system-ragnarok | url=https://www.kratosdefense.com/newsroom/kratos-unveils-revolutionary-low-cost-cruise-missile-system-ragnarok }}</ref><ref>{{cite web | title=ragnarok-mini-cruise-missile-with-big-range-targets-150k-price-tag | url=https://www.twz.com/air/ragnarok-mini-cruise-missile-with-big-range-targets-150k-price-tag }}</ref> *Narwhal {{vlagland|Tsjeggië}} (680 km )<ref>{{cite web | title=what_is_the_new_narwhal_cruise_missile_for_ukraine_that_can_strike_moscow_and_engels | url=https://en.defence-ua.com/weapon_and_tech/what_is_the_new_narwhal_cruise_missile_for_ukraine_that_can_strike_moscow_and_engels-16752.html }}</ref><ref>{{cite web | title=czech-defense-tech-company-lpp-readies-first-cruise-missile | url=https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/czech-defense-tech-company-lpp-readies-first-cruise-missile }}</ref> *Taimoor (600 km) {{vlagland|Pakistan}} <ref>{{Cite web|url=https://www.flightglobal.com/fixed-wing/pakistan-test-launches-taimoor-cruise-missile-from-mirage/165837.article|title=Pakistan test launches Taimoor cruise missile from Mirage|first=Greg|last=Waldron|first2=|last2=|date=5 Januarie 2026}}</ref> *Lanca (missile) (600 km) {{vlagland|Pole}} <ref>{{Cite web|url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/weapons/wb-group-reveals-lanca-cruise-missile-with-payload-capacity-of-hundreds-of-kilograms|title=WB Group reveals Lanca cruise missile with payload capacity of hundreds of kilograms|first=Jakub |last=Link-Lenczowski |first2=|last2=|date=10 Oktober 2025}}</ref> *Ruta (missile) (450 km) {{vlagland|Switserland}} <ref>{{cite web | title=destinus-ruta | url=https://www.destinus.com/page/destinus-ruta }}</ref> ===Kortafstand subsoniese kruisermissiele=== [[Lêer:NSM PICT0001.JPG|duimnael|Vlootaanvalskruisermissiel van die Noorse Vloot.      ]] Kortafstand subsoniese kruisermissiele is sodanige missiele wat ongeveer 500 kilogram weeg en 'n reikafstand van tot 300 km het. Voorbeelde: *Apache (100–140 km) {{vlagland|Frankryk}} *AVMT-300 (300 km) {{vlagland| Brasilië}} *MICLA-BR (300 km) {{vlagland| Brasilië}} <ref>{{cite news |title=FOTO: Caça F-5M voando com o míssil de cruzeiro MICLA-BR|url=https://www.aereo.jor.br/2019/10/01/foto-caca-f-5m-voando-com-o-missil-de-cruzeiro-micla-br|publisher=Poder Aéreo|language=pt|date=1 Oktober 2019}}</ref> *Hyunmoo-3 (over 300 km) shorter range {{vlagland |Suid-Korea}} *SSM-700K Haeseong (180+ km) {{vlagland |Suid-Korea}} *JFS-M (499 km) {{vlagland |Duitsland}} *Kh-35 (130–300 km) {{vlagland |Rusland}}, KN-19 Ks3/4 {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Kh-59 (115–550 km) {{vlagland|Rusland}} *P-15 (40–80 km) {{vlagland |Rusland}} , KN-1 {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Nasr-1 {{vlagland|Iran}} *Zafar (25 km) {{vlagland |Iran}} *Noor {{vlagland |Iran}} *Qader {{vlagland|Iran}} *NASM-SR {{vlagland|Indië}} *Naval Strike Missile (185–555 km) {{vlagland|Noorweë}} *RBS-15 {{vlagland|Swede}} *Korshun {{vlagland |Oekraïne}} – plaaslike weergawe van Kh-55 en RK-55 *Neptune {{vlagland|Oekraïne}}<ref>{{cite web |title=Ukraine Tests Advanced Subsonic Cruise Missile 'Neptune' |url=http://www.defenseworld.net/news/21881 |website=Defense World |date=31 Januarie 2018 |access-date=31 Januarie 2018 |url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20180201082450/http://www.defenseworld.net/news/21881#.WnLO3-jP38A |archive-date=1 Februarie 2018}}</ref> *[[Lêer:Hsiung Feng II Anti-Ship Missile Display in Chengkungling 20111009a.jpg|duimnael|Hsiung Feng II anti-skip missiel uitgestal in Chengkungling.  ]]Hsiung Feng II {{vlagland|Republiek China}} *Wan Chien {{vlagland|Republiek China}} *VCM-01 (100–300 km) {{vlagland|Viëtnam}} *Aist (100–300 km) {{vlagland|Belarus}} *Marte (100+ km) {{vlagland|Italië}} *[[Lêer:Hsiung-Feng-2-sketch.svg|duimnael|Hsiung Feng II.     ]]Sea Killer uitvoer variant {{vlagland|Italië}} *Otomat (180 km) {{vlagland|Italië}} *Otomat Mk2 E / Teseo Mk2/E (360 km) {{vlagland|Italië}} *C-801 (40 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-802 (120–230 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-803 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-805 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-602 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *CM-602G {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Çakır {{vlagland|Turkye}} *Delilah missile (250 km) {{vlagland |Israel}} *Gabriel IV (200 km) {{vlagland |Israel}} *Popeye turbo ALCM (78 km) {{vlagland|Israel}} *Sea Breaker (300 km) {{vlagland |Israel}} *RGM-84 Harpoon (124–310 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-84E Standoff Land Attack Missile (110 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-84H/K SLAM-ER (270 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Silkworm (100–500 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *SOM {{vlagland|Turkye}} [7 <ref>{{cite web |date=4 Junie 2011 |title=Yerli seyir füzesi, 180 kilometreden hedefini vuracak – Hürriyet Gündem |url=http://www.hurriyet.com.tr/gundem/17954640.asp?gid=381 |access-date=13 Februarie 2012 |publisher=Hurriyet.com.tr}}</ref><ref>{{cite web |title=Yerli seyir füzesi, 180 kilometreden hedefinin vuracak – Kirpi HABER Cesur &#124; Özgür &#124; Tarafsız Habercilik |url=http://www.kirpihaber.com/teknoloji-bilim/yerli-seyir-fuzesi-180-kilometreden-hedefinin-vuracak.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607033259/http://www.kirpihaber.com/teknoloji-bilim/yerli-seyir-fuzesi-180-kilometreden-hedefinin-vuracak.htm |archive-date=2011-06-07 |access-date=13 Februarie 2012 |publisher=Kirpihaber.com}}</ref> *[[V-1-vlieënde bom]] (250 km) {{vlagland |Nazi-Duitsland}} ==Ontplooiing== [[Lêer:AGM-129A - 2006 0306 b52 2lg.jpg|links|duimnael|AGM-129 ACM word vasgeheg op 'n B-52H bomwerper.]] Die mees algemene missie vir kruisermissiele is om relatief hoëwaarde-teikens soos skepe, bevelbunkers, brûe en damme aan te val.<ref>{{cite web|url=http://www.raytheon.com/capabilities/products/tomahawk/|title=Raytheon: Tomahawk Cruise Missile|website=www.raytheon.com|access-date=2016-09-19}}</ref> Moderne geleidingstelsels maak akkurate aanvalle moontlik. Sedert 2001 het die [[BGM-109 Tomahawk]]-missielmodel 'n belangrike deel van die Verenigde State se vlootarsenaal geword. Dit gee skepe en duikbote 'n ietwat akkurate, langafstand-, konvensionele landaanvalwapen. Sodanige missiel kos ongeveer US$1,99 miljoen per eenheid.<ref>{{cite web |title=FY 2017 Program Acquisition Costs by Weapon System - Tactical Tomahawk Cruise Missile |url=https://comptroller.war.gov/Portals/45/documents/defbudget/FY2017/FY2017_Weapons.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160424113923/http://comptroller.defense.gov/Portals/45/Documents/defbudget/fy2017/FY2017_Weapons.pdf |archive-date=2016-04-24 |url-status=live |website=United States Department of Defense}}</ref> Beide die Tomahawk en die AGM-86 is wyd tydens Operasie Desert Storm gebruik. Op 7 April 2017, tydens die [[Siriese Burgeroorlog]], het Amerikaanse oorlogskepe meer as 50 kruismissiele op 'n Siriese lugbasis afgevuur as vergelding vir 'n Siriese chemiese wapenaanval teen 'n rebellevesting.<ref>{{cite web |title=US missiles blast Syria; Trump demands 'end the slaughter' |url=https://apnews.com/article/donald-trump-syria-ap-top-news-international-news-politics-de1b6e80a0cf4d84bca38835e9bb3310 |website=AP News|date=20 April 2021 }}</ref> Die [[Amerikaanse Lugmag]] (USAF) ontplooi 'n lug-gelanseerde kruisermissiel, die AGM-86 ALCM. Die [[Boeing B-52 Stratofortress]] is die eksklusiewe afleweringsvoertuig vir die AGM-86 en AGM-129 ACM. Beide missieltipes is konfigureerbaar vir óf konvensionele óf kernplofkoppe. Die USAF het die AGM-86 vir sy bomwerpervloot aangeneem, terwyl die AGM-109 aangepas is om vanaf vragmotors en skepe te lanseer en deur die USAF en Vloot aangeneem is. Die vragmotor-gelanseerde weergawes, en ook die Pershing II en SS-20 Intermediêre Afstand Ballistiese Missiele, is later vernietig onder die bilaterale INF (Intermediêre Afstand Kernmagte) verdrag met die USSR. [[Lêer:BRAHMOS Launcher.JPG|duimnael|Die Indiese Leër se BrahMos supersoniese kruisermissiele gemonteer op Mobiele Outonome Lanseerders (MOL).]] Die [[Britse Koninklike Vloot]] (RN) bedryf ook kruisermissiele, spesifiek die VSA-vervaardigde Tomahawk, wat deur die RN se kernduikbootvloot gebruik word. Britse konvensionele kernkopweergawes is vir die eerste keer in 1999 deur die RN in gevegte afgevuur, tydens die [[Kosovo-oorlog]] (die Verenigde State het kruisermissiele in 1991 afgevuur). Die Koninklike Lugmag gebruik die Storm Shadow-kruisermissiel op sy [[Typhoon-klas duikboot|Typhoon]] en voorheen sy Tornado GR4-vliegtuig. Dit word ook deur Frankryk gebruik, waar dit bekend staan as SCALP EG, en word deur die Armée de l'Air se Mirage 2000- en Rafale-vliegtuie gedra. Indië en Rusland het gesamentlik die supersoniese kruisermissiel BrahMos ontwikkel. Daar is drie weergawes van die Brahmos: skip-/land-gelanseer, lug-gelanseer en duikboot-gelanseer. Die skip-/land-gelanseer weergawe was teen laat 2007 in werking. Die Brahmos het die vermoë om teikens op land aan te val. Rusland gaan ook voort om ander kruisermissiele te bedryf: die SS-N-12 Sandbox, SS-N-19 Shipwreck, SS-N-22 Sunburn en SS-N-25 Switchblade. Duitsland en Spanje bedryf die Taurus-missiel terwyl Pakistan die Babur-missiel vervaardig het.<ref name="CSIS Missile Threat3"/> Beide die Volksrepubliek van China en die Republiek van China (Taiwan) het verskeie kruisermissielvariante ontwerp, soos die bekende C-802, waarvan sommige in staat is om biologiese, chemiese, kern- en konvensionele kernkoppe te dra ===Kernbewapende kruisermissiele=== ====China==== China het die CJ-10-landaanvalkruismissiel wat in staat is om 'n kernplofkop te dra.<ref>{{Cite web|last=Bommakanti|first=Kartik|date=December 4, 2020|title=China's Cruise Missile Capabilities: Implications for the Indian Army and Air Force|url=https://www.orfonline.org/research/chinas-cruise-missile-capabilities/?amp#|url-status=live|access-date=December 18, 2021|website=Observer Research Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20201204151239/https://www.orfonline.org/research/chinas-cruise-missile-capabilities/?amp |archive-date=4 Desember 2020 }}</ref> Daarbenewens blyk dit dat China in Augustus 2021 'n hipersoniese kruismissiel getoets het, 'n bewering wat hulle ontken.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-58953352|title=China Denies Testing Nuclear-Capable Hypersonic Cruise Missile|work=BBC News |date=18 Oktober 2021 |access-date=18 Oktober 2021}}</ref> ====Frankryk==== Die Franse ''Force de frappe''-kernmagte sluit beide land- en see-gebaseerde bomwerpers in met Air-Sol Moyenne Portée (ASMP) hoëspoed medium-afstand kernkruismissiele. Twee modelle is in gebruik, ASMP en 'n nuwer ASMP-Amelioré (ASMP-A), wat in 1999 ontwikkel is. Na raming is 40 tot 50 vervaardig.<ref>{{cite web |title=Air-Sol Moyenne Portée (ASMP/ ASMP-A) |work=Missile Threat |publisher=Center for Strategic and International Studies |date=23 April 2024 |access-date=23 Mei 2025 |url=https://missilethreat.csis.org/missile/asmp/}}</ref><ref>James O’Halloran, IHS Jane's Weapons: Strategic 2015-2016, 2015, (United Kingdom: IHS), 134-135.</ref> ====Indië==== Indië het in 2017 suksesvol sy inheemse Nirbhay ('Vreesloos') land-aanval kruismissiel getoets, wat kernkoppe tot 'n trefafstand van 1 000 km kan lewer.<ref name="Nirbhay, ToI, 2017" >{{cite news |title=India successfully tests its first nuclear-capable cruise missile |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/india-successfully-tests-its-first-nuclear-capable-cruise-missile/articleshow/61550465.cms |newspaper=The Times of India |date=7 November 2017}}</ref> Nirbhay is suksesvol getoets.<ref name="Nirbhay, ToI, 2017" /><ref>{{cite news |title=Nuclear-capable Nirbhay cruise missile's test fails for the fourth time |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/nuclear-capable-nirbhay-cruise-missiles-test-fails-for-the-fourth-time/articleshow/56105444.cms |newspaper=The Times of India |date=21 December 2016 |access-date=21 December 2016}}</ref> ====Israel==== Die Israeliese Verdedigingsmagte het na bewering die medium-afstand lug-gelanseerde Popeye Turbo ALCM en die Popeye Turbo SLCM medium-lang-afstand kruismissiel met kernkoppe op Dolphin-klas duikbote ontplooi.<ref>{{Cite book |last=Udaya Chandar |first=Y |title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces |publisher=Notion Press |year=2017 |isbn=9781946983794}}</ref> ====Pakistan==== Pakistan het tans vyf kruismissielstelsels: die lug-gelanseerde Ra'ad-I en sy verbeterde weergawe Ra'ad-II sowel as Taimoor; die grond- en duikboot-gelanseerde Babur;<ref name="CSIS Missile Threat3">{{cite web|url=https://missilethreat.csis.org/missile/hatf-7/|title=Hatf 7 "Babur" – Missile Threat|website=CSIS.org|access-date=26 Julie 2017}}</ref><ref>{{cite news|url=https://thediplomat.com/2017/01/south-asian-strategic-stability-and-pakistans-babur-3-submarine-launched-cruise-missile/|title=South Asian Strategic Stability and Pakistan's Babur-3 Submarine-Launched Cruise Missile|first1=Ankit |last1=Panda |first2=Prashanth |last2=Parameswaran|work=The Diplomat|access-date=2017-12-01|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-38563330|title=Pakistan announces cruise missile success|date=2017|work=BBC News|access-date=2017-12-01|language=en-GB}}</ref>skip-gelanseerde Harbah-missiel<ref>{{Cite news|url=https://thediplomat.com/2018/01/pakistan-tests-an-indigenously-developed-anti-ship-cruise-missile/|title=Pakistan Tests An Indigenously Developed Anti-Ship Cruise Missile|first=Ankit |last=Panda|work=The Diplomat|access-date=2018-01-13|language=en-US}}</ref> en oppervlak-gelanseerde Zarb-missiel.<ref>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1251049|title=Pakistan Navy inducts coastal anti-ship 'Zarb' missile after successful test|last=Haider|first=Mateen|date=9 April 2016|work=DAWN.COM|access-date=2018-01-17|language=en-US}}</ref> Beide, Ra'ad en Babur, kan kernplofkoppe tussen 10 en 25 knope dra, en dit na teikens op 'n afstand van onderskeidelik tot 300 km en 450 km aflewer.<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/nuclear-capable-nirbhay-cruise-missiles-test-fails-for-the-fourth-time/articleshow/56105444.cms|title=Nirbhay: Nuclear-capable Nirbhay cruise missile's test fails for the fourth time |website=The Times of India|date=21 Desember 2016 }}</ref> Babur is sedert 2010 in diens van die Pakistanse Leër, en die Pakistanse Vloot sedert 2018.<ref>{{cite web|url=http://www.ipcs.org/article/india/pakistans-babur-and-raad-cruise-missiles-strategic-implications-for-india-3681.html|title=Pakistan's Babur and Ra'ad Cruise Missiles: Strategic Implications for India|last1=Mason|first1=Shane|website=Institute of Peace and Conflict Studies|access-date=20 Januarie 2016}}</ref> ====Rusland==== [[Lêer:3M-54E1.jpg|duimnael|Uitvoervariant van die Kalibr-missiel.   ]] Rusland het Kh-55SM-kruismissiele, met 'n reikwydte soortgelyk aan die Verenigde State se AGM-129-reikwydte van 3000 km, maar kan 'n kragtiger kernwapenkop van 200 kt dra. Hulle is toegerus met 'n TERCOM-stelsel wat hulle toelaat om teen 'n hoogte laer as 110 meter teen subsoniese snelhede te vlieg terwyl hulle 'n CEP-akkuraatheid van 15 meter met 'n traagheidsnavigasiestelsel verkry. Hulle word vanuit die lug gelanseer vanaf óf Tupolev Tu-95's, Tupolev Tu-22M's óf Tupolev Tu-160's, elk in staat om 16 vir die Tu-95, 12 vir die Tu-160 en 4 vir die Tu-22M te dra. 'n Stealth-weergawe van die missiel, die Kh-101, is in ontwikkeling. Dit het soortgelyke eienskappe as die Kh-55, behalwe dat die reikwydte tot 5 000 km verleng is, toegerus is met 'n konvensionele kernkop van 1 000 kg, en het stealth-kenmerke wat die waarskynlikheid van onderskepping verminder.<ref>{{cite web |title=Kh-101 – Russian and Soviet Nuclear Forces |url=https://fas.org/nuke/guide/russia/bomber/kh-101.htm |publisher=Fas.org |access-date=13 Februarie 2012}}</ref> Na die ineenstorting van die Sowjetunie was die mees onlangse kruismissiel wat ontwikkel is, die Kalibr-missiel, wat in die vroeë 1990's in produksie getree het en amptelik in 1994 in die Russiese arsenaal opgeneem is. Dit het egter eers op 7 Oktober 2015 sy gevegsdebuut in Sirië gesien as deel van die Russiese militêre veldtog in Sirië. Die missiel is sedert sy debuut nog 14 keer in gevegsoperasies in Sirië gebruik. In die laat 1950's en vroeë 1960's het die Sowjetunie probeer om kruismissiele te ontwikkel. In hierdie kort tydperk het die Sowjetunie aan byna tien verskillende tipes kruismissiele gewerk. As gevolg van hulpbronne was die meeste van die aanvanklike tipes kruismissiele wat deur die Sowjetunie ontwikkel is, egter see-gelanseerde kruismissiele of duikboot-gelanseerde kruismissiele (SLCM's). Die SS-N-1-kruismissiel is ontwikkel om verskillende konfigurasies te hê om vanaf 'n duikboot of 'n skip afgevuur te word. Met verloop van tyd het die Sowjetunie egter ook begin werk aan lug-gelanseerde kruismissiele (ALCM). Hierdie ACLM-missiele is tipies afgelewer via bomwerpers wat as "Blinders" of "Backfire" aangewys is. Die missiele in hierdie konfigurasie is die AS-1 en AS-2 genoem, met uiteindelike nuwe variante met meer ontwikkelingstyd. Die hoofdoel van Sowjet-gebaseerde kruismissiele was om verdedigings- en aanvalsmeganismes teen vyandelike skepe te hê; met ander woorde, die meeste van die Sowjet-kruismissiele was anti-skipmissiele. In die 1980's het die Sowjetunie 'n arsenaal van kruismissiele van byna 600 platforms ontwikkel, wat uit land-, see- en lugafleweringstelsels bestaan het.<ref>{{cite journal|last=Arkin|first=William|date=Mei 1983|title=Soviet Cruise Missile Programs|journal=Arms Control Today|volume=13|issue=4|pages=3–4|jstor=23623103}}</ref> ====Verenigde State==== [[Lêer:Agm-129 acm (cropped).jpg|links|duimnael|'n AGM-129 ACM van die Verenigde State se Lugmag.]] Die Verenigde State het op een of ander tydstip nege kernkruismissiele ontplooi. *MGM-1 Matador grond-gelanseerde missiel, buite diens *MGM-13 Mace grond-gelanseerde missiel, buite diens *SSM-N-8 Regulus duikboot-gelanseerde missiel, buite diens *SM-62 Snark grond-gelanseerde missiel, buite diens *AGM-28 Hound Dog lug-gelanseerde missiel, buite diens *BGM-109G Grond-gelanseerde Kruismissiel, buite diens *AGM-129 ACM lug-gelanseerde missiel, buite diens<ref>{{cite web|url=https://www.tinker.af.mil/News/story/id/123299303/ |title=Cruise missile career comes to a close |publisher=U.S. Air Force, Tinker Air Force Base public affairs |date=24 April 2012 |access-date=27 Desember 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131220061518/http://www.tinker.af.mil/news/story.asp?id=123299303 |archive-date=20 Desember 2013}}</ref> *AGM-86 ALCM lug-gelanseerde kruismissiel, 350 tot 550 missiele en W80-plofkoppe steeds in diens *[[BGM-109 Tomahawk]]-kruisermissiel in kernduikboot-, oppervlakskip- en grond-gelanseerde modelle, kernmodelle buite diens maar plofkoppe word in reserwe gehou. == Verwysings == {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Wapentuig]] [[Kategorie:Ammunisie]] gb9zibm0kfy9kq3kb5rjljs861lb1gz 2894328 2894327 2026-04-16T06:51:23Z Sobaka 328 /* Rusland */ opruim 2894328 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Tomahawk Block IV cruise missile -crop.jpg|duimnael|'n [[BGM-109 Tomahawk]] wat in November 2002 vlieg.]] 'n '''Kruisermissiel''' is 'n onbemande selfaangedrewe geleide [[missiel]] wat vlieg deur aërodinamiese [[Sleurkrag|hefkrag]] vir die grootste deel van sy vlugroete te onderhou. Kruisermissiele is ontwerp om 'n groot vrag oor lang afstande met hoë presisie te lewer. Moderne kruisermissiele is in staat om teen hoë subsoniese, [[Supersoniese snelheid|supersonies]]e of hipersoniese snelhede te beweeg, is selfnavigerend en kan op 'n nie-ballistiese, uiters lae-hoogte trajek vlieg.<ref>{{Cite web |date=2025-06-17 |title=Cruise missile {{!}} Definition, Speed, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/technology/cruise-missile |access-date=2025-06-24 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> Hierdie wapens verskil fundamenteel van ballistiese missiele deurdat hulle voortdurend aangedryf bly en aktief gestuur word tydens hul vlug, eerder as om ’n groot deel van hul baan volgens ’n voorafbepaalde, [[swaartekrag]]-gedrewe trajek te volg. Kruisermissiele maak tipies gebruik van gevorderde navigasiestelsels soos traagheidsnavigasie, satellietposisionering (bv. GPS), terreinvolgende radar en digitale kaartvergelyking om hul teikens akkuraat te bereik, selfs in omgewings met sterk elektroniese teenmaatreëls. Kruisermissiele kan vanaf verskeie platforms gelanseer word, insluitend landgebaseerde lanseerders, oorlogskepe, duikbote en vliegtuie. Hierdie veelsydigheid maak hulle ’n belangrike komponent van moderne [[militêre strategie]], aangesien hulle diep in vyandelike gebied kan inslaan sonder om bemande vliegtuie in gevaar te stel. Hulle word gebruik vir beide konvensionele en kernplofkoppe, en kan aangepas word vir spesifieke rolle soos anti-skip-aanvalle, grondteikens of presisie-aanvalle op infrastruktuur. Sedert hul vroeë ontwikkeling tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] het kruisermissiele aansienlik ontwikkel in terme van reikafstand, akkuraatheid en ontduikingsvermoë. Hedendaagse ontwerpe fokus toenemend op sluip-tegnologie, lae waarneembaarheid en gevorderde roetebeplanning om lugverdedigingstelsels te omseil en strategiese teikens met minimale waarskuwing te tref. ==Geskiedenis== Die idee van 'n "lugtorpedo" is in die Britse 1909-film ''The Airship Destroyer'' getoon, waarin vlieënde torpedo's wat draadloos beheer word, gebruik word om [[Lugskip|lugskepe]] wat [[Londen]] bombardeer, af te skiet.<ref>{{cite web|url=http://www.ctie.monash.edu.au/hargrave/rpav_britain.html |title=Remote Piloted Aerial Vehicles : The 'Aerial Target' and 'Aerial Torpedo' in Britain |publisher=Ctie.monash.edu.au |access-date=13 Februarie 2012}}</ref> [[Lêer:Military Air Museum's Fieseler FI 103 V1 "Buzz Bomb".JPG|duimnael|Die V-1 vliegbom, die eerste operasionele kruisermissiel.]] In 1916 het die Amerikaanse vlieënier Lawrence Sperry 'n "lugtorpedo", die Hewitt-Sperry Automatic Airplane, 'n klein [[Tweedekker (vliegtuig)|tweedekker]] met 'n TNT-lading, 'n Sperry-selfvlieende en barometriese hoogtebeheer, gebou en gepatenteer. Geïnspireer deur die eksperimente het die [[Verenigde State]] se leër 'n soortgelyke vlieënde bom genaamd die Kettering Bug ontwikkel. Duitsland het ook toetse gedoen met afstandbeheerde [[Sweeftuig|sweeftuie]] (''Torpedogleiter'') wat deur Siemens-Schuckert gebou is vanaf 1916.<ref>{{cite book|author=Roger Branfill-Cook|title= Torpedo|publisher=Seaforth Publishing|location= Great Britain|year= 2014}}</ref> In die tussenoorlogse tydperk het Brittanje se Royal Aircraft Establishment die Larynx (Long Range Gun met Lynx Engine) ontwikkel, wat in die 1920's 'n paar vlugtoetse ondergaan het.<ref>{{cite web|url=http://www.vectorsite.net/twcruz_1.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070813001620/http://www.vectorsite.net/twcruz_1.html|url-status=usurped|archive-date=13 Augustus 2007|title=[1.0] The Aerial Torpedo|date=13 Augustus 2007}}</ref> In die [[Sowjetunie]] het Sergei Korolev van 1932 tot 1939 die GIRD-06-kruisermissielprojek gelei, wat 'n vuurpyl-aangedrewe anjaer-glybomontwerp gebruik het. Die 06/III (RP-216) en 06/IV (RP-212) het giroskopiese geleidingstelsels bevat.<ref>"Object No. 212", 1936 report in _Tvorcheskoi Nasledie Akedemika Sergeya Pavlovicha Koroleva_</ref> Die voertuig is ontwerp om tot 28 km hoogte te styg en 'n afstand van 280 km te gly, maar toetsvlugte in 1934 en 1936 het slegs 'n hoogte van 500 meter bereik. In 1944, tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], het [[Duitsland]] die eerste operasionele kruisermissiele ontplooi. Die [[V-1-vlieënde bom|V-1]], dikwels 'n vlieënde bom genoem, het 'n giroskoop-geleidingstelsel bevat en is aangedryf deur 'n eenvoudige pulsstraal-enjin, waarvan die geluid dit die bynaam "gonsbom" of "doodlebug" gegee het.<ref>{{cite book |last=Zaloga |first=Steven |title=German V-Weapon Sites 1943–45 |location=Oxford |publisher=Osprey Publishing |date=2008 |isbn=978-1-84603-247-9}}</ref> Akkuraatheid was slegs voldoende vir gebruik teen baie groot teikens (die algemene area van 'n stad), terwyl die reikafstand van 250 km aansienlik laer was as dié van 'n bomwerper wat dieselfde vrag dra. Die belangrikste voordele was spoed (alhoewel nie voldoende om kontemporêre skroefaangedrewe onderskeppers te oortref nie) en bruikbaarheid. Die produksiekoste van 'n V-1 was slegs 'n klein fraksie van dié van 'n [[V-2-vuurpyl|V-2]] supersoniese ballistiese missiel met 'n soortgelyke grootte plofkop.<ref> Beide missiele is vervaardig onder die swaar gebruik van Nazi-slawearbeid.</ref> Anders as die V-2, het die aanvanklike ontplooiings van die V-1 stilstaande lanseerrampe vereis wat blootgestel was aan bombardement.<ref>{{cite web |url=http://www.atlantikwall.org.uk/v1_light_stes.htm |title=V1 Light Sites |publisher=Atlantic Wall |access-date=9 Mei 2017}}</ref> [[Nazi-Duitsland]] het in 1943 ook die Mistel-saamgestelde vliegtuigprogram ontwikkel, wat gesien kan word as 'n rudimentêre lug-gelanseerde kruisermissiel, waar 'n bestuurde vegvliegtuig bo-op 'n onbemande bomwerper-grootte vliegtuig gemonteer is wat met plofstof gepak was om vrygestel te word terwyl die teiken nader gekom het. Bomwerper-gelanseerde variante van die V-1 het beperkte operasionele diens teen die einde van die oorlog gesien, met die baanbrekende V-1 se ontwerp wat deur die Amerikaners omgekeerd ontwikkel is as die Republic-Ford JB-2 kruisermissiel.<ref>{{cite book |last=Zaloga |first=Steven |title= American Guided Missiles of World War II |publisher=Osprey Publishing |date=2020 |isbn=9781472839268}}</ref> Onmiddellik na die [[Tweede Wêreldoorlog]] het die Verenigde State se Lugmag 21 verskillende geleide missielprojekte gehad, insluitend voorgestelde kruisermissiele. Teen 1948 was al behalwe vier van hierdie projekte gekanselleer: die Air Materiel Command Banshee, die SM-62 Snark, die SM-64 Navaho, en die MGM-1 Matador. Die Banshee-ontwerp was soortgelyk aan Operasie Aphrodite; soos Aphrodite, het dit misluk en is dit in April 1949 gekanselleer.<ref>[https://web.archive.org/web/20070303204907/http://stinet.dtic.mil/oai/oai?&verb=getRecord&metadataPrefix=html&identifier=ADA162646 The Evolution of the Cruise Missile by Werrell, Kenneth P.] sien PDF bladsy 92</ref> Terselfdertyd is die Amerikaanse Vloot se Operasie Bumblebee van ongeveer 1 Junie 1946 tot 28 Julie 1948 by Topsail-eiland, [[Noord-Carolina]], uitgevoer. Bumblebee het konsepbewystegnologieë vervaardig wat die Amerikaanse weermag se ander missielprojekte beïnvloed het. Gedurende die [[Koue Oorlog]] het beide die Verenigde State en die Sowjetunie verder geëksperimenteer met die konsep om vroeë kruisermissiele vanaf land, duikbote en vliegtuie te ontplooi. Die hoofuitkoms van die Amerikaanse Vloot se duikbootmissielprojek was die SSM-N-8 Regulus-missiel, gebaseer op die V-1, maar aangedryf deur 'n Allison J33-straalenjin. Die Regulus is in diens gestel, maar is later uitgefaseer met die koms van duikboot-gelanseerde ballistiese missiele wat nie vereis het dat die duikboot na die oppervlak kom om die missiel te lanseer en dit na sy teiken te lei nie. Die Amerikaanse Lugmag se eerste operasionele grond-tot-grond-missiel was die gevleuelde, mobiele, kernwapen-bekwame MGM-1 Matador, ook soortgelyk in konsep aan die V-1. Ontplooiing oorsee het in 1954 begin, eers na [[Wes-Duitsland]] en later na die [[Republiek van China]] en [[Suid-Korea]]. Op 7 November 1956 het die Amerikaanse Lugmag Matador-eenhede in Wes-Duitsland ontplooi, wie se missiele in staat was om teikens in die [[Warskou-verdrag]] gebied te tref, vanaf hul vaste daaglikse terreine na onaangekondigde verspreide lanseerplekke. Hierdie waarskuwing was in reaksie op die krisis wat veroorsaak is deur die Sowjet-aanval op [[Hongarye]] wat die [[Hongaarse Rewolusie van 1956]] onderdruk het. Tussen 1957 en 1961 het die Verenigde State 'n ambisieuse en goed befondsde program gevolg om 'n kernbewapende kruisermissiel, Supersoniese Lae Hoogte Missiel (SLAM), te ontwikkel. Dit is ontwerp om onder die vyand se radar te vlieg teen snelhede bo Mach 3 en waterstofbomme te dra wat dit langs sy pad oor vyandelike gebied sou laat val. Alhoewel die konsep bewys is dat dit geldig is en die 500-megawatt (670,000 pk) enjin 'n suksesvolle toetslopie in 1961 voltooi het, is geen lugwaardige toestel ooit voltooi nie. Die projek is uiteindelik laat vaar ten gunste van IKBM-ontwikkeling. Terwyl ballistiese missiele die voorkeurwapens vir landteikens was, is swaar kern- en konvensionele kruisermissiele met wapenpunte deur die USSR as 'n primêre wapen beskou om die Verenigde State se vlootdraer-gevegsgroepe te vernietig. Groot duikbote (byvoorbeeld, Echo- en Oscar-klasse) is ontwikkel om hierdie wapens te dra en die Verenigde State se gevegsgroepe op see te skadu, en groot bomwerpers (byvoorbeeld, [[Toepolef Tu-22M|Backfire]]-, [[Toepolef Tu-95|Bear]]- en [[Toepolef Tu-160|Blackjack]]-modelle) is toegerus met die wapens in hul luggelanseerde kruisermissiel (ALCM)-konfigurasie. ==Kategorieë== Kruisermissiele kan gekategoriseer word volgens vrag/plofkopgrootte, spoed, reikwydte en lanseringsplatform. Dikwels word variante van dieselfde missiel vir verskillende lanseringsplatforms vervaardig (byvoorbeeld lug- en duikboot-gelanseerde weergawes). Geleidingstelsels kan tussen missiele verskil. Sommige missiele kan toegerus word met enige van 'n verskeidenheid navigasiestelsels (traagheidsnavigasie, TERCOM of satellietnavigasie). Groter kruisermissiele kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra, terwyl kleiner missiele slegs konvensionele plofkoppe dra. ===Hipersoniese kruisermissiele=== Hipersoniese kruisermissiele beweeg ten minste vyf keer die [[spoed van klank]] (Mach 5). *3M22 Zircon (>1000–1500 km) {{vlagland|Rusland}}– hipersoniese anti-skip kruisermissiel.<ref>{{cite web|url= http://www.nextbigfuture.com/2016/02/russia-will-refit-nuclear-powered.html|title=Russia will refit nuclear powered guided missile cruiser with mach 5 hypersonic 3M22 missiles with 2022 deployment|website=NextBigFuture.com|date=21 Februarie 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://uslivenic.com/3m22-zircon-missile-russias-fastest-missile/|title=3M22 Zircon Missile, Russia's Fastest Missile|access-date=23 November 2022|archive-date=30 Maart 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230330024209/https://uslivenic.com/3m22-zircon-missile-russias-fastest-missile/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cnn.com/2024/02/13/europe/ukraine-russia-zircon-hypersonic-missile-intl-hnk-ml/index.html|title=Russia used an advanced hypersonic missile for the first time in recent strike, Ukraine claims|website=[[CNN]] |date=13 Februarie 2024 }}</ref><ref name=NavalNews>{{cite web|url=https://www.navalnews.com/naval-news/2022/08/hypersonic-brahmos-ii-missile-may-include-tech-from-tsirkon-missile/|website=Naval News |title=Hypersonic BrahMos-II missile may include tech from Tsirkon missile |date=2 Augustus 2022 }}</ref> *ASN4G (Air-Sol Nucléaire de 4e Génération) {{vlagland|Frankryk}} – hipersoniese kruisermissiel met ’n supersoniese ramstraalenjin wat deur [[Frankryk]] ontwikkel word.<ref>{{Cite web |title=Counting the cost of deterrence: France's nuclear recapitalisation |url=https://www.iiss.org/blogs/military-balance/2021/05/france-nuclear-recapitalisation |access-date=2022-10-26 |website=IISS |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Wright |first=Timothy |date=1 Mei 2022 |title=Hypersonic Missile Proliferation: An Emerging European Problem? |url=https://www.nonproliferation.eu/wp-content/uploads/2022/05/EUNPDC_no-80.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220517163238/https://www.nonproliferation.eu/wp-content/uploads/2022/05/EUNPDC_no-80.pdf |archive-date=2022-05-17 |url-status=live |access-date=26 Oktober 2022 |website=The EU Non-Proliferation Consortium}}</ref> *BrahMos-II (≈800–1500 km) {{vlagland|Indië}}/{{vlagland|Rusland}}–– hipersoniese kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://brahmos.com/newscenter.php?newsid=95|title=India to develop BrahMos-II missile|website=Brahmos.com}}</ref><ref name=NavalNews /> onder ontwikkeling vanaf 2011 in [[Indië]] en Rusland<ref>{{cite news|url= http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-10-09/news/30260244_1_air-version-stealth-supersonic-cruise-missile-india-s-defence-research|archive-url= https://archive.today/20130103092457/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-10-09/news/30260244_1_air-version-stealth-supersonic-cruise-missile-india-s-defence-research|url-status= dead|archive-date= 3 Januarie 2013|title=Hypersonic version of Brahmos on the way|date=9 Oktober 2011|work=The Times of India}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.brahmos.com/newscenter.php?newsid=102|title=India, Russia to develop new hypersonic cruise missile|archive-url= https://web.archive.org/web/20100628020619/http://brahmos.com/newscenter.php?newsid=102|archive-date= 28 Junie 2010|url-status=dead|access-date=23 Februarie 2012}}</ref> *CJ-1000 {{vlagland|Volksrepubliek China}} – hipersoniese ramstraalenjin anti-skip/land-aanval kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://www.scmp.com/news/china/military/article/3322176/new-missiles-drones-and-tanks-whats-been-rolling-through-beijings-streets |title=New missiles, drones and tanks: what's been rolling through Beijing's streets? |website=South China Morning Post |date=18 Augustus 2025 |first=Liu |last=Zhen }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.newsweek.com/china-reveals-new-weapons-sink-us-ships-2114865 |title=China To Reveal New Weapons To Sink US Ships |website=Newsweek |date=18 Augustus 2025 |first=Ryan |last=Chan }}</ref> *Hycore {{vlagland|Suid-Korea}}<ref>{{cite web | url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/weapons/south-korea-develops-hycore-hypersonic-cruise-missile | title=South Korea develops Hycore hypersonic cruise missile | date=25 Januarie 2022 }}</ref> *HSTDV{{vlagland|Indië}} – hipersoniese ramstraalenjin-demonstrator. 'n Draervoertuig vir hipersoniese langafstandkruismissiele word ontwikkel deur die Verdedigingsnavorsings- en Ontwikkelingsorganisasie.<ref>{{Cite web|url= https://theprint.in/defence/drdo-test-fires-futuristic-missile-tech-but-its-success-is-in-doubt/249386/|title= DRDO test-fires futuristic missile tech, but its success is in doubt|last=Philip|first=Snehesh Alex|date=2019-06-12|website=ThePrint|language=en-US|access-date= 2020-03-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/drdo-starts-work-on-hypersonic-weapon/story-NAg6ViN9W94ll4CsfGDNYP.html|title=DRDO starts work on 'next-gen' hypersonic weapon|date=2019-10-20|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2020-03-23}}</ref> *ET-LDHCM {{vlagland|Indië}} – langafstandhipersoniese kruismissiel word ontwikkel deur DRDO.<ref>{{Cite news |date=2025-07-14 |title=India testing a missile that flies at eight times the speed of sound, hits targets 1,500 km away |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/new-updates/india-testing-a-missile-that-flies-at-eight-times-the-speed-of-sound-hits-targets-1500-km-away/articleshow/122432167.cms?from=mdr |access-date=2025-07-23 |work=The Economic Times |issn=0013-0389}}</ref><ref name=":6">{{Cite web |last=Vaishnav |first=Akash |date=2025-07-15 |title=India's 'Project Vishnu' Unleashes Missile That Can Hit Enemy 1,500 Km Away at 8x Speed of Sound |url=https://newsable.asianetnews.com/gallery/india/india-unleashes-missile-that-can-hit-enemy-1500-km-away-at-8-speed-of-sound-z8wgl1w |access-date=2025-07-22 |website=newsable.asianetnews.com |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Modi |first=Diksha |date=2025-07-15 |title=Faster Than BrahMos, Deadlier Than Agni: How India's New Hypersonic Missile Changes The Game |url=https://www.news18.com/india/faster-than-brahmos-deadlier-than-agni-how-indias-new-hypersonic-missile-changes-the-game-ws-dkl-9442036.html |access-date=2025-07-17 |website=News18 |language=en}}</ref> *Hyfly-2 {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – hipersoniese luggelanseerde kruisermissiel wat die eerste keer by Sea Air Space 2021 vertoon is, ontwikkel deur [[Boeing]].<ref>{{Cite web|url=https://www.navalnews.com/event-news/sea-air-space-2021/2021/08/sea-air-space-2021-boeing-unveils-new-hypersonic-cruise-missile-concept/|title = Sea Air Space 2021: Boeing Unveils New Hypersonic Cruise Missile Concept|date = 4 Augustus 2021}}</ref> *Hypersonic Air-breathing Weapon Concept (HAWC, uitgespreek Hawk) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – luggelanseerde hipersoniese kruisermissiel met ’n ramstraalenjin wat sy eie kinetiese energie tydens impak gebruik om die teiken te vernietig, ontwikkel deur [[DARPA]].<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2022/04/04/politics/us-hypersonic-missile-test/index.html|title = US tested hypersonic missile in mid-March but kept it quiet to avoid escalating tensions with Russia &#124; CNN Politics|website = [[CNN]]|date = 5 April 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Second Successful Flight for DARPA Hypersonic Air-breathing Weapon Concept (HAWC) |url=https://www.darpa.mil/news-events/2022-04-05#:~:text=Air%2Dbreathing%20vehicles%20utilize%20air,targets%20even%20without%20high%20explosives |website=DARPA |date=4 Mei 2022}}</ref> *Hipersoniese Luglansieerbare Aanvallende Anti-Oppervlaktemissiel (HALO) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – luggelanseerde anti-skipmissiel onder die Aanvallende Anti-Oppervlakteoorlogvoering-inkrement 2 (OASuW Inc 2) program vir die Amerikaanse Vloot (Vloot).<ref>{{cite web | url=https://www.navalnews.com/naval-news/2022/09/halo-us-navy-hypersonic-capability/ | title=HALO programme accelerates US Navy hypersonic capability drive | date=5 September 2022 }}</ref><ref>{{cite web |title=FY18 Navy Programs – Offensive Anti-Surface Warfare (OASuW) Increment 1 |website=Director, Operational Test and Evaluation |url=https://www.dote.osd.mil/Portals/97/pub/reports/FY2018/navy/2018oasuw.pdf?ver=2019-08-21-155650-680 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200201164929/https://www.dote.osd.mil/Portals/97/pub/reports/FY2018/navy/2018oasuw.pdf?ver=2019-08-21-155650-680 |archive-date=2020-02-01}}</ref> *Hipersoniese Aanvalskruisermissiel (HACM) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – beplan vir gebruik deur die Verenigde State se Lugmag.<ref>{{Cite web |title=Raytheon/Northrop Grumman team selected for HACM hypersonic weapon |url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/raytheonnorthrop-grumman-team-selected-for-hacm-hypersonic-weapon |access-date=2022-10-26 |website=Janes.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=US Air Force Selects Raytheon Missiles & Defense, Northrop Grumman to Deliver First Hypersonic Air-Breathing Missile |url=https://news.northropgrumman.com/news/releases/us-air-force-selects-raytheon-missiles-defense-northrop-grumman-to-deliver-first-hypersonic-air-breathing-missile |access-date=2022-10-26 |website=Northrop Grumman Newsroom |language=en}}</ref> *SCIFiRE {{vlagland|Verenigde State van Amerika}}/{{vlagland|Australië}} – Southern Cross Integrated Flight Research Experiment (SCIFiRE) is 'n gesamentlike program tussen die Amerikaanse Departement van Verdediging en die Australiese Departement van Verdediging vir 'n Mach 5 ramstraalenjin-aangedrewe missiel.<ref>{{cite press release |title=Department of Defense Announces New Allied Prototyping Initiative Effort With Australia to Continue Partnership in Developing Air Breathing Hypersonic Vehicles |url=https://www.war.gov/News/Releases/Release/Article/2429061/department-of-defense-announces-new-allied-prototyping-initiative-effort-with-a/ |website=United States Department of Defense |access-date=18 Januarie 2022 |date=30 November 2020}}</ref><ref>{{cite press release |author1=Defence Minister Linda Reynolds |title=Australia collaborates with the US to develop and test high speed long-range hypersonic weapons |url=https://www.minister.defence.gov.au/minister/lreynolds/media-releases/australia-collaborates-us-develop-and-test-high-speed-long-range |website=Department of Defence Ministers |access-date=19 Januarie 2022 |date=1 Desember 2020}}</ref><ref>{{cite web |title=SCIFiRE Hypersonics |url=https://www.airforce.gov.au/our-mission/scifire-hypersonics |website=Royal Australian Air Force |date=16 Julie 2021 |access-date=19 January 2022}}</ref> In September 2021 het die Amerikaanse Departement van Verdediging Voorlopige Ontwerpoorsigkontrakte aan Boeing, Lockheed Martin en Raytheon Missiles & Defense toegeken.<ref>{{cite press release |title=Contracts For Sept. 3, 2021 |url=https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2764928/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929103100/https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2764928/ |url-status=dead |archive-date=29 September 2021 |website=United States Department of Defence |access-date=18 Januarie 2022 |date=3 September 2021}}</ref><ref>{{cite press release |title=Contracts For Sept. 1, 2021 |url=https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2762096/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929131018/https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2762096/ |url-status=dead |archive-date=29 September 2021 |website=United States Department of Defence |access-date=18 Januarie 2022 |date=1 September 2021}}</ref> *YJ-19 {{vlagland|Volksrepubliek China}} – hipersoniese ramstraalenjin-antiskip-kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/chinese-victory-day-parade-spotlights-new-weapon-priorities |title=Chinese Victory Day Parade Spotlights New Weapon Priorities |website=Aviation Week |date=10 September 2025 |first=Chuanren |last=Chen |archive-url=https://web.archive.org/web/20250910205227/https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/chinese-victory-day-parade-spotlights-new-weapon-priorities |archive-date=10 September 2025 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.scmp.com/news/china/science/article/3324050/breathtaking-science-behind-yj-19-chinas-first-hypersonic-cruise-missile |title=The breathtaking science behind YJ-19, China's first hypersonic cruise missile |website=South China Morning Post |date=2 September 2025 |last=Zhang |first=Tong }}</ref> ===Supersoniese kruisermissiele=== [[Lêer:Brahmos imds.jpg|duimnael|BrahMos uitgestal by IMDS 2007.]] Hierdie missiele beweeg vinniger as die [[spoed van klank]], gewoonlik met behulp van ramstraal-enjins. Die reikafstand is tipies 100–500 km, maar kan langer wees. Geleidingstelsels verskil tussen die stelsels. Voorbeelde: *ASALM US ALCM prototipe, toetsvliegtuig tot hipersonies Mach 5.5 {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} *3M-54 Kalibr (4 500&nbsp;km, Mach 3) {{ vlagland|Rusland}} (die "Sizzler" variant is slegs in staat tot supersoniese spoed in die terminale stadium) *3M-51 Alfa (250&nbsp;km, Mach 2.5) {{ vlagland|Rusland}} *Air-Sol Moyenne Portée (300–500&nbsp;km+, Mach 3) {{ vlagland|Frankryk}}&nbsp;– supersoniese afstandaanvalmissiel met kerplofkop *ASM-3 (400&nbsp;km, Mach 3+) {{vlagland|Japan}} *Blyskavka (100–370&nbsp;km) {{vlagland |Oekraïne}}&nbsp;– Artem Luch Pivdenmash *BrahMos (290–800&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland|Indië}} / {{vlagland|Rusland}}<ref>{{Cite web |date=24 November 2020 |title=India now working on 1,500-km range BrahMos supersonic cruise missile |url=https://theprint.in/defence/india-now-working-on-1500-km-range-brahmos-supersonic-cruise-missile/550924/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204100808/https://theprint.in/defence/india-now-working-on-1500-km-range-brahmos-supersonic-cruise-missile/550924/ |archive-date=4 Februarie 2021 |access-date=27 Januarie 2021 |website=The Print |language=en}}</ref> *CX-1 (280&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland | Volksrepubliek China}} *CJ-100 / DF-100 (2000–3000&nbsp;km, Mach 5) {{ vlagland |Volksrepubliek China}} *FC/ASW (onder ontwikkeling) – transnasionale kruisermissielprogram {{vlagland|Frankryk}} / {{ vlagland|Verenigde Koninkryk}} / {{ vlagland|Italië}}<ref name="Janes">[http://home.janes.com/events/exhibitions/dsei2011/sections/daily/day1/perseus-mbdas-missile-of-.shtml Janes – Perseus: MBDA's missile of the future?] {{webarchive|url= https://web.archive.org/web/20111113133922/http://home.janes.com/events/exhibitions/dsei2011/sections/daily/day1/perseus-mbdas-missile-of-.shtml |date=13 November 2011 }}</ref><ref>{{cite web|url= http://www.iiss.org/whats-new/iiss-experts-commentary/from-the-paris-air-show-enter-perseus/ |title= International Institute for Strategic Studies – IISS |access-date=8 Oktober 2015 |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120628163208/http://www.iiss.org/whats-new/iiss-experts-commentary/from-the-paris-air-show-enter-perseus/ |archive-date=28 Junie 2012 }}</ref><ref name="The Telegraph">{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/defence/8587357/New-British-missile-three-times-as-fast-as-current-weapons.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/defence/8587357/New-British-missile-three-times-as-fast-as-current-weapons.html |archive-date=11 Januarie 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=New British missile three times as fast as current weapons|date= 21 Junie 2011|work=Telegraph.co.uk|access-date= 8 Oktober 2015|last1= Harding|first1= Thomas}}</ref><ref name="MBDA Systems">{{Cite web|url=http://www.mbda-systems.com/mediagallery/files/cvs401-perseus-_datasheet-1315926538.pdf|archive-url= https://web.archive.org/web/20130512144417/http://www.mbda-systems.com/mediagallery/files/cvs401-perseus-_datasheet-1315926538.pdf|url-status=dead|title=MBDA Systems|archive-date=12 Mei 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/paris-perseus-set-to-go-on-the-attack-358513/|title= PARIS: Perseus set to go on the attack|work= Flightglobal.com|access-date= 8 Oktober 2015 |date=22 Junie 2011}}</ref> *Hsiung Feng III (100–150&nbsp;km, Mach 3.5) {{vlagland |Volksrepubliek China}} *Hyunmoo-3 (1500&nbsp;km, Mach 1.2) {{ vlagland|Suid-Korea}} *Kh-20 (380–600&nbsp;km, Mach 2) {{ vlagland |Sowjetunie}} *Kh-31 (25–110&nbsp;km, Mach 3.5) {{ vlagland|Rusland}} *Kh-32 (600–1 000&nbsp;km, Mach 4.6) {{vlagland|Rusland}} *Kh-80 (3 000–5 000&nbsp;km, Mach 3) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{vlagland|Rusland}} *P-270 Moskit (120–250&nbsp;km, Mach 2–3) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{vlagland|Rusland}} *P-500 Bazalt (550&nbsp;km, Mach 3+) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland|Rusland}} *P-700 Granit (625&nbsp;km, Mach 2.5+) {{ vlagland|Sowjetunie}} / {{vlagland |Rusland}} *P-800 Oniks / Kh-61 (600–800&nbsp;km, Mach 2.6) {{vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland |Rusland}} *P-1000 Vulkan (800&nbsp;km, Mach 3+) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland|Rusland}} *YJ-12 (250–400&nbsp;km, Mach 4) {{ vlagland |Volksrepubliek China}} *YJ-18 (220–540&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *YJ-91 (15–120&nbsp;km, Mach 3.5) {{vlagland |Volksrepubliek China }} *Yun Feng (1200–2 000&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland|Republiek China}} *SSM-N-9 Regulus II (1 852&nbsp;km, Mach 2) {{ vlagland|Verenigde State}} ===Interkontinentale-afstand supersoniese kruisermissiele=== *Burya (8 500 km) (gekanselleer in 1960) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *MKR (8 000 km) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *RSS-40 Buran (8 500 km) (gekanselleer in 1957) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *SLAM (gekanselleer in 1964) {{ vlagland |Verenigde State}} *SM-64 Navaho (gekanselleer in 1958) {{vlagland |Verenigde State}} ===Langafstand subsoniese kruisermissiele=== [[Lêer:Nirbhay missiles during Republic Day Parade 2018.jpg|duimnael|Indië se Nirbhay-missiele gemonteer op 'n vragmotor-gebaseerde lanseerder.]] China, Frankryk, Indië, Iran, Israel, Japan, Noord-Korea, Rusland, Suid-Korea, Oekraïne en die Verenigde State het verskeie langafstand-subsoniese kruisermissiele ontwikkel. Hierdie missiele het 'n reikafstand van meer as 1 000 kilometer en vlieg teen ongeveer 800 kilometer per uur <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> Hulle het tipies 'n lanseringsgewig van ongeveer 1 500 kilogram<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> en kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra. Vroeëre weergawes van hierdie missiele het traagheidsnavigasie gebruik; latere weergawes gebruik baie meer akkurate TERCOM- en DSMAC-stelsels. Mees onlangse weergawes kan satellietnavigasie gebruik. Voorbeelde: China, Frankryk, Indië, Iran, Israel, Japan, Noord-Korea, Rusland, Suid-Korea, Oekraïne en die Verenigde State het verskeie langafstand-subsoniese kruisermissiele ontwikkel. Hierdie missiele het 'n reikafstand van meer as 1 000 kilometer en vlieg teen ongeveer 800 kilometer per uur <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> Hulle het tipies 'n lanseringsgewig van ongeveer 1 500 kilogram<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> en kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra. Vroeëre weergawes van hierdie missiele het traagheidsnavigasie gebruik; latere weergawes gebruik baie meer akkurate TERCOM- en DSMAC-stelsels. Mees onlangse weergawes kan satellietnavigasie gebruik. Voorbeelde: *3M-54 Kalibr (tot 4 500 km) {{vlagland|Rusland}} *AGM-86 ALCM (from 1 100 to >2 400 km) {{vlagland|Verenigde State}} *AGM-129 ACM (from 3 450 to 3 700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-181 LRSO (>2 500 km) {{vlagland |Verenigde State}} *[[BGM-109 Tomahawk]] (tot 1 700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *BGM-109G Grondgelanseerde kruisermissiel (2 500 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Kh-55 (3 000 km) and Kh-65 {{vlagland |Rusland}} *Kh-101 (4 500–5 500 km) {{vlagland |Rusland}} *Iskander-K (nie minder as 3 500 km) {{vlagland|Rusland}} *Hwasal-1 (1 500–2 000 km) {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Hwasal-2 (> 2 000 km) {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *RK-55 (3 000 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Nirbhay (tot 1 500 km)<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/nirbhay-cruise-missile-test-fired-drdo-says-indigenous-engine-a-success-101628656458294.html|title = Nirbhay cruise missile test-fired; indigenous engine a success, say officials| work=Hindustan Times |date = 11 Augustus 2021}}</ref> {{vlagland|Indië}} *MdCN (tot 1 400 km) {{vlagland|Frankryk}} *Paveh (1 650 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.timesofisrael.com/iran-unveils-new-paveh-cruise-missile-that-can-reach-israel|title = Iran unveils new 'Paveh' cruise missile that can reach Israel| website=The Times of Israel |date = 25 Februarie 2023}}</ref> {{vlagland|Iran}} *Hoveyzeh (1 350 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.tehrantimes.com/news/432567/Iran-unveils-long-range-Hoveyzeh-cruise-missile|title = Iran unveils long-range Hoveyzeh cruise missile|date = 2 Februarie 2019}}</ref>{{vlagland |Iran}} *Abu Mahdi (over 1 000 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.mashreghnews.ir/news/1108707/%D8%AA%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D8%AD-%D9%88%DB%8C%DA%98%DA%AF%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%88%D8%B4%DA%A9-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%AD%D8%A7%D8%AC-%D9%82%D8%A7%D8%B3%D9%85-%D9%88-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%A7%D8%A8%D9%88%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C|title = Description of the characteristics of 'Martyr Haj Qasem' and 'Martyr Abu Mahdi' missiles|date = 20 Augustus 2020}}</ref> {{vlagland|Iran}} *Quds 1 Houthi {{vlagland |Jemen}} *Hsiung Feng IIE (600–1200 km) {{vlagland|Republiek China}} *Hyunmoo III (Hyunmoo IIIA – 500 km, Hyunmoo IIIB – 1 000 km, Hyunmoo IIIC – 1,500 km) {{vlagland|Suid-Korea}} *Type 12 SSM (1 500 km under development) {{vlagland|Japan}} *MGM-13 Mace {{vlagland |Verenigde State}} *DF-10/CJ-10 (CJ-10K – 1 500 km, CJ-20 – 2 000 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Popeye Turbo SLCM {{vlagland |Israel}} *Diep Presisie Aanvalsvermoë DPSC (meer as 2 000 km onder ontwikkeling) {{vlagland|Duitsland}}{{vlagland|Verenigde Koninkryk}}, deel van die Trinity House Ooreenkoms.<ref>{{cite web |url=https://aviationweek.com/defense/budget-policy-operations/germany-uk-reveal-trinity-house-deep-strike-missile-development |title=Germany and UK Reveal Trinity House Deep Strike Missile Development Plans |last1=Osborne |first1=Tony |last2=Wall |first2=Robert |work=Aviation Week |date=15 Mei 2025 |access-date=23 Mei 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.twz.com/air/long-range-deep-precision-strike-missile-to-be-developed-by-uk-and-germany |title=Long-Range 'Deep Precision Strike' Missile To Be Developed By UK And Germany |last=Newdick |first=Thomas |website=The War Zone |date=16 Mei 2025 |access-date=23 Mei 2025}}</ref> *FP-5 Flamingo (3 000&nbsp;km) {{vlagland|Oekraïne}}<ref>{{Cite web|url=https://www.twz.com/news-features/new-ukrainian-cruise-missile-with-claimed-1800-mile-range-breaks-cover|title=New Ukrainian Cruise Missile With Claimed 1,800-Mile Range Breaks Cover|first=Thomas|last=Newdick|first2=Joseph|last2=Trevithick|date=18 August 2025}}</ref> *FP-5 Flamingo (3 000 km){{vlagland |Oekraïne}}<ref>{{Cite web|url=https://www.twz.com/news-features/new-ukrainian-cruise-missile-with-claimed-1800-mile-range-breaks-cover|title=New Ukrainian Cruise Missile With Claimed 1,800-Mile Range Breaks Cover|first=Thomas|last=Newdick|first2=Joseph|last2=Trevithick|date=18 Augustus 2025}}</ref> ===Interkontinentale-afstand subsoniese kruisermissiel=== *9M730 Burevestnik {{vlagland|Rusland}} *SM-62 Snark (10 200 km) {{vlagland|Verenigde State}} ===Medium-afstand subsoniese kruisermissiel=== [[Lêer:Storm Shadow p1220865.jpg|duimnael|Storm Shadow (Frankryk /VK).]] Voorbeelde: *AGM-158 JASSM (370–1900 km) {{vlagland |Verenigde State}} *[[Lêer:Babur Cruise Missle at Ideas 2008 cropped.jpg|duimnael|'n Pakistanse Babur-kruisermissiellanseerder.]]AGM-158C LRASM (370 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Atmaca {{vlagland|Turkye}} *Babur (290–900 km) {{vlagland |Pakistan}} *Harbah (250–450 km) {{vlagland |Pakistan}} *Hatf-VIII / Ra'ad Mark-2 ALCM (400 km) {{vlagland |Pakistan}} *Hsiung Feng IIE (600–2000 km) {{vlagland|Republiek China}} *Hyunmoo-3 (minder as 1500 km) {{vlagland |Suid-Korea}} *Iskander-K {{vlagland |Rusland}} *KD-63 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *NASM-MR {{vlagland|Indië}} *Taurus KEPD 350 (500+ km) {{vlagland |Duitsland}} *Kh-50 (Kh-SD) and Kh-101 Kh-65 weergawes {{vlagland |Rusland}} *MGM-1 Matador (700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Ra'ad ALCM (350 km) {{vlagland |Pakistan}} *Raad (360 km) {{vlagland|Iran}} *SOM (SOM B Block I) – 500 km, 1 500 km en 2 500 km weergawes (350 km reikafstand onder serieproduksie, 500 km+ reikafstand onder ontwikkeling){{vlagland|Turkye}}<ref>{{cite web|url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkey-aims-to-increase-ballistic-missile-ranges.aspx?pageID=238&nID=12731&NewsCatID=345|title=BUSINESS – Turkey aims to increase ballistic missile ranges|author=Ümit Enginsoy|date=Februarie 2012 |publisher=Hurriyetdailynews.com|access-date=13 Februarie 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hurriyet.com.tr/ekonomi/19680119.asp|title=Tübıta: Hedefimiz 2 bin 500 kilometre menzilli füze yapmak |date=14 Januarie 2012|publisher=Hurriyet.com.tr|access-date=13 Februarie 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.trt.net.tr/trtavaz/turk-fuzesi-som-icin-geri-sayim-basladi--haber-detay,tr,24107.aspx|title=Türk Füzesi SOM İçin Geri Sayım Başladı – Haber – TRT Avaz|publisher=Trt.net.tr|access-date=13 Februarie 2012|archive-date=10 Mei 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510220244/http://www.trt.net.tr/trtavaz/turk-fuzesi-som-icin-geri-sayim-basladi--haber-detay,tr,24107.aspx|url-status=dead}}</ref> *SSM-N-8 Regulus (926 km) {{vlagland |Verenigde State}} *P-5 Pyatyorka (450–750 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}}/{{vlagland |Rusland}}/{{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *S8000 Banderol {{vlagland |Rusland}} *Storm Shadow / SCALP-EG (550 km, Mach 0.65) {{vlagland |Verenigde Koninkryk}} *Type 12 SSM (binne 1000 km onder ontwikkeling) {{vlagland |Japan}} *Ya-Ali (700 km) {{vlagland |Iran}} *Zarb (320 km) {{vlagland|Pakistan}} *Ragnarök (926 km) {{vlagland |Verenigde State}}<ref>{{cite web | title=kratos-unveils-revolutionary-low-cost-cruise-missile-system-ragnarok | url=https://www.kratosdefense.com/newsroom/kratos-unveils-revolutionary-low-cost-cruise-missile-system-ragnarok }}</ref><ref>{{cite web | title=ragnarok-mini-cruise-missile-with-big-range-targets-150k-price-tag | url=https://www.twz.com/air/ragnarok-mini-cruise-missile-with-big-range-targets-150k-price-tag }}</ref> *Narwhal {{vlagland|Tsjeggië}} (680 km )<ref>{{cite web | title=what_is_the_new_narwhal_cruise_missile_for_ukraine_that_can_strike_moscow_and_engels | url=https://en.defence-ua.com/weapon_and_tech/what_is_the_new_narwhal_cruise_missile_for_ukraine_that_can_strike_moscow_and_engels-16752.html }}</ref><ref>{{cite web | title=czech-defense-tech-company-lpp-readies-first-cruise-missile | url=https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/czech-defense-tech-company-lpp-readies-first-cruise-missile }}</ref> *Taimoor (600 km) {{vlagland|Pakistan}} <ref>{{Cite web|url=https://www.flightglobal.com/fixed-wing/pakistan-test-launches-taimoor-cruise-missile-from-mirage/165837.article|title=Pakistan test launches Taimoor cruise missile from Mirage|first=Greg|last=Waldron|first2=|last2=|date=5 Januarie 2026}}</ref> *Lanca (missile) (600 km) {{vlagland|Pole}} <ref>{{Cite web|url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/weapons/wb-group-reveals-lanca-cruise-missile-with-payload-capacity-of-hundreds-of-kilograms|title=WB Group reveals Lanca cruise missile with payload capacity of hundreds of kilograms|first=Jakub |last=Link-Lenczowski |first2=|last2=|date=10 Oktober 2025}}</ref> *Ruta (missile) (450 km) {{vlagland|Switserland}} <ref>{{cite web | title=destinus-ruta | url=https://www.destinus.com/page/destinus-ruta }}</ref> ===Kortafstand subsoniese kruisermissiele=== [[Lêer:NSM PICT0001.JPG|duimnael|Vlootaanvalskruisermissiel van die Noorse Vloot.      ]] Kortafstand subsoniese kruisermissiele is sodanige missiele wat ongeveer 500 kilogram weeg en 'n reikafstand van tot 300 km het. Voorbeelde: *Apache (100–140 km) {{vlagland|Frankryk}} *AVMT-300 (300 km) {{vlagland| Brasilië}} *MICLA-BR (300 km) {{vlagland| Brasilië}} <ref>{{cite news |title=FOTO: Caça F-5M voando com o míssil de cruzeiro MICLA-BR|url=https://www.aereo.jor.br/2019/10/01/foto-caca-f-5m-voando-com-o-missil-de-cruzeiro-micla-br|publisher=Poder Aéreo|language=pt|date=1 Oktober 2019}}</ref> *Hyunmoo-3 (over 300 km) shorter range {{vlagland |Suid-Korea}} *SSM-700K Haeseong (180+ km) {{vlagland |Suid-Korea}} *JFS-M (499 km) {{vlagland |Duitsland}} *Kh-35 (130–300 km) {{vlagland |Rusland}}, KN-19 Ks3/4 {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Kh-59 (115–550 km) {{vlagland|Rusland}} *P-15 (40–80 km) {{vlagland |Rusland}} , KN-1 {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Nasr-1 {{vlagland|Iran}} *Zafar (25 km) {{vlagland |Iran}} *Noor {{vlagland |Iran}} *Qader {{vlagland|Iran}} *NASM-SR {{vlagland|Indië}} *Naval Strike Missile (185–555 km) {{vlagland|Noorweë}} *RBS-15 {{vlagland|Swede}} *Korshun {{vlagland |Oekraïne}} – plaaslike weergawe van Kh-55 en RK-55 *Neptune {{vlagland|Oekraïne}}<ref>{{cite web |title=Ukraine Tests Advanced Subsonic Cruise Missile 'Neptune' |url=http://www.defenseworld.net/news/21881 |website=Defense World |date=31 Januarie 2018 |access-date=31 Januarie 2018 |url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20180201082450/http://www.defenseworld.net/news/21881#.WnLO3-jP38A |archive-date=1 Februarie 2018}}</ref> *[[Lêer:Hsiung Feng II Anti-Ship Missile Display in Chengkungling 20111009a.jpg|duimnael|Hsiung Feng II anti-skip missiel uitgestal in Chengkungling.  ]]Hsiung Feng II {{vlagland|Republiek China}} *Wan Chien {{vlagland|Republiek China}} *VCM-01 (100–300 km) {{vlagland|Viëtnam}} *Aist (100–300 km) {{vlagland|Belarus}} *Marte (100+ km) {{vlagland|Italië}} *[[Lêer:Hsiung-Feng-2-sketch.svg|duimnael|Hsiung Feng II.     ]]Sea Killer uitvoer variant {{vlagland|Italië}} *Otomat (180 km) {{vlagland|Italië}} *Otomat Mk2 E / Teseo Mk2/E (360 km) {{vlagland|Italië}} *C-801 (40 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-802 (120–230 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-803 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-805 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-602 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *CM-602G {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Çakır {{vlagland|Turkye}} *Delilah missile (250 km) {{vlagland |Israel}} *Gabriel IV (200 km) {{vlagland |Israel}} *Popeye turbo ALCM (78 km) {{vlagland|Israel}} *Sea Breaker (300 km) {{vlagland |Israel}} *RGM-84 Harpoon (124–310 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-84E Standoff Land Attack Missile (110 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-84H/K SLAM-ER (270 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Silkworm (100–500 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *SOM {{vlagland|Turkye}} [7 <ref>{{cite web |date=4 Junie 2011 |title=Yerli seyir füzesi, 180 kilometreden hedefini vuracak – Hürriyet Gündem |url=http://www.hurriyet.com.tr/gundem/17954640.asp?gid=381 |access-date=13 Februarie 2012 |publisher=Hurriyet.com.tr}}</ref><ref>{{cite web |title=Yerli seyir füzesi, 180 kilometreden hedefinin vuracak – Kirpi HABER Cesur &#124; Özgür &#124; Tarafsız Habercilik |url=http://www.kirpihaber.com/teknoloji-bilim/yerli-seyir-fuzesi-180-kilometreden-hedefinin-vuracak.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607033259/http://www.kirpihaber.com/teknoloji-bilim/yerli-seyir-fuzesi-180-kilometreden-hedefinin-vuracak.htm |archive-date=2011-06-07 |access-date=13 Februarie 2012 |publisher=Kirpihaber.com}}</ref> *[[V-1-vlieënde bom]] (250 km) {{vlagland |Nazi-Duitsland}} ==Ontplooiing== [[Lêer:AGM-129A - 2006 0306 b52 2lg.jpg|links|duimnael|AGM-129 ACM word vasgeheg op 'n B-52H bomwerper.]] Die mees algemene missie vir kruisermissiele is om relatief hoëwaarde-teikens soos skepe, bevelbunkers, brûe en damme aan te val.<ref>{{cite web|url=http://www.raytheon.com/capabilities/products/tomahawk/|title=Raytheon: Tomahawk Cruise Missile|website=www.raytheon.com|access-date=2016-09-19}}</ref> Moderne geleidingstelsels maak akkurate aanvalle moontlik. Sedert 2001 het die [[BGM-109 Tomahawk]]-missielmodel 'n belangrike deel van die Verenigde State se vlootarsenaal geword. Dit gee skepe en duikbote 'n ietwat akkurate, langafstand-, konvensionele landaanvalwapen. Sodanige missiel kos ongeveer US$1,99 miljoen per eenheid.<ref>{{cite web |title=FY 2017 Program Acquisition Costs by Weapon System - Tactical Tomahawk Cruise Missile |url=https://comptroller.war.gov/Portals/45/documents/defbudget/FY2017/FY2017_Weapons.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160424113923/http://comptroller.defense.gov/Portals/45/Documents/defbudget/fy2017/FY2017_Weapons.pdf |archive-date=2016-04-24 |url-status=live |website=United States Department of Defense}}</ref> Beide die Tomahawk en die AGM-86 is wyd tydens Operasie Desert Storm gebruik. Op 7 April 2017, tydens die [[Siriese Burgeroorlog]], het Amerikaanse oorlogskepe meer as 50 kruismissiele op 'n Siriese lugbasis afgevuur as vergelding vir 'n Siriese chemiese wapenaanval teen 'n rebellevesting.<ref>{{cite web |title=US missiles blast Syria; Trump demands 'end the slaughter' |url=https://apnews.com/article/donald-trump-syria-ap-top-news-international-news-politics-de1b6e80a0cf4d84bca38835e9bb3310 |website=AP News|date=20 April 2021 }}</ref> Die [[Amerikaanse Lugmag]] (USAF) ontplooi 'n lug-gelanseerde kruisermissiel, die AGM-86 ALCM. Die [[Boeing B-52 Stratofortress]] is die eksklusiewe afleweringsvoertuig vir die AGM-86 en AGM-129 ACM. Beide missieltipes is konfigureerbaar vir óf konvensionele óf kernplofkoppe. Die USAF het die AGM-86 vir sy bomwerpervloot aangeneem, terwyl die AGM-109 aangepas is om vanaf vragmotors en skepe te lanseer en deur die USAF en Vloot aangeneem is. Die vragmotor-gelanseerde weergawes, en ook die Pershing II en SS-20 Intermediêre Afstand Ballistiese Missiele, is later vernietig onder die bilaterale INF (Intermediêre Afstand Kernmagte) verdrag met die USSR. [[Lêer:BRAHMOS Launcher.JPG|duimnael|Die Indiese Leër se BrahMos supersoniese kruisermissiele gemonteer op Mobiele Outonome Lanseerders (MOL).]] Die [[Britse Koninklike Vloot]] (RN) bedryf ook kruisermissiele, spesifiek die VSA-vervaardigde Tomahawk, wat deur die RN se kernduikbootvloot gebruik word. Britse konvensionele kernkopweergawes is vir die eerste keer in 1999 deur die RN in gevegte afgevuur, tydens die [[Kosovo-oorlog]] (die Verenigde State het kruisermissiele in 1991 afgevuur). Die Koninklike Lugmag gebruik die Storm Shadow-kruisermissiel op sy [[Typhoon-klas duikboot|Typhoon]] en voorheen sy Tornado GR4-vliegtuig. Dit word ook deur Frankryk gebruik, waar dit bekend staan as SCALP EG, en word deur die Armée de l'Air se Mirage 2000- en Rafale-vliegtuie gedra. Indië en Rusland het gesamentlik die supersoniese kruisermissiel BrahMos ontwikkel. Daar is drie weergawes van die Brahmos: skip-/land-gelanseer, lug-gelanseer en duikboot-gelanseer. Die skip-/land-gelanseer weergawe was teen laat 2007 in werking. Die Brahmos het die vermoë om teikens op land aan te val. Rusland gaan ook voort om ander kruisermissiele te bedryf: die SS-N-12 Sandbox, SS-N-19 Shipwreck, SS-N-22 Sunburn en SS-N-25 Switchblade. Duitsland en Spanje bedryf die Taurus-missiel terwyl Pakistan die Babur-missiel vervaardig het.<ref name="CSIS Missile Threat3"/> Beide die Volksrepubliek van China en die Republiek van China (Taiwan) het verskeie kruisermissielvariante ontwerp, soos die bekende C-802, waarvan sommige in staat is om biologiese, chemiese, kern- en konvensionele kernkoppe te dra ===Kernbewapende kruisermissiele=== ====China==== China het die CJ-10-landaanvalkruismissiel wat in staat is om 'n kernplofkop te dra.<ref>{{Cite web|last=Bommakanti|first=Kartik|date=December 4, 2020|title=China's Cruise Missile Capabilities: Implications for the Indian Army and Air Force|url=https://www.orfonline.org/research/chinas-cruise-missile-capabilities/?amp#|url-status=live|access-date=December 18, 2021|website=Observer Research Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20201204151239/https://www.orfonline.org/research/chinas-cruise-missile-capabilities/?amp |archive-date=4 Desember 2020 }}</ref> Daarbenewens blyk dit dat China in Augustus 2021 'n hipersoniese kruismissiel getoets het, 'n bewering wat hulle ontken.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-58953352|title=China Denies Testing Nuclear-Capable Hypersonic Cruise Missile|work=BBC News |date=18 Oktober 2021 |access-date=18 Oktober 2021}}</ref> ====Frankryk==== Die Franse ''Force de frappe''-kernmagte sluit beide land- en see-gebaseerde bomwerpers in met Air-Sol Moyenne Portée (ASMP) hoëspoed medium-afstand kernkruismissiele. Twee modelle is in gebruik, ASMP en 'n nuwer ASMP-Amelioré (ASMP-A), wat in 1999 ontwikkel is. Na raming is 40 tot 50 vervaardig.<ref>{{cite web |title=Air-Sol Moyenne Portée (ASMP/ ASMP-A) |work=Missile Threat |publisher=Center for Strategic and International Studies |date=23 April 2024 |access-date=23 Mei 2025 |url=https://missilethreat.csis.org/missile/asmp/}}</ref><ref>James O’Halloran, IHS Jane's Weapons: Strategic 2015-2016, 2015, (United Kingdom: IHS), 134-135.</ref> ====Indië==== Indië het in 2017 suksesvol sy inheemse Nirbhay ('Vreesloos') land-aanval kruismissiel getoets, wat kernkoppe tot 'n trefafstand van 1 000 km kan lewer.<ref name="Nirbhay, ToI, 2017" >{{cite news |title=India successfully tests its first nuclear-capable cruise missile |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/india-successfully-tests-its-first-nuclear-capable-cruise-missile/articleshow/61550465.cms |newspaper=The Times of India |date=7 November 2017}}</ref> Nirbhay is suksesvol getoets.<ref name="Nirbhay, ToI, 2017" /><ref>{{cite news |title=Nuclear-capable Nirbhay cruise missile's test fails for the fourth time |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/nuclear-capable-nirbhay-cruise-missiles-test-fails-for-the-fourth-time/articleshow/56105444.cms |newspaper=The Times of India |date=21 December 2016 |access-date=21 December 2016}}</ref> ====Israel==== Die Israeliese Verdedigingsmagte het na bewering die medium-afstand lug-gelanseerde Popeye Turbo ALCM en die Popeye Turbo SLCM medium-lang-afstand kruismissiel met kernkoppe op Dolphin-klas duikbote ontplooi.<ref>{{Cite book |last=Udaya Chandar |first=Y |title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces |publisher=Notion Press |year=2017 |isbn=9781946983794}}</ref> ====Pakistan==== Pakistan het tans vyf kruismissielstelsels: die lug-gelanseerde Ra'ad-I en sy verbeterde weergawe Ra'ad-II sowel as Taimoor; die grond- en duikboot-gelanseerde Babur;<ref name="CSIS Missile Threat3">{{cite web|url=https://missilethreat.csis.org/missile/hatf-7/|title=Hatf 7 "Babur" – Missile Threat|website=CSIS.org|access-date=26 Julie 2017}}</ref><ref>{{cite news|url=https://thediplomat.com/2017/01/south-asian-strategic-stability-and-pakistans-babur-3-submarine-launched-cruise-missile/|title=South Asian Strategic Stability and Pakistan's Babur-3 Submarine-Launched Cruise Missile|first1=Ankit |last1=Panda |first2=Prashanth |last2=Parameswaran|work=The Diplomat|access-date=2017-12-01|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-38563330|title=Pakistan announces cruise missile success|date=2017|work=BBC News|access-date=2017-12-01|language=en-GB}}</ref>skip-gelanseerde Harbah-missiel<ref>{{Cite news|url=https://thediplomat.com/2018/01/pakistan-tests-an-indigenously-developed-anti-ship-cruise-missile/|title=Pakistan Tests An Indigenously Developed Anti-Ship Cruise Missile|first=Ankit |last=Panda|work=The Diplomat|access-date=2018-01-13|language=en-US}}</ref> en oppervlak-gelanseerde Zarb-missiel.<ref>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1251049|title=Pakistan Navy inducts coastal anti-ship 'Zarb' missile after successful test|last=Haider|first=Mateen|date=9 April 2016|work=DAWN.COM|access-date=2018-01-17|language=en-US}}</ref> Beide, Ra'ad en Babur, kan kernplofkoppe tussen 10 en 25 knope dra, en dit na teikens op 'n afstand van onderskeidelik tot 300 km en 450 km aflewer.<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/nuclear-capable-nirbhay-cruise-missiles-test-fails-for-the-fourth-time/articleshow/56105444.cms|title=Nirbhay: Nuclear-capable Nirbhay cruise missile's test fails for the fourth time |website=The Times of India|date=21 Desember 2016 }}</ref> Babur is sedert 2010 in diens van die Pakistanse Leër, en die Pakistanse Vloot sedert 2018.<ref>{{cite web|url=http://www.ipcs.org/article/india/pakistans-babur-and-raad-cruise-missiles-strategic-implications-for-india-3681.html|title=Pakistan's Babur and Ra'ad Cruise Missiles: Strategic Implications for India|last1=Mason|first1=Shane|website=Institute of Peace and Conflict Studies|access-date=20 Januarie 2016}}</ref> ====Rusland==== [[Lêer:3M-54E1.jpg|duimnael|Uitvoervariant van die Kalibr-missiel.   ]] Rusland het Kh-55SM-kruismissiele, met 'n reikwydte soortgelyk aan die Verenigde State se AGM-129-reikwydte van 3000 km, maar kan 'n kragtiger kernwapenkop van 200 kt dra. Hulle is toegerus met 'n TERCOM-stelsel wat hulle toelaat om teen 'n hoogte laer as 110 meter teen subsoniese snelhede te vlieg terwyl hulle 'n CEP-akkuraatheid van 15 meter met 'n traagheidsnavigasiestelsel verkry. Hulle word vanuit die lug gelanseer vanaf óf [[Toepolef Tu-95]]'s, [[Toepolef Tu-22|Toepolef Tu-22M's]] óf Toepolef Tu-160's, elk in staat om 16 vir die Tu-95, 12 vir die Tu-160 en 4 vir die Tu-22M te dra. 'n Stealth-weergawe van die missiel, die Kh-101, is in ontwikkeling. Dit het soortgelyke eienskappe as die Kh-55, behalwe dat die reikwydte tot 5 000 km verleng is, toegerus is met 'n konvensionele kernplofkop van 1 000 kg, en het stealth-kenmerke wat die waarskynlikheid van onderskepping verminder.<ref>{{cite web |title=Kh-101 – Russian and Soviet Nuclear Forces |url=https://fas.org/nuke/guide/russia/bomber/kh-101.htm |publisher=Fas.org |access-date=13 Februarie 2012}}</ref> Na die ineenstorting van die [[Sowjetunie]] was die mees onlangse kruisermissiel wat ontwikkel is, die Kalibr-missiel, wat in die vroeë 1990's in produksie getree het en amptelik in 1994 in die Russiese arsenaal opgeneem is. Dit het egter eers op 7 Oktober 2015 sy gevegsdebuut in [[Sirië]] gesien as deel van die Russiese militêre veldtog in Sirië. Die missiel is sedert sy debuut nog 14 keer in gevegsoperasies in Sirië gebruik. In die laat 1950's en vroeë 1960's het die Sowjetunie probeer om kruisermissiele te ontwikkel. In hierdie kort tydperk het die Sowjetunie aan byna tien verskillende tipes kruisermissiele gewerk. As gevolg van hulpbronne was die meeste van die aanvanklike tipes kruisermissiele wat deur die Sowjetunie ontwikkel is, egter see-gelanseerde kruisermissiele of duikboot-gelanseerde kruisermissiele (SLCM's). Die SS-N-1-kruisermissiel is ontwikkel om verskillende konfigurasies te hê om vanaf 'n [[duikboot]] of 'n skip afgevuur te word. Met verloop van tyd het die Sowjetunie egter ook begin werk aan lug-gelanseerde kruisermissiele (ALCM). Hierdie ACLM-missiele is tipies afgelewer via bomwerpers wat as "Blinders" of "Backfire" aangewys is. Die missiele in hierdie konfigurasie is die AS-1 en AS-2 genoem, met uiteindelike nuwe variante met meer ontwikkelingstyd. Die hoofdoel van Sowjet-gebaseerde kruisermissiele was om verdedigings- en aanvalsmeganismes teen vyandelike skepe te hê; met ander woorde, die meeste van die Sowjet-kruisermissiele was anti-skipmissiele. In die 1980's het die Sowjetunie 'n arsenaal van kruisermissiele van byna 600 platforms ontwikkel, wat uit land-, see- en lugafleweringstelsels bestaan het.<ref>{{cite journal|last=Arkin|first=William|date=Mei 1983|title=Soviet Cruise Missile Programs|journal=Arms Control Today|volume=13|issue=4|pages=3–4|jstor=23623103}}</ref> ====Verenigde State==== [[Lêer:Agm-129 acm (cropped).jpg|links|duimnael|'n AGM-129 ACM van die Verenigde State se Lugmag.]] Die Verenigde State het op een of ander tydstip nege kernkruismissiele ontplooi. *MGM-1 Matador grond-gelanseerde missiel, buite diens *MGM-13 Mace grond-gelanseerde missiel, buite diens *SSM-N-8 Regulus duikboot-gelanseerde missiel, buite diens *SM-62 Snark grond-gelanseerde missiel, buite diens *AGM-28 Hound Dog lug-gelanseerde missiel, buite diens *BGM-109G Grond-gelanseerde Kruismissiel, buite diens *AGM-129 ACM lug-gelanseerde missiel, buite diens<ref>{{cite web|url=https://www.tinker.af.mil/News/story/id/123299303/ |title=Cruise missile career comes to a close |publisher=U.S. Air Force, Tinker Air Force Base public affairs |date=24 April 2012 |access-date=27 Desember 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131220061518/http://www.tinker.af.mil/news/story.asp?id=123299303 |archive-date=20 Desember 2013}}</ref> *AGM-86 ALCM lug-gelanseerde kruismissiel, 350 tot 550 missiele en W80-plofkoppe steeds in diens *[[BGM-109 Tomahawk]]-kruisermissiel in kernduikboot-, oppervlakskip- en grond-gelanseerde modelle, kernmodelle buite diens maar plofkoppe word in reserwe gehou. == Verwysings == {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Wapentuig]] [[Kategorie:Ammunisie]] m9onkltjux8011r7cja3x1998is03hh 2894329 2894328 2026-04-16T06:52:36Z Sobaka 328 /* Verenigde State */ opruim 2894329 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Tomahawk Block IV cruise missile -crop.jpg|duimnael|'n [[BGM-109 Tomahawk]] wat in November 2002 vlieg.]] 'n '''Kruisermissiel''' is 'n onbemande selfaangedrewe geleide [[missiel]] wat vlieg deur aërodinamiese [[Sleurkrag|hefkrag]] vir die grootste deel van sy vlugroete te onderhou. Kruisermissiele is ontwerp om 'n groot vrag oor lang afstande met hoë presisie te lewer. Moderne kruisermissiele is in staat om teen hoë subsoniese, [[Supersoniese snelheid|supersonies]]e of hipersoniese snelhede te beweeg, is selfnavigerend en kan op 'n nie-ballistiese, uiters lae-hoogte trajek vlieg.<ref>{{Cite web |date=2025-06-17 |title=Cruise missile {{!}} Definition, Speed, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/technology/cruise-missile |access-date=2025-06-24 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> Hierdie wapens verskil fundamenteel van ballistiese missiele deurdat hulle voortdurend aangedryf bly en aktief gestuur word tydens hul vlug, eerder as om ’n groot deel van hul baan volgens ’n voorafbepaalde, [[swaartekrag]]-gedrewe trajek te volg. Kruisermissiele maak tipies gebruik van gevorderde navigasiestelsels soos traagheidsnavigasie, satellietposisionering (bv. GPS), terreinvolgende radar en digitale kaartvergelyking om hul teikens akkuraat te bereik, selfs in omgewings met sterk elektroniese teenmaatreëls. Kruisermissiele kan vanaf verskeie platforms gelanseer word, insluitend landgebaseerde lanseerders, oorlogskepe, duikbote en vliegtuie. Hierdie veelsydigheid maak hulle ’n belangrike komponent van moderne [[militêre strategie]], aangesien hulle diep in vyandelike gebied kan inslaan sonder om bemande vliegtuie in gevaar te stel. Hulle word gebruik vir beide konvensionele en kernplofkoppe, en kan aangepas word vir spesifieke rolle soos anti-skip-aanvalle, grondteikens of presisie-aanvalle op infrastruktuur. Sedert hul vroeë ontwikkeling tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] het kruisermissiele aansienlik ontwikkel in terme van reikafstand, akkuraatheid en ontduikingsvermoë. Hedendaagse ontwerpe fokus toenemend op sluip-tegnologie, lae waarneembaarheid en gevorderde roetebeplanning om lugverdedigingstelsels te omseil en strategiese teikens met minimale waarskuwing te tref. ==Geskiedenis== Die idee van 'n "lugtorpedo" is in die Britse 1909-film ''The Airship Destroyer'' getoon, waarin vlieënde torpedo's wat draadloos beheer word, gebruik word om [[Lugskip|lugskepe]] wat [[Londen]] bombardeer, af te skiet.<ref>{{cite web|url=http://www.ctie.monash.edu.au/hargrave/rpav_britain.html |title=Remote Piloted Aerial Vehicles : The 'Aerial Target' and 'Aerial Torpedo' in Britain |publisher=Ctie.monash.edu.au |access-date=13 Februarie 2012}}</ref> [[Lêer:Military Air Museum's Fieseler FI 103 V1 "Buzz Bomb".JPG|duimnael|Die V-1 vliegbom, die eerste operasionele kruisermissiel.]] In 1916 het die Amerikaanse vlieënier Lawrence Sperry 'n "lugtorpedo", die Hewitt-Sperry Automatic Airplane, 'n klein [[Tweedekker (vliegtuig)|tweedekker]] met 'n TNT-lading, 'n Sperry-selfvlieende en barometriese hoogtebeheer, gebou en gepatenteer. Geïnspireer deur die eksperimente het die [[Verenigde State]] se leër 'n soortgelyke vlieënde bom genaamd die Kettering Bug ontwikkel. Duitsland het ook toetse gedoen met afstandbeheerde [[Sweeftuig|sweeftuie]] (''Torpedogleiter'') wat deur Siemens-Schuckert gebou is vanaf 1916.<ref>{{cite book|author=Roger Branfill-Cook|title= Torpedo|publisher=Seaforth Publishing|location= Great Britain|year= 2014}}</ref> In die tussenoorlogse tydperk het Brittanje se Royal Aircraft Establishment die Larynx (Long Range Gun met Lynx Engine) ontwikkel, wat in die 1920's 'n paar vlugtoetse ondergaan het.<ref>{{cite web|url=http://www.vectorsite.net/twcruz_1.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070813001620/http://www.vectorsite.net/twcruz_1.html|url-status=usurped|archive-date=13 Augustus 2007|title=[1.0] The Aerial Torpedo|date=13 Augustus 2007}}</ref> In die [[Sowjetunie]] het Sergei Korolev van 1932 tot 1939 die GIRD-06-kruisermissielprojek gelei, wat 'n vuurpyl-aangedrewe anjaer-glybomontwerp gebruik het. Die 06/III (RP-216) en 06/IV (RP-212) het giroskopiese geleidingstelsels bevat.<ref>"Object No. 212", 1936 report in _Tvorcheskoi Nasledie Akedemika Sergeya Pavlovicha Koroleva_</ref> Die voertuig is ontwerp om tot 28 km hoogte te styg en 'n afstand van 280 km te gly, maar toetsvlugte in 1934 en 1936 het slegs 'n hoogte van 500 meter bereik. In 1944, tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], het [[Duitsland]] die eerste operasionele kruisermissiele ontplooi. Die [[V-1-vlieënde bom|V-1]], dikwels 'n vlieënde bom genoem, het 'n giroskoop-geleidingstelsel bevat en is aangedryf deur 'n eenvoudige pulsstraal-enjin, waarvan die geluid dit die bynaam "gonsbom" of "doodlebug" gegee het.<ref>{{cite book |last=Zaloga |first=Steven |title=German V-Weapon Sites 1943–45 |location=Oxford |publisher=Osprey Publishing |date=2008 |isbn=978-1-84603-247-9}}</ref> Akkuraatheid was slegs voldoende vir gebruik teen baie groot teikens (die algemene area van 'n stad), terwyl die reikafstand van 250 km aansienlik laer was as dié van 'n bomwerper wat dieselfde vrag dra. Die belangrikste voordele was spoed (alhoewel nie voldoende om kontemporêre skroefaangedrewe onderskeppers te oortref nie) en bruikbaarheid. Die produksiekoste van 'n V-1 was slegs 'n klein fraksie van dié van 'n [[V-2-vuurpyl|V-2]] supersoniese ballistiese missiel met 'n soortgelyke grootte plofkop.<ref> Beide missiele is vervaardig onder die swaar gebruik van Nazi-slawearbeid.</ref> Anders as die V-2, het die aanvanklike ontplooiings van die V-1 stilstaande lanseerrampe vereis wat blootgestel was aan bombardement.<ref>{{cite web |url=http://www.atlantikwall.org.uk/v1_light_stes.htm |title=V1 Light Sites |publisher=Atlantic Wall |access-date=9 Mei 2017}}</ref> [[Nazi-Duitsland]] het in 1943 ook die Mistel-saamgestelde vliegtuigprogram ontwikkel, wat gesien kan word as 'n rudimentêre lug-gelanseerde kruisermissiel, waar 'n bestuurde vegvliegtuig bo-op 'n onbemande bomwerper-grootte vliegtuig gemonteer is wat met plofstof gepak was om vrygestel te word terwyl die teiken nader gekom het. Bomwerper-gelanseerde variante van die V-1 het beperkte operasionele diens teen die einde van die oorlog gesien, met die baanbrekende V-1 se ontwerp wat deur die Amerikaners omgekeerd ontwikkel is as die Republic-Ford JB-2 kruisermissiel.<ref>{{cite book |last=Zaloga |first=Steven |title= American Guided Missiles of World War II |publisher=Osprey Publishing |date=2020 |isbn=9781472839268}}</ref> Onmiddellik na die [[Tweede Wêreldoorlog]] het die Verenigde State se Lugmag 21 verskillende geleide missielprojekte gehad, insluitend voorgestelde kruisermissiele. Teen 1948 was al behalwe vier van hierdie projekte gekanselleer: die Air Materiel Command Banshee, die SM-62 Snark, die SM-64 Navaho, en die MGM-1 Matador. Die Banshee-ontwerp was soortgelyk aan Operasie Aphrodite; soos Aphrodite, het dit misluk en is dit in April 1949 gekanselleer.<ref>[https://web.archive.org/web/20070303204907/http://stinet.dtic.mil/oai/oai?&verb=getRecord&metadataPrefix=html&identifier=ADA162646 The Evolution of the Cruise Missile by Werrell, Kenneth P.] sien PDF bladsy 92</ref> Terselfdertyd is die Amerikaanse Vloot se Operasie Bumblebee van ongeveer 1 Junie 1946 tot 28 Julie 1948 by Topsail-eiland, [[Noord-Carolina]], uitgevoer. Bumblebee het konsepbewystegnologieë vervaardig wat die Amerikaanse weermag se ander missielprojekte beïnvloed het. Gedurende die [[Koue Oorlog]] het beide die Verenigde State en die Sowjetunie verder geëksperimenteer met die konsep om vroeë kruisermissiele vanaf land, duikbote en vliegtuie te ontplooi. Die hoofuitkoms van die Amerikaanse Vloot se duikbootmissielprojek was die SSM-N-8 Regulus-missiel, gebaseer op die V-1, maar aangedryf deur 'n Allison J33-straalenjin. Die Regulus is in diens gestel, maar is later uitgefaseer met die koms van duikboot-gelanseerde ballistiese missiele wat nie vereis het dat die duikboot na die oppervlak kom om die missiel te lanseer en dit na sy teiken te lei nie. Die Amerikaanse Lugmag se eerste operasionele grond-tot-grond-missiel was die gevleuelde, mobiele, kernwapen-bekwame MGM-1 Matador, ook soortgelyk in konsep aan die V-1. Ontplooiing oorsee het in 1954 begin, eers na [[Wes-Duitsland]] en later na die [[Republiek van China]] en [[Suid-Korea]]. Op 7 November 1956 het die Amerikaanse Lugmag Matador-eenhede in Wes-Duitsland ontplooi, wie se missiele in staat was om teikens in die [[Warskou-verdrag]] gebied te tref, vanaf hul vaste daaglikse terreine na onaangekondigde verspreide lanseerplekke. Hierdie waarskuwing was in reaksie op die krisis wat veroorsaak is deur die Sowjet-aanval op [[Hongarye]] wat die [[Hongaarse Rewolusie van 1956]] onderdruk het. Tussen 1957 en 1961 het die Verenigde State 'n ambisieuse en goed befondsde program gevolg om 'n kernbewapende kruisermissiel, Supersoniese Lae Hoogte Missiel (SLAM), te ontwikkel. Dit is ontwerp om onder die vyand se radar te vlieg teen snelhede bo Mach 3 en waterstofbomme te dra wat dit langs sy pad oor vyandelike gebied sou laat val. Alhoewel die konsep bewys is dat dit geldig is en die 500-megawatt (670,000 pk) enjin 'n suksesvolle toetslopie in 1961 voltooi het, is geen lugwaardige toestel ooit voltooi nie. Die projek is uiteindelik laat vaar ten gunste van IKBM-ontwikkeling. Terwyl ballistiese missiele die voorkeurwapens vir landteikens was, is swaar kern- en konvensionele kruisermissiele met wapenpunte deur die USSR as 'n primêre wapen beskou om die Verenigde State se vlootdraer-gevegsgroepe te vernietig. Groot duikbote (byvoorbeeld, Echo- en Oscar-klasse) is ontwikkel om hierdie wapens te dra en die Verenigde State se gevegsgroepe op see te skadu, en groot bomwerpers (byvoorbeeld, [[Toepolef Tu-22M|Backfire]]-, [[Toepolef Tu-95|Bear]]- en [[Toepolef Tu-160|Blackjack]]-modelle) is toegerus met die wapens in hul luggelanseerde kruisermissiel (ALCM)-konfigurasie. ==Kategorieë== Kruisermissiele kan gekategoriseer word volgens vrag/plofkopgrootte, spoed, reikwydte en lanseringsplatform. Dikwels word variante van dieselfde missiel vir verskillende lanseringsplatforms vervaardig (byvoorbeeld lug- en duikboot-gelanseerde weergawes). Geleidingstelsels kan tussen missiele verskil. Sommige missiele kan toegerus word met enige van 'n verskeidenheid navigasiestelsels (traagheidsnavigasie, TERCOM of satellietnavigasie). Groter kruisermissiele kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra, terwyl kleiner missiele slegs konvensionele plofkoppe dra. ===Hipersoniese kruisermissiele=== Hipersoniese kruisermissiele beweeg ten minste vyf keer die [[spoed van klank]] (Mach 5). *3M22 Zircon (>1000–1500 km) {{vlagland|Rusland}}– hipersoniese anti-skip kruisermissiel.<ref>{{cite web|url= http://www.nextbigfuture.com/2016/02/russia-will-refit-nuclear-powered.html|title=Russia will refit nuclear powered guided missile cruiser with mach 5 hypersonic 3M22 missiles with 2022 deployment|website=NextBigFuture.com|date=21 Februarie 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://uslivenic.com/3m22-zircon-missile-russias-fastest-missile/|title=3M22 Zircon Missile, Russia's Fastest Missile|access-date=23 November 2022|archive-date=30 Maart 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230330024209/https://uslivenic.com/3m22-zircon-missile-russias-fastest-missile/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cnn.com/2024/02/13/europe/ukraine-russia-zircon-hypersonic-missile-intl-hnk-ml/index.html|title=Russia used an advanced hypersonic missile for the first time in recent strike, Ukraine claims|website=[[CNN]] |date=13 Februarie 2024 }}</ref><ref name=NavalNews>{{cite web|url=https://www.navalnews.com/naval-news/2022/08/hypersonic-brahmos-ii-missile-may-include-tech-from-tsirkon-missile/|website=Naval News |title=Hypersonic BrahMos-II missile may include tech from Tsirkon missile |date=2 Augustus 2022 }}</ref> *ASN4G (Air-Sol Nucléaire de 4e Génération) {{vlagland|Frankryk}} – hipersoniese kruisermissiel met ’n supersoniese ramstraalenjin wat deur [[Frankryk]] ontwikkel word.<ref>{{Cite web |title=Counting the cost of deterrence: France's nuclear recapitalisation |url=https://www.iiss.org/blogs/military-balance/2021/05/france-nuclear-recapitalisation |access-date=2022-10-26 |website=IISS |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Wright |first=Timothy |date=1 Mei 2022 |title=Hypersonic Missile Proliferation: An Emerging European Problem? |url=https://www.nonproliferation.eu/wp-content/uploads/2022/05/EUNPDC_no-80.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220517163238/https://www.nonproliferation.eu/wp-content/uploads/2022/05/EUNPDC_no-80.pdf |archive-date=2022-05-17 |url-status=live |access-date=26 Oktober 2022 |website=The EU Non-Proliferation Consortium}}</ref> *BrahMos-II (≈800–1500 km) {{vlagland|Indië}}/{{vlagland|Rusland}}–– hipersoniese kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://brahmos.com/newscenter.php?newsid=95|title=India to develop BrahMos-II missile|website=Brahmos.com}}</ref><ref name=NavalNews /> onder ontwikkeling vanaf 2011 in [[Indië]] en Rusland<ref>{{cite news|url= http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-10-09/news/30260244_1_air-version-stealth-supersonic-cruise-missile-india-s-defence-research|archive-url= https://archive.today/20130103092457/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-10-09/news/30260244_1_air-version-stealth-supersonic-cruise-missile-india-s-defence-research|url-status= dead|archive-date= 3 Januarie 2013|title=Hypersonic version of Brahmos on the way|date=9 Oktober 2011|work=The Times of India}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.brahmos.com/newscenter.php?newsid=102|title=India, Russia to develop new hypersonic cruise missile|archive-url= https://web.archive.org/web/20100628020619/http://brahmos.com/newscenter.php?newsid=102|archive-date= 28 Junie 2010|url-status=dead|access-date=23 Februarie 2012}}</ref> *CJ-1000 {{vlagland|Volksrepubliek China}} – hipersoniese ramstraalenjin anti-skip/land-aanval kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://www.scmp.com/news/china/military/article/3322176/new-missiles-drones-and-tanks-whats-been-rolling-through-beijings-streets |title=New missiles, drones and tanks: what's been rolling through Beijing's streets? |website=South China Morning Post |date=18 Augustus 2025 |first=Liu |last=Zhen }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.newsweek.com/china-reveals-new-weapons-sink-us-ships-2114865 |title=China To Reveal New Weapons To Sink US Ships |website=Newsweek |date=18 Augustus 2025 |first=Ryan |last=Chan }}</ref> *Hycore {{vlagland|Suid-Korea}}<ref>{{cite web | url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/weapons/south-korea-develops-hycore-hypersonic-cruise-missile | title=South Korea develops Hycore hypersonic cruise missile | date=25 Januarie 2022 }}</ref> *HSTDV{{vlagland|Indië}} – hipersoniese ramstraalenjin-demonstrator. 'n Draervoertuig vir hipersoniese langafstandkruismissiele word ontwikkel deur die Verdedigingsnavorsings- en Ontwikkelingsorganisasie.<ref>{{Cite web|url= https://theprint.in/defence/drdo-test-fires-futuristic-missile-tech-but-its-success-is-in-doubt/249386/|title= DRDO test-fires futuristic missile tech, but its success is in doubt|last=Philip|first=Snehesh Alex|date=2019-06-12|website=ThePrint|language=en-US|access-date= 2020-03-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/drdo-starts-work-on-hypersonic-weapon/story-NAg6ViN9W94ll4CsfGDNYP.html|title=DRDO starts work on 'next-gen' hypersonic weapon|date=2019-10-20|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2020-03-23}}</ref> *ET-LDHCM {{vlagland|Indië}} – langafstandhipersoniese kruismissiel word ontwikkel deur DRDO.<ref>{{Cite news |date=2025-07-14 |title=India testing a missile that flies at eight times the speed of sound, hits targets 1,500 km away |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/new-updates/india-testing-a-missile-that-flies-at-eight-times-the-speed-of-sound-hits-targets-1500-km-away/articleshow/122432167.cms?from=mdr |access-date=2025-07-23 |work=The Economic Times |issn=0013-0389}}</ref><ref name=":6">{{Cite web |last=Vaishnav |first=Akash |date=2025-07-15 |title=India's 'Project Vishnu' Unleashes Missile That Can Hit Enemy 1,500 Km Away at 8x Speed of Sound |url=https://newsable.asianetnews.com/gallery/india/india-unleashes-missile-that-can-hit-enemy-1500-km-away-at-8-speed-of-sound-z8wgl1w |access-date=2025-07-22 |website=newsable.asianetnews.com |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Modi |first=Diksha |date=2025-07-15 |title=Faster Than BrahMos, Deadlier Than Agni: How India's New Hypersonic Missile Changes The Game |url=https://www.news18.com/india/faster-than-brahmos-deadlier-than-agni-how-indias-new-hypersonic-missile-changes-the-game-ws-dkl-9442036.html |access-date=2025-07-17 |website=News18 |language=en}}</ref> *Hyfly-2 {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – hipersoniese luggelanseerde kruisermissiel wat die eerste keer by Sea Air Space 2021 vertoon is, ontwikkel deur [[Boeing]].<ref>{{Cite web|url=https://www.navalnews.com/event-news/sea-air-space-2021/2021/08/sea-air-space-2021-boeing-unveils-new-hypersonic-cruise-missile-concept/|title = Sea Air Space 2021: Boeing Unveils New Hypersonic Cruise Missile Concept|date = 4 Augustus 2021}}</ref> *Hypersonic Air-breathing Weapon Concept (HAWC, uitgespreek Hawk) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – luggelanseerde hipersoniese kruisermissiel met ’n ramstraalenjin wat sy eie kinetiese energie tydens impak gebruik om die teiken te vernietig, ontwikkel deur [[DARPA]].<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2022/04/04/politics/us-hypersonic-missile-test/index.html|title = US tested hypersonic missile in mid-March but kept it quiet to avoid escalating tensions with Russia &#124; CNN Politics|website = [[CNN]]|date = 5 April 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Second Successful Flight for DARPA Hypersonic Air-breathing Weapon Concept (HAWC) |url=https://www.darpa.mil/news-events/2022-04-05#:~:text=Air%2Dbreathing%20vehicles%20utilize%20air,targets%20even%20without%20high%20explosives |website=DARPA |date=4 Mei 2022}}</ref> *Hipersoniese Luglansieerbare Aanvallende Anti-Oppervlaktemissiel (HALO) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – luggelanseerde anti-skipmissiel onder die Aanvallende Anti-Oppervlakteoorlogvoering-inkrement 2 (OASuW Inc 2) program vir die Amerikaanse Vloot (Vloot).<ref>{{cite web | url=https://www.navalnews.com/naval-news/2022/09/halo-us-navy-hypersonic-capability/ | title=HALO programme accelerates US Navy hypersonic capability drive | date=5 September 2022 }}</ref><ref>{{cite web |title=FY18 Navy Programs – Offensive Anti-Surface Warfare (OASuW) Increment 1 |website=Director, Operational Test and Evaluation |url=https://www.dote.osd.mil/Portals/97/pub/reports/FY2018/navy/2018oasuw.pdf?ver=2019-08-21-155650-680 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200201164929/https://www.dote.osd.mil/Portals/97/pub/reports/FY2018/navy/2018oasuw.pdf?ver=2019-08-21-155650-680 |archive-date=2020-02-01}}</ref> *Hipersoniese Aanvalskruisermissiel (HACM) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – beplan vir gebruik deur die Verenigde State se Lugmag.<ref>{{Cite web |title=Raytheon/Northrop Grumman team selected for HACM hypersonic weapon |url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/raytheonnorthrop-grumman-team-selected-for-hacm-hypersonic-weapon |access-date=2022-10-26 |website=Janes.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=US Air Force Selects Raytheon Missiles & Defense, Northrop Grumman to Deliver First Hypersonic Air-Breathing Missile |url=https://news.northropgrumman.com/news/releases/us-air-force-selects-raytheon-missiles-defense-northrop-grumman-to-deliver-first-hypersonic-air-breathing-missile |access-date=2022-10-26 |website=Northrop Grumman Newsroom |language=en}}</ref> *SCIFiRE {{vlagland|Verenigde State van Amerika}}/{{vlagland|Australië}} – Southern Cross Integrated Flight Research Experiment (SCIFiRE) is 'n gesamentlike program tussen die Amerikaanse Departement van Verdediging en die Australiese Departement van Verdediging vir 'n Mach 5 ramstraalenjin-aangedrewe missiel.<ref>{{cite press release |title=Department of Defense Announces New Allied Prototyping Initiative Effort With Australia to Continue Partnership in Developing Air Breathing Hypersonic Vehicles |url=https://www.war.gov/News/Releases/Release/Article/2429061/department-of-defense-announces-new-allied-prototyping-initiative-effort-with-a/ |website=United States Department of Defense |access-date=18 Januarie 2022 |date=30 November 2020}}</ref><ref>{{cite press release |author1=Defence Minister Linda Reynolds |title=Australia collaborates with the US to develop and test high speed long-range hypersonic weapons |url=https://www.minister.defence.gov.au/minister/lreynolds/media-releases/australia-collaborates-us-develop-and-test-high-speed-long-range |website=Department of Defence Ministers |access-date=19 Januarie 2022 |date=1 Desember 2020}}</ref><ref>{{cite web |title=SCIFiRE Hypersonics |url=https://www.airforce.gov.au/our-mission/scifire-hypersonics |website=Royal Australian Air Force |date=16 Julie 2021 |access-date=19 January 2022}}</ref> In September 2021 het die Amerikaanse Departement van Verdediging Voorlopige Ontwerpoorsigkontrakte aan Boeing, Lockheed Martin en Raytheon Missiles & Defense toegeken.<ref>{{cite press release |title=Contracts For Sept. 3, 2021 |url=https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2764928/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929103100/https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2764928/ |url-status=dead |archive-date=29 September 2021 |website=United States Department of Defence |access-date=18 Januarie 2022 |date=3 September 2021}}</ref><ref>{{cite press release |title=Contracts For Sept. 1, 2021 |url=https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2762096/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929131018/https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2762096/ |url-status=dead |archive-date=29 September 2021 |website=United States Department of Defence |access-date=18 Januarie 2022 |date=1 September 2021}}</ref> *YJ-19 {{vlagland|Volksrepubliek China}} – hipersoniese ramstraalenjin-antiskip-kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/chinese-victory-day-parade-spotlights-new-weapon-priorities |title=Chinese Victory Day Parade Spotlights New Weapon Priorities |website=Aviation Week |date=10 September 2025 |first=Chuanren |last=Chen |archive-url=https://web.archive.org/web/20250910205227/https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/chinese-victory-day-parade-spotlights-new-weapon-priorities |archive-date=10 September 2025 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.scmp.com/news/china/science/article/3324050/breathtaking-science-behind-yj-19-chinas-first-hypersonic-cruise-missile |title=The breathtaking science behind YJ-19, China's first hypersonic cruise missile |website=South China Morning Post |date=2 September 2025 |last=Zhang |first=Tong }}</ref> ===Supersoniese kruisermissiele=== [[Lêer:Brahmos imds.jpg|duimnael|BrahMos uitgestal by IMDS 2007.]] Hierdie missiele beweeg vinniger as die [[spoed van klank]], gewoonlik met behulp van ramstraal-enjins. Die reikafstand is tipies 100–500 km, maar kan langer wees. Geleidingstelsels verskil tussen die stelsels. Voorbeelde: *ASALM US ALCM prototipe, toetsvliegtuig tot hipersonies Mach 5.5 {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} *3M-54 Kalibr (4 500&nbsp;km, Mach 3) {{ vlagland|Rusland}} (die "Sizzler" variant is slegs in staat tot supersoniese spoed in die terminale stadium) *3M-51 Alfa (250&nbsp;km, Mach 2.5) {{ vlagland|Rusland}} *Air-Sol Moyenne Portée (300–500&nbsp;km+, Mach 3) {{ vlagland|Frankryk}}&nbsp;– supersoniese afstandaanvalmissiel met kerplofkop *ASM-3 (400&nbsp;km, Mach 3+) {{vlagland|Japan}} *Blyskavka (100–370&nbsp;km) {{vlagland |Oekraïne}}&nbsp;– Artem Luch Pivdenmash *BrahMos (290–800&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland|Indië}} / {{vlagland|Rusland}}<ref>{{Cite web |date=24 November 2020 |title=India now working on 1,500-km range BrahMos supersonic cruise missile |url=https://theprint.in/defence/india-now-working-on-1500-km-range-brahmos-supersonic-cruise-missile/550924/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204100808/https://theprint.in/defence/india-now-working-on-1500-km-range-brahmos-supersonic-cruise-missile/550924/ |archive-date=4 Februarie 2021 |access-date=27 Januarie 2021 |website=The Print |language=en}}</ref> *CX-1 (280&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland | Volksrepubliek China}} *CJ-100 / DF-100 (2000–3000&nbsp;km, Mach 5) {{ vlagland |Volksrepubliek China}} *FC/ASW (onder ontwikkeling) – transnasionale kruisermissielprogram {{vlagland|Frankryk}} / {{ vlagland|Verenigde Koninkryk}} / {{ vlagland|Italië}}<ref name="Janes">[http://home.janes.com/events/exhibitions/dsei2011/sections/daily/day1/perseus-mbdas-missile-of-.shtml Janes – Perseus: MBDA's missile of the future?] {{webarchive|url= https://web.archive.org/web/20111113133922/http://home.janes.com/events/exhibitions/dsei2011/sections/daily/day1/perseus-mbdas-missile-of-.shtml |date=13 November 2011 }}</ref><ref>{{cite web|url= http://www.iiss.org/whats-new/iiss-experts-commentary/from-the-paris-air-show-enter-perseus/ |title= International Institute for Strategic Studies – IISS |access-date=8 Oktober 2015 |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120628163208/http://www.iiss.org/whats-new/iiss-experts-commentary/from-the-paris-air-show-enter-perseus/ |archive-date=28 Junie 2012 }}</ref><ref name="The Telegraph">{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/defence/8587357/New-British-missile-three-times-as-fast-as-current-weapons.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/defence/8587357/New-British-missile-three-times-as-fast-as-current-weapons.html |archive-date=11 Januarie 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=New British missile three times as fast as current weapons|date= 21 Junie 2011|work=Telegraph.co.uk|access-date= 8 Oktober 2015|last1= Harding|first1= Thomas}}</ref><ref name="MBDA Systems">{{Cite web|url=http://www.mbda-systems.com/mediagallery/files/cvs401-perseus-_datasheet-1315926538.pdf|archive-url= https://web.archive.org/web/20130512144417/http://www.mbda-systems.com/mediagallery/files/cvs401-perseus-_datasheet-1315926538.pdf|url-status=dead|title=MBDA Systems|archive-date=12 Mei 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/paris-perseus-set-to-go-on-the-attack-358513/|title= PARIS: Perseus set to go on the attack|work= Flightglobal.com|access-date= 8 Oktober 2015 |date=22 Junie 2011}}</ref> *Hsiung Feng III (100–150&nbsp;km, Mach 3.5) {{vlagland |Volksrepubliek China}} *Hyunmoo-3 (1500&nbsp;km, Mach 1.2) {{ vlagland|Suid-Korea}} *Kh-20 (380–600&nbsp;km, Mach 2) {{ vlagland |Sowjetunie}} *Kh-31 (25–110&nbsp;km, Mach 3.5) {{ vlagland|Rusland}} *Kh-32 (600–1 000&nbsp;km, Mach 4.6) {{vlagland|Rusland}} *Kh-80 (3 000–5 000&nbsp;km, Mach 3) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{vlagland|Rusland}} *P-270 Moskit (120–250&nbsp;km, Mach 2–3) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{vlagland|Rusland}} *P-500 Bazalt (550&nbsp;km, Mach 3+) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland|Rusland}} *P-700 Granit (625&nbsp;km, Mach 2.5+) {{ vlagland|Sowjetunie}} / {{vlagland |Rusland}} *P-800 Oniks / Kh-61 (600–800&nbsp;km, Mach 2.6) {{vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland |Rusland}} *P-1000 Vulkan (800&nbsp;km, Mach 3+) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland|Rusland}} *YJ-12 (250–400&nbsp;km, Mach 4) {{ vlagland |Volksrepubliek China}} *YJ-18 (220–540&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *YJ-91 (15–120&nbsp;km, Mach 3.5) {{vlagland |Volksrepubliek China }} *Yun Feng (1200–2 000&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland|Republiek China}} *SSM-N-9 Regulus II (1 852&nbsp;km, Mach 2) {{ vlagland|Verenigde State}} ===Interkontinentale-afstand supersoniese kruisermissiele=== *Burya (8 500 km) (gekanselleer in 1960) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *MKR (8 000 km) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *RSS-40 Buran (8 500 km) (gekanselleer in 1957) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *SLAM (gekanselleer in 1964) {{ vlagland |Verenigde State}} *SM-64 Navaho (gekanselleer in 1958) {{vlagland |Verenigde State}} ===Langafstand subsoniese kruisermissiele=== [[Lêer:Nirbhay missiles during Republic Day Parade 2018.jpg|duimnael|Indië se Nirbhay-missiele gemonteer op 'n vragmotor-gebaseerde lanseerder.]] China, Frankryk, Indië, Iran, Israel, Japan, Noord-Korea, Rusland, Suid-Korea, Oekraïne en die Verenigde State het verskeie langafstand-subsoniese kruisermissiele ontwikkel. Hierdie missiele het 'n reikafstand van meer as 1 000 kilometer en vlieg teen ongeveer 800 kilometer per uur <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> Hulle het tipies 'n lanseringsgewig van ongeveer 1 500 kilogram<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> en kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra. Vroeëre weergawes van hierdie missiele het traagheidsnavigasie gebruik; latere weergawes gebruik baie meer akkurate TERCOM- en DSMAC-stelsels. Mees onlangse weergawes kan satellietnavigasie gebruik. Voorbeelde: China, Frankryk, Indië, Iran, Israel, Japan, Noord-Korea, Rusland, Suid-Korea, Oekraïne en die Verenigde State het verskeie langafstand-subsoniese kruisermissiele ontwikkel. Hierdie missiele het 'n reikafstand van meer as 1 000 kilometer en vlieg teen ongeveer 800 kilometer per uur <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> Hulle het tipies 'n lanseringsgewig van ongeveer 1 500 kilogram<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> en kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra. Vroeëre weergawes van hierdie missiele het traagheidsnavigasie gebruik; latere weergawes gebruik baie meer akkurate TERCOM- en DSMAC-stelsels. Mees onlangse weergawes kan satellietnavigasie gebruik. Voorbeelde: *3M-54 Kalibr (tot 4 500 km) {{vlagland|Rusland}} *AGM-86 ALCM (from 1 100 to >2 400 km) {{vlagland|Verenigde State}} *AGM-129 ACM (from 3 450 to 3 700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-181 LRSO (>2 500 km) {{vlagland |Verenigde State}} *[[BGM-109 Tomahawk]] (tot 1 700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *BGM-109G Grondgelanseerde kruisermissiel (2 500 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Kh-55 (3 000 km) and Kh-65 {{vlagland |Rusland}} *Kh-101 (4 500–5 500 km) {{vlagland |Rusland}} *Iskander-K (nie minder as 3 500 km) {{vlagland|Rusland}} *Hwasal-1 (1 500–2 000 km) {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Hwasal-2 (> 2 000 km) {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *RK-55 (3 000 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Nirbhay (tot 1 500 km)<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/nirbhay-cruise-missile-test-fired-drdo-says-indigenous-engine-a-success-101628656458294.html|title = Nirbhay cruise missile test-fired; indigenous engine a success, say officials| work=Hindustan Times |date = 11 Augustus 2021}}</ref> {{vlagland|Indië}} *MdCN (tot 1 400 km) {{vlagland|Frankryk}} *Paveh (1 650 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.timesofisrael.com/iran-unveils-new-paveh-cruise-missile-that-can-reach-israel|title = Iran unveils new 'Paveh' cruise missile that can reach Israel| website=The Times of Israel |date = 25 Februarie 2023}}</ref> {{vlagland|Iran}} *Hoveyzeh (1 350 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.tehrantimes.com/news/432567/Iran-unveils-long-range-Hoveyzeh-cruise-missile|title = Iran unveils long-range Hoveyzeh cruise missile|date = 2 Februarie 2019}}</ref>{{vlagland |Iran}} *Abu Mahdi (over 1 000 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.mashreghnews.ir/news/1108707/%D8%AA%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D8%AD-%D9%88%DB%8C%DA%98%DA%AF%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%88%D8%B4%DA%A9-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%AD%D8%A7%D8%AC-%D9%82%D8%A7%D8%B3%D9%85-%D9%88-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%A7%D8%A8%D9%88%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C|title = Description of the characteristics of 'Martyr Haj Qasem' and 'Martyr Abu Mahdi' missiles|date = 20 Augustus 2020}}</ref> {{vlagland|Iran}} *Quds 1 Houthi {{vlagland |Jemen}} *Hsiung Feng IIE (600–1200 km) {{vlagland|Republiek China}} *Hyunmoo III (Hyunmoo IIIA – 500 km, Hyunmoo IIIB – 1 000 km, Hyunmoo IIIC – 1,500 km) {{vlagland|Suid-Korea}} *Type 12 SSM (1 500 km under development) {{vlagland|Japan}} *MGM-13 Mace {{vlagland |Verenigde State}} *DF-10/CJ-10 (CJ-10K – 1 500 km, CJ-20 – 2 000 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Popeye Turbo SLCM {{vlagland |Israel}} *Diep Presisie Aanvalsvermoë DPSC (meer as 2 000 km onder ontwikkeling) {{vlagland|Duitsland}}{{vlagland|Verenigde Koninkryk}}, deel van die Trinity House Ooreenkoms.<ref>{{cite web |url=https://aviationweek.com/defense/budget-policy-operations/germany-uk-reveal-trinity-house-deep-strike-missile-development |title=Germany and UK Reveal Trinity House Deep Strike Missile Development Plans |last1=Osborne |first1=Tony |last2=Wall |first2=Robert |work=Aviation Week |date=15 Mei 2025 |access-date=23 Mei 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.twz.com/air/long-range-deep-precision-strike-missile-to-be-developed-by-uk-and-germany |title=Long-Range 'Deep Precision Strike' Missile To Be Developed By UK And Germany |last=Newdick |first=Thomas |website=The War Zone |date=16 Mei 2025 |access-date=23 Mei 2025}}</ref> *FP-5 Flamingo (3 000&nbsp;km) {{vlagland|Oekraïne}}<ref>{{Cite web|url=https://www.twz.com/news-features/new-ukrainian-cruise-missile-with-claimed-1800-mile-range-breaks-cover|title=New Ukrainian Cruise Missile With Claimed 1,800-Mile Range Breaks Cover|first=Thomas|last=Newdick|first2=Joseph|last2=Trevithick|date=18 August 2025}}</ref> *FP-5 Flamingo (3 000 km){{vlagland |Oekraïne}}<ref>{{Cite web|url=https://www.twz.com/news-features/new-ukrainian-cruise-missile-with-claimed-1800-mile-range-breaks-cover|title=New Ukrainian Cruise Missile With Claimed 1,800-Mile Range Breaks Cover|first=Thomas|last=Newdick|first2=Joseph|last2=Trevithick|date=18 Augustus 2025}}</ref> ===Interkontinentale-afstand subsoniese kruisermissiel=== *9M730 Burevestnik {{vlagland|Rusland}} *SM-62 Snark (10 200 km) {{vlagland|Verenigde State}} ===Medium-afstand subsoniese kruisermissiel=== [[Lêer:Storm Shadow p1220865.jpg|duimnael|Storm Shadow (Frankryk /VK).]] Voorbeelde: *AGM-158 JASSM (370–1900 km) {{vlagland |Verenigde State}} *[[Lêer:Babur Cruise Missle at Ideas 2008 cropped.jpg|duimnael|'n Pakistanse Babur-kruisermissiellanseerder.]]AGM-158C LRASM (370 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Atmaca {{vlagland|Turkye}} *Babur (290–900 km) {{vlagland |Pakistan}} *Harbah (250–450 km) {{vlagland |Pakistan}} *Hatf-VIII / Ra'ad Mark-2 ALCM (400 km) {{vlagland |Pakistan}} *Hsiung Feng IIE (600–2000 km) {{vlagland|Republiek China}} *Hyunmoo-3 (minder as 1500 km) {{vlagland |Suid-Korea}} *Iskander-K {{vlagland |Rusland}} *KD-63 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *NASM-MR {{vlagland|Indië}} *Taurus KEPD 350 (500+ km) {{vlagland |Duitsland}} *Kh-50 (Kh-SD) and Kh-101 Kh-65 weergawes {{vlagland |Rusland}} *MGM-1 Matador (700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Ra'ad ALCM (350 km) {{vlagland |Pakistan}} *Raad (360 km) {{vlagland|Iran}} *SOM (SOM B Block I) – 500 km, 1 500 km en 2 500 km weergawes (350 km reikafstand onder serieproduksie, 500 km+ reikafstand onder ontwikkeling){{vlagland|Turkye}}<ref>{{cite web|url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkey-aims-to-increase-ballistic-missile-ranges.aspx?pageID=238&nID=12731&NewsCatID=345|title=BUSINESS – Turkey aims to increase ballistic missile ranges|author=Ümit Enginsoy|date=Februarie 2012 |publisher=Hurriyetdailynews.com|access-date=13 Februarie 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hurriyet.com.tr/ekonomi/19680119.asp|title=Tübıta: Hedefimiz 2 bin 500 kilometre menzilli füze yapmak |date=14 Januarie 2012|publisher=Hurriyet.com.tr|access-date=13 Februarie 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.trt.net.tr/trtavaz/turk-fuzesi-som-icin-geri-sayim-basladi--haber-detay,tr,24107.aspx|title=Türk Füzesi SOM İçin Geri Sayım Başladı – Haber – TRT Avaz|publisher=Trt.net.tr|access-date=13 Februarie 2012|archive-date=10 Mei 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510220244/http://www.trt.net.tr/trtavaz/turk-fuzesi-som-icin-geri-sayim-basladi--haber-detay,tr,24107.aspx|url-status=dead}}</ref> *SSM-N-8 Regulus (926 km) {{vlagland |Verenigde State}} *P-5 Pyatyorka (450–750 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}}/{{vlagland |Rusland}}/{{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *S8000 Banderol {{vlagland |Rusland}} *Storm Shadow / SCALP-EG (550 km, Mach 0.65) {{vlagland |Verenigde Koninkryk}} *Type 12 SSM (binne 1000 km onder ontwikkeling) {{vlagland |Japan}} *Ya-Ali (700 km) {{vlagland |Iran}} *Zarb (320 km) {{vlagland|Pakistan}} *Ragnarök (926 km) {{vlagland |Verenigde State}}<ref>{{cite web | title=kratos-unveils-revolutionary-low-cost-cruise-missile-system-ragnarok | url=https://www.kratosdefense.com/newsroom/kratos-unveils-revolutionary-low-cost-cruise-missile-system-ragnarok }}</ref><ref>{{cite web | title=ragnarok-mini-cruise-missile-with-big-range-targets-150k-price-tag | url=https://www.twz.com/air/ragnarok-mini-cruise-missile-with-big-range-targets-150k-price-tag }}</ref> *Narwhal {{vlagland|Tsjeggië}} (680 km )<ref>{{cite web | title=what_is_the_new_narwhal_cruise_missile_for_ukraine_that_can_strike_moscow_and_engels | url=https://en.defence-ua.com/weapon_and_tech/what_is_the_new_narwhal_cruise_missile_for_ukraine_that_can_strike_moscow_and_engels-16752.html }}</ref><ref>{{cite web | title=czech-defense-tech-company-lpp-readies-first-cruise-missile | url=https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/czech-defense-tech-company-lpp-readies-first-cruise-missile }}</ref> *Taimoor (600 km) {{vlagland|Pakistan}} <ref>{{Cite web|url=https://www.flightglobal.com/fixed-wing/pakistan-test-launches-taimoor-cruise-missile-from-mirage/165837.article|title=Pakistan test launches Taimoor cruise missile from Mirage|first=Greg|last=Waldron|first2=|last2=|date=5 Januarie 2026}}</ref> *Lanca (missile) (600 km) {{vlagland|Pole}} <ref>{{Cite web|url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/weapons/wb-group-reveals-lanca-cruise-missile-with-payload-capacity-of-hundreds-of-kilograms|title=WB Group reveals Lanca cruise missile with payload capacity of hundreds of kilograms|first=Jakub |last=Link-Lenczowski |first2=|last2=|date=10 Oktober 2025}}</ref> *Ruta (missile) (450 km) {{vlagland|Switserland}} <ref>{{cite web | title=destinus-ruta | url=https://www.destinus.com/page/destinus-ruta }}</ref> ===Kortafstand subsoniese kruisermissiele=== [[Lêer:NSM PICT0001.JPG|duimnael|Vlootaanvalskruisermissiel van die Noorse Vloot.      ]] Kortafstand subsoniese kruisermissiele is sodanige missiele wat ongeveer 500 kilogram weeg en 'n reikafstand van tot 300 km het. Voorbeelde: *Apache (100–140 km) {{vlagland|Frankryk}} *AVMT-300 (300 km) {{vlagland| Brasilië}} *MICLA-BR (300 km) {{vlagland| Brasilië}} <ref>{{cite news |title=FOTO: Caça F-5M voando com o míssil de cruzeiro MICLA-BR|url=https://www.aereo.jor.br/2019/10/01/foto-caca-f-5m-voando-com-o-missil-de-cruzeiro-micla-br|publisher=Poder Aéreo|language=pt|date=1 Oktober 2019}}</ref> *Hyunmoo-3 (over 300 km) shorter range {{vlagland |Suid-Korea}} *SSM-700K Haeseong (180+ km) {{vlagland |Suid-Korea}} *JFS-M (499 km) {{vlagland |Duitsland}} *Kh-35 (130–300 km) {{vlagland |Rusland}}, KN-19 Ks3/4 {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Kh-59 (115–550 km) {{vlagland|Rusland}} *P-15 (40–80 km) {{vlagland |Rusland}} , KN-1 {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Nasr-1 {{vlagland|Iran}} *Zafar (25 km) {{vlagland |Iran}} *Noor {{vlagland |Iran}} *Qader {{vlagland|Iran}} *NASM-SR {{vlagland|Indië}} *Naval Strike Missile (185–555 km) {{vlagland|Noorweë}} *RBS-15 {{vlagland|Swede}} *Korshun {{vlagland |Oekraïne}} – plaaslike weergawe van Kh-55 en RK-55 *Neptune {{vlagland|Oekraïne}}<ref>{{cite web |title=Ukraine Tests Advanced Subsonic Cruise Missile 'Neptune' |url=http://www.defenseworld.net/news/21881 |website=Defense World |date=31 Januarie 2018 |access-date=31 Januarie 2018 |url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20180201082450/http://www.defenseworld.net/news/21881#.WnLO3-jP38A |archive-date=1 Februarie 2018}}</ref> *[[Lêer:Hsiung Feng II Anti-Ship Missile Display in Chengkungling 20111009a.jpg|duimnael|Hsiung Feng II anti-skip missiel uitgestal in Chengkungling.  ]]Hsiung Feng II {{vlagland|Republiek China}} *Wan Chien {{vlagland|Republiek China}} *VCM-01 (100–300 km) {{vlagland|Viëtnam}} *Aist (100–300 km) {{vlagland|Belarus}} *Marte (100+ km) {{vlagland|Italië}} *[[Lêer:Hsiung-Feng-2-sketch.svg|duimnael|Hsiung Feng II.     ]]Sea Killer uitvoer variant {{vlagland|Italië}} *Otomat (180 km) {{vlagland|Italië}} *Otomat Mk2 E / Teseo Mk2/E (360 km) {{vlagland|Italië}} *C-801 (40 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-802 (120–230 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-803 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-805 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-602 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *CM-602G {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Çakır {{vlagland|Turkye}} *Delilah missile (250 km) {{vlagland |Israel}} *Gabriel IV (200 km) {{vlagland |Israel}} *Popeye turbo ALCM (78 km) {{vlagland|Israel}} *Sea Breaker (300 km) {{vlagland |Israel}} *RGM-84 Harpoon (124–310 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-84E Standoff Land Attack Missile (110 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-84H/K SLAM-ER (270 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Silkworm (100–500 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *SOM {{vlagland|Turkye}} [7 <ref>{{cite web |date=4 Junie 2011 |title=Yerli seyir füzesi, 180 kilometreden hedefini vuracak – Hürriyet Gündem |url=http://www.hurriyet.com.tr/gundem/17954640.asp?gid=381 |access-date=13 Februarie 2012 |publisher=Hurriyet.com.tr}}</ref><ref>{{cite web |title=Yerli seyir füzesi, 180 kilometreden hedefinin vuracak – Kirpi HABER Cesur &#124; Özgür &#124; Tarafsız Habercilik |url=http://www.kirpihaber.com/teknoloji-bilim/yerli-seyir-fuzesi-180-kilometreden-hedefinin-vuracak.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607033259/http://www.kirpihaber.com/teknoloji-bilim/yerli-seyir-fuzesi-180-kilometreden-hedefinin-vuracak.htm |archive-date=2011-06-07 |access-date=13 Februarie 2012 |publisher=Kirpihaber.com}}</ref> *[[V-1-vlieënde bom]] (250 km) {{vlagland |Nazi-Duitsland}} ==Ontplooiing== [[Lêer:AGM-129A - 2006 0306 b52 2lg.jpg|links|duimnael|AGM-129 ACM word vasgeheg op 'n B-52H bomwerper.]] Die mees algemene missie vir kruisermissiele is om relatief hoëwaarde-teikens soos skepe, bevelbunkers, brûe en damme aan te val.<ref>{{cite web|url=http://www.raytheon.com/capabilities/products/tomahawk/|title=Raytheon: Tomahawk Cruise Missile|website=www.raytheon.com|access-date=2016-09-19}}</ref> Moderne geleidingstelsels maak akkurate aanvalle moontlik. Sedert 2001 het die [[BGM-109 Tomahawk]]-missielmodel 'n belangrike deel van die Verenigde State se vlootarsenaal geword. Dit gee skepe en duikbote 'n ietwat akkurate, langafstand-, konvensionele landaanvalwapen. Sodanige missiel kos ongeveer US$1,99 miljoen per eenheid.<ref>{{cite web |title=FY 2017 Program Acquisition Costs by Weapon System - Tactical Tomahawk Cruise Missile |url=https://comptroller.war.gov/Portals/45/documents/defbudget/FY2017/FY2017_Weapons.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160424113923/http://comptroller.defense.gov/Portals/45/Documents/defbudget/fy2017/FY2017_Weapons.pdf |archive-date=2016-04-24 |url-status=live |website=United States Department of Defense}}</ref> Beide die Tomahawk en die AGM-86 is wyd tydens Operasie Desert Storm gebruik. Op 7 April 2017, tydens die [[Siriese Burgeroorlog]], het Amerikaanse oorlogskepe meer as 50 kruismissiele op 'n Siriese lugbasis afgevuur as vergelding vir 'n Siriese chemiese wapenaanval teen 'n rebellevesting.<ref>{{cite web |title=US missiles blast Syria; Trump demands 'end the slaughter' |url=https://apnews.com/article/donald-trump-syria-ap-top-news-international-news-politics-de1b6e80a0cf4d84bca38835e9bb3310 |website=AP News|date=20 April 2021 }}</ref> Die [[Amerikaanse Lugmag]] (USAF) ontplooi 'n lug-gelanseerde kruisermissiel, die AGM-86 ALCM. Die [[Boeing B-52 Stratofortress]] is die eksklusiewe afleweringsvoertuig vir die AGM-86 en AGM-129 ACM. Beide missieltipes is konfigureerbaar vir óf konvensionele óf kernplofkoppe. Die USAF het die AGM-86 vir sy bomwerpervloot aangeneem, terwyl die AGM-109 aangepas is om vanaf vragmotors en skepe te lanseer en deur die USAF en Vloot aangeneem is. Die vragmotor-gelanseerde weergawes, en ook die Pershing II en SS-20 Intermediêre Afstand Ballistiese Missiele, is later vernietig onder die bilaterale INF (Intermediêre Afstand Kernmagte) verdrag met die USSR. [[Lêer:BRAHMOS Launcher.JPG|duimnael|Die Indiese Leër se BrahMos supersoniese kruisermissiele gemonteer op Mobiele Outonome Lanseerders (MOL).]] Die [[Britse Koninklike Vloot]] (RN) bedryf ook kruisermissiele, spesifiek die VSA-vervaardigde Tomahawk, wat deur die RN se kernduikbootvloot gebruik word. Britse konvensionele kernkopweergawes is vir die eerste keer in 1999 deur die RN in gevegte afgevuur, tydens die [[Kosovo-oorlog]] (die Verenigde State het kruisermissiele in 1991 afgevuur). Die Koninklike Lugmag gebruik die Storm Shadow-kruisermissiel op sy [[Typhoon-klas duikboot|Typhoon]] en voorheen sy Tornado GR4-vliegtuig. Dit word ook deur Frankryk gebruik, waar dit bekend staan as SCALP EG, en word deur die Armée de l'Air se Mirage 2000- en Rafale-vliegtuie gedra. Indië en Rusland het gesamentlik die supersoniese kruisermissiel BrahMos ontwikkel. Daar is drie weergawes van die Brahmos: skip-/land-gelanseer, lug-gelanseer en duikboot-gelanseer. Die skip-/land-gelanseer weergawe was teen laat 2007 in werking. Die Brahmos het die vermoë om teikens op land aan te val. Rusland gaan ook voort om ander kruisermissiele te bedryf: die SS-N-12 Sandbox, SS-N-19 Shipwreck, SS-N-22 Sunburn en SS-N-25 Switchblade. Duitsland en Spanje bedryf die Taurus-missiel terwyl Pakistan die Babur-missiel vervaardig het.<ref name="CSIS Missile Threat3"/> Beide die Volksrepubliek van China en die Republiek van China (Taiwan) het verskeie kruisermissielvariante ontwerp, soos die bekende C-802, waarvan sommige in staat is om biologiese, chemiese, kern- en konvensionele kernkoppe te dra ===Kernbewapende kruisermissiele=== ====China==== China het die CJ-10-landaanvalkruismissiel wat in staat is om 'n kernplofkop te dra.<ref>{{Cite web|last=Bommakanti|first=Kartik|date=December 4, 2020|title=China's Cruise Missile Capabilities: Implications for the Indian Army and Air Force|url=https://www.orfonline.org/research/chinas-cruise-missile-capabilities/?amp#|url-status=live|access-date=December 18, 2021|website=Observer Research Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20201204151239/https://www.orfonline.org/research/chinas-cruise-missile-capabilities/?amp |archive-date=4 Desember 2020 }}</ref> Daarbenewens blyk dit dat China in Augustus 2021 'n hipersoniese kruismissiel getoets het, 'n bewering wat hulle ontken.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-58953352|title=China Denies Testing Nuclear-Capable Hypersonic Cruise Missile|work=BBC News |date=18 Oktober 2021 |access-date=18 Oktober 2021}}</ref> ====Frankryk==== Die Franse ''Force de frappe''-kernmagte sluit beide land- en see-gebaseerde bomwerpers in met Air-Sol Moyenne Portée (ASMP) hoëspoed medium-afstand kernkruismissiele. Twee modelle is in gebruik, ASMP en 'n nuwer ASMP-Amelioré (ASMP-A), wat in 1999 ontwikkel is. Na raming is 40 tot 50 vervaardig.<ref>{{cite web |title=Air-Sol Moyenne Portée (ASMP/ ASMP-A) |work=Missile Threat |publisher=Center for Strategic and International Studies |date=23 April 2024 |access-date=23 Mei 2025 |url=https://missilethreat.csis.org/missile/asmp/}}</ref><ref>James O’Halloran, IHS Jane's Weapons: Strategic 2015-2016, 2015, (United Kingdom: IHS), 134-135.</ref> ====Indië==== Indië het in 2017 suksesvol sy inheemse Nirbhay ('Vreesloos') land-aanval kruismissiel getoets, wat kernkoppe tot 'n trefafstand van 1 000 km kan lewer.<ref name="Nirbhay, ToI, 2017" >{{cite news |title=India successfully tests its first nuclear-capable cruise missile |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/india-successfully-tests-its-first-nuclear-capable-cruise-missile/articleshow/61550465.cms |newspaper=The Times of India |date=7 November 2017}}</ref> Nirbhay is suksesvol getoets.<ref name="Nirbhay, ToI, 2017" /><ref>{{cite news |title=Nuclear-capable Nirbhay cruise missile's test fails for the fourth time |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/nuclear-capable-nirbhay-cruise-missiles-test-fails-for-the-fourth-time/articleshow/56105444.cms |newspaper=The Times of India |date=21 December 2016 |access-date=21 December 2016}}</ref> ====Israel==== Die Israeliese Verdedigingsmagte het na bewering die medium-afstand lug-gelanseerde Popeye Turbo ALCM en die Popeye Turbo SLCM medium-lang-afstand kruismissiel met kernkoppe op Dolphin-klas duikbote ontplooi.<ref>{{Cite book |last=Udaya Chandar |first=Y |title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces |publisher=Notion Press |year=2017 |isbn=9781946983794}}</ref> ====Pakistan==== Pakistan het tans vyf kruismissielstelsels: die lug-gelanseerde Ra'ad-I en sy verbeterde weergawe Ra'ad-II sowel as Taimoor; die grond- en duikboot-gelanseerde Babur;<ref name="CSIS Missile Threat3">{{cite web|url=https://missilethreat.csis.org/missile/hatf-7/|title=Hatf 7 "Babur" – Missile Threat|website=CSIS.org|access-date=26 Julie 2017}}</ref><ref>{{cite news|url=https://thediplomat.com/2017/01/south-asian-strategic-stability-and-pakistans-babur-3-submarine-launched-cruise-missile/|title=South Asian Strategic Stability and Pakistan's Babur-3 Submarine-Launched Cruise Missile|first1=Ankit |last1=Panda |first2=Prashanth |last2=Parameswaran|work=The Diplomat|access-date=2017-12-01|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-38563330|title=Pakistan announces cruise missile success|date=2017|work=BBC News|access-date=2017-12-01|language=en-GB}}</ref>skip-gelanseerde Harbah-missiel<ref>{{Cite news|url=https://thediplomat.com/2018/01/pakistan-tests-an-indigenously-developed-anti-ship-cruise-missile/|title=Pakistan Tests An Indigenously Developed Anti-Ship Cruise Missile|first=Ankit |last=Panda|work=The Diplomat|access-date=2018-01-13|language=en-US}}</ref> en oppervlak-gelanseerde Zarb-missiel.<ref>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1251049|title=Pakistan Navy inducts coastal anti-ship 'Zarb' missile after successful test|last=Haider|first=Mateen|date=9 April 2016|work=DAWN.COM|access-date=2018-01-17|language=en-US}}</ref> Beide, Ra'ad en Babur, kan kernplofkoppe tussen 10 en 25 knope dra, en dit na teikens op 'n afstand van onderskeidelik tot 300 km en 450 km aflewer.<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/nuclear-capable-nirbhay-cruise-missiles-test-fails-for-the-fourth-time/articleshow/56105444.cms|title=Nirbhay: Nuclear-capable Nirbhay cruise missile's test fails for the fourth time |website=The Times of India|date=21 Desember 2016 }}</ref> Babur is sedert 2010 in diens van die Pakistanse Leër, en die Pakistanse Vloot sedert 2018.<ref>{{cite web|url=http://www.ipcs.org/article/india/pakistans-babur-and-raad-cruise-missiles-strategic-implications-for-india-3681.html|title=Pakistan's Babur and Ra'ad Cruise Missiles: Strategic Implications for India|last1=Mason|first1=Shane|website=Institute of Peace and Conflict Studies|access-date=20 Januarie 2016}}</ref> ====Rusland==== [[Lêer:3M-54E1.jpg|duimnael|Uitvoervariant van die Kalibr-missiel.   ]] Rusland het Kh-55SM-kruismissiele, met 'n reikwydte soortgelyk aan die Verenigde State se AGM-129-reikwydte van 3000 km, maar kan 'n kragtiger kernwapenkop van 200 kt dra. Hulle is toegerus met 'n TERCOM-stelsel wat hulle toelaat om teen 'n hoogte laer as 110 meter teen subsoniese snelhede te vlieg terwyl hulle 'n CEP-akkuraatheid van 15 meter met 'n traagheidsnavigasiestelsel verkry. Hulle word vanuit die lug gelanseer vanaf óf [[Toepolef Tu-95]]'s, [[Toepolef Tu-22|Toepolef Tu-22M's]] óf Toepolef Tu-160's, elk in staat om 16 vir die Tu-95, 12 vir die Tu-160 en 4 vir die Tu-22M te dra. 'n Stealth-weergawe van die missiel, die Kh-101, is in ontwikkeling. Dit het soortgelyke eienskappe as die Kh-55, behalwe dat die reikwydte tot 5 000 km verleng is, toegerus is met 'n konvensionele kernplofkop van 1 000 kg, en het stealth-kenmerke wat die waarskynlikheid van onderskepping verminder.<ref>{{cite web |title=Kh-101 – Russian and Soviet Nuclear Forces |url=https://fas.org/nuke/guide/russia/bomber/kh-101.htm |publisher=Fas.org |access-date=13 Februarie 2012}}</ref> Na die ineenstorting van die [[Sowjetunie]] was die mees onlangse kruisermissiel wat ontwikkel is, die Kalibr-missiel, wat in die vroeë 1990's in produksie getree het en amptelik in 1994 in die Russiese arsenaal opgeneem is. Dit het egter eers op 7 Oktober 2015 sy gevegsdebuut in [[Sirië]] gesien as deel van die Russiese militêre veldtog in Sirië. Die missiel is sedert sy debuut nog 14 keer in gevegsoperasies in Sirië gebruik. In die laat 1950's en vroeë 1960's het die Sowjetunie probeer om kruisermissiele te ontwikkel. In hierdie kort tydperk het die Sowjetunie aan byna tien verskillende tipes kruisermissiele gewerk. As gevolg van hulpbronne was die meeste van die aanvanklike tipes kruisermissiele wat deur die Sowjetunie ontwikkel is, egter see-gelanseerde kruisermissiele of duikboot-gelanseerde kruisermissiele (SLCM's). Die SS-N-1-kruisermissiel is ontwikkel om verskillende konfigurasies te hê om vanaf 'n [[duikboot]] of 'n skip afgevuur te word. Met verloop van tyd het die Sowjetunie egter ook begin werk aan lug-gelanseerde kruisermissiele (ALCM). Hierdie ACLM-missiele is tipies afgelewer via bomwerpers wat as "Blinders" of "Backfire" aangewys is. Die missiele in hierdie konfigurasie is die AS-1 en AS-2 genoem, met uiteindelike nuwe variante met meer ontwikkelingstyd. Die hoofdoel van Sowjet-gebaseerde kruisermissiele was om verdedigings- en aanvalsmeganismes teen vyandelike skepe te hê; met ander woorde, die meeste van die Sowjet-kruisermissiele was anti-skipmissiele. In die 1980's het die Sowjetunie 'n arsenaal van kruisermissiele van byna 600 platforms ontwikkel, wat uit land-, see- en lugafleweringstelsels bestaan het.<ref>{{cite journal|last=Arkin|first=William|date=Mei 1983|title=Soviet Cruise Missile Programs|journal=Arms Control Today|volume=13|issue=4|pages=3–4|jstor=23623103}}</ref> ====Verenigde State==== [[Lêer:Agm-129 acm (cropped).jpg|links|duimnael|'n AGM-129 ACM van die Verenigde State se Lugmag.]] Die Verenigde State het op een of ander tydstip nege kernbewapende kruisermissiele ontplooi. *MGM-1 Matador grond-gelanseerde missiel, buite diens *MGM-13 Mace grond-gelanseerde missiel, buite diens *SSM-N-8 Regulus duikboot-gelanseerde missiel, buite diens *SM-62 Snark grond-gelanseerde missiel, buite diens *AGM-28 Hound Dog lug-gelanseerde missiel, buite diens *BGM-109G Grond-gelanseerde Kruisermissiel, buite diens *AGM-129 ACM lug-gelanseerde missiel, buite diens<ref>{{cite web|url=https://www.tinker.af.mil/News/story/id/123299303/ |title=Cruise missile career comes to a close |publisher=U.S. Air Force, Tinker Air Force Base public affairs |date=24 April 2012 |access-date=27 Desember 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131220061518/http://www.tinker.af.mil/news/story.asp?id=123299303 |archive-date=20 Desember 2013}}</ref> *AGM-86 ALCM lug-gelanseerde kruisermissiel, 350 tot 550 missiele en W80-plofkoppe steeds in diens *[[BGM-109 Tomahawk]]-kruisermissiel in kernduikboot-, oppervlakskip- en grond-gelanseerde modelle, kernmodelle buite diens maar plofkoppe word in reserwe gehou. == Verwysings == {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Wapentuig]] [[Kategorie:Ammunisie]] lvjwdo5myjrefyj7p7o8tycpdov3qmp 2894330 2894329 2026-04-16T06:54:57Z Sobaka 328 /* Hipersoniese kruisermissiele */ opruim 2894330 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Tomahawk Block IV cruise missile -crop.jpg|duimnael|'n [[BGM-109 Tomahawk]] wat in November 2002 vlieg.]] 'n '''Kruisermissiel''' is 'n onbemande selfaangedrewe geleide [[missiel]] wat vlieg deur aërodinamiese [[Sleurkrag|hefkrag]] vir die grootste deel van sy vlugroete te onderhou. Kruisermissiele is ontwerp om 'n groot vrag oor lang afstande met hoë presisie te lewer. Moderne kruisermissiele is in staat om teen hoë subsoniese, [[Supersoniese snelheid|supersonies]]e of hipersoniese snelhede te beweeg, is selfnavigerend en kan op 'n nie-ballistiese, uiters lae-hoogte trajek vlieg.<ref>{{Cite web |date=2025-06-17 |title=Cruise missile {{!}} Definition, Speed, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/technology/cruise-missile |access-date=2025-06-24 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> Hierdie wapens verskil fundamenteel van ballistiese missiele deurdat hulle voortdurend aangedryf bly en aktief gestuur word tydens hul vlug, eerder as om ’n groot deel van hul baan volgens ’n voorafbepaalde, [[swaartekrag]]-gedrewe trajek te volg. Kruisermissiele maak tipies gebruik van gevorderde navigasiestelsels soos traagheidsnavigasie, satellietposisionering (bv. GPS), terreinvolgende radar en digitale kaartvergelyking om hul teikens akkuraat te bereik, selfs in omgewings met sterk elektroniese teenmaatreëls. Kruisermissiele kan vanaf verskeie platforms gelanseer word, insluitend landgebaseerde lanseerders, oorlogskepe, duikbote en vliegtuie. Hierdie veelsydigheid maak hulle ’n belangrike komponent van moderne [[militêre strategie]], aangesien hulle diep in vyandelike gebied kan inslaan sonder om bemande vliegtuie in gevaar te stel. Hulle word gebruik vir beide konvensionele en kernplofkoppe, en kan aangepas word vir spesifieke rolle soos anti-skip-aanvalle, grondteikens of presisie-aanvalle op infrastruktuur. Sedert hul vroeë ontwikkeling tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] het kruisermissiele aansienlik ontwikkel in terme van reikafstand, akkuraatheid en ontduikingsvermoë. Hedendaagse ontwerpe fokus toenemend op sluip-tegnologie, lae waarneembaarheid en gevorderde roetebeplanning om lugverdedigingstelsels te omseil en strategiese teikens met minimale waarskuwing te tref. ==Geskiedenis== Die idee van 'n "lugtorpedo" is in die Britse 1909-film ''The Airship Destroyer'' getoon, waarin vlieënde torpedo's wat draadloos beheer word, gebruik word om [[Lugskip|lugskepe]] wat [[Londen]] bombardeer, af te skiet.<ref>{{cite web|url=http://www.ctie.monash.edu.au/hargrave/rpav_britain.html |title=Remote Piloted Aerial Vehicles : The 'Aerial Target' and 'Aerial Torpedo' in Britain |publisher=Ctie.monash.edu.au |access-date=13 Februarie 2012}}</ref> [[Lêer:Military Air Museum's Fieseler FI 103 V1 "Buzz Bomb".JPG|duimnael|Die V-1 vliegbom, die eerste operasionele kruisermissiel.]] In 1916 het die Amerikaanse vlieënier Lawrence Sperry 'n "lugtorpedo", die Hewitt-Sperry Automatic Airplane, 'n klein [[Tweedekker (vliegtuig)|tweedekker]] met 'n TNT-lading, 'n Sperry-selfvlieende en barometriese hoogtebeheer, gebou en gepatenteer. Geïnspireer deur die eksperimente het die [[Verenigde State]] se leër 'n soortgelyke vlieënde bom genaamd die Kettering Bug ontwikkel. Duitsland het ook toetse gedoen met afstandbeheerde [[Sweeftuig|sweeftuie]] (''Torpedogleiter'') wat deur Siemens-Schuckert gebou is vanaf 1916.<ref>{{cite book|author=Roger Branfill-Cook|title= Torpedo|publisher=Seaforth Publishing|location= Great Britain|year= 2014}}</ref> In die tussenoorlogse tydperk het Brittanje se Royal Aircraft Establishment die Larynx (Long Range Gun met Lynx Engine) ontwikkel, wat in die 1920's 'n paar vlugtoetse ondergaan het.<ref>{{cite web|url=http://www.vectorsite.net/twcruz_1.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070813001620/http://www.vectorsite.net/twcruz_1.html|url-status=usurped|archive-date=13 Augustus 2007|title=[1.0] The Aerial Torpedo|date=13 Augustus 2007}}</ref> In die [[Sowjetunie]] het Sergei Korolev van 1932 tot 1939 die GIRD-06-kruisermissielprojek gelei, wat 'n vuurpyl-aangedrewe anjaer-glybomontwerp gebruik het. Die 06/III (RP-216) en 06/IV (RP-212) het giroskopiese geleidingstelsels bevat.<ref>"Object No. 212", 1936 report in _Tvorcheskoi Nasledie Akedemika Sergeya Pavlovicha Koroleva_</ref> Die voertuig is ontwerp om tot 28 km hoogte te styg en 'n afstand van 280 km te gly, maar toetsvlugte in 1934 en 1936 het slegs 'n hoogte van 500 meter bereik. In 1944, tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], het [[Duitsland]] die eerste operasionele kruisermissiele ontplooi. Die [[V-1-vlieënde bom|V-1]], dikwels 'n vlieënde bom genoem, het 'n giroskoop-geleidingstelsel bevat en is aangedryf deur 'n eenvoudige pulsstraal-enjin, waarvan die geluid dit die bynaam "gonsbom" of "doodlebug" gegee het.<ref>{{cite book |last=Zaloga |first=Steven |title=German V-Weapon Sites 1943–45 |location=Oxford |publisher=Osprey Publishing |date=2008 |isbn=978-1-84603-247-9}}</ref> Akkuraatheid was slegs voldoende vir gebruik teen baie groot teikens (die algemene area van 'n stad), terwyl die reikafstand van 250 km aansienlik laer was as dié van 'n bomwerper wat dieselfde vrag dra. Die belangrikste voordele was spoed (alhoewel nie voldoende om kontemporêre skroefaangedrewe onderskeppers te oortref nie) en bruikbaarheid. Die produksiekoste van 'n V-1 was slegs 'n klein fraksie van dié van 'n [[V-2-vuurpyl|V-2]] supersoniese ballistiese missiel met 'n soortgelyke grootte plofkop.<ref> Beide missiele is vervaardig onder die swaar gebruik van Nazi-slawearbeid.</ref> Anders as die V-2, het die aanvanklike ontplooiings van die V-1 stilstaande lanseerrampe vereis wat blootgestel was aan bombardement.<ref>{{cite web |url=http://www.atlantikwall.org.uk/v1_light_stes.htm |title=V1 Light Sites |publisher=Atlantic Wall |access-date=9 Mei 2017}}</ref> [[Nazi-Duitsland]] het in 1943 ook die Mistel-saamgestelde vliegtuigprogram ontwikkel, wat gesien kan word as 'n rudimentêre lug-gelanseerde kruisermissiel, waar 'n bestuurde vegvliegtuig bo-op 'n onbemande bomwerper-grootte vliegtuig gemonteer is wat met plofstof gepak was om vrygestel te word terwyl die teiken nader gekom het. Bomwerper-gelanseerde variante van die V-1 het beperkte operasionele diens teen die einde van die oorlog gesien, met die baanbrekende V-1 se ontwerp wat deur die Amerikaners omgekeerd ontwikkel is as die Republic-Ford JB-2 kruisermissiel.<ref>{{cite book |last=Zaloga |first=Steven |title= American Guided Missiles of World War II |publisher=Osprey Publishing |date=2020 |isbn=9781472839268}}</ref> Onmiddellik na die [[Tweede Wêreldoorlog]] het die Verenigde State se Lugmag 21 verskillende geleide missielprojekte gehad, insluitend voorgestelde kruisermissiele. Teen 1948 was al behalwe vier van hierdie projekte gekanselleer: die Air Materiel Command Banshee, die SM-62 Snark, die SM-64 Navaho, en die MGM-1 Matador. Die Banshee-ontwerp was soortgelyk aan Operasie Aphrodite; soos Aphrodite, het dit misluk en is dit in April 1949 gekanselleer.<ref>[https://web.archive.org/web/20070303204907/http://stinet.dtic.mil/oai/oai?&verb=getRecord&metadataPrefix=html&identifier=ADA162646 The Evolution of the Cruise Missile by Werrell, Kenneth P.] sien PDF bladsy 92</ref> Terselfdertyd is die Amerikaanse Vloot se Operasie Bumblebee van ongeveer 1 Junie 1946 tot 28 Julie 1948 by Topsail-eiland, [[Noord-Carolina]], uitgevoer. Bumblebee het konsepbewystegnologieë vervaardig wat die Amerikaanse weermag se ander missielprojekte beïnvloed het. Gedurende die [[Koue Oorlog]] het beide die Verenigde State en die Sowjetunie verder geëksperimenteer met die konsep om vroeë kruisermissiele vanaf land, duikbote en vliegtuie te ontplooi. Die hoofuitkoms van die Amerikaanse Vloot se duikbootmissielprojek was die SSM-N-8 Regulus-missiel, gebaseer op die V-1, maar aangedryf deur 'n Allison J33-straalenjin. Die Regulus is in diens gestel, maar is later uitgefaseer met die koms van duikboot-gelanseerde ballistiese missiele wat nie vereis het dat die duikboot na die oppervlak kom om die missiel te lanseer en dit na sy teiken te lei nie. Die Amerikaanse Lugmag se eerste operasionele grond-tot-grond-missiel was die gevleuelde, mobiele, kernwapen-bekwame MGM-1 Matador, ook soortgelyk in konsep aan die V-1. Ontplooiing oorsee het in 1954 begin, eers na [[Wes-Duitsland]] en later na die [[Republiek van China]] en [[Suid-Korea]]. Op 7 November 1956 het die Amerikaanse Lugmag Matador-eenhede in Wes-Duitsland ontplooi, wie se missiele in staat was om teikens in die [[Warskou-verdrag]] gebied te tref, vanaf hul vaste daaglikse terreine na onaangekondigde verspreide lanseerplekke. Hierdie waarskuwing was in reaksie op die krisis wat veroorsaak is deur die Sowjet-aanval op [[Hongarye]] wat die [[Hongaarse Rewolusie van 1956]] onderdruk het. Tussen 1957 en 1961 het die Verenigde State 'n ambisieuse en goed befondsde program gevolg om 'n kernbewapende kruisermissiel, Supersoniese Lae Hoogte Missiel (SLAM), te ontwikkel. Dit is ontwerp om onder die vyand se radar te vlieg teen snelhede bo Mach 3 en waterstofbomme te dra wat dit langs sy pad oor vyandelike gebied sou laat val. Alhoewel die konsep bewys is dat dit geldig is en die 500-megawatt (670,000 pk) enjin 'n suksesvolle toetslopie in 1961 voltooi het, is geen lugwaardige toestel ooit voltooi nie. Die projek is uiteindelik laat vaar ten gunste van IKBM-ontwikkeling. Terwyl ballistiese missiele die voorkeurwapens vir landteikens was, is swaar kern- en konvensionele kruisermissiele met wapenpunte deur die USSR as 'n primêre wapen beskou om die Verenigde State se vlootdraer-gevegsgroepe te vernietig. Groot duikbote (byvoorbeeld, Echo- en Oscar-klasse) is ontwikkel om hierdie wapens te dra en die Verenigde State se gevegsgroepe op see te skadu, en groot bomwerpers (byvoorbeeld, [[Toepolef Tu-22M|Backfire]]-, [[Toepolef Tu-95|Bear]]- en [[Toepolef Tu-160|Blackjack]]-modelle) is toegerus met die wapens in hul luggelanseerde kruisermissiel (ALCM)-konfigurasie. ==Kategorieë== Kruisermissiele kan gekategoriseer word volgens vrag/plofkopgrootte, spoed, reikwydte en lanseringsplatform. Dikwels word variante van dieselfde missiel vir verskillende lanseringsplatforms vervaardig (byvoorbeeld lug- en duikboot-gelanseerde weergawes). Geleidingstelsels kan tussen missiele verskil. Sommige missiele kan toegerus word met enige van 'n verskeidenheid navigasiestelsels (traagheidsnavigasie, TERCOM of satellietnavigasie). Groter kruisermissiele kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra, terwyl kleiner missiele slegs konvensionele plofkoppe dra. ===Hipersoniese kruisermissiele=== Hipersoniese kruisermissiele beweeg ten minste vyf keer die [[spoed van klank]] (Mach 5). *3M22 Zircon (>1000–1500 km) {{vlagland|Rusland}}– hipersoniese anti-skip kruisermissiel.<ref>{{cite web|url= http://www.nextbigfuture.com/2016/02/russia-will-refit-nuclear-powered.html|title=Russia will refit nuclear powered guided missile cruiser with mach 5 hypersonic 3M22 missiles with 2022 deployment|website=NextBigFuture.com|date=21 Februarie 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://uslivenic.com/3m22-zircon-missile-russias-fastest-missile/|title=3M22 Zircon Missile, Russia's Fastest Missile|access-date=23 November 2022|archive-date=30 Maart 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230330024209/https://uslivenic.com/3m22-zircon-missile-russias-fastest-missile/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cnn.com/2024/02/13/europe/ukraine-russia-zircon-hypersonic-missile-intl-hnk-ml/index.html|title=Russia used an advanced hypersonic missile for the first time in recent strike, Ukraine claims|website=[[CNN]] |date=13 Februarie 2024 }}</ref><ref name=NavalNews>{{cite web|url=https://www.navalnews.com/naval-news/2022/08/hypersonic-brahmos-ii-missile-may-include-tech-from-tsirkon-missile/|website=Naval News |title=Hypersonic BrahMos-II missile may include tech from Tsirkon missile |date=2 Augustus 2022 }}</ref> *ASN4G (Air-Sol Nucléaire de 4e Génération) {{vlagland|Frankryk}} – hipersoniese kruisermissiel met ’n supersoniese ramstraalenjin wat deur [[Frankryk]] ontwikkel word.<ref>{{Cite web |title=Counting the cost of deterrence: France's nuclear recapitalisation |url=https://www.iiss.org/blogs/military-balance/2021/05/france-nuclear-recapitalisation |access-date=2022-10-26 |website=IISS |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Wright |first=Timothy |date=1 Mei 2022 |title=Hypersonic Missile Proliferation: An Emerging European Problem? |url=https://www.nonproliferation.eu/wp-content/uploads/2022/05/EUNPDC_no-80.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220517163238/https://www.nonproliferation.eu/wp-content/uploads/2022/05/EUNPDC_no-80.pdf |archive-date=2022-05-17 |url-status=live |access-date=26 Oktober 2022 |website=The EU Non-Proliferation Consortium}}</ref> *BrahMos-II (≈800–1500 km) {{vlagland|Indië}}/{{vlagland|Rusland}}–– hipersoniese kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://brahmos.com/newscenter.php?newsid=95|title=India to develop BrahMos-II missile|website=Brahmos.com}}</ref><ref name=NavalNews /> onder ontwikkeling vanaf 2011 in [[Indië]] en Rusland<ref>{{cite news|url= http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-10-09/news/30260244_1_air-version-stealth-supersonic-cruise-missile-india-s-defence-research|archive-url= https://archive.today/20130103092457/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-10-09/news/30260244_1_air-version-stealth-supersonic-cruise-missile-india-s-defence-research|url-status= dead|archive-date= 3 Januarie 2013|title=Hypersonic version of Brahmos on the way|date=9 Oktober 2011|work=The Times of India}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.brahmos.com/newscenter.php?newsid=102|title=India, Russia to develop new hypersonic cruise missile|archive-url= https://web.archive.org/web/20100628020619/http://brahmos.com/newscenter.php?newsid=102|archive-date= 28 Junie 2010|url-status=dead|access-date=23 Februarie 2012}}</ref> *CJ-1000 {{vlagland|Volksrepubliek China}} – hipersoniese ramstraalenjin anti-skip/land-aanval kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://www.scmp.com/news/china/military/article/3322176/new-missiles-drones-and-tanks-whats-been-rolling-through-beijings-streets |title=New missiles, drones and tanks: what's been rolling through Beijing's streets? |website=South China Morning Post |date=18 Augustus 2025 |first=Liu |last=Zhen }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.newsweek.com/china-reveals-new-weapons-sink-us-ships-2114865 |title=China To Reveal New Weapons To Sink US Ships |website=Newsweek |date=18 Augustus 2025 |first=Ryan |last=Chan }}</ref> *Hycore {{vlagland|Suid-Korea}}<ref>{{cite web | url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/weapons/south-korea-develops-hycore-hypersonic-cruise-missile | title=South Korea develops Hycore hypersonic cruise missile | date=25 Januarie 2022 }}</ref> *HSTDV{{vlagland|Indië}} – hipersoniese ramstraalenjin-demonstrator. 'n Draervoertuig vir hipersoniese langafstandkruisermissiele word ontwikkel deur die Verdedigingsnavorsings- en Ontwikkelingsorganisasie.<ref>{{Cite web|url= https://theprint.in/defence/drdo-test-fires-futuristic-missile-tech-but-its-success-is-in-doubt/249386/|title= DRDO test-fires futuristic missile tech, but its success is in doubt|last=Philip|first=Snehesh Alex|date=2019-06-12|website=ThePrint|language=en-US|access-date= 2020-03-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/drdo-starts-work-on-hypersonic-weapon/story-NAg6ViN9W94ll4CsfGDNYP.html|title=DRDO starts work on 'next-gen' hypersonic weapon|date=2019-10-20|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2020-03-23}}</ref> *ET-LDHCM {{vlagland|Indië}} – langafstandhipersoniese kruisermissiel word ontwikkel deur DRDO.<ref>{{Cite news |date=2025-07-14 |title=India testing a missile that flies at eight times the speed of sound, hits targets 1,500 km away |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/new-updates/india-testing-a-missile-that-flies-at-eight-times-the-speed-of-sound-hits-targets-1500-km-away/articleshow/122432167.cms?from=mdr |access-date=2025-07-23 |work=The Economic Times |issn=0013-0389}}</ref><ref name=":6">{{Cite web |last=Vaishnav |first=Akash |date=2025-07-15 |title=India's 'Project Vishnu' Unleashes Missile That Can Hit Enemy 1,500 Km Away at 8x Speed of Sound |url=https://newsable.asianetnews.com/gallery/india/india-unleashes-missile-that-can-hit-enemy-1500-km-away-at-8-speed-of-sound-z8wgl1w |access-date=2025-07-22 |website=newsable.asianetnews.com |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Modi |first=Diksha |date=2025-07-15 |title=Faster Than BrahMos, Deadlier Than Agni: How India's New Hypersonic Missile Changes The Game |url=https://www.news18.com/india/faster-than-brahmos-deadlier-than-agni-how-indias-new-hypersonic-missile-changes-the-game-ws-dkl-9442036.html |access-date=2025-07-17 |website=News18 |language=en}}</ref> *Hyfly-2 {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – hipersoniese luggelanseerde kruisermissiel wat die eerste keer by Sea Air Space 2021 vertoon is, ontwikkel deur [[Boeing]].<ref>{{Cite web|url=https://www.navalnews.com/event-news/sea-air-space-2021/2021/08/sea-air-space-2021-boeing-unveils-new-hypersonic-cruise-missile-concept/|title = Sea Air Space 2021: Boeing Unveils New Hypersonic Cruise Missile Concept|date = 4 Augustus 2021}}</ref> *Hypersonic Air-breathing Weapon Concept (HAWC, uitgespreek Hawk) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – luggelanseerde hipersoniese kruisermissiel met ’n ramstraalenjin wat sy eie kinetiese energie tydens impak gebruik om die teiken te vernietig, ontwikkel deur [[DARPA]].<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2022/04/04/politics/us-hypersonic-missile-test/index.html|title = US tested hypersonic missile in mid-March but kept it quiet to avoid escalating tensions with Russia &#124; CNN Politics|website = [[CNN]]|date = 5 April 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Second Successful Flight for DARPA Hypersonic Air-breathing Weapon Concept (HAWC) |url=https://www.darpa.mil/news-events/2022-04-05#:~:text=Air%2Dbreathing%20vehicles%20utilize%20air,targets%20even%20without%20high%20explosives |website=DARPA |date=4 Mei 2022}}</ref> *Hipersoniese Luglansieerbare Aanvallende Anti-Oppervlaktemissiel (HALO) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – luggelanseerde anti-skipmissiel onder die Aanvallende Anti-Oppervlakteoorlogvoering-inkrement 2 (OASuW Inc 2) program vir die Amerikaanse Vloot (Vloot).<ref>{{cite web | url=https://www.navalnews.com/naval-news/2022/09/halo-us-navy-hypersonic-capability/ | title=HALO programme accelerates US Navy hypersonic capability drive | date=5 September 2022 }}</ref><ref>{{cite web |title=FY18 Navy Programs – Offensive Anti-Surface Warfare (OASuW) Increment 1 |website=Director, Operational Test and Evaluation |url=https://www.dote.osd.mil/Portals/97/pub/reports/FY2018/navy/2018oasuw.pdf?ver=2019-08-21-155650-680 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200201164929/https://www.dote.osd.mil/Portals/97/pub/reports/FY2018/navy/2018oasuw.pdf?ver=2019-08-21-155650-680 |archive-date=2020-02-01}}</ref> *Hipersoniese Aanvalskruisermissiel (HACM) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – beplan vir gebruik deur die Verenigde State se Lugmag.<ref>{{Cite web |title=Raytheon/Northrop Grumman team selected for HACM hypersonic weapon |url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/raytheonnorthrop-grumman-team-selected-for-hacm-hypersonic-weapon |access-date=2022-10-26 |website=Janes.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=US Air Force Selects Raytheon Missiles & Defense, Northrop Grumman to Deliver First Hypersonic Air-Breathing Missile |url=https://news.northropgrumman.com/news/releases/us-air-force-selects-raytheon-missiles-defense-northrop-grumman-to-deliver-first-hypersonic-air-breathing-missile |access-date=2022-10-26 |website=Northrop Grumman Newsroom |language=en}}</ref> *SCIFiRE {{vlagland|Verenigde State van Amerika}}/{{vlagland|Australië}} – Southern Cross Integrated Flight Research Experiment (SCIFiRE) is 'n gesamentlike program tussen die Amerikaanse Departement van Verdediging en die Australiese Departement van Verdediging vir 'n Mach 5 ramstraalenjin-aangedrewe missiel.<ref>{{cite press release |title=Department of Defense Announces New Allied Prototyping Initiative Effort With Australia to Continue Partnership in Developing Air Breathing Hypersonic Vehicles |url=https://www.war.gov/News/Releases/Release/Article/2429061/department-of-defense-announces-new-allied-prototyping-initiative-effort-with-a/ |website=United States Department of Defense |access-date=18 Januarie 2022 |date=30 November 2020}}</ref><ref>{{cite press release |author1=Defence Minister Linda Reynolds |title=Australia collaborates with the US to develop and test high speed long-range hypersonic weapons |url=https://www.minister.defence.gov.au/minister/lreynolds/media-releases/australia-collaborates-us-develop-and-test-high-speed-long-range |website=Department of Defence Ministers |access-date=19 Januarie 2022 |date=1 Desember 2020}}</ref><ref>{{cite web |title=SCIFiRE Hypersonics |url=https://www.airforce.gov.au/our-mission/scifire-hypersonics |website=Royal Australian Air Force |date=16 Julie 2021 |access-date=19 January 2022}}</ref> In September 2021 het die Amerikaanse Departement van Verdediging Voorlopige Ontwerpoorsigkontrakte aan Boeing, Lockheed Martin en Raytheon Missiles & Defense toegeken.<ref>{{cite press release |title=Contracts For Sept. 3, 2021 |url=https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2764928/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929103100/https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2764928/ |url-status=dead |archive-date=29 September 2021 |website=United States Department of Defence |access-date=18 Januarie 2022 |date=3 September 2021}}</ref><ref>{{cite press release |title=Contracts For Sept. 1, 2021 |url=https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2762096/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929131018/https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2762096/ |url-status=dead |archive-date=29 September 2021 |website=United States Department of Defence |access-date=18 Januarie 2022 |date=1 September 2021}}</ref> *YJ-19 {{vlagland|Volksrepubliek China}} – hipersoniese ramstraalenjin-antiskip-kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/chinese-victory-day-parade-spotlights-new-weapon-priorities |title=Chinese Victory Day Parade Spotlights New Weapon Priorities |website=Aviation Week |date=10 September 2025 |first=Chuanren |last=Chen |archive-url=https://web.archive.org/web/20250910205227/https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/chinese-victory-day-parade-spotlights-new-weapon-priorities |archive-date=10 September 2025 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.scmp.com/news/china/science/article/3324050/breathtaking-science-behind-yj-19-chinas-first-hypersonic-cruise-missile |title=The breathtaking science behind YJ-19, China's first hypersonic cruise missile |website=South China Morning Post |date=2 September 2025 |last=Zhang |first=Tong }}</ref> ===Supersoniese kruisermissiele=== [[Lêer:Brahmos imds.jpg|duimnael|BrahMos uitgestal by IMDS 2007.]] Hierdie missiele beweeg vinniger as die [[spoed van klank]], gewoonlik met behulp van ramstraal-enjins. Die reikafstand is tipies 100–500 km, maar kan langer wees. Geleidingstelsels verskil tussen die stelsels. Voorbeelde: *ASALM US ALCM prototipe, toetsvliegtuig tot hipersonies Mach 5.5 {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} *3M-54 Kalibr (4 500&nbsp;km, Mach 3) {{ vlagland|Rusland}} (die "Sizzler" variant is slegs in staat tot supersoniese spoed in die terminale stadium) *3M-51 Alfa (250&nbsp;km, Mach 2.5) {{ vlagland|Rusland}} *Air-Sol Moyenne Portée (300–500&nbsp;km+, Mach 3) {{ vlagland|Frankryk}}&nbsp;– supersoniese afstandaanvalmissiel met kerplofkop *ASM-3 (400&nbsp;km, Mach 3+) {{vlagland|Japan}} *Blyskavka (100–370&nbsp;km) {{vlagland |Oekraïne}}&nbsp;– Artem Luch Pivdenmash *BrahMos (290–800&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland|Indië}} / {{vlagland|Rusland}}<ref>{{Cite web |date=24 November 2020 |title=India now working on 1,500-km range BrahMos supersonic cruise missile |url=https://theprint.in/defence/india-now-working-on-1500-km-range-brahmos-supersonic-cruise-missile/550924/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204100808/https://theprint.in/defence/india-now-working-on-1500-km-range-brahmos-supersonic-cruise-missile/550924/ |archive-date=4 Februarie 2021 |access-date=27 Januarie 2021 |website=The Print |language=en}}</ref> *CX-1 (280&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland | Volksrepubliek China}} *CJ-100 / DF-100 (2000–3000&nbsp;km, Mach 5) {{ vlagland |Volksrepubliek China}} *FC/ASW (onder ontwikkeling) – transnasionale kruisermissielprogram {{vlagland|Frankryk}} / {{ vlagland|Verenigde Koninkryk}} / {{ vlagland|Italië}}<ref name="Janes">[http://home.janes.com/events/exhibitions/dsei2011/sections/daily/day1/perseus-mbdas-missile-of-.shtml Janes – Perseus: MBDA's missile of the future?] {{webarchive|url= https://web.archive.org/web/20111113133922/http://home.janes.com/events/exhibitions/dsei2011/sections/daily/day1/perseus-mbdas-missile-of-.shtml |date=13 November 2011 }}</ref><ref>{{cite web|url= http://www.iiss.org/whats-new/iiss-experts-commentary/from-the-paris-air-show-enter-perseus/ |title= International Institute for Strategic Studies – IISS |access-date=8 Oktober 2015 |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120628163208/http://www.iiss.org/whats-new/iiss-experts-commentary/from-the-paris-air-show-enter-perseus/ |archive-date=28 Junie 2012 }}</ref><ref name="The Telegraph">{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/defence/8587357/New-British-missile-three-times-as-fast-as-current-weapons.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/defence/8587357/New-British-missile-three-times-as-fast-as-current-weapons.html |archive-date=11 Januarie 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=New British missile three times as fast as current weapons|date= 21 Junie 2011|work=Telegraph.co.uk|access-date= 8 Oktober 2015|last1= Harding|first1= Thomas}}</ref><ref name="MBDA Systems">{{Cite web|url=http://www.mbda-systems.com/mediagallery/files/cvs401-perseus-_datasheet-1315926538.pdf|archive-url= https://web.archive.org/web/20130512144417/http://www.mbda-systems.com/mediagallery/files/cvs401-perseus-_datasheet-1315926538.pdf|url-status=dead|title=MBDA Systems|archive-date=12 Mei 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/paris-perseus-set-to-go-on-the-attack-358513/|title= PARIS: Perseus set to go on the attack|work= Flightglobal.com|access-date= 8 Oktober 2015 |date=22 Junie 2011}}</ref> *Hsiung Feng III (100–150&nbsp;km, Mach 3.5) {{vlagland |Volksrepubliek China}} *Hyunmoo-3 (1500&nbsp;km, Mach 1.2) {{ vlagland|Suid-Korea}} *Kh-20 (380–600&nbsp;km, Mach 2) {{ vlagland |Sowjetunie}} *Kh-31 (25–110&nbsp;km, Mach 3.5) {{ vlagland|Rusland}} *Kh-32 (600–1 000&nbsp;km, Mach 4.6) {{vlagland|Rusland}} *Kh-80 (3 000–5 000&nbsp;km, Mach 3) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{vlagland|Rusland}} *P-270 Moskit (120–250&nbsp;km, Mach 2–3) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{vlagland|Rusland}} *P-500 Bazalt (550&nbsp;km, Mach 3+) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland|Rusland}} *P-700 Granit (625&nbsp;km, Mach 2.5+) {{ vlagland|Sowjetunie}} / {{vlagland |Rusland}} *P-800 Oniks / Kh-61 (600–800&nbsp;km, Mach 2.6) {{vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland |Rusland}} *P-1000 Vulkan (800&nbsp;km, Mach 3+) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland|Rusland}} *YJ-12 (250–400&nbsp;km, Mach 4) {{ vlagland |Volksrepubliek China}} *YJ-18 (220–540&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *YJ-91 (15–120&nbsp;km, Mach 3.5) {{vlagland |Volksrepubliek China }} *Yun Feng (1200–2 000&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland|Republiek China}} *SSM-N-9 Regulus II (1 852&nbsp;km, Mach 2) {{ vlagland|Verenigde State}} ===Interkontinentale-afstand supersoniese kruisermissiele=== *Burya (8 500 km) (gekanselleer in 1960) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *MKR (8 000 km) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *RSS-40 Buran (8 500 km) (gekanselleer in 1957) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *SLAM (gekanselleer in 1964) {{ vlagland |Verenigde State}} *SM-64 Navaho (gekanselleer in 1958) {{vlagland |Verenigde State}} ===Langafstand subsoniese kruisermissiele=== [[Lêer:Nirbhay missiles during Republic Day Parade 2018.jpg|duimnael|Indië se Nirbhay-missiele gemonteer op 'n vragmotor-gebaseerde lanseerder.]] China, Frankryk, Indië, Iran, Israel, Japan, Noord-Korea, Rusland, Suid-Korea, Oekraïne en die Verenigde State het verskeie langafstand-subsoniese kruisermissiele ontwikkel. Hierdie missiele het 'n reikafstand van meer as 1 000 kilometer en vlieg teen ongeveer 800 kilometer per uur <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> Hulle het tipies 'n lanseringsgewig van ongeveer 1 500 kilogram<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> en kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra. Vroeëre weergawes van hierdie missiele het traagheidsnavigasie gebruik; latere weergawes gebruik baie meer akkurate TERCOM- en DSMAC-stelsels. Mees onlangse weergawes kan satellietnavigasie gebruik. Voorbeelde: China, Frankryk, Indië, Iran, Israel, Japan, Noord-Korea, Rusland, Suid-Korea, Oekraïne en die Verenigde State het verskeie langafstand-subsoniese kruisermissiele ontwikkel. Hierdie missiele het 'n reikafstand van meer as 1 000 kilometer en vlieg teen ongeveer 800 kilometer per uur <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> Hulle het tipies 'n lanseringsgewig van ongeveer 1 500 kilogram<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> en kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra. Vroeëre weergawes van hierdie missiele het traagheidsnavigasie gebruik; latere weergawes gebruik baie meer akkurate TERCOM- en DSMAC-stelsels. Mees onlangse weergawes kan satellietnavigasie gebruik. Voorbeelde: *3M-54 Kalibr (tot 4 500 km) {{vlagland|Rusland}} *AGM-86 ALCM (from 1 100 to >2 400 km) {{vlagland|Verenigde State}} *AGM-129 ACM (from 3 450 to 3 700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-181 LRSO (>2 500 km) {{vlagland |Verenigde State}} *[[BGM-109 Tomahawk]] (tot 1 700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *BGM-109G Grondgelanseerde kruisermissiel (2 500 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Kh-55 (3 000 km) and Kh-65 {{vlagland |Rusland}} *Kh-101 (4 500–5 500 km) {{vlagland |Rusland}} *Iskander-K (nie minder as 3 500 km) {{vlagland|Rusland}} *Hwasal-1 (1 500–2 000 km) {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Hwasal-2 (> 2 000 km) {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *RK-55 (3 000 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Nirbhay (tot 1 500 km)<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/nirbhay-cruise-missile-test-fired-drdo-says-indigenous-engine-a-success-101628656458294.html|title = Nirbhay cruise missile test-fired; indigenous engine a success, say officials| work=Hindustan Times |date = 11 Augustus 2021}}</ref> {{vlagland|Indië}} *MdCN (tot 1 400 km) {{vlagland|Frankryk}} *Paveh (1 650 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.timesofisrael.com/iran-unveils-new-paveh-cruise-missile-that-can-reach-israel|title = Iran unveils new 'Paveh' cruise missile that can reach Israel| website=The Times of Israel |date = 25 Februarie 2023}}</ref> {{vlagland|Iran}} *Hoveyzeh (1 350 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.tehrantimes.com/news/432567/Iran-unveils-long-range-Hoveyzeh-cruise-missile|title = Iran unveils long-range Hoveyzeh cruise missile|date = 2 Februarie 2019}}</ref>{{vlagland |Iran}} *Abu Mahdi (over 1 000 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.mashreghnews.ir/news/1108707/%D8%AA%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D8%AD-%D9%88%DB%8C%DA%98%DA%AF%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%88%D8%B4%DA%A9-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%AD%D8%A7%D8%AC-%D9%82%D8%A7%D8%B3%D9%85-%D9%88-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%A7%D8%A8%D9%88%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C|title = Description of the characteristics of 'Martyr Haj Qasem' and 'Martyr Abu Mahdi' missiles|date = 20 Augustus 2020}}</ref> {{vlagland|Iran}} *Quds 1 Houthi {{vlagland |Jemen}} *Hsiung Feng IIE (600–1200 km) {{vlagland|Republiek China}} *Hyunmoo III (Hyunmoo IIIA – 500 km, Hyunmoo IIIB – 1 000 km, Hyunmoo IIIC – 1,500 km) {{vlagland|Suid-Korea}} *Type 12 SSM (1 500 km under development) {{vlagland|Japan}} *MGM-13 Mace {{vlagland |Verenigde State}} *DF-10/CJ-10 (CJ-10K – 1 500 km, CJ-20 – 2 000 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Popeye Turbo SLCM {{vlagland |Israel}} *Diep Presisie Aanvalsvermoë DPSC (meer as 2 000 km onder ontwikkeling) {{vlagland|Duitsland}}{{vlagland|Verenigde Koninkryk}}, deel van die Trinity House Ooreenkoms.<ref>{{cite web |url=https://aviationweek.com/defense/budget-policy-operations/germany-uk-reveal-trinity-house-deep-strike-missile-development |title=Germany and UK Reveal Trinity House Deep Strike Missile Development Plans |last1=Osborne |first1=Tony |last2=Wall |first2=Robert |work=Aviation Week |date=15 Mei 2025 |access-date=23 Mei 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.twz.com/air/long-range-deep-precision-strike-missile-to-be-developed-by-uk-and-germany |title=Long-Range 'Deep Precision Strike' Missile To Be Developed By UK And Germany |last=Newdick |first=Thomas |website=The War Zone |date=16 Mei 2025 |access-date=23 Mei 2025}}</ref> *FP-5 Flamingo (3 000&nbsp;km) {{vlagland|Oekraïne}}<ref>{{Cite web|url=https://www.twz.com/news-features/new-ukrainian-cruise-missile-with-claimed-1800-mile-range-breaks-cover|title=New Ukrainian Cruise Missile With Claimed 1,800-Mile Range Breaks Cover|first=Thomas|last=Newdick|first2=Joseph|last2=Trevithick|date=18 August 2025}}</ref> *FP-5 Flamingo (3 000 km){{vlagland |Oekraïne}}<ref>{{Cite web|url=https://www.twz.com/news-features/new-ukrainian-cruise-missile-with-claimed-1800-mile-range-breaks-cover|title=New Ukrainian Cruise Missile With Claimed 1,800-Mile Range Breaks Cover|first=Thomas|last=Newdick|first2=Joseph|last2=Trevithick|date=18 Augustus 2025}}</ref> ===Interkontinentale-afstand subsoniese kruisermissiel=== *9M730 Burevestnik {{vlagland|Rusland}} *SM-62 Snark (10 200 km) {{vlagland|Verenigde State}} ===Medium-afstand subsoniese kruisermissiel=== [[Lêer:Storm Shadow p1220865.jpg|duimnael|Storm Shadow (Frankryk /VK).]] Voorbeelde: *AGM-158 JASSM (370–1900 km) {{vlagland |Verenigde State}} *[[Lêer:Babur Cruise Missle at Ideas 2008 cropped.jpg|duimnael|'n Pakistanse Babur-kruisermissiellanseerder.]]AGM-158C LRASM (370 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Atmaca {{vlagland|Turkye}} *Babur (290–900 km) {{vlagland |Pakistan}} *Harbah (250–450 km) {{vlagland |Pakistan}} *Hatf-VIII / Ra'ad Mark-2 ALCM (400 km) {{vlagland |Pakistan}} *Hsiung Feng IIE (600–2000 km) {{vlagland|Republiek China}} *Hyunmoo-3 (minder as 1500 km) {{vlagland |Suid-Korea}} *Iskander-K {{vlagland |Rusland}} *KD-63 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *NASM-MR {{vlagland|Indië}} *Taurus KEPD 350 (500+ km) {{vlagland |Duitsland}} *Kh-50 (Kh-SD) and Kh-101 Kh-65 weergawes {{vlagland |Rusland}} *MGM-1 Matador (700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Ra'ad ALCM (350 km) {{vlagland |Pakistan}} *Raad (360 km) {{vlagland|Iran}} *SOM (SOM B Block I) – 500 km, 1 500 km en 2 500 km weergawes (350 km reikafstand onder serieproduksie, 500 km+ reikafstand onder ontwikkeling){{vlagland|Turkye}}<ref>{{cite web|url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkey-aims-to-increase-ballistic-missile-ranges.aspx?pageID=238&nID=12731&NewsCatID=345|title=BUSINESS – Turkey aims to increase ballistic missile ranges|author=Ümit Enginsoy|date=Februarie 2012 |publisher=Hurriyetdailynews.com|access-date=13 Februarie 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hurriyet.com.tr/ekonomi/19680119.asp|title=Tübıta: Hedefimiz 2 bin 500 kilometre menzilli füze yapmak |date=14 Januarie 2012|publisher=Hurriyet.com.tr|access-date=13 Februarie 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.trt.net.tr/trtavaz/turk-fuzesi-som-icin-geri-sayim-basladi--haber-detay,tr,24107.aspx|title=Türk Füzesi SOM İçin Geri Sayım Başladı – Haber – TRT Avaz|publisher=Trt.net.tr|access-date=13 Februarie 2012|archive-date=10 Mei 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510220244/http://www.trt.net.tr/trtavaz/turk-fuzesi-som-icin-geri-sayim-basladi--haber-detay,tr,24107.aspx|url-status=dead}}</ref> *SSM-N-8 Regulus (926 km) {{vlagland |Verenigde State}} *P-5 Pyatyorka (450–750 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}}/{{vlagland |Rusland}}/{{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *S8000 Banderol {{vlagland |Rusland}} *Storm Shadow / SCALP-EG (550 km, Mach 0.65) {{vlagland |Verenigde Koninkryk}} *Type 12 SSM (binne 1000 km onder ontwikkeling) {{vlagland |Japan}} *Ya-Ali (700 km) {{vlagland |Iran}} *Zarb (320 km) {{vlagland|Pakistan}} *Ragnarök (926 km) {{vlagland |Verenigde State}}<ref>{{cite web | title=kratos-unveils-revolutionary-low-cost-cruise-missile-system-ragnarok | url=https://www.kratosdefense.com/newsroom/kratos-unveils-revolutionary-low-cost-cruise-missile-system-ragnarok }}</ref><ref>{{cite web | title=ragnarok-mini-cruise-missile-with-big-range-targets-150k-price-tag | url=https://www.twz.com/air/ragnarok-mini-cruise-missile-with-big-range-targets-150k-price-tag }}</ref> *Narwhal {{vlagland|Tsjeggië}} (680 km )<ref>{{cite web | title=what_is_the_new_narwhal_cruise_missile_for_ukraine_that_can_strike_moscow_and_engels | url=https://en.defence-ua.com/weapon_and_tech/what_is_the_new_narwhal_cruise_missile_for_ukraine_that_can_strike_moscow_and_engels-16752.html }}</ref><ref>{{cite web | title=czech-defense-tech-company-lpp-readies-first-cruise-missile | url=https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/czech-defense-tech-company-lpp-readies-first-cruise-missile }}</ref> *Taimoor (600 km) {{vlagland|Pakistan}} <ref>{{Cite web|url=https://www.flightglobal.com/fixed-wing/pakistan-test-launches-taimoor-cruise-missile-from-mirage/165837.article|title=Pakistan test launches Taimoor cruise missile from Mirage|first=Greg|last=Waldron|first2=|last2=|date=5 Januarie 2026}}</ref> *Lanca (missile) (600 km) {{vlagland|Pole}} <ref>{{Cite web|url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/weapons/wb-group-reveals-lanca-cruise-missile-with-payload-capacity-of-hundreds-of-kilograms|title=WB Group reveals Lanca cruise missile with payload capacity of hundreds of kilograms|first=Jakub |last=Link-Lenczowski |first2=|last2=|date=10 Oktober 2025}}</ref> *Ruta (missile) (450 km) {{vlagland|Switserland}} <ref>{{cite web | title=destinus-ruta | url=https://www.destinus.com/page/destinus-ruta }}</ref> ===Kortafstand subsoniese kruisermissiele=== [[Lêer:NSM PICT0001.JPG|duimnael|Vlootaanvalskruisermissiel van die Noorse Vloot.      ]] Kortafstand subsoniese kruisermissiele is sodanige missiele wat ongeveer 500 kilogram weeg en 'n reikafstand van tot 300 km het. Voorbeelde: *Apache (100–140 km) {{vlagland|Frankryk}} *AVMT-300 (300 km) {{vlagland| Brasilië}} *MICLA-BR (300 km) {{vlagland| Brasilië}} <ref>{{cite news |title=FOTO: Caça F-5M voando com o míssil de cruzeiro MICLA-BR|url=https://www.aereo.jor.br/2019/10/01/foto-caca-f-5m-voando-com-o-missil-de-cruzeiro-micla-br|publisher=Poder Aéreo|language=pt|date=1 Oktober 2019}}</ref> *Hyunmoo-3 (over 300 km) shorter range {{vlagland |Suid-Korea}} *SSM-700K Haeseong (180+ km) {{vlagland |Suid-Korea}} *JFS-M (499 km) {{vlagland |Duitsland}} *Kh-35 (130–300 km) {{vlagland |Rusland}}, KN-19 Ks3/4 {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Kh-59 (115–550 km) {{vlagland|Rusland}} *P-15 (40–80 km) {{vlagland |Rusland}} , KN-1 {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Nasr-1 {{vlagland|Iran}} *Zafar (25 km) {{vlagland |Iran}} *Noor {{vlagland |Iran}} *Qader {{vlagland|Iran}} *NASM-SR {{vlagland|Indië}} *Naval Strike Missile (185–555 km) {{vlagland|Noorweë}} *RBS-15 {{vlagland|Swede}} *Korshun {{vlagland |Oekraïne}} – plaaslike weergawe van Kh-55 en RK-55 *Neptune {{vlagland|Oekraïne}}<ref>{{cite web |title=Ukraine Tests Advanced Subsonic Cruise Missile 'Neptune' |url=http://www.defenseworld.net/news/21881 |website=Defense World |date=31 Januarie 2018 |access-date=31 Januarie 2018 |url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20180201082450/http://www.defenseworld.net/news/21881#.WnLO3-jP38A |archive-date=1 Februarie 2018}}</ref> *[[Lêer:Hsiung Feng II Anti-Ship Missile Display in Chengkungling 20111009a.jpg|duimnael|Hsiung Feng II anti-skip missiel uitgestal in Chengkungling.  ]]Hsiung Feng II {{vlagland|Republiek China}} *Wan Chien {{vlagland|Republiek China}} *VCM-01 (100–300 km) {{vlagland|Viëtnam}} *Aist (100–300 km) {{vlagland|Belarus}} *Marte (100+ km) {{vlagland|Italië}} *[[Lêer:Hsiung-Feng-2-sketch.svg|duimnael|Hsiung Feng II.     ]]Sea Killer uitvoer variant {{vlagland|Italië}} *Otomat (180 km) {{vlagland|Italië}} *Otomat Mk2 E / Teseo Mk2/E (360 km) {{vlagland|Italië}} *C-801 (40 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-802 (120–230 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-803 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-805 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-602 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *CM-602G {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Çakır {{vlagland|Turkye}} *Delilah missile (250 km) {{vlagland |Israel}} *Gabriel IV (200 km) {{vlagland |Israel}} *Popeye turbo ALCM (78 km) {{vlagland|Israel}} *Sea Breaker (300 km) {{vlagland |Israel}} *RGM-84 Harpoon (124–310 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-84E Standoff Land Attack Missile (110 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-84H/K SLAM-ER (270 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Silkworm (100–500 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *SOM {{vlagland|Turkye}} [7 <ref>{{cite web |date=4 Junie 2011 |title=Yerli seyir füzesi, 180 kilometreden hedefini vuracak – Hürriyet Gündem |url=http://www.hurriyet.com.tr/gundem/17954640.asp?gid=381 |access-date=13 Februarie 2012 |publisher=Hurriyet.com.tr}}</ref><ref>{{cite web |title=Yerli seyir füzesi, 180 kilometreden hedefinin vuracak – Kirpi HABER Cesur &#124; Özgür &#124; Tarafsız Habercilik |url=http://www.kirpihaber.com/teknoloji-bilim/yerli-seyir-fuzesi-180-kilometreden-hedefinin-vuracak.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607033259/http://www.kirpihaber.com/teknoloji-bilim/yerli-seyir-fuzesi-180-kilometreden-hedefinin-vuracak.htm |archive-date=2011-06-07 |access-date=13 Februarie 2012 |publisher=Kirpihaber.com}}</ref> *[[V-1-vlieënde bom]] (250 km) {{vlagland |Nazi-Duitsland}} ==Ontplooiing== [[Lêer:AGM-129A - 2006 0306 b52 2lg.jpg|links|duimnael|AGM-129 ACM word vasgeheg op 'n B-52H bomwerper.]] Die mees algemene missie vir kruisermissiele is om relatief hoëwaarde-teikens soos skepe, bevelbunkers, brûe en damme aan te val.<ref>{{cite web|url=http://www.raytheon.com/capabilities/products/tomahawk/|title=Raytheon: Tomahawk Cruise Missile|website=www.raytheon.com|access-date=2016-09-19}}</ref> Moderne geleidingstelsels maak akkurate aanvalle moontlik. Sedert 2001 het die [[BGM-109 Tomahawk]]-missielmodel 'n belangrike deel van die Verenigde State se vlootarsenaal geword. Dit gee skepe en duikbote 'n ietwat akkurate, langafstand-, konvensionele landaanvalwapen. Sodanige missiel kos ongeveer US$1,99 miljoen per eenheid.<ref>{{cite web |title=FY 2017 Program Acquisition Costs by Weapon System - Tactical Tomahawk Cruise Missile |url=https://comptroller.war.gov/Portals/45/documents/defbudget/FY2017/FY2017_Weapons.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160424113923/http://comptroller.defense.gov/Portals/45/Documents/defbudget/fy2017/FY2017_Weapons.pdf |archive-date=2016-04-24 |url-status=live |website=United States Department of Defense}}</ref> Beide die Tomahawk en die AGM-86 is wyd tydens Operasie Desert Storm gebruik. Op 7 April 2017, tydens die [[Siriese Burgeroorlog]], het Amerikaanse oorlogskepe meer as 50 kruismissiele op 'n Siriese lugbasis afgevuur as vergelding vir 'n Siriese chemiese wapenaanval teen 'n rebellevesting.<ref>{{cite web |title=US missiles blast Syria; Trump demands 'end the slaughter' |url=https://apnews.com/article/donald-trump-syria-ap-top-news-international-news-politics-de1b6e80a0cf4d84bca38835e9bb3310 |website=AP News|date=20 April 2021 }}</ref> Die [[Amerikaanse Lugmag]] (USAF) ontplooi 'n lug-gelanseerde kruisermissiel, die AGM-86 ALCM. Die [[Boeing B-52 Stratofortress]] is die eksklusiewe afleweringsvoertuig vir die AGM-86 en AGM-129 ACM. Beide missieltipes is konfigureerbaar vir óf konvensionele óf kernplofkoppe. Die USAF het die AGM-86 vir sy bomwerpervloot aangeneem, terwyl die AGM-109 aangepas is om vanaf vragmotors en skepe te lanseer en deur die USAF en Vloot aangeneem is. Die vragmotor-gelanseerde weergawes, en ook die Pershing II en SS-20 Intermediêre Afstand Ballistiese Missiele, is later vernietig onder die bilaterale INF (Intermediêre Afstand Kernmagte) verdrag met die USSR. [[Lêer:BRAHMOS Launcher.JPG|duimnael|Die Indiese Leër se BrahMos supersoniese kruisermissiele gemonteer op Mobiele Outonome Lanseerders (MOL).]] Die [[Britse Koninklike Vloot]] (RN) bedryf ook kruisermissiele, spesifiek die VSA-vervaardigde Tomahawk, wat deur die RN se kernduikbootvloot gebruik word. Britse konvensionele kernkopweergawes is vir die eerste keer in 1999 deur die RN in gevegte afgevuur, tydens die [[Kosovo-oorlog]] (die Verenigde State het kruisermissiele in 1991 afgevuur). Die Koninklike Lugmag gebruik die Storm Shadow-kruisermissiel op sy [[Typhoon-klas duikboot|Typhoon]] en voorheen sy Tornado GR4-vliegtuig. Dit word ook deur Frankryk gebruik, waar dit bekend staan as SCALP EG, en word deur die Armée de l'Air se Mirage 2000- en Rafale-vliegtuie gedra. Indië en Rusland het gesamentlik die supersoniese kruisermissiel BrahMos ontwikkel. Daar is drie weergawes van die Brahmos: skip-/land-gelanseer, lug-gelanseer en duikboot-gelanseer. Die skip-/land-gelanseer weergawe was teen laat 2007 in werking. Die Brahmos het die vermoë om teikens op land aan te val. Rusland gaan ook voort om ander kruisermissiele te bedryf: die SS-N-12 Sandbox, SS-N-19 Shipwreck, SS-N-22 Sunburn en SS-N-25 Switchblade. Duitsland en Spanje bedryf die Taurus-missiel terwyl Pakistan die Babur-missiel vervaardig het.<ref name="CSIS Missile Threat3"/> Beide die Volksrepubliek van China en die Republiek van China (Taiwan) het verskeie kruisermissielvariante ontwerp, soos die bekende C-802, waarvan sommige in staat is om biologiese, chemiese, kern- en konvensionele kernkoppe te dra ===Kernbewapende kruisermissiele=== ====China==== China het die CJ-10-landaanvalkruismissiel wat in staat is om 'n kernplofkop te dra.<ref>{{Cite web|last=Bommakanti|first=Kartik|date=December 4, 2020|title=China's Cruise Missile Capabilities: Implications for the Indian Army and Air Force|url=https://www.orfonline.org/research/chinas-cruise-missile-capabilities/?amp#|url-status=live|access-date=December 18, 2021|website=Observer Research Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20201204151239/https://www.orfonline.org/research/chinas-cruise-missile-capabilities/?amp |archive-date=4 Desember 2020 }}</ref> Daarbenewens blyk dit dat China in Augustus 2021 'n hipersoniese kruismissiel getoets het, 'n bewering wat hulle ontken.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-58953352|title=China Denies Testing Nuclear-Capable Hypersonic Cruise Missile|work=BBC News |date=18 Oktober 2021 |access-date=18 Oktober 2021}}</ref> ====Frankryk==== Die Franse ''Force de frappe''-kernmagte sluit beide land- en see-gebaseerde bomwerpers in met Air-Sol Moyenne Portée (ASMP) hoëspoed medium-afstand kernkruismissiele. Twee modelle is in gebruik, ASMP en 'n nuwer ASMP-Amelioré (ASMP-A), wat in 1999 ontwikkel is. Na raming is 40 tot 50 vervaardig.<ref>{{cite web |title=Air-Sol Moyenne Portée (ASMP/ ASMP-A) |work=Missile Threat |publisher=Center for Strategic and International Studies |date=23 April 2024 |access-date=23 Mei 2025 |url=https://missilethreat.csis.org/missile/asmp/}}</ref><ref>James O’Halloran, IHS Jane's Weapons: Strategic 2015-2016, 2015, (United Kingdom: IHS), 134-135.</ref> ====Indië==== Indië het in 2017 suksesvol sy inheemse Nirbhay ('Vreesloos') land-aanval kruismissiel getoets, wat kernkoppe tot 'n trefafstand van 1 000 km kan lewer.<ref name="Nirbhay, ToI, 2017" >{{cite news |title=India successfully tests its first nuclear-capable cruise missile |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/india-successfully-tests-its-first-nuclear-capable-cruise-missile/articleshow/61550465.cms |newspaper=The Times of India |date=7 November 2017}}</ref> Nirbhay is suksesvol getoets.<ref name="Nirbhay, ToI, 2017" /><ref>{{cite news |title=Nuclear-capable Nirbhay cruise missile's test fails for the fourth time |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/nuclear-capable-nirbhay-cruise-missiles-test-fails-for-the-fourth-time/articleshow/56105444.cms |newspaper=The Times of India |date=21 December 2016 |access-date=21 December 2016}}</ref> ====Israel==== Die Israeliese Verdedigingsmagte het na bewering die medium-afstand lug-gelanseerde Popeye Turbo ALCM en die Popeye Turbo SLCM medium-lang-afstand kruismissiel met kernkoppe op Dolphin-klas duikbote ontplooi.<ref>{{Cite book |last=Udaya Chandar |first=Y |title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces |publisher=Notion Press |year=2017 |isbn=9781946983794}}</ref> ====Pakistan==== Pakistan het tans vyf kruismissielstelsels: die lug-gelanseerde Ra'ad-I en sy verbeterde weergawe Ra'ad-II sowel as Taimoor; die grond- en duikboot-gelanseerde Babur;<ref name="CSIS Missile Threat3">{{cite web|url=https://missilethreat.csis.org/missile/hatf-7/|title=Hatf 7 "Babur" – Missile Threat|website=CSIS.org|access-date=26 Julie 2017}}</ref><ref>{{cite news|url=https://thediplomat.com/2017/01/south-asian-strategic-stability-and-pakistans-babur-3-submarine-launched-cruise-missile/|title=South Asian Strategic Stability and Pakistan's Babur-3 Submarine-Launched Cruise Missile|first1=Ankit |last1=Panda |first2=Prashanth |last2=Parameswaran|work=The Diplomat|access-date=2017-12-01|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-38563330|title=Pakistan announces cruise missile success|date=2017|work=BBC News|access-date=2017-12-01|language=en-GB}}</ref>skip-gelanseerde Harbah-missiel<ref>{{Cite news|url=https://thediplomat.com/2018/01/pakistan-tests-an-indigenously-developed-anti-ship-cruise-missile/|title=Pakistan Tests An Indigenously Developed Anti-Ship Cruise Missile|first=Ankit |last=Panda|work=The Diplomat|access-date=2018-01-13|language=en-US}}</ref> en oppervlak-gelanseerde Zarb-missiel.<ref>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1251049|title=Pakistan Navy inducts coastal anti-ship 'Zarb' missile after successful test|last=Haider|first=Mateen|date=9 April 2016|work=DAWN.COM|access-date=2018-01-17|language=en-US}}</ref> Beide, Ra'ad en Babur, kan kernplofkoppe tussen 10 en 25 knope dra, en dit na teikens op 'n afstand van onderskeidelik tot 300 km en 450 km aflewer.<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/nuclear-capable-nirbhay-cruise-missiles-test-fails-for-the-fourth-time/articleshow/56105444.cms|title=Nirbhay: Nuclear-capable Nirbhay cruise missile's test fails for the fourth time |website=The Times of India|date=21 Desember 2016 }}</ref> Babur is sedert 2010 in diens van die Pakistanse Leër, en die Pakistanse Vloot sedert 2018.<ref>{{cite web|url=http://www.ipcs.org/article/india/pakistans-babur-and-raad-cruise-missiles-strategic-implications-for-india-3681.html|title=Pakistan's Babur and Ra'ad Cruise Missiles: Strategic Implications for India|last1=Mason|first1=Shane|website=Institute of Peace and Conflict Studies|access-date=20 Januarie 2016}}</ref> ====Rusland==== [[Lêer:3M-54E1.jpg|duimnael|Uitvoervariant van die Kalibr-missiel.   ]] Rusland het Kh-55SM-kruismissiele, met 'n reikwydte soortgelyk aan die Verenigde State se AGM-129-reikwydte van 3000 km, maar kan 'n kragtiger kernwapenkop van 200 kt dra. Hulle is toegerus met 'n TERCOM-stelsel wat hulle toelaat om teen 'n hoogte laer as 110 meter teen subsoniese snelhede te vlieg terwyl hulle 'n CEP-akkuraatheid van 15 meter met 'n traagheidsnavigasiestelsel verkry. Hulle word vanuit die lug gelanseer vanaf óf [[Toepolef Tu-95]]'s, [[Toepolef Tu-22|Toepolef Tu-22M's]] óf Toepolef Tu-160's, elk in staat om 16 vir die Tu-95, 12 vir die Tu-160 en 4 vir die Tu-22M te dra. 'n Stealth-weergawe van die missiel, die Kh-101, is in ontwikkeling. Dit het soortgelyke eienskappe as die Kh-55, behalwe dat die reikwydte tot 5 000 km verleng is, toegerus is met 'n konvensionele kernplofkop van 1 000 kg, en het stealth-kenmerke wat die waarskynlikheid van onderskepping verminder.<ref>{{cite web |title=Kh-101 – Russian and Soviet Nuclear Forces |url=https://fas.org/nuke/guide/russia/bomber/kh-101.htm |publisher=Fas.org |access-date=13 Februarie 2012}}</ref> Na die ineenstorting van die [[Sowjetunie]] was die mees onlangse kruisermissiel wat ontwikkel is, die Kalibr-missiel, wat in die vroeë 1990's in produksie getree het en amptelik in 1994 in die Russiese arsenaal opgeneem is. Dit het egter eers op 7 Oktober 2015 sy gevegsdebuut in [[Sirië]] gesien as deel van die Russiese militêre veldtog in Sirië. Die missiel is sedert sy debuut nog 14 keer in gevegsoperasies in Sirië gebruik. In die laat 1950's en vroeë 1960's het die Sowjetunie probeer om kruisermissiele te ontwikkel. In hierdie kort tydperk het die Sowjetunie aan byna tien verskillende tipes kruisermissiele gewerk. As gevolg van hulpbronne was die meeste van die aanvanklike tipes kruisermissiele wat deur die Sowjetunie ontwikkel is, egter see-gelanseerde kruisermissiele of duikboot-gelanseerde kruisermissiele (SLCM's). Die SS-N-1-kruisermissiel is ontwikkel om verskillende konfigurasies te hê om vanaf 'n [[duikboot]] of 'n skip afgevuur te word. Met verloop van tyd het die Sowjetunie egter ook begin werk aan lug-gelanseerde kruisermissiele (ALCM). Hierdie ACLM-missiele is tipies afgelewer via bomwerpers wat as "Blinders" of "Backfire" aangewys is. Die missiele in hierdie konfigurasie is die AS-1 en AS-2 genoem, met uiteindelike nuwe variante met meer ontwikkelingstyd. Die hoofdoel van Sowjet-gebaseerde kruisermissiele was om verdedigings- en aanvalsmeganismes teen vyandelike skepe te hê; met ander woorde, die meeste van die Sowjet-kruisermissiele was anti-skipmissiele. In die 1980's het die Sowjetunie 'n arsenaal van kruisermissiele van byna 600 platforms ontwikkel, wat uit land-, see- en lugafleweringstelsels bestaan het.<ref>{{cite journal|last=Arkin|first=William|date=Mei 1983|title=Soviet Cruise Missile Programs|journal=Arms Control Today|volume=13|issue=4|pages=3–4|jstor=23623103}}</ref> ====Verenigde State==== [[Lêer:Agm-129 acm (cropped).jpg|links|duimnael|'n AGM-129 ACM van die Verenigde State se Lugmag.]] Die Verenigde State het op een of ander tydstip nege kernbewapende kruisermissiele ontplooi. *MGM-1 Matador grond-gelanseerde missiel, buite diens *MGM-13 Mace grond-gelanseerde missiel, buite diens *SSM-N-8 Regulus duikboot-gelanseerde missiel, buite diens *SM-62 Snark grond-gelanseerde missiel, buite diens *AGM-28 Hound Dog lug-gelanseerde missiel, buite diens *BGM-109G Grond-gelanseerde Kruisermissiel, buite diens *AGM-129 ACM lug-gelanseerde missiel, buite diens<ref>{{cite web|url=https://www.tinker.af.mil/News/story/id/123299303/ |title=Cruise missile career comes to a close |publisher=U.S. Air Force, Tinker Air Force Base public affairs |date=24 April 2012 |access-date=27 Desember 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131220061518/http://www.tinker.af.mil/news/story.asp?id=123299303 |archive-date=20 Desember 2013}}</ref> *AGM-86 ALCM lug-gelanseerde kruisermissiel, 350 tot 550 missiele en W80-plofkoppe steeds in diens *[[BGM-109 Tomahawk]]-kruisermissiel in kernduikboot-, oppervlakskip- en grond-gelanseerde modelle, kernmodelle buite diens maar plofkoppe word in reserwe gehou. == Verwysings == {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Wapentuig]] [[Kategorie:Ammunisie]] lcx27n6m3fixwzt2plan64icpjhgx4c 2894331 2894330 2026-04-16T06:55:33Z Sobaka 328 /* Ontplooiing */ opruim 2894331 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Tomahawk Block IV cruise missile -crop.jpg|duimnael|'n [[BGM-109 Tomahawk]] wat in November 2002 vlieg.]] 'n '''Kruisermissiel''' is 'n onbemande selfaangedrewe geleide [[missiel]] wat vlieg deur aërodinamiese [[Sleurkrag|hefkrag]] vir die grootste deel van sy vlugroete te onderhou. Kruisermissiele is ontwerp om 'n groot vrag oor lang afstande met hoë presisie te lewer. Moderne kruisermissiele is in staat om teen hoë subsoniese, [[Supersoniese snelheid|supersonies]]e of hipersoniese snelhede te beweeg, is selfnavigerend en kan op 'n nie-ballistiese, uiters lae-hoogte trajek vlieg.<ref>{{Cite web |date=2025-06-17 |title=Cruise missile {{!}} Definition, Speed, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/technology/cruise-missile |access-date=2025-06-24 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> Hierdie wapens verskil fundamenteel van ballistiese missiele deurdat hulle voortdurend aangedryf bly en aktief gestuur word tydens hul vlug, eerder as om ’n groot deel van hul baan volgens ’n voorafbepaalde, [[swaartekrag]]-gedrewe trajek te volg. Kruisermissiele maak tipies gebruik van gevorderde navigasiestelsels soos traagheidsnavigasie, satellietposisionering (bv. GPS), terreinvolgende radar en digitale kaartvergelyking om hul teikens akkuraat te bereik, selfs in omgewings met sterk elektroniese teenmaatreëls. Kruisermissiele kan vanaf verskeie platforms gelanseer word, insluitend landgebaseerde lanseerders, oorlogskepe, duikbote en vliegtuie. Hierdie veelsydigheid maak hulle ’n belangrike komponent van moderne [[militêre strategie]], aangesien hulle diep in vyandelike gebied kan inslaan sonder om bemande vliegtuie in gevaar te stel. Hulle word gebruik vir beide konvensionele en kernplofkoppe, en kan aangepas word vir spesifieke rolle soos anti-skip-aanvalle, grondteikens of presisie-aanvalle op infrastruktuur. Sedert hul vroeë ontwikkeling tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] het kruisermissiele aansienlik ontwikkel in terme van reikafstand, akkuraatheid en ontduikingsvermoë. Hedendaagse ontwerpe fokus toenemend op sluip-tegnologie, lae waarneembaarheid en gevorderde roetebeplanning om lugverdedigingstelsels te omseil en strategiese teikens met minimale waarskuwing te tref. ==Geskiedenis== Die idee van 'n "lugtorpedo" is in die Britse 1909-film ''The Airship Destroyer'' getoon, waarin vlieënde torpedo's wat draadloos beheer word, gebruik word om [[Lugskip|lugskepe]] wat [[Londen]] bombardeer, af te skiet.<ref>{{cite web|url=http://www.ctie.monash.edu.au/hargrave/rpav_britain.html |title=Remote Piloted Aerial Vehicles : The 'Aerial Target' and 'Aerial Torpedo' in Britain |publisher=Ctie.monash.edu.au |access-date=13 Februarie 2012}}</ref> [[Lêer:Military Air Museum's Fieseler FI 103 V1 "Buzz Bomb".JPG|duimnael|Die V-1 vliegbom, die eerste operasionele kruisermissiel.]] In 1916 het die Amerikaanse vlieënier Lawrence Sperry 'n "lugtorpedo", die Hewitt-Sperry Automatic Airplane, 'n klein [[Tweedekker (vliegtuig)|tweedekker]] met 'n TNT-lading, 'n Sperry-selfvlieende en barometriese hoogtebeheer, gebou en gepatenteer. Geïnspireer deur die eksperimente het die [[Verenigde State]] se leër 'n soortgelyke vlieënde bom genaamd die Kettering Bug ontwikkel. Duitsland het ook toetse gedoen met afstandbeheerde [[Sweeftuig|sweeftuie]] (''Torpedogleiter'') wat deur Siemens-Schuckert gebou is vanaf 1916.<ref>{{cite book|author=Roger Branfill-Cook|title= Torpedo|publisher=Seaforth Publishing|location= Great Britain|year= 2014}}</ref> In die tussenoorlogse tydperk het Brittanje se Royal Aircraft Establishment die Larynx (Long Range Gun met Lynx Engine) ontwikkel, wat in die 1920's 'n paar vlugtoetse ondergaan het.<ref>{{cite web|url=http://www.vectorsite.net/twcruz_1.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070813001620/http://www.vectorsite.net/twcruz_1.html|url-status=usurped|archive-date=13 Augustus 2007|title=[1.0] The Aerial Torpedo|date=13 Augustus 2007}}</ref> In die [[Sowjetunie]] het Sergei Korolev van 1932 tot 1939 die GIRD-06-kruisermissielprojek gelei, wat 'n vuurpyl-aangedrewe anjaer-glybomontwerp gebruik het. Die 06/III (RP-216) en 06/IV (RP-212) het giroskopiese geleidingstelsels bevat.<ref>"Object No. 212", 1936 report in _Tvorcheskoi Nasledie Akedemika Sergeya Pavlovicha Koroleva_</ref> Die voertuig is ontwerp om tot 28 km hoogte te styg en 'n afstand van 280 km te gly, maar toetsvlugte in 1934 en 1936 het slegs 'n hoogte van 500 meter bereik. In 1944, tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], het [[Duitsland]] die eerste operasionele kruisermissiele ontplooi. Die [[V-1-vlieënde bom|V-1]], dikwels 'n vlieënde bom genoem, het 'n giroskoop-geleidingstelsel bevat en is aangedryf deur 'n eenvoudige pulsstraal-enjin, waarvan die geluid dit die bynaam "gonsbom" of "doodlebug" gegee het.<ref>{{cite book |last=Zaloga |first=Steven |title=German V-Weapon Sites 1943–45 |location=Oxford |publisher=Osprey Publishing |date=2008 |isbn=978-1-84603-247-9}}</ref> Akkuraatheid was slegs voldoende vir gebruik teen baie groot teikens (die algemene area van 'n stad), terwyl die reikafstand van 250 km aansienlik laer was as dié van 'n bomwerper wat dieselfde vrag dra. Die belangrikste voordele was spoed (alhoewel nie voldoende om kontemporêre skroefaangedrewe onderskeppers te oortref nie) en bruikbaarheid. Die produksiekoste van 'n V-1 was slegs 'n klein fraksie van dié van 'n [[V-2-vuurpyl|V-2]] supersoniese ballistiese missiel met 'n soortgelyke grootte plofkop.<ref> Beide missiele is vervaardig onder die swaar gebruik van Nazi-slawearbeid.</ref> Anders as die V-2, het die aanvanklike ontplooiings van die V-1 stilstaande lanseerrampe vereis wat blootgestel was aan bombardement.<ref>{{cite web |url=http://www.atlantikwall.org.uk/v1_light_stes.htm |title=V1 Light Sites |publisher=Atlantic Wall |access-date=9 Mei 2017}}</ref> [[Nazi-Duitsland]] het in 1943 ook die Mistel-saamgestelde vliegtuigprogram ontwikkel, wat gesien kan word as 'n rudimentêre lug-gelanseerde kruisermissiel, waar 'n bestuurde vegvliegtuig bo-op 'n onbemande bomwerper-grootte vliegtuig gemonteer is wat met plofstof gepak was om vrygestel te word terwyl die teiken nader gekom het. Bomwerper-gelanseerde variante van die V-1 het beperkte operasionele diens teen die einde van die oorlog gesien, met die baanbrekende V-1 se ontwerp wat deur die Amerikaners omgekeerd ontwikkel is as die Republic-Ford JB-2 kruisermissiel.<ref>{{cite book |last=Zaloga |first=Steven |title= American Guided Missiles of World War II |publisher=Osprey Publishing |date=2020 |isbn=9781472839268}}</ref> Onmiddellik na die [[Tweede Wêreldoorlog]] het die Verenigde State se Lugmag 21 verskillende geleide missielprojekte gehad, insluitend voorgestelde kruisermissiele. Teen 1948 was al behalwe vier van hierdie projekte gekanselleer: die Air Materiel Command Banshee, die SM-62 Snark, die SM-64 Navaho, en die MGM-1 Matador. Die Banshee-ontwerp was soortgelyk aan Operasie Aphrodite; soos Aphrodite, het dit misluk en is dit in April 1949 gekanselleer.<ref>[https://web.archive.org/web/20070303204907/http://stinet.dtic.mil/oai/oai?&verb=getRecord&metadataPrefix=html&identifier=ADA162646 The Evolution of the Cruise Missile by Werrell, Kenneth P.] sien PDF bladsy 92</ref> Terselfdertyd is die Amerikaanse Vloot se Operasie Bumblebee van ongeveer 1 Junie 1946 tot 28 Julie 1948 by Topsail-eiland, [[Noord-Carolina]], uitgevoer. Bumblebee het konsepbewystegnologieë vervaardig wat die Amerikaanse weermag se ander missielprojekte beïnvloed het. Gedurende die [[Koue Oorlog]] het beide die Verenigde State en die Sowjetunie verder geëksperimenteer met die konsep om vroeë kruisermissiele vanaf land, duikbote en vliegtuie te ontplooi. Die hoofuitkoms van die Amerikaanse Vloot se duikbootmissielprojek was die SSM-N-8 Regulus-missiel, gebaseer op die V-1, maar aangedryf deur 'n Allison J33-straalenjin. Die Regulus is in diens gestel, maar is later uitgefaseer met die koms van duikboot-gelanseerde ballistiese missiele wat nie vereis het dat die duikboot na die oppervlak kom om die missiel te lanseer en dit na sy teiken te lei nie. Die Amerikaanse Lugmag se eerste operasionele grond-tot-grond-missiel was die gevleuelde, mobiele, kernwapen-bekwame MGM-1 Matador, ook soortgelyk in konsep aan die V-1. Ontplooiing oorsee het in 1954 begin, eers na [[Wes-Duitsland]] en later na die [[Republiek van China]] en [[Suid-Korea]]. Op 7 November 1956 het die Amerikaanse Lugmag Matador-eenhede in Wes-Duitsland ontplooi, wie se missiele in staat was om teikens in die [[Warskou-verdrag]] gebied te tref, vanaf hul vaste daaglikse terreine na onaangekondigde verspreide lanseerplekke. Hierdie waarskuwing was in reaksie op die krisis wat veroorsaak is deur die Sowjet-aanval op [[Hongarye]] wat die [[Hongaarse Rewolusie van 1956]] onderdruk het. Tussen 1957 en 1961 het die Verenigde State 'n ambisieuse en goed befondsde program gevolg om 'n kernbewapende kruisermissiel, Supersoniese Lae Hoogte Missiel (SLAM), te ontwikkel. Dit is ontwerp om onder die vyand se radar te vlieg teen snelhede bo Mach 3 en waterstofbomme te dra wat dit langs sy pad oor vyandelike gebied sou laat val. Alhoewel die konsep bewys is dat dit geldig is en die 500-megawatt (670,000 pk) enjin 'n suksesvolle toetslopie in 1961 voltooi het, is geen lugwaardige toestel ooit voltooi nie. Die projek is uiteindelik laat vaar ten gunste van IKBM-ontwikkeling. Terwyl ballistiese missiele die voorkeurwapens vir landteikens was, is swaar kern- en konvensionele kruisermissiele met wapenpunte deur die USSR as 'n primêre wapen beskou om die Verenigde State se vlootdraer-gevegsgroepe te vernietig. Groot duikbote (byvoorbeeld, Echo- en Oscar-klasse) is ontwikkel om hierdie wapens te dra en die Verenigde State se gevegsgroepe op see te skadu, en groot bomwerpers (byvoorbeeld, [[Toepolef Tu-22M|Backfire]]-, [[Toepolef Tu-95|Bear]]- en [[Toepolef Tu-160|Blackjack]]-modelle) is toegerus met die wapens in hul luggelanseerde kruisermissiel (ALCM)-konfigurasie. ==Kategorieë== Kruisermissiele kan gekategoriseer word volgens vrag/plofkopgrootte, spoed, reikwydte en lanseringsplatform. Dikwels word variante van dieselfde missiel vir verskillende lanseringsplatforms vervaardig (byvoorbeeld lug- en duikboot-gelanseerde weergawes). Geleidingstelsels kan tussen missiele verskil. Sommige missiele kan toegerus word met enige van 'n verskeidenheid navigasiestelsels (traagheidsnavigasie, TERCOM of satellietnavigasie). Groter kruisermissiele kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra, terwyl kleiner missiele slegs konvensionele plofkoppe dra. ===Hipersoniese kruisermissiele=== Hipersoniese kruisermissiele beweeg ten minste vyf keer die [[spoed van klank]] (Mach 5). *3M22 Zircon (>1000–1500 km) {{vlagland|Rusland}}– hipersoniese anti-skip kruisermissiel.<ref>{{cite web|url= http://www.nextbigfuture.com/2016/02/russia-will-refit-nuclear-powered.html|title=Russia will refit nuclear powered guided missile cruiser with mach 5 hypersonic 3M22 missiles with 2022 deployment|website=NextBigFuture.com|date=21 Februarie 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://uslivenic.com/3m22-zircon-missile-russias-fastest-missile/|title=3M22 Zircon Missile, Russia's Fastest Missile|access-date=23 November 2022|archive-date=30 Maart 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230330024209/https://uslivenic.com/3m22-zircon-missile-russias-fastest-missile/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cnn.com/2024/02/13/europe/ukraine-russia-zircon-hypersonic-missile-intl-hnk-ml/index.html|title=Russia used an advanced hypersonic missile for the first time in recent strike, Ukraine claims|website=[[CNN]] |date=13 Februarie 2024 }}</ref><ref name=NavalNews>{{cite web|url=https://www.navalnews.com/naval-news/2022/08/hypersonic-brahmos-ii-missile-may-include-tech-from-tsirkon-missile/|website=Naval News |title=Hypersonic BrahMos-II missile may include tech from Tsirkon missile |date=2 Augustus 2022 }}</ref> *ASN4G (Air-Sol Nucléaire de 4e Génération) {{vlagland|Frankryk}} – hipersoniese kruisermissiel met ’n supersoniese ramstraalenjin wat deur [[Frankryk]] ontwikkel word.<ref>{{Cite web |title=Counting the cost of deterrence: France's nuclear recapitalisation |url=https://www.iiss.org/blogs/military-balance/2021/05/france-nuclear-recapitalisation |access-date=2022-10-26 |website=IISS |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Wright |first=Timothy |date=1 Mei 2022 |title=Hypersonic Missile Proliferation: An Emerging European Problem? |url=https://www.nonproliferation.eu/wp-content/uploads/2022/05/EUNPDC_no-80.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220517163238/https://www.nonproliferation.eu/wp-content/uploads/2022/05/EUNPDC_no-80.pdf |archive-date=2022-05-17 |url-status=live |access-date=26 Oktober 2022 |website=The EU Non-Proliferation Consortium}}</ref> *BrahMos-II (≈800–1500 km) {{vlagland|Indië}}/{{vlagland|Rusland}}–– hipersoniese kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://brahmos.com/newscenter.php?newsid=95|title=India to develop BrahMos-II missile|website=Brahmos.com}}</ref><ref name=NavalNews /> onder ontwikkeling vanaf 2011 in [[Indië]] en Rusland<ref>{{cite news|url= http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-10-09/news/30260244_1_air-version-stealth-supersonic-cruise-missile-india-s-defence-research|archive-url= https://archive.today/20130103092457/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-10-09/news/30260244_1_air-version-stealth-supersonic-cruise-missile-india-s-defence-research|url-status= dead|archive-date= 3 Januarie 2013|title=Hypersonic version of Brahmos on the way|date=9 Oktober 2011|work=The Times of India}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.brahmos.com/newscenter.php?newsid=102|title=India, Russia to develop new hypersonic cruise missile|archive-url= https://web.archive.org/web/20100628020619/http://brahmos.com/newscenter.php?newsid=102|archive-date= 28 Junie 2010|url-status=dead|access-date=23 Februarie 2012}}</ref> *CJ-1000 {{vlagland|Volksrepubliek China}} – hipersoniese ramstraalenjin anti-skip/land-aanval kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://www.scmp.com/news/china/military/article/3322176/new-missiles-drones-and-tanks-whats-been-rolling-through-beijings-streets |title=New missiles, drones and tanks: what's been rolling through Beijing's streets? |website=South China Morning Post |date=18 Augustus 2025 |first=Liu |last=Zhen }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.newsweek.com/china-reveals-new-weapons-sink-us-ships-2114865 |title=China To Reveal New Weapons To Sink US Ships |website=Newsweek |date=18 Augustus 2025 |first=Ryan |last=Chan }}</ref> *Hycore {{vlagland|Suid-Korea}}<ref>{{cite web | url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/weapons/south-korea-develops-hycore-hypersonic-cruise-missile | title=South Korea develops Hycore hypersonic cruise missile | date=25 Januarie 2022 }}</ref> *HSTDV{{vlagland|Indië}} – hipersoniese ramstraalenjin-demonstrator. 'n Draervoertuig vir hipersoniese langafstandkruisermissiele word ontwikkel deur die Verdedigingsnavorsings- en Ontwikkelingsorganisasie.<ref>{{Cite web|url= https://theprint.in/defence/drdo-test-fires-futuristic-missile-tech-but-its-success-is-in-doubt/249386/|title= DRDO test-fires futuristic missile tech, but its success is in doubt|last=Philip|first=Snehesh Alex|date=2019-06-12|website=ThePrint|language=en-US|access-date= 2020-03-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/drdo-starts-work-on-hypersonic-weapon/story-NAg6ViN9W94ll4CsfGDNYP.html|title=DRDO starts work on 'next-gen' hypersonic weapon|date=2019-10-20|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2020-03-23}}</ref> *ET-LDHCM {{vlagland|Indië}} – langafstandhipersoniese kruisermissiel word ontwikkel deur DRDO.<ref>{{Cite news |date=2025-07-14 |title=India testing a missile that flies at eight times the speed of sound, hits targets 1,500 km away |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/new-updates/india-testing-a-missile-that-flies-at-eight-times-the-speed-of-sound-hits-targets-1500-km-away/articleshow/122432167.cms?from=mdr |access-date=2025-07-23 |work=The Economic Times |issn=0013-0389}}</ref><ref name=":6">{{Cite web |last=Vaishnav |first=Akash |date=2025-07-15 |title=India's 'Project Vishnu' Unleashes Missile That Can Hit Enemy 1,500 Km Away at 8x Speed of Sound |url=https://newsable.asianetnews.com/gallery/india/india-unleashes-missile-that-can-hit-enemy-1500-km-away-at-8-speed-of-sound-z8wgl1w |access-date=2025-07-22 |website=newsable.asianetnews.com |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Modi |first=Diksha |date=2025-07-15 |title=Faster Than BrahMos, Deadlier Than Agni: How India's New Hypersonic Missile Changes The Game |url=https://www.news18.com/india/faster-than-brahmos-deadlier-than-agni-how-indias-new-hypersonic-missile-changes-the-game-ws-dkl-9442036.html |access-date=2025-07-17 |website=News18 |language=en}}</ref> *Hyfly-2 {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – hipersoniese luggelanseerde kruisermissiel wat die eerste keer by Sea Air Space 2021 vertoon is, ontwikkel deur [[Boeing]].<ref>{{Cite web|url=https://www.navalnews.com/event-news/sea-air-space-2021/2021/08/sea-air-space-2021-boeing-unveils-new-hypersonic-cruise-missile-concept/|title = Sea Air Space 2021: Boeing Unveils New Hypersonic Cruise Missile Concept|date = 4 Augustus 2021}}</ref> *Hypersonic Air-breathing Weapon Concept (HAWC, uitgespreek Hawk) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – luggelanseerde hipersoniese kruisermissiel met ’n ramstraalenjin wat sy eie kinetiese energie tydens impak gebruik om die teiken te vernietig, ontwikkel deur [[DARPA]].<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2022/04/04/politics/us-hypersonic-missile-test/index.html|title = US tested hypersonic missile in mid-March but kept it quiet to avoid escalating tensions with Russia &#124; CNN Politics|website = [[CNN]]|date = 5 April 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Second Successful Flight for DARPA Hypersonic Air-breathing Weapon Concept (HAWC) |url=https://www.darpa.mil/news-events/2022-04-05#:~:text=Air%2Dbreathing%20vehicles%20utilize%20air,targets%20even%20without%20high%20explosives |website=DARPA |date=4 Mei 2022}}</ref> *Hipersoniese Luglansieerbare Aanvallende Anti-Oppervlaktemissiel (HALO) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – luggelanseerde anti-skipmissiel onder die Aanvallende Anti-Oppervlakteoorlogvoering-inkrement 2 (OASuW Inc 2) program vir die Amerikaanse Vloot (Vloot).<ref>{{cite web | url=https://www.navalnews.com/naval-news/2022/09/halo-us-navy-hypersonic-capability/ | title=HALO programme accelerates US Navy hypersonic capability drive | date=5 September 2022 }}</ref><ref>{{cite web |title=FY18 Navy Programs – Offensive Anti-Surface Warfare (OASuW) Increment 1 |website=Director, Operational Test and Evaluation |url=https://www.dote.osd.mil/Portals/97/pub/reports/FY2018/navy/2018oasuw.pdf?ver=2019-08-21-155650-680 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200201164929/https://www.dote.osd.mil/Portals/97/pub/reports/FY2018/navy/2018oasuw.pdf?ver=2019-08-21-155650-680 |archive-date=2020-02-01}}</ref> *Hipersoniese Aanvalskruisermissiel (HACM) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – beplan vir gebruik deur die Verenigde State se Lugmag.<ref>{{Cite web |title=Raytheon/Northrop Grumman team selected for HACM hypersonic weapon |url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/raytheonnorthrop-grumman-team-selected-for-hacm-hypersonic-weapon |access-date=2022-10-26 |website=Janes.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=US Air Force Selects Raytheon Missiles & Defense, Northrop Grumman to Deliver First Hypersonic Air-Breathing Missile |url=https://news.northropgrumman.com/news/releases/us-air-force-selects-raytheon-missiles-defense-northrop-grumman-to-deliver-first-hypersonic-air-breathing-missile |access-date=2022-10-26 |website=Northrop Grumman Newsroom |language=en}}</ref> *SCIFiRE {{vlagland|Verenigde State van Amerika}}/{{vlagland|Australië}} – Southern Cross Integrated Flight Research Experiment (SCIFiRE) is 'n gesamentlike program tussen die Amerikaanse Departement van Verdediging en die Australiese Departement van Verdediging vir 'n Mach 5 ramstraalenjin-aangedrewe missiel.<ref>{{cite press release |title=Department of Defense Announces New Allied Prototyping Initiative Effort With Australia to Continue Partnership in Developing Air Breathing Hypersonic Vehicles |url=https://www.war.gov/News/Releases/Release/Article/2429061/department-of-defense-announces-new-allied-prototyping-initiative-effort-with-a/ |website=United States Department of Defense |access-date=18 Januarie 2022 |date=30 November 2020}}</ref><ref>{{cite press release |author1=Defence Minister Linda Reynolds |title=Australia collaborates with the US to develop and test high speed long-range hypersonic weapons |url=https://www.minister.defence.gov.au/minister/lreynolds/media-releases/australia-collaborates-us-develop-and-test-high-speed-long-range |website=Department of Defence Ministers |access-date=19 Januarie 2022 |date=1 Desember 2020}}</ref><ref>{{cite web |title=SCIFiRE Hypersonics |url=https://www.airforce.gov.au/our-mission/scifire-hypersonics |website=Royal Australian Air Force |date=16 Julie 2021 |access-date=19 January 2022}}</ref> In September 2021 het die Amerikaanse Departement van Verdediging Voorlopige Ontwerpoorsigkontrakte aan Boeing, Lockheed Martin en Raytheon Missiles & Defense toegeken.<ref>{{cite press release |title=Contracts For Sept. 3, 2021 |url=https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2764928/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929103100/https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2764928/ |url-status=dead |archive-date=29 September 2021 |website=United States Department of Defence |access-date=18 Januarie 2022 |date=3 September 2021}}</ref><ref>{{cite press release |title=Contracts For Sept. 1, 2021 |url=https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2762096/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929131018/https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2762096/ |url-status=dead |archive-date=29 September 2021 |website=United States Department of Defence |access-date=18 Januarie 2022 |date=1 September 2021}}</ref> *YJ-19 {{vlagland|Volksrepubliek China}} – hipersoniese ramstraalenjin-antiskip-kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/chinese-victory-day-parade-spotlights-new-weapon-priorities |title=Chinese Victory Day Parade Spotlights New Weapon Priorities |website=Aviation Week |date=10 September 2025 |first=Chuanren |last=Chen |archive-url=https://web.archive.org/web/20250910205227/https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/chinese-victory-day-parade-spotlights-new-weapon-priorities |archive-date=10 September 2025 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.scmp.com/news/china/science/article/3324050/breathtaking-science-behind-yj-19-chinas-first-hypersonic-cruise-missile |title=The breathtaking science behind YJ-19, China's first hypersonic cruise missile |website=South China Morning Post |date=2 September 2025 |last=Zhang |first=Tong }}</ref> ===Supersoniese kruisermissiele=== [[Lêer:Brahmos imds.jpg|duimnael|BrahMos uitgestal by IMDS 2007.]] Hierdie missiele beweeg vinniger as die [[spoed van klank]], gewoonlik met behulp van ramstraal-enjins. Die reikafstand is tipies 100–500 km, maar kan langer wees. Geleidingstelsels verskil tussen die stelsels. Voorbeelde: *ASALM US ALCM prototipe, toetsvliegtuig tot hipersonies Mach 5.5 {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} *3M-54 Kalibr (4 500&nbsp;km, Mach 3) {{ vlagland|Rusland}} (die "Sizzler" variant is slegs in staat tot supersoniese spoed in die terminale stadium) *3M-51 Alfa (250&nbsp;km, Mach 2.5) {{ vlagland|Rusland}} *Air-Sol Moyenne Portée (300–500&nbsp;km+, Mach 3) {{ vlagland|Frankryk}}&nbsp;– supersoniese afstandaanvalmissiel met kerplofkop *ASM-3 (400&nbsp;km, Mach 3+) {{vlagland|Japan}} *Blyskavka (100–370&nbsp;km) {{vlagland |Oekraïne}}&nbsp;– Artem Luch Pivdenmash *BrahMos (290–800&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland|Indië}} / {{vlagland|Rusland}}<ref>{{Cite web |date=24 November 2020 |title=India now working on 1,500-km range BrahMos supersonic cruise missile |url=https://theprint.in/defence/india-now-working-on-1500-km-range-brahmos-supersonic-cruise-missile/550924/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204100808/https://theprint.in/defence/india-now-working-on-1500-km-range-brahmos-supersonic-cruise-missile/550924/ |archive-date=4 Februarie 2021 |access-date=27 Januarie 2021 |website=The Print |language=en}}</ref> *CX-1 (280&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland | Volksrepubliek China}} *CJ-100 / DF-100 (2000–3000&nbsp;km, Mach 5) {{ vlagland |Volksrepubliek China}} *FC/ASW (onder ontwikkeling) – transnasionale kruisermissielprogram {{vlagland|Frankryk}} / {{ vlagland|Verenigde Koninkryk}} / {{ vlagland|Italië}}<ref name="Janes">[http://home.janes.com/events/exhibitions/dsei2011/sections/daily/day1/perseus-mbdas-missile-of-.shtml Janes – Perseus: MBDA's missile of the future?] {{webarchive|url= https://web.archive.org/web/20111113133922/http://home.janes.com/events/exhibitions/dsei2011/sections/daily/day1/perseus-mbdas-missile-of-.shtml |date=13 November 2011 }}</ref><ref>{{cite web|url= http://www.iiss.org/whats-new/iiss-experts-commentary/from-the-paris-air-show-enter-perseus/ |title= International Institute for Strategic Studies – IISS |access-date=8 Oktober 2015 |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120628163208/http://www.iiss.org/whats-new/iiss-experts-commentary/from-the-paris-air-show-enter-perseus/ |archive-date=28 Junie 2012 }}</ref><ref name="The Telegraph">{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/defence/8587357/New-British-missile-three-times-as-fast-as-current-weapons.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/defence/8587357/New-British-missile-three-times-as-fast-as-current-weapons.html |archive-date=11 Januarie 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=New British missile three times as fast as current weapons|date= 21 Junie 2011|work=Telegraph.co.uk|access-date= 8 Oktober 2015|last1= Harding|first1= Thomas}}</ref><ref name="MBDA Systems">{{Cite web|url=http://www.mbda-systems.com/mediagallery/files/cvs401-perseus-_datasheet-1315926538.pdf|archive-url= https://web.archive.org/web/20130512144417/http://www.mbda-systems.com/mediagallery/files/cvs401-perseus-_datasheet-1315926538.pdf|url-status=dead|title=MBDA Systems|archive-date=12 Mei 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/paris-perseus-set-to-go-on-the-attack-358513/|title= PARIS: Perseus set to go on the attack|work= Flightglobal.com|access-date= 8 Oktober 2015 |date=22 Junie 2011}}</ref> *Hsiung Feng III (100–150&nbsp;km, Mach 3.5) {{vlagland |Volksrepubliek China}} *Hyunmoo-3 (1500&nbsp;km, Mach 1.2) {{ vlagland|Suid-Korea}} *Kh-20 (380–600&nbsp;km, Mach 2) {{ vlagland |Sowjetunie}} *Kh-31 (25–110&nbsp;km, Mach 3.5) {{ vlagland|Rusland}} *Kh-32 (600–1 000&nbsp;km, Mach 4.6) {{vlagland|Rusland}} *Kh-80 (3 000–5 000&nbsp;km, Mach 3) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{vlagland|Rusland}} *P-270 Moskit (120–250&nbsp;km, Mach 2–3) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{vlagland|Rusland}} *P-500 Bazalt (550&nbsp;km, Mach 3+) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland|Rusland}} *P-700 Granit (625&nbsp;km, Mach 2.5+) {{ vlagland|Sowjetunie}} / {{vlagland |Rusland}} *P-800 Oniks / Kh-61 (600–800&nbsp;km, Mach 2.6) {{vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland |Rusland}} *P-1000 Vulkan (800&nbsp;km, Mach 3+) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland|Rusland}} *YJ-12 (250–400&nbsp;km, Mach 4) {{ vlagland |Volksrepubliek China}} *YJ-18 (220–540&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *YJ-91 (15–120&nbsp;km, Mach 3.5) {{vlagland |Volksrepubliek China }} *Yun Feng (1200–2 000&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland|Republiek China}} *SSM-N-9 Regulus II (1 852&nbsp;km, Mach 2) {{ vlagland|Verenigde State}} ===Interkontinentale-afstand supersoniese kruisermissiele=== *Burya (8 500 km) (gekanselleer in 1960) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *MKR (8 000 km) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *RSS-40 Buran (8 500 km) (gekanselleer in 1957) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *SLAM (gekanselleer in 1964) {{ vlagland |Verenigde State}} *SM-64 Navaho (gekanselleer in 1958) {{vlagland |Verenigde State}} ===Langafstand subsoniese kruisermissiele=== [[Lêer:Nirbhay missiles during Republic Day Parade 2018.jpg|duimnael|Indië se Nirbhay-missiele gemonteer op 'n vragmotor-gebaseerde lanseerder.]] China, Frankryk, Indië, Iran, Israel, Japan, Noord-Korea, Rusland, Suid-Korea, Oekraïne en die Verenigde State het verskeie langafstand-subsoniese kruisermissiele ontwikkel. Hierdie missiele het 'n reikafstand van meer as 1 000 kilometer en vlieg teen ongeveer 800 kilometer per uur <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> Hulle het tipies 'n lanseringsgewig van ongeveer 1 500 kilogram<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> en kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra. Vroeëre weergawes van hierdie missiele het traagheidsnavigasie gebruik; latere weergawes gebruik baie meer akkurate TERCOM- en DSMAC-stelsels. Mees onlangse weergawes kan satellietnavigasie gebruik. Voorbeelde: China, Frankryk, Indië, Iran, Israel, Japan, Noord-Korea, Rusland, Suid-Korea, Oekraïne en die Verenigde State het verskeie langafstand-subsoniese kruisermissiele ontwikkel. Hierdie missiele het 'n reikafstand van meer as 1 000 kilometer en vlieg teen ongeveer 800 kilometer per uur <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> Hulle het tipies 'n lanseringsgewig van ongeveer 1 500 kilogram<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> en kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra. Vroeëre weergawes van hierdie missiele het traagheidsnavigasie gebruik; latere weergawes gebruik baie meer akkurate TERCOM- en DSMAC-stelsels. Mees onlangse weergawes kan satellietnavigasie gebruik. Voorbeelde: *3M-54 Kalibr (tot 4 500 km) {{vlagland|Rusland}} *AGM-86 ALCM (from 1 100 to >2 400 km) {{vlagland|Verenigde State}} *AGM-129 ACM (from 3 450 to 3 700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-181 LRSO (>2 500 km) {{vlagland |Verenigde State}} *[[BGM-109 Tomahawk]] (tot 1 700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *BGM-109G Grondgelanseerde kruisermissiel (2 500 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Kh-55 (3 000 km) and Kh-65 {{vlagland |Rusland}} *Kh-101 (4 500–5 500 km) {{vlagland |Rusland}} *Iskander-K (nie minder as 3 500 km) {{vlagland|Rusland}} *Hwasal-1 (1 500–2 000 km) {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Hwasal-2 (> 2 000 km) {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *RK-55 (3 000 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Nirbhay (tot 1 500 km)<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/nirbhay-cruise-missile-test-fired-drdo-says-indigenous-engine-a-success-101628656458294.html|title = Nirbhay cruise missile test-fired; indigenous engine a success, say officials| work=Hindustan Times |date = 11 Augustus 2021}}</ref> {{vlagland|Indië}} *MdCN (tot 1 400 km) {{vlagland|Frankryk}} *Paveh (1 650 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.timesofisrael.com/iran-unveils-new-paveh-cruise-missile-that-can-reach-israel|title = Iran unveils new 'Paveh' cruise missile that can reach Israel| website=The Times of Israel |date = 25 Februarie 2023}}</ref> {{vlagland|Iran}} *Hoveyzeh (1 350 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.tehrantimes.com/news/432567/Iran-unveils-long-range-Hoveyzeh-cruise-missile|title = Iran unveils long-range Hoveyzeh cruise missile|date = 2 Februarie 2019}}</ref>{{vlagland |Iran}} *Abu Mahdi (over 1 000 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.mashreghnews.ir/news/1108707/%D8%AA%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D8%AD-%D9%88%DB%8C%DA%98%DA%AF%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%88%D8%B4%DA%A9-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%AD%D8%A7%D8%AC-%D9%82%D8%A7%D8%B3%D9%85-%D9%88-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%A7%D8%A8%D9%88%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C|title = Description of the characteristics of 'Martyr Haj Qasem' and 'Martyr Abu Mahdi' missiles|date = 20 Augustus 2020}}</ref> {{vlagland|Iran}} *Quds 1 Houthi {{vlagland |Jemen}} *Hsiung Feng IIE (600–1200 km) {{vlagland|Republiek China}} *Hyunmoo III (Hyunmoo IIIA – 500 km, Hyunmoo IIIB – 1 000 km, Hyunmoo IIIC – 1,500 km) {{vlagland|Suid-Korea}} *Type 12 SSM (1 500 km under development) {{vlagland|Japan}} *MGM-13 Mace {{vlagland |Verenigde State}} *DF-10/CJ-10 (CJ-10K – 1 500 km, CJ-20 – 2 000 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Popeye Turbo SLCM {{vlagland |Israel}} *Diep Presisie Aanvalsvermoë DPSC (meer as 2 000 km onder ontwikkeling) {{vlagland|Duitsland}}{{vlagland|Verenigde Koninkryk}}, deel van die Trinity House Ooreenkoms.<ref>{{cite web |url=https://aviationweek.com/defense/budget-policy-operations/germany-uk-reveal-trinity-house-deep-strike-missile-development |title=Germany and UK Reveal Trinity House Deep Strike Missile Development Plans |last1=Osborne |first1=Tony |last2=Wall |first2=Robert |work=Aviation Week |date=15 Mei 2025 |access-date=23 Mei 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.twz.com/air/long-range-deep-precision-strike-missile-to-be-developed-by-uk-and-germany |title=Long-Range 'Deep Precision Strike' Missile To Be Developed By UK And Germany |last=Newdick |first=Thomas |website=The War Zone |date=16 Mei 2025 |access-date=23 Mei 2025}}</ref> *FP-5 Flamingo (3 000&nbsp;km) {{vlagland|Oekraïne}}<ref>{{Cite web|url=https://www.twz.com/news-features/new-ukrainian-cruise-missile-with-claimed-1800-mile-range-breaks-cover|title=New Ukrainian Cruise Missile With Claimed 1,800-Mile Range Breaks Cover|first=Thomas|last=Newdick|first2=Joseph|last2=Trevithick|date=18 August 2025}}</ref> *FP-5 Flamingo (3 000 km){{vlagland |Oekraïne}}<ref>{{Cite web|url=https://www.twz.com/news-features/new-ukrainian-cruise-missile-with-claimed-1800-mile-range-breaks-cover|title=New Ukrainian Cruise Missile With Claimed 1,800-Mile Range Breaks Cover|first=Thomas|last=Newdick|first2=Joseph|last2=Trevithick|date=18 Augustus 2025}}</ref> ===Interkontinentale-afstand subsoniese kruisermissiel=== *9M730 Burevestnik {{vlagland|Rusland}} *SM-62 Snark (10 200 km) {{vlagland|Verenigde State}} ===Medium-afstand subsoniese kruisermissiel=== [[Lêer:Storm Shadow p1220865.jpg|duimnael|Storm Shadow (Frankryk /VK).]] Voorbeelde: *AGM-158 JASSM (370–1900 km) {{vlagland |Verenigde State}} *[[Lêer:Babur Cruise Missle at Ideas 2008 cropped.jpg|duimnael|'n Pakistanse Babur-kruisermissiellanseerder.]]AGM-158C LRASM (370 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Atmaca {{vlagland|Turkye}} *Babur (290–900 km) {{vlagland |Pakistan}} *Harbah (250–450 km) {{vlagland |Pakistan}} *Hatf-VIII / Ra'ad Mark-2 ALCM (400 km) {{vlagland |Pakistan}} *Hsiung Feng IIE (600–2000 km) {{vlagland|Republiek China}} *Hyunmoo-3 (minder as 1500 km) {{vlagland |Suid-Korea}} *Iskander-K {{vlagland |Rusland}} *KD-63 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *NASM-MR {{vlagland|Indië}} *Taurus KEPD 350 (500+ km) {{vlagland |Duitsland}} *Kh-50 (Kh-SD) and Kh-101 Kh-65 weergawes {{vlagland |Rusland}} *MGM-1 Matador (700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Ra'ad ALCM (350 km) {{vlagland |Pakistan}} *Raad (360 km) {{vlagland|Iran}} *SOM (SOM B Block I) – 500 km, 1 500 km en 2 500 km weergawes (350 km reikafstand onder serieproduksie, 500 km+ reikafstand onder ontwikkeling){{vlagland|Turkye}}<ref>{{cite web|url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkey-aims-to-increase-ballistic-missile-ranges.aspx?pageID=238&nID=12731&NewsCatID=345|title=BUSINESS – Turkey aims to increase ballistic missile ranges|author=Ümit Enginsoy|date=Februarie 2012 |publisher=Hurriyetdailynews.com|access-date=13 Februarie 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hurriyet.com.tr/ekonomi/19680119.asp|title=Tübıta: Hedefimiz 2 bin 500 kilometre menzilli füze yapmak |date=14 Januarie 2012|publisher=Hurriyet.com.tr|access-date=13 Februarie 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.trt.net.tr/trtavaz/turk-fuzesi-som-icin-geri-sayim-basladi--haber-detay,tr,24107.aspx|title=Türk Füzesi SOM İçin Geri Sayım Başladı – Haber – TRT Avaz|publisher=Trt.net.tr|access-date=13 Februarie 2012|archive-date=10 Mei 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510220244/http://www.trt.net.tr/trtavaz/turk-fuzesi-som-icin-geri-sayim-basladi--haber-detay,tr,24107.aspx|url-status=dead}}</ref> *SSM-N-8 Regulus (926 km) {{vlagland |Verenigde State}} *P-5 Pyatyorka (450–750 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}}/{{vlagland |Rusland}}/{{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *S8000 Banderol {{vlagland |Rusland}} *Storm Shadow / SCALP-EG (550 km, Mach 0.65) {{vlagland |Verenigde Koninkryk}} *Type 12 SSM (binne 1000 km onder ontwikkeling) {{vlagland |Japan}} *Ya-Ali (700 km) {{vlagland |Iran}} *Zarb (320 km) {{vlagland|Pakistan}} *Ragnarök (926 km) {{vlagland |Verenigde State}}<ref>{{cite web | title=kratos-unveils-revolutionary-low-cost-cruise-missile-system-ragnarok | url=https://www.kratosdefense.com/newsroom/kratos-unveils-revolutionary-low-cost-cruise-missile-system-ragnarok }}</ref><ref>{{cite web | title=ragnarok-mini-cruise-missile-with-big-range-targets-150k-price-tag | url=https://www.twz.com/air/ragnarok-mini-cruise-missile-with-big-range-targets-150k-price-tag }}</ref> *Narwhal {{vlagland|Tsjeggië}} (680 km )<ref>{{cite web | title=what_is_the_new_narwhal_cruise_missile_for_ukraine_that_can_strike_moscow_and_engels | url=https://en.defence-ua.com/weapon_and_tech/what_is_the_new_narwhal_cruise_missile_for_ukraine_that_can_strike_moscow_and_engels-16752.html }}</ref><ref>{{cite web | title=czech-defense-tech-company-lpp-readies-first-cruise-missile | url=https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/czech-defense-tech-company-lpp-readies-first-cruise-missile }}</ref> *Taimoor (600 km) {{vlagland|Pakistan}} <ref>{{Cite web|url=https://www.flightglobal.com/fixed-wing/pakistan-test-launches-taimoor-cruise-missile-from-mirage/165837.article|title=Pakistan test launches Taimoor cruise missile from Mirage|first=Greg|last=Waldron|first2=|last2=|date=5 Januarie 2026}}</ref> *Lanca (missile) (600 km) {{vlagland|Pole}} <ref>{{Cite web|url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/weapons/wb-group-reveals-lanca-cruise-missile-with-payload-capacity-of-hundreds-of-kilograms|title=WB Group reveals Lanca cruise missile with payload capacity of hundreds of kilograms|first=Jakub |last=Link-Lenczowski |first2=|last2=|date=10 Oktober 2025}}</ref> *Ruta (missile) (450 km) {{vlagland|Switserland}} <ref>{{cite web | title=destinus-ruta | url=https://www.destinus.com/page/destinus-ruta }}</ref> ===Kortafstand subsoniese kruisermissiele=== [[Lêer:NSM PICT0001.JPG|duimnael|Vlootaanvalskruisermissiel van die Noorse Vloot.      ]] Kortafstand subsoniese kruisermissiele is sodanige missiele wat ongeveer 500 kilogram weeg en 'n reikafstand van tot 300 km het. Voorbeelde: *Apache (100–140 km) {{vlagland|Frankryk}} *AVMT-300 (300 km) {{vlagland| Brasilië}} *MICLA-BR (300 km) {{vlagland| Brasilië}} <ref>{{cite news |title=FOTO: Caça F-5M voando com o míssil de cruzeiro MICLA-BR|url=https://www.aereo.jor.br/2019/10/01/foto-caca-f-5m-voando-com-o-missil-de-cruzeiro-micla-br|publisher=Poder Aéreo|language=pt|date=1 Oktober 2019}}</ref> *Hyunmoo-3 (over 300 km) shorter range {{vlagland |Suid-Korea}} *SSM-700K Haeseong (180+ km) {{vlagland |Suid-Korea}} *JFS-M (499 km) {{vlagland |Duitsland}} *Kh-35 (130–300 km) {{vlagland |Rusland}}, KN-19 Ks3/4 {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Kh-59 (115–550 km) {{vlagland|Rusland}} *P-15 (40–80 km) {{vlagland |Rusland}} , KN-1 {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Nasr-1 {{vlagland|Iran}} *Zafar (25 km) {{vlagland |Iran}} *Noor {{vlagland |Iran}} *Qader {{vlagland|Iran}} *NASM-SR {{vlagland|Indië}} *Naval Strike Missile (185–555 km) {{vlagland|Noorweë}} *RBS-15 {{vlagland|Swede}} *Korshun {{vlagland |Oekraïne}} – plaaslike weergawe van Kh-55 en RK-55 *Neptune {{vlagland|Oekraïne}}<ref>{{cite web |title=Ukraine Tests Advanced Subsonic Cruise Missile 'Neptune' |url=http://www.defenseworld.net/news/21881 |website=Defense World |date=31 Januarie 2018 |access-date=31 Januarie 2018 |url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20180201082450/http://www.defenseworld.net/news/21881#.WnLO3-jP38A |archive-date=1 Februarie 2018}}</ref> *[[Lêer:Hsiung Feng II Anti-Ship Missile Display in Chengkungling 20111009a.jpg|duimnael|Hsiung Feng II anti-skip missiel uitgestal in Chengkungling.  ]]Hsiung Feng II {{vlagland|Republiek China}} *Wan Chien {{vlagland|Republiek China}} *VCM-01 (100–300 km) {{vlagland|Viëtnam}} *Aist (100–300 km) {{vlagland|Belarus}} *Marte (100+ km) {{vlagland|Italië}} *[[Lêer:Hsiung-Feng-2-sketch.svg|duimnael|Hsiung Feng II.     ]]Sea Killer uitvoer variant {{vlagland|Italië}} *Otomat (180 km) {{vlagland|Italië}} *Otomat Mk2 E / Teseo Mk2/E (360 km) {{vlagland|Italië}} *C-801 (40 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-802 (120–230 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-803 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-805 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-602 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *CM-602G {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Çakır {{vlagland|Turkye}} *Delilah missile (250 km) {{vlagland |Israel}} *Gabriel IV (200 km) {{vlagland |Israel}} *Popeye turbo ALCM (78 km) {{vlagland|Israel}} *Sea Breaker (300 km) {{vlagland |Israel}} *RGM-84 Harpoon (124–310 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-84E Standoff Land Attack Missile (110 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-84H/K SLAM-ER (270 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Silkworm (100–500 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *SOM {{vlagland|Turkye}} [7 <ref>{{cite web |date=4 Junie 2011 |title=Yerli seyir füzesi, 180 kilometreden hedefini vuracak – Hürriyet Gündem |url=http://www.hurriyet.com.tr/gundem/17954640.asp?gid=381 |access-date=13 Februarie 2012 |publisher=Hurriyet.com.tr}}</ref><ref>{{cite web |title=Yerli seyir füzesi, 180 kilometreden hedefinin vuracak – Kirpi HABER Cesur &#124; Özgür &#124; Tarafsız Habercilik |url=http://www.kirpihaber.com/teknoloji-bilim/yerli-seyir-fuzesi-180-kilometreden-hedefinin-vuracak.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607033259/http://www.kirpihaber.com/teknoloji-bilim/yerli-seyir-fuzesi-180-kilometreden-hedefinin-vuracak.htm |archive-date=2011-06-07 |access-date=13 Februarie 2012 |publisher=Kirpihaber.com}}</ref> *[[V-1-vlieënde bom]] (250 km) {{vlagland |Nazi-Duitsland}} ==Ontplooiing== [[Lêer:AGM-129A - 2006 0306 b52 2lg.jpg|links|duimnael|AGM-129 ACM word vasgeheg op 'n B-52H bomwerper.]] Die mees algemene missie vir kruisermissiele is om relatief hoëwaarde-teikens soos skepe, bevelbunkers, brûe en damme aan te val.<ref>{{cite web|url=http://www.raytheon.com/capabilities/products/tomahawk/|title=Raytheon: Tomahawk Cruise Missile|website=www.raytheon.com|access-date=2016-09-19}}</ref> Moderne geleidingstelsels maak akkurate aanvalle moontlik. Sedert 2001 het die [[BGM-109 Tomahawk]]-missielmodel 'n belangrike deel van die Verenigde State se vlootarsenaal geword. Dit gee skepe en duikbote 'n ietwat akkurate, langafstand-, konvensionele landaanvalwapen. Sodanige missiel kos ongeveer US$1,99 miljoen per eenheid.<ref>{{cite web |title=FY 2017 Program Acquisition Costs by Weapon System - Tactical Tomahawk Cruise Missile |url=https://comptroller.war.gov/Portals/45/documents/defbudget/FY2017/FY2017_Weapons.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160424113923/http://comptroller.defense.gov/Portals/45/Documents/defbudget/fy2017/FY2017_Weapons.pdf |archive-date=2016-04-24 |url-status=live |website=United States Department of Defense}}</ref> Beide die Tomahawk en die AGM-86 is wyd tydens Operasie Desert Storm gebruik. Op 7 April 2017, tydens die [[Siriese Burgeroorlog]], het Amerikaanse oorlogskepe meer as 50 kruisermissiele op 'n Siriese lugbasis afgevuur as vergelding vir 'n Siriese chemiese wapenaanval teen 'n rebellevesting.<ref>{{cite web |title=US missiles blast Syria; Trump demands 'end the slaughter' |url=https://apnews.com/article/donald-trump-syria-ap-top-news-international-news-politics-de1b6e80a0cf4d84bca38835e9bb3310 |website=AP News|date=20 April 2021 }}</ref> Die [[Amerikaanse Lugmag]] (USAF) ontplooi 'n lug-gelanseerde kruisermissiel, die AGM-86 ALCM. Die [[Boeing B-52 Stratofortress]] is die eksklusiewe afleweringsvoertuig vir die AGM-86 en AGM-129 ACM. Beide missieltipes is konfigureerbaar vir óf konvensionele óf kernplofkoppe. Die USAF het die AGM-86 vir sy bomwerpervloot aangeneem, terwyl die AGM-109 aangepas is om vanaf vragmotors en skepe te lanseer en deur die USAF en Vloot aangeneem is. Die vragmotor-gelanseerde weergawes, en ook die Pershing II en SS-20 Intermediêre Afstand Ballistiese Missiele, is later vernietig onder die bilaterale INF (Intermediêre Afstand Kernmagte) verdrag met die USSR. [[Lêer:BRAHMOS Launcher.JPG|duimnael|Die Indiese Leër se BrahMos supersoniese kruisermissiele gemonteer op Mobiele Outonome Lanseerders (MOL).]] Die [[Britse Koninklike Vloot]] (RN) bedryf ook kruisermissiele, spesifiek die VSA-vervaardigde Tomahawk, wat deur die RN se kernduikbootvloot gebruik word. Britse konvensionele kernkopweergawes is vir die eerste keer in 1999 deur die RN in gevegte afgevuur, tydens die [[Kosovo-oorlog]] (die Verenigde State het kruisermissiele in 1991 afgevuur). Die Koninklike Lugmag gebruik die Storm Shadow-kruisermissiel op sy [[Typhoon-klas duikboot|Typhoon]] en voorheen sy Tornado GR4-vliegtuig. Dit word ook deur Frankryk gebruik, waar dit bekend staan as SCALP EG, en word deur die Armée de l'Air se Mirage 2000- en Rafale-vliegtuie gedra. Indië en Rusland het gesamentlik die supersoniese kruisermissiel BrahMos ontwikkel. Daar is drie weergawes van die Brahmos: skip-/land-gelanseer, lug-gelanseer en duikboot-gelanseer. Die skip-/land-gelanseer weergawe was teen laat 2007 in werking. Die Brahmos het die vermoë om teikens op land aan te val. Rusland gaan ook voort om ander kruisermissiele te bedryf: die SS-N-12 Sandbox, SS-N-19 Shipwreck, SS-N-22 Sunburn en SS-N-25 Switchblade. Duitsland en Spanje bedryf die Taurus-missiel terwyl Pakistan die Babur-missiel vervaardig het.<ref name="CSIS Missile Threat3"/> Beide die Volksrepubliek van China en die Republiek van China (Taiwan) het verskeie kruisermissielvariante ontwerp, soos die bekende C-802, waarvan sommige in staat is om biologiese, chemiese, kern- en konvensionele kernkoppe te dra ===Kernbewapende kruisermissiele=== ====China==== China het die CJ-10-landaanvalkruismissiel wat in staat is om 'n kernplofkop te dra.<ref>{{Cite web|last=Bommakanti|first=Kartik|date=December 4, 2020|title=China's Cruise Missile Capabilities: Implications for the Indian Army and Air Force|url=https://www.orfonline.org/research/chinas-cruise-missile-capabilities/?amp#|url-status=live|access-date=December 18, 2021|website=Observer Research Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20201204151239/https://www.orfonline.org/research/chinas-cruise-missile-capabilities/?amp |archive-date=4 Desember 2020 }}</ref> Daarbenewens blyk dit dat China in Augustus 2021 'n hipersoniese kruismissiel getoets het, 'n bewering wat hulle ontken.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-58953352|title=China Denies Testing Nuclear-Capable Hypersonic Cruise Missile|work=BBC News |date=18 Oktober 2021 |access-date=18 Oktober 2021}}</ref> ====Frankryk==== Die Franse ''Force de frappe''-kernmagte sluit beide land- en see-gebaseerde bomwerpers in met Air-Sol Moyenne Portée (ASMP) hoëspoed medium-afstand kernkruismissiele. Twee modelle is in gebruik, ASMP en 'n nuwer ASMP-Amelioré (ASMP-A), wat in 1999 ontwikkel is. Na raming is 40 tot 50 vervaardig.<ref>{{cite web |title=Air-Sol Moyenne Portée (ASMP/ ASMP-A) |work=Missile Threat |publisher=Center for Strategic and International Studies |date=23 April 2024 |access-date=23 Mei 2025 |url=https://missilethreat.csis.org/missile/asmp/}}</ref><ref>James O’Halloran, IHS Jane's Weapons: Strategic 2015-2016, 2015, (United Kingdom: IHS), 134-135.</ref> ====Indië==== Indië het in 2017 suksesvol sy inheemse Nirbhay ('Vreesloos') land-aanval kruismissiel getoets, wat kernkoppe tot 'n trefafstand van 1 000 km kan lewer.<ref name="Nirbhay, ToI, 2017" >{{cite news |title=India successfully tests its first nuclear-capable cruise missile |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/india-successfully-tests-its-first-nuclear-capable-cruise-missile/articleshow/61550465.cms |newspaper=The Times of India |date=7 November 2017}}</ref> Nirbhay is suksesvol getoets.<ref name="Nirbhay, ToI, 2017" /><ref>{{cite news |title=Nuclear-capable Nirbhay cruise missile's test fails for the fourth time |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/nuclear-capable-nirbhay-cruise-missiles-test-fails-for-the-fourth-time/articleshow/56105444.cms |newspaper=The Times of India |date=21 December 2016 |access-date=21 December 2016}}</ref> ====Israel==== Die Israeliese Verdedigingsmagte het na bewering die medium-afstand lug-gelanseerde Popeye Turbo ALCM en die Popeye Turbo SLCM medium-lang-afstand kruismissiel met kernkoppe op Dolphin-klas duikbote ontplooi.<ref>{{Cite book |last=Udaya Chandar |first=Y |title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces |publisher=Notion Press |year=2017 |isbn=9781946983794}}</ref> ====Pakistan==== Pakistan het tans vyf kruismissielstelsels: die lug-gelanseerde Ra'ad-I en sy verbeterde weergawe Ra'ad-II sowel as Taimoor; die grond- en duikboot-gelanseerde Babur;<ref name="CSIS Missile Threat3">{{cite web|url=https://missilethreat.csis.org/missile/hatf-7/|title=Hatf 7 "Babur" – Missile Threat|website=CSIS.org|access-date=26 Julie 2017}}</ref><ref>{{cite news|url=https://thediplomat.com/2017/01/south-asian-strategic-stability-and-pakistans-babur-3-submarine-launched-cruise-missile/|title=South Asian Strategic Stability and Pakistan's Babur-3 Submarine-Launched Cruise Missile|first1=Ankit |last1=Panda |first2=Prashanth |last2=Parameswaran|work=The Diplomat|access-date=2017-12-01|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-38563330|title=Pakistan announces cruise missile success|date=2017|work=BBC News|access-date=2017-12-01|language=en-GB}}</ref>skip-gelanseerde Harbah-missiel<ref>{{Cite news|url=https://thediplomat.com/2018/01/pakistan-tests-an-indigenously-developed-anti-ship-cruise-missile/|title=Pakistan Tests An Indigenously Developed Anti-Ship Cruise Missile|first=Ankit |last=Panda|work=The Diplomat|access-date=2018-01-13|language=en-US}}</ref> en oppervlak-gelanseerde Zarb-missiel.<ref>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1251049|title=Pakistan Navy inducts coastal anti-ship 'Zarb' missile after successful test|last=Haider|first=Mateen|date=9 April 2016|work=DAWN.COM|access-date=2018-01-17|language=en-US}}</ref> Beide, Ra'ad en Babur, kan kernplofkoppe tussen 10 en 25 knope dra, en dit na teikens op 'n afstand van onderskeidelik tot 300 km en 450 km aflewer.<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/nuclear-capable-nirbhay-cruise-missiles-test-fails-for-the-fourth-time/articleshow/56105444.cms|title=Nirbhay: Nuclear-capable Nirbhay cruise missile's test fails for the fourth time |website=The Times of India|date=21 Desember 2016 }}</ref> Babur is sedert 2010 in diens van die Pakistanse Leër, en die Pakistanse Vloot sedert 2018.<ref>{{cite web|url=http://www.ipcs.org/article/india/pakistans-babur-and-raad-cruise-missiles-strategic-implications-for-india-3681.html|title=Pakistan's Babur and Ra'ad Cruise Missiles: Strategic Implications for India|last1=Mason|first1=Shane|website=Institute of Peace and Conflict Studies|access-date=20 Januarie 2016}}</ref> ====Rusland==== [[Lêer:3M-54E1.jpg|duimnael|Uitvoervariant van die Kalibr-missiel.   ]] Rusland het Kh-55SM-kruismissiele, met 'n reikwydte soortgelyk aan die Verenigde State se AGM-129-reikwydte van 3000 km, maar kan 'n kragtiger kernwapenkop van 200 kt dra. Hulle is toegerus met 'n TERCOM-stelsel wat hulle toelaat om teen 'n hoogte laer as 110 meter teen subsoniese snelhede te vlieg terwyl hulle 'n CEP-akkuraatheid van 15 meter met 'n traagheidsnavigasiestelsel verkry. Hulle word vanuit die lug gelanseer vanaf óf [[Toepolef Tu-95]]'s, [[Toepolef Tu-22|Toepolef Tu-22M's]] óf Toepolef Tu-160's, elk in staat om 16 vir die Tu-95, 12 vir die Tu-160 en 4 vir die Tu-22M te dra. 'n Stealth-weergawe van die missiel, die Kh-101, is in ontwikkeling. Dit het soortgelyke eienskappe as die Kh-55, behalwe dat die reikwydte tot 5 000 km verleng is, toegerus is met 'n konvensionele kernplofkop van 1 000 kg, en het stealth-kenmerke wat die waarskynlikheid van onderskepping verminder.<ref>{{cite web |title=Kh-101 – Russian and Soviet Nuclear Forces |url=https://fas.org/nuke/guide/russia/bomber/kh-101.htm |publisher=Fas.org |access-date=13 Februarie 2012}}</ref> Na die ineenstorting van die [[Sowjetunie]] was die mees onlangse kruisermissiel wat ontwikkel is, die Kalibr-missiel, wat in die vroeë 1990's in produksie getree het en amptelik in 1994 in die Russiese arsenaal opgeneem is. Dit het egter eers op 7 Oktober 2015 sy gevegsdebuut in [[Sirië]] gesien as deel van die Russiese militêre veldtog in Sirië. Die missiel is sedert sy debuut nog 14 keer in gevegsoperasies in Sirië gebruik. In die laat 1950's en vroeë 1960's het die Sowjetunie probeer om kruisermissiele te ontwikkel. In hierdie kort tydperk het die Sowjetunie aan byna tien verskillende tipes kruisermissiele gewerk. As gevolg van hulpbronne was die meeste van die aanvanklike tipes kruisermissiele wat deur die Sowjetunie ontwikkel is, egter see-gelanseerde kruisermissiele of duikboot-gelanseerde kruisermissiele (SLCM's). Die SS-N-1-kruisermissiel is ontwikkel om verskillende konfigurasies te hê om vanaf 'n [[duikboot]] of 'n skip afgevuur te word. Met verloop van tyd het die Sowjetunie egter ook begin werk aan lug-gelanseerde kruisermissiele (ALCM). Hierdie ACLM-missiele is tipies afgelewer via bomwerpers wat as "Blinders" of "Backfire" aangewys is. Die missiele in hierdie konfigurasie is die AS-1 en AS-2 genoem, met uiteindelike nuwe variante met meer ontwikkelingstyd. Die hoofdoel van Sowjet-gebaseerde kruisermissiele was om verdedigings- en aanvalsmeganismes teen vyandelike skepe te hê; met ander woorde, die meeste van die Sowjet-kruisermissiele was anti-skipmissiele. In die 1980's het die Sowjetunie 'n arsenaal van kruisermissiele van byna 600 platforms ontwikkel, wat uit land-, see- en lugafleweringstelsels bestaan het.<ref>{{cite journal|last=Arkin|first=William|date=Mei 1983|title=Soviet Cruise Missile Programs|journal=Arms Control Today|volume=13|issue=4|pages=3–4|jstor=23623103}}</ref> ====Verenigde State==== [[Lêer:Agm-129 acm (cropped).jpg|links|duimnael|'n AGM-129 ACM van die Verenigde State se Lugmag.]] Die Verenigde State het op een of ander tydstip nege kernbewapende kruisermissiele ontplooi. *MGM-1 Matador grond-gelanseerde missiel, buite diens *MGM-13 Mace grond-gelanseerde missiel, buite diens *SSM-N-8 Regulus duikboot-gelanseerde missiel, buite diens *SM-62 Snark grond-gelanseerde missiel, buite diens *AGM-28 Hound Dog lug-gelanseerde missiel, buite diens *BGM-109G Grond-gelanseerde Kruisermissiel, buite diens *AGM-129 ACM lug-gelanseerde missiel, buite diens<ref>{{cite web|url=https://www.tinker.af.mil/News/story/id/123299303/ |title=Cruise missile career comes to a close |publisher=U.S. Air Force, Tinker Air Force Base public affairs |date=24 April 2012 |access-date=27 Desember 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131220061518/http://www.tinker.af.mil/news/story.asp?id=123299303 |archive-date=20 Desember 2013}}</ref> *AGM-86 ALCM lug-gelanseerde kruisermissiel, 350 tot 550 missiele en W80-plofkoppe steeds in diens *[[BGM-109 Tomahawk]]-kruisermissiel in kernduikboot-, oppervlakskip- en grond-gelanseerde modelle, kernmodelle buite diens maar plofkoppe word in reserwe gehou. == Verwysings == {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Wapentuig]] [[Kategorie:Ammunisie]] mhltwn6te0yg2570s8wf7de5083urni 2894332 2894331 2026-04-16T06:56:44Z Sobaka 328 /* China */ opruim 2894332 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Tomahawk Block IV cruise missile -crop.jpg|duimnael|'n [[BGM-109 Tomahawk]] wat in November 2002 vlieg.]] 'n '''Kruisermissiel''' is 'n onbemande selfaangedrewe geleide [[missiel]] wat vlieg deur aërodinamiese [[Sleurkrag|hefkrag]] vir die grootste deel van sy vlugroete te onderhou. Kruisermissiele is ontwerp om 'n groot vrag oor lang afstande met hoë presisie te lewer. Moderne kruisermissiele is in staat om teen hoë subsoniese, [[Supersoniese snelheid|supersonies]]e of hipersoniese snelhede te beweeg, is selfnavigerend en kan op 'n nie-ballistiese, uiters lae-hoogte trajek vlieg.<ref>{{Cite web |date=2025-06-17 |title=Cruise missile {{!}} Definition, Speed, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/technology/cruise-missile |access-date=2025-06-24 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> Hierdie wapens verskil fundamenteel van ballistiese missiele deurdat hulle voortdurend aangedryf bly en aktief gestuur word tydens hul vlug, eerder as om ’n groot deel van hul baan volgens ’n voorafbepaalde, [[swaartekrag]]-gedrewe trajek te volg. Kruisermissiele maak tipies gebruik van gevorderde navigasiestelsels soos traagheidsnavigasie, satellietposisionering (bv. GPS), terreinvolgende radar en digitale kaartvergelyking om hul teikens akkuraat te bereik, selfs in omgewings met sterk elektroniese teenmaatreëls. Kruisermissiele kan vanaf verskeie platforms gelanseer word, insluitend landgebaseerde lanseerders, oorlogskepe, duikbote en vliegtuie. Hierdie veelsydigheid maak hulle ’n belangrike komponent van moderne [[militêre strategie]], aangesien hulle diep in vyandelike gebied kan inslaan sonder om bemande vliegtuie in gevaar te stel. Hulle word gebruik vir beide konvensionele en kernplofkoppe, en kan aangepas word vir spesifieke rolle soos anti-skip-aanvalle, grondteikens of presisie-aanvalle op infrastruktuur. Sedert hul vroeë ontwikkeling tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] het kruisermissiele aansienlik ontwikkel in terme van reikafstand, akkuraatheid en ontduikingsvermoë. Hedendaagse ontwerpe fokus toenemend op sluip-tegnologie, lae waarneembaarheid en gevorderde roetebeplanning om lugverdedigingstelsels te omseil en strategiese teikens met minimale waarskuwing te tref. ==Geskiedenis== Die idee van 'n "lugtorpedo" is in die Britse 1909-film ''The Airship Destroyer'' getoon, waarin vlieënde torpedo's wat draadloos beheer word, gebruik word om [[Lugskip|lugskepe]] wat [[Londen]] bombardeer, af te skiet.<ref>{{cite web|url=http://www.ctie.monash.edu.au/hargrave/rpav_britain.html |title=Remote Piloted Aerial Vehicles : The 'Aerial Target' and 'Aerial Torpedo' in Britain |publisher=Ctie.monash.edu.au |access-date=13 Februarie 2012}}</ref> [[Lêer:Military Air Museum's Fieseler FI 103 V1 "Buzz Bomb".JPG|duimnael|Die V-1 vliegbom, die eerste operasionele kruisermissiel.]] In 1916 het die Amerikaanse vlieënier Lawrence Sperry 'n "lugtorpedo", die Hewitt-Sperry Automatic Airplane, 'n klein [[Tweedekker (vliegtuig)|tweedekker]] met 'n TNT-lading, 'n Sperry-selfvlieende en barometriese hoogtebeheer, gebou en gepatenteer. Geïnspireer deur die eksperimente het die [[Verenigde State]] se leër 'n soortgelyke vlieënde bom genaamd die Kettering Bug ontwikkel. Duitsland het ook toetse gedoen met afstandbeheerde [[Sweeftuig|sweeftuie]] (''Torpedogleiter'') wat deur Siemens-Schuckert gebou is vanaf 1916.<ref>{{cite book|author=Roger Branfill-Cook|title= Torpedo|publisher=Seaforth Publishing|location= Great Britain|year= 2014}}</ref> In die tussenoorlogse tydperk het Brittanje se Royal Aircraft Establishment die Larynx (Long Range Gun met Lynx Engine) ontwikkel, wat in die 1920's 'n paar vlugtoetse ondergaan het.<ref>{{cite web|url=http://www.vectorsite.net/twcruz_1.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070813001620/http://www.vectorsite.net/twcruz_1.html|url-status=usurped|archive-date=13 Augustus 2007|title=[1.0] The Aerial Torpedo|date=13 Augustus 2007}}</ref> In die [[Sowjetunie]] het Sergei Korolev van 1932 tot 1939 die GIRD-06-kruisermissielprojek gelei, wat 'n vuurpyl-aangedrewe anjaer-glybomontwerp gebruik het. Die 06/III (RP-216) en 06/IV (RP-212) het giroskopiese geleidingstelsels bevat.<ref>"Object No. 212", 1936 report in _Tvorcheskoi Nasledie Akedemika Sergeya Pavlovicha Koroleva_</ref> Die voertuig is ontwerp om tot 28 km hoogte te styg en 'n afstand van 280 km te gly, maar toetsvlugte in 1934 en 1936 het slegs 'n hoogte van 500 meter bereik. In 1944, tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], het [[Duitsland]] die eerste operasionele kruisermissiele ontplooi. Die [[V-1-vlieënde bom|V-1]], dikwels 'n vlieënde bom genoem, het 'n giroskoop-geleidingstelsel bevat en is aangedryf deur 'n eenvoudige pulsstraal-enjin, waarvan die geluid dit die bynaam "gonsbom" of "doodlebug" gegee het.<ref>{{cite book |last=Zaloga |first=Steven |title=German V-Weapon Sites 1943–45 |location=Oxford |publisher=Osprey Publishing |date=2008 |isbn=978-1-84603-247-9}}</ref> Akkuraatheid was slegs voldoende vir gebruik teen baie groot teikens (die algemene area van 'n stad), terwyl die reikafstand van 250 km aansienlik laer was as dié van 'n bomwerper wat dieselfde vrag dra. Die belangrikste voordele was spoed (alhoewel nie voldoende om kontemporêre skroefaangedrewe onderskeppers te oortref nie) en bruikbaarheid. Die produksiekoste van 'n V-1 was slegs 'n klein fraksie van dié van 'n [[V-2-vuurpyl|V-2]] supersoniese ballistiese missiel met 'n soortgelyke grootte plofkop.<ref> Beide missiele is vervaardig onder die swaar gebruik van Nazi-slawearbeid.</ref> Anders as die V-2, het die aanvanklike ontplooiings van die V-1 stilstaande lanseerrampe vereis wat blootgestel was aan bombardement.<ref>{{cite web |url=http://www.atlantikwall.org.uk/v1_light_stes.htm |title=V1 Light Sites |publisher=Atlantic Wall |access-date=9 Mei 2017}}</ref> [[Nazi-Duitsland]] het in 1943 ook die Mistel-saamgestelde vliegtuigprogram ontwikkel, wat gesien kan word as 'n rudimentêre lug-gelanseerde kruisermissiel, waar 'n bestuurde vegvliegtuig bo-op 'n onbemande bomwerper-grootte vliegtuig gemonteer is wat met plofstof gepak was om vrygestel te word terwyl die teiken nader gekom het. Bomwerper-gelanseerde variante van die V-1 het beperkte operasionele diens teen die einde van die oorlog gesien, met die baanbrekende V-1 se ontwerp wat deur die Amerikaners omgekeerd ontwikkel is as die Republic-Ford JB-2 kruisermissiel.<ref>{{cite book |last=Zaloga |first=Steven |title= American Guided Missiles of World War II |publisher=Osprey Publishing |date=2020 |isbn=9781472839268}}</ref> Onmiddellik na die [[Tweede Wêreldoorlog]] het die Verenigde State se Lugmag 21 verskillende geleide missielprojekte gehad, insluitend voorgestelde kruisermissiele. Teen 1948 was al behalwe vier van hierdie projekte gekanselleer: die Air Materiel Command Banshee, die SM-62 Snark, die SM-64 Navaho, en die MGM-1 Matador. Die Banshee-ontwerp was soortgelyk aan Operasie Aphrodite; soos Aphrodite, het dit misluk en is dit in April 1949 gekanselleer.<ref>[https://web.archive.org/web/20070303204907/http://stinet.dtic.mil/oai/oai?&verb=getRecord&metadataPrefix=html&identifier=ADA162646 The Evolution of the Cruise Missile by Werrell, Kenneth P.] sien PDF bladsy 92</ref> Terselfdertyd is die Amerikaanse Vloot se Operasie Bumblebee van ongeveer 1 Junie 1946 tot 28 Julie 1948 by Topsail-eiland, [[Noord-Carolina]], uitgevoer. Bumblebee het konsepbewystegnologieë vervaardig wat die Amerikaanse weermag se ander missielprojekte beïnvloed het. Gedurende die [[Koue Oorlog]] het beide die Verenigde State en die Sowjetunie verder geëksperimenteer met die konsep om vroeë kruisermissiele vanaf land, duikbote en vliegtuie te ontplooi. Die hoofuitkoms van die Amerikaanse Vloot se duikbootmissielprojek was die SSM-N-8 Regulus-missiel, gebaseer op die V-1, maar aangedryf deur 'n Allison J33-straalenjin. Die Regulus is in diens gestel, maar is later uitgefaseer met die koms van duikboot-gelanseerde ballistiese missiele wat nie vereis het dat die duikboot na die oppervlak kom om die missiel te lanseer en dit na sy teiken te lei nie. Die Amerikaanse Lugmag se eerste operasionele grond-tot-grond-missiel was die gevleuelde, mobiele, kernwapen-bekwame MGM-1 Matador, ook soortgelyk in konsep aan die V-1. Ontplooiing oorsee het in 1954 begin, eers na [[Wes-Duitsland]] en later na die [[Republiek van China]] en [[Suid-Korea]]. Op 7 November 1956 het die Amerikaanse Lugmag Matador-eenhede in Wes-Duitsland ontplooi, wie se missiele in staat was om teikens in die [[Warskou-verdrag]] gebied te tref, vanaf hul vaste daaglikse terreine na onaangekondigde verspreide lanseerplekke. Hierdie waarskuwing was in reaksie op die krisis wat veroorsaak is deur die Sowjet-aanval op [[Hongarye]] wat die [[Hongaarse Rewolusie van 1956]] onderdruk het. Tussen 1957 en 1961 het die Verenigde State 'n ambisieuse en goed befondsde program gevolg om 'n kernbewapende kruisermissiel, Supersoniese Lae Hoogte Missiel (SLAM), te ontwikkel. Dit is ontwerp om onder die vyand se radar te vlieg teen snelhede bo Mach 3 en waterstofbomme te dra wat dit langs sy pad oor vyandelike gebied sou laat val. Alhoewel die konsep bewys is dat dit geldig is en die 500-megawatt (670,000 pk) enjin 'n suksesvolle toetslopie in 1961 voltooi het, is geen lugwaardige toestel ooit voltooi nie. Die projek is uiteindelik laat vaar ten gunste van IKBM-ontwikkeling. Terwyl ballistiese missiele die voorkeurwapens vir landteikens was, is swaar kern- en konvensionele kruisermissiele met wapenpunte deur die USSR as 'n primêre wapen beskou om die Verenigde State se vlootdraer-gevegsgroepe te vernietig. Groot duikbote (byvoorbeeld, Echo- en Oscar-klasse) is ontwikkel om hierdie wapens te dra en die Verenigde State se gevegsgroepe op see te skadu, en groot bomwerpers (byvoorbeeld, [[Toepolef Tu-22M|Backfire]]-, [[Toepolef Tu-95|Bear]]- en [[Toepolef Tu-160|Blackjack]]-modelle) is toegerus met die wapens in hul luggelanseerde kruisermissiel (ALCM)-konfigurasie. ==Kategorieë== Kruisermissiele kan gekategoriseer word volgens vrag/plofkopgrootte, spoed, reikwydte en lanseringsplatform. Dikwels word variante van dieselfde missiel vir verskillende lanseringsplatforms vervaardig (byvoorbeeld lug- en duikboot-gelanseerde weergawes). Geleidingstelsels kan tussen missiele verskil. Sommige missiele kan toegerus word met enige van 'n verskeidenheid navigasiestelsels (traagheidsnavigasie, TERCOM of satellietnavigasie). Groter kruisermissiele kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra, terwyl kleiner missiele slegs konvensionele plofkoppe dra. ===Hipersoniese kruisermissiele=== Hipersoniese kruisermissiele beweeg ten minste vyf keer die [[spoed van klank]] (Mach 5). *3M22 Zircon (>1000–1500 km) {{vlagland|Rusland}}– hipersoniese anti-skip kruisermissiel.<ref>{{cite web|url= http://www.nextbigfuture.com/2016/02/russia-will-refit-nuclear-powered.html|title=Russia will refit nuclear powered guided missile cruiser with mach 5 hypersonic 3M22 missiles with 2022 deployment|website=NextBigFuture.com|date=21 Februarie 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://uslivenic.com/3m22-zircon-missile-russias-fastest-missile/|title=3M22 Zircon Missile, Russia's Fastest Missile|access-date=23 November 2022|archive-date=30 Maart 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230330024209/https://uslivenic.com/3m22-zircon-missile-russias-fastest-missile/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cnn.com/2024/02/13/europe/ukraine-russia-zircon-hypersonic-missile-intl-hnk-ml/index.html|title=Russia used an advanced hypersonic missile for the first time in recent strike, Ukraine claims|website=[[CNN]] |date=13 Februarie 2024 }}</ref><ref name=NavalNews>{{cite web|url=https://www.navalnews.com/naval-news/2022/08/hypersonic-brahmos-ii-missile-may-include-tech-from-tsirkon-missile/|website=Naval News |title=Hypersonic BrahMos-II missile may include tech from Tsirkon missile |date=2 Augustus 2022 }}</ref> *ASN4G (Air-Sol Nucléaire de 4e Génération) {{vlagland|Frankryk}} – hipersoniese kruisermissiel met ’n supersoniese ramstraalenjin wat deur [[Frankryk]] ontwikkel word.<ref>{{Cite web |title=Counting the cost of deterrence: France's nuclear recapitalisation |url=https://www.iiss.org/blogs/military-balance/2021/05/france-nuclear-recapitalisation |access-date=2022-10-26 |website=IISS |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Wright |first=Timothy |date=1 Mei 2022 |title=Hypersonic Missile Proliferation: An Emerging European Problem? |url=https://www.nonproliferation.eu/wp-content/uploads/2022/05/EUNPDC_no-80.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220517163238/https://www.nonproliferation.eu/wp-content/uploads/2022/05/EUNPDC_no-80.pdf |archive-date=2022-05-17 |url-status=live |access-date=26 Oktober 2022 |website=The EU Non-Proliferation Consortium}}</ref> *BrahMos-II (≈800–1500 km) {{vlagland|Indië}}/{{vlagland|Rusland}}–– hipersoniese kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://brahmos.com/newscenter.php?newsid=95|title=India to develop BrahMos-II missile|website=Brahmos.com}}</ref><ref name=NavalNews /> onder ontwikkeling vanaf 2011 in [[Indië]] en Rusland<ref>{{cite news|url= http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-10-09/news/30260244_1_air-version-stealth-supersonic-cruise-missile-india-s-defence-research|archive-url= https://archive.today/20130103092457/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-10-09/news/30260244_1_air-version-stealth-supersonic-cruise-missile-india-s-defence-research|url-status= dead|archive-date= 3 Januarie 2013|title=Hypersonic version of Brahmos on the way|date=9 Oktober 2011|work=The Times of India}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.brahmos.com/newscenter.php?newsid=102|title=India, Russia to develop new hypersonic cruise missile|archive-url= https://web.archive.org/web/20100628020619/http://brahmos.com/newscenter.php?newsid=102|archive-date= 28 Junie 2010|url-status=dead|access-date=23 Februarie 2012}}</ref> *CJ-1000 {{vlagland|Volksrepubliek China}} – hipersoniese ramstraalenjin anti-skip/land-aanval kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://www.scmp.com/news/china/military/article/3322176/new-missiles-drones-and-tanks-whats-been-rolling-through-beijings-streets |title=New missiles, drones and tanks: what's been rolling through Beijing's streets? |website=South China Morning Post |date=18 Augustus 2025 |first=Liu |last=Zhen }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.newsweek.com/china-reveals-new-weapons-sink-us-ships-2114865 |title=China To Reveal New Weapons To Sink US Ships |website=Newsweek |date=18 Augustus 2025 |first=Ryan |last=Chan }}</ref> *Hycore {{vlagland|Suid-Korea}}<ref>{{cite web | url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/weapons/south-korea-develops-hycore-hypersonic-cruise-missile | title=South Korea develops Hycore hypersonic cruise missile | date=25 Januarie 2022 }}</ref> *HSTDV{{vlagland|Indië}} – hipersoniese ramstraalenjin-demonstrator. 'n Draervoertuig vir hipersoniese langafstandkruisermissiele word ontwikkel deur die Verdedigingsnavorsings- en Ontwikkelingsorganisasie.<ref>{{Cite web|url= https://theprint.in/defence/drdo-test-fires-futuristic-missile-tech-but-its-success-is-in-doubt/249386/|title= DRDO test-fires futuristic missile tech, but its success is in doubt|last=Philip|first=Snehesh Alex|date=2019-06-12|website=ThePrint|language=en-US|access-date= 2020-03-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/drdo-starts-work-on-hypersonic-weapon/story-NAg6ViN9W94ll4CsfGDNYP.html|title=DRDO starts work on 'next-gen' hypersonic weapon|date=2019-10-20|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2020-03-23}}</ref> *ET-LDHCM {{vlagland|Indië}} – langafstandhipersoniese kruisermissiel word ontwikkel deur DRDO.<ref>{{Cite news |date=2025-07-14 |title=India testing a missile that flies at eight times the speed of sound, hits targets 1,500 km away |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/new-updates/india-testing-a-missile-that-flies-at-eight-times-the-speed-of-sound-hits-targets-1500-km-away/articleshow/122432167.cms?from=mdr |access-date=2025-07-23 |work=The Economic Times |issn=0013-0389}}</ref><ref name=":6">{{Cite web |last=Vaishnav |first=Akash |date=2025-07-15 |title=India's 'Project Vishnu' Unleashes Missile That Can Hit Enemy 1,500 Km Away at 8x Speed of Sound |url=https://newsable.asianetnews.com/gallery/india/india-unleashes-missile-that-can-hit-enemy-1500-km-away-at-8-speed-of-sound-z8wgl1w |access-date=2025-07-22 |website=newsable.asianetnews.com |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Modi |first=Diksha |date=2025-07-15 |title=Faster Than BrahMos, Deadlier Than Agni: How India's New Hypersonic Missile Changes The Game |url=https://www.news18.com/india/faster-than-brahmos-deadlier-than-agni-how-indias-new-hypersonic-missile-changes-the-game-ws-dkl-9442036.html |access-date=2025-07-17 |website=News18 |language=en}}</ref> *Hyfly-2 {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – hipersoniese luggelanseerde kruisermissiel wat die eerste keer by Sea Air Space 2021 vertoon is, ontwikkel deur [[Boeing]].<ref>{{Cite web|url=https://www.navalnews.com/event-news/sea-air-space-2021/2021/08/sea-air-space-2021-boeing-unveils-new-hypersonic-cruise-missile-concept/|title = Sea Air Space 2021: Boeing Unveils New Hypersonic Cruise Missile Concept|date = 4 Augustus 2021}}</ref> *Hypersonic Air-breathing Weapon Concept (HAWC, uitgespreek Hawk) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – luggelanseerde hipersoniese kruisermissiel met ’n ramstraalenjin wat sy eie kinetiese energie tydens impak gebruik om die teiken te vernietig, ontwikkel deur [[DARPA]].<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2022/04/04/politics/us-hypersonic-missile-test/index.html|title = US tested hypersonic missile in mid-March but kept it quiet to avoid escalating tensions with Russia &#124; CNN Politics|website = [[CNN]]|date = 5 April 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Second Successful Flight for DARPA Hypersonic Air-breathing Weapon Concept (HAWC) |url=https://www.darpa.mil/news-events/2022-04-05#:~:text=Air%2Dbreathing%20vehicles%20utilize%20air,targets%20even%20without%20high%20explosives |website=DARPA |date=4 Mei 2022}}</ref> *Hipersoniese Luglansieerbare Aanvallende Anti-Oppervlaktemissiel (HALO) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – luggelanseerde anti-skipmissiel onder die Aanvallende Anti-Oppervlakteoorlogvoering-inkrement 2 (OASuW Inc 2) program vir die Amerikaanse Vloot (Vloot).<ref>{{cite web | url=https://www.navalnews.com/naval-news/2022/09/halo-us-navy-hypersonic-capability/ | title=HALO programme accelerates US Navy hypersonic capability drive | date=5 September 2022 }}</ref><ref>{{cite web |title=FY18 Navy Programs – Offensive Anti-Surface Warfare (OASuW) Increment 1 |website=Director, Operational Test and Evaluation |url=https://www.dote.osd.mil/Portals/97/pub/reports/FY2018/navy/2018oasuw.pdf?ver=2019-08-21-155650-680 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200201164929/https://www.dote.osd.mil/Portals/97/pub/reports/FY2018/navy/2018oasuw.pdf?ver=2019-08-21-155650-680 |archive-date=2020-02-01}}</ref> *Hipersoniese Aanvalskruisermissiel (HACM) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – beplan vir gebruik deur die Verenigde State se Lugmag.<ref>{{Cite web |title=Raytheon/Northrop Grumman team selected for HACM hypersonic weapon |url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/raytheonnorthrop-grumman-team-selected-for-hacm-hypersonic-weapon |access-date=2022-10-26 |website=Janes.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=US Air Force Selects Raytheon Missiles & Defense, Northrop Grumman to Deliver First Hypersonic Air-Breathing Missile |url=https://news.northropgrumman.com/news/releases/us-air-force-selects-raytheon-missiles-defense-northrop-grumman-to-deliver-first-hypersonic-air-breathing-missile |access-date=2022-10-26 |website=Northrop Grumman Newsroom |language=en}}</ref> *SCIFiRE {{vlagland|Verenigde State van Amerika}}/{{vlagland|Australië}} – Southern Cross Integrated Flight Research Experiment (SCIFiRE) is 'n gesamentlike program tussen die Amerikaanse Departement van Verdediging en die Australiese Departement van Verdediging vir 'n Mach 5 ramstraalenjin-aangedrewe missiel.<ref>{{cite press release |title=Department of Defense Announces New Allied Prototyping Initiative Effort With Australia to Continue Partnership in Developing Air Breathing Hypersonic Vehicles |url=https://www.war.gov/News/Releases/Release/Article/2429061/department-of-defense-announces-new-allied-prototyping-initiative-effort-with-a/ |website=United States Department of Defense |access-date=18 Januarie 2022 |date=30 November 2020}}</ref><ref>{{cite press release |author1=Defence Minister Linda Reynolds |title=Australia collaborates with the US to develop and test high speed long-range hypersonic weapons |url=https://www.minister.defence.gov.au/minister/lreynolds/media-releases/australia-collaborates-us-develop-and-test-high-speed-long-range |website=Department of Defence Ministers |access-date=19 Januarie 2022 |date=1 Desember 2020}}</ref><ref>{{cite web |title=SCIFiRE Hypersonics |url=https://www.airforce.gov.au/our-mission/scifire-hypersonics |website=Royal Australian Air Force |date=16 Julie 2021 |access-date=19 January 2022}}</ref> In September 2021 het die Amerikaanse Departement van Verdediging Voorlopige Ontwerpoorsigkontrakte aan Boeing, Lockheed Martin en Raytheon Missiles & Defense toegeken.<ref>{{cite press release |title=Contracts For Sept. 3, 2021 |url=https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2764928/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929103100/https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2764928/ |url-status=dead |archive-date=29 September 2021 |website=United States Department of Defence |access-date=18 Januarie 2022 |date=3 September 2021}}</ref><ref>{{cite press release |title=Contracts For Sept. 1, 2021 |url=https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2762096/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929131018/https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2762096/ |url-status=dead |archive-date=29 September 2021 |website=United States Department of Defence |access-date=18 Januarie 2022 |date=1 September 2021}}</ref> *YJ-19 {{vlagland|Volksrepubliek China}} – hipersoniese ramstraalenjin-antiskip-kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/chinese-victory-day-parade-spotlights-new-weapon-priorities |title=Chinese Victory Day Parade Spotlights New Weapon Priorities |website=Aviation Week |date=10 September 2025 |first=Chuanren |last=Chen |archive-url=https://web.archive.org/web/20250910205227/https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/chinese-victory-day-parade-spotlights-new-weapon-priorities |archive-date=10 September 2025 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.scmp.com/news/china/science/article/3324050/breathtaking-science-behind-yj-19-chinas-first-hypersonic-cruise-missile |title=The breathtaking science behind YJ-19, China's first hypersonic cruise missile |website=South China Morning Post |date=2 September 2025 |last=Zhang |first=Tong }}</ref> ===Supersoniese kruisermissiele=== [[Lêer:Brahmos imds.jpg|duimnael|BrahMos uitgestal by IMDS 2007.]] Hierdie missiele beweeg vinniger as die [[spoed van klank]], gewoonlik met behulp van ramstraal-enjins. Die reikafstand is tipies 100–500 km, maar kan langer wees. Geleidingstelsels verskil tussen die stelsels. Voorbeelde: *ASALM US ALCM prototipe, toetsvliegtuig tot hipersonies Mach 5.5 {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} *3M-54 Kalibr (4 500&nbsp;km, Mach 3) {{ vlagland|Rusland}} (die "Sizzler" variant is slegs in staat tot supersoniese spoed in die terminale stadium) *3M-51 Alfa (250&nbsp;km, Mach 2.5) {{ vlagland|Rusland}} *Air-Sol Moyenne Portée (300–500&nbsp;km+, Mach 3) {{ vlagland|Frankryk}}&nbsp;– supersoniese afstandaanvalmissiel met kerplofkop *ASM-3 (400&nbsp;km, Mach 3+) {{vlagland|Japan}} *Blyskavka (100–370&nbsp;km) {{vlagland |Oekraïne}}&nbsp;– Artem Luch Pivdenmash *BrahMos (290–800&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland|Indië}} / {{vlagland|Rusland}}<ref>{{Cite web |date=24 November 2020 |title=India now working on 1,500-km range BrahMos supersonic cruise missile |url=https://theprint.in/defence/india-now-working-on-1500-km-range-brahmos-supersonic-cruise-missile/550924/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204100808/https://theprint.in/defence/india-now-working-on-1500-km-range-brahmos-supersonic-cruise-missile/550924/ |archive-date=4 Februarie 2021 |access-date=27 Januarie 2021 |website=The Print |language=en}}</ref> *CX-1 (280&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland | Volksrepubliek China}} *CJ-100 / DF-100 (2000–3000&nbsp;km, Mach 5) {{ vlagland |Volksrepubliek China}} *FC/ASW (onder ontwikkeling) – transnasionale kruisermissielprogram {{vlagland|Frankryk}} / {{ vlagland|Verenigde Koninkryk}} / {{ vlagland|Italië}}<ref name="Janes">[http://home.janes.com/events/exhibitions/dsei2011/sections/daily/day1/perseus-mbdas-missile-of-.shtml Janes – Perseus: MBDA's missile of the future?] {{webarchive|url= https://web.archive.org/web/20111113133922/http://home.janes.com/events/exhibitions/dsei2011/sections/daily/day1/perseus-mbdas-missile-of-.shtml |date=13 November 2011 }}</ref><ref>{{cite web|url= http://www.iiss.org/whats-new/iiss-experts-commentary/from-the-paris-air-show-enter-perseus/ |title= International Institute for Strategic Studies – IISS |access-date=8 Oktober 2015 |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120628163208/http://www.iiss.org/whats-new/iiss-experts-commentary/from-the-paris-air-show-enter-perseus/ |archive-date=28 Junie 2012 }}</ref><ref name="The Telegraph">{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/defence/8587357/New-British-missile-three-times-as-fast-as-current-weapons.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/defence/8587357/New-British-missile-three-times-as-fast-as-current-weapons.html |archive-date=11 Januarie 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=New British missile three times as fast as current weapons|date= 21 Junie 2011|work=Telegraph.co.uk|access-date= 8 Oktober 2015|last1= Harding|first1= Thomas}}</ref><ref name="MBDA Systems">{{Cite web|url=http://www.mbda-systems.com/mediagallery/files/cvs401-perseus-_datasheet-1315926538.pdf|archive-url= https://web.archive.org/web/20130512144417/http://www.mbda-systems.com/mediagallery/files/cvs401-perseus-_datasheet-1315926538.pdf|url-status=dead|title=MBDA Systems|archive-date=12 Mei 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/paris-perseus-set-to-go-on-the-attack-358513/|title= PARIS: Perseus set to go on the attack|work= Flightglobal.com|access-date= 8 Oktober 2015 |date=22 Junie 2011}}</ref> *Hsiung Feng III (100–150&nbsp;km, Mach 3.5) {{vlagland |Volksrepubliek China}} *Hyunmoo-3 (1500&nbsp;km, Mach 1.2) {{ vlagland|Suid-Korea}} *Kh-20 (380–600&nbsp;km, Mach 2) {{ vlagland |Sowjetunie}} *Kh-31 (25–110&nbsp;km, Mach 3.5) {{ vlagland|Rusland}} *Kh-32 (600–1 000&nbsp;km, Mach 4.6) {{vlagland|Rusland}} *Kh-80 (3 000–5 000&nbsp;km, Mach 3) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{vlagland|Rusland}} *P-270 Moskit (120–250&nbsp;km, Mach 2–3) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{vlagland|Rusland}} *P-500 Bazalt (550&nbsp;km, Mach 3+) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland|Rusland}} *P-700 Granit (625&nbsp;km, Mach 2.5+) {{ vlagland|Sowjetunie}} / {{vlagland |Rusland}} *P-800 Oniks / Kh-61 (600–800&nbsp;km, Mach 2.6) {{vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland |Rusland}} *P-1000 Vulkan (800&nbsp;km, Mach 3+) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland|Rusland}} *YJ-12 (250–400&nbsp;km, Mach 4) {{ vlagland |Volksrepubliek China}} *YJ-18 (220–540&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *YJ-91 (15–120&nbsp;km, Mach 3.5) {{vlagland |Volksrepubliek China }} *Yun Feng (1200–2 000&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland|Republiek China}} *SSM-N-9 Regulus II (1 852&nbsp;km, Mach 2) {{ vlagland|Verenigde State}} ===Interkontinentale-afstand supersoniese kruisermissiele=== *Burya (8 500 km) (gekanselleer in 1960) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *MKR (8 000 km) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *RSS-40 Buran (8 500 km) (gekanselleer in 1957) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *SLAM (gekanselleer in 1964) {{ vlagland |Verenigde State}} *SM-64 Navaho (gekanselleer in 1958) {{vlagland |Verenigde State}} ===Langafstand subsoniese kruisermissiele=== [[Lêer:Nirbhay missiles during Republic Day Parade 2018.jpg|duimnael|Indië se Nirbhay-missiele gemonteer op 'n vragmotor-gebaseerde lanseerder.]] China, Frankryk, Indië, Iran, Israel, Japan, Noord-Korea, Rusland, Suid-Korea, Oekraïne en die Verenigde State het verskeie langafstand-subsoniese kruisermissiele ontwikkel. Hierdie missiele het 'n reikafstand van meer as 1 000 kilometer en vlieg teen ongeveer 800 kilometer per uur <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> Hulle het tipies 'n lanseringsgewig van ongeveer 1 500 kilogram<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> en kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra. Vroeëre weergawes van hierdie missiele het traagheidsnavigasie gebruik; latere weergawes gebruik baie meer akkurate TERCOM- en DSMAC-stelsels. Mees onlangse weergawes kan satellietnavigasie gebruik. Voorbeelde: China, Frankryk, Indië, Iran, Israel, Japan, Noord-Korea, Rusland, Suid-Korea, Oekraïne en die Verenigde State het verskeie langafstand-subsoniese kruisermissiele ontwikkel. Hierdie missiele het 'n reikafstand van meer as 1 000 kilometer en vlieg teen ongeveer 800 kilometer per uur <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> Hulle het tipies 'n lanseringsgewig van ongeveer 1 500 kilogram<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> en kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra. Vroeëre weergawes van hierdie missiele het traagheidsnavigasie gebruik; latere weergawes gebruik baie meer akkurate TERCOM- en DSMAC-stelsels. Mees onlangse weergawes kan satellietnavigasie gebruik. Voorbeelde: *3M-54 Kalibr (tot 4 500 km) {{vlagland|Rusland}} *AGM-86 ALCM (from 1 100 to >2 400 km) {{vlagland|Verenigde State}} *AGM-129 ACM (from 3 450 to 3 700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-181 LRSO (>2 500 km) {{vlagland |Verenigde State}} *[[BGM-109 Tomahawk]] (tot 1 700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *BGM-109G Grondgelanseerde kruisermissiel (2 500 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Kh-55 (3 000 km) and Kh-65 {{vlagland |Rusland}} *Kh-101 (4 500–5 500 km) {{vlagland |Rusland}} *Iskander-K (nie minder as 3 500 km) {{vlagland|Rusland}} *Hwasal-1 (1 500–2 000 km) {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Hwasal-2 (> 2 000 km) {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *RK-55 (3 000 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Nirbhay (tot 1 500 km)<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/nirbhay-cruise-missile-test-fired-drdo-says-indigenous-engine-a-success-101628656458294.html|title = Nirbhay cruise missile test-fired; indigenous engine a success, say officials| work=Hindustan Times |date = 11 Augustus 2021}}</ref> {{vlagland|Indië}} *MdCN (tot 1 400 km) {{vlagland|Frankryk}} *Paveh (1 650 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.timesofisrael.com/iran-unveils-new-paveh-cruise-missile-that-can-reach-israel|title = Iran unveils new 'Paveh' cruise missile that can reach Israel| website=The Times of Israel |date = 25 Februarie 2023}}</ref> {{vlagland|Iran}} *Hoveyzeh (1 350 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.tehrantimes.com/news/432567/Iran-unveils-long-range-Hoveyzeh-cruise-missile|title = Iran unveils long-range Hoveyzeh cruise missile|date = 2 Februarie 2019}}</ref>{{vlagland |Iran}} *Abu Mahdi (over 1 000 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.mashreghnews.ir/news/1108707/%D8%AA%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D8%AD-%D9%88%DB%8C%DA%98%DA%AF%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%88%D8%B4%DA%A9-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%AD%D8%A7%D8%AC-%D9%82%D8%A7%D8%B3%D9%85-%D9%88-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%A7%D8%A8%D9%88%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C|title = Description of the characteristics of 'Martyr Haj Qasem' and 'Martyr Abu Mahdi' missiles|date = 20 Augustus 2020}}</ref> {{vlagland|Iran}} *Quds 1 Houthi {{vlagland |Jemen}} *Hsiung Feng IIE (600–1200 km) {{vlagland|Republiek China}} *Hyunmoo III (Hyunmoo IIIA – 500 km, Hyunmoo IIIB – 1 000 km, Hyunmoo IIIC – 1,500 km) {{vlagland|Suid-Korea}} *Type 12 SSM (1 500 km under development) {{vlagland|Japan}} *MGM-13 Mace {{vlagland |Verenigde State}} *DF-10/CJ-10 (CJ-10K – 1 500 km, CJ-20 – 2 000 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Popeye Turbo SLCM {{vlagland |Israel}} *Diep Presisie Aanvalsvermoë DPSC (meer as 2 000 km onder ontwikkeling) {{vlagland|Duitsland}}{{vlagland|Verenigde Koninkryk}}, deel van die Trinity House Ooreenkoms.<ref>{{cite web |url=https://aviationweek.com/defense/budget-policy-operations/germany-uk-reveal-trinity-house-deep-strike-missile-development |title=Germany and UK Reveal Trinity House Deep Strike Missile Development Plans |last1=Osborne |first1=Tony |last2=Wall |first2=Robert |work=Aviation Week |date=15 Mei 2025 |access-date=23 Mei 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.twz.com/air/long-range-deep-precision-strike-missile-to-be-developed-by-uk-and-germany |title=Long-Range 'Deep Precision Strike' Missile To Be Developed By UK And Germany |last=Newdick |first=Thomas |website=The War Zone |date=16 Mei 2025 |access-date=23 Mei 2025}}</ref> *FP-5 Flamingo (3 000&nbsp;km) {{vlagland|Oekraïne}}<ref>{{Cite web|url=https://www.twz.com/news-features/new-ukrainian-cruise-missile-with-claimed-1800-mile-range-breaks-cover|title=New Ukrainian Cruise Missile With Claimed 1,800-Mile Range Breaks Cover|first=Thomas|last=Newdick|first2=Joseph|last2=Trevithick|date=18 August 2025}}</ref> *FP-5 Flamingo (3 000 km){{vlagland |Oekraïne}}<ref>{{Cite web|url=https://www.twz.com/news-features/new-ukrainian-cruise-missile-with-claimed-1800-mile-range-breaks-cover|title=New Ukrainian Cruise Missile With Claimed 1,800-Mile Range Breaks Cover|first=Thomas|last=Newdick|first2=Joseph|last2=Trevithick|date=18 Augustus 2025}}</ref> ===Interkontinentale-afstand subsoniese kruisermissiel=== *9M730 Burevestnik {{vlagland|Rusland}} *SM-62 Snark (10 200 km) {{vlagland|Verenigde State}} ===Medium-afstand subsoniese kruisermissiel=== [[Lêer:Storm Shadow p1220865.jpg|duimnael|Storm Shadow (Frankryk /VK).]] Voorbeelde: *AGM-158 JASSM (370–1900 km) {{vlagland |Verenigde State}} *[[Lêer:Babur Cruise Missle at Ideas 2008 cropped.jpg|duimnael|'n Pakistanse Babur-kruisermissiellanseerder.]]AGM-158C LRASM (370 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Atmaca {{vlagland|Turkye}} *Babur (290–900 km) {{vlagland |Pakistan}} *Harbah (250–450 km) {{vlagland |Pakistan}} *Hatf-VIII / Ra'ad Mark-2 ALCM (400 km) {{vlagland |Pakistan}} *Hsiung Feng IIE (600–2000 km) {{vlagland|Republiek China}} *Hyunmoo-3 (minder as 1500 km) {{vlagland |Suid-Korea}} *Iskander-K {{vlagland |Rusland}} *KD-63 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *NASM-MR {{vlagland|Indië}} *Taurus KEPD 350 (500+ km) {{vlagland |Duitsland}} *Kh-50 (Kh-SD) and Kh-101 Kh-65 weergawes {{vlagland |Rusland}} *MGM-1 Matador (700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Ra'ad ALCM (350 km) {{vlagland |Pakistan}} *Raad (360 km) {{vlagland|Iran}} *SOM (SOM B Block I) – 500 km, 1 500 km en 2 500 km weergawes (350 km reikafstand onder serieproduksie, 500 km+ reikafstand onder ontwikkeling){{vlagland|Turkye}}<ref>{{cite web|url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkey-aims-to-increase-ballistic-missile-ranges.aspx?pageID=238&nID=12731&NewsCatID=345|title=BUSINESS – Turkey aims to increase ballistic missile ranges|author=Ümit Enginsoy|date=Februarie 2012 |publisher=Hurriyetdailynews.com|access-date=13 Februarie 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hurriyet.com.tr/ekonomi/19680119.asp|title=Tübıta: Hedefimiz 2 bin 500 kilometre menzilli füze yapmak |date=14 Januarie 2012|publisher=Hurriyet.com.tr|access-date=13 Februarie 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.trt.net.tr/trtavaz/turk-fuzesi-som-icin-geri-sayim-basladi--haber-detay,tr,24107.aspx|title=Türk Füzesi SOM İçin Geri Sayım Başladı – Haber – TRT Avaz|publisher=Trt.net.tr|access-date=13 Februarie 2012|archive-date=10 Mei 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510220244/http://www.trt.net.tr/trtavaz/turk-fuzesi-som-icin-geri-sayim-basladi--haber-detay,tr,24107.aspx|url-status=dead}}</ref> *SSM-N-8 Regulus (926 km) {{vlagland |Verenigde State}} *P-5 Pyatyorka (450–750 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}}/{{vlagland |Rusland}}/{{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *S8000 Banderol {{vlagland |Rusland}} *Storm Shadow / SCALP-EG (550 km, Mach 0.65) {{vlagland |Verenigde Koninkryk}} *Type 12 SSM (binne 1000 km onder ontwikkeling) {{vlagland |Japan}} *Ya-Ali (700 km) {{vlagland |Iran}} *Zarb (320 km) {{vlagland|Pakistan}} *Ragnarök (926 km) {{vlagland |Verenigde State}}<ref>{{cite web | title=kratos-unveils-revolutionary-low-cost-cruise-missile-system-ragnarok | url=https://www.kratosdefense.com/newsroom/kratos-unveils-revolutionary-low-cost-cruise-missile-system-ragnarok }}</ref><ref>{{cite web | title=ragnarok-mini-cruise-missile-with-big-range-targets-150k-price-tag | url=https://www.twz.com/air/ragnarok-mini-cruise-missile-with-big-range-targets-150k-price-tag }}</ref> *Narwhal {{vlagland|Tsjeggië}} (680 km )<ref>{{cite web | title=what_is_the_new_narwhal_cruise_missile_for_ukraine_that_can_strike_moscow_and_engels | url=https://en.defence-ua.com/weapon_and_tech/what_is_the_new_narwhal_cruise_missile_for_ukraine_that_can_strike_moscow_and_engels-16752.html }}</ref><ref>{{cite web | title=czech-defense-tech-company-lpp-readies-first-cruise-missile | url=https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/czech-defense-tech-company-lpp-readies-first-cruise-missile }}</ref> *Taimoor (600 km) {{vlagland|Pakistan}} <ref>{{Cite web|url=https://www.flightglobal.com/fixed-wing/pakistan-test-launches-taimoor-cruise-missile-from-mirage/165837.article|title=Pakistan test launches Taimoor cruise missile from Mirage|first=Greg|last=Waldron|first2=|last2=|date=5 Januarie 2026}}</ref> *Lanca (missile) (600 km) {{vlagland|Pole}} <ref>{{Cite web|url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/weapons/wb-group-reveals-lanca-cruise-missile-with-payload-capacity-of-hundreds-of-kilograms|title=WB Group reveals Lanca cruise missile with payload capacity of hundreds of kilograms|first=Jakub |last=Link-Lenczowski |first2=|last2=|date=10 Oktober 2025}}</ref> *Ruta (missile) (450 km) {{vlagland|Switserland}} <ref>{{cite web | title=destinus-ruta | url=https://www.destinus.com/page/destinus-ruta }}</ref> ===Kortafstand subsoniese kruisermissiele=== [[Lêer:NSM PICT0001.JPG|duimnael|Vlootaanvalskruisermissiel van die Noorse Vloot.      ]] Kortafstand subsoniese kruisermissiele is sodanige missiele wat ongeveer 500 kilogram weeg en 'n reikafstand van tot 300 km het. Voorbeelde: *Apache (100–140 km) {{vlagland|Frankryk}} *AVMT-300 (300 km) {{vlagland| Brasilië}} *MICLA-BR (300 km) {{vlagland| Brasilië}} <ref>{{cite news |title=FOTO: Caça F-5M voando com o míssil de cruzeiro MICLA-BR|url=https://www.aereo.jor.br/2019/10/01/foto-caca-f-5m-voando-com-o-missil-de-cruzeiro-micla-br|publisher=Poder Aéreo|language=pt|date=1 Oktober 2019}}</ref> *Hyunmoo-3 (over 300 km) shorter range {{vlagland |Suid-Korea}} *SSM-700K Haeseong (180+ km) {{vlagland |Suid-Korea}} *JFS-M (499 km) {{vlagland |Duitsland}} *Kh-35 (130–300 km) {{vlagland |Rusland}}, KN-19 Ks3/4 {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Kh-59 (115–550 km) {{vlagland|Rusland}} *P-15 (40–80 km) {{vlagland |Rusland}} , KN-1 {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Nasr-1 {{vlagland|Iran}} *Zafar (25 km) {{vlagland |Iran}} *Noor {{vlagland |Iran}} *Qader {{vlagland|Iran}} *NASM-SR {{vlagland|Indië}} *Naval Strike Missile (185–555 km) {{vlagland|Noorweë}} *RBS-15 {{vlagland|Swede}} *Korshun {{vlagland |Oekraïne}} – plaaslike weergawe van Kh-55 en RK-55 *Neptune {{vlagland|Oekraïne}}<ref>{{cite web |title=Ukraine Tests Advanced Subsonic Cruise Missile 'Neptune' |url=http://www.defenseworld.net/news/21881 |website=Defense World |date=31 Januarie 2018 |access-date=31 Januarie 2018 |url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20180201082450/http://www.defenseworld.net/news/21881#.WnLO3-jP38A |archive-date=1 Februarie 2018}}</ref> *[[Lêer:Hsiung Feng II Anti-Ship Missile Display in Chengkungling 20111009a.jpg|duimnael|Hsiung Feng II anti-skip missiel uitgestal in Chengkungling.  ]]Hsiung Feng II {{vlagland|Republiek China}} *Wan Chien {{vlagland|Republiek China}} *VCM-01 (100–300 km) {{vlagland|Viëtnam}} *Aist (100–300 km) {{vlagland|Belarus}} *Marte (100+ km) {{vlagland|Italië}} *[[Lêer:Hsiung-Feng-2-sketch.svg|duimnael|Hsiung Feng II.     ]]Sea Killer uitvoer variant {{vlagland|Italië}} *Otomat (180 km) {{vlagland|Italië}} *Otomat Mk2 E / Teseo Mk2/E (360 km) {{vlagland|Italië}} *C-801 (40 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-802 (120–230 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-803 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-805 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-602 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *CM-602G {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Çakır {{vlagland|Turkye}} *Delilah missile (250 km) {{vlagland |Israel}} *Gabriel IV (200 km) {{vlagland |Israel}} *Popeye turbo ALCM (78 km) {{vlagland|Israel}} *Sea Breaker (300 km) {{vlagland |Israel}} *RGM-84 Harpoon (124–310 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-84E Standoff Land Attack Missile (110 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-84H/K SLAM-ER (270 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Silkworm (100–500 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *SOM {{vlagland|Turkye}} [7 <ref>{{cite web |date=4 Junie 2011 |title=Yerli seyir füzesi, 180 kilometreden hedefini vuracak – Hürriyet Gündem |url=http://www.hurriyet.com.tr/gundem/17954640.asp?gid=381 |access-date=13 Februarie 2012 |publisher=Hurriyet.com.tr}}</ref><ref>{{cite web |title=Yerli seyir füzesi, 180 kilometreden hedefinin vuracak – Kirpi HABER Cesur &#124; Özgür &#124; Tarafsız Habercilik |url=http://www.kirpihaber.com/teknoloji-bilim/yerli-seyir-fuzesi-180-kilometreden-hedefinin-vuracak.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607033259/http://www.kirpihaber.com/teknoloji-bilim/yerli-seyir-fuzesi-180-kilometreden-hedefinin-vuracak.htm |archive-date=2011-06-07 |access-date=13 Februarie 2012 |publisher=Kirpihaber.com}}</ref> *[[V-1-vlieënde bom]] (250 km) {{vlagland |Nazi-Duitsland}} ==Ontplooiing== [[Lêer:AGM-129A - 2006 0306 b52 2lg.jpg|links|duimnael|AGM-129 ACM word vasgeheg op 'n B-52H bomwerper.]] Die mees algemene missie vir kruisermissiele is om relatief hoëwaarde-teikens soos skepe, bevelbunkers, brûe en damme aan te val.<ref>{{cite web|url=http://www.raytheon.com/capabilities/products/tomahawk/|title=Raytheon: Tomahawk Cruise Missile|website=www.raytheon.com|access-date=2016-09-19}}</ref> Moderne geleidingstelsels maak akkurate aanvalle moontlik. Sedert 2001 het die [[BGM-109 Tomahawk]]-missielmodel 'n belangrike deel van die Verenigde State se vlootarsenaal geword. Dit gee skepe en duikbote 'n ietwat akkurate, langafstand-, konvensionele landaanvalwapen. Sodanige missiel kos ongeveer US$1,99 miljoen per eenheid.<ref>{{cite web |title=FY 2017 Program Acquisition Costs by Weapon System - Tactical Tomahawk Cruise Missile |url=https://comptroller.war.gov/Portals/45/documents/defbudget/FY2017/FY2017_Weapons.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160424113923/http://comptroller.defense.gov/Portals/45/Documents/defbudget/fy2017/FY2017_Weapons.pdf |archive-date=2016-04-24 |url-status=live |website=United States Department of Defense}}</ref> Beide die Tomahawk en die AGM-86 is wyd tydens Operasie Desert Storm gebruik. Op 7 April 2017, tydens die [[Siriese Burgeroorlog]], het Amerikaanse oorlogskepe meer as 50 kruisermissiele op 'n Siriese lugbasis afgevuur as vergelding vir 'n Siriese chemiese wapenaanval teen 'n rebellevesting.<ref>{{cite web |title=US missiles blast Syria; Trump demands 'end the slaughter' |url=https://apnews.com/article/donald-trump-syria-ap-top-news-international-news-politics-de1b6e80a0cf4d84bca38835e9bb3310 |website=AP News|date=20 April 2021 }}</ref> Die [[Amerikaanse Lugmag]] (USAF) ontplooi 'n lug-gelanseerde kruisermissiel, die AGM-86 ALCM. Die [[Boeing B-52 Stratofortress]] is die eksklusiewe afleweringsvoertuig vir die AGM-86 en AGM-129 ACM. Beide missieltipes is konfigureerbaar vir óf konvensionele óf kernplofkoppe. Die USAF het die AGM-86 vir sy bomwerpervloot aangeneem, terwyl die AGM-109 aangepas is om vanaf vragmotors en skepe te lanseer en deur die USAF en Vloot aangeneem is. Die vragmotor-gelanseerde weergawes, en ook die Pershing II en SS-20 Intermediêre Afstand Ballistiese Missiele, is later vernietig onder die bilaterale INF (Intermediêre Afstand Kernmagte) verdrag met die USSR. [[Lêer:BRAHMOS Launcher.JPG|duimnael|Die Indiese Leër se BrahMos supersoniese kruisermissiele gemonteer op Mobiele Outonome Lanseerders (MOL).]] Die [[Britse Koninklike Vloot]] (RN) bedryf ook kruisermissiele, spesifiek die VSA-vervaardigde Tomahawk, wat deur die RN se kernduikbootvloot gebruik word. Britse konvensionele kernkopweergawes is vir die eerste keer in 1999 deur die RN in gevegte afgevuur, tydens die [[Kosovo-oorlog]] (die Verenigde State het kruisermissiele in 1991 afgevuur). Die Koninklike Lugmag gebruik die Storm Shadow-kruisermissiel op sy [[Typhoon-klas duikboot|Typhoon]] en voorheen sy Tornado GR4-vliegtuig. Dit word ook deur Frankryk gebruik, waar dit bekend staan as SCALP EG, en word deur die Armée de l'Air se Mirage 2000- en Rafale-vliegtuie gedra. Indië en Rusland het gesamentlik die supersoniese kruisermissiel BrahMos ontwikkel. Daar is drie weergawes van die Brahmos: skip-/land-gelanseer, lug-gelanseer en duikboot-gelanseer. Die skip-/land-gelanseer weergawe was teen laat 2007 in werking. Die Brahmos het die vermoë om teikens op land aan te val. Rusland gaan ook voort om ander kruisermissiele te bedryf: die SS-N-12 Sandbox, SS-N-19 Shipwreck, SS-N-22 Sunburn en SS-N-25 Switchblade. Duitsland en Spanje bedryf die Taurus-missiel terwyl Pakistan die Babur-missiel vervaardig het.<ref name="CSIS Missile Threat3"/> Beide die Volksrepubliek van China en die Republiek van China (Taiwan) het verskeie kruisermissielvariante ontwerp, soos die bekende C-802, waarvan sommige in staat is om biologiese, chemiese, kern- en konvensionele kernkoppe te dra ===Kernbewapende kruisermissiele=== ====China==== China het die CJ-10-landaanvalkruisermissiel wat in staat is om 'n kernplofkop te dra.<ref>{{Cite web|last=Bommakanti|first=Kartik|date=4 Desember 2020|title=China's Cruise Missile Capabilities: Implications for the Indian Army and Air Force|url=https://www.orfonline.org/research/chinas-cruise-missile-capabilities/?amp#|url-status=live|access-date=18 Desember 2021|website=Observer Research Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20201204151239/https://www.orfonline.org/research/chinas-cruise-missile-capabilities/?amp |archive-date=4 Desember 2020 }}</ref> Daarbenewens blyk dit dat China in Augustus 2021 'n hipersoniese kruisermissiel getoets het, 'n bewering wat hulle ontken.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-58953352|title=China Denies Testing Nuclear-Capable Hypersonic Cruise Missile|work=BBC News |date=18 Oktober 2021 |access-date=18 Oktober 2021}}</ref> ====Frankryk==== Die Franse ''Force de frappe''-kernmagte sluit beide land- en see-gebaseerde bomwerpers in met Air-Sol Moyenne Portée (ASMP) hoëspoed medium-afstand kernkruismissiele. Twee modelle is in gebruik, ASMP en 'n nuwer ASMP-Amelioré (ASMP-A), wat in 1999 ontwikkel is. Na raming is 40 tot 50 vervaardig.<ref>{{cite web |title=Air-Sol Moyenne Portée (ASMP/ ASMP-A) |work=Missile Threat |publisher=Center for Strategic and International Studies |date=23 April 2024 |access-date=23 Mei 2025 |url=https://missilethreat.csis.org/missile/asmp/}}</ref><ref>James O’Halloran, IHS Jane's Weapons: Strategic 2015-2016, 2015, (United Kingdom: IHS), 134-135.</ref> ====Indië==== Indië het in 2017 suksesvol sy inheemse Nirbhay ('Vreesloos') land-aanval kruismissiel getoets, wat kernkoppe tot 'n trefafstand van 1 000 km kan lewer.<ref name="Nirbhay, ToI, 2017" >{{cite news |title=India successfully tests its first nuclear-capable cruise missile |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/india-successfully-tests-its-first-nuclear-capable-cruise-missile/articleshow/61550465.cms |newspaper=The Times of India |date=7 November 2017}}</ref> Nirbhay is suksesvol getoets.<ref name="Nirbhay, ToI, 2017" /><ref>{{cite news |title=Nuclear-capable Nirbhay cruise missile's test fails for the fourth time |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/nuclear-capable-nirbhay-cruise-missiles-test-fails-for-the-fourth-time/articleshow/56105444.cms |newspaper=The Times of India |date=21 December 2016 |access-date=21 December 2016}}</ref> ====Israel==== Die Israeliese Verdedigingsmagte het na bewering die medium-afstand lug-gelanseerde Popeye Turbo ALCM en die Popeye Turbo SLCM medium-lang-afstand kruismissiel met kernkoppe op Dolphin-klas duikbote ontplooi.<ref>{{Cite book |last=Udaya Chandar |first=Y |title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces |publisher=Notion Press |year=2017 |isbn=9781946983794}}</ref> ====Pakistan==== Pakistan het tans vyf kruismissielstelsels: die lug-gelanseerde Ra'ad-I en sy verbeterde weergawe Ra'ad-II sowel as Taimoor; die grond- en duikboot-gelanseerde Babur;<ref name="CSIS Missile Threat3">{{cite web|url=https://missilethreat.csis.org/missile/hatf-7/|title=Hatf 7 "Babur" – Missile Threat|website=CSIS.org|access-date=26 Julie 2017}}</ref><ref>{{cite news|url=https://thediplomat.com/2017/01/south-asian-strategic-stability-and-pakistans-babur-3-submarine-launched-cruise-missile/|title=South Asian Strategic Stability and Pakistan's Babur-3 Submarine-Launched Cruise Missile|first1=Ankit |last1=Panda |first2=Prashanth |last2=Parameswaran|work=The Diplomat|access-date=2017-12-01|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-38563330|title=Pakistan announces cruise missile success|date=2017|work=BBC News|access-date=2017-12-01|language=en-GB}}</ref>skip-gelanseerde Harbah-missiel<ref>{{Cite news|url=https://thediplomat.com/2018/01/pakistan-tests-an-indigenously-developed-anti-ship-cruise-missile/|title=Pakistan Tests An Indigenously Developed Anti-Ship Cruise Missile|first=Ankit |last=Panda|work=The Diplomat|access-date=2018-01-13|language=en-US}}</ref> en oppervlak-gelanseerde Zarb-missiel.<ref>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1251049|title=Pakistan Navy inducts coastal anti-ship 'Zarb' missile after successful test|last=Haider|first=Mateen|date=9 April 2016|work=DAWN.COM|access-date=2018-01-17|language=en-US}}</ref> Beide, Ra'ad en Babur, kan kernplofkoppe tussen 10 en 25 knope dra, en dit na teikens op 'n afstand van onderskeidelik tot 300 km en 450 km aflewer.<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/nuclear-capable-nirbhay-cruise-missiles-test-fails-for-the-fourth-time/articleshow/56105444.cms|title=Nirbhay: Nuclear-capable Nirbhay cruise missile's test fails for the fourth time |website=The Times of India|date=21 Desember 2016 }}</ref> Babur is sedert 2010 in diens van die Pakistanse Leër, en die Pakistanse Vloot sedert 2018.<ref>{{cite web|url=http://www.ipcs.org/article/india/pakistans-babur-and-raad-cruise-missiles-strategic-implications-for-india-3681.html|title=Pakistan's Babur and Ra'ad Cruise Missiles: Strategic Implications for India|last1=Mason|first1=Shane|website=Institute of Peace and Conflict Studies|access-date=20 Januarie 2016}}</ref> ====Rusland==== [[Lêer:3M-54E1.jpg|duimnael|Uitvoervariant van die Kalibr-missiel.   ]] Rusland het Kh-55SM-kruismissiele, met 'n reikwydte soortgelyk aan die Verenigde State se AGM-129-reikwydte van 3000 km, maar kan 'n kragtiger kernwapenkop van 200 kt dra. Hulle is toegerus met 'n TERCOM-stelsel wat hulle toelaat om teen 'n hoogte laer as 110 meter teen subsoniese snelhede te vlieg terwyl hulle 'n CEP-akkuraatheid van 15 meter met 'n traagheidsnavigasiestelsel verkry. Hulle word vanuit die lug gelanseer vanaf óf [[Toepolef Tu-95]]'s, [[Toepolef Tu-22|Toepolef Tu-22M's]] óf Toepolef Tu-160's, elk in staat om 16 vir die Tu-95, 12 vir die Tu-160 en 4 vir die Tu-22M te dra. 'n Stealth-weergawe van die missiel, die Kh-101, is in ontwikkeling. Dit het soortgelyke eienskappe as die Kh-55, behalwe dat die reikwydte tot 5 000 km verleng is, toegerus is met 'n konvensionele kernplofkop van 1 000 kg, en het stealth-kenmerke wat die waarskynlikheid van onderskepping verminder.<ref>{{cite web |title=Kh-101 – Russian and Soviet Nuclear Forces |url=https://fas.org/nuke/guide/russia/bomber/kh-101.htm |publisher=Fas.org |access-date=13 Februarie 2012}}</ref> Na die ineenstorting van die [[Sowjetunie]] was die mees onlangse kruisermissiel wat ontwikkel is, die Kalibr-missiel, wat in die vroeë 1990's in produksie getree het en amptelik in 1994 in die Russiese arsenaal opgeneem is. Dit het egter eers op 7 Oktober 2015 sy gevegsdebuut in [[Sirië]] gesien as deel van die Russiese militêre veldtog in Sirië. Die missiel is sedert sy debuut nog 14 keer in gevegsoperasies in Sirië gebruik. In die laat 1950's en vroeë 1960's het die Sowjetunie probeer om kruisermissiele te ontwikkel. In hierdie kort tydperk het die Sowjetunie aan byna tien verskillende tipes kruisermissiele gewerk. As gevolg van hulpbronne was die meeste van die aanvanklike tipes kruisermissiele wat deur die Sowjetunie ontwikkel is, egter see-gelanseerde kruisermissiele of duikboot-gelanseerde kruisermissiele (SLCM's). Die SS-N-1-kruisermissiel is ontwikkel om verskillende konfigurasies te hê om vanaf 'n [[duikboot]] of 'n skip afgevuur te word. Met verloop van tyd het die Sowjetunie egter ook begin werk aan lug-gelanseerde kruisermissiele (ALCM). Hierdie ACLM-missiele is tipies afgelewer via bomwerpers wat as "Blinders" of "Backfire" aangewys is. Die missiele in hierdie konfigurasie is die AS-1 en AS-2 genoem, met uiteindelike nuwe variante met meer ontwikkelingstyd. Die hoofdoel van Sowjet-gebaseerde kruisermissiele was om verdedigings- en aanvalsmeganismes teen vyandelike skepe te hê; met ander woorde, die meeste van die Sowjet-kruisermissiele was anti-skipmissiele. In die 1980's het die Sowjetunie 'n arsenaal van kruisermissiele van byna 600 platforms ontwikkel, wat uit land-, see- en lugafleweringstelsels bestaan het.<ref>{{cite journal|last=Arkin|first=William|date=Mei 1983|title=Soviet Cruise Missile Programs|journal=Arms Control Today|volume=13|issue=4|pages=3–4|jstor=23623103}}</ref> ====Verenigde State==== [[Lêer:Agm-129 acm (cropped).jpg|links|duimnael|'n AGM-129 ACM van die Verenigde State se Lugmag.]] Die Verenigde State het op een of ander tydstip nege kernbewapende kruisermissiele ontplooi. *MGM-1 Matador grond-gelanseerde missiel, buite diens *MGM-13 Mace grond-gelanseerde missiel, buite diens *SSM-N-8 Regulus duikboot-gelanseerde missiel, buite diens *SM-62 Snark grond-gelanseerde missiel, buite diens *AGM-28 Hound Dog lug-gelanseerde missiel, buite diens *BGM-109G Grond-gelanseerde Kruisermissiel, buite diens *AGM-129 ACM lug-gelanseerde missiel, buite diens<ref>{{cite web|url=https://www.tinker.af.mil/News/story/id/123299303/ |title=Cruise missile career comes to a close |publisher=U.S. Air Force, Tinker Air Force Base public affairs |date=24 April 2012 |access-date=27 Desember 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131220061518/http://www.tinker.af.mil/news/story.asp?id=123299303 |archive-date=20 Desember 2013}}</ref> *AGM-86 ALCM lug-gelanseerde kruisermissiel, 350 tot 550 missiele en W80-plofkoppe steeds in diens *[[BGM-109 Tomahawk]]-kruisermissiel in kernduikboot-, oppervlakskip- en grond-gelanseerde modelle, kernmodelle buite diens maar plofkoppe word in reserwe gehou. == Verwysings == {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Wapentuig]] [[Kategorie:Ammunisie]] 5schfczrhdtrarz6d22cg60bqss9ewl 2894333 2894332 2026-04-16T06:57:23Z Sobaka 328 /* Frankryk */ 2894333 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Tomahawk Block IV cruise missile -crop.jpg|duimnael|'n [[BGM-109 Tomahawk]] wat in November 2002 vlieg.]] 'n '''Kruisermissiel''' is 'n onbemande selfaangedrewe geleide [[missiel]] wat vlieg deur aërodinamiese [[Sleurkrag|hefkrag]] vir die grootste deel van sy vlugroete te onderhou. Kruisermissiele is ontwerp om 'n groot vrag oor lang afstande met hoë presisie te lewer. Moderne kruisermissiele is in staat om teen hoë subsoniese, [[Supersoniese snelheid|supersonies]]e of hipersoniese snelhede te beweeg, is selfnavigerend en kan op 'n nie-ballistiese, uiters lae-hoogte trajek vlieg.<ref>{{Cite web |date=2025-06-17 |title=Cruise missile {{!}} Definition, Speed, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/technology/cruise-missile |access-date=2025-06-24 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> Hierdie wapens verskil fundamenteel van ballistiese missiele deurdat hulle voortdurend aangedryf bly en aktief gestuur word tydens hul vlug, eerder as om ’n groot deel van hul baan volgens ’n voorafbepaalde, [[swaartekrag]]-gedrewe trajek te volg. Kruisermissiele maak tipies gebruik van gevorderde navigasiestelsels soos traagheidsnavigasie, satellietposisionering (bv. GPS), terreinvolgende radar en digitale kaartvergelyking om hul teikens akkuraat te bereik, selfs in omgewings met sterk elektroniese teenmaatreëls. Kruisermissiele kan vanaf verskeie platforms gelanseer word, insluitend landgebaseerde lanseerders, oorlogskepe, duikbote en vliegtuie. Hierdie veelsydigheid maak hulle ’n belangrike komponent van moderne [[militêre strategie]], aangesien hulle diep in vyandelike gebied kan inslaan sonder om bemande vliegtuie in gevaar te stel. Hulle word gebruik vir beide konvensionele en kernplofkoppe, en kan aangepas word vir spesifieke rolle soos anti-skip-aanvalle, grondteikens of presisie-aanvalle op infrastruktuur. Sedert hul vroeë ontwikkeling tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] het kruisermissiele aansienlik ontwikkel in terme van reikafstand, akkuraatheid en ontduikingsvermoë. Hedendaagse ontwerpe fokus toenemend op sluip-tegnologie, lae waarneembaarheid en gevorderde roetebeplanning om lugverdedigingstelsels te omseil en strategiese teikens met minimale waarskuwing te tref. ==Geskiedenis== Die idee van 'n "lugtorpedo" is in die Britse 1909-film ''The Airship Destroyer'' getoon, waarin vlieënde torpedo's wat draadloos beheer word, gebruik word om [[Lugskip|lugskepe]] wat [[Londen]] bombardeer, af te skiet.<ref>{{cite web|url=http://www.ctie.monash.edu.au/hargrave/rpav_britain.html |title=Remote Piloted Aerial Vehicles : The 'Aerial Target' and 'Aerial Torpedo' in Britain |publisher=Ctie.monash.edu.au |access-date=13 Februarie 2012}}</ref> [[Lêer:Military Air Museum's Fieseler FI 103 V1 "Buzz Bomb".JPG|duimnael|Die V-1 vliegbom, die eerste operasionele kruisermissiel.]] In 1916 het die Amerikaanse vlieënier Lawrence Sperry 'n "lugtorpedo", die Hewitt-Sperry Automatic Airplane, 'n klein [[Tweedekker (vliegtuig)|tweedekker]] met 'n TNT-lading, 'n Sperry-selfvlieende en barometriese hoogtebeheer, gebou en gepatenteer. Geïnspireer deur die eksperimente het die [[Verenigde State]] se leër 'n soortgelyke vlieënde bom genaamd die Kettering Bug ontwikkel. Duitsland het ook toetse gedoen met afstandbeheerde [[Sweeftuig|sweeftuie]] (''Torpedogleiter'') wat deur Siemens-Schuckert gebou is vanaf 1916.<ref>{{cite book|author=Roger Branfill-Cook|title= Torpedo|publisher=Seaforth Publishing|location= Great Britain|year= 2014}}</ref> In die tussenoorlogse tydperk het Brittanje se Royal Aircraft Establishment die Larynx (Long Range Gun met Lynx Engine) ontwikkel, wat in die 1920's 'n paar vlugtoetse ondergaan het.<ref>{{cite web|url=http://www.vectorsite.net/twcruz_1.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070813001620/http://www.vectorsite.net/twcruz_1.html|url-status=usurped|archive-date=13 Augustus 2007|title=[1.0] The Aerial Torpedo|date=13 Augustus 2007}}</ref> In die [[Sowjetunie]] het Sergei Korolev van 1932 tot 1939 die GIRD-06-kruisermissielprojek gelei, wat 'n vuurpyl-aangedrewe anjaer-glybomontwerp gebruik het. Die 06/III (RP-216) en 06/IV (RP-212) het giroskopiese geleidingstelsels bevat.<ref>"Object No. 212", 1936 report in _Tvorcheskoi Nasledie Akedemika Sergeya Pavlovicha Koroleva_</ref> Die voertuig is ontwerp om tot 28 km hoogte te styg en 'n afstand van 280 km te gly, maar toetsvlugte in 1934 en 1936 het slegs 'n hoogte van 500 meter bereik. In 1944, tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], het [[Duitsland]] die eerste operasionele kruisermissiele ontplooi. Die [[V-1-vlieënde bom|V-1]], dikwels 'n vlieënde bom genoem, het 'n giroskoop-geleidingstelsel bevat en is aangedryf deur 'n eenvoudige pulsstraal-enjin, waarvan die geluid dit die bynaam "gonsbom" of "doodlebug" gegee het.<ref>{{cite book |last=Zaloga |first=Steven |title=German V-Weapon Sites 1943–45 |location=Oxford |publisher=Osprey Publishing |date=2008 |isbn=978-1-84603-247-9}}</ref> Akkuraatheid was slegs voldoende vir gebruik teen baie groot teikens (die algemene area van 'n stad), terwyl die reikafstand van 250 km aansienlik laer was as dié van 'n bomwerper wat dieselfde vrag dra. Die belangrikste voordele was spoed (alhoewel nie voldoende om kontemporêre skroefaangedrewe onderskeppers te oortref nie) en bruikbaarheid. Die produksiekoste van 'n V-1 was slegs 'n klein fraksie van dié van 'n [[V-2-vuurpyl|V-2]] supersoniese ballistiese missiel met 'n soortgelyke grootte plofkop.<ref> Beide missiele is vervaardig onder die swaar gebruik van Nazi-slawearbeid.</ref> Anders as die V-2, het die aanvanklike ontplooiings van die V-1 stilstaande lanseerrampe vereis wat blootgestel was aan bombardement.<ref>{{cite web |url=http://www.atlantikwall.org.uk/v1_light_stes.htm |title=V1 Light Sites |publisher=Atlantic Wall |access-date=9 Mei 2017}}</ref> [[Nazi-Duitsland]] het in 1943 ook die Mistel-saamgestelde vliegtuigprogram ontwikkel, wat gesien kan word as 'n rudimentêre lug-gelanseerde kruisermissiel, waar 'n bestuurde vegvliegtuig bo-op 'n onbemande bomwerper-grootte vliegtuig gemonteer is wat met plofstof gepak was om vrygestel te word terwyl die teiken nader gekom het. Bomwerper-gelanseerde variante van die V-1 het beperkte operasionele diens teen die einde van die oorlog gesien, met die baanbrekende V-1 se ontwerp wat deur die Amerikaners omgekeerd ontwikkel is as die Republic-Ford JB-2 kruisermissiel.<ref>{{cite book |last=Zaloga |first=Steven |title= American Guided Missiles of World War II |publisher=Osprey Publishing |date=2020 |isbn=9781472839268}}</ref> Onmiddellik na die [[Tweede Wêreldoorlog]] het die Verenigde State se Lugmag 21 verskillende geleide missielprojekte gehad, insluitend voorgestelde kruisermissiele. Teen 1948 was al behalwe vier van hierdie projekte gekanselleer: die Air Materiel Command Banshee, die SM-62 Snark, die SM-64 Navaho, en die MGM-1 Matador. Die Banshee-ontwerp was soortgelyk aan Operasie Aphrodite; soos Aphrodite, het dit misluk en is dit in April 1949 gekanselleer.<ref>[https://web.archive.org/web/20070303204907/http://stinet.dtic.mil/oai/oai?&verb=getRecord&metadataPrefix=html&identifier=ADA162646 The Evolution of the Cruise Missile by Werrell, Kenneth P.] sien PDF bladsy 92</ref> Terselfdertyd is die Amerikaanse Vloot se Operasie Bumblebee van ongeveer 1 Junie 1946 tot 28 Julie 1948 by Topsail-eiland, [[Noord-Carolina]], uitgevoer. Bumblebee het konsepbewystegnologieë vervaardig wat die Amerikaanse weermag se ander missielprojekte beïnvloed het. Gedurende die [[Koue Oorlog]] het beide die Verenigde State en die Sowjetunie verder geëksperimenteer met die konsep om vroeë kruisermissiele vanaf land, duikbote en vliegtuie te ontplooi. Die hoofuitkoms van die Amerikaanse Vloot se duikbootmissielprojek was die SSM-N-8 Regulus-missiel, gebaseer op die V-1, maar aangedryf deur 'n Allison J33-straalenjin. Die Regulus is in diens gestel, maar is later uitgefaseer met die koms van duikboot-gelanseerde ballistiese missiele wat nie vereis het dat die duikboot na die oppervlak kom om die missiel te lanseer en dit na sy teiken te lei nie. Die Amerikaanse Lugmag se eerste operasionele grond-tot-grond-missiel was die gevleuelde, mobiele, kernwapen-bekwame MGM-1 Matador, ook soortgelyk in konsep aan die V-1. Ontplooiing oorsee het in 1954 begin, eers na [[Wes-Duitsland]] en later na die [[Republiek van China]] en [[Suid-Korea]]. Op 7 November 1956 het die Amerikaanse Lugmag Matador-eenhede in Wes-Duitsland ontplooi, wie se missiele in staat was om teikens in die [[Warskou-verdrag]] gebied te tref, vanaf hul vaste daaglikse terreine na onaangekondigde verspreide lanseerplekke. Hierdie waarskuwing was in reaksie op die krisis wat veroorsaak is deur die Sowjet-aanval op [[Hongarye]] wat die [[Hongaarse Rewolusie van 1956]] onderdruk het. Tussen 1957 en 1961 het die Verenigde State 'n ambisieuse en goed befondsde program gevolg om 'n kernbewapende kruisermissiel, Supersoniese Lae Hoogte Missiel (SLAM), te ontwikkel. Dit is ontwerp om onder die vyand se radar te vlieg teen snelhede bo Mach 3 en waterstofbomme te dra wat dit langs sy pad oor vyandelike gebied sou laat val. Alhoewel die konsep bewys is dat dit geldig is en die 500-megawatt (670,000 pk) enjin 'n suksesvolle toetslopie in 1961 voltooi het, is geen lugwaardige toestel ooit voltooi nie. Die projek is uiteindelik laat vaar ten gunste van IKBM-ontwikkeling. Terwyl ballistiese missiele die voorkeurwapens vir landteikens was, is swaar kern- en konvensionele kruisermissiele met wapenpunte deur die USSR as 'n primêre wapen beskou om die Verenigde State se vlootdraer-gevegsgroepe te vernietig. Groot duikbote (byvoorbeeld, Echo- en Oscar-klasse) is ontwikkel om hierdie wapens te dra en die Verenigde State se gevegsgroepe op see te skadu, en groot bomwerpers (byvoorbeeld, [[Toepolef Tu-22M|Backfire]]-, [[Toepolef Tu-95|Bear]]- en [[Toepolef Tu-160|Blackjack]]-modelle) is toegerus met die wapens in hul luggelanseerde kruisermissiel (ALCM)-konfigurasie. ==Kategorieë== Kruisermissiele kan gekategoriseer word volgens vrag/plofkopgrootte, spoed, reikwydte en lanseringsplatform. Dikwels word variante van dieselfde missiel vir verskillende lanseringsplatforms vervaardig (byvoorbeeld lug- en duikboot-gelanseerde weergawes). Geleidingstelsels kan tussen missiele verskil. Sommige missiele kan toegerus word met enige van 'n verskeidenheid navigasiestelsels (traagheidsnavigasie, TERCOM of satellietnavigasie). Groter kruisermissiele kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra, terwyl kleiner missiele slegs konvensionele plofkoppe dra. ===Hipersoniese kruisermissiele=== Hipersoniese kruisermissiele beweeg ten minste vyf keer die [[spoed van klank]] (Mach 5). *3M22 Zircon (>1000–1500 km) {{vlagland|Rusland}}– hipersoniese anti-skip kruisermissiel.<ref>{{cite web|url= http://www.nextbigfuture.com/2016/02/russia-will-refit-nuclear-powered.html|title=Russia will refit nuclear powered guided missile cruiser with mach 5 hypersonic 3M22 missiles with 2022 deployment|website=NextBigFuture.com|date=21 Februarie 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://uslivenic.com/3m22-zircon-missile-russias-fastest-missile/|title=3M22 Zircon Missile, Russia's Fastest Missile|access-date=23 November 2022|archive-date=30 Maart 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230330024209/https://uslivenic.com/3m22-zircon-missile-russias-fastest-missile/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cnn.com/2024/02/13/europe/ukraine-russia-zircon-hypersonic-missile-intl-hnk-ml/index.html|title=Russia used an advanced hypersonic missile for the first time in recent strike, Ukraine claims|website=[[CNN]] |date=13 Februarie 2024 }}</ref><ref name=NavalNews>{{cite web|url=https://www.navalnews.com/naval-news/2022/08/hypersonic-brahmos-ii-missile-may-include-tech-from-tsirkon-missile/|website=Naval News |title=Hypersonic BrahMos-II missile may include tech from Tsirkon missile |date=2 Augustus 2022 }}</ref> *ASN4G (Air-Sol Nucléaire de 4e Génération) {{vlagland|Frankryk}} – hipersoniese kruisermissiel met ’n supersoniese ramstraalenjin wat deur [[Frankryk]] ontwikkel word.<ref>{{Cite web |title=Counting the cost of deterrence: France's nuclear recapitalisation |url=https://www.iiss.org/blogs/military-balance/2021/05/france-nuclear-recapitalisation |access-date=2022-10-26 |website=IISS |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Wright |first=Timothy |date=1 Mei 2022 |title=Hypersonic Missile Proliferation: An Emerging European Problem? |url=https://www.nonproliferation.eu/wp-content/uploads/2022/05/EUNPDC_no-80.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220517163238/https://www.nonproliferation.eu/wp-content/uploads/2022/05/EUNPDC_no-80.pdf |archive-date=2022-05-17 |url-status=live |access-date=26 Oktober 2022 |website=The EU Non-Proliferation Consortium}}</ref> *BrahMos-II (≈800–1500 km) {{vlagland|Indië}}/{{vlagland|Rusland}}–– hipersoniese kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://brahmos.com/newscenter.php?newsid=95|title=India to develop BrahMos-II missile|website=Brahmos.com}}</ref><ref name=NavalNews /> onder ontwikkeling vanaf 2011 in [[Indië]] en Rusland<ref>{{cite news|url= http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-10-09/news/30260244_1_air-version-stealth-supersonic-cruise-missile-india-s-defence-research|archive-url= https://archive.today/20130103092457/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-10-09/news/30260244_1_air-version-stealth-supersonic-cruise-missile-india-s-defence-research|url-status= dead|archive-date= 3 Januarie 2013|title=Hypersonic version of Brahmos on the way|date=9 Oktober 2011|work=The Times of India}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.brahmos.com/newscenter.php?newsid=102|title=India, Russia to develop new hypersonic cruise missile|archive-url= https://web.archive.org/web/20100628020619/http://brahmos.com/newscenter.php?newsid=102|archive-date= 28 Junie 2010|url-status=dead|access-date=23 Februarie 2012}}</ref> *CJ-1000 {{vlagland|Volksrepubliek China}} – hipersoniese ramstraalenjin anti-skip/land-aanval kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://www.scmp.com/news/china/military/article/3322176/new-missiles-drones-and-tanks-whats-been-rolling-through-beijings-streets |title=New missiles, drones and tanks: what's been rolling through Beijing's streets? |website=South China Morning Post |date=18 Augustus 2025 |first=Liu |last=Zhen }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.newsweek.com/china-reveals-new-weapons-sink-us-ships-2114865 |title=China To Reveal New Weapons To Sink US Ships |website=Newsweek |date=18 Augustus 2025 |first=Ryan |last=Chan }}</ref> *Hycore {{vlagland|Suid-Korea}}<ref>{{cite web | url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/weapons/south-korea-develops-hycore-hypersonic-cruise-missile | title=South Korea develops Hycore hypersonic cruise missile | date=25 Januarie 2022 }}</ref> *HSTDV{{vlagland|Indië}} – hipersoniese ramstraalenjin-demonstrator. 'n Draervoertuig vir hipersoniese langafstandkruisermissiele word ontwikkel deur die Verdedigingsnavorsings- en Ontwikkelingsorganisasie.<ref>{{Cite web|url= https://theprint.in/defence/drdo-test-fires-futuristic-missile-tech-but-its-success-is-in-doubt/249386/|title= DRDO test-fires futuristic missile tech, but its success is in doubt|last=Philip|first=Snehesh Alex|date=2019-06-12|website=ThePrint|language=en-US|access-date= 2020-03-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/drdo-starts-work-on-hypersonic-weapon/story-NAg6ViN9W94ll4CsfGDNYP.html|title=DRDO starts work on 'next-gen' hypersonic weapon|date=2019-10-20|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2020-03-23}}</ref> *ET-LDHCM {{vlagland|Indië}} – langafstandhipersoniese kruisermissiel word ontwikkel deur DRDO.<ref>{{Cite news |date=2025-07-14 |title=India testing a missile that flies at eight times the speed of sound, hits targets 1,500 km away |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/new-updates/india-testing-a-missile-that-flies-at-eight-times-the-speed-of-sound-hits-targets-1500-km-away/articleshow/122432167.cms?from=mdr |access-date=2025-07-23 |work=The Economic Times |issn=0013-0389}}</ref><ref name=":6">{{Cite web |last=Vaishnav |first=Akash |date=2025-07-15 |title=India's 'Project Vishnu' Unleashes Missile That Can Hit Enemy 1,500 Km Away at 8x Speed of Sound |url=https://newsable.asianetnews.com/gallery/india/india-unleashes-missile-that-can-hit-enemy-1500-km-away-at-8-speed-of-sound-z8wgl1w |access-date=2025-07-22 |website=newsable.asianetnews.com |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Modi |first=Diksha |date=2025-07-15 |title=Faster Than BrahMos, Deadlier Than Agni: How India's New Hypersonic Missile Changes The Game |url=https://www.news18.com/india/faster-than-brahmos-deadlier-than-agni-how-indias-new-hypersonic-missile-changes-the-game-ws-dkl-9442036.html |access-date=2025-07-17 |website=News18 |language=en}}</ref> *Hyfly-2 {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – hipersoniese luggelanseerde kruisermissiel wat die eerste keer by Sea Air Space 2021 vertoon is, ontwikkel deur [[Boeing]].<ref>{{Cite web|url=https://www.navalnews.com/event-news/sea-air-space-2021/2021/08/sea-air-space-2021-boeing-unveils-new-hypersonic-cruise-missile-concept/|title = Sea Air Space 2021: Boeing Unveils New Hypersonic Cruise Missile Concept|date = 4 Augustus 2021}}</ref> *Hypersonic Air-breathing Weapon Concept (HAWC, uitgespreek Hawk) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – luggelanseerde hipersoniese kruisermissiel met ’n ramstraalenjin wat sy eie kinetiese energie tydens impak gebruik om die teiken te vernietig, ontwikkel deur [[DARPA]].<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2022/04/04/politics/us-hypersonic-missile-test/index.html|title = US tested hypersonic missile in mid-March but kept it quiet to avoid escalating tensions with Russia &#124; CNN Politics|website = [[CNN]]|date = 5 April 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Second Successful Flight for DARPA Hypersonic Air-breathing Weapon Concept (HAWC) |url=https://www.darpa.mil/news-events/2022-04-05#:~:text=Air%2Dbreathing%20vehicles%20utilize%20air,targets%20even%20without%20high%20explosives |website=DARPA |date=4 Mei 2022}}</ref> *Hipersoniese Luglansieerbare Aanvallende Anti-Oppervlaktemissiel (HALO) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – luggelanseerde anti-skipmissiel onder die Aanvallende Anti-Oppervlakteoorlogvoering-inkrement 2 (OASuW Inc 2) program vir die Amerikaanse Vloot (Vloot).<ref>{{cite web | url=https://www.navalnews.com/naval-news/2022/09/halo-us-navy-hypersonic-capability/ | title=HALO programme accelerates US Navy hypersonic capability drive | date=5 September 2022 }}</ref><ref>{{cite web |title=FY18 Navy Programs – Offensive Anti-Surface Warfare (OASuW) Increment 1 |website=Director, Operational Test and Evaluation |url=https://www.dote.osd.mil/Portals/97/pub/reports/FY2018/navy/2018oasuw.pdf?ver=2019-08-21-155650-680 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200201164929/https://www.dote.osd.mil/Portals/97/pub/reports/FY2018/navy/2018oasuw.pdf?ver=2019-08-21-155650-680 |archive-date=2020-02-01}}</ref> *Hipersoniese Aanvalskruisermissiel (HACM) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – beplan vir gebruik deur die Verenigde State se Lugmag.<ref>{{Cite web |title=Raytheon/Northrop Grumman team selected for HACM hypersonic weapon |url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/raytheonnorthrop-grumman-team-selected-for-hacm-hypersonic-weapon |access-date=2022-10-26 |website=Janes.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=US Air Force Selects Raytheon Missiles & Defense, Northrop Grumman to Deliver First Hypersonic Air-Breathing Missile |url=https://news.northropgrumman.com/news/releases/us-air-force-selects-raytheon-missiles-defense-northrop-grumman-to-deliver-first-hypersonic-air-breathing-missile |access-date=2022-10-26 |website=Northrop Grumman Newsroom |language=en}}</ref> *SCIFiRE {{vlagland|Verenigde State van Amerika}}/{{vlagland|Australië}} – Southern Cross Integrated Flight Research Experiment (SCIFiRE) is 'n gesamentlike program tussen die Amerikaanse Departement van Verdediging en die Australiese Departement van Verdediging vir 'n Mach 5 ramstraalenjin-aangedrewe missiel.<ref>{{cite press release |title=Department of Defense Announces New Allied Prototyping Initiative Effort With Australia to Continue Partnership in Developing Air Breathing Hypersonic Vehicles |url=https://www.war.gov/News/Releases/Release/Article/2429061/department-of-defense-announces-new-allied-prototyping-initiative-effort-with-a/ |website=United States Department of Defense |access-date=18 Januarie 2022 |date=30 November 2020}}</ref><ref>{{cite press release |author1=Defence Minister Linda Reynolds |title=Australia collaborates with the US to develop and test high speed long-range hypersonic weapons |url=https://www.minister.defence.gov.au/minister/lreynolds/media-releases/australia-collaborates-us-develop-and-test-high-speed-long-range |website=Department of Defence Ministers |access-date=19 Januarie 2022 |date=1 Desember 2020}}</ref><ref>{{cite web |title=SCIFiRE Hypersonics |url=https://www.airforce.gov.au/our-mission/scifire-hypersonics |website=Royal Australian Air Force |date=16 Julie 2021 |access-date=19 January 2022}}</ref> In September 2021 het die Amerikaanse Departement van Verdediging Voorlopige Ontwerpoorsigkontrakte aan Boeing, Lockheed Martin en Raytheon Missiles & Defense toegeken.<ref>{{cite press release |title=Contracts For Sept. 3, 2021 |url=https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2764928/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929103100/https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2764928/ |url-status=dead |archive-date=29 September 2021 |website=United States Department of Defence |access-date=18 Januarie 2022 |date=3 September 2021}}</ref><ref>{{cite press release |title=Contracts For Sept. 1, 2021 |url=https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2762096/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929131018/https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2762096/ |url-status=dead |archive-date=29 September 2021 |website=United States Department of Defence |access-date=18 Januarie 2022 |date=1 September 2021}}</ref> *YJ-19 {{vlagland|Volksrepubliek China}} – hipersoniese ramstraalenjin-antiskip-kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/chinese-victory-day-parade-spotlights-new-weapon-priorities |title=Chinese Victory Day Parade Spotlights New Weapon Priorities |website=Aviation Week |date=10 September 2025 |first=Chuanren |last=Chen |archive-url=https://web.archive.org/web/20250910205227/https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/chinese-victory-day-parade-spotlights-new-weapon-priorities |archive-date=10 September 2025 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.scmp.com/news/china/science/article/3324050/breathtaking-science-behind-yj-19-chinas-first-hypersonic-cruise-missile |title=The breathtaking science behind YJ-19, China's first hypersonic cruise missile |website=South China Morning Post |date=2 September 2025 |last=Zhang |first=Tong }}</ref> ===Supersoniese kruisermissiele=== [[Lêer:Brahmos imds.jpg|duimnael|BrahMos uitgestal by IMDS 2007.]] Hierdie missiele beweeg vinniger as die [[spoed van klank]], gewoonlik met behulp van ramstraal-enjins. Die reikafstand is tipies 100–500 km, maar kan langer wees. Geleidingstelsels verskil tussen die stelsels. Voorbeelde: *ASALM US ALCM prototipe, toetsvliegtuig tot hipersonies Mach 5.5 {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} *3M-54 Kalibr (4 500&nbsp;km, Mach 3) {{ vlagland|Rusland}} (die "Sizzler" variant is slegs in staat tot supersoniese spoed in die terminale stadium) *3M-51 Alfa (250&nbsp;km, Mach 2.5) {{ vlagland|Rusland}} *Air-Sol Moyenne Portée (300–500&nbsp;km+, Mach 3) {{ vlagland|Frankryk}}&nbsp;– supersoniese afstandaanvalmissiel met kerplofkop *ASM-3 (400&nbsp;km, Mach 3+) {{vlagland|Japan}} *Blyskavka (100–370&nbsp;km) {{vlagland |Oekraïne}}&nbsp;– Artem Luch Pivdenmash *BrahMos (290–800&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland|Indië}} / {{vlagland|Rusland}}<ref>{{Cite web |date=24 November 2020 |title=India now working on 1,500-km range BrahMos supersonic cruise missile |url=https://theprint.in/defence/india-now-working-on-1500-km-range-brahmos-supersonic-cruise-missile/550924/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204100808/https://theprint.in/defence/india-now-working-on-1500-km-range-brahmos-supersonic-cruise-missile/550924/ |archive-date=4 Februarie 2021 |access-date=27 Januarie 2021 |website=The Print |language=en}}</ref> *CX-1 (280&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland | Volksrepubliek China}} *CJ-100 / DF-100 (2000–3000&nbsp;km, Mach 5) {{ vlagland |Volksrepubliek China}} *FC/ASW (onder ontwikkeling) – transnasionale kruisermissielprogram {{vlagland|Frankryk}} / {{ vlagland|Verenigde Koninkryk}} / {{ vlagland|Italië}}<ref name="Janes">[http://home.janes.com/events/exhibitions/dsei2011/sections/daily/day1/perseus-mbdas-missile-of-.shtml Janes – Perseus: MBDA's missile of the future?] {{webarchive|url= https://web.archive.org/web/20111113133922/http://home.janes.com/events/exhibitions/dsei2011/sections/daily/day1/perseus-mbdas-missile-of-.shtml |date=13 November 2011 }}</ref><ref>{{cite web|url= http://www.iiss.org/whats-new/iiss-experts-commentary/from-the-paris-air-show-enter-perseus/ |title= International Institute for Strategic Studies – IISS |access-date=8 Oktober 2015 |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120628163208/http://www.iiss.org/whats-new/iiss-experts-commentary/from-the-paris-air-show-enter-perseus/ |archive-date=28 Junie 2012 }}</ref><ref name="The Telegraph">{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/defence/8587357/New-British-missile-three-times-as-fast-as-current-weapons.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/defence/8587357/New-British-missile-three-times-as-fast-as-current-weapons.html |archive-date=11 Januarie 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=New British missile three times as fast as current weapons|date= 21 Junie 2011|work=Telegraph.co.uk|access-date= 8 Oktober 2015|last1= Harding|first1= Thomas}}</ref><ref name="MBDA Systems">{{Cite web|url=http://www.mbda-systems.com/mediagallery/files/cvs401-perseus-_datasheet-1315926538.pdf|archive-url= https://web.archive.org/web/20130512144417/http://www.mbda-systems.com/mediagallery/files/cvs401-perseus-_datasheet-1315926538.pdf|url-status=dead|title=MBDA Systems|archive-date=12 Mei 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/paris-perseus-set-to-go-on-the-attack-358513/|title= PARIS: Perseus set to go on the attack|work= Flightglobal.com|access-date= 8 Oktober 2015 |date=22 Junie 2011}}</ref> *Hsiung Feng III (100–150&nbsp;km, Mach 3.5) {{vlagland |Volksrepubliek China}} *Hyunmoo-3 (1500&nbsp;km, Mach 1.2) {{ vlagland|Suid-Korea}} *Kh-20 (380–600&nbsp;km, Mach 2) {{ vlagland |Sowjetunie}} *Kh-31 (25–110&nbsp;km, Mach 3.5) {{ vlagland|Rusland}} *Kh-32 (600–1 000&nbsp;km, Mach 4.6) {{vlagland|Rusland}} *Kh-80 (3 000–5 000&nbsp;km, Mach 3) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{vlagland|Rusland}} *P-270 Moskit (120–250&nbsp;km, Mach 2–3) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{vlagland|Rusland}} *P-500 Bazalt (550&nbsp;km, Mach 3+) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland|Rusland}} *P-700 Granit (625&nbsp;km, Mach 2.5+) {{ vlagland|Sowjetunie}} / {{vlagland |Rusland}} *P-800 Oniks / Kh-61 (600–800&nbsp;km, Mach 2.6) {{vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland |Rusland}} *P-1000 Vulkan (800&nbsp;km, Mach 3+) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland|Rusland}} *YJ-12 (250–400&nbsp;km, Mach 4) {{ vlagland |Volksrepubliek China}} *YJ-18 (220–540&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *YJ-91 (15–120&nbsp;km, Mach 3.5) {{vlagland |Volksrepubliek China }} *Yun Feng (1200–2 000&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland|Republiek China}} *SSM-N-9 Regulus II (1 852&nbsp;km, Mach 2) {{ vlagland|Verenigde State}} ===Interkontinentale-afstand supersoniese kruisermissiele=== *Burya (8 500 km) (gekanselleer in 1960) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *MKR (8 000 km) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *RSS-40 Buran (8 500 km) (gekanselleer in 1957) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *SLAM (gekanselleer in 1964) {{ vlagland |Verenigde State}} *SM-64 Navaho (gekanselleer in 1958) {{vlagland |Verenigde State}} ===Langafstand subsoniese kruisermissiele=== [[Lêer:Nirbhay missiles during Republic Day Parade 2018.jpg|duimnael|Indië se Nirbhay-missiele gemonteer op 'n vragmotor-gebaseerde lanseerder.]] China, Frankryk, Indië, Iran, Israel, Japan, Noord-Korea, Rusland, Suid-Korea, Oekraïne en die Verenigde State het verskeie langafstand-subsoniese kruisermissiele ontwikkel. Hierdie missiele het 'n reikafstand van meer as 1 000 kilometer en vlieg teen ongeveer 800 kilometer per uur <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> Hulle het tipies 'n lanseringsgewig van ongeveer 1 500 kilogram<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> en kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra. Vroeëre weergawes van hierdie missiele het traagheidsnavigasie gebruik; latere weergawes gebruik baie meer akkurate TERCOM- en DSMAC-stelsels. Mees onlangse weergawes kan satellietnavigasie gebruik. Voorbeelde: China, Frankryk, Indië, Iran, Israel, Japan, Noord-Korea, Rusland, Suid-Korea, Oekraïne en die Verenigde State het verskeie langafstand-subsoniese kruisermissiele ontwikkel. Hierdie missiele het 'n reikafstand van meer as 1 000 kilometer en vlieg teen ongeveer 800 kilometer per uur <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> Hulle het tipies 'n lanseringsgewig van ongeveer 1 500 kilogram<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> en kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra. Vroeëre weergawes van hierdie missiele het traagheidsnavigasie gebruik; latere weergawes gebruik baie meer akkurate TERCOM- en DSMAC-stelsels. Mees onlangse weergawes kan satellietnavigasie gebruik. Voorbeelde: *3M-54 Kalibr (tot 4 500 km) {{vlagland|Rusland}} *AGM-86 ALCM (from 1 100 to >2 400 km) {{vlagland|Verenigde State}} *AGM-129 ACM (from 3 450 to 3 700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-181 LRSO (>2 500 km) {{vlagland |Verenigde State}} *[[BGM-109 Tomahawk]] (tot 1 700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *BGM-109G Grondgelanseerde kruisermissiel (2 500 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Kh-55 (3 000 km) and Kh-65 {{vlagland |Rusland}} *Kh-101 (4 500–5 500 km) {{vlagland |Rusland}} *Iskander-K (nie minder as 3 500 km) {{vlagland|Rusland}} *Hwasal-1 (1 500–2 000 km) {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Hwasal-2 (> 2 000 km) {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *RK-55 (3 000 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Nirbhay (tot 1 500 km)<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/nirbhay-cruise-missile-test-fired-drdo-says-indigenous-engine-a-success-101628656458294.html|title = Nirbhay cruise missile test-fired; indigenous engine a success, say officials| work=Hindustan Times |date = 11 Augustus 2021}}</ref> {{vlagland|Indië}} *MdCN (tot 1 400 km) {{vlagland|Frankryk}} *Paveh (1 650 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.timesofisrael.com/iran-unveils-new-paveh-cruise-missile-that-can-reach-israel|title = Iran unveils new 'Paveh' cruise missile that can reach Israel| website=The Times of Israel |date = 25 Februarie 2023}}</ref> {{vlagland|Iran}} *Hoveyzeh (1 350 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.tehrantimes.com/news/432567/Iran-unveils-long-range-Hoveyzeh-cruise-missile|title = Iran unveils long-range Hoveyzeh cruise missile|date = 2 Februarie 2019}}</ref>{{vlagland |Iran}} *Abu Mahdi (over 1 000 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.mashreghnews.ir/news/1108707/%D8%AA%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D8%AD-%D9%88%DB%8C%DA%98%DA%AF%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%88%D8%B4%DA%A9-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%AD%D8%A7%D8%AC-%D9%82%D8%A7%D8%B3%D9%85-%D9%88-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%A7%D8%A8%D9%88%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C|title = Description of the characteristics of 'Martyr Haj Qasem' and 'Martyr Abu Mahdi' missiles|date = 20 Augustus 2020}}</ref> {{vlagland|Iran}} *Quds 1 Houthi {{vlagland |Jemen}} *Hsiung Feng IIE (600–1200 km) {{vlagland|Republiek China}} *Hyunmoo III (Hyunmoo IIIA – 500 km, Hyunmoo IIIB – 1 000 km, Hyunmoo IIIC – 1,500 km) {{vlagland|Suid-Korea}} *Type 12 SSM (1 500 km under development) {{vlagland|Japan}} *MGM-13 Mace {{vlagland |Verenigde State}} *DF-10/CJ-10 (CJ-10K – 1 500 km, CJ-20 – 2 000 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Popeye Turbo SLCM {{vlagland |Israel}} *Diep Presisie Aanvalsvermoë DPSC (meer as 2 000 km onder ontwikkeling) {{vlagland|Duitsland}}{{vlagland|Verenigde Koninkryk}}, deel van die Trinity House Ooreenkoms.<ref>{{cite web |url=https://aviationweek.com/defense/budget-policy-operations/germany-uk-reveal-trinity-house-deep-strike-missile-development |title=Germany and UK Reveal Trinity House Deep Strike Missile Development Plans |last1=Osborne |first1=Tony |last2=Wall |first2=Robert |work=Aviation Week |date=15 Mei 2025 |access-date=23 Mei 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.twz.com/air/long-range-deep-precision-strike-missile-to-be-developed-by-uk-and-germany |title=Long-Range 'Deep Precision Strike' Missile To Be Developed By UK And Germany |last=Newdick |first=Thomas |website=The War Zone |date=16 Mei 2025 |access-date=23 Mei 2025}}</ref> *FP-5 Flamingo (3 000&nbsp;km) {{vlagland|Oekraïne}}<ref>{{Cite web|url=https://www.twz.com/news-features/new-ukrainian-cruise-missile-with-claimed-1800-mile-range-breaks-cover|title=New Ukrainian Cruise Missile With Claimed 1,800-Mile Range Breaks Cover|first=Thomas|last=Newdick|first2=Joseph|last2=Trevithick|date=18 August 2025}}</ref> *FP-5 Flamingo (3 000 km){{vlagland |Oekraïne}}<ref>{{Cite web|url=https://www.twz.com/news-features/new-ukrainian-cruise-missile-with-claimed-1800-mile-range-breaks-cover|title=New Ukrainian Cruise Missile With Claimed 1,800-Mile Range Breaks Cover|first=Thomas|last=Newdick|first2=Joseph|last2=Trevithick|date=18 Augustus 2025}}</ref> ===Interkontinentale-afstand subsoniese kruisermissiel=== *9M730 Burevestnik {{vlagland|Rusland}} *SM-62 Snark (10 200 km) {{vlagland|Verenigde State}} ===Medium-afstand subsoniese kruisermissiel=== [[Lêer:Storm Shadow p1220865.jpg|duimnael|Storm Shadow (Frankryk /VK).]] Voorbeelde: *AGM-158 JASSM (370–1900 km) {{vlagland |Verenigde State}} *[[Lêer:Babur Cruise Missle at Ideas 2008 cropped.jpg|duimnael|'n Pakistanse Babur-kruisermissiellanseerder.]]AGM-158C LRASM (370 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Atmaca {{vlagland|Turkye}} *Babur (290–900 km) {{vlagland |Pakistan}} *Harbah (250–450 km) {{vlagland |Pakistan}} *Hatf-VIII / Ra'ad Mark-2 ALCM (400 km) {{vlagland |Pakistan}} *Hsiung Feng IIE (600–2000 km) {{vlagland|Republiek China}} *Hyunmoo-3 (minder as 1500 km) {{vlagland |Suid-Korea}} *Iskander-K {{vlagland |Rusland}} *KD-63 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *NASM-MR {{vlagland|Indië}} *Taurus KEPD 350 (500+ km) {{vlagland |Duitsland}} *Kh-50 (Kh-SD) and Kh-101 Kh-65 weergawes {{vlagland |Rusland}} *MGM-1 Matador (700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Ra'ad ALCM (350 km) {{vlagland |Pakistan}} *Raad (360 km) {{vlagland|Iran}} *SOM (SOM B Block I) – 500 km, 1 500 km en 2 500 km weergawes (350 km reikafstand onder serieproduksie, 500 km+ reikafstand onder ontwikkeling){{vlagland|Turkye}}<ref>{{cite web|url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkey-aims-to-increase-ballistic-missile-ranges.aspx?pageID=238&nID=12731&NewsCatID=345|title=BUSINESS – Turkey aims to increase ballistic missile ranges|author=Ümit Enginsoy|date=Februarie 2012 |publisher=Hurriyetdailynews.com|access-date=13 Februarie 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hurriyet.com.tr/ekonomi/19680119.asp|title=Tübıta: Hedefimiz 2 bin 500 kilometre menzilli füze yapmak |date=14 Januarie 2012|publisher=Hurriyet.com.tr|access-date=13 Februarie 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.trt.net.tr/trtavaz/turk-fuzesi-som-icin-geri-sayim-basladi--haber-detay,tr,24107.aspx|title=Türk Füzesi SOM İçin Geri Sayım Başladı – Haber – TRT Avaz|publisher=Trt.net.tr|access-date=13 Februarie 2012|archive-date=10 Mei 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510220244/http://www.trt.net.tr/trtavaz/turk-fuzesi-som-icin-geri-sayim-basladi--haber-detay,tr,24107.aspx|url-status=dead}}</ref> *SSM-N-8 Regulus (926 km) {{vlagland |Verenigde State}} *P-5 Pyatyorka (450–750 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}}/{{vlagland |Rusland}}/{{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *S8000 Banderol {{vlagland |Rusland}} *Storm Shadow / SCALP-EG (550 km, Mach 0.65) {{vlagland |Verenigde Koninkryk}} *Type 12 SSM (binne 1000 km onder ontwikkeling) {{vlagland |Japan}} *Ya-Ali (700 km) {{vlagland |Iran}} *Zarb (320 km) {{vlagland|Pakistan}} *Ragnarök (926 km) {{vlagland |Verenigde State}}<ref>{{cite web | title=kratos-unveils-revolutionary-low-cost-cruise-missile-system-ragnarok | url=https://www.kratosdefense.com/newsroom/kratos-unveils-revolutionary-low-cost-cruise-missile-system-ragnarok }}</ref><ref>{{cite web | title=ragnarok-mini-cruise-missile-with-big-range-targets-150k-price-tag | url=https://www.twz.com/air/ragnarok-mini-cruise-missile-with-big-range-targets-150k-price-tag }}</ref> *Narwhal {{vlagland|Tsjeggië}} (680 km )<ref>{{cite web | title=what_is_the_new_narwhal_cruise_missile_for_ukraine_that_can_strike_moscow_and_engels | url=https://en.defence-ua.com/weapon_and_tech/what_is_the_new_narwhal_cruise_missile_for_ukraine_that_can_strike_moscow_and_engels-16752.html }}</ref><ref>{{cite web | title=czech-defense-tech-company-lpp-readies-first-cruise-missile | url=https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/czech-defense-tech-company-lpp-readies-first-cruise-missile }}</ref> *Taimoor (600 km) {{vlagland|Pakistan}} <ref>{{Cite web|url=https://www.flightglobal.com/fixed-wing/pakistan-test-launches-taimoor-cruise-missile-from-mirage/165837.article|title=Pakistan test launches Taimoor cruise missile from Mirage|first=Greg|last=Waldron|first2=|last2=|date=5 Januarie 2026}}</ref> *Lanca (missile) (600 km) {{vlagland|Pole}} <ref>{{Cite web|url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/weapons/wb-group-reveals-lanca-cruise-missile-with-payload-capacity-of-hundreds-of-kilograms|title=WB Group reveals Lanca cruise missile with payload capacity of hundreds of kilograms|first=Jakub |last=Link-Lenczowski |first2=|last2=|date=10 Oktober 2025}}</ref> *Ruta (missile) (450 km) {{vlagland|Switserland}} <ref>{{cite web | title=destinus-ruta | url=https://www.destinus.com/page/destinus-ruta }}</ref> ===Kortafstand subsoniese kruisermissiele=== [[Lêer:NSM PICT0001.JPG|duimnael|Vlootaanvalskruisermissiel van die Noorse Vloot.      ]] Kortafstand subsoniese kruisermissiele is sodanige missiele wat ongeveer 500 kilogram weeg en 'n reikafstand van tot 300 km het. Voorbeelde: *Apache (100–140 km) {{vlagland|Frankryk}} *AVMT-300 (300 km) {{vlagland| Brasilië}} *MICLA-BR (300 km) {{vlagland| Brasilië}} <ref>{{cite news |title=FOTO: Caça F-5M voando com o míssil de cruzeiro MICLA-BR|url=https://www.aereo.jor.br/2019/10/01/foto-caca-f-5m-voando-com-o-missil-de-cruzeiro-micla-br|publisher=Poder Aéreo|language=pt|date=1 Oktober 2019}}</ref> *Hyunmoo-3 (over 300 km) shorter range {{vlagland |Suid-Korea}} *SSM-700K Haeseong (180+ km) {{vlagland |Suid-Korea}} *JFS-M (499 km) {{vlagland |Duitsland}} *Kh-35 (130–300 km) {{vlagland |Rusland}}, KN-19 Ks3/4 {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Kh-59 (115–550 km) {{vlagland|Rusland}} *P-15 (40–80 km) {{vlagland |Rusland}} , KN-1 {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Nasr-1 {{vlagland|Iran}} *Zafar (25 km) {{vlagland |Iran}} *Noor {{vlagland |Iran}} *Qader {{vlagland|Iran}} *NASM-SR {{vlagland|Indië}} *Naval Strike Missile (185–555 km) {{vlagland|Noorweë}} *RBS-15 {{vlagland|Swede}} *Korshun {{vlagland |Oekraïne}} – plaaslike weergawe van Kh-55 en RK-55 *Neptune {{vlagland|Oekraïne}}<ref>{{cite web |title=Ukraine Tests Advanced Subsonic Cruise Missile 'Neptune' |url=http://www.defenseworld.net/news/21881 |website=Defense World |date=31 Januarie 2018 |access-date=31 Januarie 2018 |url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20180201082450/http://www.defenseworld.net/news/21881#.WnLO3-jP38A |archive-date=1 Februarie 2018}}</ref> *[[Lêer:Hsiung Feng II Anti-Ship Missile Display in Chengkungling 20111009a.jpg|duimnael|Hsiung Feng II anti-skip missiel uitgestal in Chengkungling.  ]]Hsiung Feng II {{vlagland|Republiek China}} *Wan Chien {{vlagland|Republiek China}} *VCM-01 (100–300 km) {{vlagland|Viëtnam}} *Aist (100–300 km) {{vlagland|Belarus}} *Marte (100+ km) {{vlagland|Italië}} *[[Lêer:Hsiung-Feng-2-sketch.svg|duimnael|Hsiung Feng II.     ]]Sea Killer uitvoer variant {{vlagland|Italië}} *Otomat (180 km) {{vlagland|Italië}} *Otomat Mk2 E / Teseo Mk2/E (360 km) {{vlagland|Italië}} *C-801 (40 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-802 (120–230 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-803 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-805 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-602 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *CM-602G {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Çakır {{vlagland|Turkye}} *Delilah missile (250 km) {{vlagland |Israel}} *Gabriel IV (200 km) {{vlagland |Israel}} *Popeye turbo ALCM (78 km) {{vlagland|Israel}} *Sea Breaker (300 km) {{vlagland |Israel}} *RGM-84 Harpoon (124–310 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-84E Standoff Land Attack Missile (110 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-84H/K SLAM-ER (270 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Silkworm (100–500 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *SOM {{vlagland|Turkye}} [7 <ref>{{cite web |date=4 Junie 2011 |title=Yerli seyir füzesi, 180 kilometreden hedefini vuracak – Hürriyet Gündem |url=http://www.hurriyet.com.tr/gundem/17954640.asp?gid=381 |access-date=13 Februarie 2012 |publisher=Hurriyet.com.tr}}</ref><ref>{{cite web |title=Yerli seyir füzesi, 180 kilometreden hedefinin vuracak – Kirpi HABER Cesur &#124; Özgür &#124; Tarafsız Habercilik |url=http://www.kirpihaber.com/teknoloji-bilim/yerli-seyir-fuzesi-180-kilometreden-hedefinin-vuracak.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607033259/http://www.kirpihaber.com/teknoloji-bilim/yerli-seyir-fuzesi-180-kilometreden-hedefinin-vuracak.htm |archive-date=2011-06-07 |access-date=13 Februarie 2012 |publisher=Kirpihaber.com}}</ref> *[[V-1-vlieënde bom]] (250 km) {{vlagland |Nazi-Duitsland}} ==Ontplooiing== [[Lêer:AGM-129A - 2006 0306 b52 2lg.jpg|links|duimnael|AGM-129 ACM word vasgeheg op 'n B-52H bomwerper.]] Die mees algemene missie vir kruisermissiele is om relatief hoëwaarde-teikens soos skepe, bevelbunkers, brûe en damme aan te val.<ref>{{cite web|url=http://www.raytheon.com/capabilities/products/tomahawk/|title=Raytheon: Tomahawk Cruise Missile|website=www.raytheon.com|access-date=2016-09-19}}</ref> Moderne geleidingstelsels maak akkurate aanvalle moontlik. Sedert 2001 het die [[BGM-109 Tomahawk]]-missielmodel 'n belangrike deel van die Verenigde State se vlootarsenaal geword. Dit gee skepe en duikbote 'n ietwat akkurate, langafstand-, konvensionele landaanvalwapen. Sodanige missiel kos ongeveer US$1,99 miljoen per eenheid.<ref>{{cite web |title=FY 2017 Program Acquisition Costs by Weapon System - Tactical Tomahawk Cruise Missile |url=https://comptroller.war.gov/Portals/45/documents/defbudget/FY2017/FY2017_Weapons.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160424113923/http://comptroller.defense.gov/Portals/45/Documents/defbudget/fy2017/FY2017_Weapons.pdf |archive-date=2016-04-24 |url-status=live |website=United States Department of Defense}}</ref> Beide die Tomahawk en die AGM-86 is wyd tydens Operasie Desert Storm gebruik. Op 7 April 2017, tydens die [[Siriese Burgeroorlog]], het Amerikaanse oorlogskepe meer as 50 kruisermissiele op 'n Siriese lugbasis afgevuur as vergelding vir 'n Siriese chemiese wapenaanval teen 'n rebellevesting.<ref>{{cite web |title=US missiles blast Syria; Trump demands 'end the slaughter' |url=https://apnews.com/article/donald-trump-syria-ap-top-news-international-news-politics-de1b6e80a0cf4d84bca38835e9bb3310 |website=AP News|date=20 April 2021 }}</ref> Die [[Amerikaanse Lugmag]] (USAF) ontplooi 'n lug-gelanseerde kruisermissiel, die AGM-86 ALCM. Die [[Boeing B-52 Stratofortress]] is die eksklusiewe afleweringsvoertuig vir die AGM-86 en AGM-129 ACM. Beide missieltipes is konfigureerbaar vir óf konvensionele óf kernplofkoppe. Die USAF het die AGM-86 vir sy bomwerpervloot aangeneem, terwyl die AGM-109 aangepas is om vanaf vragmotors en skepe te lanseer en deur die USAF en Vloot aangeneem is. Die vragmotor-gelanseerde weergawes, en ook die Pershing II en SS-20 Intermediêre Afstand Ballistiese Missiele, is later vernietig onder die bilaterale INF (Intermediêre Afstand Kernmagte) verdrag met die USSR. [[Lêer:BRAHMOS Launcher.JPG|duimnael|Die Indiese Leër se BrahMos supersoniese kruisermissiele gemonteer op Mobiele Outonome Lanseerders (MOL).]] Die [[Britse Koninklike Vloot]] (RN) bedryf ook kruisermissiele, spesifiek die VSA-vervaardigde Tomahawk, wat deur die RN se kernduikbootvloot gebruik word. Britse konvensionele kernkopweergawes is vir die eerste keer in 1999 deur die RN in gevegte afgevuur, tydens die [[Kosovo-oorlog]] (die Verenigde State het kruisermissiele in 1991 afgevuur). Die Koninklike Lugmag gebruik die Storm Shadow-kruisermissiel op sy [[Typhoon-klas duikboot|Typhoon]] en voorheen sy Tornado GR4-vliegtuig. Dit word ook deur Frankryk gebruik, waar dit bekend staan as SCALP EG, en word deur die Armée de l'Air se Mirage 2000- en Rafale-vliegtuie gedra. Indië en Rusland het gesamentlik die supersoniese kruisermissiel BrahMos ontwikkel. Daar is drie weergawes van die Brahmos: skip-/land-gelanseer, lug-gelanseer en duikboot-gelanseer. Die skip-/land-gelanseer weergawe was teen laat 2007 in werking. Die Brahmos het die vermoë om teikens op land aan te val. Rusland gaan ook voort om ander kruisermissiele te bedryf: die SS-N-12 Sandbox, SS-N-19 Shipwreck, SS-N-22 Sunburn en SS-N-25 Switchblade. Duitsland en Spanje bedryf die Taurus-missiel terwyl Pakistan die Babur-missiel vervaardig het.<ref name="CSIS Missile Threat3"/> Beide die Volksrepubliek van China en die Republiek van China (Taiwan) het verskeie kruisermissielvariante ontwerp, soos die bekende C-802, waarvan sommige in staat is om biologiese, chemiese, kern- en konvensionele kernkoppe te dra ===Kernbewapende kruisermissiele=== ====China==== China het die CJ-10-landaanvalkruisermissiel wat in staat is om 'n kernplofkop te dra.<ref>{{Cite web|last=Bommakanti|first=Kartik|date=4 Desember 2020|title=China's Cruise Missile Capabilities: Implications for the Indian Army and Air Force|url=https://www.orfonline.org/research/chinas-cruise-missile-capabilities/?amp#|url-status=live|access-date=18 Desember 2021|website=Observer Research Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20201204151239/https://www.orfonline.org/research/chinas-cruise-missile-capabilities/?amp |archive-date=4 Desember 2020 }}</ref> Daarbenewens blyk dit dat China in Augustus 2021 'n hipersoniese kruisermissiel getoets het, 'n bewering wat hulle ontken.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-58953352|title=China Denies Testing Nuclear-Capable Hypersonic Cruise Missile|work=BBC News |date=18 Oktober 2021 |access-date=18 Oktober 2021}}</ref> ====Frankryk==== Die Franse ''Force de frappe''-kernmagte sluit beide land- en see-gebaseerde bomwerpers in met Air-Sol Moyenne Portée (ASMP) hoëspoed medium-afstand kernkruisermissiele. Twee modelle is in gebruik, ASMP en 'n nuwer ASMP-Amelioré (ASMP-A), wat in 1999 ontwikkel is. Na raming is 40 tot 50 vervaardig.<ref>{{cite web |title=Air-Sol Moyenne Portée (ASMP/ ASMP-A) |work=Missile Threat |publisher=Center for Strategic and International Studies |date=23 April 2024 |access-date=23 Mei 2025 |url=https://missilethreat.csis.org/missile/asmp/}}</ref><ref>James O’Halloran, IHS Jane's Weapons: Strategic 2015-2016, 2015, (United Kingdom: IHS), 134-135.</ref> ====Indië==== Indië het in 2017 suksesvol sy inheemse Nirbhay ('Vreesloos') land-aanval kruismissiel getoets, wat kernkoppe tot 'n trefafstand van 1 000 km kan lewer.<ref name="Nirbhay, ToI, 2017" >{{cite news |title=India successfully tests its first nuclear-capable cruise missile |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/india-successfully-tests-its-first-nuclear-capable-cruise-missile/articleshow/61550465.cms |newspaper=The Times of India |date=7 November 2017}}</ref> Nirbhay is suksesvol getoets.<ref name="Nirbhay, ToI, 2017" /><ref>{{cite news |title=Nuclear-capable Nirbhay cruise missile's test fails for the fourth time |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/nuclear-capable-nirbhay-cruise-missiles-test-fails-for-the-fourth-time/articleshow/56105444.cms |newspaper=The Times of India |date=21 December 2016 |access-date=21 December 2016}}</ref> ====Israel==== Die Israeliese Verdedigingsmagte het na bewering die medium-afstand lug-gelanseerde Popeye Turbo ALCM en die Popeye Turbo SLCM medium-lang-afstand kruismissiel met kernkoppe op Dolphin-klas duikbote ontplooi.<ref>{{Cite book |last=Udaya Chandar |first=Y |title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces |publisher=Notion Press |year=2017 |isbn=9781946983794}}</ref> ====Pakistan==== Pakistan het tans vyf kruismissielstelsels: die lug-gelanseerde Ra'ad-I en sy verbeterde weergawe Ra'ad-II sowel as Taimoor; die grond- en duikboot-gelanseerde Babur;<ref name="CSIS Missile Threat3">{{cite web|url=https://missilethreat.csis.org/missile/hatf-7/|title=Hatf 7 "Babur" – Missile Threat|website=CSIS.org|access-date=26 Julie 2017}}</ref><ref>{{cite news|url=https://thediplomat.com/2017/01/south-asian-strategic-stability-and-pakistans-babur-3-submarine-launched-cruise-missile/|title=South Asian Strategic Stability and Pakistan's Babur-3 Submarine-Launched Cruise Missile|first1=Ankit |last1=Panda |first2=Prashanth |last2=Parameswaran|work=The Diplomat|access-date=2017-12-01|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-38563330|title=Pakistan announces cruise missile success|date=2017|work=BBC News|access-date=2017-12-01|language=en-GB}}</ref>skip-gelanseerde Harbah-missiel<ref>{{Cite news|url=https://thediplomat.com/2018/01/pakistan-tests-an-indigenously-developed-anti-ship-cruise-missile/|title=Pakistan Tests An Indigenously Developed Anti-Ship Cruise Missile|first=Ankit |last=Panda|work=The Diplomat|access-date=2018-01-13|language=en-US}}</ref> en oppervlak-gelanseerde Zarb-missiel.<ref>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1251049|title=Pakistan Navy inducts coastal anti-ship 'Zarb' missile after successful test|last=Haider|first=Mateen|date=9 April 2016|work=DAWN.COM|access-date=2018-01-17|language=en-US}}</ref> Beide, Ra'ad en Babur, kan kernplofkoppe tussen 10 en 25 knope dra, en dit na teikens op 'n afstand van onderskeidelik tot 300 km en 450 km aflewer.<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/nuclear-capable-nirbhay-cruise-missiles-test-fails-for-the-fourth-time/articleshow/56105444.cms|title=Nirbhay: Nuclear-capable Nirbhay cruise missile's test fails for the fourth time |website=The Times of India|date=21 Desember 2016 }}</ref> Babur is sedert 2010 in diens van die Pakistanse Leër, en die Pakistanse Vloot sedert 2018.<ref>{{cite web|url=http://www.ipcs.org/article/india/pakistans-babur-and-raad-cruise-missiles-strategic-implications-for-india-3681.html|title=Pakistan's Babur and Ra'ad Cruise Missiles: Strategic Implications for India|last1=Mason|first1=Shane|website=Institute of Peace and Conflict Studies|access-date=20 Januarie 2016}}</ref> ====Rusland==== [[Lêer:3M-54E1.jpg|duimnael|Uitvoervariant van die Kalibr-missiel.   ]] Rusland het Kh-55SM-kruismissiele, met 'n reikwydte soortgelyk aan die Verenigde State se AGM-129-reikwydte van 3000 km, maar kan 'n kragtiger kernwapenkop van 200 kt dra. Hulle is toegerus met 'n TERCOM-stelsel wat hulle toelaat om teen 'n hoogte laer as 110 meter teen subsoniese snelhede te vlieg terwyl hulle 'n CEP-akkuraatheid van 15 meter met 'n traagheidsnavigasiestelsel verkry. Hulle word vanuit die lug gelanseer vanaf óf [[Toepolef Tu-95]]'s, [[Toepolef Tu-22|Toepolef Tu-22M's]] óf Toepolef Tu-160's, elk in staat om 16 vir die Tu-95, 12 vir die Tu-160 en 4 vir die Tu-22M te dra. 'n Stealth-weergawe van die missiel, die Kh-101, is in ontwikkeling. Dit het soortgelyke eienskappe as die Kh-55, behalwe dat die reikwydte tot 5 000 km verleng is, toegerus is met 'n konvensionele kernplofkop van 1 000 kg, en het stealth-kenmerke wat die waarskynlikheid van onderskepping verminder.<ref>{{cite web |title=Kh-101 – Russian and Soviet Nuclear Forces |url=https://fas.org/nuke/guide/russia/bomber/kh-101.htm |publisher=Fas.org |access-date=13 Februarie 2012}}</ref> Na die ineenstorting van die [[Sowjetunie]] was die mees onlangse kruisermissiel wat ontwikkel is, die Kalibr-missiel, wat in die vroeë 1990's in produksie getree het en amptelik in 1994 in die Russiese arsenaal opgeneem is. Dit het egter eers op 7 Oktober 2015 sy gevegsdebuut in [[Sirië]] gesien as deel van die Russiese militêre veldtog in Sirië. Die missiel is sedert sy debuut nog 14 keer in gevegsoperasies in Sirië gebruik. In die laat 1950's en vroeë 1960's het die Sowjetunie probeer om kruisermissiele te ontwikkel. In hierdie kort tydperk het die Sowjetunie aan byna tien verskillende tipes kruisermissiele gewerk. As gevolg van hulpbronne was die meeste van die aanvanklike tipes kruisermissiele wat deur die Sowjetunie ontwikkel is, egter see-gelanseerde kruisermissiele of duikboot-gelanseerde kruisermissiele (SLCM's). Die SS-N-1-kruisermissiel is ontwikkel om verskillende konfigurasies te hê om vanaf 'n [[duikboot]] of 'n skip afgevuur te word. Met verloop van tyd het die Sowjetunie egter ook begin werk aan lug-gelanseerde kruisermissiele (ALCM). Hierdie ACLM-missiele is tipies afgelewer via bomwerpers wat as "Blinders" of "Backfire" aangewys is. Die missiele in hierdie konfigurasie is die AS-1 en AS-2 genoem, met uiteindelike nuwe variante met meer ontwikkelingstyd. Die hoofdoel van Sowjet-gebaseerde kruisermissiele was om verdedigings- en aanvalsmeganismes teen vyandelike skepe te hê; met ander woorde, die meeste van die Sowjet-kruisermissiele was anti-skipmissiele. In die 1980's het die Sowjetunie 'n arsenaal van kruisermissiele van byna 600 platforms ontwikkel, wat uit land-, see- en lugafleweringstelsels bestaan het.<ref>{{cite journal|last=Arkin|first=William|date=Mei 1983|title=Soviet Cruise Missile Programs|journal=Arms Control Today|volume=13|issue=4|pages=3–4|jstor=23623103}}</ref> ====Verenigde State==== [[Lêer:Agm-129 acm (cropped).jpg|links|duimnael|'n AGM-129 ACM van die Verenigde State se Lugmag.]] Die Verenigde State het op een of ander tydstip nege kernbewapende kruisermissiele ontplooi. *MGM-1 Matador grond-gelanseerde missiel, buite diens *MGM-13 Mace grond-gelanseerde missiel, buite diens *SSM-N-8 Regulus duikboot-gelanseerde missiel, buite diens *SM-62 Snark grond-gelanseerde missiel, buite diens *AGM-28 Hound Dog lug-gelanseerde missiel, buite diens *BGM-109G Grond-gelanseerde Kruisermissiel, buite diens *AGM-129 ACM lug-gelanseerde missiel, buite diens<ref>{{cite web|url=https://www.tinker.af.mil/News/story/id/123299303/ |title=Cruise missile career comes to a close |publisher=U.S. Air Force, Tinker Air Force Base public affairs |date=24 April 2012 |access-date=27 Desember 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131220061518/http://www.tinker.af.mil/news/story.asp?id=123299303 |archive-date=20 Desember 2013}}</ref> *AGM-86 ALCM lug-gelanseerde kruisermissiel, 350 tot 550 missiele en W80-plofkoppe steeds in diens *[[BGM-109 Tomahawk]]-kruisermissiel in kernduikboot-, oppervlakskip- en grond-gelanseerde modelle, kernmodelle buite diens maar plofkoppe word in reserwe gehou. == Verwysings == {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Wapentuig]] [[Kategorie:Ammunisie]] ida2qjv6e6w228bczo7tgfaob44afh8 2894334 2894333 2026-04-16T06:58:04Z Sobaka 328 /* Indië */ opruim 2894334 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Tomahawk Block IV cruise missile -crop.jpg|duimnael|'n [[BGM-109 Tomahawk]] wat in November 2002 vlieg.]] 'n '''Kruisermissiel''' is 'n onbemande selfaangedrewe geleide [[missiel]] wat vlieg deur aërodinamiese [[Sleurkrag|hefkrag]] vir die grootste deel van sy vlugroete te onderhou. Kruisermissiele is ontwerp om 'n groot vrag oor lang afstande met hoë presisie te lewer. Moderne kruisermissiele is in staat om teen hoë subsoniese, [[Supersoniese snelheid|supersonies]]e of hipersoniese snelhede te beweeg, is selfnavigerend en kan op 'n nie-ballistiese, uiters lae-hoogte trajek vlieg.<ref>{{Cite web |date=2025-06-17 |title=Cruise missile {{!}} Definition, Speed, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/technology/cruise-missile |access-date=2025-06-24 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> Hierdie wapens verskil fundamenteel van ballistiese missiele deurdat hulle voortdurend aangedryf bly en aktief gestuur word tydens hul vlug, eerder as om ’n groot deel van hul baan volgens ’n voorafbepaalde, [[swaartekrag]]-gedrewe trajek te volg. Kruisermissiele maak tipies gebruik van gevorderde navigasiestelsels soos traagheidsnavigasie, satellietposisionering (bv. GPS), terreinvolgende radar en digitale kaartvergelyking om hul teikens akkuraat te bereik, selfs in omgewings met sterk elektroniese teenmaatreëls. Kruisermissiele kan vanaf verskeie platforms gelanseer word, insluitend landgebaseerde lanseerders, oorlogskepe, duikbote en vliegtuie. Hierdie veelsydigheid maak hulle ’n belangrike komponent van moderne [[militêre strategie]], aangesien hulle diep in vyandelike gebied kan inslaan sonder om bemande vliegtuie in gevaar te stel. Hulle word gebruik vir beide konvensionele en kernplofkoppe, en kan aangepas word vir spesifieke rolle soos anti-skip-aanvalle, grondteikens of presisie-aanvalle op infrastruktuur. Sedert hul vroeë ontwikkeling tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] het kruisermissiele aansienlik ontwikkel in terme van reikafstand, akkuraatheid en ontduikingsvermoë. Hedendaagse ontwerpe fokus toenemend op sluip-tegnologie, lae waarneembaarheid en gevorderde roetebeplanning om lugverdedigingstelsels te omseil en strategiese teikens met minimale waarskuwing te tref. ==Geskiedenis== Die idee van 'n "lugtorpedo" is in die Britse 1909-film ''The Airship Destroyer'' getoon, waarin vlieënde torpedo's wat draadloos beheer word, gebruik word om [[Lugskip|lugskepe]] wat [[Londen]] bombardeer, af te skiet.<ref>{{cite web|url=http://www.ctie.monash.edu.au/hargrave/rpav_britain.html |title=Remote Piloted Aerial Vehicles : The 'Aerial Target' and 'Aerial Torpedo' in Britain |publisher=Ctie.monash.edu.au |access-date=13 Februarie 2012}}</ref> [[Lêer:Military Air Museum's Fieseler FI 103 V1 "Buzz Bomb".JPG|duimnael|Die V-1 vliegbom, die eerste operasionele kruisermissiel.]] In 1916 het die Amerikaanse vlieënier Lawrence Sperry 'n "lugtorpedo", die Hewitt-Sperry Automatic Airplane, 'n klein [[Tweedekker (vliegtuig)|tweedekker]] met 'n TNT-lading, 'n Sperry-selfvlieende en barometriese hoogtebeheer, gebou en gepatenteer. Geïnspireer deur die eksperimente het die [[Verenigde State]] se leër 'n soortgelyke vlieënde bom genaamd die Kettering Bug ontwikkel. Duitsland het ook toetse gedoen met afstandbeheerde [[Sweeftuig|sweeftuie]] (''Torpedogleiter'') wat deur Siemens-Schuckert gebou is vanaf 1916.<ref>{{cite book|author=Roger Branfill-Cook|title= Torpedo|publisher=Seaforth Publishing|location= Great Britain|year= 2014}}</ref> In die tussenoorlogse tydperk het Brittanje se Royal Aircraft Establishment die Larynx (Long Range Gun met Lynx Engine) ontwikkel, wat in die 1920's 'n paar vlugtoetse ondergaan het.<ref>{{cite web|url=http://www.vectorsite.net/twcruz_1.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070813001620/http://www.vectorsite.net/twcruz_1.html|url-status=usurped|archive-date=13 Augustus 2007|title=[1.0] The Aerial Torpedo|date=13 Augustus 2007}}</ref> In die [[Sowjetunie]] het Sergei Korolev van 1932 tot 1939 die GIRD-06-kruisermissielprojek gelei, wat 'n vuurpyl-aangedrewe anjaer-glybomontwerp gebruik het. Die 06/III (RP-216) en 06/IV (RP-212) het giroskopiese geleidingstelsels bevat.<ref>"Object No. 212", 1936 report in _Tvorcheskoi Nasledie Akedemika Sergeya Pavlovicha Koroleva_</ref> Die voertuig is ontwerp om tot 28 km hoogte te styg en 'n afstand van 280 km te gly, maar toetsvlugte in 1934 en 1936 het slegs 'n hoogte van 500 meter bereik. In 1944, tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], het [[Duitsland]] die eerste operasionele kruisermissiele ontplooi. Die [[V-1-vlieënde bom|V-1]], dikwels 'n vlieënde bom genoem, het 'n giroskoop-geleidingstelsel bevat en is aangedryf deur 'n eenvoudige pulsstraal-enjin, waarvan die geluid dit die bynaam "gonsbom" of "doodlebug" gegee het.<ref>{{cite book |last=Zaloga |first=Steven |title=German V-Weapon Sites 1943–45 |location=Oxford |publisher=Osprey Publishing |date=2008 |isbn=978-1-84603-247-9}}</ref> Akkuraatheid was slegs voldoende vir gebruik teen baie groot teikens (die algemene area van 'n stad), terwyl die reikafstand van 250 km aansienlik laer was as dié van 'n bomwerper wat dieselfde vrag dra. Die belangrikste voordele was spoed (alhoewel nie voldoende om kontemporêre skroefaangedrewe onderskeppers te oortref nie) en bruikbaarheid. Die produksiekoste van 'n V-1 was slegs 'n klein fraksie van dié van 'n [[V-2-vuurpyl|V-2]] supersoniese ballistiese missiel met 'n soortgelyke grootte plofkop.<ref> Beide missiele is vervaardig onder die swaar gebruik van Nazi-slawearbeid.</ref> Anders as die V-2, het die aanvanklike ontplooiings van die V-1 stilstaande lanseerrampe vereis wat blootgestel was aan bombardement.<ref>{{cite web |url=http://www.atlantikwall.org.uk/v1_light_stes.htm |title=V1 Light Sites |publisher=Atlantic Wall |access-date=9 Mei 2017}}</ref> [[Nazi-Duitsland]] het in 1943 ook die Mistel-saamgestelde vliegtuigprogram ontwikkel, wat gesien kan word as 'n rudimentêre lug-gelanseerde kruisermissiel, waar 'n bestuurde vegvliegtuig bo-op 'n onbemande bomwerper-grootte vliegtuig gemonteer is wat met plofstof gepak was om vrygestel te word terwyl die teiken nader gekom het. Bomwerper-gelanseerde variante van die V-1 het beperkte operasionele diens teen die einde van die oorlog gesien, met die baanbrekende V-1 se ontwerp wat deur die Amerikaners omgekeerd ontwikkel is as die Republic-Ford JB-2 kruisermissiel.<ref>{{cite book |last=Zaloga |first=Steven |title= American Guided Missiles of World War II |publisher=Osprey Publishing |date=2020 |isbn=9781472839268}}</ref> Onmiddellik na die [[Tweede Wêreldoorlog]] het die Verenigde State se Lugmag 21 verskillende geleide missielprojekte gehad, insluitend voorgestelde kruisermissiele. Teen 1948 was al behalwe vier van hierdie projekte gekanselleer: die Air Materiel Command Banshee, die SM-62 Snark, die SM-64 Navaho, en die MGM-1 Matador. Die Banshee-ontwerp was soortgelyk aan Operasie Aphrodite; soos Aphrodite, het dit misluk en is dit in April 1949 gekanselleer.<ref>[https://web.archive.org/web/20070303204907/http://stinet.dtic.mil/oai/oai?&verb=getRecord&metadataPrefix=html&identifier=ADA162646 The Evolution of the Cruise Missile by Werrell, Kenneth P.] sien PDF bladsy 92</ref> Terselfdertyd is die Amerikaanse Vloot se Operasie Bumblebee van ongeveer 1 Junie 1946 tot 28 Julie 1948 by Topsail-eiland, [[Noord-Carolina]], uitgevoer. Bumblebee het konsepbewystegnologieë vervaardig wat die Amerikaanse weermag se ander missielprojekte beïnvloed het. Gedurende die [[Koue Oorlog]] het beide die Verenigde State en die Sowjetunie verder geëksperimenteer met die konsep om vroeë kruisermissiele vanaf land, duikbote en vliegtuie te ontplooi. Die hoofuitkoms van die Amerikaanse Vloot se duikbootmissielprojek was die SSM-N-8 Regulus-missiel, gebaseer op die V-1, maar aangedryf deur 'n Allison J33-straalenjin. Die Regulus is in diens gestel, maar is later uitgefaseer met die koms van duikboot-gelanseerde ballistiese missiele wat nie vereis het dat die duikboot na die oppervlak kom om die missiel te lanseer en dit na sy teiken te lei nie. Die Amerikaanse Lugmag se eerste operasionele grond-tot-grond-missiel was die gevleuelde, mobiele, kernwapen-bekwame MGM-1 Matador, ook soortgelyk in konsep aan die V-1. Ontplooiing oorsee het in 1954 begin, eers na [[Wes-Duitsland]] en later na die [[Republiek van China]] en [[Suid-Korea]]. Op 7 November 1956 het die Amerikaanse Lugmag Matador-eenhede in Wes-Duitsland ontplooi, wie se missiele in staat was om teikens in die [[Warskou-verdrag]] gebied te tref, vanaf hul vaste daaglikse terreine na onaangekondigde verspreide lanseerplekke. Hierdie waarskuwing was in reaksie op die krisis wat veroorsaak is deur die Sowjet-aanval op [[Hongarye]] wat die [[Hongaarse Rewolusie van 1956]] onderdruk het. Tussen 1957 en 1961 het die Verenigde State 'n ambisieuse en goed befondsde program gevolg om 'n kernbewapende kruisermissiel, Supersoniese Lae Hoogte Missiel (SLAM), te ontwikkel. Dit is ontwerp om onder die vyand se radar te vlieg teen snelhede bo Mach 3 en waterstofbomme te dra wat dit langs sy pad oor vyandelike gebied sou laat val. Alhoewel die konsep bewys is dat dit geldig is en die 500-megawatt (670,000 pk) enjin 'n suksesvolle toetslopie in 1961 voltooi het, is geen lugwaardige toestel ooit voltooi nie. Die projek is uiteindelik laat vaar ten gunste van IKBM-ontwikkeling. Terwyl ballistiese missiele die voorkeurwapens vir landteikens was, is swaar kern- en konvensionele kruisermissiele met wapenpunte deur die USSR as 'n primêre wapen beskou om die Verenigde State se vlootdraer-gevegsgroepe te vernietig. Groot duikbote (byvoorbeeld, Echo- en Oscar-klasse) is ontwikkel om hierdie wapens te dra en die Verenigde State se gevegsgroepe op see te skadu, en groot bomwerpers (byvoorbeeld, [[Toepolef Tu-22M|Backfire]]-, [[Toepolef Tu-95|Bear]]- en [[Toepolef Tu-160|Blackjack]]-modelle) is toegerus met die wapens in hul luggelanseerde kruisermissiel (ALCM)-konfigurasie. ==Kategorieë== Kruisermissiele kan gekategoriseer word volgens vrag/plofkopgrootte, spoed, reikwydte en lanseringsplatform. Dikwels word variante van dieselfde missiel vir verskillende lanseringsplatforms vervaardig (byvoorbeeld lug- en duikboot-gelanseerde weergawes). Geleidingstelsels kan tussen missiele verskil. Sommige missiele kan toegerus word met enige van 'n verskeidenheid navigasiestelsels (traagheidsnavigasie, TERCOM of satellietnavigasie). Groter kruisermissiele kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra, terwyl kleiner missiele slegs konvensionele plofkoppe dra. ===Hipersoniese kruisermissiele=== Hipersoniese kruisermissiele beweeg ten minste vyf keer die [[spoed van klank]] (Mach 5). *3M22 Zircon (>1000–1500 km) {{vlagland|Rusland}}– hipersoniese anti-skip kruisermissiel.<ref>{{cite web|url= http://www.nextbigfuture.com/2016/02/russia-will-refit-nuclear-powered.html|title=Russia will refit nuclear powered guided missile cruiser with mach 5 hypersonic 3M22 missiles with 2022 deployment|website=NextBigFuture.com|date=21 Februarie 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://uslivenic.com/3m22-zircon-missile-russias-fastest-missile/|title=3M22 Zircon Missile, Russia's Fastest Missile|access-date=23 November 2022|archive-date=30 Maart 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230330024209/https://uslivenic.com/3m22-zircon-missile-russias-fastest-missile/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cnn.com/2024/02/13/europe/ukraine-russia-zircon-hypersonic-missile-intl-hnk-ml/index.html|title=Russia used an advanced hypersonic missile for the first time in recent strike, Ukraine claims|website=[[CNN]] |date=13 Februarie 2024 }}</ref><ref name=NavalNews>{{cite web|url=https://www.navalnews.com/naval-news/2022/08/hypersonic-brahmos-ii-missile-may-include-tech-from-tsirkon-missile/|website=Naval News |title=Hypersonic BrahMos-II missile may include tech from Tsirkon missile |date=2 Augustus 2022 }}</ref> *ASN4G (Air-Sol Nucléaire de 4e Génération) {{vlagland|Frankryk}} – hipersoniese kruisermissiel met ’n supersoniese ramstraalenjin wat deur [[Frankryk]] ontwikkel word.<ref>{{Cite web |title=Counting the cost of deterrence: France's nuclear recapitalisation |url=https://www.iiss.org/blogs/military-balance/2021/05/france-nuclear-recapitalisation |access-date=2022-10-26 |website=IISS |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Wright |first=Timothy |date=1 Mei 2022 |title=Hypersonic Missile Proliferation: An Emerging European Problem? |url=https://www.nonproliferation.eu/wp-content/uploads/2022/05/EUNPDC_no-80.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220517163238/https://www.nonproliferation.eu/wp-content/uploads/2022/05/EUNPDC_no-80.pdf |archive-date=2022-05-17 |url-status=live |access-date=26 Oktober 2022 |website=The EU Non-Proliferation Consortium}}</ref> *BrahMos-II (≈800–1500 km) {{vlagland|Indië}}/{{vlagland|Rusland}}–– hipersoniese kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://brahmos.com/newscenter.php?newsid=95|title=India to develop BrahMos-II missile|website=Brahmos.com}}</ref><ref name=NavalNews /> onder ontwikkeling vanaf 2011 in [[Indië]] en Rusland<ref>{{cite news|url= http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-10-09/news/30260244_1_air-version-stealth-supersonic-cruise-missile-india-s-defence-research|archive-url= https://archive.today/20130103092457/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-10-09/news/30260244_1_air-version-stealth-supersonic-cruise-missile-india-s-defence-research|url-status= dead|archive-date= 3 Januarie 2013|title=Hypersonic version of Brahmos on the way|date=9 Oktober 2011|work=The Times of India}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.brahmos.com/newscenter.php?newsid=102|title=India, Russia to develop new hypersonic cruise missile|archive-url= https://web.archive.org/web/20100628020619/http://brahmos.com/newscenter.php?newsid=102|archive-date= 28 Junie 2010|url-status=dead|access-date=23 Februarie 2012}}</ref> *CJ-1000 {{vlagland|Volksrepubliek China}} – hipersoniese ramstraalenjin anti-skip/land-aanval kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://www.scmp.com/news/china/military/article/3322176/new-missiles-drones-and-tanks-whats-been-rolling-through-beijings-streets |title=New missiles, drones and tanks: what's been rolling through Beijing's streets? |website=South China Morning Post |date=18 Augustus 2025 |first=Liu |last=Zhen }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.newsweek.com/china-reveals-new-weapons-sink-us-ships-2114865 |title=China To Reveal New Weapons To Sink US Ships |website=Newsweek |date=18 Augustus 2025 |first=Ryan |last=Chan }}</ref> *Hycore {{vlagland|Suid-Korea}}<ref>{{cite web | url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/weapons/south-korea-develops-hycore-hypersonic-cruise-missile | title=South Korea develops Hycore hypersonic cruise missile | date=25 Januarie 2022 }}</ref> *HSTDV{{vlagland|Indië}} – hipersoniese ramstraalenjin-demonstrator. 'n Draervoertuig vir hipersoniese langafstandkruisermissiele word ontwikkel deur die Verdedigingsnavorsings- en Ontwikkelingsorganisasie.<ref>{{Cite web|url= https://theprint.in/defence/drdo-test-fires-futuristic-missile-tech-but-its-success-is-in-doubt/249386/|title= DRDO test-fires futuristic missile tech, but its success is in doubt|last=Philip|first=Snehesh Alex|date=2019-06-12|website=ThePrint|language=en-US|access-date= 2020-03-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/drdo-starts-work-on-hypersonic-weapon/story-NAg6ViN9W94ll4CsfGDNYP.html|title=DRDO starts work on 'next-gen' hypersonic weapon|date=2019-10-20|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2020-03-23}}</ref> *ET-LDHCM {{vlagland|Indië}} – langafstandhipersoniese kruisermissiel word ontwikkel deur DRDO.<ref>{{Cite news |date=2025-07-14 |title=India testing a missile that flies at eight times the speed of sound, hits targets 1,500 km away |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/new-updates/india-testing-a-missile-that-flies-at-eight-times-the-speed-of-sound-hits-targets-1500-km-away/articleshow/122432167.cms?from=mdr |access-date=2025-07-23 |work=The Economic Times |issn=0013-0389}}</ref><ref name=":6">{{Cite web |last=Vaishnav |first=Akash |date=2025-07-15 |title=India's 'Project Vishnu' Unleashes Missile That Can Hit Enemy 1,500 Km Away at 8x Speed of Sound |url=https://newsable.asianetnews.com/gallery/india/india-unleashes-missile-that-can-hit-enemy-1500-km-away-at-8-speed-of-sound-z8wgl1w |access-date=2025-07-22 |website=newsable.asianetnews.com |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Modi |first=Diksha |date=2025-07-15 |title=Faster Than BrahMos, Deadlier Than Agni: How India's New Hypersonic Missile Changes The Game |url=https://www.news18.com/india/faster-than-brahmos-deadlier-than-agni-how-indias-new-hypersonic-missile-changes-the-game-ws-dkl-9442036.html |access-date=2025-07-17 |website=News18 |language=en}}</ref> *Hyfly-2 {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – hipersoniese luggelanseerde kruisermissiel wat die eerste keer by Sea Air Space 2021 vertoon is, ontwikkel deur [[Boeing]].<ref>{{Cite web|url=https://www.navalnews.com/event-news/sea-air-space-2021/2021/08/sea-air-space-2021-boeing-unveils-new-hypersonic-cruise-missile-concept/|title = Sea Air Space 2021: Boeing Unveils New Hypersonic Cruise Missile Concept|date = 4 Augustus 2021}}</ref> *Hypersonic Air-breathing Weapon Concept (HAWC, uitgespreek Hawk) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – luggelanseerde hipersoniese kruisermissiel met ’n ramstraalenjin wat sy eie kinetiese energie tydens impak gebruik om die teiken te vernietig, ontwikkel deur [[DARPA]].<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2022/04/04/politics/us-hypersonic-missile-test/index.html|title = US tested hypersonic missile in mid-March but kept it quiet to avoid escalating tensions with Russia &#124; CNN Politics|website = [[CNN]]|date = 5 April 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Second Successful Flight for DARPA Hypersonic Air-breathing Weapon Concept (HAWC) |url=https://www.darpa.mil/news-events/2022-04-05#:~:text=Air%2Dbreathing%20vehicles%20utilize%20air,targets%20even%20without%20high%20explosives |website=DARPA |date=4 Mei 2022}}</ref> *Hipersoniese Luglansieerbare Aanvallende Anti-Oppervlaktemissiel (HALO) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – luggelanseerde anti-skipmissiel onder die Aanvallende Anti-Oppervlakteoorlogvoering-inkrement 2 (OASuW Inc 2) program vir die Amerikaanse Vloot (Vloot).<ref>{{cite web | url=https://www.navalnews.com/naval-news/2022/09/halo-us-navy-hypersonic-capability/ | title=HALO programme accelerates US Navy hypersonic capability drive | date=5 September 2022 }}</ref><ref>{{cite web |title=FY18 Navy Programs – Offensive Anti-Surface Warfare (OASuW) Increment 1 |website=Director, Operational Test and Evaluation |url=https://www.dote.osd.mil/Portals/97/pub/reports/FY2018/navy/2018oasuw.pdf?ver=2019-08-21-155650-680 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200201164929/https://www.dote.osd.mil/Portals/97/pub/reports/FY2018/navy/2018oasuw.pdf?ver=2019-08-21-155650-680 |archive-date=2020-02-01}}</ref> *Hipersoniese Aanvalskruisermissiel (HACM) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – beplan vir gebruik deur die Verenigde State se Lugmag.<ref>{{Cite web |title=Raytheon/Northrop Grumman team selected for HACM hypersonic weapon |url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/raytheonnorthrop-grumman-team-selected-for-hacm-hypersonic-weapon |access-date=2022-10-26 |website=Janes.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=US Air Force Selects Raytheon Missiles & Defense, Northrop Grumman to Deliver First Hypersonic Air-Breathing Missile |url=https://news.northropgrumman.com/news/releases/us-air-force-selects-raytheon-missiles-defense-northrop-grumman-to-deliver-first-hypersonic-air-breathing-missile |access-date=2022-10-26 |website=Northrop Grumman Newsroom |language=en}}</ref> *SCIFiRE {{vlagland|Verenigde State van Amerika}}/{{vlagland|Australië}} – Southern Cross Integrated Flight Research Experiment (SCIFiRE) is 'n gesamentlike program tussen die Amerikaanse Departement van Verdediging en die Australiese Departement van Verdediging vir 'n Mach 5 ramstraalenjin-aangedrewe missiel.<ref>{{cite press release |title=Department of Defense Announces New Allied Prototyping Initiative Effort With Australia to Continue Partnership in Developing Air Breathing Hypersonic Vehicles |url=https://www.war.gov/News/Releases/Release/Article/2429061/department-of-defense-announces-new-allied-prototyping-initiative-effort-with-a/ |website=United States Department of Defense |access-date=18 Januarie 2022 |date=30 November 2020}}</ref><ref>{{cite press release |author1=Defence Minister Linda Reynolds |title=Australia collaborates with the US to develop and test high speed long-range hypersonic weapons |url=https://www.minister.defence.gov.au/minister/lreynolds/media-releases/australia-collaborates-us-develop-and-test-high-speed-long-range |website=Department of Defence Ministers |access-date=19 Januarie 2022 |date=1 Desember 2020}}</ref><ref>{{cite web |title=SCIFiRE Hypersonics |url=https://www.airforce.gov.au/our-mission/scifire-hypersonics |website=Royal Australian Air Force |date=16 Julie 2021 |access-date=19 January 2022}}</ref> In September 2021 het die Amerikaanse Departement van Verdediging Voorlopige Ontwerpoorsigkontrakte aan Boeing, Lockheed Martin en Raytheon Missiles & Defense toegeken.<ref>{{cite press release |title=Contracts For Sept. 3, 2021 |url=https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2764928/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929103100/https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2764928/ |url-status=dead |archive-date=29 September 2021 |website=United States Department of Defence |access-date=18 Januarie 2022 |date=3 September 2021}}</ref><ref>{{cite press release |title=Contracts For Sept. 1, 2021 |url=https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2762096/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929131018/https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2762096/ |url-status=dead |archive-date=29 September 2021 |website=United States Department of Defence |access-date=18 Januarie 2022 |date=1 September 2021}}</ref> *YJ-19 {{vlagland|Volksrepubliek China}} – hipersoniese ramstraalenjin-antiskip-kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/chinese-victory-day-parade-spotlights-new-weapon-priorities |title=Chinese Victory Day Parade Spotlights New Weapon Priorities |website=Aviation Week |date=10 September 2025 |first=Chuanren |last=Chen |archive-url=https://web.archive.org/web/20250910205227/https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/chinese-victory-day-parade-spotlights-new-weapon-priorities |archive-date=10 September 2025 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.scmp.com/news/china/science/article/3324050/breathtaking-science-behind-yj-19-chinas-first-hypersonic-cruise-missile |title=The breathtaking science behind YJ-19, China's first hypersonic cruise missile |website=South China Morning Post |date=2 September 2025 |last=Zhang |first=Tong }}</ref> ===Supersoniese kruisermissiele=== [[Lêer:Brahmos imds.jpg|duimnael|BrahMos uitgestal by IMDS 2007.]] Hierdie missiele beweeg vinniger as die [[spoed van klank]], gewoonlik met behulp van ramstraal-enjins. Die reikafstand is tipies 100–500 km, maar kan langer wees. Geleidingstelsels verskil tussen die stelsels. Voorbeelde: *ASALM US ALCM prototipe, toetsvliegtuig tot hipersonies Mach 5.5 {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} *3M-54 Kalibr (4 500&nbsp;km, Mach 3) {{ vlagland|Rusland}} (die "Sizzler" variant is slegs in staat tot supersoniese spoed in die terminale stadium) *3M-51 Alfa (250&nbsp;km, Mach 2.5) {{ vlagland|Rusland}} *Air-Sol Moyenne Portée (300–500&nbsp;km+, Mach 3) {{ vlagland|Frankryk}}&nbsp;– supersoniese afstandaanvalmissiel met kerplofkop *ASM-3 (400&nbsp;km, Mach 3+) {{vlagland|Japan}} *Blyskavka (100–370&nbsp;km) {{vlagland |Oekraïne}}&nbsp;– Artem Luch Pivdenmash *BrahMos (290–800&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland|Indië}} / {{vlagland|Rusland}}<ref>{{Cite web |date=24 November 2020 |title=India now working on 1,500-km range BrahMos supersonic cruise missile |url=https://theprint.in/defence/india-now-working-on-1500-km-range-brahmos-supersonic-cruise-missile/550924/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204100808/https://theprint.in/defence/india-now-working-on-1500-km-range-brahmos-supersonic-cruise-missile/550924/ |archive-date=4 Februarie 2021 |access-date=27 Januarie 2021 |website=The Print |language=en}}</ref> *CX-1 (280&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland | Volksrepubliek China}} *CJ-100 / DF-100 (2000–3000&nbsp;km, Mach 5) {{ vlagland |Volksrepubliek China}} *FC/ASW (onder ontwikkeling) – transnasionale kruisermissielprogram {{vlagland|Frankryk}} / {{ vlagland|Verenigde Koninkryk}} / {{ vlagland|Italië}}<ref name="Janes">[http://home.janes.com/events/exhibitions/dsei2011/sections/daily/day1/perseus-mbdas-missile-of-.shtml Janes – Perseus: MBDA's missile of the future?] {{webarchive|url= https://web.archive.org/web/20111113133922/http://home.janes.com/events/exhibitions/dsei2011/sections/daily/day1/perseus-mbdas-missile-of-.shtml |date=13 November 2011 }}</ref><ref>{{cite web|url= http://www.iiss.org/whats-new/iiss-experts-commentary/from-the-paris-air-show-enter-perseus/ |title= International Institute for Strategic Studies – IISS |access-date=8 Oktober 2015 |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120628163208/http://www.iiss.org/whats-new/iiss-experts-commentary/from-the-paris-air-show-enter-perseus/ |archive-date=28 Junie 2012 }}</ref><ref name="The Telegraph">{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/defence/8587357/New-British-missile-three-times-as-fast-as-current-weapons.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/defence/8587357/New-British-missile-three-times-as-fast-as-current-weapons.html |archive-date=11 Januarie 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=New British missile three times as fast as current weapons|date= 21 Junie 2011|work=Telegraph.co.uk|access-date= 8 Oktober 2015|last1= Harding|first1= Thomas}}</ref><ref name="MBDA Systems">{{Cite web|url=http://www.mbda-systems.com/mediagallery/files/cvs401-perseus-_datasheet-1315926538.pdf|archive-url= https://web.archive.org/web/20130512144417/http://www.mbda-systems.com/mediagallery/files/cvs401-perseus-_datasheet-1315926538.pdf|url-status=dead|title=MBDA Systems|archive-date=12 Mei 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/paris-perseus-set-to-go-on-the-attack-358513/|title= PARIS: Perseus set to go on the attack|work= Flightglobal.com|access-date= 8 Oktober 2015 |date=22 Junie 2011}}</ref> *Hsiung Feng III (100–150&nbsp;km, Mach 3.5) {{vlagland |Volksrepubliek China}} *Hyunmoo-3 (1500&nbsp;km, Mach 1.2) {{ vlagland|Suid-Korea}} *Kh-20 (380–600&nbsp;km, Mach 2) {{ vlagland |Sowjetunie}} *Kh-31 (25–110&nbsp;km, Mach 3.5) {{ vlagland|Rusland}} *Kh-32 (600–1 000&nbsp;km, Mach 4.6) {{vlagland|Rusland}} *Kh-80 (3 000–5 000&nbsp;km, Mach 3) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{vlagland|Rusland}} *P-270 Moskit (120–250&nbsp;km, Mach 2–3) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{vlagland|Rusland}} *P-500 Bazalt (550&nbsp;km, Mach 3+) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland|Rusland}} *P-700 Granit (625&nbsp;km, Mach 2.5+) {{ vlagland|Sowjetunie}} / {{vlagland |Rusland}} *P-800 Oniks / Kh-61 (600–800&nbsp;km, Mach 2.6) {{vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland |Rusland}} *P-1000 Vulkan (800&nbsp;km, Mach 3+) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland|Rusland}} *YJ-12 (250–400&nbsp;km, Mach 4) {{ vlagland |Volksrepubliek China}} *YJ-18 (220–540&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *YJ-91 (15–120&nbsp;km, Mach 3.5) {{vlagland |Volksrepubliek China }} *Yun Feng (1200–2 000&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland|Republiek China}} *SSM-N-9 Regulus II (1 852&nbsp;km, Mach 2) {{ vlagland|Verenigde State}} ===Interkontinentale-afstand supersoniese kruisermissiele=== *Burya (8 500 km) (gekanselleer in 1960) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *MKR (8 000 km) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *RSS-40 Buran (8 500 km) (gekanselleer in 1957) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *SLAM (gekanselleer in 1964) {{ vlagland |Verenigde State}} *SM-64 Navaho (gekanselleer in 1958) {{vlagland |Verenigde State}} ===Langafstand subsoniese kruisermissiele=== [[Lêer:Nirbhay missiles during Republic Day Parade 2018.jpg|duimnael|Indië se Nirbhay-missiele gemonteer op 'n vragmotor-gebaseerde lanseerder.]] China, Frankryk, Indië, Iran, Israel, Japan, Noord-Korea, Rusland, Suid-Korea, Oekraïne en die Verenigde State het verskeie langafstand-subsoniese kruisermissiele ontwikkel. Hierdie missiele het 'n reikafstand van meer as 1 000 kilometer en vlieg teen ongeveer 800 kilometer per uur <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> Hulle het tipies 'n lanseringsgewig van ongeveer 1 500 kilogram<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> en kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra. Vroeëre weergawes van hierdie missiele het traagheidsnavigasie gebruik; latere weergawes gebruik baie meer akkurate TERCOM- en DSMAC-stelsels. Mees onlangse weergawes kan satellietnavigasie gebruik. Voorbeelde: China, Frankryk, Indië, Iran, Israel, Japan, Noord-Korea, Rusland, Suid-Korea, Oekraïne en die Verenigde State het verskeie langafstand-subsoniese kruisermissiele ontwikkel. Hierdie missiele het 'n reikafstand van meer as 1 000 kilometer en vlieg teen ongeveer 800 kilometer per uur <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> Hulle het tipies 'n lanseringsgewig van ongeveer 1 500 kilogram<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> en kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra. Vroeëre weergawes van hierdie missiele het traagheidsnavigasie gebruik; latere weergawes gebruik baie meer akkurate TERCOM- en DSMAC-stelsels. Mees onlangse weergawes kan satellietnavigasie gebruik. Voorbeelde: *3M-54 Kalibr (tot 4 500 km) {{vlagland|Rusland}} *AGM-86 ALCM (from 1 100 to >2 400 km) {{vlagland|Verenigde State}} *AGM-129 ACM (from 3 450 to 3 700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-181 LRSO (>2 500 km) {{vlagland |Verenigde State}} *[[BGM-109 Tomahawk]] (tot 1 700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *BGM-109G Grondgelanseerde kruisermissiel (2 500 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Kh-55 (3 000 km) and Kh-65 {{vlagland |Rusland}} *Kh-101 (4 500–5 500 km) {{vlagland |Rusland}} *Iskander-K (nie minder as 3 500 km) {{vlagland|Rusland}} *Hwasal-1 (1 500–2 000 km) {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Hwasal-2 (> 2 000 km) {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *RK-55 (3 000 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Nirbhay (tot 1 500 km)<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/nirbhay-cruise-missile-test-fired-drdo-says-indigenous-engine-a-success-101628656458294.html|title = Nirbhay cruise missile test-fired; indigenous engine a success, say officials| work=Hindustan Times |date = 11 Augustus 2021}}</ref> {{vlagland|Indië}} *MdCN (tot 1 400 km) {{vlagland|Frankryk}} *Paveh (1 650 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.timesofisrael.com/iran-unveils-new-paveh-cruise-missile-that-can-reach-israel|title = Iran unveils new 'Paveh' cruise missile that can reach Israel| website=The Times of Israel |date = 25 Februarie 2023}}</ref> {{vlagland|Iran}} *Hoveyzeh (1 350 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.tehrantimes.com/news/432567/Iran-unveils-long-range-Hoveyzeh-cruise-missile|title = Iran unveils long-range Hoveyzeh cruise missile|date = 2 Februarie 2019}}</ref>{{vlagland |Iran}} *Abu Mahdi (over 1 000 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.mashreghnews.ir/news/1108707/%D8%AA%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D8%AD-%D9%88%DB%8C%DA%98%DA%AF%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%88%D8%B4%DA%A9-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%AD%D8%A7%D8%AC-%D9%82%D8%A7%D8%B3%D9%85-%D9%88-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%A7%D8%A8%D9%88%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C|title = Description of the characteristics of 'Martyr Haj Qasem' and 'Martyr Abu Mahdi' missiles|date = 20 Augustus 2020}}</ref> {{vlagland|Iran}} *Quds 1 Houthi {{vlagland |Jemen}} *Hsiung Feng IIE (600–1200 km) {{vlagland|Republiek China}} *Hyunmoo III (Hyunmoo IIIA – 500 km, Hyunmoo IIIB – 1 000 km, Hyunmoo IIIC – 1,500 km) {{vlagland|Suid-Korea}} *Type 12 SSM (1 500 km under development) {{vlagland|Japan}} *MGM-13 Mace {{vlagland |Verenigde State}} *DF-10/CJ-10 (CJ-10K – 1 500 km, CJ-20 – 2 000 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Popeye Turbo SLCM {{vlagland |Israel}} *Diep Presisie Aanvalsvermoë DPSC (meer as 2 000 km onder ontwikkeling) {{vlagland|Duitsland}}{{vlagland|Verenigde Koninkryk}}, deel van die Trinity House Ooreenkoms.<ref>{{cite web |url=https://aviationweek.com/defense/budget-policy-operations/germany-uk-reveal-trinity-house-deep-strike-missile-development |title=Germany and UK Reveal Trinity House Deep Strike Missile Development Plans |last1=Osborne |first1=Tony |last2=Wall |first2=Robert |work=Aviation Week |date=15 Mei 2025 |access-date=23 Mei 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.twz.com/air/long-range-deep-precision-strike-missile-to-be-developed-by-uk-and-germany |title=Long-Range 'Deep Precision Strike' Missile To Be Developed By UK And Germany |last=Newdick |first=Thomas |website=The War Zone |date=16 Mei 2025 |access-date=23 Mei 2025}}</ref> *FP-5 Flamingo (3 000&nbsp;km) {{vlagland|Oekraïne}}<ref>{{Cite web|url=https://www.twz.com/news-features/new-ukrainian-cruise-missile-with-claimed-1800-mile-range-breaks-cover|title=New Ukrainian Cruise Missile With Claimed 1,800-Mile Range Breaks Cover|first=Thomas|last=Newdick|first2=Joseph|last2=Trevithick|date=18 August 2025}}</ref> *FP-5 Flamingo (3 000 km){{vlagland |Oekraïne}}<ref>{{Cite web|url=https://www.twz.com/news-features/new-ukrainian-cruise-missile-with-claimed-1800-mile-range-breaks-cover|title=New Ukrainian Cruise Missile With Claimed 1,800-Mile Range Breaks Cover|first=Thomas|last=Newdick|first2=Joseph|last2=Trevithick|date=18 Augustus 2025}}</ref> ===Interkontinentale-afstand subsoniese kruisermissiel=== *9M730 Burevestnik {{vlagland|Rusland}} *SM-62 Snark (10 200 km) {{vlagland|Verenigde State}} ===Medium-afstand subsoniese kruisermissiel=== [[Lêer:Storm Shadow p1220865.jpg|duimnael|Storm Shadow (Frankryk /VK).]] Voorbeelde: *AGM-158 JASSM (370–1900 km) {{vlagland |Verenigde State}} *[[Lêer:Babur Cruise Missle at Ideas 2008 cropped.jpg|duimnael|'n Pakistanse Babur-kruisermissiellanseerder.]]AGM-158C LRASM (370 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Atmaca {{vlagland|Turkye}} *Babur (290–900 km) {{vlagland |Pakistan}} *Harbah (250–450 km) {{vlagland |Pakistan}} *Hatf-VIII / Ra'ad Mark-2 ALCM (400 km) {{vlagland |Pakistan}} *Hsiung Feng IIE (600–2000 km) {{vlagland|Republiek China}} *Hyunmoo-3 (minder as 1500 km) {{vlagland |Suid-Korea}} *Iskander-K {{vlagland |Rusland}} *KD-63 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *NASM-MR {{vlagland|Indië}} *Taurus KEPD 350 (500+ km) {{vlagland |Duitsland}} *Kh-50 (Kh-SD) and Kh-101 Kh-65 weergawes {{vlagland |Rusland}} *MGM-1 Matador (700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Ra'ad ALCM (350 km) {{vlagland |Pakistan}} *Raad (360 km) {{vlagland|Iran}} *SOM (SOM B Block I) – 500 km, 1 500 km en 2 500 km weergawes (350 km reikafstand onder serieproduksie, 500 km+ reikafstand onder ontwikkeling){{vlagland|Turkye}}<ref>{{cite web|url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkey-aims-to-increase-ballistic-missile-ranges.aspx?pageID=238&nID=12731&NewsCatID=345|title=BUSINESS – Turkey aims to increase ballistic missile ranges|author=Ümit Enginsoy|date=Februarie 2012 |publisher=Hurriyetdailynews.com|access-date=13 Februarie 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hurriyet.com.tr/ekonomi/19680119.asp|title=Tübıta: Hedefimiz 2 bin 500 kilometre menzilli füze yapmak |date=14 Januarie 2012|publisher=Hurriyet.com.tr|access-date=13 Februarie 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.trt.net.tr/trtavaz/turk-fuzesi-som-icin-geri-sayim-basladi--haber-detay,tr,24107.aspx|title=Türk Füzesi SOM İçin Geri Sayım Başladı – Haber – TRT Avaz|publisher=Trt.net.tr|access-date=13 Februarie 2012|archive-date=10 Mei 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510220244/http://www.trt.net.tr/trtavaz/turk-fuzesi-som-icin-geri-sayim-basladi--haber-detay,tr,24107.aspx|url-status=dead}}</ref> *SSM-N-8 Regulus (926 km) {{vlagland |Verenigde State}} *P-5 Pyatyorka (450–750 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}}/{{vlagland |Rusland}}/{{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *S8000 Banderol {{vlagland |Rusland}} *Storm Shadow / SCALP-EG (550 km, Mach 0.65) {{vlagland |Verenigde Koninkryk}} *Type 12 SSM (binne 1000 km onder ontwikkeling) {{vlagland |Japan}} *Ya-Ali (700 km) {{vlagland |Iran}} *Zarb (320 km) {{vlagland|Pakistan}} *Ragnarök (926 km) {{vlagland |Verenigde State}}<ref>{{cite web | title=kratos-unveils-revolutionary-low-cost-cruise-missile-system-ragnarok | url=https://www.kratosdefense.com/newsroom/kratos-unveils-revolutionary-low-cost-cruise-missile-system-ragnarok }}</ref><ref>{{cite web | title=ragnarok-mini-cruise-missile-with-big-range-targets-150k-price-tag | url=https://www.twz.com/air/ragnarok-mini-cruise-missile-with-big-range-targets-150k-price-tag }}</ref> *Narwhal {{vlagland|Tsjeggië}} (680 km )<ref>{{cite web | title=what_is_the_new_narwhal_cruise_missile_for_ukraine_that_can_strike_moscow_and_engels | url=https://en.defence-ua.com/weapon_and_tech/what_is_the_new_narwhal_cruise_missile_for_ukraine_that_can_strike_moscow_and_engels-16752.html }}</ref><ref>{{cite web | title=czech-defense-tech-company-lpp-readies-first-cruise-missile | url=https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/czech-defense-tech-company-lpp-readies-first-cruise-missile }}</ref> *Taimoor (600 km) {{vlagland|Pakistan}} <ref>{{Cite web|url=https://www.flightglobal.com/fixed-wing/pakistan-test-launches-taimoor-cruise-missile-from-mirage/165837.article|title=Pakistan test launches Taimoor cruise missile from Mirage|first=Greg|last=Waldron|first2=|last2=|date=5 Januarie 2026}}</ref> *Lanca (missile) (600 km) {{vlagland|Pole}} <ref>{{Cite web|url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/weapons/wb-group-reveals-lanca-cruise-missile-with-payload-capacity-of-hundreds-of-kilograms|title=WB Group reveals Lanca cruise missile with payload capacity of hundreds of kilograms|first=Jakub |last=Link-Lenczowski |first2=|last2=|date=10 Oktober 2025}}</ref> *Ruta (missile) (450 km) {{vlagland|Switserland}} <ref>{{cite web | title=destinus-ruta | url=https://www.destinus.com/page/destinus-ruta }}</ref> ===Kortafstand subsoniese kruisermissiele=== [[Lêer:NSM PICT0001.JPG|duimnael|Vlootaanvalskruisermissiel van die Noorse Vloot.      ]] Kortafstand subsoniese kruisermissiele is sodanige missiele wat ongeveer 500 kilogram weeg en 'n reikafstand van tot 300 km het. Voorbeelde: *Apache (100–140 km) {{vlagland|Frankryk}} *AVMT-300 (300 km) {{vlagland| Brasilië}} *MICLA-BR (300 km) {{vlagland| Brasilië}} <ref>{{cite news |title=FOTO: Caça F-5M voando com o míssil de cruzeiro MICLA-BR|url=https://www.aereo.jor.br/2019/10/01/foto-caca-f-5m-voando-com-o-missil-de-cruzeiro-micla-br|publisher=Poder Aéreo|language=pt|date=1 Oktober 2019}}</ref> *Hyunmoo-3 (over 300 km) shorter range {{vlagland |Suid-Korea}} *SSM-700K Haeseong (180+ km) {{vlagland |Suid-Korea}} *JFS-M (499 km) {{vlagland |Duitsland}} *Kh-35 (130–300 km) {{vlagland |Rusland}}, KN-19 Ks3/4 {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Kh-59 (115–550 km) {{vlagland|Rusland}} *P-15 (40–80 km) {{vlagland |Rusland}} , KN-1 {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Nasr-1 {{vlagland|Iran}} *Zafar (25 km) {{vlagland |Iran}} *Noor {{vlagland |Iran}} *Qader {{vlagland|Iran}} *NASM-SR {{vlagland|Indië}} *Naval Strike Missile (185–555 km) {{vlagland|Noorweë}} *RBS-15 {{vlagland|Swede}} *Korshun {{vlagland |Oekraïne}} – plaaslike weergawe van Kh-55 en RK-55 *Neptune {{vlagland|Oekraïne}}<ref>{{cite web |title=Ukraine Tests Advanced Subsonic Cruise Missile 'Neptune' |url=http://www.defenseworld.net/news/21881 |website=Defense World |date=31 Januarie 2018 |access-date=31 Januarie 2018 |url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20180201082450/http://www.defenseworld.net/news/21881#.WnLO3-jP38A |archive-date=1 Februarie 2018}}</ref> *[[Lêer:Hsiung Feng II Anti-Ship Missile Display in Chengkungling 20111009a.jpg|duimnael|Hsiung Feng II anti-skip missiel uitgestal in Chengkungling.  ]]Hsiung Feng II {{vlagland|Republiek China}} *Wan Chien {{vlagland|Republiek China}} *VCM-01 (100–300 km) {{vlagland|Viëtnam}} *Aist (100–300 km) {{vlagland|Belarus}} *Marte (100+ km) {{vlagland|Italië}} *[[Lêer:Hsiung-Feng-2-sketch.svg|duimnael|Hsiung Feng II.     ]]Sea Killer uitvoer variant {{vlagland|Italië}} *Otomat (180 km) {{vlagland|Italië}} *Otomat Mk2 E / Teseo Mk2/E (360 km) {{vlagland|Italië}} *C-801 (40 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-802 (120–230 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-803 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-805 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-602 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *CM-602G {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Çakır {{vlagland|Turkye}} *Delilah missile (250 km) {{vlagland |Israel}} *Gabriel IV (200 km) {{vlagland |Israel}} *Popeye turbo ALCM (78 km) {{vlagland|Israel}} *Sea Breaker (300 km) {{vlagland |Israel}} *RGM-84 Harpoon (124–310 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-84E Standoff Land Attack Missile (110 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-84H/K SLAM-ER (270 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Silkworm (100–500 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *SOM {{vlagland|Turkye}} [7 <ref>{{cite web |date=4 Junie 2011 |title=Yerli seyir füzesi, 180 kilometreden hedefini vuracak – Hürriyet Gündem |url=http://www.hurriyet.com.tr/gundem/17954640.asp?gid=381 |access-date=13 Februarie 2012 |publisher=Hurriyet.com.tr}}</ref><ref>{{cite web |title=Yerli seyir füzesi, 180 kilometreden hedefinin vuracak – Kirpi HABER Cesur &#124; Özgür &#124; Tarafsız Habercilik |url=http://www.kirpihaber.com/teknoloji-bilim/yerli-seyir-fuzesi-180-kilometreden-hedefinin-vuracak.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607033259/http://www.kirpihaber.com/teknoloji-bilim/yerli-seyir-fuzesi-180-kilometreden-hedefinin-vuracak.htm |archive-date=2011-06-07 |access-date=13 Februarie 2012 |publisher=Kirpihaber.com}}</ref> *[[V-1-vlieënde bom]] (250 km) {{vlagland |Nazi-Duitsland}} ==Ontplooiing== [[Lêer:AGM-129A - 2006 0306 b52 2lg.jpg|links|duimnael|AGM-129 ACM word vasgeheg op 'n B-52H bomwerper.]] Die mees algemene missie vir kruisermissiele is om relatief hoëwaarde-teikens soos skepe, bevelbunkers, brûe en damme aan te val.<ref>{{cite web|url=http://www.raytheon.com/capabilities/products/tomahawk/|title=Raytheon: Tomahawk Cruise Missile|website=www.raytheon.com|access-date=2016-09-19}}</ref> Moderne geleidingstelsels maak akkurate aanvalle moontlik. Sedert 2001 het die [[BGM-109 Tomahawk]]-missielmodel 'n belangrike deel van die Verenigde State se vlootarsenaal geword. Dit gee skepe en duikbote 'n ietwat akkurate, langafstand-, konvensionele landaanvalwapen. Sodanige missiel kos ongeveer US$1,99 miljoen per eenheid.<ref>{{cite web |title=FY 2017 Program Acquisition Costs by Weapon System - Tactical Tomahawk Cruise Missile |url=https://comptroller.war.gov/Portals/45/documents/defbudget/FY2017/FY2017_Weapons.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160424113923/http://comptroller.defense.gov/Portals/45/Documents/defbudget/fy2017/FY2017_Weapons.pdf |archive-date=2016-04-24 |url-status=live |website=United States Department of Defense}}</ref> Beide die Tomahawk en die AGM-86 is wyd tydens Operasie Desert Storm gebruik. Op 7 April 2017, tydens die [[Siriese Burgeroorlog]], het Amerikaanse oorlogskepe meer as 50 kruisermissiele op 'n Siriese lugbasis afgevuur as vergelding vir 'n Siriese chemiese wapenaanval teen 'n rebellevesting.<ref>{{cite web |title=US missiles blast Syria; Trump demands 'end the slaughter' |url=https://apnews.com/article/donald-trump-syria-ap-top-news-international-news-politics-de1b6e80a0cf4d84bca38835e9bb3310 |website=AP News|date=20 April 2021 }}</ref> Die [[Amerikaanse Lugmag]] (USAF) ontplooi 'n lug-gelanseerde kruisermissiel, die AGM-86 ALCM. Die [[Boeing B-52 Stratofortress]] is die eksklusiewe afleweringsvoertuig vir die AGM-86 en AGM-129 ACM. Beide missieltipes is konfigureerbaar vir óf konvensionele óf kernplofkoppe. Die USAF het die AGM-86 vir sy bomwerpervloot aangeneem, terwyl die AGM-109 aangepas is om vanaf vragmotors en skepe te lanseer en deur die USAF en Vloot aangeneem is. Die vragmotor-gelanseerde weergawes, en ook die Pershing II en SS-20 Intermediêre Afstand Ballistiese Missiele, is later vernietig onder die bilaterale INF (Intermediêre Afstand Kernmagte) verdrag met die USSR. [[Lêer:BRAHMOS Launcher.JPG|duimnael|Die Indiese Leër se BrahMos supersoniese kruisermissiele gemonteer op Mobiele Outonome Lanseerders (MOL).]] Die [[Britse Koninklike Vloot]] (RN) bedryf ook kruisermissiele, spesifiek die VSA-vervaardigde Tomahawk, wat deur die RN se kernduikbootvloot gebruik word. Britse konvensionele kernkopweergawes is vir die eerste keer in 1999 deur die RN in gevegte afgevuur, tydens die [[Kosovo-oorlog]] (die Verenigde State het kruisermissiele in 1991 afgevuur). Die Koninklike Lugmag gebruik die Storm Shadow-kruisermissiel op sy [[Typhoon-klas duikboot|Typhoon]] en voorheen sy Tornado GR4-vliegtuig. Dit word ook deur Frankryk gebruik, waar dit bekend staan as SCALP EG, en word deur die Armée de l'Air se Mirage 2000- en Rafale-vliegtuie gedra. Indië en Rusland het gesamentlik die supersoniese kruisermissiel BrahMos ontwikkel. Daar is drie weergawes van die Brahmos: skip-/land-gelanseer, lug-gelanseer en duikboot-gelanseer. Die skip-/land-gelanseer weergawe was teen laat 2007 in werking. Die Brahmos het die vermoë om teikens op land aan te val. Rusland gaan ook voort om ander kruisermissiele te bedryf: die SS-N-12 Sandbox, SS-N-19 Shipwreck, SS-N-22 Sunburn en SS-N-25 Switchblade. Duitsland en Spanje bedryf die Taurus-missiel terwyl Pakistan die Babur-missiel vervaardig het.<ref name="CSIS Missile Threat3"/> Beide die Volksrepubliek van China en die Republiek van China (Taiwan) het verskeie kruisermissielvariante ontwerp, soos die bekende C-802, waarvan sommige in staat is om biologiese, chemiese, kern- en konvensionele kernkoppe te dra ===Kernbewapende kruisermissiele=== ====China==== China het die CJ-10-landaanvalkruisermissiel wat in staat is om 'n kernplofkop te dra.<ref>{{Cite web|last=Bommakanti|first=Kartik|date=4 Desember 2020|title=China's Cruise Missile Capabilities: Implications for the Indian Army and Air Force|url=https://www.orfonline.org/research/chinas-cruise-missile-capabilities/?amp#|url-status=live|access-date=18 Desember 2021|website=Observer Research Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20201204151239/https://www.orfonline.org/research/chinas-cruise-missile-capabilities/?amp |archive-date=4 Desember 2020 }}</ref> Daarbenewens blyk dit dat China in Augustus 2021 'n hipersoniese kruisermissiel getoets het, 'n bewering wat hulle ontken.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-58953352|title=China Denies Testing Nuclear-Capable Hypersonic Cruise Missile|work=BBC News |date=18 Oktober 2021 |access-date=18 Oktober 2021}}</ref> ====Frankryk==== Die Franse ''Force de frappe''-kernmagte sluit beide land- en see-gebaseerde bomwerpers in met Air-Sol Moyenne Portée (ASMP) hoëspoed medium-afstand kernkruisermissiele. Twee modelle is in gebruik, ASMP en 'n nuwer ASMP-Amelioré (ASMP-A), wat in 1999 ontwikkel is. Na raming is 40 tot 50 vervaardig.<ref>{{cite web |title=Air-Sol Moyenne Portée (ASMP/ ASMP-A) |work=Missile Threat |publisher=Center for Strategic and International Studies |date=23 April 2024 |access-date=23 Mei 2025 |url=https://missilethreat.csis.org/missile/asmp/}}</ref><ref>James O’Halloran, IHS Jane's Weapons: Strategic 2015-2016, 2015, (United Kingdom: IHS), 134-135.</ref> ====Indië==== Indië het in 2017 suksesvol sy inheemse Nirbhay ('Vreesloos') land-aanval kruisermissiel getoets, wat kernkoppe tot 'n trefafstand van 1 000 km kan lewer.<ref name="Nirbhay, ToI, 2017" >{{cite news |title=India successfully tests its first nuclear-capable cruise missile |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/india-successfully-tests-its-first-nuclear-capable-cruise-missile/articleshow/61550465.cms |newspaper=The Times of India |date=7 November 2017}}</ref> Nirbhay is suksesvol getoets.<ref name="Nirbhay, ToI, 2017" /><ref>{{cite news |title=Nuclear-capable Nirbhay cruise missile's test fails for the fourth time |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/nuclear-capable-nirbhay-cruise-missiles-test-fails-for-the-fourth-time/articleshow/56105444.cms |newspaper=The Times of India |date=21 Desember 2016 |access-date=21 Desember 2016}}</ref> ====Israel==== Die Israeliese Verdedigingsmagte het na bewering die medium-afstand lug-gelanseerde Popeye Turbo ALCM en die Popeye Turbo SLCM medium-lang-afstand kruismissiel met kernkoppe op Dolphin-klas duikbote ontplooi.<ref>{{Cite book |last=Udaya Chandar |first=Y |title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces |publisher=Notion Press |year=2017 |isbn=9781946983794}}</ref> ====Pakistan==== Pakistan het tans vyf kruismissielstelsels: die lug-gelanseerde Ra'ad-I en sy verbeterde weergawe Ra'ad-II sowel as Taimoor; die grond- en duikboot-gelanseerde Babur;<ref name="CSIS Missile Threat3">{{cite web|url=https://missilethreat.csis.org/missile/hatf-7/|title=Hatf 7 "Babur" – Missile Threat|website=CSIS.org|access-date=26 Julie 2017}}</ref><ref>{{cite news|url=https://thediplomat.com/2017/01/south-asian-strategic-stability-and-pakistans-babur-3-submarine-launched-cruise-missile/|title=South Asian Strategic Stability and Pakistan's Babur-3 Submarine-Launched Cruise Missile|first1=Ankit |last1=Panda |first2=Prashanth |last2=Parameswaran|work=The Diplomat|access-date=2017-12-01|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-38563330|title=Pakistan announces cruise missile success|date=2017|work=BBC News|access-date=2017-12-01|language=en-GB}}</ref>skip-gelanseerde Harbah-missiel<ref>{{Cite news|url=https://thediplomat.com/2018/01/pakistan-tests-an-indigenously-developed-anti-ship-cruise-missile/|title=Pakistan Tests An Indigenously Developed Anti-Ship Cruise Missile|first=Ankit |last=Panda|work=The Diplomat|access-date=2018-01-13|language=en-US}}</ref> en oppervlak-gelanseerde Zarb-missiel.<ref>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1251049|title=Pakistan Navy inducts coastal anti-ship 'Zarb' missile after successful test|last=Haider|first=Mateen|date=9 April 2016|work=DAWN.COM|access-date=2018-01-17|language=en-US}}</ref> Beide, Ra'ad en Babur, kan kernplofkoppe tussen 10 en 25 knope dra, en dit na teikens op 'n afstand van onderskeidelik tot 300 km en 450 km aflewer.<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/nuclear-capable-nirbhay-cruise-missiles-test-fails-for-the-fourth-time/articleshow/56105444.cms|title=Nirbhay: Nuclear-capable Nirbhay cruise missile's test fails for the fourth time |website=The Times of India|date=21 Desember 2016 }}</ref> Babur is sedert 2010 in diens van die Pakistanse Leër, en die Pakistanse Vloot sedert 2018.<ref>{{cite web|url=http://www.ipcs.org/article/india/pakistans-babur-and-raad-cruise-missiles-strategic-implications-for-india-3681.html|title=Pakistan's Babur and Ra'ad Cruise Missiles: Strategic Implications for India|last1=Mason|first1=Shane|website=Institute of Peace and Conflict Studies|access-date=20 Januarie 2016}}</ref> ====Rusland==== [[Lêer:3M-54E1.jpg|duimnael|Uitvoervariant van die Kalibr-missiel.   ]] Rusland het Kh-55SM-kruismissiele, met 'n reikwydte soortgelyk aan die Verenigde State se AGM-129-reikwydte van 3000 km, maar kan 'n kragtiger kernwapenkop van 200 kt dra. Hulle is toegerus met 'n TERCOM-stelsel wat hulle toelaat om teen 'n hoogte laer as 110 meter teen subsoniese snelhede te vlieg terwyl hulle 'n CEP-akkuraatheid van 15 meter met 'n traagheidsnavigasiestelsel verkry. Hulle word vanuit die lug gelanseer vanaf óf [[Toepolef Tu-95]]'s, [[Toepolef Tu-22|Toepolef Tu-22M's]] óf Toepolef Tu-160's, elk in staat om 16 vir die Tu-95, 12 vir die Tu-160 en 4 vir die Tu-22M te dra. 'n Stealth-weergawe van die missiel, die Kh-101, is in ontwikkeling. Dit het soortgelyke eienskappe as die Kh-55, behalwe dat die reikwydte tot 5 000 km verleng is, toegerus is met 'n konvensionele kernplofkop van 1 000 kg, en het stealth-kenmerke wat die waarskynlikheid van onderskepping verminder.<ref>{{cite web |title=Kh-101 – Russian and Soviet Nuclear Forces |url=https://fas.org/nuke/guide/russia/bomber/kh-101.htm |publisher=Fas.org |access-date=13 Februarie 2012}}</ref> Na die ineenstorting van die [[Sowjetunie]] was die mees onlangse kruisermissiel wat ontwikkel is, die Kalibr-missiel, wat in die vroeë 1990's in produksie getree het en amptelik in 1994 in die Russiese arsenaal opgeneem is. Dit het egter eers op 7 Oktober 2015 sy gevegsdebuut in [[Sirië]] gesien as deel van die Russiese militêre veldtog in Sirië. Die missiel is sedert sy debuut nog 14 keer in gevegsoperasies in Sirië gebruik. In die laat 1950's en vroeë 1960's het die Sowjetunie probeer om kruisermissiele te ontwikkel. In hierdie kort tydperk het die Sowjetunie aan byna tien verskillende tipes kruisermissiele gewerk. As gevolg van hulpbronne was die meeste van die aanvanklike tipes kruisermissiele wat deur die Sowjetunie ontwikkel is, egter see-gelanseerde kruisermissiele of duikboot-gelanseerde kruisermissiele (SLCM's). Die SS-N-1-kruisermissiel is ontwikkel om verskillende konfigurasies te hê om vanaf 'n [[duikboot]] of 'n skip afgevuur te word. Met verloop van tyd het die Sowjetunie egter ook begin werk aan lug-gelanseerde kruisermissiele (ALCM). Hierdie ACLM-missiele is tipies afgelewer via bomwerpers wat as "Blinders" of "Backfire" aangewys is. Die missiele in hierdie konfigurasie is die AS-1 en AS-2 genoem, met uiteindelike nuwe variante met meer ontwikkelingstyd. Die hoofdoel van Sowjet-gebaseerde kruisermissiele was om verdedigings- en aanvalsmeganismes teen vyandelike skepe te hê; met ander woorde, die meeste van die Sowjet-kruisermissiele was anti-skipmissiele. In die 1980's het die Sowjetunie 'n arsenaal van kruisermissiele van byna 600 platforms ontwikkel, wat uit land-, see- en lugafleweringstelsels bestaan het.<ref>{{cite journal|last=Arkin|first=William|date=Mei 1983|title=Soviet Cruise Missile Programs|journal=Arms Control Today|volume=13|issue=4|pages=3–4|jstor=23623103}}</ref> ====Verenigde State==== [[Lêer:Agm-129 acm (cropped).jpg|links|duimnael|'n AGM-129 ACM van die Verenigde State se Lugmag.]] Die Verenigde State het op een of ander tydstip nege kernbewapende kruisermissiele ontplooi. *MGM-1 Matador grond-gelanseerde missiel, buite diens *MGM-13 Mace grond-gelanseerde missiel, buite diens *SSM-N-8 Regulus duikboot-gelanseerde missiel, buite diens *SM-62 Snark grond-gelanseerde missiel, buite diens *AGM-28 Hound Dog lug-gelanseerde missiel, buite diens *BGM-109G Grond-gelanseerde Kruisermissiel, buite diens *AGM-129 ACM lug-gelanseerde missiel, buite diens<ref>{{cite web|url=https://www.tinker.af.mil/News/story/id/123299303/ |title=Cruise missile career comes to a close |publisher=U.S. Air Force, Tinker Air Force Base public affairs |date=24 April 2012 |access-date=27 Desember 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131220061518/http://www.tinker.af.mil/news/story.asp?id=123299303 |archive-date=20 Desember 2013}}</ref> *AGM-86 ALCM lug-gelanseerde kruisermissiel, 350 tot 550 missiele en W80-plofkoppe steeds in diens *[[BGM-109 Tomahawk]]-kruisermissiel in kernduikboot-, oppervlakskip- en grond-gelanseerde modelle, kernmodelle buite diens maar plofkoppe word in reserwe gehou. == Verwysings == {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Wapentuig]] [[Kategorie:Ammunisie]] cptx35xae0lo32sha7upm2x16o89kdj 2894335 2894334 2026-04-16T06:58:25Z Sobaka 328 /* Indië */ 2894335 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Tomahawk Block IV cruise missile -crop.jpg|duimnael|'n [[BGM-109 Tomahawk]] wat in November 2002 vlieg.]] 'n '''Kruisermissiel''' is 'n onbemande selfaangedrewe geleide [[missiel]] wat vlieg deur aërodinamiese [[Sleurkrag|hefkrag]] vir die grootste deel van sy vlugroete te onderhou. Kruisermissiele is ontwerp om 'n groot vrag oor lang afstande met hoë presisie te lewer. Moderne kruisermissiele is in staat om teen hoë subsoniese, [[Supersoniese snelheid|supersonies]]e of hipersoniese snelhede te beweeg, is selfnavigerend en kan op 'n nie-ballistiese, uiters lae-hoogte trajek vlieg.<ref>{{Cite web |date=2025-06-17 |title=Cruise missile {{!}} Definition, Speed, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/technology/cruise-missile |access-date=2025-06-24 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> Hierdie wapens verskil fundamenteel van ballistiese missiele deurdat hulle voortdurend aangedryf bly en aktief gestuur word tydens hul vlug, eerder as om ’n groot deel van hul baan volgens ’n voorafbepaalde, [[swaartekrag]]-gedrewe trajek te volg. Kruisermissiele maak tipies gebruik van gevorderde navigasiestelsels soos traagheidsnavigasie, satellietposisionering (bv. GPS), terreinvolgende radar en digitale kaartvergelyking om hul teikens akkuraat te bereik, selfs in omgewings met sterk elektroniese teenmaatreëls. Kruisermissiele kan vanaf verskeie platforms gelanseer word, insluitend landgebaseerde lanseerders, oorlogskepe, duikbote en vliegtuie. Hierdie veelsydigheid maak hulle ’n belangrike komponent van moderne [[militêre strategie]], aangesien hulle diep in vyandelike gebied kan inslaan sonder om bemande vliegtuie in gevaar te stel. Hulle word gebruik vir beide konvensionele en kernplofkoppe, en kan aangepas word vir spesifieke rolle soos anti-skip-aanvalle, grondteikens of presisie-aanvalle op infrastruktuur. Sedert hul vroeë ontwikkeling tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] het kruisermissiele aansienlik ontwikkel in terme van reikafstand, akkuraatheid en ontduikingsvermoë. Hedendaagse ontwerpe fokus toenemend op sluip-tegnologie, lae waarneembaarheid en gevorderde roetebeplanning om lugverdedigingstelsels te omseil en strategiese teikens met minimale waarskuwing te tref. ==Geskiedenis== Die idee van 'n "lugtorpedo" is in die Britse 1909-film ''The Airship Destroyer'' getoon, waarin vlieënde torpedo's wat draadloos beheer word, gebruik word om [[Lugskip|lugskepe]] wat [[Londen]] bombardeer, af te skiet.<ref>{{cite web|url=http://www.ctie.monash.edu.au/hargrave/rpav_britain.html |title=Remote Piloted Aerial Vehicles : The 'Aerial Target' and 'Aerial Torpedo' in Britain |publisher=Ctie.monash.edu.au |access-date=13 Februarie 2012}}</ref> [[Lêer:Military Air Museum's Fieseler FI 103 V1 "Buzz Bomb".JPG|duimnael|Die V-1 vliegbom, die eerste operasionele kruisermissiel.]] In 1916 het die Amerikaanse vlieënier Lawrence Sperry 'n "lugtorpedo", die Hewitt-Sperry Automatic Airplane, 'n klein [[Tweedekker (vliegtuig)|tweedekker]] met 'n TNT-lading, 'n Sperry-selfvlieende en barometriese hoogtebeheer, gebou en gepatenteer. Geïnspireer deur die eksperimente het die [[Verenigde State]] se leër 'n soortgelyke vlieënde bom genaamd die Kettering Bug ontwikkel. Duitsland het ook toetse gedoen met afstandbeheerde [[Sweeftuig|sweeftuie]] (''Torpedogleiter'') wat deur Siemens-Schuckert gebou is vanaf 1916.<ref>{{cite book|author=Roger Branfill-Cook|title= Torpedo|publisher=Seaforth Publishing|location= Great Britain|year= 2014}}</ref> In die tussenoorlogse tydperk het Brittanje se Royal Aircraft Establishment die Larynx (Long Range Gun met Lynx Engine) ontwikkel, wat in die 1920's 'n paar vlugtoetse ondergaan het.<ref>{{cite web|url=http://www.vectorsite.net/twcruz_1.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070813001620/http://www.vectorsite.net/twcruz_1.html|url-status=usurped|archive-date=13 Augustus 2007|title=[1.0] The Aerial Torpedo|date=13 Augustus 2007}}</ref> In die [[Sowjetunie]] het Sergei Korolev van 1932 tot 1939 die GIRD-06-kruisermissielprojek gelei, wat 'n vuurpyl-aangedrewe anjaer-glybomontwerp gebruik het. Die 06/III (RP-216) en 06/IV (RP-212) het giroskopiese geleidingstelsels bevat.<ref>"Object No. 212", 1936 report in _Tvorcheskoi Nasledie Akedemika Sergeya Pavlovicha Koroleva_</ref> Die voertuig is ontwerp om tot 28 km hoogte te styg en 'n afstand van 280 km te gly, maar toetsvlugte in 1934 en 1936 het slegs 'n hoogte van 500 meter bereik. In 1944, tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], het [[Duitsland]] die eerste operasionele kruisermissiele ontplooi. Die [[V-1-vlieënde bom|V-1]], dikwels 'n vlieënde bom genoem, het 'n giroskoop-geleidingstelsel bevat en is aangedryf deur 'n eenvoudige pulsstraal-enjin, waarvan die geluid dit die bynaam "gonsbom" of "doodlebug" gegee het.<ref>{{cite book |last=Zaloga |first=Steven |title=German V-Weapon Sites 1943–45 |location=Oxford |publisher=Osprey Publishing |date=2008 |isbn=978-1-84603-247-9}}</ref> Akkuraatheid was slegs voldoende vir gebruik teen baie groot teikens (die algemene area van 'n stad), terwyl die reikafstand van 250 km aansienlik laer was as dié van 'n bomwerper wat dieselfde vrag dra. Die belangrikste voordele was spoed (alhoewel nie voldoende om kontemporêre skroefaangedrewe onderskeppers te oortref nie) en bruikbaarheid. Die produksiekoste van 'n V-1 was slegs 'n klein fraksie van dié van 'n [[V-2-vuurpyl|V-2]] supersoniese ballistiese missiel met 'n soortgelyke grootte plofkop.<ref> Beide missiele is vervaardig onder die swaar gebruik van Nazi-slawearbeid.</ref> Anders as die V-2, het die aanvanklike ontplooiings van die V-1 stilstaande lanseerrampe vereis wat blootgestel was aan bombardement.<ref>{{cite web |url=http://www.atlantikwall.org.uk/v1_light_stes.htm |title=V1 Light Sites |publisher=Atlantic Wall |access-date=9 Mei 2017}}</ref> [[Nazi-Duitsland]] het in 1943 ook die Mistel-saamgestelde vliegtuigprogram ontwikkel, wat gesien kan word as 'n rudimentêre lug-gelanseerde kruisermissiel, waar 'n bestuurde vegvliegtuig bo-op 'n onbemande bomwerper-grootte vliegtuig gemonteer is wat met plofstof gepak was om vrygestel te word terwyl die teiken nader gekom het. Bomwerper-gelanseerde variante van die V-1 het beperkte operasionele diens teen die einde van die oorlog gesien, met die baanbrekende V-1 se ontwerp wat deur die Amerikaners omgekeerd ontwikkel is as die Republic-Ford JB-2 kruisermissiel.<ref>{{cite book |last=Zaloga |first=Steven |title= American Guided Missiles of World War II |publisher=Osprey Publishing |date=2020 |isbn=9781472839268}}</ref> Onmiddellik na die [[Tweede Wêreldoorlog]] het die Verenigde State se Lugmag 21 verskillende geleide missielprojekte gehad, insluitend voorgestelde kruisermissiele. Teen 1948 was al behalwe vier van hierdie projekte gekanselleer: die Air Materiel Command Banshee, die SM-62 Snark, die SM-64 Navaho, en die MGM-1 Matador. Die Banshee-ontwerp was soortgelyk aan Operasie Aphrodite; soos Aphrodite, het dit misluk en is dit in April 1949 gekanselleer.<ref>[https://web.archive.org/web/20070303204907/http://stinet.dtic.mil/oai/oai?&verb=getRecord&metadataPrefix=html&identifier=ADA162646 The Evolution of the Cruise Missile by Werrell, Kenneth P.] sien PDF bladsy 92</ref> Terselfdertyd is die Amerikaanse Vloot se Operasie Bumblebee van ongeveer 1 Junie 1946 tot 28 Julie 1948 by Topsail-eiland, [[Noord-Carolina]], uitgevoer. Bumblebee het konsepbewystegnologieë vervaardig wat die Amerikaanse weermag se ander missielprojekte beïnvloed het. Gedurende die [[Koue Oorlog]] het beide die Verenigde State en die Sowjetunie verder geëksperimenteer met die konsep om vroeë kruisermissiele vanaf land, duikbote en vliegtuie te ontplooi. Die hoofuitkoms van die Amerikaanse Vloot se duikbootmissielprojek was die SSM-N-8 Regulus-missiel, gebaseer op die V-1, maar aangedryf deur 'n Allison J33-straalenjin. Die Regulus is in diens gestel, maar is later uitgefaseer met die koms van duikboot-gelanseerde ballistiese missiele wat nie vereis het dat die duikboot na die oppervlak kom om die missiel te lanseer en dit na sy teiken te lei nie. Die Amerikaanse Lugmag se eerste operasionele grond-tot-grond-missiel was die gevleuelde, mobiele, kernwapen-bekwame MGM-1 Matador, ook soortgelyk in konsep aan die V-1. Ontplooiing oorsee het in 1954 begin, eers na [[Wes-Duitsland]] en later na die [[Republiek van China]] en [[Suid-Korea]]. Op 7 November 1956 het die Amerikaanse Lugmag Matador-eenhede in Wes-Duitsland ontplooi, wie se missiele in staat was om teikens in die [[Warskou-verdrag]] gebied te tref, vanaf hul vaste daaglikse terreine na onaangekondigde verspreide lanseerplekke. Hierdie waarskuwing was in reaksie op die krisis wat veroorsaak is deur die Sowjet-aanval op [[Hongarye]] wat die [[Hongaarse Rewolusie van 1956]] onderdruk het. Tussen 1957 en 1961 het die Verenigde State 'n ambisieuse en goed befondsde program gevolg om 'n kernbewapende kruisermissiel, Supersoniese Lae Hoogte Missiel (SLAM), te ontwikkel. Dit is ontwerp om onder die vyand se radar te vlieg teen snelhede bo Mach 3 en waterstofbomme te dra wat dit langs sy pad oor vyandelike gebied sou laat val. Alhoewel die konsep bewys is dat dit geldig is en die 500-megawatt (670,000 pk) enjin 'n suksesvolle toetslopie in 1961 voltooi het, is geen lugwaardige toestel ooit voltooi nie. Die projek is uiteindelik laat vaar ten gunste van IKBM-ontwikkeling. Terwyl ballistiese missiele die voorkeurwapens vir landteikens was, is swaar kern- en konvensionele kruisermissiele met wapenpunte deur die USSR as 'n primêre wapen beskou om die Verenigde State se vlootdraer-gevegsgroepe te vernietig. Groot duikbote (byvoorbeeld, Echo- en Oscar-klasse) is ontwikkel om hierdie wapens te dra en die Verenigde State se gevegsgroepe op see te skadu, en groot bomwerpers (byvoorbeeld, [[Toepolef Tu-22M|Backfire]]-, [[Toepolef Tu-95|Bear]]- en [[Toepolef Tu-160|Blackjack]]-modelle) is toegerus met die wapens in hul luggelanseerde kruisermissiel (ALCM)-konfigurasie. ==Kategorieë== Kruisermissiele kan gekategoriseer word volgens vrag/plofkopgrootte, spoed, reikwydte en lanseringsplatform. Dikwels word variante van dieselfde missiel vir verskillende lanseringsplatforms vervaardig (byvoorbeeld lug- en duikboot-gelanseerde weergawes). Geleidingstelsels kan tussen missiele verskil. Sommige missiele kan toegerus word met enige van 'n verskeidenheid navigasiestelsels (traagheidsnavigasie, TERCOM of satellietnavigasie). Groter kruisermissiele kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra, terwyl kleiner missiele slegs konvensionele plofkoppe dra. ===Hipersoniese kruisermissiele=== Hipersoniese kruisermissiele beweeg ten minste vyf keer die [[spoed van klank]] (Mach 5). *3M22 Zircon (>1000–1500 km) {{vlagland|Rusland}}– hipersoniese anti-skip kruisermissiel.<ref>{{cite web|url= http://www.nextbigfuture.com/2016/02/russia-will-refit-nuclear-powered.html|title=Russia will refit nuclear powered guided missile cruiser with mach 5 hypersonic 3M22 missiles with 2022 deployment|website=NextBigFuture.com|date=21 Februarie 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://uslivenic.com/3m22-zircon-missile-russias-fastest-missile/|title=3M22 Zircon Missile, Russia's Fastest Missile|access-date=23 November 2022|archive-date=30 Maart 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230330024209/https://uslivenic.com/3m22-zircon-missile-russias-fastest-missile/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cnn.com/2024/02/13/europe/ukraine-russia-zircon-hypersonic-missile-intl-hnk-ml/index.html|title=Russia used an advanced hypersonic missile for the first time in recent strike, Ukraine claims|website=[[CNN]] |date=13 Februarie 2024 }}</ref><ref name=NavalNews>{{cite web|url=https://www.navalnews.com/naval-news/2022/08/hypersonic-brahmos-ii-missile-may-include-tech-from-tsirkon-missile/|website=Naval News |title=Hypersonic BrahMos-II missile may include tech from Tsirkon missile |date=2 Augustus 2022 }}</ref> *ASN4G (Air-Sol Nucléaire de 4e Génération) {{vlagland|Frankryk}} – hipersoniese kruisermissiel met ’n supersoniese ramstraalenjin wat deur [[Frankryk]] ontwikkel word.<ref>{{Cite web |title=Counting the cost of deterrence: France's nuclear recapitalisation |url=https://www.iiss.org/blogs/military-balance/2021/05/france-nuclear-recapitalisation |access-date=2022-10-26 |website=IISS |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Wright |first=Timothy |date=1 Mei 2022 |title=Hypersonic Missile Proliferation: An Emerging European Problem? |url=https://www.nonproliferation.eu/wp-content/uploads/2022/05/EUNPDC_no-80.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220517163238/https://www.nonproliferation.eu/wp-content/uploads/2022/05/EUNPDC_no-80.pdf |archive-date=2022-05-17 |url-status=live |access-date=26 Oktober 2022 |website=The EU Non-Proliferation Consortium}}</ref> *BrahMos-II (≈800–1500 km) {{vlagland|Indië}}/{{vlagland|Rusland}}–– hipersoniese kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://brahmos.com/newscenter.php?newsid=95|title=India to develop BrahMos-II missile|website=Brahmos.com}}</ref><ref name=NavalNews /> onder ontwikkeling vanaf 2011 in [[Indië]] en Rusland<ref>{{cite news|url= http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-10-09/news/30260244_1_air-version-stealth-supersonic-cruise-missile-india-s-defence-research|archive-url= https://archive.today/20130103092457/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-10-09/news/30260244_1_air-version-stealth-supersonic-cruise-missile-india-s-defence-research|url-status= dead|archive-date= 3 Januarie 2013|title=Hypersonic version of Brahmos on the way|date=9 Oktober 2011|work=The Times of India}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.brahmos.com/newscenter.php?newsid=102|title=India, Russia to develop new hypersonic cruise missile|archive-url= https://web.archive.org/web/20100628020619/http://brahmos.com/newscenter.php?newsid=102|archive-date= 28 Junie 2010|url-status=dead|access-date=23 Februarie 2012}}</ref> *CJ-1000 {{vlagland|Volksrepubliek China}} – hipersoniese ramstraalenjin anti-skip/land-aanval kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://www.scmp.com/news/china/military/article/3322176/new-missiles-drones-and-tanks-whats-been-rolling-through-beijings-streets |title=New missiles, drones and tanks: what's been rolling through Beijing's streets? |website=South China Morning Post |date=18 Augustus 2025 |first=Liu |last=Zhen }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.newsweek.com/china-reveals-new-weapons-sink-us-ships-2114865 |title=China To Reveal New Weapons To Sink US Ships |website=Newsweek |date=18 Augustus 2025 |first=Ryan |last=Chan }}</ref> *Hycore {{vlagland|Suid-Korea}}<ref>{{cite web | url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/weapons/south-korea-develops-hycore-hypersonic-cruise-missile | title=South Korea develops Hycore hypersonic cruise missile | date=25 Januarie 2022 }}</ref> *HSTDV{{vlagland|Indië}} – hipersoniese ramstraalenjin-demonstrator. 'n Draervoertuig vir hipersoniese langafstandkruisermissiele word ontwikkel deur die Verdedigingsnavorsings- en Ontwikkelingsorganisasie.<ref>{{Cite web|url= https://theprint.in/defence/drdo-test-fires-futuristic-missile-tech-but-its-success-is-in-doubt/249386/|title= DRDO test-fires futuristic missile tech, but its success is in doubt|last=Philip|first=Snehesh Alex|date=2019-06-12|website=ThePrint|language=en-US|access-date= 2020-03-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/drdo-starts-work-on-hypersonic-weapon/story-NAg6ViN9W94ll4CsfGDNYP.html|title=DRDO starts work on 'next-gen' hypersonic weapon|date=2019-10-20|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2020-03-23}}</ref> *ET-LDHCM {{vlagland|Indië}} – langafstandhipersoniese kruisermissiel word ontwikkel deur DRDO.<ref>{{Cite news |date=2025-07-14 |title=India testing a missile that flies at eight times the speed of sound, hits targets 1,500 km away |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/new-updates/india-testing-a-missile-that-flies-at-eight-times-the-speed-of-sound-hits-targets-1500-km-away/articleshow/122432167.cms?from=mdr |access-date=2025-07-23 |work=The Economic Times |issn=0013-0389}}</ref><ref name=":6">{{Cite web |last=Vaishnav |first=Akash |date=2025-07-15 |title=India's 'Project Vishnu' Unleashes Missile That Can Hit Enemy 1,500 Km Away at 8x Speed of Sound |url=https://newsable.asianetnews.com/gallery/india/india-unleashes-missile-that-can-hit-enemy-1500-km-away-at-8-speed-of-sound-z8wgl1w |access-date=2025-07-22 |website=newsable.asianetnews.com |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Modi |first=Diksha |date=2025-07-15 |title=Faster Than BrahMos, Deadlier Than Agni: How India's New Hypersonic Missile Changes The Game |url=https://www.news18.com/india/faster-than-brahmos-deadlier-than-agni-how-indias-new-hypersonic-missile-changes-the-game-ws-dkl-9442036.html |access-date=2025-07-17 |website=News18 |language=en}}</ref> *Hyfly-2 {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – hipersoniese luggelanseerde kruisermissiel wat die eerste keer by Sea Air Space 2021 vertoon is, ontwikkel deur [[Boeing]].<ref>{{Cite web|url=https://www.navalnews.com/event-news/sea-air-space-2021/2021/08/sea-air-space-2021-boeing-unveils-new-hypersonic-cruise-missile-concept/|title = Sea Air Space 2021: Boeing Unveils New Hypersonic Cruise Missile Concept|date = 4 Augustus 2021}}</ref> *Hypersonic Air-breathing Weapon Concept (HAWC, uitgespreek Hawk) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – luggelanseerde hipersoniese kruisermissiel met ’n ramstraalenjin wat sy eie kinetiese energie tydens impak gebruik om die teiken te vernietig, ontwikkel deur [[DARPA]].<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2022/04/04/politics/us-hypersonic-missile-test/index.html|title = US tested hypersonic missile in mid-March but kept it quiet to avoid escalating tensions with Russia &#124; CNN Politics|website = [[CNN]]|date = 5 April 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Second Successful Flight for DARPA Hypersonic Air-breathing Weapon Concept (HAWC) |url=https://www.darpa.mil/news-events/2022-04-05#:~:text=Air%2Dbreathing%20vehicles%20utilize%20air,targets%20even%20without%20high%20explosives |website=DARPA |date=4 Mei 2022}}</ref> *Hipersoniese Luglansieerbare Aanvallende Anti-Oppervlaktemissiel (HALO) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – luggelanseerde anti-skipmissiel onder die Aanvallende Anti-Oppervlakteoorlogvoering-inkrement 2 (OASuW Inc 2) program vir die Amerikaanse Vloot (Vloot).<ref>{{cite web | url=https://www.navalnews.com/naval-news/2022/09/halo-us-navy-hypersonic-capability/ | title=HALO programme accelerates US Navy hypersonic capability drive | date=5 September 2022 }}</ref><ref>{{cite web |title=FY18 Navy Programs – Offensive Anti-Surface Warfare (OASuW) Increment 1 |website=Director, Operational Test and Evaluation |url=https://www.dote.osd.mil/Portals/97/pub/reports/FY2018/navy/2018oasuw.pdf?ver=2019-08-21-155650-680 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200201164929/https://www.dote.osd.mil/Portals/97/pub/reports/FY2018/navy/2018oasuw.pdf?ver=2019-08-21-155650-680 |archive-date=2020-02-01}}</ref> *Hipersoniese Aanvalskruisermissiel (HACM) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – beplan vir gebruik deur die Verenigde State se Lugmag.<ref>{{Cite web |title=Raytheon/Northrop Grumman team selected for HACM hypersonic weapon |url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/raytheonnorthrop-grumman-team-selected-for-hacm-hypersonic-weapon |access-date=2022-10-26 |website=Janes.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=US Air Force Selects Raytheon Missiles & Defense, Northrop Grumman to Deliver First Hypersonic Air-Breathing Missile |url=https://news.northropgrumman.com/news/releases/us-air-force-selects-raytheon-missiles-defense-northrop-grumman-to-deliver-first-hypersonic-air-breathing-missile |access-date=2022-10-26 |website=Northrop Grumman Newsroom |language=en}}</ref> *SCIFiRE {{vlagland|Verenigde State van Amerika}}/{{vlagland|Australië}} – Southern Cross Integrated Flight Research Experiment (SCIFiRE) is 'n gesamentlike program tussen die Amerikaanse Departement van Verdediging en die Australiese Departement van Verdediging vir 'n Mach 5 ramstraalenjin-aangedrewe missiel.<ref>{{cite press release |title=Department of Defense Announces New Allied Prototyping Initiative Effort With Australia to Continue Partnership in Developing Air Breathing Hypersonic Vehicles |url=https://www.war.gov/News/Releases/Release/Article/2429061/department-of-defense-announces-new-allied-prototyping-initiative-effort-with-a/ |website=United States Department of Defense |access-date=18 Januarie 2022 |date=30 November 2020}}</ref><ref>{{cite press release |author1=Defence Minister Linda Reynolds |title=Australia collaborates with the US to develop and test high speed long-range hypersonic weapons |url=https://www.minister.defence.gov.au/minister/lreynolds/media-releases/australia-collaborates-us-develop-and-test-high-speed-long-range |website=Department of Defence Ministers |access-date=19 Januarie 2022 |date=1 Desember 2020}}</ref><ref>{{cite web |title=SCIFiRE Hypersonics |url=https://www.airforce.gov.au/our-mission/scifire-hypersonics |website=Royal Australian Air Force |date=16 Julie 2021 |access-date=19 January 2022}}</ref> In September 2021 het die Amerikaanse Departement van Verdediging Voorlopige Ontwerpoorsigkontrakte aan Boeing, Lockheed Martin en Raytheon Missiles & Defense toegeken.<ref>{{cite press release |title=Contracts For Sept. 3, 2021 |url=https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2764928/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929103100/https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2764928/ |url-status=dead |archive-date=29 September 2021 |website=United States Department of Defence |access-date=18 Januarie 2022 |date=3 September 2021}}</ref><ref>{{cite press release |title=Contracts For Sept. 1, 2021 |url=https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2762096/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929131018/https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2762096/ |url-status=dead |archive-date=29 September 2021 |website=United States Department of Defence |access-date=18 Januarie 2022 |date=1 September 2021}}</ref> *YJ-19 {{vlagland|Volksrepubliek China}} – hipersoniese ramstraalenjin-antiskip-kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/chinese-victory-day-parade-spotlights-new-weapon-priorities |title=Chinese Victory Day Parade Spotlights New Weapon Priorities |website=Aviation Week |date=10 September 2025 |first=Chuanren |last=Chen |archive-url=https://web.archive.org/web/20250910205227/https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/chinese-victory-day-parade-spotlights-new-weapon-priorities |archive-date=10 September 2025 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.scmp.com/news/china/science/article/3324050/breathtaking-science-behind-yj-19-chinas-first-hypersonic-cruise-missile |title=The breathtaking science behind YJ-19, China's first hypersonic cruise missile |website=South China Morning Post |date=2 September 2025 |last=Zhang |first=Tong }}</ref> ===Supersoniese kruisermissiele=== [[Lêer:Brahmos imds.jpg|duimnael|BrahMos uitgestal by IMDS 2007.]] Hierdie missiele beweeg vinniger as die [[spoed van klank]], gewoonlik met behulp van ramstraal-enjins. Die reikafstand is tipies 100–500 km, maar kan langer wees. Geleidingstelsels verskil tussen die stelsels. Voorbeelde: *ASALM US ALCM prototipe, toetsvliegtuig tot hipersonies Mach 5.5 {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} *3M-54 Kalibr (4 500&nbsp;km, Mach 3) {{ vlagland|Rusland}} (die "Sizzler" variant is slegs in staat tot supersoniese spoed in die terminale stadium) *3M-51 Alfa (250&nbsp;km, Mach 2.5) {{ vlagland|Rusland}} *Air-Sol Moyenne Portée (300–500&nbsp;km+, Mach 3) {{ vlagland|Frankryk}}&nbsp;– supersoniese afstandaanvalmissiel met kerplofkop *ASM-3 (400&nbsp;km, Mach 3+) {{vlagland|Japan}} *Blyskavka (100–370&nbsp;km) {{vlagland |Oekraïne}}&nbsp;– Artem Luch Pivdenmash *BrahMos (290–800&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland|Indië}} / {{vlagland|Rusland}}<ref>{{Cite web |date=24 November 2020 |title=India now working on 1,500-km range BrahMos supersonic cruise missile |url=https://theprint.in/defence/india-now-working-on-1500-km-range-brahmos-supersonic-cruise-missile/550924/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204100808/https://theprint.in/defence/india-now-working-on-1500-km-range-brahmos-supersonic-cruise-missile/550924/ |archive-date=4 Februarie 2021 |access-date=27 Januarie 2021 |website=The Print |language=en}}</ref> *CX-1 (280&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland | Volksrepubliek China}} *CJ-100 / DF-100 (2000–3000&nbsp;km, Mach 5) {{ vlagland |Volksrepubliek China}} *FC/ASW (onder ontwikkeling) – transnasionale kruisermissielprogram {{vlagland|Frankryk}} / {{ vlagland|Verenigde Koninkryk}} / {{ vlagland|Italië}}<ref name="Janes">[http://home.janes.com/events/exhibitions/dsei2011/sections/daily/day1/perseus-mbdas-missile-of-.shtml Janes – Perseus: MBDA's missile of the future?] {{webarchive|url= https://web.archive.org/web/20111113133922/http://home.janes.com/events/exhibitions/dsei2011/sections/daily/day1/perseus-mbdas-missile-of-.shtml |date=13 November 2011 }}</ref><ref>{{cite web|url= http://www.iiss.org/whats-new/iiss-experts-commentary/from-the-paris-air-show-enter-perseus/ |title= International Institute for Strategic Studies – IISS |access-date=8 Oktober 2015 |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120628163208/http://www.iiss.org/whats-new/iiss-experts-commentary/from-the-paris-air-show-enter-perseus/ |archive-date=28 Junie 2012 }}</ref><ref name="The Telegraph">{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/defence/8587357/New-British-missile-three-times-as-fast-as-current-weapons.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/defence/8587357/New-British-missile-three-times-as-fast-as-current-weapons.html |archive-date=11 Januarie 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=New British missile three times as fast as current weapons|date= 21 Junie 2011|work=Telegraph.co.uk|access-date= 8 Oktober 2015|last1= Harding|first1= Thomas}}</ref><ref name="MBDA Systems">{{Cite web|url=http://www.mbda-systems.com/mediagallery/files/cvs401-perseus-_datasheet-1315926538.pdf|archive-url= https://web.archive.org/web/20130512144417/http://www.mbda-systems.com/mediagallery/files/cvs401-perseus-_datasheet-1315926538.pdf|url-status=dead|title=MBDA Systems|archive-date=12 Mei 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/paris-perseus-set-to-go-on-the-attack-358513/|title= PARIS: Perseus set to go on the attack|work= Flightglobal.com|access-date= 8 Oktober 2015 |date=22 Junie 2011}}</ref> *Hsiung Feng III (100–150&nbsp;km, Mach 3.5) {{vlagland |Volksrepubliek China}} *Hyunmoo-3 (1500&nbsp;km, Mach 1.2) {{ vlagland|Suid-Korea}} *Kh-20 (380–600&nbsp;km, Mach 2) {{ vlagland |Sowjetunie}} *Kh-31 (25–110&nbsp;km, Mach 3.5) {{ vlagland|Rusland}} *Kh-32 (600–1 000&nbsp;km, Mach 4.6) {{vlagland|Rusland}} *Kh-80 (3 000–5 000&nbsp;km, Mach 3) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{vlagland|Rusland}} *P-270 Moskit (120–250&nbsp;km, Mach 2–3) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{vlagland|Rusland}} *P-500 Bazalt (550&nbsp;km, Mach 3+) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland|Rusland}} *P-700 Granit (625&nbsp;km, Mach 2.5+) {{ vlagland|Sowjetunie}} / {{vlagland |Rusland}} *P-800 Oniks / Kh-61 (600–800&nbsp;km, Mach 2.6) {{vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland |Rusland}} *P-1000 Vulkan (800&nbsp;km, Mach 3+) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland|Rusland}} *YJ-12 (250–400&nbsp;km, Mach 4) {{ vlagland |Volksrepubliek China}} *YJ-18 (220–540&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *YJ-91 (15–120&nbsp;km, Mach 3.5) {{vlagland |Volksrepubliek China }} *Yun Feng (1200–2 000&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland|Republiek China}} *SSM-N-9 Regulus II (1 852&nbsp;km, Mach 2) {{ vlagland|Verenigde State}} ===Interkontinentale-afstand supersoniese kruisermissiele=== *Burya (8 500 km) (gekanselleer in 1960) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *MKR (8 000 km) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *RSS-40 Buran (8 500 km) (gekanselleer in 1957) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *SLAM (gekanselleer in 1964) {{ vlagland |Verenigde State}} *SM-64 Navaho (gekanselleer in 1958) {{vlagland |Verenigde State}} ===Langafstand subsoniese kruisermissiele=== [[Lêer:Nirbhay missiles during Republic Day Parade 2018.jpg|duimnael|Indië se Nirbhay-missiele gemonteer op 'n vragmotor-gebaseerde lanseerder.]] China, Frankryk, Indië, Iran, Israel, Japan, Noord-Korea, Rusland, Suid-Korea, Oekraïne en die Verenigde State het verskeie langafstand-subsoniese kruisermissiele ontwikkel. Hierdie missiele het 'n reikafstand van meer as 1 000 kilometer en vlieg teen ongeveer 800 kilometer per uur <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> Hulle het tipies 'n lanseringsgewig van ongeveer 1 500 kilogram<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> en kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra. Vroeëre weergawes van hierdie missiele het traagheidsnavigasie gebruik; latere weergawes gebruik baie meer akkurate TERCOM- en DSMAC-stelsels. Mees onlangse weergawes kan satellietnavigasie gebruik. Voorbeelde: China, Frankryk, Indië, Iran, Israel, Japan, Noord-Korea, Rusland, Suid-Korea, Oekraïne en die Verenigde State het verskeie langafstand-subsoniese kruisermissiele ontwikkel. Hierdie missiele het 'n reikafstand van meer as 1 000 kilometer en vlieg teen ongeveer 800 kilometer per uur <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> Hulle het tipies 'n lanseringsgewig van ongeveer 1 500 kilogram<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> en kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra. Vroeëre weergawes van hierdie missiele het traagheidsnavigasie gebruik; latere weergawes gebruik baie meer akkurate TERCOM- en DSMAC-stelsels. Mees onlangse weergawes kan satellietnavigasie gebruik. Voorbeelde: *3M-54 Kalibr (tot 4 500 km) {{vlagland|Rusland}} *AGM-86 ALCM (from 1 100 to >2 400 km) {{vlagland|Verenigde State}} *AGM-129 ACM (from 3 450 to 3 700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-181 LRSO (>2 500 km) {{vlagland |Verenigde State}} *[[BGM-109 Tomahawk]] (tot 1 700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *BGM-109G Grondgelanseerde kruisermissiel (2 500 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Kh-55 (3 000 km) and Kh-65 {{vlagland |Rusland}} *Kh-101 (4 500–5 500 km) {{vlagland |Rusland}} *Iskander-K (nie minder as 3 500 km) {{vlagland|Rusland}} *Hwasal-1 (1 500–2 000 km) {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Hwasal-2 (> 2 000 km) {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *RK-55 (3 000 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Nirbhay (tot 1 500 km)<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/nirbhay-cruise-missile-test-fired-drdo-says-indigenous-engine-a-success-101628656458294.html|title = Nirbhay cruise missile test-fired; indigenous engine a success, say officials| work=Hindustan Times |date = 11 Augustus 2021}}</ref> {{vlagland|Indië}} *MdCN (tot 1 400 km) {{vlagland|Frankryk}} *Paveh (1 650 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.timesofisrael.com/iran-unveils-new-paveh-cruise-missile-that-can-reach-israel|title = Iran unveils new 'Paveh' cruise missile that can reach Israel| website=The Times of Israel |date = 25 Februarie 2023}}</ref> {{vlagland|Iran}} *Hoveyzeh (1 350 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.tehrantimes.com/news/432567/Iran-unveils-long-range-Hoveyzeh-cruise-missile|title = Iran unveils long-range Hoveyzeh cruise missile|date = 2 Februarie 2019}}</ref>{{vlagland |Iran}} *Abu Mahdi (over 1 000 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.mashreghnews.ir/news/1108707/%D8%AA%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D8%AD-%D9%88%DB%8C%DA%98%DA%AF%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%88%D8%B4%DA%A9-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%AD%D8%A7%D8%AC-%D9%82%D8%A7%D8%B3%D9%85-%D9%88-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%A7%D8%A8%D9%88%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C|title = Description of the characteristics of 'Martyr Haj Qasem' and 'Martyr Abu Mahdi' missiles|date = 20 Augustus 2020}}</ref> {{vlagland|Iran}} *Quds 1 Houthi {{vlagland |Jemen}} *Hsiung Feng IIE (600–1200 km) {{vlagland|Republiek China}} *Hyunmoo III (Hyunmoo IIIA – 500 km, Hyunmoo IIIB – 1 000 km, Hyunmoo IIIC – 1,500 km) {{vlagland|Suid-Korea}} *Type 12 SSM (1 500 km under development) {{vlagland|Japan}} *MGM-13 Mace {{vlagland |Verenigde State}} *DF-10/CJ-10 (CJ-10K – 1 500 km, CJ-20 – 2 000 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Popeye Turbo SLCM {{vlagland |Israel}} *Diep Presisie Aanvalsvermoë DPSC (meer as 2 000 km onder ontwikkeling) {{vlagland|Duitsland}}{{vlagland|Verenigde Koninkryk}}, deel van die Trinity House Ooreenkoms.<ref>{{cite web |url=https://aviationweek.com/defense/budget-policy-operations/germany-uk-reveal-trinity-house-deep-strike-missile-development |title=Germany and UK Reveal Trinity House Deep Strike Missile Development Plans |last1=Osborne |first1=Tony |last2=Wall |first2=Robert |work=Aviation Week |date=15 Mei 2025 |access-date=23 Mei 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.twz.com/air/long-range-deep-precision-strike-missile-to-be-developed-by-uk-and-germany |title=Long-Range 'Deep Precision Strike' Missile To Be Developed By UK And Germany |last=Newdick |first=Thomas |website=The War Zone |date=16 Mei 2025 |access-date=23 Mei 2025}}</ref> *FP-5 Flamingo (3 000&nbsp;km) {{vlagland|Oekraïne}}<ref>{{Cite web|url=https://www.twz.com/news-features/new-ukrainian-cruise-missile-with-claimed-1800-mile-range-breaks-cover|title=New Ukrainian Cruise Missile With Claimed 1,800-Mile Range Breaks Cover|first=Thomas|last=Newdick|first2=Joseph|last2=Trevithick|date=18 August 2025}}</ref> *FP-5 Flamingo (3 000 km){{vlagland |Oekraïne}}<ref>{{Cite web|url=https://www.twz.com/news-features/new-ukrainian-cruise-missile-with-claimed-1800-mile-range-breaks-cover|title=New Ukrainian Cruise Missile With Claimed 1,800-Mile Range Breaks Cover|first=Thomas|last=Newdick|first2=Joseph|last2=Trevithick|date=18 Augustus 2025}}</ref> ===Interkontinentale-afstand subsoniese kruisermissiel=== *9M730 Burevestnik {{vlagland|Rusland}} *SM-62 Snark (10 200 km) {{vlagland|Verenigde State}} ===Medium-afstand subsoniese kruisermissiel=== [[Lêer:Storm Shadow p1220865.jpg|duimnael|Storm Shadow (Frankryk /VK).]] Voorbeelde: *AGM-158 JASSM (370–1900 km) {{vlagland |Verenigde State}} *[[Lêer:Babur Cruise Missle at Ideas 2008 cropped.jpg|duimnael|'n Pakistanse Babur-kruisermissiellanseerder.]]AGM-158C LRASM (370 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Atmaca {{vlagland|Turkye}} *Babur (290–900 km) {{vlagland |Pakistan}} *Harbah (250–450 km) {{vlagland |Pakistan}} *Hatf-VIII / Ra'ad Mark-2 ALCM (400 km) {{vlagland |Pakistan}} *Hsiung Feng IIE (600–2000 km) {{vlagland|Republiek China}} *Hyunmoo-3 (minder as 1500 km) {{vlagland |Suid-Korea}} *Iskander-K {{vlagland |Rusland}} *KD-63 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *NASM-MR {{vlagland|Indië}} *Taurus KEPD 350 (500+ km) {{vlagland |Duitsland}} *Kh-50 (Kh-SD) and Kh-101 Kh-65 weergawes {{vlagland |Rusland}} *MGM-1 Matador (700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Ra'ad ALCM (350 km) {{vlagland |Pakistan}} *Raad (360 km) {{vlagland|Iran}} *SOM (SOM B Block I) – 500 km, 1 500 km en 2 500 km weergawes (350 km reikafstand onder serieproduksie, 500 km+ reikafstand onder ontwikkeling){{vlagland|Turkye}}<ref>{{cite web|url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkey-aims-to-increase-ballistic-missile-ranges.aspx?pageID=238&nID=12731&NewsCatID=345|title=BUSINESS – Turkey aims to increase ballistic missile ranges|author=Ümit Enginsoy|date=Februarie 2012 |publisher=Hurriyetdailynews.com|access-date=13 Februarie 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hurriyet.com.tr/ekonomi/19680119.asp|title=Tübıta: Hedefimiz 2 bin 500 kilometre menzilli füze yapmak |date=14 Januarie 2012|publisher=Hurriyet.com.tr|access-date=13 Februarie 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.trt.net.tr/trtavaz/turk-fuzesi-som-icin-geri-sayim-basladi--haber-detay,tr,24107.aspx|title=Türk Füzesi SOM İçin Geri Sayım Başladı – Haber – TRT Avaz|publisher=Trt.net.tr|access-date=13 Februarie 2012|archive-date=10 Mei 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510220244/http://www.trt.net.tr/trtavaz/turk-fuzesi-som-icin-geri-sayim-basladi--haber-detay,tr,24107.aspx|url-status=dead}}</ref> *SSM-N-8 Regulus (926 km) {{vlagland |Verenigde State}} *P-5 Pyatyorka (450–750 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}}/{{vlagland |Rusland}}/{{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *S8000 Banderol {{vlagland |Rusland}} *Storm Shadow / SCALP-EG (550 km, Mach 0.65) {{vlagland |Verenigde Koninkryk}} *Type 12 SSM (binne 1000 km onder ontwikkeling) {{vlagland |Japan}} *Ya-Ali (700 km) {{vlagland |Iran}} *Zarb (320 km) {{vlagland|Pakistan}} *Ragnarök (926 km) {{vlagland |Verenigde State}}<ref>{{cite web | title=kratos-unveils-revolutionary-low-cost-cruise-missile-system-ragnarok | url=https://www.kratosdefense.com/newsroom/kratos-unveils-revolutionary-low-cost-cruise-missile-system-ragnarok }}</ref><ref>{{cite web | title=ragnarok-mini-cruise-missile-with-big-range-targets-150k-price-tag | url=https://www.twz.com/air/ragnarok-mini-cruise-missile-with-big-range-targets-150k-price-tag }}</ref> *Narwhal {{vlagland|Tsjeggië}} (680 km )<ref>{{cite web | title=what_is_the_new_narwhal_cruise_missile_for_ukraine_that_can_strike_moscow_and_engels | url=https://en.defence-ua.com/weapon_and_tech/what_is_the_new_narwhal_cruise_missile_for_ukraine_that_can_strike_moscow_and_engels-16752.html }}</ref><ref>{{cite web | title=czech-defense-tech-company-lpp-readies-first-cruise-missile | url=https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/czech-defense-tech-company-lpp-readies-first-cruise-missile }}</ref> *Taimoor (600 km) {{vlagland|Pakistan}} <ref>{{Cite web|url=https://www.flightglobal.com/fixed-wing/pakistan-test-launches-taimoor-cruise-missile-from-mirage/165837.article|title=Pakistan test launches Taimoor cruise missile from Mirage|first=Greg|last=Waldron|first2=|last2=|date=5 Januarie 2026}}</ref> *Lanca (missile) (600 km) {{vlagland|Pole}} <ref>{{Cite web|url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/weapons/wb-group-reveals-lanca-cruise-missile-with-payload-capacity-of-hundreds-of-kilograms|title=WB Group reveals Lanca cruise missile with payload capacity of hundreds of kilograms|first=Jakub |last=Link-Lenczowski |first2=|last2=|date=10 Oktober 2025}}</ref> *Ruta (missile) (450 km) {{vlagland|Switserland}} <ref>{{cite web | title=destinus-ruta | url=https://www.destinus.com/page/destinus-ruta }}</ref> ===Kortafstand subsoniese kruisermissiele=== [[Lêer:NSM PICT0001.JPG|duimnael|Vlootaanvalskruisermissiel van die Noorse Vloot.      ]] Kortafstand subsoniese kruisermissiele is sodanige missiele wat ongeveer 500 kilogram weeg en 'n reikafstand van tot 300 km het. Voorbeelde: *Apache (100–140 km) {{vlagland|Frankryk}} *AVMT-300 (300 km) {{vlagland| Brasilië}} *MICLA-BR (300 km) {{vlagland| Brasilië}} <ref>{{cite news |title=FOTO: Caça F-5M voando com o míssil de cruzeiro MICLA-BR|url=https://www.aereo.jor.br/2019/10/01/foto-caca-f-5m-voando-com-o-missil-de-cruzeiro-micla-br|publisher=Poder Aéreo|language=pt|date=1 Oktober 2019}}</ref> *Hyunmoo-3 (over 300 km) shorter range {{vlagland |Suid-Korea}} *SSM-700K Haeseong (180+ km) {{vlagland |Suid-Korea}} *JFS-M (499 km) {{vlagland |Duitsland}} *Kh-35 (130–300 km) {{vlagland |Rusland}}, KN-19 Ks3/4 {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Kh-59 (115–550 km) {{vlagland|Rusland}} *P-15 (40–80 km) {{vlagland |Rusland}} , KN-1 {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Nasr-1 {{vlagland|Iran}} *Zafar (25 km) {{vlagland |Iran}} *Noor {{vlagland |Iran}} *Qader {{vlagland|Iran}} *NASM-SR {{vlagland|Indië}} *Naval Strike Missile (185–555 km) {{vlagland|Noorweë}} *RBS-15 {{vlagland|Swede}} *Korshun {{vlagland |Oekraïne}} – plaaslike weergawe van Kh-55 en RK-55 *Neptune {{vlagland|Oekraïne}}<ref>{{cite web |title=Ukraine Tests Advanced Subsonic Cruise Missile 'Neptune' |url=http://www.defenseworld.net/news/21881 |website=Defense World |date=31 Januarie 2018 |access-date=31 Januarie 2018 |url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20180201082450/http://www.defenseworld.net/news/21881#.WnLO3-jP38A |archive-date=1 Februarie 2018}}</ref> *[[Lêer:Hsiung Feng II Anti-Ship Missile Display in Chengkungling 20111009a.jpg|duimnael|Hsiung Feng II anti-skip missiel uitgestal in Chengkungling.  ]]Hsiung Feng II {{vlagland|Republiek China}} *Wan Chien {{vlagland|Republiek China}} *VCM-01 (100–300 km) {{vlagland|Viëtnam}} *Aist (100–300 km) {{vlagland|Belarus}} *Marte (100+ km) {{vlagland|Italië}} *[[Lêer:Hsiung-Feng-2-sketch.svg|duimnael|Hsiung Feng II.     ]]Sea Killer uitvoer variant {{vlagland|Italië}} *Otomat (180 km) {{vlagland|Italië}} *Otomat Mk2 E / Teseo Mk2/E (360 km) {{vlagland|Italië}} *C-801 (40 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-802 (120–230 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-803 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-805 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-602 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *CM-602G {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Çakır {{vlagland|Turkye}} *Delilah missile (250 km) {{vlagland |Israel}} *Gabriel IV (200 km) {{vlagland |Israel}} *Popeye turbo ALCM (78 km) {{vlagland|Israel}} *Sea Breaker (300 km) {{vlagland |Israel}} *RGM-84 Harpoon (124–310 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-84E Standoff Land Attack Missile (110 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-84H/K SLAM-ER (270 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Silkworm (100–500 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *SOM {{vlagland|Turkye}} [7 <ref>{{cite web |date=4 Junie 2011 |title=Yerli seyir füzesi, 180 kilometreden hedefini vuracak – Hürriyet Gündem |url=http://www.hurriyet.com.tr/gundem/17954640.asp?gid=381 |access-date=13 Februarie 2012 |publisher=Hurriyet.com.tr}}</ref><ref>{{cite web |title=Yerli seyir füzesi, 180 kilometreden hedefinin vuracak – Kirpi HABER Cesur &#124; Özgür &#124; Tarafsız Habercilik |url=http://www.kirpihaber.com/teknoloji-bilim/yerli-seyir-fuzesi-180-kilometreden-hedefinin-vuracak.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607033259/http://www.kirpihaber.com/teknoloji-bilim/yerli-seyir-fuzesi-180-kilometreden-hedefinin-vuracak.htm |archive-date=2011-06-07 |access-date=13 Februarie 2012 |publisher=Kirpihaber.com}}</ref> *[[V-1-vlieënde bom]] (250 km) {{vlagland |Nazi-Duitsland}} ==Ontplooiing== [[Lêer:AGM-129A - 2006 0306 b52 2lg.jpg|links|duimnael|AGM-129 ACM word vasgeheg op 'n B-52H bomwerper.]] Die mees algemene missie vir kruisermissiele is om relatief hoëwaarde-teikens soos skepe, bevelbunkers, brûe en damme aan te val.<ref>{{cite web|url=http://www.raytheon.com/capabilities/products/tomahawk/|title=Raytheon: Tomahawk Cruise Missile|website=www.raytheon.com|access-date=2016-09-19}}</ref> Moderne geleidingstelsels maak akkurate aanvalle moontlik. Sedert 2001 het die [[BGM-109 Tomahawk]]-missielmodel 'n belangrike deel van die Verenigde State se vlootarsenaal geword. Dit gee skepe en duikbote 'n ietwat akkurate, langafstand-, konvensionele landaanvalwapen. Sodanige missiel kos ongeveer US$1,99 miljoen per eenheid.<ref>{{cite web |title=FY 2017 Program Acquisition Costs by Weapon System - Tactical Tomahawk Cruise Missile |url=https://comptroller.war.gov/Portals/45/documents/defbudget/FY2017/FY2017_Weapons.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160424113923/http://comptroller.defense.gov/Portals/45/Documents/defbudget/fy2017/FY2017_Weapons.pdf |archive-date=2016-04-24 |url-status=live |website=United States Department of Defense}}</ref> Beide die Tomahawk en die AGM-86 is wyd tydens Operasie Desert Storm gebruik. Op 7 April 2017, tydens die [[Siriese Burgeroorlog]], het Amerikaanse oorlogskepe meer as 50 kruisermissiele op 'n Siriese lugbasis afgevuur as vergelding vir 'n Siriese chemiese wapenaanval teen 'n rebellevesting.<ref>{{cite web |title=US missiles blast Syria; Trump demands 'end the slaughter' |url=https://apnews.com/article/donald-trump-syria-ap-top-news-international-news-politics-de1b6e80a0cf4d84bca38835e9bb3310 |website=AP News|date=20 April 2021 }}</ref> Die [[Amerikaanse Lugmag]] (USAF) ontplooi 'n lug-gelanseerde kruisermissiel, die AGM-86 ALCM. Die [[Boeing B-52 Stratofortress]] is die eksklusiewe afleweringsvoertuig vir die AGM-86 en AGM-129 ACM. Beide missieltipes is konfigureerbaar vir óf konvensionele óf kernplofkoppe. Die USAF het die AGM-86 vir sy bomwerpervloot aangeneem, terwyl die AGM-109 aangepas is om vanaf vragmotors en skepe te lanseer en deur die USAF en Vloot aangeneem is. Die vragmotor-gelanseerde weergawes, en ook die Pershing II en SS-20 Intermediêre Afstand Ballistiese Missiele, is later vernietig onder die bilaterale INF (Intermediêre Afstand Kernmagte) verdrag met die USSR. [[Lêer:BRAHMOS Launcher.JPG|duimnael|Die Indiese Leër se BrahMos supersoniese kruisermissiele gemonteer op Mobiele Outonome Lanseerders (MOL).]] Die [[Britse Koninklike Vloot]] (RN) bedryf ook kruisermissiele, spesifiek die VSA-vervaardigde Tomahawk, wat deur die RN se kernduikbootvloot gebruik word. Britse konvensionele kernkopweergawes is vir die eerste keer in 1999 deur die RN in gevegte afgevuur, tydens die [[Kosovo-oorlog]] (die Verenigde State het kruisermissiele in 1991 afgevuur). Die Koninklike Lugmag gebruik die Storm Shadow-kruisermissiel op sy [[Typhoon-klas duikboot|Typhoon]] en voorheen sy Tornado GR4-vliegtuig. Dit word ook deur Frankryk gebruik, waar dit bekend staan as SCALP EG, en word deur die Armée de l'Air se Mirage 2000- en Rafale-vliegtuie gedra. Indië en Rusland het gesamentlik die supersoniese kruisermissiel BrahMos ontwikkel. Daar is drie weergawes van die Brahmos: skip-/land-gelanseer, lug-gelanseer en duikboot-gelanseer. Die skip-/land-gelanseer weergawe was teen laat 2007 in werking. Die Brahmos het die vermoë om teikens op land aan te val. Rusland gaan ook voort om ander kruisermissiele te bedryf: die SS-N-12 Sandbox, SS-N-19 Shipwreck, SS-N-22 Sunburn en SS-N-25 Switchblade. Duitsland en Spanje bedryf die Taurus-missiel terwyl Pakistan die Babur-missiel vervaardig het.<ref name="CSIS Missile Threat3"/> Beide die Volksrepubliek van China en die Republiek van China (Taiwan) het verskeie kruisermissielvariante ontwerp, soos die bekende C-802, waarvan sommige in staat is om biologiese, chemiese, kern- en konvensionele kernkoppe te dra ===Kernbewapende kruisermissiele=== ====China==== China het die CJ-10-landaanvalkruisermissiel wat in staat is om 'n kernplofkop te dra.<ref>{{Cite web|last=Bommakanti|first=Kartik|date=4 Desember 2020|title=China's Cruise Missile Capabilities: Implications for the Indian Army and Air Force|url=https://www.orfonline.org/research/chinas-cruise-missile-capabilities/?amp#|url-status=live|access-date=18 Desember 2021|website=Observer Research Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20201204151239/https://www.orfonline.org/research/chinas-cruise-missile-capabilities/?amp |archive-date=4 Desember 2020 }}</ref> Daarbenewens blyk dit dat China in Augustus 2021 'n hipersoniese kruisermissiel getoets het, 'n bewering wat hulle ontken.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-58953352|title=China Denies Testing Nuclear-Capable Hypersonic Cruise Missile|work=BBC News |date=18 Oktober 2021 |access-date=18 Oktober 2021}}</ref> ====Frankryk==== Die Franse ''Force de frappe''-kernmagte sluit beide land- en see-gebaseerde bomwerpers in met Air-Sol Moyenne Portée (ASMP) hoëspoed medium-afstand kernkruisermissiele. Twee modelle is in gebruik, ASMP en 'n nuwer ASMP-Amelioré (ASMP-A), wat in 1999 ontwikkel is. Na raming is 40 tot 50 vervaardig.<ref>{{cite web |title=Air-Sol Moyenne Portée (ASMP/ ASMP-A) |work=Missile Threat |publisher=Center for Strategic and International Studies |date=23 April 2024 |access-date=23 Mei 2025 |url=https://missilethreat.csis.org/missile/asmp/}}</ref><ref>James O’Halloran, IHS Jane's Weapons: Strategic 2015-2016, 2015, (United Kingdom: IHS), 134-135.</ref> ====Indië==== Indië het in 2017 suksesvol sy inheemse Nirbhay ('Vreesloos') land-aanval kruisermissiel getoets, wat kernplofkoppe tot 'n trefafstand van 1 000 km kan lewer.<ref name="Nirbhay, ToI, 2017" >{{cite news |title=India successfully tests its first nuclear-capable cruise missile |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/india-successfully-tests-its-first-nuclear-capable-cruise-missile/articleshow/61550465.cms |newspaper=The Times of India |date=7 November 2017}}</ref> Nirbhay is suksesvol getoets.<ref name="Nirbhay, ToI, 2017" /><ref>{{cite news |title=Nuclear-capable Nirbhay cruise missile's test fails for the fourth time |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/nuclear-capable-nirbhay-cruise-missiles-test-fails-for-the-fourth-time/articleshow/56105444.cms |newspaper=The Times of India |date=21 Desember 2016 |access-date=21 Desember 2016}}</ref> ====Israel==== Die Israeliese Verdedigingsmagte het na bewering die medium-afstand lug-gelanseerde Popeye Turbo ALCM en die Popeye Turbo SLCM medium-lang-afstand kruismissiel met kernkoppe op Dolphin-klas duikbote ontplooi.<ref>{{Cite book |last=Udaya Chandar |first=Y |title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces |publisher=Notion Press |year=2017 |isbn=9781946983794}}</ref> ====Pakistan==== Pakistan het tans vyf kruismissielstelsels: die lug-gelanseerde Ra'ad-I en sy verbeterde weergawe Ra'ad-II sowel as Taimoor; die grond- en duikboot-gelanseerde Babur;<ref name="CSIS Missile Threat3">{{cite web|url=https://missilethreat.csis.org/missile/hatf-7/|title=Hatf 7 "Babur" – Missile Threat|website=CSIS.org|access-date=26 Julie 2017}}</ref><ref>{{cite news|url=https://thediplomat.com/2017/01/south-asian-strategic-stability-and-pakistans-babur-3-submarine-launched-cruise-missile/|title=South Asian Strategic Stability and Pakistan's Babur-3 Submarine-Launched Cruise Missile|first1=Ankit |last1=Panda |first2=Prashanth |last2=Parameswaran|work=The Diplomat|access-date=2017-12-01|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-38563330|title=Pakistan announces cruise missile success|date=2017|work=BBC News|access-date=2017-12-01|language=en-GB}}</ref>skip-gelanseerde Harbah-missiel<ref>{{Cite news|url=https://thediplomat.com/2018/01/pakistan-tests-an-indigenously-developed-anti-ship-cruise-missile/|title=Pakistan Tests An Indigenously Developed Anti-Ship Cruise Missile|first=Ankit |last=Panda|work=The Diplomat|access-date=2018-01-13|language=en-US}}</ref> en oppervlak-gelanseerde Zarb-missiel.<ref>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1251049|title=Pakistan Navy inducts coastal anti-ship 'Zarb' missile after successful test|last=Haider|first=Mateen|date=9 April 2016|work=DAWN.COM|access-date=2018-01-17|language=en-US}}</ref> Beide, Ra'ad en Babur, kan kernplofkoppe tussen 10 en 25 knope dra, en dit na teikens op 'n afstand van onderskeidelik tot 300 km en 450 km aflewer.<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/nuclear-capable-nirbhay-cruise-missiles-test-fails-for-the-fourth-time/articleshow/56105444.cms|title=Nirbhay: Nuclear-capable Nirbhay cruise missile's test fails for the fourth time |website=The Times of India|date=21 Desember 2016 }}</ref> Babur is sedert 2010 in diens van die Pakistanse Leër, en die Pakistanse Vloot sedert 2018.<ref>{{cite web|url=http://www.ipcs.org/article/india/pakistans-babur-and-raad-cruise-missiles-strategic-implications-for-india-3681.html|title=Pakistan's Babur and Ra'ad Cruise Missiles: Strategic Implications for India|last1=Mason|first1=Shane|website=Institute of Peace and Conflict Studies|access-date=20 Januarie 2016}}</ref> ====Rusland==== [[Lêer:3M-54E1.jpg|duimnael|Uitvoervariant van die Kalibr-missiel.   ]] Rusland het Kh-55SM-kruismissiele, met 'n reikwydte soortgelyk aan die Verenigde State se AGM-129-reikwydte van 3000 km, maar kan 'n kragtiger kernwapenkop van 200 kt dra. Hulle is toegerus met 'n TERCOM-stelsel wat hulle toelaat om teen 'n hoogte laer as 110 meter teen subsoniese snelhede te vlieg terwyl hulle 'n CEP-akkuraatheid van 15 meter met 'n traagheidsnavigasiestelsel verkry. Hulle word vanuit die lug gelanseer vanaf óf [[Toepolef Tu-95]]'s, [[Toepolef Tu-22|Toepolef Tu-22M's]] óf Toepolef Tu-160's, elk in staat om 16 vir die Tu-95, 12 vir die Tu-160 en 4 vir die Tu-22M te dra. 'n Stealth-weergawe van die missiel, die Kh-101, is in ontwikkeling. Dit het soortgelyke eienskappe as die Kh-55, behalwe dat die reikwydte tot 5 000 km verleng is, toegerus is met 'n konvensionele kernplofkop van 1 000 kg, en het stealth-kenmerke wat die waarskynlikheid van onderskepping verminder.<ref>{{cite web |title=Kh-101 – Russian and Soviet Nuclear Forces |url=https://fas.org/nuke/guide/russia/bomber/kh-101.htm |publisher=Fas.org |access-date=13 Februarie 2012}}</ref> Na die ineenstorting van die [[Sowjetunie]] was die mees onlangse kruisermissiel wat ontwikkel is, die Kalibr-missiel, wat in die vroeë 1990's in produksie getree het en amptelik in 1994 in die Russiese arsenaal opgeneem is. Dit het egter eers op 7 Oktober 2015 sy gevegsdebuut in [[Sirië]] gesien as deel van die Russiese militêre veldtog in Sirië. Die missiel is sedert sy debuut nog 14 keer in gevegsoperasies in Sirië gebruik. In die laat 1950's en vroeë 1960's het die Sowjetunie probeer om kruisermissiele te ontwikkel. In hierdie kort tydperk het die Sowjetunie aan byna tien verskillende tipes kruisermissiele gewerk. As gevolg van hulpbronne was die meeste van die aanvanklike tipes kruisermissiele wat deur die Sowjetunie ontwikkel is, egter see-gelanseerde kruisermissiele of duikboot-gelanseerde kruisermissiele (SLCM's). Die SS-N-1-kruisermissiel is ontwikkel om verskillende konfigurasies te hê om vanaf 'n [[duikboot]] of 'n skip afgevuur te word. Met verloop van tyd het die Sowjetunie egter ook begin werk aan lug-gelanseerde kruisermissiele (ALCM). Hierdie ACLM-missiele is tipies afgelewer via bomwerpers wat as "Blinders" of "Backfire" aangewys is. Die missiele in hierdie konfigurasie is die AS-1 en AS-2 genoem, met uiteindelike nuwe variante met meer ontwikkelingstyd. Die hoofdoel van Sowjet-gebaseerde kruisermissiele was om verdedigings- en aanvalsmeganismes teen vyandelike skepe te hê; met ander woorde, die meeste van die Sowjet-kruisermissiele was anti-skipmissiele. In die 1980's het die Sowjetunie 'n arsenaal van kruisermissiele van byna 600 platforms ontwikkel, wat uit land-, see- en lugafleweringstelsels bestaan het.<ref>{{cite journal|last=Arkin|first=William|date=Mei 1983|title=Soviet Cruise Missile Programs|journal=Arms Control Today|volume=13|issue=4|pages=3–4|jstor=23623103}}</ref> ====Verenigde State==== [[Lêer:Agm-129 acm (cropped).jpg|links|duimnael|'n AGM-129 ACM van die Verenigde State se Lugmag.]] Die Verenigde State het op een of ander tydstip nege kernbewapende kruisermissiele ontplooi. *MGM-1 Matador grond-gelanseerde missiel, buite diens *MGM-13 Mace grond-gelanseerde missiel, buite diens *SSM-N-8 Regulus duikboot-gelanseerde missiel, buite diens *SM-62 Snark grond-gelanseerde missiel, buite diens *AGM-28 Hound Dog lug-gelanseerde missiel, buite diens *BGM-109G Grond-gelanseerde Kruisermissiel, buite diens *AGM-129 ACM lug-gelanseerde missiel, buite diens<ref>{{cite web|url=https://www.tinker.af.mil/News/story/id/123299303/ |title=Cruise missile career comes to a close |publisher=U.S. Air Force, Tinker Air Force Base public affairs |date=24 April 2012 |access-date=27 Desember 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131220061518/http://www.tinker.af.mil/news/story.asp?id=123299303 |archive-date=20 Desember 2013}}</ref> *AGM-86 ALCM lug-gelanseerde kruisermissiel, 350 tot 550 missiele en W80-plofkoppe steeds in diens *[[BGM-109 Tomahawk]]-kruisermissiel in kernduikboot-, oppervlakskip- en grond-gelanseerde modelle, kernmodelle buite diens maar plofkoppe word in reserwe gehou. == Verwysings == {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Wapentuig]] [[Kategorie:Ammunisie]] ahgpuo8aqj9b1d7usbmiwykbverxmcd 2894336 2894335 2026-04-16T06:58:57Z Sobaka 328 /* Israel */ opruim 2894336 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Tomahawk Block IV cruise missile -crop.jpg|duimnael|'n [[BGM-109 Tomahawk]] wat in November 2002 vlieg.]] 'n '''Kruisermissiel''' is 'n onbemande selfaangedrewe geleide [[missiel]] wat vlieg deur aërodinamiese [[Sleurkrag|hefkrag]] vir die grootste deel van sy vlugroete te onderhou. Kruisermissiele is ontwerp om 'n groot vrag oor lang afstande met hoë presisie te lewer. Moderne kruisermissiele is in staat om teen hoë subsoniese, [[Supersoniese snelheid|supersonies]]e of hipersoniese snelhede te beweeg, is selfnavigerend en kan op 'n nie-ballistiese, uiters lae-hoogte trajek vlieg.<ref>{{Cite web |date=2025-06-17 |title=Cruise missile {{!}} Definition, Speed, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/technology/cruise-missile |access-date=2025-06-24 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> Hierdie wapens verskil fundamenteel van ballistiese missiele deurdat hulle voortdurend aangedryf bly en aktief gestuur word tydens hul vlug, eerder as om ’n groot deel van hul baan volgens ’n voorafbepaalde, [[swaartekrag]]-gedrewe trajek te volg. Kruisermissiele maak tipies gebruik van gevorderde navigasiestelsels soos traagheidsnavigasie, satellietposisionering (bv. GPS), terreinvolgende radar en digitale kaartvergelyking om hul teikens akkuraat te bereik, selfs in omgewings met sterk elektroniese teenmaatreëls. Kruisermissiele kan vanaf verskeie platforms gelanseer word, insluitend landgebaseerde lanseerders, oorlogskepe, duikbote en vliegtuie. Hierdie veelsydigheid maak hulle ’n belangrike komponent van moderne [[militêre strategie]], aangesien hulle diep in vyandelike gebied kan inslaan sonder om bemande vliegtuie in gevaar te stel. Hulle word gebruik vir beide konvensionele en kernplofkoppe, en kan aangepas word vir spesifieke rolle soos anti-skip-aanvalle, grondteikens of presisie-aanvalle op infrastruktuur. Sedert hul vroeë ontwikkeling tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] het kruisermissiele aansienlik ontwikkel in terme van reikafstand, akkuraatheid en ontduikingsvermoë. Hedendaagse ontwerpe fokus toenemend op sluip-tegnologie, lae waarneembaarheid en gevorderde roetebeplanning om lugverdedigingstelsels te omseil en strategiese teikens met minimale waarskuwing te tref. ==Geskiedenis== Die idee van 'n "lugtorpedo" is in die Britse 1909-film ''The Airship Destroyer'' getoon, waarin vlieënde torpedo's wat draadloos beheer word, gebruik word om [[Lugskip|lugskepe]] wat [[Londen]] bombardeer, af te skiet.<ref>{{cite web|url=http://www.ctie.monash.edu.au/hargrave/rpav_britain.html |title=Remote Piloted Aerial Vehicles : The 'Aerial Target' and 'Aerial Torpedo' in Britain |publisher=Ctie.monash.edu.au |access-date=13 Februarie 2012}}</ref> [[Lêer:Military Air Museum's Fieseler FI 103 V1 "Buzz Bomb".JPG|duimnael|Die V-1 vliegbom, die eerste operasionele kruisermissiel.]] In 1916 het die Amerikaanse vlieënier Lawrence Sperry 'n "lugtorpedo", die Hewitt-Sperry Automatic Airplane, 'n klein [[Tweedekker (vliegtuig)|tweedekker]] met 'n TNT-lading, 'n Sperry-selfvlieende en barometriese hoogtebeheer, gebou en gepatenteer. Geïnspireer deur die eksperimente het die [[Verenigde State]] se leër 'n soortgelyke vlieënde bom genaamd die Kettering Bug ontwikkel. Duitsland het ook toetse gedoen met afstandbeheerde [[Sweeftuig|sweeftuie]] (''Torpedogleiter'') wat deur Siemens-Schuckert gebou is vanaf 1916.<ref>{{cite book|author=Roger Branfill-Cook|title= Torpedo|publisher=Seaforth Publishing|location= Great Britain|year= 2014}}</ref> In die tussenoorlogse tydperk het Brittanje se Royal Aircraft Establishment die Larynx (Long Range Gun met Lynx Engine) ontwikkel, wat in die 1920's 'n paar vlugtoetse ondergaan het.<ref>{{cite web|url=http://www.vectorsite.net/twcruz_1.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070813001620/http://www.vectorsite.net/twcruz_1.html|url-status=usurped|archive-date=13 Augustus 2007|title=[1.0] The Aerial Torpedo|date=13 Augustus 2007}}</ref> In die [[Sowjetunie]] het Sergei Korolev van 1932 tot 1939 die GIRD-06-kruisermissielprojek gelei, wat 'n vuurpyl-aangedrewe anjaer-glybomontwerp gebruik het. Die 06/III (RP-216) en 06/IV (RP-212) het giroskopiese geleidingstelsels bevat.<ref>"Object No. 212", 1936 report in _Tvorcheskoi Nasledie Akedemika Sergeya Pavlovicha Koroleva_</ref> Die voertuig is ontwerp om tot 28 km hoogte te styg en 'n afstand van 280 km te gly, maar toetsvlugte in 1934 en 1936 het slegs 'n hoogte van 500 meter bereik. In 1944, tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], het [[Duitsland]] die eerste operasionele kruisermissiele ontplooi. Die [[V-1-vlieënde bom|V-1]], dikwels 'n vlieënde bom genoem, het 'n giroskoop-geleidingstelsel bevat en is aangedryf deur 'n eenvoudige pulsstraal-enjin, waarvan die geluid dit die bynaam "gonsbom" of "doodlebug" gegee het.<ref>{{cite book |last=Zaloga |first=Steven |title=German V-Weapon Sites 1943–45 |location=Oxford |publisher=Osprey Publishing |date=2008 |isbn=978-1-84603-247-9}}</ref> Akkuraatheid was slegs voldoende vir gebruik teen baie groot teikens (die algemene area van 'n stad), terwyl die reikafstand van 250 km aansienlik laer was as dié van 'n bomwerper wat dieselfde vrag dra. Die belangrikste voordele was spoed (alhoewel nie voldoende om kontemporêre skroefaangedrewe onderskeppers te oortref nie) en bruikbaarheid. Die produksiekoste van 'n V-1 was slegs 'n klein fraksie van dié van 'n [[V-2-vuurpyl|V-2]] supersoniese ballistiese missiel met 'n soortgelyke grootte plofkop.<ref> Beide missiele is vervaardig onder die swaar gebruik van Nazi-slawearbeid.</ref> Anders as die V-2, het die aanvanklike ontplooiings van die V-1 stilstaande lanseerrampe vereis wat blootgestel was aan bombardement.<ref>{{cite web |url=http://www.atlantikwall.org.uk/v1_light_stes.htm |title=V1 Light Sites |publisher=Atlantic Wall |access-date=9 Mei 2017}}</ref> [[Nazi-Duitsland]] het in 1943 ook die Mistel-saamgestelde vliegtuigprogram ontwikkel, wat gesien kan word as 'n rudimentêre lug-gelanseerde kruisermissiel, waar 'n bestuurde vegvliegtuig bo-op 'n onbemande bomwerper-grootte vliegtuig gemonteer is wat met plofstof gepak was om vrygestel te word terwyl die teiken nader gekom het. Bomwerper-gelanseerde variante van die V-1 het beperkte operasionele diens teen die einde van die oorlog gesien, met die baanbrekende V-1 se ontwerp wat deur die Amerikaners omgekeerd ontwikkel is as die Republic-Ford JB-2 kruisermissiel.<ref>{{cite book |last=Zaloga |first=Steven |title= American Guided Missiles of World War II |publisher=Osprey Publishing |date=2020 |isbn=9781472839268}}</ref> Onmiddellik na die [[Tweede Wêreldoorlog]] het die Verenigde State se Lugmag 21 verskillende geleide missielprojekte gehad, insluitend voorgestelde kruisermissiele. Teen 1948 was al behalwe vier van hierdie projekte gekanselleer: die Air Materiel Command Banshee, die SM-62 Snark, die SM-64 Navaho, en die MGM-1 Matador. Die Banshee-ontwerp was soortgelyk aan Operasie Aphrodite; soos Aphrodite, het dit misluk en is dit in April 1949 gekanselleer.<ref>[https://web.archive.org/web/20070303204907/http://stinet.dtic.mil/oai/oai?&verb=getRecord&metadataPrefix=html&identifier=ADA162646 The Evolution of the Cruise Missile by Werrell, Kenneth P.] sien PDF bladsy 92</ref> Terselfdertyd is die Amerikaanse Vloot se Operasie Bumblebee van ongeveer 1 Junie 1946 tot 28 Julie 1948 by Topsail-eiland, [[Noord-Carolina]], uitgevoer. Bumblebee het konsepbewystegnologieë vervaardig wat die Amerikaanse weermag se ander missielprojekte beïnvloed het. Gedurende die [[Koue Oorlog]] het beide die Verenigde State en die Sowjetunie verder geëksperimenteer met die konsep om vroeë kruisermissiele vanaf land, duikbote en vliegtuie te ontplooi. Die hoofuitkoms van die Amerikaanse Vloot se duikbootmissielprojek was die SSM-N-8 Regulus-missiel, gebaseer op die V-1, maar aangedryf deur 'n Allison J33-straalenjin. Die Regulus is in diens gestel, maar is later uitgefaseer met die koms van duikboot-gelanseerde ballistiese missiele wat nie vereis het dat die duikboot na die oppervlak kom om die missiel te lanseer en dit na sy teiken te lei nie. Die Amerikaanse Lugmag se eerste operasionele grond-tot-grond-missiel was die gevleuelde, mobiele, kernwapen-bekwame MGM-1 Matador, ook soortgelyk in konsep aan die V-1. Ontplooiing oorsee het in 1954 begin, eers na [[Wes-Duitsland]] en later na die [[Republiek van China]] en [[Suid-Korea]]. Op 7 November 1956 het die Amerikaanse Lugmag Matador-eenhede in Wes-Duitsland ontplooi, wie se missiele in staat was om teikens in die [[Warskou-verdrag]] gebied te tref, vanaf hul vaste daaglikse terreine na onaangekondigde verspreide lanseerplekke. Hierdie waarskuwing was in reaksie op die krisis wat veroorsaak is deur die Sowjet-aanval op [[Hongarye]] wat die [[Hongaarse Rewolusie van 1956]] onderdruk het. Tussen 1957 en 1961 het die Verenigde State 'n ambisieuse en goed befondsde program gevolg om 'n kernbewapende kruisermissiel, Supersoniese Lae Hoogte Missiel (SLAM), te ontwikkel. Dit is ontwerp om onder die vyand se radar te vlieg teen snelhede bo Mach 3 en waterstofbomme te dra wat dit langs sy pad oor vyandelike gebied sou laat val. Alhoewel die konsep bewys is dat dit geldig is en die 500-megawatt (670,000 pk) enjin 'n suksesvolle toetslopie in 1961 voltooi het, is geen lugwaardige toestel ooit voltooi nie. Die projek is uiteindelik laat vaar ten gunste van IKBM-ontwikkeling. Terwyl ballistiese missiele die voorkeurwapens vir landteikens was, is swaar kern- en konvensionele kruisermissiele met wapenpunte deur die USSR as 'n primêre wapen beskou om die Verenigde State se vlootdraer-gevegsgroepe te vernietig. Groot duikbote (byvoorbeeld, Echo- en Oscar-klasse) is ontwikkel om hierdie wapens te dra en die Verenigde State se gevegsgroepe op see te skadu, en groot bomwerpers (byvoorbeeld, [[Toepolef Tu-22M|Backfire]]-, [[Toepolef Tu-95|Bear]]- en [[Toepolef Tu-160|Blackjack]]-modelle) is toegerus met die wapens in hul luggelanseerde kruisermissiel (ALCM)-konfigurasie. ==Kategorieë== Kruisermissiele kan gekategoriseer word volgens vrag/plofkopgrootte, spoed, reikwydte en lanseringsplatform. Dikwels word variante van dieselfde missiel vir verskillende lanseringsplatforms vervaardig (byvoorbeeld lug- en duikboot-gelanseerde weergawes). Geleidingstelsels kan tussen missiele verskil. Sommige missiele kan toegerus word met enige van 'n verskeidenheid navigasiestelsels (traagheidsnavigasie, TERCOM of satellietnavigasie). Groter kruisermissiele kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra, terwyl kleiner missiele slegs konvensionele plofkoppe dra. ===Hipersoniese kruisermissiele=== Hipersoniese kruisermissiele beweeg ten minste vyf keer die [[spoed van klank]] (Mach 5). *3M22 Zircon (>1000–1500 km) {{vlagland|Rusland}}– hipersoniese anti-skip kruisermissiel.<ref>{{cite web|url= http://www.nextbigfuture.com/2016/02/russia-will-refit-nuclear-powered.html|title=Russia will refit nuclear powered guided missile cruiser with mach 5 hypersonic 3M22 missiles with 2022 deployment|website=NextBigFuture.com|date=21 Februarie 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://uslivenic.com/3m22-zircon-missile-russias-fastest-missile/|title=3M22 Zircon Missile, Russia's Fastest Missile|access-date=23 November 2022|archive-date=30 Maart 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230330024209/https://uslivenic.com/3m22-zircon-missile-russias-fastest-missile/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cnn.com/2024/02/13/europe/ukraine-russia-zircon-hypersonic-missile-intl-hnk-ml/index.html|title=Russia used an advanced hypersonic missile for the first time in recent strike, Ukraine claims|website=[[CNN]] |date=13 Februarie 2024 }}</ref><ref name=NavalNews>{{cite web|url=https://www.navalnews.com/naval-news/2022/08/hypersonic-brahmos-ii-missile-may-include-tech-from-tsirkon-missile/|website=Naval News |title=Hypersonic BrahMos-II missile may include tech from Tsirkon missile |date=2 Augustus 2022 }}</ref> *ASN4G (Air-Sol Nucléaire de 4e Génération) {{vlagland|Frankryk}} – hipersoniese kruisermissiel met ’n supersoniese ramstraalenjin wat deur [[Frankryk]] ontwikkel word.<ref>{{Cite web |title=Counting the cost of deterrence: France's nuclear recapitalisation |url=https://www.iiss.org/blogs/military-balance/2021/05/france-nuclear-recapitalisation |access-date=2022-10-26 |website=IISS |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Wright |first=Timothy |date=1 Mei 2022 |title=Hypersonic Missile Proliferation: An Emerging European Problem? |url=https://www.nonproliferation.eu/wp-content/uploads/2022/05/EUNPDC_no-80.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220517163238/https://www.nonproliferation.eu/wp-content/uploads/2022/05/EUNPDC_no-80.pdf |archive-date=2022-05-17 |url-status=live |access-date=26 Oktober 2022 |website=The EU Non-Proliferation Consortium}}</ref> *BrahMos-II (≈800–1500 km) {{vlagland|Indië}}/{{vlagland|Rusland}}–– hipersoniese kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://brahmos.com/newscenter.php?newsid=95|title=India to develop BrahMos-II missile|website=Brahmos.com}}</ref><ref name=NavalNews /> onder ontwikkeling vanaf 2011 in [[Indië]] en Rusland<ref>{{cite news|url= http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-10-09/news/30260244_1_air-version-stealth-supersonic-cruise-missile-india-s-defence-research|archive-url= https://archive.today/20130103092457/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-10-09/news/30260244_1_air-version-stealth-supersonic-cruise-missile-india-s-defence-research|url-status= dead|archive-date= 3 Januarie 2013|title=Hypersonic version of Brahmos on the way|date=9 Oktober 2011|work=The Times of India}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.brahmos.com/newscenter.php?newsid=102|title=India, Russia to develop new hypersonic cruise missile|archive-url= https://web.archive.org/web/20100628020619/http://brahmos.com/newscenter.php?newsid=102|archive-date= 28 Junie 2010|url-status=dead|access-date=23 Februarie 2012}}</ref> *CJ-1000 {{vlagland|Volksrepubliek China}} – hipersoniese ramstraalenjin anti-skip/land-aanval kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://www.scmp.com/news/china/military/article/3322176/new-missiles-drones-and-tanks-whats-been-rolling-through-beijings-streets |title=New missiles, drones and tanks: what's been rolling through Beijing's streets? |website=South China Morning Post |date=18 Augustus 2025 |first=Liu |last=Zhen }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.newsweek.com/china-reveals-new-weapons-sink-us-ships-2114865 |title=China To Reveal New Weapons To Sink US Ships |website=Newsweek |date=18 Augustus 2025 |first=Ryan |last=Chan }}</ref> *Hycore {{vlagland|Suid-Korea}}<ref>{{cite web | url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/weapons/south-korea-develops-hycore-hypersonic-cruise-missile | title=South Korea develops Hycore hypersonic cruise missile | date=25 Januarie 2022 }}</ref> *HSTDV{{vlagland|Indië}} – hipersoniese ramstraalenjin-demonstrator. 'n Draervoertuig vir hipersoniese langafstandkruisermissiele word ontwikkel deur die Verdedigingsnavorsings- en Ontwikkelingsorganisasie.<ref>{{Cite web|url= https://theprint.in/defence/drdo-test-fires-futuristic-missile-tech-but-its-success-is-in-doubt/249386/|title= DRDO test-fires futuristic missile tech, but its success is in doubt|last=Philip|first=Snehesh Alex|date=2019-06-12|website=ThePrint|language=en-US|access-date= 2020-03-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/drdo-starts-work-on-hypersonic-weapon/story-NAg6ViN9W94ll4CsfGDNYP.html|title=DRDO starts work on 'next-gen' hypersonic weapon|date=2019-10-20|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2020-03-23}}</ref> *ET-LDHCM {{vlagland|Indië}} – langafstandhipersoniese kruisermissiel word ontwikkel deur DRDO.<ref>{{Cite news |date=2025-07-14 |title=India testing a missile that flies at eight times the speed of sound, hits targets 1,500 km away |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/new-updates/india-testing-a-missile-that-flies-at-eight-times-the-speed-of-sound-hits-targets-1500-km-away/articleshow/122432167.cms?from=mdr |access-date=2025-07-23 |work=The Economic Times |issn=0013-0389}}</ref><ref name=":6">{{Cite web |last=Vaishnav |first=Akash |date=2025-07-15 |title=India's 'Project Vishnu' Unleashes Missile That Can Hit Enemy 1,500 Km Away at 8x Speed of Sound |url=https://newsable.asianetnews.com/gallery/india/india-unleashes-missile-that-can-hit-enemy-1500-km-away-at-8-speed-of-sound-z8wgl1w |access-date=2025-07-22 |website=newsable.asianetnews.com |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Modi |first=Diksha |date=2025-07-15 |title=Faster Than BrahMos, Deadlier Than Agni: How India's New Hypersonic Missile Changes The Game |url=https://www.news18.com/india/faster-than-brahmos-deadlier-than-agni-how-indias-new-hypersonic-missile-changes-the-game-ws-dkl-9442036.html |access-date=2025-07-17 |website=News18 |language=en}}</ref> *Hyfly-2 {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – hipersoniese luggelanseerde kruisermissiel wat die eerste keer by Sea Air Space 2021 vertoon is, ontwikkel deur [[Boeing]].<ref>{{Cite web|url=https://www.navalnews.com/event-news/sea-air-space-2021/2021/08/sea-air-space-2021-boeing-unveils-new-hypersonic-cruise-missile-concept/|title = Sea Air Space 2021: Boeing Unveils New Hypersonic Cruise Missile Concept|date = 4 Augustus 2021}}</ref> *Hypersonic Air-breathing Weapon Concept (HAWC, uitgespreek Hawk) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – luggelanseerde hipersoniese kruisermissiel met ’n ramstraalenjin wat sy eie kinetiese energie tydens impak gebruik om die teiken te vernietig, ontwikkel deur [[DARPA]].<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2022/04/04/politics/us-hypersonic-missile-test/index.html|title = US tested hypersonic missile in mid-March but kept it quiet to avoid escalating tensions with Russia &#124; CNN Politics|website = [[CNN]]|date = 5 April 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Second Successful Flight for DARPA Hypersonic Air-breathing Weapon Concept (HAWC) |url=https://www.darpa.mil/news-events/2022-04-05#:~:text=Air%2Dbreathing%20vehicles%20utilize%20air,targets%20even%20without%20high%20explosives |website=DARPA |date=4 Mei 2022}}</ref> *Hipersoniese Luglansieerbare Aanvallende Anti-Oppervlaktemissiel (HALO) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – luggelanseerde anti-skipmissiel onder die Aanvallende Anti-Oppervlakteoorlogvoering-inkrement 2 (OASuW Inc 2) program vir die Amerikaanse Vloot (Vloot).<ref>{{cite web | url=https://www.navalnews.com/naval-news/2022/09/halo-us-navy-hypersonic-capability/ | title=HALO programme accelerates US Navy hypersonic capability drive | date=5 September 2022 }}</ref><ref>{{cite web |title=FY18 Navy Programs – Offensive Anti-Surface Warfare (OASuW) Increment 1 |website=Director, Operational Test and Evaluation |url=https://www.dote.osd.mil/Portals/97/pub/reports/FY2018/navy/2018oasuw.pdf?ver=2019-08-21-155650-680 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200201164929/https://www.dote.osd.mil/Portals/97/pub/reports/FY2018/navy/2018oasuw.pdf?ver=2019-08-21-155650-680 |archive-date=2020-02-01}}</ref> *Hipersoniese Aanvalskruisermissiel (HACM) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – beplan vir gebruik deur die Verenigde State se Lugmag.<ref>{{Cite web |title=Raytheon/Northrop Grumman team selected for HACM hypersonic weapon |url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/raytheonnorthrop-grumman-team-selected-for-hacm-hypersonic-weapon |access-date=2022-10-26 |website=Janes.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=US Air Force Selects Raytheon Missiles & Defense, Northrop Grumman to Deliver First Hypersonic Air-Breathing Missile |url=https://news.northropgrumman.com/news/releases/us-air-force-selects-raytheon-missiles-defense-northrop-grumman-to-deliver-first-hypersonic-air-breathing-missile |access-date=2022-10-26 |website=Northrop Grumman Newsroom |language=en}}</ref> *SCIFiRE {{vlagland|Verenigde State van Amerika}}/{{vlagland|Australië}} – Southern Cross Integrated Flight Research Experiment (SCIFiRE) is 'n gesamentlike program tussen die Amerikaanse Departement van Verdediging en die Australiese Departement van Verdediging vir 'n Mach 5 ramstraalenjin-aangedrewe missiel.<ref>{{cite press release |title=Department of Defense Announces New Allied Prototyping Initiative Effort With Australia to Continue Partnership in Developing Air Breathing Hypersonic Vehicles |url=https://www.war.gov/News/Releases/Release/Article/2429061/department-of-defense-announces-new-allied-prototyping-initiative-effort-with-a/ |website=United States Department of Defense |access-date=18 Januarie 2022 |date=30 November 2020}}</ref><ref>{{cite press release |author1=Defence Minister Linda Reynolds |title=Australia collaborates with the US to develop and test high speed long-range hypersonic weapons |url=https://www.minister.defence.gov.au/minister/lreynolds/media-releases/australia-collaborates-us-develop-and-test-high-speed-long-range |website=Department of Defence Ministers |access-date=19 Januarie 2022 |date=1 Desember 2020}}</ref><ref>{{cite web |title=SCIFiRE Hypersonics |url=https://www.airforce.gov.au/our-mission/scifire-hypersonics |website=Royal Australian Air Force |date=16 Julie 2021 |access-date=19 January 2022}}</ref> In September 2021 het die Amerikaanse Departement van Verdediging Voorlopige Ontwerpoorsigkontrakte aan Boeing, Lockheed Martin en Raytheon Missiles & Defense toegeken.<ref>{{cite press release |title=Contracts For Sept. 3, 2021 |url=https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2764928/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929103100/https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2764928/ |url-status=dead |archive-date=29 September 2021 |website=United States Department of Defence |access-date=18 Januarie 2022 |date=3 September 2021}}</ref><ref>{{cite press release |title=Contracts For Sept. 1, 2021 |url=https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2762096/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929131018/https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2762096/ |url-status=dead |archive-date=29 September 2021 |website=United States Department of Defence |access-date=18 Januarie 2022 |date=1 September 2021}}</ref> *YJ-19 {{vlagland|Volksrepubliek China}} – hipersoniese ramstraalenjin-antiskip-kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/chinese-victory-day-parade-spotlights-new-weapon-priorities |title=Chinese Victory Day Parade Spotlights New Weapon Priorities |website=Aviation Week |date=10 September 2025 |first=Chuanren |last=Chen |archive-url=https://web.archive.org/web/20250910205227/https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/chinese-victory-day-parade-spotlights-new-weapon-priorities |archive-date=10 September 2025 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.scmp.com/news/china/science/article/3324050/breathtaking-science-behind-yj-19-chinas-first-hypersonic-cruise-missile |title=The breathtaking science behind YJ-19, China's first hypersonic cruise missile |website=South China Morning Post |date=2 September 2025 |last=Zhang |first=Tong }}</ref> ===Supersoniese kruisermissiele=== [[Lêer:Brahmos imds.jpg|duimnael|BrahMos uitgestal by IMDS 2007.]] Hierdie missiele beweeg vinniger as die [[spoed van klank]], gewoonlik met behulp van ramstraal-enjins. Die reikafstand is tipies 100–500 km, maar kan langer wees. Geleidingstelsels verskil tussen die stelsels. Voorbeelde: *ASALM US ALCM prototipe, toetsvliegtuig tot hipersonies Mach 5.5 {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} *3M-54 Kalibr (4 500&nbsp;km, Mach 3) {{ vlagland|Rusland}} (die "Sizzler" variant is slegs in staat tot supersoniese spoed in die terminale stadium) *3M-51 Alfa (250&nbsp;km, Mach 2.5) {{ vlagland|Rusland}} *Air-Sol Moyenne Portée (300–500&nbsp;km+, Mach 3) {{ vlagland|Frankryk}}&nbsp;– supersoniese afstandaanvalmissiel met kerplofkop *ASM-3 (400&nbsp;km, Mach 3+) {{vlagland|Japan}} *Blyskavka (100–370&nbsp;km) {{vlagland |Oekraïne}}&nbsp;– Artem Luch Pivdenmash *BrahMos (290–800&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland|Indië}} / {{vlagland|Rusland}}<ref>{{Cite web |date=24 November 2020 |title=India now working on 1,500-km range BrahMos supersonic cruise missile |url=https://theprint.in/defence/india-now-working-on-1500-km-range-brahmos-supersonic-cruise-missile/550924/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204100808/https://theprint.in/defence/india-now-working-on-1500-km-range-brahmos-supersonic-cruise-missile/550924/ |archive-date=4 Februarie 2021 |access-date=27 Januarie 2021 |website=The Print |language=en}}</ref> *CX-1 (280&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland | Volksrepubliek China}} *CJ-100 / DF-100 (2000–3000&nbsp;km, Mach 5) {{ vlagland |Volksrepubliek China}} *FC/ASW (onder ontwikkeling) – transnasionale kruisermissielprogram {{vlagland|Frankryk}} / {{ vlagland|Verenigde Koninkryk}} / {{ vlagland|Italië}}<ref name="Janes">[http://home.janes.com/events/exhibitions/dsei2011/sections/daily/day1/perseus-mbdas-missile-of-.shtml Janes – Perseus: MBDA's missile of the future?] {{webarchive|url= https://web.archive.org/web/20111113133922/http://home.janes.com/events/exhibitions/dsei2011/sections/daily/day1/perseus-mbdas-missile-of-.shtml |date=13 November 2011 }}</ref><ref>{{cite web|url= http://www.iiss.org/whats-new/iiss-experts-commentary/from-the-paris-air-show-enter-perseus/ |title= International Institute for Strategic Studies – IISS |access-date=8 Oktober 2015 |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120628163208/http://www.iiss.org/whats-new/iiss-experts-commentary/from-the-paris-air-show-enter-perseus/ |archive-date=28 Junie 2012 }}</ref><ref name="The Telegraph">{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/defence/8587357/New-British-missile-three-times-as-fast-as-current-weapons.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/defence/8587357/New-British-missile-three-times-as-fast-as-current-weapons.html |archive-date=11 Januarie 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=New British missile three times as fast as current weapons|date= 21 Junie 2011|work=Telegraph.co.uk|access-date= 8 Oktober 2015|last1= Harding|first1= Thomas}}</ref><ref name="MBDA Systems">{{Cite web|url=http://www.mbda-systems.com/mediagallery/files/cvs401-perseus-_datasheet-1315926538.pdf|archive-url= https://web.archive.org/web/20130512144417/http://www.mbda-systems.com/mediagallery/files/cvs401-perseus-_datasheet-1315926538.pdf|url-status=dead|title=MBDA Systems|archive-date=12 Mei 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/paris-perseus-set-to-go-on-the-attack-358513/|title= PARIS: Perseus set to go on the attack|work= Flightglobal.com|access-date= 8 Oktober 2015 |date=22 Junie 2011}}</ref> *Hsiung Feng III (100–150&nbsp;km, Mach 3.5) {{vlagland |Volksrepubliek China}} *Hyunmoo-3 (1500&nbsp;km, Mach 1.2) {{ vlagland|Suid-Korea}} *Kh-20 (380–600&nbsp;km, Mach 2) {{ vlagland |Sowjetunie}} *Kh-31 (25–110&nbsp;km, Mach 3.5) {{ vlagland|Rusland}} *Kh-32 (600–1 000&nbsp;km, Mach 4.6) {{vlagland|Rusland}} *Kh-80 (3 000–5 000&nbsp;km, Mach 3) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{vlagland|Rusland}} *P-270 Moskit (120–250&nbsp;km, Mach 2–3) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{vlagland|Rusland}} *P-500 Bazalt (550&nbsp;km, Mach 3+) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland|Rusland}} *P-700 Granit (625&nbsp;km, Mach 2.5+) {{ vlagland|Sowjetunie}} / {{vlagland |Rusland}} *P-800 Oniks / Kh-61 (600–800&nbsp;km, Mach 2.6) {{vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland |Rusland}} *P-1000 Vulkan (800&nbsp;km, Mach 3+) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland|Rusland}} *YJ-12 (250–400&nbsp;km, Mach 4) {{ vlagland |Volksrepubliek China}} *YJ-18 (220–540&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *YJ-91 (15–120&nbsp;km, Mach 3.5) {{vlagland |Volksrepubliek China }} *Yun Feng (1200–2 000&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland|Republiek China}} *SSM-N-9 Regulus II (1 852&nbsp;km, Mach 2) {{ vlagland|Verenigde State}} ===Interkontinentale-afstand supersoniese kruisermissiele=== *Burya (8 500 km) (gekanselleer in 1960) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *MKR (8 000 km) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *RSS-40 Buran (8 500 km) (gekanselleer in 1957) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *SLAM (gekanselleer in 1964) {{ vlagland |Verenigde State}} *SM-64 Navaho (gekanselleer in 1958) {{vlagland |Verenigde State}} ===Langafstand subsoniese kruisermissiele=== [[Lêer:Nirbhay missiles during Republic Day Parade 2018.jpg|duimnael|Indië se Nirbhay-missiele gemonteer op 'n vragmotor-gebaseerde lanseerder.]] China, Frankryk, Indië, Iran, Israel, Japan, Noord-Korea, Rusland, Suid-Korea, Oekraïne en die Verenigde State het verskeie langafstand-subsoniese kruisermissiele ontwikkel. Hierdie missiele het 'n reikafstand van meer as 1 000 kilometer en vlieg teen ongeveer 800 kilometer per uur <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> Hulle het tipies 'n lanseringsgewig van ongeveer 1 500 kilogram<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> en kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra. Vroeëre weergawes van hierdie missiele het traagheidsnavigasie gebruik; latere weergawes gebruik baie meer akkurate TERCOM- en DSMAC-stelsels. Mees onlangse weergawes kan satellietnavigasie gebruik. Voorbeelde: China, Frankryk, Indië, Iran, Israel, Japan, Noord-Korea, Rusland, Suid-Korea, Oekraïne en die Verenigde State het verskeie langafstand-subsoniese kruisermissiele ontwikkel. Hierdie missiele het 'n reikafstand van meer as 1 000 kilometer en vlieg teen ongeveer 800 kilometer per uur <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> Hulle het tipies 'n lanseringsgewig van ongeveer 1 500 kilogram<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> en kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra. Vroeëre weergawes van hierdie missiele het traagheidsnavigasie gebruik; latere weergawes gebruik baie meer akkurate TERCOM- en DSMAC-stelsels. Mees onlangse weergawes kan satellietnavigasie gebruik. Voorbeelde: *3M-54 Kalibr (tot 4 500 km) {{vlagland|Rusland}} *AGM-86 ALCM (from 1 100 to >2 400 km) {{vlagland|Verenigde State}} *AGM-129 ACM (from 3 450 to 3 700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-181 LRSO (>2 500 km) {{vlagland |Verenigde State}} *[[BGM-109 Tomahawk]] (tot 1 700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *BGM-109G Grondgelanseerde kruisermissiel (2 500 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Kh-55 (3 000 km) and Kh-65 {{vlagland |Rusland}} *Kh-101 (4 500–5 500 km) {{vlagland |Rusland}} *Iskander-K (nie minder as 3 500 km) {{vlagland|Rusland}} *Hwasal-1 (1 500–2 000 km) {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Hwasal-2 (> 2 000 km) {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *RK-55 (3 000 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Nirbhay (tot 1 500 km)<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/nirbhay-cruise-missile-test-fired-drdo-says-indigenous-engine-a-success-101628656458294.html|title = Nirbhay cruise missile test-fired; indigenous engine a success, say officials| work=Hindustan Times |date = 11 Augustus 2021}}</ref> {{vlagland|Indië}} *MdCN (tot 1 400 km) {{vlagland|Frankryk}} *Paveh (1 650 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.timesofisrael.com/iran-unveils-new-paveh-cruise-missile-that-can-reach-israel|title = Iran unveils new 'Paveh' cruise missile that can reach Israel| website=The Times of Israel |date = 25 Februarie 2023}}</ref> {{vlagland|Iran}} *Hoveyzeh (1 350 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.tehrantimes.com/news/432567/Iran-unveils-long-range-Hoveyzeh-cruise-missile|title = Iran unveils long-range Hoveyzeh cruise missile|date = 2 Februarie 2019}}</ref>{{vlagland |Iran}} *Abu Mahdi (over 1 000 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.mashreghnews.ir/news/1108707/%D8%AA%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D8%AD-%D9%88%DB%8C%DA%98%DA%AF%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%88%D8%B4%DA%A9-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%AD%D8%A7%D8%AC-%D9%82%D8%A7%D8%B3%D9%85-%D9%88-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%A7%D8%A8%D9%88%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C|title = Description of the characteristics of 'Martyr Haj Qasem' and 'Martyr Abu Mahdi' missiles|date = 20 Augustus 2020}}</ref> {{vlagland|Iran}} *Quds 1 Houthi {{vlagland |Jemen}} *Hsiung Feng IIE (600–1200 km) {{vlagland|Republiek China}} *Hyunmoo III (Hyunmoo IIIA – 500 km, Hyunmoo IIIB – 1 000 km, Hyunmoo IIIC – 1,500 km) {{vlagland|Suid-Korea}} *Type 12 SSM (1 500 km under development) {{vlagland|Japan}} *MGM-13 Mace {{vlagland |Verenigde State}} *DF-10/CJ-10 (CJ-10K – 1 500 km, CJ-20 – 2 000 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Popeye Turbo SLCM {{vlagland |Israel}} *Diep Presisie Aanvalsvermoë DPSC (meer as 2 000 km onder ontwikkeling) {{vlagland|Duitsland}}{{vlagland|Verenigde Koninkryk}}, deel van die Trinity House Ooreenkoms.<ref>{{cite web |url=https://aviationweek.com/defense/budget-policy-operations/germany-uk-reveal-trinity-house-deep-strike-missile-development |title=Germany and UK Reveal Trinity House Deep Strike Missile Development Plans |last1=Osborne |first1=Tony |last2=Wall |first2=Robert |work=Aviation Week |date=15 Mei 2025 |access-date=23 Mei 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.twz.com/air/long-range-deep-precision-strike-missile-to-be-developed-by-uk-and-germany |title=Long-Range 'Deep Precision Strike' Missile To Be Developed By UK And Germany |last=Newdick |first=Thomas |website=The War Zone |date=16 Mei 2025 |access-date=23 Mei 2025}}</ref> *FP-5 Flamingo (3 000&nbsp;km) {{vlagland|Oekraïne}}<ref>{{Cite web|url=https://www.twz.com/news-features/new-ukrainian-cruise-missile-with-claimed-1800-mile-range-breaks-cover|title=New Ukrainian Cruise Missile With Claimed 1,800-Mile Range Breaks Cover|first=Thomas|last=Newdick|first2=Joseph|last2=Trevithick|date=18 August 2025}}</ref> *FP-5 Flamingo (3 000 km){{vlagland |Oekraïne}}<ref>{{Cite web|url=https://www.twz.com/news-features/new-ukrainian-cruise-missile-with-claimed-1800-mile-range-breaks-cover|title=New Ukrainian Cruise Missile With Claimed 1,800-Mile Range Breaks Cover|first=Thomas|last=Newdick|first2=Joseph|last2=Trevithick|date=18 Augustus 2025}}</ref> ===Interkontinentale-afstand subsoniese kruisermissiel=== *9M730 Burevestnik {{vlagland|Rusland}} *SM-62 Snark (10 200 km) {{vlagland|Verenigde State}} ===Medium-afstand subsoniese kruisermissiel=== [[Lêer:Storm Shadow p1220865.jpg|duimnael|Storm Shadow (Frankryk /VK).]] Voorbeelde: *AGM-158 JASSM (370–1900 km) {{vlagland |Verenigde State}} *[[Lêer:Babur Cruise Missle at Ideas 2008 cropped.jpg|duimnael|'n Pakistanse Babur-kruisermissiellanseerder.]]AGM-158C LRASM (370 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Atmaca {{vlagland|Turkye}} *Babur (290–900 km) {{vlagland |Pakistan}} *Harbah (250–450 km) {{vlagland |Pakistan}} *Hatf-VIII / Ra'ad Mark-2 ALCM (400 km) {{vlagland |Pakistan}} *Hsiung Feng IIE (600–2000 km) {{vlagland|Republiek China}} *Hyunmoo-3 (minder as 1500 km) {{vlagland |Suid-Korea}} *Iskander-K {{vlagland |Rusland}} *KD-63 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *NASM-MR {{vlagland|Indië}} *Taurus KEPD 350 (500+ km) {{vlagland |Duitsland}} *Kh-50 (Kh-SD) and Kh-101 Kh-65 weergawes {{vlagland |Rusland}} *MGM-1 Matador (700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Ra'ad ALCM (350 km) {{vlagland |Pakistan}} *Raad (360 km) {{vlagland|Iran}} *SOM (SOM B Block I) – 500 km, 1 500 km en 2 500 km weergawes (350 km reikafstand onder serieproduksie, 500 km+ reikafstand onder ontwikkeling){{vlagland|Turkye}}<ref>{{cite web|url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkey-aims-to-increase-ballistic-missile-ranges.aspx?pageID=238&nID=12731&NewsCatID=345|title=BUSINESS – Turkey aims to increase ballistic missile ranges|author=Ümit Enginsoy|date=Februarie 2012 |publisher=Hurriyetdailynews.com|access-date=13 Februarie 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hurriyet.com.tr/ekonomi/19680119.asp|title=Tübıta: Hedefimiz 2 bin 500 kilometre menzilli füze yapmak |date=14 Januarie 2012|publisher=Hurriyet.com.tr|access-date=13 Februarie 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.trt.net.tr/trtavaz/turk-fuzesi-som-icin-geri-sayim-basladi--haber-detay,tr,24107.aspx|title=Türk Füzesi SOM İçin Geri Sayım Başladı – Haber – TRT Avaz|publisher=Trt.net.tr|access-date=13 Februarie 2012|archive-date=10 Mei 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510220244/http://www.trt.net.tr/trtavaz/turk-fuzesi-som-icin-geri-sayim-basladi--haber-detay,tr,24107.aspx|url-status=dead}}</ref> *SSM-N-8 Regulus (926 km) {{vlagland |Verenigde State}} *P-5 Pyatyorka (450–750 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}}/{{vlagland |Rusland}}/{{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *S8000 Banderol {{vlagland |Rusland}} *Storm Shadow / SCALP-EG (550 km, Mach 0.65) {{vlagland |Verenigde Koninkryk}} *Type 12 SSM (binne 1000 km onder ontwikkeling) {{vlagland |Japan}} *Ya-Ali (700 km) {{vlagland |Iran}} *Zarb (320 km) {{vlagland|Pakistan}} *Ragnarök (926 km) {{vlagland |Verenigde State}}<ref>{{cite web | title=kratos-unveils-revolutionary-low-cost-cruise-missile-system-ragnarok | url=https://www.kratosdefense.com/newsroom/kratos-unveils-revolutionary-low-cost-cruise-missile-system-ragnarok }}</ref><ref>{{cite web | title=ragnarok-mini-cruise-missile-with-big-range-targets-150k-price-tag | url=https://www.twz.com/air/ragnarok-mini-cruise-missile-with-big-range-targets-150k-price-tag }}</ref> *Narwhal {{vlagland|Tsjeggië}} (680 km )<ref>{{cite web | title=what_is_the_new_narwhal_cruise_missile_for_ukraine_that_can_strike_moscow_and_engels | url=https://en.defence-ua.com/weapon_and_tech/what_is_the_new_narwhal_cruise_missile_for_ukraine_that_can_strike_moscow_and_engels-16752.html }}</ref><ref>{{cite web | title=czech-defense-tech-company-lpp-readies-first-cruise-missile | url=https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/czech-defense-tech-company-lpp-readies-first-cruise-missile }}</ref> *Taimoor (600 km) {{vlagland|Pakistan}} <ref>{{Cite web|url=https://www.flightglobal.com/fixed-wing/pakistan-test-launches-taimoor-cruise-missile-from-mirage/165837.article|title=Pakistan test launches Taimoor cruise missile from Mirage|first=Greg|last=Waldron|first2=|last2=|date=5 Januarie 2026}}</ref> *Lanca (missile) (600 km) {{vlagland|Pole}} <ref>{{Cite web|url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/weapons/wb-group-reveals-lanca-cruise-missile-with-payload-capacity-of-hundreds-of-kilograms|title=WB Group reveals Lanca cruise missile with payload capacity of hundreds of kilograms|first=Jakub |last=Link-Lenczowski |first2=|last2=|date=10 Oktober 2025}}</ref> *Ruta (missile) (450 km) {{vlagland|Switserland}} <ref>{{cite web | title=destinus-ruta | url=https://www.destinus.com/page/destinus-ruta }}</ref> ===Kortafstand subsoniese kruisermissiele=== [[Lêer:NSM PICT0001.JPG|duimnael|Vlootaanvalskruisermissiel van die Noorse Vloot.      ]] Kortafstand subsoniese kruisermissiele is sodanige missiele wat ongeveer 500 kilogram weeg en 'n reikafstand van tot 300 km het. Voorbeelde: *Apache (100–140 km) {{vlagland|Frankryk}} *AVMT-300 (300 km) {{vlagland| Brasilië}} *MICLA-BR (300 km) {{vlagland| Brasilië}} <ref>{{cite news |title=FOTO: Caça F-5M voando com o míssil de cruzeiro MICLA-BR|url=https://www.aereo.jor.br/2019/10/01/foto-caca-f-5m-voando-com-o-missil-de-cruzeiro-micla-br|publisher=Poder Aéreo|language=pt|date=1 Oktober 2019}}</ref> *Hyunmoo-3 (over 300 km) shorter range {{vlagland |Suid-Korea}} *SSM-700K Haeseong (180+ km) {{vlagland |Suid-Korea}} *JFS-M (499 km) {{vlagland |Duitsland}} *Kh-35 (130–300 km) {{vlagland |Rusland}}, KN-19 Ks3/4 {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Kh-59 (115–550 km) {{vlagland|Rusland}} *P-15 (40–80 km) {{vlagland |Rusland}} , KN-1 {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Nasr-1 {{vlagland|Iran}} *Zafar (25 km) {{vlagland |Iran}} *Noor {{vlagland |Iran}} *Qader {{vlagland|Iran}} *NASM-SR {{vlagland|Indië}} *Naval Strike Missile (185–555 km) {{vlagland|Noorweë}} *RBS-15 {{vlagland|Swede}} *Korshun {{vlagland |Oekraïne}} – plaaslike weergawe van Kh-55 en RK-55 *Neptune {{vlagland|Oekraïne}}<ref>{{cite web |title=Ukraine Tests Advanced Subsonic Cruise Missile 'Neptune' |url=http://www.defenseworld.net/news/21881 |website=Defense World |date=31 Januarie 2018 |access-date=31 Januarie 2018 |url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20180201082450/http://www.defenseworld.net/news/21881#.WnLO3-jP38A |archive-date=1 Februarie 2018}}</ref> *[[Lêer:Hsiung Feng II Anti-Ship Missile Display in Chengkungling 20111009a.jpg|duimnael|Hsiung Feng II anti-skip missiel uitgestal in Chengkungling.  ]]Hsiung Feng II {{vlagland|Republiek China}} *Wan Chien {{vlagland|Republiek China}} *VCM-01 (100–300 km) {{vlagland|Viëtnam}} *Aist (100–300 km) {{vlagland|Belarus}} *Marte (100+ km) {{vlagland|Italië}} *[[Lêer:Hsiung-Feng-2-sketch.svg|duimnael|Hsiung Feng II.     ]]Sea Killer uitvoer variant {{vlagland|Italië}} *Otomat (180 km) {{vlagland|Italië}} *Otomat Mk2 E / Teseo Mk2/E (360 km) {{vlagland|Italië}} *C-801 (40 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-802 (120–230 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-803 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-805 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-602 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *CM-602G {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Çakır {{vlagland|Turkye}} *Delilah missile (250 km) {{vlagland |Israel}} *Gabriel IV (200 km) {{vlagland |Israel}} *Popeye turbo ALCM (78 km) {{vlagland|Israel}} *Sea Breaker (300 km) {{vlagland |Israel}} *RGM-84 Harpoon (124–310 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-84E Standoff Land Attack Missile (110 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-84H/K SLAM-ER (270 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Silkworm (100–500 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *SOM {{vlagland|Turkye}} [7 <ref>{{cite web |date=4 Junie 2011 |title=Yerli seyir füzesi, 180 kilometreden hedefini vuracak – Hürriyet Gündem |url=http://www.hurriyet.com.tr/gundem/17954640.asp?gid=381 |access-date=13 Februarie 2012 |publisher=Hurriyet.com.tr}}</ref><ref>{{cite web |title=Yerli seyir füzesi, 180 kilometreden hedefinin vuracak – Kirpi HABER Cesur &#124; Özgür &#124; Tarafsız Habercilik |url=http://www.kirpihaber.com/teknoloji-bilim/yerli-seyir-fuzesi-180-kilometreden-hedefinin-vuracak.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607033259/http://www.kirpihaber.com/teknoloji-bilim/yerli-seyir-fuzesi-180-kilometreden-hedefinin-vuracak.htm |archive-date=2011-06-07 |access-date=13 Februarie 2012 |publisher=Kirpihaber.com}}</ref> *[[V-1-vlieënde bom]] (250 km) {{vlagland |Nazi-Duitsland}} ==Ontplooiing== [[Lêer:AGM-129A - 2006 0306 b52 2lg.jpg|links|duimnael|AGM-129 ACM word vasgeheg op 'n B-52H bomwerper.]] Die mees algemene missie vir kruisermissiele is om relatief hoëwaarde-teikens soos skepe, bevelbunkers, brûe en damme aan te val.<ref>{{cite web|url=http://www.raytheon.com/capabilities/products/tomahawk/|title=Raytheon: Tomahawk Cruise Missile|website=www.raytheon.com|access-date=2016-09-19}}</ref> Moderne geleidingstelsels maak akkurate aanvalle moontlik. Sedert 2001 het die [[BGM-109 Tomahawk]]-missielmodel 'n belangrike deel van die Verenigde State se vlootarsenaal geword. Dit gee skepe en duikbote 'n ietwat akkurate, langafstand-, konvensionele landaanvalwapen. Sodanige missiel kos ongeveer US$1,99 miljoen per eenheid.<ref>{{cite web |title=FY 2017 Program Acquisition Costs by Weapon System - Tactical Tomahawk Cruise Missile |url=https://comptroller.war.gov/Portals/45/documents/defbudget/FY2017/FY2017_Weapons.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160424113923/http://comptroller.defense.gov/Portals/45/Documents/defbudget/fy2017/FY2017_Weapons.pdf |archive-date=2016-04-24 |url-status=live |website=United States Department of Defense}}</ref> Beide die Tomahawk en die AGM-86 is wyd tydens Operasie Desert Storm gebruik. Op 7 April 2017, tydens die [[Siriese Burgeroorlog]], het Amerikaanse oorlogskepe meer as 50 kruisermissiele op 'n Siriese lugbasis afgevuur as vergelding vir 'n Siriese chemiese wapenaanval teen 'n rebellevesting.<ref>{{cite web |title=US missiles blast Syria; Trump demands 'end the slaughter' |url=https://apnews.com/article/donald-trump-syria-ap-top-news-international-news-politics-de1b6e80a0cf4d84bca38835e9bb3310 |website=AP News|date=20 April 2021 }}</ref> Die [[Amerikaanse Lugmag]] (USAF) ontplooi 'n lug-gelanseerde kruisermissiel, die AGM-86 ALCM. Die [[Boeing B-52 Stratofortress]] is die eksklusiewe afleweringsvoertuig vir die AGM-86 en AGM-129 ACM. Beide missieltipes is konfigureerbaar vir óf konvensionele óf kernplofkoppe. Die USAF het die AGM-86 vir sy bomwerpervloot aangeneem, terwyl die AGM-109 aangepas is om vanaf vragmotors en skepe te lanseer en deur die USAF en Vloot aangeneem is. Die vragmotor-gelanseerde weergawes, en ook die Pershing II en SS-20 Intermediêre Afstand Ballistiese Missiele, is later vernietig onder die bilaterale INF (Intermediêre Afstand Kernmagte) verdrag met die USSR. [[Lêer:BRAHMOS Launcher.JPG|duimnael|Die Indiese Leër se BrahMos supersoniese kruisermissiele gemonteer op Mobiele Outonome Lanseerders (MOL).]] Die [[Britse Koninklike Vloot]] (RN) bedryf ook kruisermissiele, spesifiek die VSA-vervaardigde Tomahawk, wat deur die RN se kernduikbootvloot gebruik word. Britse konvensionele kernkopweergawes is vir die eerste keer in 1999 deur die RN in gevegte afgevuur, tydens die [[Kosovo-oorlog]] (die Verenigde State het kruisermissiele in 1991 afgevuur). Die Koninklike Lugmag gebruik die Storm Shadow-kruisermissiel op sy [[Typhoon-klas duikboot|Typhoon]] en voorheen sy Tornado GR4-vliegtuig. Dit word ook deur Frankryk gebruik, waar dit bekend staan as SCALP EG, en word deur die Armée de l'Air se Mirage 2000- en Rafale-vliegtuie gedra. Indië en Rusland het gesamentlik die supersoniese kruisermissiel BrahMos ontwikkel. Daar is drie weergawes van die Brahmos: skip-/land-gelanseer, lug-gelanseer en duikboot-gelanseer. Die skip-/land-gelanseer weergawe was teen laat 2007 in werking. Die Brahmos het die vermoë om teikens op land aan te val. Rusland gaan ook voort om ander kruisermissiele te bedryf: die SS-N-12 Sandbox, SS-N-19 Shipwreck, SS-N-22 Sunburn en SS-N-25 Switchblade. Duitsland en Spanje bedryf die Taurus-missiel terwyl Pakistan die Babur-missiel vervaardig het.<ref name="CSIS Missile Threat3"/> Beide die Volksrepubliek van China en die Republiek van China (Taiwan) het verskeie kruisermissielvariante ontwerp, soos die bekende C-802, waarvan sommige in staat is om biologiese, chemiese, kern- en konvensionele kernkoppe te dra ===Kernbewapende kruisermissiele=== ====China==== China het die CJ-10-landaanvalkruisermissiel wat in staat is om 'n kernplofkop te dra.<ref>{{Cite web|last=Bommakanti|first=Kartik|date=4 Desember 2020|title=China's Cruise Missile Capabilities: Implications for the Indian Army and Air Force|url=https://www.orfonline.org/research/chinas-cruise-missile-capabilities/?amp#|url-status=live|access-date=18 Desember 2021|website=Observer Research Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20201204151239/https://www.orfonline.org/research/chinas-cruise-missile-capabilities/?amp |archive-date=4 Desember 2020 }}</ref> Daarbenewens blyk dit dat China in Augustus 2021 'n hipersoniese kruisermissiel getoets het, 'n bewering wat hulle ontken.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-58953352|title=China Denies Testing Nuclear-Capable Hypersonic Cruise Missile|work=BBC News |date=18 Oktober 2021 |access-date=18 Oktober 2021}}</ref> ====Frankryk==== Die Franse ''Force de frappe''-kernmagte sluit beide land- en see-gebaseerde bomwerpers in met Air-Sol Moyenne Portée (ASMP) hoëspoed medium-afstand kernkruisermissiele. Twee modelle is in gebruik, ASMP en 'n nuwer ASMP-Amelioré (ASMP-A), wat in 1999 ontwikkel is. Na raming is 40 tot 50 vervaardig.<ref>{{cite web |title=Air-Sol Moyenne Portée (ASMP/ ASMP-A) |work=Missile Threat |publisher=Center for Strategic and International Studies |date=23 April 2024 |access-date=23 Mei 2025 |url=https://missilethreat.csis.org/missile/asmp/}}</ref><ref>James O’Halloran, IHS Jane's Weapons: Strategic 2015-2016, 2015, (United Kingdom: IHS), 134-135.</ref> ====Indië==== Indië het in 2017 suksesvol sy inheemse Nirbhay ('Vreesloos') land-aanval kruisermissiel getoets, wat kernplofkoppe tot 'n trefafstand van 1 000 km kan lewer.<ref name="Nirbhay, ToI, 2017" >{{cite news |title=India successfully tests its first nuclear-capable cruise missile |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/india-successfully-tests-its-first-nuclear-capable-cruise-missile/articleshow/61550465.cms |newspaper=The Times of India |date=7 November 2017}}</ref> Nirbhay is suksesvol getoets.<ref name="Nirbhay, ToI, 2017" /><ref>{{cite news |title=Nuclear-capable Nirbhay cruise missile's test fails for the fourth time |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/nuclear-capable-nirbhay-cruise-missiles-test-fails-for-the-fourth-time/articleshow/56105444.cms |newspaper=The Times of India |date=21 Desember 2016 |access-date=21 Desember 2016}}</ref> ====Israel==== Die Israeliese Verdedigingsmagte het na bewering die medium-afstand lug-gelanseerde Popeye Turbo ALCM en die Popeye Turbo SLCM medium-lang-afstand kruisermissiel met kernkoppe op Dolphin-klas duikbote ontplooi.<ref>{{Cite book |last=Udaya Chandar |first=Y |title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces |publisher=Notion Press |year=2017 |isbn=9781946983794}}</ref> ====Pakistan==== Pakistan het tans vyf kruismissielstelsels: die lug-gelanseerde Ra'ad-I en sy verbeterde weergawe Ra'ad-II sowel as Taimoor; die grond- en duikboot-gelanseerde Babur;<ref name="CSIS Missile Threat3">{{cite web|url=https://missilethreat.csis.org/missile/hatf-7/|title=Hatf 7 "Babur" – Missile Threat|website=CSIS.org|access-date=26 Julie 2017}}</ref><ref>{{cite news|url=https://thediplomat.com/2017/01/south-asian-strategic-stability-and-pakistans-babur-3-submarine-launched-cruise-missile/|title=South Asian Strategic Stability and Pakistan's Babur-3 Submarine-Launched Cruise Missile|first1=Ankit |last1=Panda |first2=Prashanth |last2=Parameswaran|work=The Diplomat|access-date=2017-12-01|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-38563330|title=Pakistan announces cruise missile success|date=2017|work=BBC News|access-date=2017-12-01|language=en-GB}}</ref>skip-gelanseerde Harbah-missiel<ref>{{Cite news|url=https://thediplomat.com/2018/01/pakistan-tests-an-indigenously-developed-anti-ship-cruise-missile/|title=Pakistan Tests An Indigenously Developed Anti-Ship Cruise Missile|first=Ankit |last=Panda|work=The Diplomat|access-date=2018-01-13|language=en-US}}</ref> en oppervlak-gelanseerde Zarb-missiel.<ref>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1251049|title=Pakistan Navy inducts coastal anti-ship 'Zarb' missile after successful test|last=Haider|first=Mateen|date=9 April 2016|work=DAWN.COM|access-date=2018-01-17|language=en-US}}</ref> Beide, Ra'ad en Babur, kan kernplofkoppe tussen 10 en 25 knope dra, en dit na teikens op 'n afstand van onderskeidelik tot 300 km en 450 km aflewer.<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/nuclear-capable-nirbhay-cruise-missiles-test-fails-for-the-fourth-time/articleshow/56105444.cms|title=Nirbhay: Nuclear-capable Nirbhay cruise missile's test fails for the fourth time |website=The Times of India|date=21 Desember 2016 }}</ref> Babur is sedert 2010 in diens van die Pakistanse Leër, en die Pakistanse Vloot sedert 2018.<ref>{{cite web|url=http://www.ipcs.org/article/india/pakistans-babur-and-raad-cruise-missiles-strategic-implications-for-india-3681.html|title=Pakistan's Babur and Ra'ad Cruise Missiles: Strategic Implications for India|last1=Mason|first1=Shane|website=Institute of Peace and Conflict Studies|access-date=20 Januarie 2016}}</ref> ====Rusland==== [[Lêer:3M-54E1.jpg|duimnael|Uitvoervariant van die Kalibr-missiel.   ]] Rusland het Kh-55SM-kruismissiele, met 'n reikwydte soortgelyk aan die Verenigde State se AGM-129-reikwydte van 3000 km, maar kan 'n kragtiger kernwapenkop van 200 kt dra. Hulle is toegerus met 'n TERCOM-stelsel wat hulle toelaat om teen 'n hoogte laer as 110 meter teen subsoniese snelhede te vlieg terwyl hulle 'n CEP-akkuraatheid van 15 meter met 'n traagheidsnavigasiestelsel verkry. Hulle word vanuit die lug gelanseer vanaf óf [[Toepolef Tu-95]]'s, [[Toepolef Tu-22|Toepolef Tu-22M's]] óf Toepolef Tu-160's, elk in staat om 16 vir die Tu-95, 12 vir die Tu-160 en 4 vir die Tu-22M te dra. 'n Stealth-weergawe van die missiel, die Kh-101, is in ontwikkeling. Dit het soortgelyke eienskappe as die Kh-55, behalwe dat die reikwydte tot 5 000 km verleng is, toegerus is met 'n konvensionele kernplofkop van 1 000 kg, en het stealth-kenmerke wat die waarskynlikheid van onderskepping verminder.<ref>{{cite web |title=Kh-101 – Russian and Soviet Nuclear Forces |url=https://fas.org/nuke/guide/russia/bomber/kh-101.htm |publisher=Fas.org |access-date=13 Februarie 2012}}</ref> Na die ineenstorting van die [[Sowjetunie]] was die mees onlangse kruisermissiel wat ontwikkel is, die Kalibr-missiel, wat in die vroeë 1990's in produksie getree het en amptelik in 1994 in die Russiese arsenaal opgeneem is. Dit het egter eers op 7 Oktober 2015 sy gevegsdebuut in [[Sirië]] gesien as deel van die Russiese militêre veldtog in Sirië. Die missiel is sedert sy debuut nog 14 keer in gevegsoperasies in Sirië gebruik. In die laat 1950's en vroeë 1960's het die Sowjetunie probeer om kruisermissiele te ontwikkel. In hierdie kort tydperk het die Sowjetunie aan byna tien verskillende tipes kruisermissiele gewerk. As gevolg van hulpbronne was die meeste van die aanvanklike tipes kruisermissiele wat deur die Sowjetunie ontwikkel is, egter see-gelanseerde kruisermissiele of duikboot-gelanseerde kruisermissiele (SLCM's). Die SS-N-1-kruisermissiel is ontwikkel om verskillende konfigurasies te hê om vanaf 'n [[duikboot]] of 'n skip afgevuur te word. Met verloop van tyd het die Sowjetunie egter ook begin werk aan lug-gelanseerde kruisermissiele (ALCM). Hierdie ACLM-missiele is tipies afgelewer via bomwerpers wat as "Blinders" of "Backfire" aangewys is. Die missiele in hierdie konfigurasie is die AS-1 en AS-2 genoem, met uiteindelike nuwe variante met meer ontwikkelingstyd. Die hoofdoel van Sowjet-gebaseerde kruisermissiele was om verdedigings- en aanvalsmeganismes teen vyandelike skepe te hê; met ander woorde, die meeste van die Sowjet-kruisermissiele was anti-skipmissiele. In die 1980's het die Sowjetunie 'n arsenaal van kruisermissiele van byna 600 platforms ontwikkel, wat uit land-, see- en lugafleweringstelsels bestaan het.<ref>{{cite journal|last=Arkin|first=William|date=Mei 1983|title=Soviet Cruise Missile Programs|journal=Arms Control Today|volume=13|issue=4|pages=3–4|jstor=23623103}}</ref> ====Verenigde State==== [[Lêer:Agm-129 acm (cropped).jpg|links|duimnael|'n AGM-129 ACM van die Verenigde State se Lugmag.]] Die Verenigde State het op een of ander tydstip nege kernbewapende kruisermissiele ontplooi. *MGM-1 Matador grond-gelanseerde missiel, buite diens *MGM-13 Mace grond-gelanseerde missiel, buite diens *SSM-N-8 Regulus duikboot-gelanseerde missiel, buite diens *SM-62 Snark grond-gelanseerde missiel, buite diens *AGM-28 Hound Dog lug-gelanseerde missiel, buite diens *BGM-109G Grond-gelanseerde Kruisermissiel, buite diens *AGM-129 ACM lug-gelanseerde missiel, buite diens<ref>{{cite web|url=https://www.tinker.af.mil/News/story/id/123299303/ |title=Cruise missile career comes to a close |publisher=U.S. Air Force, Tinker Air Force Base public affairs |date=24 April 2012 |access-date=27 Desember 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131220061518/http://www.tinker.af.mil/news/story.asp?id=123299303 |archive-date=20 Desember 2013}}</ref> *AGM-86 ALCM lug-gelanseerde kruisermissiel, 350 tot 550 missiele en W80-plofkoppe steeds in diens *[[BGM-109 Tomahawk]]-kruisermissiel in kernduikboot-, oppervlakskip- en grond-gelanseerde modelle, kernmodelle buite diens maar plofkoppe word in reserwe gehou. == Verwysings == {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Wapentuig]] [[Kategorie:Ammunisie]] 2cbk8isbkktfoqgb3jm5m8zw96qqqs3 2894337 2894336 2026-04-16T06:59:45Z Sobaka 328 /* Pakistan */ opruim 2894337 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Tomahawk Block IV cruise missile -crop.jpg|duimnael|'n [[BGM-109 Tomahawk]] wat in November 2002 vlieg.]] 'n '''Kruisermissiel''' is 'n onbemande selfaangedrewe geleide [[missiel]] wat vlieg deur aërodinamiese [[Sleurkrag|hefkrag]] vir die grootste deel van sy vlugroete te onderhou. Kruisermissiele is ontwerp om 'n groot vrag oor lang afstande met hoë presisie te lewer. Moderne kruisermissiele is in staat om teen hoë subsoniese, [[Supersoniese snelheid|supersonies]]e of hipersoniese snelhede te beweeg, is selfnavigerend en kan op 'n nie-ballistiese, uiters lae-hoogte trajek vlieg.<ref>{{Cite web |date=2025-06-17 |title=Cruise missile {{!}} Definition, Speed, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/technology/cruise-missile |access-date=2025-06-24 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> Hierdie wapens verskil fundamenteel van ballistiese missiele deurdat hulle voortdurend aangedryf bly en aktief gestuur word tydens hul vlug, eerder as om ’n groot deel van hul baan volgens ’n voorafbepaalde, [[swaartekrag]]-gedrewe trajek te volg. Kruisermissiele maak tipies gebruik van gevorderde navigasiestelsels soos traagheidsnavigasie, satellietposisionering (bv. GPS), terreinvolgende radar en digitale kaartvergelyking om hul teikens akkuraat te bereik, selfs in omgewings met sterk elektroniese teenmaatreëls. Kruisermissiele kan vanaf verskeie platforms gelanseer word, insluitend landgebaseerde lanseerders, oorlogskepe, duikbote en vliegtuie. Hierdie veelsydigheid maak hulle ’n belangrike komponent van moderne [[militêre strategie]], aangesien hulle diep in vyandelike gebied kan inslaan sonder om bemande vliegtuie in gevaar te stel. Hulle word gebruik vir beide konvensionele en kernplofkoppe, en kan aangepas word vir spesifieke rolle soos anti-skip-aanvalle, grondteikens of presisie-aanvalle op infrastruktuur. Sedert hul vroeë ontwikkeling tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] het kruisermissiele aansienlik ontwikkel in terme van reikafstand, akkuraatheid en ontduikingsvermoë. Hedendaagse ontwerpe fokus toenemend op sluip-tegnologie, lae waarneembaarheid en gevorderde roetebeplanning om lugverdedigingstelsels te omseil en strategiese teikens met minimale waarskuwing te tref. ==Geskiedenis== Die idee van 'n "lugtorpedo" is in die Britse 1909-film ''The Airship Destroyer'' getoon, waarin vlieënde torpedo's wat draadloos beheer word, gebruik word om [[Lugskip|lugskepe]] wat [[Londen]] bombardeer, af te skiet.<ref>{{cite web|url=http://www.ctie.monash.edu.au/hargrave/rpav_britain.html |title=Remote Piloted Aerial Vehicles : The 'Aerial Target' and 'Aerial Torpedo' in Britain |publisher=Ctie.monash.edu.au |access-date=13 Februarie 2012}}</ref> [[Lêer:Military Air Museum's Fieseler FI 103 V1 "Buzz Bomb".JPG|duimnael|Die V-1 vliegbom, die eerste operasionele kruisermissiel.]] In 1916 het die Amerikaanse vlieënier Lawrence Sperry 'n "lugtorpedo", die Hewitt-Sperry Automatic Airplane, 'n klein [[Tweedekker (vliegtuig)|tweedekker]] met 'n TNT-lading, 'n Sperry-selfvlieende en barometriese hoogtebeheer, gebou en gepatenteer. Geïnspireer deur die eksperimente het die [[Verenigde State]] se leër 'n soortgelyke vlieënde bom genaamd die Kettering Bug ontwikkel. Duitsland het ook toetse gedoen met afstandbeheerde [[Sweeftuig|sweeftuie]] (''Torpedogleiter'') wat deur Siemens-Schuckert gebou is vanaf 1916.<ref>{{cite book|author=Roger Branfill-Cook|title= Torpedo|publisher=Seaforth Publishing|location= Great Britain|year= 2014}}</ref> In die tussenoorlogse tydperk het Brittanje se Royal Aircraft Establishment die Larynx (Long Range Gun met Lynx Engine) ontwikkel, wat in die 1920's 'n paar vlugtoetse ondergaan het.<ref>{{cite web|url=http://www.vectorsite.net/twcruz_1.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070813001620/http://www.vectorsite.net/twcruz_1.html|url-status=usurped|archive-date=13 Augustus 2007|title=[1.0] The Aerial Torpedo|date=13 Augustus 2007}}</ref> In die [[Sowjetunie]] het Sergei Korolev van 1932 tot 1939 die GIRD-06-kruisermissielprojek gelei, wat 'n vuurpyl-aangedrewe anjaer-glybomontwerp gebruik het. Die 06/III (RP-216) en 06/IV (RP-212) het giroskopiese geleidingstelsels bevat.<ref>"Object No. 212", 1936 report in _Tvorcheskoi Nasledie Akedemika Sergeya Pavlovicha Koroleva_</ref> Die voertuig is ontwerp om tot 28 km hoogte te styg en 'n afstand van 280 km te gly, maar toetsvlugte in 1934 en 1936 het slegs 'n hoogte van 500 meter bereik. In 1944, tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], het [[Duitsland]] die eerste operasionele kruisermissiele ontplooi. Die [[V-1-vlieënde bom|V-1]], dikwels 'n vlieënde bom genoem, het 'n giroskoop-geleidingstelsel bevat en is aangedryf deur 'n eenvoudige pulsstraal-enjin, waarvan die geluid dit die bynaam "gonsbom" of "doodlebug" gegee het.<ref>{{cite book |last=Zaloga |first=Steven |title=German V-Weapon Sites 1943–45 |location=Oxford |publisher=Osprey Publishing |date=2008 |isbn=978-1-84603-247-9}}</ref> Akkuraatheid was slegs voldoende vir gebruik teen baie groot teikens (die algemene area van 'n stad), terwyl die reikafstand van 250 km aansienlik laer was as dié van 'n bomwerper wat dieselfde vrag dra. Die belangrikste voordele was spoed (alhoewel nie voldoende om kontemporêre skroefaangedrewe onderskeppers te oortref nie) en bruikbaarheid. Die produksiekoste van 'n V-1 was slegs 'n klein fraksie van dié van 'n [[V-2-vuurpyl|V-2]] supersoniese ballistiese missiel met 'n soortgelyke grootte plofkop.<ref> Beide missiele is vervaardig onder die swaar gebruik van Nazi-slawearbeid.</ref> Anders as die V-2, het die aanvanklike ontplooiings van die V-1 stilstaande lanseerrampe vereis wat blootgestel was aan bombardement.<ref>{{cite web |url=http://www.atlantikwall.org.uk/v1_light_stes.htm |title=V1 Light Sites |publisher=Atlantic Wall |access-date=9 Mei 2017}}</ref> [[Nazi-Duitsland]] het in 1943 ook die Mistel-saamgestelde vliegtuigprogram ontwikkel, wat gesien kan word as 'n rudimentêre lug-gelanseerde kruisermissiel, waar 'n bestuurde vegvliegtuig bo-op 'n onbemande bomwerper-grootte vliegtuig gemonteer is wat met plofstof gepak was om vrygestel te word terwyl die teiken nader gekom het. Bomwerper-gelanseerde variante van die V-1 het beperkte operasionele diens teen die einde van die oorlog gesien, met die baanbrekende V-1 se ontwerp wat deur die Amerikaners omgekeerd ontwikkel is as die Republic-Ford JB-2 kruisermissiel.<ref>{{cite book |last=Zaloga |first=Steven |title= American Guided Missiles of World War II |publisher=Osprey Publishing |date=2020 |isbn=9781472839268}}</ref> Onmiddellik na die [[Tweede Wêreldoorlog]] het die Verenigde State se Lugmag 21 verskillende geleide missielprojekte gehad, insluitend voorgestelde kruisermissiele. Teen 1948 was al behalwe vier van hierdie projekte gekanselleer: die Air Materiel Command Banshee, die SM-62 Snark, die SM-64 Navaho, en die MGM-1 Matador. Die Banshee-ontwerp was soortgelyk aan Operasie Aphrodite; soos Aphrodite, het dit misluk en is dit in April 1949 gekanselleer.<ref>[https://web.archive.org/web/20070303204907/http://stinet.dtic.mil/oai/oai?&verb=getRecord&metadataPrefix=html&identifier=ADA162646 The Evolution of the Cruise Missile by Werrell, Kenneth P.] sien PDF bladsy 92</ref> Terselfdertyd is die Amerikaanse Vloot se Operasie Bumblebee van ongeveer 1 Junie 1946 tot 28 Julie 1948 by Topsail-eiland, [[Noord-Carolina]], uitgevoer. Bumblebee het konsepbewystegnologieë vervaardig wat die Amerikaanse weermag se ander missielprojekte beïnvloed het. Gedurende die [[Koue Oorlog]] het beide die Verenigde State en die Sowjetunie verder geëksperimenteer met die konsep om vroeë kruisermissiele vanaf land, duikbote en vliegtuie te ontplooi. Die hoofuitkoms van die Amerikaanse Vloot se duikbootmissielprojek was die SSM-N-8 Regulus-missiel, gebaseer op die V-1, maar aangedryf deur 'n Allison J33-straalenjin. Die Regulus is in diens gestel, maar is later uitgefaseer met die koms van duikboot-gelanseerde ballistiese missiele wat nie vereis het dat die duikboot na die oppervlak kom om die missiel te lanseer en dit na sy teiken te lei nie. Die Amerikaanse Lugmag se eerste operasionele grond-tot-grond-missiel was die gevleuelde, mobiele, kernwapen-bekwame MGM-1 Matador, ook soortgelyk in konsep aan die V-1. Ontplooiing oorsee het in 1954 begin, eers na [[Wes-Duitsland]] en later na die [[Republiek van China]] en [[Suid-Korea]]. Op 7 November 1956 het die Amerikaanse Lugmag Matador-eenhede in Wes-Duitsland ontplooi, wie se missiele in staat was om teikens in die [[Warskou-verdrag]] gebied te tref, vanaf hul vaste daaglikse terreine na onaangekondigde verspreide lanseerplekke. Hierdie waarskuwing was in reaksie op die krisis wat veroorsaak is deur die Sowjet-aanval op [[Hongarye]] wat die [[Hongaarse Rewolusie van 1956]] onderdruk het. Tussen 1957 en 1961 het die Verenigde State 'n ambisieuse en goed befondsde program gevolg om 'n kernbewapende kruisermissiel, Supersoniese Lae Hoogte Missiel (SLAM), te ontwikkel. Dit is ontwerp om onder die vyand se radar te vlieg teen snelhede bo Mach 3 en waterstofbomme te dra wat dit langs sy pad oor vyandelike gebied sou laat val. Alhoewel die konsep bewys is dat dit geldig is en die 500-megawatt (670,000 pk) enjin 'n suksesvolle toetslopie in 1961 voltooi het, is geen lugwaardige toestel ooit voltooi nie. Die projek is uiteindelik laat vaar ten gunste van IKBM-ontwikkeling. Terwyl ballistiese missiele die voorkeurwapens vir landteikens was, is swaar kern- en konvensionele kruisermissiele met wapenpunte deur die USSR as 'n primêre wapen beskou om die Verenigde State se vlootdraer-gevegsgroepe te vernietig. Groot duikbote (byvoorbeeld, Echo- en Oscar-klasse) is ontwikkel om hierdie wapens te dra en die Verenigde State se gevegsgroepe op see te skadu, en groot bomwerpers (byvoorbeeld, [[Toepolef Tu-22M|Backfire]]-, [[Toepolef Tu-95|Bear]]- en [[Toepolef Tu-160|Blackjack]]-modelle) is toegerus met die wapens in hul luggelanseerde kruisermissiel (ALCM)-konfigurasie. ==Kategorieë== Kruisermissiele kan gekategoriseer word volgens vrag/plofkopgrootte, spoed, reikwydte en lanseringsplatform. Dikwels word variante van dieselfde missiel vir verskillende lanseringsplatforms vervaardig (byvoorbeeld lug- en duikboot-gelanseerde weergawes). Geleidingstelsels kan tussen missiele verskil. Sommige missiele kan toegerus word met enige van 'n verskeidenheid navigasiestelsels (traagheidsnavigasie, TERCOM of satellietnavigasie). Groter kruisermissiele kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra, terwyl kleiner missiele slegs konvensionele plofkoppe dra. ===Hipersoniese kruisermissiele=== Hipersoniese kruisermissiele beweeg ten minste vyf keer die [[spoed van klank]] (Mach 5). *3M22 Zircon (>1000–1500 km) {{vlagland|Rusland}}– hipersoniese anti-skip kruisermissiel.<ref>{{cite web|url= http://www.nextbigfuture.com/2016/02/russia-will-refit-nuclear-powered.html|title=Russia will refit nuclear powered guided missile cruiser with mach 5 hypersonic 3M22 missiles with 2022 deployment|website=NextBigFuture.com|date=21 Februarie 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://uslivenic.com/3m22-zircon-missile-russias-fastest-missile/|title=3M22 Zircon Missile, Russia's Fastest Missile|access-date=23 November 2022|archive-date=30 Maart 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230330024209/https://uslivenic.com/3m22-zircon-missile-russias-fastest-missile/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cnn.com/2024/02/13/europe/ukraine-russia-zircon-hypersonic-missile-intl-hnk-ml/index.html|title=Russia used an advanced hypersonic missile for the first time in recent strike, Ukraine claims|website=[[CNN]] |date=13 Februarie 2024 }}</ref><ref name=NavalNews>{{cite web|url=https://www.navalnews.com/naval-news/2022/08/hypersonic-brahmos-ii-missile-may-include-tech-from-tsirkon-missile/|website=Naval News |title=Hypersonic BrahMos-II missile may include tech from Tsirkon missile |date=2 Augustus 2022 }}</ref> *ASN4G (Air-Sol Nucléaire de 4e Génération) {{vlagland|Frankryk}} – hipersoniese kruisermissiel met ’n supersoniese ramstraalenjin wat deur [[Frankryk]] ontwikkel word.<ref>{{Cite web |title=Counting the cost of deterrence: France's nuclear recapitalisation |url=https://www.iiss.org/blogs/military-balance/2021/05/france-nuclear-recapitalisation |access-date=2022-10-26 |website=IISS |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Wright |first=Timothy |date=1 Mei 2022 |title=Hypersonic Missile Proliferation: An Emerging European Problem? |url=https://www.nonproliferation.eu/wp-content/uploads/2022/05/EUNPDC_no-80.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220517163238/https://www.nonproliferation.eu/wp-content/uploads/2022/05/EUNPDC_no-80.pdf |archive-date=2022-05-17 |url-status=live |access-date=26 Oktober 2022 |website=The EU Non-Proliferation Consortium}}</ref> *BrahMos-II (≈800–1500 km) {{vlagland|Indië}}/{{vlagland|Rusland}}–– hipersoniese kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://brahmos.com/newscenter.php?newsid=95|title=India to develop BrahMos-II missile|website=Brahmos.com}}</ref><ref name=NavalNews /> onder ontwikkeling vanaf 2011 in [[Indië]] en Rusland<ref>{{cite news|url= http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-10-09/news/30260244_1_air-version-stealth-supersonic-cruise-missile-india-s-defence-research|archive-url= https://archive.today/20130103092457/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-10-09/news/30260244_1_air-version-stealth-supersonic-cruise-missile-india-s-defence-research|url-status= dead|archive-date= 3 Januarie 2013|title=Hypersonic version of Brahmos on the way|date=9 Oktober 2011|work=The Times of India}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.brahmos.com/newscenter.php?newsid=102|title=India, Russia to develop new hypersonic cruise missile|archive-url= https://web.archive.org/web/20100628020619/http://brahmos.com/newscenter.php?newsid=102|archive-date= 28 Junie 2010|url-status=dead|access-date=23 Februarie 2012}}</ref> *CJ-1000 {{vlagland|Volksrepubliek China}} – hipersoniese ramstraalenjin anti-skip/land-aanval kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://www.scmp.com/news/china/military/article/3322176/new-missiles-drones-and-tanks-whats-been-rolling-through-beijings-streets |title=New missiles, drones and tanks: what's been rolling through Beijing's streets? |website=South China Morning Post |date=18 Augustus 2025 |first=Liu |last=Zhen }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.newsweek.com/china-reveals-new-weapons-sink-us-ships-2114865 |title=China To Reveal New Weapons To Sink US Ships |website=Newsweek |date=18 Augustus 2025 |first=Ryan |last=Chan }}</ref> *Hycore {{vlagland|Suid-Korea}}<ref>{{cite web | url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/weapons/south-korea-develops-hycore-hypersonic-cruise-missile | title=South Korea develops Hycore hypersonic cruise missile | date=25 Januarie 2022 }}</ref> *HSTDV{{vlagland|Indië}} – hipersoniese ramstraalenjin-demonstrator. 'n Draervoertuig vir hipersoniese langafstandkruisermissiele word ontwikkel deur die Verdedigingsnavorsings- en Ontwikkelingsorganisasie.<ref>{{Cite web|url= https://theprint.in/defence/drdo-test-fires-futuristic-missile-tech-but-its-success-is-in-doubt/249386/|title= DRDO test-fires futuristic missile tech, but its success is in doubt|last=Philip|first=Snehesh Alex|date=2019-06-12|website=ThePrint|language=en-US|access-date= 2020-03-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/drdo-starts-work-on-hypersonic-weapon/story-NAg6ViN9W94ll4CsfGDNYP.html|title=DRDO starts work on 'next-gen' hypersonic weapon|date=2019-10-20|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2020-03-23}}</ref> *ET-LDHCM {{vlagland|Indië}} – langafstandhipersoniese kruisermissiel word ontwikkel deur DRDO.<ref>{{Cite news |date=2025-07-14 |title=India testing a missile that flies at eight times the speed of sound, hits targets 1,500 km away |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/new-updates/india-testing-a-missile-that-flies-at-eight-times-the-speed-of-sound-hits-targets-1500-km-away/articleshow/122432167.cms?from=mdr |access-date=2025-07-23 |work=The Economic Times |issn=0013-0389}}</ref><ref name=":6">{{Cite web |last=Vaishnav |first=Akash |date=2025-07-15 |title=India's 'Project Vishnu' Unleashes Missile That Can Hit Enemy 1,500 Km Away at 8x Speed of Sound |url=https://newsable.asianetnews.com/gallery/india/india-unleashes-missile-that-can-hit-enemy-1500-km-away-at-8-speed-of-sound-z8wgl1w |access-date=2025-07-22 |website=newsable.asianetnews.com |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Modi |first=Diksha |date=2025-07-15 |title=Faster Than BrahMos, Deadlier Than Agni: How India's New Hypersonic Missile Changes The Game |url=https://www.news18.com/india/faster-than-brahmos-deadlier-than-agni-how-indias-new-hypersonic-missile-changes-the-game-ws-dkl-9442036.html |access-date=2025-07-17 |website=News18 |language=en}}</ref> *Hyfly-2 {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – hipersoniese luggelanseerde kruisermissiel wat die eerste keer by Sea Air Space 2021 vertoon is, ontwikkel deur [[Boeing]].<ref>{{Cite web|url=https://www.navalnews.com/event-news/sea-air-space-2021/2021/08/sea-air-space-2021-boeing-unveils-new-hypersonic-cruise-missile-concept/|title = Sea Air Space 2021: Boeing Unveils New Hypersonic Cruise Missile Concept|date = 4 Augustus 2021}}</ref> *Hypersonic Air-breathing Weapon Concept (HAWC, uitgespreek Hawk) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – luggelanseerde hipersoniese kruisermissiel met ’n ramstraalenjin wat sy eie kinetiese energie tydens impak gebruik om die teiken te vernietig, ontwikkel deur [[DARPA]].<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2022/04/04/politics/us-hypersonic-missile-test/index.html|title = US tested hypersonic missile in mid-March but kept it quiet to avoid escalating tensions with Russia &#124; CNN Politics|website = [[CNN]]|date = 5 April 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Second Successful Flight for DARPA Hypersonic Air-breathing Weapon Concept (HAWC) |url=https://www.darpa.mil/news-events/2022-04-05#:~:text=Air%2Dbreathing%20vehicles%20utilize%20air,targets%20even%20without%20high%20explosives |website=DARPA |date=4 Mei 2022}}</ref> *Hipersoniese Luglansieerbare Aanvallende Anti-Oppervlaktemissiel (HALO) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – luggelanseerde anti-skipmissiel onder die Aanvallende Anti-Oppervlakteoorlogvoering-inkrement 2 (OASuW Inc 2) program vir die Amerikaanse Vloot (Vloot).<ref>{{cite web | url=https://www.navalnews.com/naval-news/2022/09/halo-us-navy-hypersonic-capability/ | title=HALO programme accelerates US Navy hypersonic capability drive | date=5 September 2022 }}</ref><ref>{{cite web |title=FY18 Navy Programs – Offensive Anti-Surface Warfare (OASuW) Increment 1 |website=Director, Operational Test and Evaluation |url=https://www.dote.osd.mil/Portals/97/pub/reports/FY2018/navy/2018oasuw.pdf?ver=2019-08-21-155650-680 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200201164929/https://www.dote.osd.mil/Portals/97/pub/reports/FY2018/navy/2018oasuw.pdf?ver=2019-08-21-155650-680 |archive-date=2020-02-01}}</ref> *Hipersoniese Aanvalskruisermissiel (HACM) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – beplan vir gebruik deur die Verenigde State se Lugmag.<ref>{{Cite web |title=Raytheon/Northrop Grumman team selected for HACM hypersonic weapon |url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/raytheonnorthrop-grumman-team-selected-for-hacm-hypersonic-weapon |access-date=2022-10-26 |website=Janes.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=US Air Force Selects Raytheon Missiles & Defense, Northrop Grumman to Deliver First Hypersonic Air-Breathing Missile |url=https://news.northropgrumman.com/news/releases/us-air-force-selects-raytheon-missiles-defense-northrop-grumman-to-deliver-first-hypersonic-air-breathing-missile |access-date=2022-10-26 |website=Northrop Grumman Newsroom |language=en}}</ref> *SCIFiRE {{vlagland|Verenigde State van Amerika}}/{{vlagland|Australië}} – Southern Cross Integrated Flight Research Experiment (SCIFiRE) is 'n gesamentlike program tussen die Amerikaanse Departement van Verdediging en die Australiese Departement van Verdediging vir 'n Mach 5 ramstraalenjin-aangedrewe missiel.<ref>{{cite press release |title=Department of Defense Announces New Allied Prototyping Initiative Effort With Australia to Continue Partnership in Developing Air Breathing Hypersonic Vehicles |url=https://www.war.gov/News/Releases/Release/Article/2429061/department-of-defense-announces-new-allied-prototyping-initiative-effort-with-a/ |website=United States Department of Defense |access-date=18 Januarie 2022 |date=30 November 2020}}</ref><ref>{{cite press release |author1=Defence Minister Linda Reynolds |title=Australia collaborates with the US to develop and test high speed long-range hypersonic weapons |url=https://www.minister.defence.gov.au/minister/lreynolds/media-releases/australia-collaborates-us-develop-and-test-high-speed-long-range |website=Department of Defence Ministers |access-date=19 Januarie 2022 |date=1 Desember 2020}}</ref><ref>{{cite web |title=SCIFiRE Hypersonics |url=https://www.airforce.gov.au/our-mission/scifire-hypersonics |website=Royal Australian Air Force |date=16 Julie 2021 |access-date=19 January 2022}}</ref> In September 2021 het die Amerikaanse Departement van Verdediging Voorlopige Ontwerpoorsigkontrakte aan Boeing, Lockheed Martin en Raytheon Missiles & Defense toegeken.<ref>{{cite press release |title=Contracts For Sept. 3, 2021 |url=https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2764928/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929103100/https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2764928/ |url-status=dead |archive-date=29 September 2021 |website=United States Department of Defence |access-date=18 Januarie 2022 |date=3 September 2021}}</ref><ref>{{cite press release |title=Contracts For Sept. 1, 2021 |url=https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2762096/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929131018/https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2762096/ |url-status=dead |archive-date=29 September 2021 |website=United States Department of Defence |access-date=18 Januarie 2022 |date=1 September 2021}}</ref> *YJ-19 {{vlagland|Volksrepubliek China}} – hipersoniese ramstraalenjin-antiskip-kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/chinese-victory-day-parade-spotlights-new-weapon-priorities |title=Chinese Victory Day Parade Spotlights New Weapon Priorities |website=Aviation Week |date=10 September 2025 |first=Chuanren |last=Chen |archive-url=https://web.archive.org/web/20250910205227/https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/chinese-victory-day-parade-spotlights-new-weapon-priorities |archive-date=10 September 2025 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.scmp.com/news/china/science/article/3324050/breathtaking-science-behind-yj-19-chinas-first-hypersonic-cruise-missile |title=The breathtaking science behind YJ-19, China's first hypersonic cruise missile |website=South China Morning Post |date=2 September 2025 |last=Zhang |first=Tong }}</ref> ===Supersoniese kruisermissiele=== [[Lêer:Brahmos imds.jpg|duimnael|BrahMos uitgestal by IMDS 2007.]] Hierdie missiele beweeg vinniger as die [[spoed van klank]], gewoonlik met behulp van ramstraal-enjins. Die reikafstand is tipies 100–500 km, maar kan langer wees. Geleidingstelsels verskil tussen die stelsels. Voorbeelde: *ASALM US ALCM prototipe, toetsvliegtuig tot hipersonies Mach 5.5 {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} *3M-54 Kalibr (4 500&nbsp;km, Mach 3) {{ vlagland|Rusland}} (die "Sizzler" variant is slegs in staat tot supersoniese spoed in die terminale stadium) *3M-51 Alfa (250&nbsp;km, Mach 2.5) {{ vlagland|Rusland}} *Air-Sol Moyenne Portée (300–500&nbsp;km+, Mach 3) {{ vlagland|Frankryk}}&nbsp;– supersoniese afstandaanvalmissiel met kerplofkop *ASM-3 (400&nbsp;km, Mach 3+) {{vlagland|Japan}} *Blyskavka (100–370&nbsp;km) {{vlagland |Oekraïne}}&nbsp;– Artem Luch Pivdenmash *BrahMos (290–800&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland|Indië}} / {{vlagland|Rusland}}<ref>{{Cite web |date=24 November 2020 |title=India now working on 1,500-km range BrahMos supersonic cruise missile |url=https://theprint.in/defence/india-now-working-on-1500-km-range-brahmos-supersonic-cruise-missile/550924/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204100808/https://theprint.in/defence/india-now-working-on-1500-km-range-brahmos-supersonic-cruise-missile/550924/ |archive-date=4 Februarie 2021 |access-date=27 Januarie 2021 |website=The Print |language=en}}</ref> *CX-1 (280&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland | Volksrepubliek China}} *CJ-100 / DF-100 (2000–3000&nbsp;km, Mach 5) {{ vlagland |Volksrepubliek China}} *FC/ASW (onder ontwikkeling) – transnasionale kruisermissielprogram {{vlagland|Frankryk}} / {{ vlagland|Verenigde Koninkryk}} / {{ vlagland|Italië}}<ref name="Janes">[http://home.janes.com/events/exhibitions/dsei2011/sections/daily/day1/perseus-mbdas-missile-of-.shtml Janes – Perseus: MBDA's missile of the future?] {{webarchive|url= https://web.archive.org/web/20111113133922/http://home.janes.com/events/exhibitions/dsei2011/sections/daily/day1/perseus-mbdas-missile-of-.shtml |date=13 November 2011 }}</ref><ref>{{cite web|url= http://www.iiss.org/whats-new/iiss-experts-commentary/from-the-paris-air-show-enter-perseus/ |title= International Institute for Strategic Studies – IISS |access-date=8 Oktober 2015 |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120628163208/http://www.iiss.org/whats-new/iiss-experts-commentary/from-the-paris-air-show-enter-perseus/ |archive-date=28 Junie 2012 }}</ref><ref name="The Telegraph">{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/defence/8587357/New-British-missile-three-times-as-fast-as-current-weapons.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/defence/8587357/New-British-missile-three-times-as-fast-as-current-weapons.html |archive-date=11 Januarie 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=New British missile three times as fast as current weapons|date= 21 Junie 2011|work=Telegraph.co.uk|access-date= 8 Oktober 2015|last1= Harding|first1= Thomas}}</ref><ref name="MBDA Systems">{{Cite web|url=http://www.mbda-systems.com/mediagallery/files/cvs401-perseus-_datasheet-1315926538.pdf|archive-url= https://web.archive.org/web/20130512144417/http://www.mbda-systems.com/mediagallery/files/cvs401-perseus-_datasheet-1315926538.pdf|url-status=dead|title=MBDA Systems|archive-date=12 Mei 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/paris-perseus-set-to-go-on-the-attack-358513/|title= PARIS: Perseus set to go on the attack|work= Flightglobal.com|access-date= 8 Oktober 2015 |date=22 Junie 2011}}</ref> *Hsiung Feng III (100–150&nbsp;km, Mach 3.5) {{vlagland |Volksrepubliek China}} *Hyunmoo-3 (1500&nbsp;km, Mach 1.2) {{ vlagland|Suid-Korea}} *Kh-20 (380–600&nbsp;km, Mach 2) {{ vlagland |Sowjetunie}} *Kh-31 (25–110&nbsp;km, Mach 3.5) {{ vlagland|Rusland}} *Kh-32 (600–1 000&nbsp;km, Mach 4.6) {{vlagland|Rusland}} *Kh-80 (3 000–5 000&nbsp;km, Mach 3) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{vlagland|Rusland}} *P-270 Moskit (120–250&nbsp;km, Mach 2–3) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{vlagland|Rusland}} *P-500 Bazalt (550&nbsp;km, Mach 3+) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland|Rusland}} *P-700 Granit (625&nbsp;km, Mach 2.5+) {{ vlagland|Sowjetunie}} / {{vlagland |Rusland}} *P-800 Oniks / Kh-61 (600–800&nbsp;km, Mach 2.6) {{vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland |Rusland}} *P-1000 Vulkan (800&nbsp;km, Mach 3+) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland|Rusland}} *YJ-12 (250–400&nbsp;km, Mach 4) {{ vlagland |Volksrepubliek China}} *YJ-18 (220–540&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *YJ-91 (15–120&nbsp;km, Mach 3.5) {{vlagland |Volksrepubliek China }} *Yun Feng (1200–2 000&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland|Republiek China}} *SSM-N-9 Regulus II (1 852&nbsp;km, Mach 2) {{ vlagland|Verenigde State}} ===Interkontinentale-afstand supersoniese kruisermissiele=== *Burya (8 500 km) (gekanselleer in 1960) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *MKR (8 000 km) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *RSS-40 Buran (8 500 km) (gekanselleer in 1957) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *SLAM (gekanselleer in 1964) {{ vlagland |Verenigde State}} *SM-64 Navaho (gekanselleer in 1958) {{vlagland |Verenigde State}} ===Langafstand subsoniese kruisermissiele=== [[Lêer:Nirbhay missiles during Republic Day Parade 2018.jpg|duimnael|Indië se Nirbhay-missiele gemonteer op 'n vragmotor-gebaseerde lanseerder.]] China, Frankryk, Indië, Iran, Israel, Japan, Noord-Korea, Rusland, Suid-Korea, Oekraïne en die Verenigde State het verskeie langafstand-subsoniese kruisermissiele ontwikkel. Hierdie missiele het 'n reikafstand van meer as 1 000 kilometer en vlieg teen ongeveer 800 kilometer per uur <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> Hulle het tipies 'n lanseringsgewig van ongeveer 1 500 kilogram<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> en kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra. Vroeëre weergawes van hierdie missiele het traagheidsnavigasie gebruik; latere weergawes gebruik baie meer akkurate TERCOM- en DSMAC-stelsels. Mees onlangse weergawes kan satellietnavigasie gebruik. Voorbeelde: China, Frankryk, Indië, Iran, Israel, Japan, Noord-Korea, Rusland, Suid-Korea, Oekraïne en die Verenigde State het verskeie langafstand-subsoniese kruisermissiele ontwikkel. Hierdie missiele het 'n reikafstand van meer as 1 000 kilometer en vlieg teen ongeveer 800 kilometer per uur <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> Hulle het tipies 'n lanseringsgewig van ongeveer 1 500 kilogram<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> en kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra. Vroeëre weergawes van hierdie missiele het traagheidsnavigasie gebruik; latere weergawes gebruik baie meer akkurate TERCOM- en DSMAC-stelsels. Mees onlangse weergawes kan satellietnavigasie gebruik. Voorbeelde: *3M-54 Kalibr (tot 4 500 km) {{vlagland|Rusland}} *AGM-86 ALCM (from 1 100 to >2 400 km) {{vlagland|Verenigde State}} *AGM-129 ACM (from 3 450 to 3 700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-181 LRSO (>2 500 km) {{vlagland |Verenigde State}} *[[BGM-109 Tomahawk]] (tot 1 700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *BGM-109G Grondgelanseerde kruisermissiel (2 500 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Kh-55 (3 000 km) and Kh-65 {{vlagland |Rusland}} *Kh-101 (4 500–5 500 km) {{vlagland |Rusland}} *Iskander-K (nie minder as 3 500 km) {{vlagland|Rusland}} *Hwasal-1 (1 500–2 000 km) {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Hwasal-2 (> 2 000 km) {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *RK-55 (3 000 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Nirbhay (tot 1 500 km)<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/nirbhay-cruise-missile-test-fired-drdo-says-indigenous-engine-a-success-101628656458294.html|title = Nirbhay cruise missile test-fired; indigenous engine a success, say officials| work=Hindustan Times |date = 11 Augustus 2021}}</ref> {{vlagland|Indië}} *MdCN (tot 1 400 km) {{vlagland|Frankryk}} *Paveh (1 650 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.timesofisrael.com/iran-unveils-new-paveh-cruise-missile-that-can-reach-israel|title = Iran unveils new 'Paveh' cruise missile that can reach Israel| website=The Times of Israel |date = 25 Februarie 2023}}</ref> {{vlagland|Iran}} *Hoveyzeh (1 350 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.tehrantimes.com/news/432567/Iran-unveils-long-range-Hoveyzeh-cruise-missile|title = Iran unveils long-range Hoveyzeh cruise missile|date = 2 Februarie 2019}}</ref>{{vlagland |Iran}} *Abu Mahdi (over 1 000 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.mashreghnews.ir/news/1108707/%D8%AA%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D8%AD-%D9%88%DB%8C%DA%98%DA%AF%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%88%D8%B4%DA%A9-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%AD%D8%A7%D8%AC-%D9%82%D8%A7%D8%B3%D9%85-%D9%88-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%A7%D8%A8%D9%88%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C|title = Description of the characteristics of 'Martyr Haj Qasem' and 'Martyr Abu Mahdi' missiles|date = 20 Augustus 2020}}</ref> {{vlagland|Iran}} *Quds 1 Houthi {{vlagland |Jemen}} *Hsiung Feng IIE (600–1200 km) {{vlagland|Republiek China}} *Hyunmoo III (Hyunmoo IIIA – 500 km, Hyunmoo IIIB – 1 000 km, Hyunmoo IIIC – 1,500 km) {{vlagland|Suid-Korea}} *Type 12 SSM (1 500 km under development) {{vlagland|Japan}} *MGM-13 Mace {{vlagland |Verenigde State}} *DF-10/CJ-10 (CJ-10K – 1 500 km, CJ-20 – 2 000 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Popeye Turbo SLCM {{vlagland |Israel}} *Diep Presisie Aanvalsvermoë DPSC (meer as 2 000 km onder ontwikkeling) {{vlagland|Duitsland}}{{vlagland|Verenigde Koninkryk}}, deel van die Trinity House Ooreenkoms.<ref>{{cite web |url=https://aviationweek.com/defense/budget-policy-operations/germany-uk-reveal-trinity-house-deep-strike-missile-development |title=Germany and UK Reveal Trinity House Deep Strike Missile Development Plans |last1=Osborne |first1=Tony |last2=Wall |first2=Robert |work=Aviation Week |date=15 Mei 2025 |access-date=23 Mei 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.twz.com/air/long-range-deep-precision-strike-missile-to-be-developed-by-uk-and-germany |title=Long-Range 'Deep Precision Strike' Missile To Be Developed By UK And Germany |last=Newdick |first=Thomas |website=The War Zone |date=16 Mei 2025 |access-date=23 Mei 2025}}</ref> *FP-5 Flamingo (3 000&nbsp;km) {{vlagland|Oekraïne}}<ref>{{Cite web|url=https://www.twz.com/news-features/new-ukrainian-cruise-missile-with-claimed-1800-mile-range-breaks-cover|title=New Ukrainian Cruise Missile With Claimed 1,800-Mile Range Breaks Cover|first=Thomas|last=Newdick|first2=Joseph|last2=Trevithick|date=18 August 2025}}</ref> *FP-5 Flamingo (3 000 km){{vlagland |Oekraïne}}<ref>{{Cite web|url=https://www.twz.com/news-features/new-ukrainian-cruise-missile-with-claimed-1800-mile-range-breaks-cover|title=New Ukrainian Cruise Missile With Claimed 1,800-Mile Range Breaks Cover|first=Thomas|last=Newdick|first2=Joseph|last2=Trevithick|date=18 Augustus 2025}}</ref> ===Interkontinentale-afstand subsoniese kruisermissiel=== *9M730 Burevestnik {{vlagland|Rusland}} *SM-62 Snark (10 200 km) {{vlagland|Verenigde State}} ===Medium-afstand subsoniese kruisermissiel=== [[Lêer:Storm Shadow p1220865.jpg|duimnael|Storm Shadow (Frankryk /VK).]] Voorbeelde: *AGM-158 JASSM (370–1900 km) {{vlagland |Verenigde State}} *[[Lêer:Babur Cruise Missle at Ideas 2008 cropped.jpg|duimnael|'n Pakistanse Babur-kruisermissiellanseerder.]]AGM-158C LRASM (370 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Atmaca {{vlagland|Turkye}} *Babur (290–900 km) {{vlagland |Pakistan}} *Harbah (250–450 km) {{vlagland |Pakistan}} *Hatf-VIII / Ra'ad Mark-2 ALCM (400 km) {{vlagland |Pakistan}} *Hsiung Feng IIE (600–2000 km) {{vlagland|Republiek China}} *Hyunmoo-3 (minder as 1500 km) {{vlagland |Suid-Korea}} *Iskander-K {{vlagland |Rusland}} *KD-63 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *NASM-MR {{vlagland|Indië}} *Taurus KEPD 350 (500+ km) {{vlagland |Duitsland}} *Kh-50 (Kh-SD) and Kh-101 Kh-65 weergawes {{vlagland |Rusland}} *MGM-1 Matador (700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Ra'ad ALCM (350 km) {{vlagland |Pakistan}} *Raad (360 km) {{vlagland|Iran}} *SOM (SOM B Block I) – 500 km, 1 500 km en 2 500 km weergawes (350 km reikafstand onder serieproduksie, 500 km+ reikafstand onder ontwikkeling){{vlagland|Turkye}}<ref>{{cite web|url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkey-aims-to-increase-ballistic-missile-ranges.aspx?pageID=238&nID=12731&NewsCatID=345|title=BUSINESS – Turkey aims to increase ballistic missile ranges|author=Ümit Enginsoy|date=Februarie 2012 |publisher=Hurriyetdailynews.com|access-date=13 Februarie 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hurriyet.com.tr/ekonomi/19680119.asp|title=Tübıta: Hedefimiz 2 bin 500 kilometre menzilli füze yapmak |date=14 Januarie 2012|publisher=Hurriyet.com.tr|access-date=13 Februarie 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.trt.net.tr/trtavaz/turk-fuzesi-som-icin-geri-sayim-basladi--haber-detay,tr,24107.aspx|title=Türk Füzesi SOM İçin Geri Sayım Başladı – Haber – TRT Avaz|publisher=Trt.net.tr|access-date=13 Februarie 2012|archive-date=10 Mei 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510220244/http://www.trt.net.tr/trtavaz/turk-fuzesi-som-icin-geri-sayim-basladi--haber-detay,tr,24107.aspx|url-status=dead}}</ref> *SSM-N-8 Regulus (926 km) {{vlagland |Verenigde State}} *P-5 Pyatyorka (450–750 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}}/{{vlagland |Rusland}}/{{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *S8000 Banderol {{vlagland |Rusland}} *Storm Shadow / SCALP-EG (550 km, Mach 0.65) {{vlagland |Verenigde Koninkryk}} *Type 12 SSM (binne 1000 km onder ontwikkeling) {{vlagland |Japan}} *Ya-Ali (700 km) {{vlagland |Iran}} *Zarb (320 km) {{vlagland|Pakistan}} *Ragnarök (926 km) {{vlagland |Verenigde State}}<ref>{{cite web | title=kratos-unveils-revolutionary-low-cost-cruise-missile-system-ragnarok | url=https://www.kratosdefense.com/newsroom/kratos-unveils-revolutionary-low-cost-cruise-missile-system-ragnarok }}</ref><ref>{{cite web | title=ragnarok-mini-cruise-missile-with-big-range-targets-150k-price-tag | url=https://www.twz.com/air/ragnarok-mini-cruise-missile-with-big-range-targets-150k-price-tag }}</ref> *Narwhal {{vlagland|Tsjeggië}} (680 km )<ref>{{cite web | title=what_is_the_new_narwhal_cruise_missile_for_ukraine_that_can_strike_moscow_and_engels | url=https://en.defence-ua.com/weapon_and_tech/what_is_the_new_narwhal_cruise_missile_for_ukraine_that_can_strike_moscow_and_engels-16752.html }}</ref><ref>{{cite web | title=czech-defense-tech-company-lpp-readies-first-cruise-missile | url=https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/czech-defense-tech-company-lpp-readies-first-cruise-missile }}</ref> *Taimoor (600 km) {{vlagland|Pakistan}} <ref>{{Cite web|url=https://www.flightglobal.com/fixed-wing/pakistan-test-launches-taimoor-cruise-missile-from-mirage/165837.article|title=Pakistan test launches Taimoor cruise missile from Mirage|first=Greg|last=Waldron|first2=|last2=|date=5 Januarie 2026}}</ref> *Lanca (missile) (600 km) {{vlagland|Pole}} <ref>{{Cite web|url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/weapons/wb-group-reveals-lanca-cruise-missile-with-payload-capacity-of-hundreds-of-kilograms|title=WB Group reveals Lanca cruise missile with payload capacity of hundreds of kilograms|first=Jakub |last=Link-Lenczowski |first2=|last2=|date=10 Oktober 2025}}</ref> *Ruta (missile) (450 km) {{vlagland|Switserland}} <ref>{{cite web | title=destinus-ruta | url=https://www.destinus.com/page/destinus-ruta }}</ref> ===Kortafstand subsoniese kruisermissiele=== [[Lêer:NSM PICT0001.JPG|duimnael|Vlootaanvalskruisermissiel van die Noorse Vloot.      ]] Kortafstand subsoniese kruisermissiele is sodanige missiele wat ongeveer 500 kilogram weeg en 'n reikafstand van tot 300 km het. Voorbeelde: *Apache (100–140 km) {{vlagland|Frankryk}} *AVMT-300 (300 km) {{vlagland| Brasilië}} *MICLA-BR (300 km) {{vlagland| Brasilië}} <ref>{{cite news |title=FOTO: Caça F-5M voando com o míssil de cruzeiro MICLA-BR|url=https://www.aereo.jor.br/2019/10/01/foto-caca-f-5m-voando-com-o-missil-de-cruzeiro-micla-br|publisher=Poder Aéreo|language=pt|date=1 Oktober 2019}}</ref> *Hyunmoo-3 (over 300 km) shorter range {{vlagland |Suid-Korea}} *SSM-700K Haeseong (180+ km) {{vlagland |Suid-Korea}} *JFS-M (499 km) {{vlagland |Duitsland}} *Kh-35 (130–300 km) {{vlagland |Rusland}}, KN-19 Ks3/4 {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Kh-59 (115–550 km) {{vlagland|Rusland}} *P-15 (40–80 km) {{vlagland |Rusland}} , KN-1 {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Nasr-1 {{vlagland|Iran}} *Zafar (25 km) {{vlagland |Iran}} *Noor {{vlagland |Iran}} *Qader {{vlagland|Iran}} *NASM-SR {{vlagland|Indië}} *Naval Strike Missile (185–555 km) {{vlagland|Noorweë}} *RBS-15 {{vlagland|Swede}} *Korshun {{vlagland |Oekraïne}} – plaaslike weergawe van Kh-55 en RK-55 *Neptune {{vlagland|Oekraïne}}<ref>{{cite web |title=Ukraine Tests Advanced Subsonic Cruise Missile 'Neptune' |url=http://www.defenseworld.net/news/21881 |website=Defense World |date=31 Januarie 2018 |access-date=31 Januarie 2018 |url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20180201082450/http://www.defenseworld.net/news/21881#.WnLO3-jP38A |archive-date=1 Februarie 2018}}</ref> *[[Lêer:Hsiung Feng II Anti-Ship Missile Display in Chengkungling 20111009a.jpg|duimnael|Hsiung Feng II anti-skip missiel uitgestal in Chengkungling.  ]]Hsiung Feng II {{vlagland|Republiek China}} *Wan Chien {{vlagland|Republiek China}} *VCM-01 (100–300 km) {{vlagland|Viëtnam}} *Aist (100–300 km) {{vlagland|Belarus}} *Marte (100+ km) {{vlagland|Italië}} *[[Lêer:Hsiung-Feng-2-sketch.svg|duimnael|Hsiung Feng II.     ]]Sea Killer uitvoer variant {{vlagland|Italië}} *Otomat (180 km) {{vlagland|Italië}} *Otomat Mk2 E / Teseo Mk2/E (360 km) {{vlagland|Italië}} *C-801 (40 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-802 (120–230 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-803 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-805 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-602 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *CM-602G {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Çakır {{vlagland|Turkye}} *Delilah missile (250 km) {{vlagland |Israel}} *Gabriel IV (200 km) {{vlagland |Israel}} *Popeye turbo ALCM (78 km) {{vlagland|Israel}} *Sea Breaker (300 km) {{vlagland |Israel}} *RGM-84 Harpoon (124–310 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-84E Standoff Land Attack Missile (110 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-84H/K SLAM-ER (270 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Silkworm (100–500 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *SOM {{vlagland|Turkye}} [7 <ref>{{cite web |date=4 Junie 2011 |title=Yerli seyir füzesi, 180 kilometreden hedefini vuracak – Hürriyet Gündem |url=http://www.hurriyet.com.tr/gundem/17954640.asp?gid=381 |access-date=13 Februarie 2012 |publisher=Hurriyet.com.tr}}</ref><ref>{{cite web |title=Yerli seyir füzesi, 180 kilometreden hedefinin vuracak – Kirpi HABER Cesur &#124; Özgür &#124; Tarafsız Habercilik |url=http://www.kirpihaber.com/teknoloji-bilim/yerli-seyir-fuzesi-180-kilometreden-hedefinin-vuracak.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607033259/http://www.kirpihaber.com/teknoloji-bilim/yerli-seyir-fuzesi-180-kilometreden-hedefinin-vuracak.htm |archive-date=2011-06-07 |access-date=13 Februarie 2012 |publisher=Kirpihaber.com}}</ref> *[[V-1-vlieënde bom]] (250 km) {{vlagland |Nazi-Duitsland}} ==Ontplooiing== [[Lêer:AGM-129A - 2006 0306 b52 2lg.jpg|links|duimnael|AGM-129 ACM word vasgeheg op 'n B-52H bomwerper.]] Die mees algemene missie vir kruisermissiele is om relatief hoëwaarde-teikens soos skepe, bevelbunkers, brûe en damme aan te val.<ref>{{cite web|url=http://www.raytheon.com/capabilities/products/tomahawk/|title=Raytheon: Tomahawk Cruise Missile|website=www.raytheon.com|access-date=2016-09-19}}</ref> Moderne geleidingstelsels maak akkurate aanvalle moontlik. Sedert 2001 het die [[BGM-109 Tomahawk]]-missielmodel 'n belangrike deel van die Verenigde State se vlootarsenaal geword. Dit gee skepe en duikbote 'n ietwat akkurate, langafstand-, konvensionele landaanvalwapen. Sodanige missiel kos ongeveer US$1,99 miljoen per eenheid.<ref>{{cite web |title=FY 2017 Program Acquisition Costs by Weapon System - Tactical Tomahawk Cruise Missile |url=https://comptroller.war.gov/Portals/45/documents/defbudget/FY2017/FY2017_Weapons.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160424113923/http://comptroller.defense.gov/Portals/45/Documents/defbudget/fy2017/FY2017_Weapons.pdf |archive-date=2016-04-24 |url-status=live |website=United States Department of Defense}}</ref> Beide die Tomahawk en die AGM-86 is wyd tydens Operasie Desert Storm gebruik. Op 7 April 2017, tydens die [[Siriese Burgeroorlog]], het Amerikaanse oorlogskepe meer as 50 kruisermissiele op 'n Siriese lugbasis afgevuur as vergelding vir 'n Siriese chemiese wapenaanval teen 'n rebellevesting.<ref>{{cite web |title=US missiles blast Syria; Trump demands 'end the slaughter' |url=https://apnews.com/article/donald-trump-syria-ap-top-news-international-news-politics-de1b6e80a0cf4d84bca38835e9bb3310 |website=AP News|date=20 April 2021 }}</ref> Die [[Amerikaanse Lugmag]] (USAF) ontplooi 'n lug-gelanseerde kruisermissiel, die AGM-86 ALCM. Die [[Boeing B-52 Stratofortress]] is die eksklusiewe afleweringsvoertuig vir die AGM-86 en AGM-129 ACM. Beide missieltipes is konfigureerbaar vir óf konvensionele óf kernplofkoppe. Die USAF het die AGM-86 vir sy bomwerpervloot aangeneem, terwyl die AGM-109 aangepas is om vanaf vragmotors en skepe te lanseer en deur die USAF en Vloot aangeneem is. Die vragmotor-gelanseerde weergawes, en ook die Pershing II en SS-20 Intermediêre Afstand Ballistiese Missiele, is later vernietig onder die bilaterale INF (Intermediêre Afstand Kernmagte) verdrag met die USSR. [[Lêer:BRAHMOS Launcher.JPG|duimnael|Die Indiese Leër se BrahMos supersoniese kruisermissiele gemonteer op Mobiele Outonome Lanseerders (MOL).]] Die [[Britse Koninklike Vloot]] (RN) bedryf ook kruisermissiele, spesifiek die VSA-vervaardigde Tomahawk, wat deur die RN se kernduikbootvloot gebruik word. Britse konvensionele kernkopweergawes is vir die eerste keer in 1999 deur die RN in gevegte afgevuur, tydens die [[Kosovo-oorlog]] (die Verenigde State het kruisermissiele in 1991 afgevuur). Die Koninklike Lugmag gebruik die Storm Shadow-kruisermissiel op sy [[Typhoon-klas duikboot|Typhoon]] en voorheen sy Tornado GR4-vliegtuig. Dit word ook deur Frankryk gebruik, waar dit bekend staan as SCALP EG, en word deur die Armée de l'Air se Mirage 2000- en Rafale-vliegtuie gedra. Indië en Rusland het gesamentlik die supersoniese kruisermissiel BrahMos ontwikkel. Daar is drie weergawes van die Brahmos: skip-/land-gelanseer, lug-gelanseer en duikboot-gelanseer. Die skip-/land-gelanseer weergawe was teen laat 2007 in werking. Die Brahmos het die vermoë om teikens op land aan te val. Rusland gaan ook voort om ander kruisermissiele te bedryf: die SS-N-12 Sandbox, SS-N-19 Shipwreck, SS-N-22 Sunburn en SS-N-25 Switchblade. Duitsland en Spanje bedryf die Taurus-missiel terwyl Pakistan die Babur-missiel vervaardig het.<ref name="CSIS Missile Threat3"/> Beide die Volksrepubliek van China en die Republiek van China (Taiwan) het verskeie kruisermissielvariante ontwerp, soos die bekende C-802, waarvan sommige in staat is om biologiese, chemiese, kern- en konvensionele kernkoppe te dra ===Kernbewapende kruisermissiele=== ====China==== China het die CJ-10-landaanvalkruisermissiel wat in staat is om 'n kernplofkop te dra.<ref>{{Cite web|last=Bommakanti|first=Kartik|date=4 Desember 2020|title=China's Cruise Missile Capabilities: Implications for the Indian Army and Air Force|url=https://www.orfonline.org/research/chinas-cruise-missile-capabilities/?amp#|url-status=live|access-date=18 Desember 2021|website=Observer Research Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20201204151239/https://www.orfonline.org/research/chinas-cruise-missile-capabilities/?amp |archive-date=4 Desember 2020 }}</ref> Daarbenewens blyk dit dat China in Augustus 2021 'n hipersoniese kruisermissiel getoets het, 'n bewering wat hulle ontken.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-58953352|title=China Denies Testing Nuclear-Capable Hypersonic Cruise Missile|work=BBC News |date=18 Oktober 2021 |access-date=18 Oktober 2021}}</ref> ====Frankryk==== Die Franse ''Force de frappe''-kernmagte sluit beide land- en see-gebaseerde bomwerpers in met Air-Sol Moyenne Portée (ASMP) hoëspoed medium-afstand kernkruisermissiele. Twee modelle is in gebruik, ASMP en 'n nuwer ASMP-Amelioré (ASMP-A), wat in 1999 ontwikkel is. Na raming is 40 tot 50 vervaardig.<ref>{{cite web |title=Air-Sol Moyenne Portée (ASMP/ ASMP-A) |work=Missile Threat |publisher=Center for Strategic and International Studies |date=23 April 2024 |access-date=23 Mei 2025 |url=https://missilethreat.csis.org/missile/asmp/}}</ref><ref>James O’Halloran, IHS Jane's Weapons: Strategic 2015-2016, 2015, (United Kingdom: IHS), 134-135.</ref> ====Indië==== Indië het in 2017 suksesvol sy inheemse Nirbhay ('Vreesloos') land-aanval kruisermissiel getoets, wat kernplofkoppe tot 'n trefafstand van 1 000 km kan lewer.<ref name="Nirbhay, ToI, 2017" >{{cite news |title=India successfully tests its first nuclear-capable cruise missile |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/india-successfully-tests-its-first-nuclear-capable-cruise-missile/articleshow/61550465.cms |newspaper=The Times of India |date=7 November 2017}}</ref> Nirbhay is suksesvol getoets.<ref name="Nirbhay, ToI, 2017" /><ref>{{cite news |title=Nuclear-capable Nirbhay cruise missile's test fails for the fourth time |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/nuclear-capable-nirbhay-cruise-missiles-test-fails-for-the-fourth-time/articleshow/56105444.cms |newspaper=The Times of India |date=21 Desember 2016 |access-date=21 Desember 2016}}</ref> ====Israel==== Die Israeliese Verdedigingsmagte het na bewering die medium-afstand lug-gelanseerde Popeye Turbo ALCM en die Popeye Turbo SLCM medium-lang-afstand kruisermissiel met kernkoppe op Dolphin-klas duikbote ontplooi.<ref>{{Cite book |last=Udaya Chandar |first=Y |title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces |publisher=Notion Press |year=2017 |isbn=9781946983794}}</ref> ====Pakistan==== Pakistan het tans vyf kruisermissielstelsels: die lug-gelanseerde Ra'ad-I en sy verbeterde weergawe Ra'ad-II sowel as Taimoor; die grond- en duikboot-gelanseerde Babur;<ref name="CSIS Missile Threat3">{{cite web|url=https://missilethreat.csis.org/missile/hatf-7/|title=Hatf 7 "Babur" – Missile Threat|website=CSIS.org|access-date=26 Julie 2017}}</ref><ref>{{cite news|url=https://thediplomat.com/2017/01/south-asian-strategic-stability-and-pakistans-babur-3-submarine-launched-cruise-missile/|title=South Asian Strategic Stability and Pakistan's Babur-3 Submarine-Launched Cruise Missile|first1=Ankit |last1=Panda |first2=Prashanth |last2=Parameswaran|work=The Diplomat|access-date=2017-12-01|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-38563330|title=Pakistan announces cruise missile success|date=2017|work=BBC News|access-date=2017-12-01|language=en-GB}}</ref>skip-gelanseerde Harbah-missiel<ref>{{Cite news|url=https://thediplomat.com/2018/01/pakistan-tests-an-indigenously-developed-anti-ship-cruise-missile/|title=Pakistan Tests An Indigenously Developed Anti-Ship Cruise Missile|first=Ankit |last=Panda|work=The Diplomat|access-date=2018-01-13|language=en-US}}</ref> en oppervlak-gelanseerde Zarb-missiel.<ref>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1251049|title=Pakistan Navy inducts coastal anti-ship 'Zarb' missile after successful test|last=Haider|first=Mateen|date=9 April 2016|work=DAWN.COM|access-date=2018-01-17|language=en-US}}</ref> Beide, Ra'ad en Babur, kan kernplofkoppe tussen 10 en 25 knope dra, en dit na teikens op 'n afstand van onderskeidelik tot 300 km en 450 km aflewer.<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/nuclear-capable-nirbhay-cruise-missiles-test-fails-for-the-fourth-time/articleshow/56105444.cms|title=Nirbhay: Nuclear-capable Nirbhay cruise missile's test fails for the fourth time |website=The Times of India|date=21 Desember 2016 }}</ref> Babur is sedert 2010 in diens van die Pakistanse Leër, en die Pakistanse Vloot sedert 2018.<ref>{{cite web|url=http://www.ipcs.org/article/india/pakistans-babur-and-raad-cruise-missiles-strategic-implications-for-india-3681.html|title=Pakistan's Babur and Ra'ad Cruise Missiles: Strategic Implications for India|last1=Mason|first1=Shane|website=Institute of Peace and Conflict Studies|access-date=20 Januarie 2016}}</ref> ====Rusland==== [[Lêer:3M-54E1.jpg|duimnael|Uitvoervariant van die Kalibr-missiel.   ]] Rusland het Kh-55SM-kruismissiele, met 'n reikwydte soortgelyk aan die Verenigde State se AGM-129-reikwydte van 3000 km, maar kan 'n kragtiger kernwapenkop van 200 kt dra. Hulle is toegerus met 'n TERCOM-stelsel wat hulle toelaat om teen 'n hoogte laer as 110 meter teen subsoniese snelhede te vlieg terwyl hulle 'n CEP-akkuraatheid van 15 meter met 'n traagheidsnavigasiestelsel verkry. Hulle word vanuit die lug gelanseer vanaf óf [[Toepolef Tu-95]]'s, [[Toepolef Tu-22|Toepolef Tu-22M's]] óf Toepolef Tu-160's, elk in staat om 16 vir die Tu-95, 12 vir die Tu-160 en 4 vir die Tu-22M te dra. 'n Stealth-weergawe van die missiel, die Kh-101, is in ontwikkeling. Dit het soortgelyke eienskappe as die Kh-55, behalwe dat die reikwydte tot 5 000 km verleng is, toegerus is met 'n konvensionele kernplofkop van 1 000 kg, en het stealth-kenmerke wat die waarskynlikheid van onderskepping verminder.<ref>{{cite web |title=Kh-101 – Russian and Soviet Nuclear Forces |url=https://fas.org/nuke/guide/russia/bomber/kh-101.htm |publisher=Fas.org |access-date=13 Februarie 2012}}</ref> Na die ineenstorting van die [[Sowjetunie]] was die mees onlangse kruisermissiel wat ontwikkel is, die Kalibr-missiel, wat in die vroeë 1990's in produksie getree het en amptelik in 1994 in die Russiese arsenaal opgeneem is. Dit het egter eers op 7 Oktober 2015 sy gevegsdebuut in [[Sirië]] gesien as deel van die Russiese militêre veldtog in Sirië. Die missiel is sedert sy debuut nog 14 keer in gevegsoperasies in Sirië gebruik. In die laat 1950's en vroeë 1960's het die Sowjetunie probeer om kruisermissiele te ontwikkel. In hierdie kort tydperk het die Sowjetunie aan byna tien verskillende tipes kruisermissiele gewerk. As gevolg van hulpbronne was die meeste van die aanvanklike tipes kruisermissiele wat deur die Sowjetunie ontwikkel is, egter see-gelanseerde kruisermissiele of duikboot-gelanseerde kruisermissiele (SLCM's). Die SS-N-1-kruisermissiel is ontwikkel om verskillende konfigurasies te hê om vanaf 'n [[duikboot]] of 'n skip afgevuur te word. Met verloop van tyd het die Sowjetunie egter ook begin werk aan lug-gelanseerde kruisermissiele (ALCM). Hierdie ACLM-missiele is tipies afgelewer via bomwerpers wat as "Blinders" of "Backfire" aangewys is. Die missiele in hierdie konfigurasie is die AS-1 en AS-2 genoem, met uiteindelike nuwe variante met meer ontwikkelingstyd. Die hoofdoel van Sowjet-gebaseerde kruisermissiele was om verdedigings- en aanvalsmeganismes teen vyandelike skepe te hê; met ander woorde, die meeste van die Sowjet-kruisermissiele was anti-skipmissiele. In die 1980's het die Sowjetunie 'n arsenaal van kruisermissiele van byna 600 platforms ontwikkel, wat uit land-, see- en lugafleweringstelsels bestaan het.<ref>{{cite journal|last=Arkin|first=William|date=Mei 1983|title=Soviet Cruise Missile Programs|journal=Arms Control Today|volume=13|issue=4|pages=3–4|jstor=23623103}}</ref> ====Verenigde State==== [[Lêer:Agm-129 acm (cropped).jpg|links|duimnael|'n AGM-129 ACM van die Verenigde State se Lugmag.]] Die Verenigde State het op een of ander tydstip nege kernbewapende kruisermissiele ontplooi. *MGM-1 Matador grond-gelanseerde missiel, buite diens *MGM-13 Mace grond-gelanseerde missiel, buite diens *SSM-N-8 Regulus duikboot-gelanseerde missiel, buite diens *SM-62 Snark grond-gelanseerde missiel, buite diens *AGM-28 Hound Dog lug-gelanseerde missiel, buite diens *BGM-109G Grond-gelanseerde Kruisermissiel, buite diens *AGM-129 ACM lug-gelanseerde missiel, buite diens<ref>{{cite web|url=https://www.tinker.af.mil/News/story/id/123299303/ |title=Cruise missile career comes to a close |publisher=U.S. Air Force, Tinker Air Force Base public affairs |date=24 April 2012 |access-date=27 Desember 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131220061518/http://www.tinker.af.mil/news/story.asp?id=123299303 |archive-date=20 Desember 2013}}</ref> *AGM-86 ALCM lug-gelanseerde kruisermissiel, 350 tot 550 missiele en W80-plofkoppe steeds in diens *[[BGM-109 Tomahawk]]-kruisermissiel in kernduikboot-, oppervlakskip- en grond-gelanseerde modelle, kernmodelle buite diens maar plofkoppe word in reserwe gehou. == Verwysings == {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Wapentuig]] [[Kategorie:Ammunisie]] 7sbw88d6985fvsd1fl3p46x26g4odgw 2894338 2894337 2026-04-16T07:00:05Z Sobaka 328 /* Rusland */ 2894338 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Tomahawk Block IV cruise missile -crop.jpg|duimnael|'n [[BGM-109 Tomahawk]] wat in November 2002 vlieg.]] 'n '''Kruisermissiel''' is 'n onbemande selfaangedrewe geleide [[missiel]] wat vlieg deur aërodinamiese [[Sleurkrag|hefkrag]] vir die grootste deel van sy vlugroete te onderhou. Kruisermissiele is ontwerp om 'n groot vrag oor lang afstande met hoë presisie te lewer. Moderne kruisermissiele is in staat om teen hoë subsoniese, [[Supersoniese snelheid|supersonies]]e of hipersoniese snelhede te beweeg, is selfnavigerend en kan op 'n nie-ballistiese, uiters lae-hoogte trajek vlieg.<ref>{{Cite web |date=2025-06-17 |title=Cruise missile {{!}} Definition, Speed, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/technology/cruise-missile |access-date=2025-06-24 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> Hierdie wapens verskil fundamenteel van ballistiese missiele deurdat hulle voortdurend aangedryf bly en aktief gestuur word tydens hul vlug, eerder as om ’n groot deel van hul baan volgens ’n voorafbepaalde, [[swaartekrag]]-gedrewe trajek te volg. Kruisermissiele maak tipies gebruik van gevorderde navigasiestelsels soos traagheidsnavigasie, satellietposisionering (bv. GPS), terreinvolgende radar en digitale kaartvergelyking om hul teikens akkuraat te bereik, selfs in omgewings met sterk elektroniese teenmaatreëls. Kruisermissiele kan vanaf verskeie platforms gelanseer word, insluitend landgebaseerde lanseerders, oorlogskepe, duikbote en vliegtuie. Hierdie veelsydigheid maak hulle ’n belangrike komponent van moderne [[militêre strategie]], aangesien hulle diep in vyandelike gebied kan inslaan sonder om bemande vliegtuie in gevaar te stel. Hulle word gebruik vir beide konvensionele en kernplofkoppe, en kan aangepas word vir spesifieke rolle soos anti-skip-aanvalle, grondteikens of presisie-aanvalle op infrastruktuur. Sedert hul vroeë ontwikkeling tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] het kruisermissiele aansienlik ontwikkel in terme van reikafstand, akkuraatheid en ontduikingsvermoë. Hedendaagse ontwerpe fokus toenemend op sluip-tegnologie, lae waarneembaarheid en gevorderde roetebeplanning om lugverdedigingstelsels te omseil en strategiese teikens met minimale waarskuwing te tref. ==Geskiedenis== Die idee van 'n "lugtorpedo" is in die Britse 1909-film ''The Airship Destroyer'' getoon, waarin vlieënde torpedo's wat draadloos beheer word, gebruik word om [[Lugskip|lugskepe]] wat [[Londen]] bombardeer, af te skiet.<ref>{{cite web|url=http://www.ctie.monash.edu.au/hargrave/rpav_britain.html |title=Remote Piloted Aerial Vehicles : The 'Aerial Target' and 'Aerial Torpedo' in Britain |publisher=Ctie.monash.edu.au |access-date=13 Februarie 2012}}</ref> [[Lêer:Military Air Museum's Fieseler FI 103 V1 "Buzz Bomb".JPG|duimnael|Die V-1 vliegbom, die eerste operasionele kruisermissiel.]] In 1916 het die Amerikaanse vlieënier Lawrence Sperry 'n "lugtorpedo", die Hewitt-Sperry Automatic Airplane, 'n klein [[Tweedekker (vliegtuig)|tweedekker]] met 'n TNT-lading, 'n Sperry-selfvlieende en barometriese hoogtebeheer, gebou en gepatenteer. Geïnspireer deur die eksperimente het die [[Verenigde State]] se leër 'n soortgelyke vlieënde bom genaamd die Kettering Bug ontwikkel. Duitsland het ook toetse gedoen met afstandbeheerde [[Sweeftuig|sweeftuie]] (''Torpedogleiter'') wat deur Siemens-Schuckert gebou is vanaf 1916.<ref>{{cite book|author=Roger Branfill-Cook|title= Torpedo|publisher=Seaforth Publishing|location= Great Britain|year= 2014}}</ref> In die tussenoorlogse tydperk het Brittanje se Royal Aircraft Establishment die Larynx (Long Range Gun met Lynx Engine) ontwikkel, wat in die 1920's 'n paar vlugtoetse ondergaan het.<ref>{{cite web|url=http://www.vectorsite.net/twcruz_1.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070813001620/http://www.vectorsite.net/twcruz_1.html|url-status=usurped|archive-date=13 Augustus 2007|title=[1.0] The Aerial Torpedo|date=13 Augustus 2007}}</ref> In die [[Sowjetunie]] het Sergei Korolev van 1932 tot 1939 die GIRD-06-kruisermissielprojek gelei, wat 'n vuurpyl-aangedrewe anjaer-glybomontwerp gebruik het. Die 06/III (RP-216) en 06/IV (RP-212) het giroskopiese geleidingstelsels bevat.<ref>"Object No. 212", 1936 report in _Tvorcheskoi Nasledie Akedemika Sergeya Pavlovicha Koroleva_</ref> Die voertuig is ontwerp om tot 28 km hoogte te styg en 'n afstand van 280 km te gly, maar toetsvlugte in 1934 en 1936 het slegs 'n hoogte van 500 meter bereik. In 1944, tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], het [[Duitsland]] die eerste operasionele kruisermissiele ontplooi. Die [[V-1-vlieënde bom|V-1]], dikwels 'n vlieënde bom genoem, het 'n giroskoop-geleidingstelsel bevat en is aangedryf deur 'n eenvoudige pulsstraal-enjin, waarvan die geluid dit die bynaam "gonsbom" of "doodlebug" gegee het.<ref>{{cite book |last=Zaloga |first=Steven |title=German V-Weapon Sites 1943–45 |location=Oxford |publisher=Osprey Publishing |date=2008 |isbn=978-1-84603-247-9}}</ref> Akkuraatheid was slegs voldoende vir gebruik teen baie groot teikens (die algemene area van 'n stad), terwyl die reikafstand van 250 km aansienlik laer was as dié van 'n bomwerper wat dieselfde vrag dra. Die belangrikste voordele was spoed (alhoewel nie voldoende om kontemporêre skroefaangedrewe onderskeppers te oortref nie) en bruikbaarheid. Die produksiekoste van 'n V-1 was slegs 'n klein fraksie van dié van 'n [[V-2-vuurpyl|V-2]] supersoniese ballistiese missiel met 'n soortgelyke grootte plofkop.<ref> Beide missiele is vervaardig onder die swaar gebruik van Nazi-slawearbeid.</ref> Anders as die V-2, het die aanvanklike ontplooiings van die V-1 stilstaande lanseerrampe vereis wat blootgestel was aan bombardement.<ref>{{cite web |url=http://www.atlantikwall.org.uk/v1_light_stes.htm |title=V1 Light Sites |publisher=Atlantic Wall |access-date=9 Mei 2017}}</ref> [[Nazi-Duitsland]] het in 1943 ook die Mistel-saamgestelde vliegtuigprogram ontwikkel, wat gesien kan word as 'n rudimentêre lug-gelanseerde kruisermissiel, waar 'n bestuurde vegvliegtuig bo-op 'n onbemande bomwerper-grootte vliegtuig gemonteer is wat met plofstof gepak was om vrygestel te word terwyl die teiken nader gekom het. Bomwerper-gelanseerde variante van die V-1 het beperkte operasionele diens teen die einde van die oorlog gesien, met die baanbrekende V-1 se ontwerp wat deur die Amerikaners omgekeerd ontwikkel is as die Republic-Ford JB-2 kruisermissiel.<ref>{{cite book |last=Zaloga |first=Steven |title= American Guided Missiles of World War II |publisher=Osprey Publishing |date=2020 |isbn=9781472839268}}</ref> Onmiddellik na die [[Tweede Wêreldoorlog]] het die Verenigde State se Lugmag 21 verskillende geleide missielprojekte gehad, insluitend voorgestelde kruisermissiele. Teen 1948 was al behalwe vier van hierdie projekte gekanselleer: die Air Materiel Command Banshee, die SM-62 Snark, die SM-64 Navaho, en die MGM-1 Matador. Die Banshee-ontwerp was soortgelyk aan Operasie Aphrodite; soos Aphrodite, het dit misluk en is dit in April 1949 gekanselleer.<ref>[https://web.archive.org/web/20070303204907/http://stinet.dtic.mil/oai/oai?&verb=getRecord&metadataPrefix=html&identifier=ADA162646 The Evolution of the Cruise Missile by Werrell, Kenneth P.] sien PDF bladsy 92</ref> Terselfdertyd is die Amerikaanse Vloot se Operasie Bumblebee van ongeveer 1 Junie 1946 tot 28 Julie 1948 by Topsail-eiland, [[Noord-Carolina]], uitgevoer. Bumblebee het konsepbewystegnologieë vervaardig wat die Amerikaanse weermag se ander missielprojekte beïnvloed het. Gedurende die [[Koue Oorlog]] het beide die Verenigde State en die Sowjetunie verder geëksperimenteer met die konsep om vroeë kruisermissiele vanaf land, duikbote en vliegtuie te ontplooi. Die hoofuitkoms van die Amerikaanse Vloot se duikbootmissielprojek was die SSM-N-8 Regulus-missiel, gebaseer op die V-1, maar aangedryf deur 'n Allison J33-straalenjin. Die Regulus is in diens gestel, maar is later uitgefaseer met die koms van duikboot-gelanseerde ballistiese missiele wat nie vereis het dat die duikboot na die oppervlak kom om die missiel te lanseer en dit na sy teiken te lei nie. Die Amerikaanse Lugmag se eerste operasionele grond-tot-grond-missiel was die gevleuelde, mobiele, kernwapen-bekwame MGM-1 Matador, ook soortgelyk in konsep aan die V-1. Ontplooiing oorsee het in 1954 begin, eers na [[Wes-Duitsland]] en later na die [[Republiek van China]] en [[Suid-Korea]]. Op 7 November 1956 het die Amerikaanse Lugmag Matador-eenhede in Wes-Duitsland ontplooi, wie se missiele in staat was om teikens in die [[Warskou-verdrag]] gebied te tref, vanaf hul vaste daaglikse terreine na onaangekondigde verspreide lanseerplekke. Hierdie waarskuwing was in reaksie op die krisis wat veroorsaak is deur die Sowjet-aanval op [[Hongarye]] wat die [[Hongaarse Rewolusie van 1956]] onderdruk het. Tussen 1957 en 1961 het die Verenigde State 'n ambisieuse en goed befondsde program gevolg om 'n kernbewapende kruisermissiel, Supersoniese Lae Hoogte Missiel (SLAM), te ontwikkel. Dit is ontwerp om onder die vyand se radar te vlieg teen snelhede bo Mach 3 en waterstofbomme te dra wat dit langs sy pad oor vyandelike gebied sou laat val. Alhoewel die konsep bewys is dat dit geldig is en die 500-megawatt (670,000 pk) enjin 'n suksesvolle toetslopie in 1961 voltooi het, is geen lugwaardige toestel ooit voltooi nie. Die projek is uiteindelik laat vaar ten gunste van IKBM-ontwikkeling. Terwyl ballistiese missiele die voorkeurwapens vir landteikens was, is swaar kern- en konvensionele kruisermissiele met wapenpunte deur die USSR as 'n primêre wapen beskou om die Verenigde State se vlootdraer-gevegsgroepe te vernietig. Groot duikbote (byvoorbeeld, Echo- en Oscar-klasse) is ontwikkel om hierdie wapens te dra en die Verenigde State se gevegsgroepe op see te skadu, en groot bomwerpers (byvoorbeeld, [[Toepolef Tu-22M|Backfire]]-, [[Toepolef Tu-95|Bear]]- en [[Toepolef Tu-160|Blackjack]]-modelle) is toegerus met die wapens in hul luggelanseerde kruisermissiel (ALCM)-konfigurasie. ==Kategorieë== Kruisermissiele kan gekategoriseer word volgens vrag/plofkopgrootte, spoed, reikwydte en lanseringsplatform. Dikwels word variante van dieselfde missiel vir verskillende lanseringsplatforms vervaardig (byvoorbeeld lug- en duikboot-gelanseerde weergawes). Geleidingstelsels kan tussen missiele verskil. Sommige missiele kan toegerus word met enige van 'n verskeidenheid navigasiestelsels (traagheidsnavigasie, TERCOM of satellietnavigasie). Groter kruisermissiele kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra, terwyl kleiner missiele slegs konvensionele plofkoppe dra. ===Hipersoniese kruisermissiele=== Hipersoniese kruisermissiele beweeg ten minste vyf keer die [[spoed van klank]] (Mach 5). *3M22 Zircon (>1000–1500 km) {{vlagland|Rusland}}– hipersoniese anti-skip kruisermissiel.<ref>{{cite web|url= http://www.nextbigfuture.com/2016/02/russia-will-refit-nuclear-powered.html|title=Russia will refit nuclear powered guided missile cruiser with mach 5 hypersonic 3M22 missiles with 2022 deployment|website=NextBigFuture.com|date=21 Februarie 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://uslivenic.com/3m22-zircon-missile-russias-fastest-missile/|title=3M22 Zircon Missile, Russia's Fastest Missile|access-date=23 November 2022|archive-date=30 Maart 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230330024209/https://uslivenic.com/3m22-zircon-missile-russias-fastest-missile/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cnn.com/2024/02/13/europe/ukraine-russia-zircon-hypersonic-missile-intl-hnk-ml/index.html|title=Russia used an advanced hypersonic missile for the first time in recent strike, Ukraine claims|website=[[CNN]] |date=13 Februarie 2024 }}</ref><ref name=NavalNews>{{cite web|url=https://www.navalnews.com/naval-news/2022/08/hypersonic-brahmos-ii-missile-may-include-tech-from-tsirkon-missile/|website=Naval News |title=Hypersonic BrahMos-II missile may include tech from Tsirkon missile |date=2 Augustus 2022 }}</ref> *ASN4G (Air-Sol Nucléaire de 4e Génération) {{vlagland|Frankryk}} – hipersoniese kruisermissiel met ’n supersoniese ramstraalenjin wat deur [[Frankryk]] ontwikkel word.<ref>{{Cite web |title=Counting the cost of deterrence: France's nuclear recapitalisation |url=https://www.iiss.org/blogs/military-balance/2021/05/france-nuclear-recapitalisation |access-date=2022-10-26 |website=IISS |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Wright |first=Timothy |date=1 Mei 2022 |title=Hypersonic Missile Proliferation: An Emerging European Problem? |url=https://www.nonproliferation.eu/wp-content/uploads/2022/05/EUNPDC_no-80.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220517163238/https://www.nonproliferation.eu/wp-content/uploads/2022/05/EUNPDC_no-80.pdf |archive-date=2022-05-17 |url-status=live |access-date=26 Oktober 2022 |website=The EU Non-Proliferation Consortium}}</ref> *BrahMos-II (≈800–1500 km) {{vlagland|Indië}}/{{vlagland|Rusland}}–– hipersoniese kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://brahmos.com/newscenter.php?newsid=95|title=India to develop BrahMos-II missile|website=Brahmos.com}}</ref><ref name=NavalNews /> onder ontwikkeling vanaf 2011 in [[Indië]] en Rusland<ref>{{cite news|url= http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-10-09/news/30260244_1_air-version-stealth-supersonic-cruise-missile-india-s-defence-research|archive-url= https://archive.today/20130103092457/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-10-09/news/30260244_1_air-version-stealth-supersonic-cruise-missile-india-s-defence-research|url-status= dead|archive-date= 3 Januarie 2013|title=Hypersonic version of Brahmos on the way|date=9 Oktober 2011|work=The Times of India}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.brahmos.com/newscenter.php?newsid=102|title=India, Russia to develop new hypersonic cruise missile|archive-url= https://web.archive.org/web/20100628020619/http://brahmos.com/newscenter.php?newsid=102|archive-date= 28 Junie 2010|url-status=dead|access-date=23 Februarie 2012}}</ref> *CJ-1000 {{vlagland|Volksrepubliek China}} – hipersoniese ramstraalenjin anti-skip/land-aanval kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://www.scmp.com/news/china/military/article/3322176/new-missiles-drones-and-tanks-whats-been-rolling-through-beijings-streets |title=New missiles, drones and tanks: what's been rolling through Beijing's streets? |website=South China Morning Post |date=18 Augustus 2025 |first=Liu |last=Zhen }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.newsweek.com/china-reveals-new-weapons-sink-us-ships-2114865 |title=China To Reveal New Weapons To Sink US Ships |website=Newsweek |date=18 Augustus 2025 |first=Ryan |last=Chan }}</ref> *Hycore {{vlagland|Suid-Korea}}<ref>{{cite web | url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/weapons/south-korea-develops-hycore-hypersonic-cruise-missile | title=South Korea develops Hycore hypersonic cruise missile | date=25 Januarie 2022 }}</ref> *HSTDV{{vlagland|Indië}} – hipersoniese ramstraalenjin-demonstrator. 'n Draervoertuig vir hipersoniese langafstandkruisermissiele word ontwikkel deur die Verdedigingsnavorsings- en Ontwikkelingsorganisasie.<ref>{{Cite web|url= https://theprint.in/defence/drdo-test-fires-futuristic-missile-tech-but-its-success-is-in-doubt/249386/|title= DRDO test-fires futuristic missile tech, but its success is in doubt|last=Philip|first=Snehesh Alex|date=2019-06-12|website=ThePrint|language=en-US|access-date= 2020-03-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/drdo-starts-work-on-hypersonic-weapon/story-NAg6ViN9W94ll4CsfGDNYP.html|title=DRDO starts work on 'next-gen' hypersonic weapon|date=2019-10-20|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2020-03-23}}</ref> *ET-LDHCM {{vlagland|Indië}} – langafstandhipersoniese kruisermissiel word ontwikkel deur DRDO.<ref>{{Cite news |date=2025-07-14 |title=India testing a missile that flies at eight times the speed of sound, hits targets 1,500 km away |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/new-updates/india-testing-a-missile-that-flies-at-eight-times-the-speed-of-sound-hits-targets-1500-km-away/articleshow/122432167.cms?from=mdr |access-date=2025-07-23 |work=The Economic Times |issn=0013-0389}}</ref><ref name=":6">{{Cite web |last=Vaishnav |first=Akash |date=2025-07-15 |title=India's 'Project Vishnu' Unleashes Missile That Can Hit Enemy 1,500 Km Away at 8x Speed of Sound |url=https://newsable.asianetnews.com/gallery/india/india-unleashes-missile-that-can-hit-enemy-1500-km-away-at-8-speed-of-sound-z8wgl1w |access-date=2025-07-22 |website=newsable.asianetnews.com |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Modi |first=Diksha |date=2025-07-15 |title=Faster Than BrahMos, Deadlier Than Agni: How India's New Hypersonic Missile Changes The Game |url=https://www.news18.com/india/faster-than-brahmos-deadlier-than-agni-how-indias-new-hypersonic-missile-changes-the-game-ws-dkl-9442036.html |access-date=2025-07-17 |website=News18 |language=en}}</ref> *Hyfly-2 {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – hipersoniese luggelanseerde kruisermissiel wat die eerste keer by Sea Air Space 2021 vertoon is, ontwikkel deur [[Boeing]].<ref>{{Cite web|url=https://www.navalnews.com/event-news/sea-air-space-2021/2021/08/sea-air-space-2021-boeing-unveils-new-hypersonic-cruise-missile-concept/|title = Sea Air Space 2021: Boeing Unveils New Hypersonic Cruise Missile Concept|date = 4 Augustus 2021}}</ref> *Hypersonic Air-breathing Weapon Concept (HAWC, uitgespreek Hawk) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – luggelanseerde hipersoniese kruisermissiel met ’n ramstraalenjin wat sy eie kinetiese energie tydens impak gebruik om die teiken te vernietig, ontwikkel deur [[DARPA]].<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2022/04/04/politics/us-hypersonic-missile-test/index.html|title = US tested hypersonic missile in mid-March but kept it quiet to avoid escalating tensions with Russia &#124; CNN Politics|website = [[CNN]]|date = 5 April 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Second Successful Flight for DARPA Hypersonic Air-breathing Weapon Concept (HAWC) |url=https://www.darpa.mil/news-events/2022-04-05#:~:text=Air%2Dbreathing%20vehicles%20utilize%20air,targets%20even%20without%20high%20explosives |website=DARPA |date=4 Mei 2022}}</ref> *Hipersoniese Luglansieerbare Aanvallende Anti-Oppervlaktemissiel (HALO) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – luggelanseerde anti-skipmissiel onder die Aanvallende Anti-Oppervlakteoorlogvoering-inkrement 2 (OASuW Inc 2) program vir die Amerikaanse Vloot (Vloot).<ref>{{cite web | url=https://www.navalnews.com/naval-news/2022/09/halo-us-navy-hypersonic-capability/ | title=HALO programme accelerates US Navy hypersonic capability drive | date=5 September 2022 }}</ref><ref>{{cite web |title=FY18 Navy Programs – Offensive Anti-Surface Warfare (OASuW) Increment 1 |website=Director, Operational Test and Evaluation |url=https://www.dote.osd.mil/Portals/97/pub/reports/FY2018/navy/2018oasuw.pdf?ver=2019-08-21-155650-680 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200201164929/https://www.dote.osd.mil/Portals/97/pub/reports/FY2018/navy/2018oasuw.pdf?ver=2019-08-21-155650-680 |archive-date=2020-02-01}}</ref> *Hipersoniese Aanvalskruisermissiel (HACM) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – beplan vir gebruik deur die Verenigde State se Lugmag.<ref>{{Cite web |title=Raytheon/Northrop Grumman team selected for HACM hypersonic weapon |url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/raytheonnorthrop-grumman-team-selected-for-hacm-hypersonic-weapon |access-date=2022-10-26 |website=Janes.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=US Air Force Selects Raytheon Missiles & Defense, Northrop Grumman to Deliver First Hypersonic Air-Breathing Missile |url=https://news.northropgrumman.com/news/releases/us-air-force-selects-raytheon-missiles-defense-northrop-grumman-to-deliver-first-hypersonic-air-breathing-missile |access-date=2022-10-26 |website=Northrop Grumman Newsroom |language=en}}</ref> *SCIFiRE {{vlagland|Verenigde State van Amerika}}/{{vlagland|Australië}} – Southern Cross Integrated Flight Research Experiment (SCIFiRE) is 'n gesamentlike program tussen die Amerikaanse Departement van Verdediging en die Australiese Departement van Verdediging vir 'n Mach 5 ramstraalenjin-aangedrewe missiel.<ref>{{cite press release |title=Department of Defense Announces New Allied Prototyping Initiative Effort With Australia to Continue Partnership in Developing Air Breathing Hypersonic Vehicles |url=https://www.war.gov/News/Releases/Release/Article/2429061/department-of-defense-announces-new-allied-prototyping-initiative-effort-with-a/ |website=United States Department of Defense |access-date=18 Januarie 2022 |date=30 November 2020}}</ref><ref>{{cite press release |author1=Defence Minister Linda Reynolds |title=Australia collaborates with the US to develop and test high speed long-range hypersonic weapons |url=https://www.minister.defence.gov.au/minister/lreynolds/media-releases/australia-collaborates-us-develop-and-test-high-speed-long-range |website=Department of Defence Ministers |access-date=19 Januarie 2022 |date=1 Desember 2020}}</ref><ref>{{cite web |title=SCIFiRE Hypersonics |url=https://www.airforce.gov.au/our-mission/scifire-hypersonics |website=Royal Australian Air Force |date=16 Julie 2021 |access-date=19 January 2022}}</ref> In September 2021 het die Amerikaanse Departement van Verdediging Voorlopige Ontwerpoorsigkontrakte aan Boeing, Lockheed Martin en Raytheon Missiles & Defense toegeken.<ref>{{cite press release |title=Contracts For Sept. 3, 2021 |url=https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2764928/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929103100/https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2764928/ |url-status=dead |archive-date=29 September 2021 |website=United States Department of Defence |access-date=18 Januarie 2022 |date=3 September 2021}}</ref><ref>{{cite press release |title=Contracts For Sept. 1, 2021 |url=https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2762096/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929131018/https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2762096/ |url-status=dead |archive-date=29 September 2021 |website=United States Department of Defence |access-date=18 Januarie 2022 |date=1 September 2021}}</ref> *YJ-19 {{vlagland|Volksrepubliek China}} – hipersoniese ramstraalenjin-antiskip-kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/chinese-victory-day-parade-spotlights-new-weapon-priorities |title=Chinese Victory Day Parade Spotlights New Weapon Priorities |website=Aviation Week |date=10 September 2025 |first=Chuanren |last=Chen |archive-url=https://web.archive.org/web/20250910205227/https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/chinese-victory-day-parade-spotlights-new-weapon-priorities |archive-date=10 September 2025 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.scmp.com/news/china/science/article/3324050/breathtaking-science-behind-yj-19-chinas-first-hypersonic-cruise-missile |title=The breathtaking science behind YJ-19, China's first hypersonic cruise missile |website=South China Morning Post |date=2 September 2025 |last=Zhang |first=Tong }}</ref> ===Supersoniese kruisermissiele=== [[Lêer:Brahmos imds.jpg|duimnael|BrahMos uitgestal by IMDS 2007.]] Hierdie missiele beweeg vinniger as die [[spoed van klank]], gewoonlik met behulp van ramstraal-enjins. Die reikafstand is tipies 100–500 km, maar kan langer wees. Geleidingstelsels verskil tussen die stelsels. Voorbeelde: *ASALM US ALCM prototipe, toetsvliegtuig tot hipersonies Mach 5.5 {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} *3M-54 Kalibr (4 500&nbsp;km, Mach 3) {{ vlagland|Rusland}} (die "Sizzler" variant is slegs in staat tot supersoniese spoed in die terminale stadium) *3M-51 Alfa (250&nbsp;km, Mach 2.5) {{ vlagland|Rusland}} *Air-Sol Moyenne Portée (300–500&nbsp;km+, Mach 3) {{ vlagland|Frankryk}}&nbsp;– supersoniese afstandaanvalmissiel met kerplofkop *ASM-3 (400&nbsp;km, Mach 3+) {{vlagland|Japan}} *Blyskavka (100–370&nbsp;km) {{vlagland |Oekraïne}}&nbsp;– Artem Luch Pivdenmash *BrahMos (290–800&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland|Indië}} / {{vlagland|Rusland}}<ref>{{Cite web |date=24 November 2020 |title=India now working on 1,500-km range BrahMos supersonic cruise missile |url=https://theprint.in/defence/india-now-working-on-1500-km-range-brahmos-supersonic-cruise-missile/550924/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204100808/https://theprint.in/defence/india-now-working-on-1500-km-range-brahmos-supersonic-cruise-missile/550924/ |archive-date=4 Februarie 2021 |access-date=27 Januarie 2021 |website=The Print |language=en}}</ref> *CX-1 (280&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland | Volksrepubliek China}} *CJ-100 / DF-100 (2000–3000&nbsp;km, Mach 5) {{ vlagland |Volksrepubliek China}} *FC/ASW (onder ontwikkeling) – transnasionale kruisermissielprogram {{vlagland|Frankryk}} / {{ vlagland|Verenigde Koninkryk}} / {{ vlagland|Italië}}<ref name="Janes">[http://home.janes.com/events/exhibitions/dsei2011/sections/daily/day1/perseus-mbdas-missile-of-.shtml Janes – Perseus: MBDA's missile of the future?] {{webarchive|url= https://web.archive.org/web/20111113133922/http://home.janes.com/events/exhibitions/dsei2011/sections/daily/day1/perseus-mbdas-missile-of-.shtml |date=13 November 2011 }}</ref><ref>{{cite web|url= http://www.iiss.org/whats-new/iiss-experts-commentary/from-the-paris-air-show-enter-perseus/ |title= International Institute for Strategic Studies – IISS |access-date=8 Oktober 2015 |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120628163208/http://www.iiss.org/whats-new/iiss-experts-commentary/from-the-paris-air-show-enter-perseus/ |archive-date=28 Junie 2012 }}</ref><ref name="The Telegraph">{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/defence/8587357/New-British-missile-three-times-as-fast-as-current-weapons.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/defence/8587357/New-British-missile-three-times-as-fast-as-current-weapons.html |archive-date=11 Januarie 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=New British missile three times as fast as current weapons|date= 21 Junie 2011|work=Telegraph.co.uk|access-date= 8 Oktober 2015|last1= Harding|first1= Thomas}}</ref><ref name="MBDA Systems">{{Cite web|url=http://www.mbda-systems.com/mediagallery/files/cvs401-perseus-_datasheet-1315926538.pdf|archive-url= https://web.archive.org/web/20130512144417/http://www.mbda-systems.com/mediagallery/files/cvs401-perseus-_datasheet-1315926538.pdf|url-status=dead|title=MBDA Systems|archive-date=12 Mei 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/paris-perseus-set-to-go-on-the-attack-358513/|title= PARIS: Perseus set to go on the attack|work= Flightglobal.com|access-date= 8 Oktober 2015 |date=22 Junie 2011}}</ref> *Hsiung Feng III (100–150&nbsp;km, Mach 3.5) {{vlagland |Volksrepubliek China}} *Hyunmoo-3 (1500&nbsp;km, Mach 1.2) {{ vlagland|Suid-Korea}} *Kh-20 (380–600&nbsp;km, Mach 2) {{ vlagland |Sowjetunie}} *Kh-31 (25–110&nbsp;km, Mach 3.5) {{ vlagland|Rusland}} *Kh-32 (600–1 000&nbsp;km, Mach 4.6) {{vlagland|Rusland}} *Kh-80 (3 000–5 000&nbsp;km, Mach 3) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{vlagland|Rusland}} *P-270 Moskit (120–250&nbsp;km, Mach 2–3) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{vlagland|Rusland}} *P-500 Bazalt (550&nbsp;km, Mach 3+) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland|Rusland}} *P-700 Granit (625&nbsp;km, Mach 2.5+) {{ vlagland|Sowjetunie}} / {{vlagland |Rusland}} *P-800 Oniks / Kh-61 (600–800&nbsp;km, Mach 2.6) {{vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland |Rusland}} *P-1000 Vulkan (800&nbsp;km, Mach 3+) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland|Rusland}} *YJ-12 (250–400&nbsp;km, Mach 4) {{ vlagland |Volksrepubliek China}} *YJ-18 (220–540&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *YJ-91 (15–120&nbsp;km, Mach 3.5) {{vlagland |Volksrepubliek China }} *Yun Feng (1200–2 000&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland|Republiek China}} *SSM-N-9 Regulus II (1 852&nbsp;km, Mach 2) {{ vlagland|Verenigde State}} ===Interkontinentale-afstand supersoniese kruisermissiele=== *Burya (8 500 km) (gekanselleer in 1960) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *MKR (8 000 km) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *RSS-40 Buran (8 500 km) (gekanselleer in 1957) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *SLAM (gekanselleer in 1964) {{ vlagland |Verenigde State}} *SM-64 Navaho (gekanselleer in 1958) {{vlagland |Verenigde State}} ===Langafstand subsoniese kruisermissiele=== [[Lêer:Nirbhay missiles during Republic Day Parade 2018.jpg|duimnael|Indië se Nirbhay-missiele gemonteer op 'n vragmotor-gebaseerde lanseerder.]] China, Frankryk, Indië, Iran, Israel, Japan, Noord-Korea, Rusland, Suid-Korea, Oekraïne en die Verenigde State het verskeie langafstand-subsoniese kruisermissiele ontwikkel. Hierdie missiele het 'n reikafstand van meer as 1 000 kilometer en vlieg teen ongeveer 800 kilometer per uur <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> Hulle het tipies 'n lanseringsgewig van ongeveer 1 500 kilogram<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> en kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra. Vroeëre weergawes van hierdie missiele het traagheidsnavigasie gebruik; latere weergawes gebruik baie meer akkurate TERCOM- en DSMAC-stelsels. Mees onlangse weergawes kan satellietnavigasie gebruik. Voorbeelde: China, Frankryk, Indië, Iran, Israel, Japan, Noord-Korea, Rusland, Suid-Korea, Oekraïne en die Verenigde State het verskeie langafstand-subsoniese kruisermissiele ontwikkel. Hierdie missiele het 'n reikafstand van meer as 1 000 kilometer en vlieg teen ongeveer 800 kilometer per uur <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> Hulle het tipies 'n lanseringsgewig van ongeveer 1 500 kilogram<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> en kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra. Vroeëre weergawes van hierdie missiele het traagheidsnavigasie gebruik; latere weergawes gebruik baie meer akkurate TERCOM- en DSMAC-stelsels. Mees onlangse weergawes kan satellietnavigasie gebruik. Voorbeelde: *3M-54 Kalibr (tot 4 500 km) {{vlagland|Rusland}} *AGM-86 ALCM (from 1 100 to >2 400 km) {{vlagland|Verenigde State}} *AGM-129 ACM (from 3 450 to 3 700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-181 LRSO (>2 500 km) {{vlagland |Verenigde State}} *[[BGM-109 Tomahawk]] (tot 1 700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *BGM-109G Grondgelanseerde kruisermissiel (2 500 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Kh-55 (3 000 km) and Kh-65 {{vlagland |Rusland}} *Kh-101 (4 500–5 500 km) {{vlagland |Rusland}} *Iskander-K (nie minder as 3 500 km) {{vlagland|Rusland}} *Hwasal-1 (1 500–2 000 km) {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Hwasal-2 (> 2 000 km) {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *RK-55 (3 000 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Nirbhay (tot 1 500 km)<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/nirbhay-cruise-missile-test-fired-drdo-says-indigenous-engine-a-success-101628656458294.html|title = Nirbhay cruise missile test-fired; indigenous engine a success, say officials| work=Hindustan Times |date = 11 Augustus 2021}}</ref> {{vlagland|Indië}} *MdCN (tot 1 400 km) {{vlagland|Frankryk}} *Paveh (1 650 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.timesofisrael.com/iran-unveils-new-paveh-cruise-missile-that-can-reach-israel|title = Iran unveils new 'Paveh' cruise missile that can reach Israel| website=The Times of Israel |date = 25 Februarie 2023}}</ref> {{vlagland|Iran}} *Hoveyzeh (1 350 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.tehrantimes.com/news/432567/Iran-unveils-long-range-Hoveyzeh-cruise-missile|title = Iran unveils long-range Hoveyzeh cruise missile|date = 2 Februarie 2019}}</ref>{{vlagland |Iran}} *Abu Mahdi (over 1 000 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.mashreghnews.ir/news/1108707/%D8%AA%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D8%AD-%D9%88%DB%8C%DA%98%DA%AF%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%88%D8%B4%DA%A9-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%AD%D8%A7%D8%AC-%D9%82%D8%A7%D8%B3%D9%85-%D9%88-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%A7%D8%A8%D9%88%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C|title = Description of the characteristics of 'Martyr Haj Qasem' and 'Martyr Abu Mahdi' missiles|date = 20 Augustus 2020}}</ref> {{vlagland|Iran}} *Quds 1 Houthi {{vlagland |Jemen}} *Hsiung Feng IIE (600–1200 km) {{vlagland|Republiek China}} *Hyunmoo III (Hyunmoo IIIA – 500 km, Hyunmoo IIIB – 1 000 km, Hyunmoo IIIC – 1,500 km) {{vlagland|Suid-Korea}} *Type 12 SSM (1 500 km under development) {{vlagland|Japan}} *MGM-13 Mace {{vlagland |Verenigde State}} *DF-10/CJ-10 (CJ-10K – 1 500 km, CJ-20 – 2 000 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Popeye Turbo SLCM {{vlagland |Israel}} *Diep Presisie Aanvalsvermoë DPSC (meer as 2 000 km onder ontwikkeling) {{vlagland|Duitsland}}{{vlagland|Verenigde Koninkryk}}, deel van die Trinity House Ooreenkoms.<ref>{{cite web |url=https://aviationweek.com/defense/budget-policy-operations/germany-uk-reveal-trinity-house-deep-strike-missile-development |title=Germany and UK Reveal Trinity House Deep Strike Missile Development Plans |last1=Osborne |first1=Tony |last2=Wall |first2=Robert |work=Aviation Week |date=15 Mei 2025 |access-date=23 Mei 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.twz.com/air/long-range-deep-precision-strike-missile-to-be-developed-by-uk-and-germany |title=Long-Range 'Deep Precision Strike' Missile To Be Developed By UK And Germany |last=Newdick |first=Thomas |website=The War Zone |date=16 Mei 2025 |access-date=23 Mei 2025}}</ref> *FP-5 Flamingo (3 000&nbsp;km) {{vlagland|Oekraïne}}<ref>{{Cite web|url=https://www.twz.com/news-features/new-ukrainian-cruise-missile-with-claimed-1800-mile-range-breaks-cover|title=New Ukrainian Cruise Missile With Claimed 1,800-Mile Range Breaks Cover|first=Thomas|last=Newdick|first2=Joseph|last2=Trevithick|date=18 August 2025}}</ref> *FP-5 Flamingo (3 000 km){{vlagland |Oekraïne}}<ref>{{Cite web|url=https://www.twz.com/news-features/new-ukrainian-cruise-missile-with-claimed-1800-mile-range-breaks-cover|title=New Ukrainian Cruise Missile With Claimed 1,800-Mile Range Breaks Cover|first=Thomas|last=Newdick|first2=Joseph|last2=Trevithick|date=18 Augustus 2025}}</ref> ===Interkontinentale-afstand subsoniese kruisermissiel=== *9M730 Burevestnik {{vlagland|Rusland}} *SM-62 Snark (10 200 km) {{vlagland|Verenigde State}} ===Medium-afstand subsoniese kruisermissiel=== [[Lêer:Storm Shadow p1220865.jpg|duimnael|Storm Shadow (Frankryk /VK).]] Voorbeelde: *AGM-158 JASSM (370–1900 km) {{vlagland |Verenigde State}} *[[Lêer:Babur Cruise Missle at Ideas 2008 cropped.jpg|duimnael|'n Pakistanse Babur-kruisermissiellanseerder.]]AGM-158C LRASM (370 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Atmaca {{vlagland|Turkye}} *Babur (290–900 km) {{vlagland |Pakistan}} *Harbah (250–450 km) {{vlagland |Pakistan}} *Hatf-VIII / Ra'ad Mark-2 ALCM (400 km) {{vlagland |Pakistan}} *Hsiung Feng IIE (600–2000 km) {{vlagland|Republiek China}} *Hyunmoo-3 (minder as 1500 km) {{vlagland |Suid-Korea}} *Iskander-K {{vlagland |Rusland}} *KD-63 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *NASM-MR {{vlagland|Indië}} *Taurus KEPD 350 (500+ km) {{vlagland |Duitsland}} *Kh-50 (Kh-SD) and Kh-101 Kh-65 weergawes {{vlagland |Rusland}} *MGM-1 Matador (700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Ra'ad ALCM (350 km) {{vlagland |Pakistan}} *Raad (360 km) {{vlagland|Iran}} *SOM (SOM B Block I) – 500 km, 1 500 km en 2 500 km weergawes (350 km reikafstand onder serieproduksie, 500 km+ reikafstand onder ontwikkeling){{vlagland|Turkye}}<ref>{{cite web|url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkey-aims-to-increase-ballistic-missile-ranges.aspx?pageID=238&nID=12731&NewsCatID=345|title=BUSINESS – Turkey aims to increase ballistic missile ranges|author=Ümit Enginsoy|date=Februarie 2012 |publisher=Hurriyetdailynews.com|access-date=13 Februarie 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hurriyet.com.tr/ekonomi/19680119.asp|title=Tübıta: Hedefimiz 2 bin 500 kilometre menzilli füze yapmak |date=14 Januarie 2012|publisher=Hurriyet.com.tr|access-date=13 Februarie 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.trt.net.tr/trtavaz/turk-fuzesi-som-icin-geri-sayim-basladi--haber-detay,tr,24107.aspx|title=Türk Füzesi SOM İçin Geri Sayım Başladı – Haber – TRT Avaz|publisher=Trt.net.tr|access-date=13 Februarie 2012|archive-date=10 Mei 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510220244/http://www.trt.net.tr/trtavaz/turk-fuzesi-som-icin-geri-sayim-basladi--haber-detay,tr,24107.aspx|url-status=dead}}</ref> *SSM-N-8 Regulus (926 km) {{vlagland |Verenigde State}} *P-5 Pyatyorka (450–750 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}}/{{vlagland |Rusland}}/{{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *S8000 Banderol {{vlagland |Rusland}} *Storm Shadow / SCALP-EG (550 km, Mach 0.65) {{vlagland |Verenigde Koninkryk}} *Type 12 SSM (binne 1000 km onder ontwikkeling) {{vlagland |Japan}} *Ya-Ali (700 km) {{vlagland |Iran}} *Zarb (320 km) {{vlagland|Pakistan}} *Ragnarök (926 km) {{vlagland |Verenigde State}}<ref>{{cite web | title=kratos-unveils-revolutionary-low-cost-cruise-missile-system-ragnarok | url=https://www.kratosdefense.com/newsroom/kratos-unveils-revolutionary-low-cost-cruise-missile-system-ragnarok }}</ref><ref>{{cite web | title=ragnarok-mini-cruise-missile-with-big-range-targets-150k-price-tag | url=https://www.twz.com/air/ragnarok-mini-cruise-missile-with-big-range-targets-150k-price-tag }}</ref> *Narwhal {{vlagland|Tsjeggië}} (680 km )<ref>{{cite web | title=what_is_the_new_narwhal_cruise_missile_for_ukraine_that_can_strike_moscow_and_engels | url=https://en.defence-ua.com/weapon_and_tech/what_is_the_new_narwhal_cruise_missile_for_ukraine_that_can_strike_moscow_and_engels-16752.html }}</ref><ref>{{cite web | title=czech-defense-tech-company-lpp-readies-first-cruise-missile | url=https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/czech-defense-tech-company-lpp-readies-first-cruise-missile }}</ref> *Taimoor (600 km) {{vlagland|Pakistan}} <ref>{{Cite web|url=https://www.flightglobal.com/fixed-wing/pakistan-test-launches-taimoor-cruise-missile-from-mirage/165837.article|title=Pakistan test launches Taimoor cruise missile from Mirage|first=Greg|last=Waldron|first2=|last2=|date=5 Januarie 2026}}</ref> *Lanca (missile) (600 km) {{vlagland|Pole}} <ref>{{Cite web|url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/weapons/wb-group-reveals-lanca-cruise-missile-with-payload-capacity-of-hundreds-of-kilograms|title=WB Group reveals Lanca cruise missile with payload capacity of hundreds of kilograms|first=Jakub |last=Link-Lenczowski |first2=|last2=|date=10 Oktober 2025}}</ref> *Ruta (missile) (450 km) {{vlagland|Switserland}} <ref>{{cite web | title=destinus-ruta | url=https://www.destinus.com/page/destinus-ruta }}</ref> ===Kortafstand subsoniese kruisermissiele=== [[Lêer:NSM PICT0001.JPG|duimnael|Vlootaanvalskruisermissiel van die Noorse Vloot.      ]] Kortafstand subsoniese kruisermissiele is sodanige missiele wat ongeveer 500 kilogram weeg en 'n reikafstand van tot 300 km het. Voorbeelde: *Apache (100–140 km) {{vlagland|Frankryk}} *AVMT-300 (300 km) {{vlagland| Brasilië}} *MICLA-BR (300 km) {{vlagland| Brasilië}} <ref>{{cite news |title=FOTO: Caça F-5M voando com o míssil de cruzeiro MICLA-BR|url=https://www.aereo.jor.br/2019/10/01/foto-caca-f-5m-voando-com-o-missil-de-cruzeiro-micla-br|publisher=Poder Aéreo|language=pt|date=1 Oktober 2019}}</ref> *Hyunmoo-3 (over 300 km) shorter range {{vlagland |Suid-Korea}} *SSM-700K Haeseong (180+ km) {{vlagland |Suid-Korea}} *JFS-M (499 km) {{vlagland |Duitsland}} *Kh-35 (130–300 km) {{vlagland |Rusland}}, KN-19 Ks3/4 {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Kh-59 (115–550 km) {{vlagland|Rusland}} *P-15 (40–80 km) {{vlagland |Rusland}} , KN-1 {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Nasr-1 {{vlagland|Iran}} *Zafar (25 km) {{vlagland |Iran}} *Noor {{vlagland |Iran}} *Qader {{vlagland|Iran}} *NASM-SR {{vlagland|Indië}} *Naval Strike Missile (185–555 km) {{vlagland|Noorweë}} *RBS-15 {{vlagland|Swede}} *Korshun {{vlagland |Oekraïne}} – plaaslike weergawe van Kh-55 en RK-55 *Neptune {{vlagland|Oekraïne}}<ref>{{cite web |title=Ukraine Tests Advanced Subsonic Cruise Missile 'Neptune' |url=http://www.defenseworld.net/news/21881 |website=Defense World |date=31 Januarie 2018 |access-date=31 Januarie 2018 |url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20180201082450/http://www.defenseworld.net/news/21881#.WnLO3-jP38A |archive-date=1 Februarie 2018}}</ref> *[[Lêer:Hsiung Feng II Anti-Ship Missile Display in Chengkungling 20111009a.jpg|duimnael|Hsiung Feng II anti-skip missiel uitgestal in Chengkungling.  ]]Hsiung Feng II {{vlagland|Republiek China}} *Wan Chien {{vlagland|Republiek China}} *VCM-01 (100–300 km) {{vlagland|Viëtnam}} *Aist (100–300 km) {{vlagland|Belarus}} *Marte (100+ km) {{vlagland|Italië}} *[[Lêer:Hsiung-Feng-2-sketch.svg|duimnael|Hsiung Feng II.     ]]Sea Killer uitvoer variant {{vlagland|Italië}} *Otomat (180 km) {{vlagland|Italië}} *Otomat Mk2 E / Teseo Mk2/E (360 km) {{vlagland|Italië}} *C-801 (40 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-802 (120–230 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-803 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-805 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-602 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *CM-602G {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Çakır {{vlagland|Turkye}} *Delilah missile (250 km) {{vlagland |Israel}} *Gabriel IV (200 km) {{vlagland |Israel}} *Popeye turbo ALCM (78 km) {{vlagland|Israel}} *Sea Breaker (300 km) {{vlagland |Israel}} *RGM-84 Harpoon (124–310 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-84E Standoff Land Attack Missile (110 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-84H/K SLAM-ER (270 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Silkworm (100–500 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *SOM {{vlagland|Turkye}} [7 <ref>{{cite web |date=4 Junie 2011 |title=Yerli seyir füzesi, 180 kilometreden hedefini vuracak – Hürriyet Gündem |url=http://www.hurriyet.com.tr/gundem/17954640.asp?gid=381 |access-date=13 Februarie 2012 |publisher=Hurriyet.com.tr}}</ref><ref>{{cite web |title=Yerli seyir füzesi, 180 kilometreden hedefinin vuracak – Kirpi HABER Cesur &#124; Özgür &#124; Tarafsız Habercilik |url=http://www.kirpihaber.com/teknoloji-bilim/yerli-seyir-fuzesi-180-kilometreden-hedefinin-vuracak.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607033259/http://www.kirpihaber.com/teknoloji-bilim/yerli-seyir-fuzesi-180-kilometreden-hedefinin-vuracak.htm |archive-date=2011-06-07 |access-date=13 Februarie 2012 |publisher=Kirpihaber.com}}</ref> *[[V-1-vlieënde bom]] (250 km) {{vlagland |Nazi-Duitsland}} ==Ontplooiing== [[Lêer:AGM-129A - 2006 0306 b52 2lg.jpg|links|duimnael|AGM-129 ACM word vasgeheg op 'n B-52H bomwerper.]] Die mees algemene missie vir kruisermissiele is om relatief hoëwaarde-teikens soos skepe, bevelbunkers, brûe en damme aan te val.<ref>{{cite web|url=http://www.raytheon.com/capabilities/products/tomahawk/|title=Raytheon: Tomahawk Cruise Missile|website=www.raytheon.com|access-date=2016-09-19}}</ref> Moderne geleidingstelsels maak akkurate aanvalle moontlik. Sedert 2001 het die [[BGM-109 Tomahawk]]-missielmodel 'n belangrike deel van die Verenigde State se vlootarsenaal geword. Dit gee skepe en duikbote 'n ietwat akkurate, langafstand-, konvensionele landaanvalwapen. Sodanige missiel kos ongeveer US$1,99 miljoen per eenheid.<ref>{{cite web |title=FY 2017 Program Acquisition Costs by Weapon System - Tactical Tomahawk Cruise Missile |url=https://comptroller.war.gov/Portals/45/documents/defbudget/FY2017/FY2017_Weapons.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160424113923/http://comptroller.defense.gov/Portals/45/Documents/defbudget/fy2017/FY2017_Weapons.pdf |archive-date=2016-04-24 |url-status=live |website=United States Department of Defense}}</ref> Beide die Tomahawk en die AGM-86 is wyd tydens Operasie Desert Storm gebruik. Op 7 April 2017, tydens die [[Siriese Burgeroorlog]], het Amerikaanse oorlogskepe meer as 50 kruisermissiele op 'n Siriese lugbasis afgevuur as vergelding vir 'n Siriese chemiese wapenaanval teen 'n rebellevesting.<ref>{{cite web |title=US missiles blast Syria; Trump demands 'end the slaughter' |url=https://apnews.com/article/donald-trump-syria-ap-top-news-international-news-politics-de1b6e80a0cf4d84bca38835e9bb3310 |website=AP News|date=20 April 2021 }}</ref> Die [[Amerikaanse Lugmag]] (USAF) ontplooi 'n lug-gelanseerde kruisermissiel, die AGM-86 ALCM. Die [[Boeing B-52 Stratofortress]] is die eksklusiewe afleweringsvoertuig vir die AGM-86 en AGM-129 ACM. Beide missieltipes is konfigureerbaar vir óf konvensionele óf kernplofkoppe. Die USAF het die AGM-86 vir sy bomwerpervloot aangeneem, terwyl die AGM-109 aangepas is om vanaf vragmotors en skepe te lanseer en deur die USAF en Vloot aangeneem is. Die vragmotor-gelanseerde weergawes, en ook die Pershing II en SS-20 Intermediêre Afstand Ballistiese Missiele, is later vernietig onder die bilaterale INF (Intermediêre Afstand Kernmagte) verdrag met die USSR. [[Lêer:BRAHMOS Launcher.JPG|duimnael|Die Indiese Leër se BrahMos supersoniese kruisermissiele gemonteer op Mobiele Outonome Lanseerders (MOL).]] Die [[Britse Koninklike Vloot]] (RN) bedryf ook kruisermissiele, spesifiek die VSA-vervaardigde Tomahawk, wat deur die RN se kernduikbootvloot gebruik word. Britse konvensionele kernkopweergawes is vir die eerste keer in 1999 deur die RN in gevegte afgevuur, tydens die [[Kosovo-oorlog]] (die Verenigde State het kruisermissiele in 1991 afgevuur). Die Koninklike Lugmag gebruik die Storm Shadow-kruisermissiel op sy [[Typhoon-klas duikboot|Typhoon]] en voorheen sy Tornado GR4-vliegtuig. Dit word ook deur Frankryk gebruik, waar dit bekend staan as SCALP EG, en word deur die Armée de l'Air se Mirage 2000- en Rafale-vliegtuie gedra. Indië en Rusland het gesamentlik die supersoniese kruisermissiel BrahMos ontwikkel. Daar is drie weergawes van die Brahmos: skip-/land-gelanseer, lug-gelanseer en duikboot-gelanseer. Die skip-/land-gelanseer weergawe was teen laat 2007 in werking. Die Brahmos het die vermoë om teikens op land aan te val. Rusland gaan ook voort om ander kruisermissiele te bedryf: die SS-N-12 Sandbox, SS-N-19 Shipwreck, SS-N-22 Sunburn en SS-N-25 Switchblade. Duitsland en Spanje bedryf die Taurus-missiel terwyl Pakistan die Babur-missiel vervaardig het.<ref name="CSIS Missile Threat3"/> Beide die Volksrepubliek van China en die Republiek van China (Taiwan) het verskeie kruisermissielvariante ontwerp, soos die bekende C-802, waarvan sommige in staat is om biologiese, chemiese, kern- en konvensionele kernkoppe te dra ===Kernbewapende kruisermissiele=== ====China==== China het die CJ-10-landaanvalkruisermissiel wat in staat is om 'n kernplofkop te dra.<ref>{{Cite web|last=Bommakanti|first=Kartik|date=4 Desember 2020|title=China's Cruise Missile Capabilities: Implications for the Indian Army and Air Force|url=https://www.orfonline.org/research/chinas-cruise-missile-capabilities/?amp#|url-status=live|access-date=18 Desember 2021|website=Observer Research Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20201204151239/https://www.orfonline.org/research/chinas-cruise-missile-capabilities/?amp |archive-date=4 Desember 2020 }}</ref> Daarbenewens blyk dit dat China in Augustus 2021 'n hipersoniese kruisermissiel getoets het, 'n bewering wat hulle ontken.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-58953352|title=China Denies Testing Nuclear-Capable Hypersonic Cruise Missile|work=BBC News |date=18 Oktober 2021 |access-date=18 Oktober 2021}}</ref> ====Frankryk==== Die Franse ''Force de frappe''-kernmagte sluit beide land- en see-gebaseerde bomwerpers in met Air-Sol Moyenne Portée (ASMP) hoëspoed medium-afstand kernkruisermissiele. Twee modelle is in gebruik, ASMP en 'n nuwer ASMP-Amelioré (ASMP-A), wat in 1999 ontwikkel is. Na raming is 40 tot 50 vervaardig.<ref>{{cite web |title=Air-Sol Moyenne Portée (ASMP/ ASMP-A) |work=Missile Threat |publisher=Center for Strategic and International Studies |date=23 April 2024 |access-date=23 Mei 2025 |url=https://missilethreat.csis.org/missile/asmp/}}</ref><ref>James O’Halloran, IHS Jane's Weapons: Strategic 2015-2016, 2015, (United Kingdom: IHS), 134-135.</ref> ====Indië==== Indië het in 2017 suksesvol sy inheemse Nirbhay ('Vreesloos') land-aanval kruisermissiel getoets, wat kernplofkoppe tot 'n trefafstand van 1 000 km kan lewer.<ref name="Nirbhay, ToI, 2017" >{{cite news |title=India successfully tests its first nuclear-capable cruise missile |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/india-successfully-tests-its-first-nuclear-capable-cruise-missile/articleshow/61550465.cms |newspaper=The Times of India |date=7 November 2017}}</ref> Nirbhay is suksesvol getoets.<ref name="Nirbhay, ToI, 2017" /><ref>{{cite news |title=Nuclear-capable Nirbhay cruise missile's test fails for the fourth time |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/nuclear-capable-nirbhay-cruise-missiles-test-fails-for-the-fourth-time/articleshow/56105444.cms |newspaper=The Times of India |date=21 Desember 2016 |access-date=21 Desember 2016}}</ref> ====Israel==== Die Israeliese Verdedigingsmagte het na bewering die medium-afstand lug-gelanseerde Popeye Turbo ALCM en die Popeye Turbo SLCM medium-lang-afstand kruisermissiel met kernkoppe op Dolphin-klas duikbote ontplooi.<ref>{{Cite book |last=Udaya Chandar |first=Y |title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces |publisher=Notion Press |year=2017 |isbn=9781946983794}}</ref> ====Pakistan==== Pakistan het tans vyf kruisermissielstelsels: die lug-gelanseerde Ra'ad-I en sy verbeterde weergawe Ra'ad-II sowel as Taimoor; die grond- en duikboot-gelanseerde Babur;<ref name="CSIS Missile Threat3">{{cite web|url=https://missilethreat.csis.org/missile/hatf-7/|title=Hatf 7 "Babur" – Missile Threat|website=CSIS.org|access-date=26 Julie 2017}}</ref><ref>{{cite news|url=https://thediplomat.com/2017/01/south-asian-strategic-stability-and-pakistans-babur-3-submarine-launched-cruise-missile/|title=South Asian Strategic Stability and Pakistan's Babur-3 Submarine-Launched Cruise Missile|first1=Ankit |last1=Panda |first2=Prashanth |last2=Parameswaran|work=The Diplomat|access-date=2017-12-01|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-38563330|title=Pakistan announces cruise missile success|date=2017|work=BBC News|access-date=2017-12-01|language=en-GB}}</ref>skip-gelanseerde Harbah-missiel<ref>{{Cite news|url=https://thediplomat.com/2018/01/pakistan-tests-an-indigenously-developed-anti-ship-cruise-missile/|title=Pakistan Tests An Indigenously Developed Anti-Ship Cruise Missile|first=Ankit |last=Panda|work=The Diplomat|access-date=2018-01-13|language=en-US}}</ref> en oppervlak-gelanseerde Zarb-missiel.<ref>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1251049|title=Pakistan Navy inducts coastal anti-ship 'Zarb' missile after successful test|last=Haider|first=Mateen|date=9 April 2016|work=DAWN.COM|access-date=2018-01-17|language=en-US}}</ref> Beide, Ra'ad en Babur, kan kernplofkoppe tussen 10 en 25 knope dra, en dit na teikens op 'n afstand van onderskeidelik tot 300 km en 450 km aflewer.<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/nuclear-capable-nirbhay-cruise-missiles-test-fails-for-the-fourth-time/articleshow/56105444.cms|title=Nirbhay: Nuclear-capable Nirbhay cruise missile's test fails for the fourth time |website=The Times of India|date=21 Desember 2016 }}</ref> Babur is sedert 2010 in diens van die Pakistanse Leër, en die Pakistanse Vloot sedert 2018.<ref>{{cite web|url=http://www.ipcs.org/article/india/pakistans-babur-and-raad-cruise-missiles-strategic-implications-for-india-3681.html|title=Pakistan's Babur and Ra'ad Cruise Missiles: Strategic Implications for India|last1=Mason|first1=Shane|website=Institute of Peace and Conflict Studies|access-date=20 Januarie 2016}}</ref> ====Rusland==== [[Lêer:3M-54E1.jpg|duimnael|Uitvoervariant van die Kalibr-missiel.   ]] Rusland het Kh-55SM-kruisermissiele, met 'n reikwydte soortgelyk aan die Verenigde State se AGM-129-reikwydte van 3000 km, maar kan 'n kragtiger kernwapenkop van 200 kt dra. Hulle is toegerus met 'n TERCOM-stelsel wat hulle toelaat om teen 'n hoogte laer as 110 meter teen subsoniese snelhede te vlieg terwyl hulle 'n CEP-akkuraatheid van 15 meter met 'n traagheidsnavigasiestelsel verkry. Hulle word vanuit die lug gelanseer vanaf óf [[Toepolef Tu-95]]'s, [[Toepolef Tu-22|Toepolef Tu-22M's]] óf Toepolef Tu-160's, elk in staat om 16 vir die Tu-95, 12 vir die Tu-160 en 4 vir die Tu-22M te dra. 'n Stealth-weergawe van die missiel, die Kh-101, is in ontwikkeling. Dit het soortgelyke eienskappe as die Kh-55, behalwe dat die reikwydte tot 5 000 km verleng is, toegerus is met 'n konvensionele kernplofkop van 1 000 kg, en het stealth-kenmerke wat die waarskynlikheid van onderskepping verminder.<ref>{{cite web |title=Kh-101 – Russian and Soviet Nuclear Forces |url=https://fas.org/nuke/guide/russia/bomber/kh-101.htm |publisher=Fas.org |access-date=13 Februarie 2012}}</ref> Na die ineenstorting van die [[Sowjetunie]] was die mees onlangse kruisermissiel wat ontwikkel is, die Kalibr-missiel, wat in die vroeë 1990's in produksie getree het en amptelik in 1994 in die Russiese arsenaal opgeneem is. Dit het egter eers op 7 Oktober 2015 sy gevegsdebuut in [[Sirië]] gesien as deel van die Russiese militêre veldtog in Sirië. Die missiel is sedert sy debuut nog 14 keer in gevegsoperasies in Sirië gebruik. In die laat 1950's en vroeë 1960's het die Sowjetunie probeer om kruisermissiele te ontwikkel. In hierdie kort tydperk het die Sowjetunie aan byna tien verskillende tipes kruisermissiele gewerk. As gevolg van hulpbronne was die meeste van die aanvanklike tipes kruisermissiele wat deur die Sowjetunie ontwikkel is, egter see-gelanseerde kruisermissiele of duikboot-gelanseerde kruisermissiele (SLCM's). Die SS-N-1-kruisermissiel is ontwikkel om verskillende konfigurasies te hê om vanaf 'n [[duikboot]] of 'n skip afgevuur te word. Met verloop van tyd het die Sowjetunie egter ook begin werk aan lug-gelanseerde kruisermissiele (ALCM). Hierdie ACLM-missiele is tipies afgelewer via bomwerpers wat as "Blinders" of "Backfire" aangewys is. Die missiele in hierdie konfigurasie is die AS-1 en AS-2 genoem, met uiteindelike nuwe variante met meer ontwikkelingstyd. Die hoofdoel van Sowjet-gebaseerde kruisermissiele was om verdedigings- en aanvalsmeganismes teen vyandelike skepe te hê; met ander woorde, die meeste van die Sowjet-kruisermissiele was anti-skipmissiele. In die 1980's het die Sowjetunie 'n arsenaal van kruisermissiele van byna 600 platforms ontwikkel, wat uit land-, see- en lugafleweringstelsels bestaan het.<ref>{{cite journal|last=Arkin|first=William|date=Mei 1983|title=Soviet Cruise Missile Programs|journal=Arms Control Today|volume=13|issue=4|pages=3–4|jstor=23623103}}</ref> ====Verenigde State==== [[Lêer:Agm-129 acm (cropped).jpg|links|duimnael|'n AGM-129 ACM van die Verenigde State se Lugmag.]] Die Verenigde State het op een of ander tydstip nege kernbewapende kruisermissiele ontplooi. *MGM-1 Matador grond-gelanseerde missiel, buite diens *MGM-13 Mace grond-gelanseerde missiel, buite diens *SSM-N-8 Regulus duikboot-gelanseerde missiel, buite diens *SM-62 Snark grond-gelanseerde missiel, buite diens *AGM-28 Hound Dog lug-gelanseerde missiel, buite diens *BGM-109G Grond-gelanseerde Kruisermissiel, buite diens *AGM-129 ACM lug-gelanseerde missiel, buite diens<ref>{{cite web|url=https://www.tinker.af.mil/News/story/id/123299303/ |title=Cruise missile career comes to a close |publisher=U.S. Air Force, Tinker Air Force Base public affairs |date=24 April 2012 |access-date=27 Desember 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131220061518/http://www.tinker.af.mil/news/story.asp?id=123299303 |archive-date=20 Desember 2013}}</ref> *AGM-86 ALCM lug-gelanseerde kruisermissiel, 350 tot 550 missiele en W80-plofkoppe steeds in diens *[[BGM-109 Tomahawk]]-kruisermissiel in kernduikboot-, oppervlakskip- en grond-gelanseerde modelle, kernmodelle buite diens maar plofkoppe word in reserwe gehou. == Verwysings == {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Wapentuig]] [[Kategorie:Ammunisie]] 5shd4akkw8v4dyrw3jpmtcas8lvqu74 0 460098 2894361 2893798 2026-04-16T10:07:05Z ~2026-22503-02 206103 Beeld bygevoeg 2894361 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Westfort pta.jpg|duimnael|Die fort]] '''Fort Daspoortrand''' is op die vooraand van die [[Tweede Vryheidsoorlog]] opgerig om [[Pretoria]] te beskerm. ==Ligging== Die vesting, ook bekend as '''Wesfort''', lê op Daspoortrand, aan die westekant van die stad op die destydse plaas Broekscheur. Dit is by die ruitverwysing 25° 43′ 54″ suid en 28° 4′ 24″ oos. ==Beplannning== Hierdie fort was deel van ‘n reeks forte wat deel was van die Von Dewitz-plan om die hoofstad van die [[ZAR]] te beskerm. Die ontwerp is gedoen deur die Duitse militêre ingenieur Otto Albert Adolph von Dewitz. Weens kwaai Duitse en Franse mededinging om staatstenders in die Z.A.R. het die regering met die Franse ingenieur Léon Grunberg en sy vennoot Sam Léon op 15 April 1897 die boukontrak gesluit. Die konstruksiewerk is voltooi op 12 November 1898. ==Fort== Hierdie fort het baie verskil, veral in afmetings, van die ander forte rondom die stad. Dit was amper reghoekig met mure van beton en baksteen. Teen die buitemure is dit sandwalle gestoot. Ook die dak is met ‘n laag sand bedek. Dus was die vesting deels onder grond en sekere lokale is verbind met tonnels. Twee hysers is gebruik om ammunisie in en uit die kruithuis te kry. Daar was elektrisiteit, lopende water en ‘n telefoon beskikbaar. Die ingang tot die fort het bestaan uit twee deure van staal geplaas in vyf boë. Soldate het die fort van einde 1898 tot slegs 1904 beman. Aanvanklik is dit bewapen met drie kanonne, onder andere die [[Long Tom]]. Na 1913 het die militêre owerhede hul belang by die fort prysgegee. ==Latere gebruik== In die middel van die 20ste eeu is die lokale gebruik as die anneks van ‘n lasaret. Daarna het die gebou leeggestaan en gedeeltelik verval. Bewaringsgesindes probeer om die konstruksie te red omdat dit ‘n goeie voorbeeld is van die laat-19de-eeuse militêre argitektuur in Suid-Afrika. Tussen 2005 en 2007 het die Franse vrywillersorganisasie CHAM hiermee gehelp. Die gebou is nie vry toeganklik. ==Lees ook== *[[Fort Klapperkop]] *[[Fort Schanskop]] *[[Fort Wonderboompoort]] ==Bibliografie== *https://artefacts.co.za/main/Buildings/bldgframes_mob.php?bldgid=7654 *https://www.cham.asso.fr/cham-en *van Vollenhoven, Anton C.: An historical archaeological investigation of Fort Daspoortrand, Pretoria. In: Southern African Field Archaeology, deel 3, 1994. https://journals.co.za/doi/pdf/10.10520/AJA10195785_53 {{Normdata}} [[Kategorie:Forte in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Geboue en strukture in Pretoria]] dx1cj25pqlrbxe9f5ahosppuximwqcu 0 460141 2894126 2894057 2026-04-15T15:52:40Z Sobaka 328 skakel 2894126 wikitext text/x-wiki '''Lucas Jones''' (gebore 1997) is ’n Londense [[digter]], [[akteur]] en rolprentmaker wie se kontemporêre [[poësie]] temas soos manlikheid, liefde, rou en menslike verbondenheid ondersoek. Sy werk het wye aanklank gevind deur middel van [[sosiale media]] en lewendige optredes.<ref name="5eleven">{{cite web |title=Lucas Jones Interview |website=5ELEVEN Magazine |url=https://5elevenmag.com/ |access-date=7 April 2026}}</ref> ==Biografie en agtergrond== Lucas Jones is in [[Londen]], [[Engeland]], gebore. Hy het ’n nomadiese kinderjare beleef en het verskeie kere tussen Letchworth en Huntingdon verhuis, wat sy perspektief as storieverteller gevorm het.<ref name="5eleven" /> Benewens sy werk as digter is Jones ook aktief as akteur, regisseur en draaiboekskrywer, en kombineer hy verskeie kreatiewe dissiplines in sy werk.<ref name="penguin">{{cite web |title=Lucas Jones – Author Page |website=Penguin Books UK |url=https://www.penguin.co.uk/ |access-date=7 April 2026}}</ref> Op die ouderdom van 19 het Lucas in klein advertensies en toneelstukke begin verskyn voordat hy na meer hoofstroomrolle oorgegaan het. Tot op hede sluit sy toneelspelkrediete rolle in ''Star Wars: The Last Jedi'', Channel 4 se ''MAXXX'' en die HBO-reeks ''Get Millie Black'' in.<ref> Kruger Cowe, 2026. About Lucas Jones. https://krugercowne.com/talent/lucas-jones/ besoek 7 April 2026.</ref> ==Poësie en temas== Jones se poësie word gekenmerk deur ’n direkte en emosionele styl. Sy debuutbundel, ''I Still Believe in Miracles'', ondersoek temas soos manlikheid, liefde, verlies en veerkragtigheid.<ref name="penguin" /> Sy werk poog om hoop en emosionele verwerking aan te moedig, en kombineer introspeksie met toeganklike taalgebruik. ’n Bekende gedig, ''I Will Teach My Boys To Be Dangerous Men'', fokus op moderne idees oor manlikheid en emosionele intelligensie.<ref name="penguin" /> ==Sosiale media en openbare teenwoordigheid== Jones het ’n groot aanhang op [[sosiale media]] opgebou, met meer as ’n halfmiljoen volgelinge op [[Instagram]], waar hy kort video-uitvoerings van sy poësie deel.<ref name="5eleven" /> ==Lewendige optredes== Jones het sy poësie aan lewendige gehore voorgedra, insluitend ’n uitverkoopte debuut by die Saatchi Gallery tydens die Chelsea Arts Festival. Hierdie optrede het ’n lewendige orkes ingesluit en het die emosionele en performatiewe aard van sy werk beklemtoon.<ref name="country">{{cite web |title=Lucas Jones Live Performance |website=Country and Town House |url=https://www.countryandtownhouse.com/ |access-date=7 April 2026}}</ref> ==Erkenning en invloed== Jones word beskou as ’n invloedryke stem binne kontemporêre poësie. Sy werk is geloof vir sy egtheid en emosionele resonansie, en spreek dikwels komplekse temas met kwesbaarheid en krag aan.<ref name="penguin" /> Benewens sy poësie dra sy werk in toneelspel en rolprentvervaardiging by tot ’n breër artistieke praktyk wat storievertelling oor verskillende mediums integreer. ==Werke== *''I Still Believe in Miracles'' (gepuliseer op 6 Mei 2026) ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Normdata}} ==Eksterne skakels== [https://www.bing.com/videos/riverview/relatedvideo?q=Lucas+Jones+meating+god+on+train&mid=41C0B75FBCA46015463141C0B75FBCA460154631&churl=https%3a%2f%2fwww.youtube.com%2fchannel%2fUCyTDxLC4wXlJocRikEAElzg&mmscn=stvo&FORM=VIRE|Lucas Jones: “I saw God on the train”] {{DEFAULTSORT:Jones, Lucas}} [[Kategorie:Britse digters]] [[Kategorie:Geboortes in 1997]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Poësie]] [[Kategorie:Digters]] c750ifm21n4u628puvjlyi9ctte4twe 0 460158 2894103 2026-04-15T12:43:11Z BurgertB 2401 Nuwe artikel 2894103 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Moby Dick Words.gif|thumb|200px|Die frekwensie van woorde in [[Moby-Dick]]; dit wys die 10 algemeenste woorde en die 21ste (''whale''). Die woorde met '''[[Red|rooi]]''' aangedui (sowat 44%) kom net een keer voor en dié met '''[[blou]]''' (sowat 17%) net twee keer.]] Die '''Wet van Zipf''' is 'n proefondervindelike wet waarvolgens, wanneer 'n stel waardes, soos woorde, in afnemende volgorde gerangskik word, die waarde van die {{mvar|n}}de inskrywing dikwels omgekeerd eweredig is aan die rang van die woord in die frekwensietabel ({{breuk|1|{{mvar|n}}}}) – op so 'n manier dat die algemeenste woord op die lys ongeveer twee keer soveel sal voorkom as die tweede algemeenste woord, drie keer soveel as die derde algemeenste woord, ensovoorts. Die bekendste toepassing van die Wet van Zipf is vir die frekwensie van woorde in 'n teks of korpus in 'n natuurlike taal. In die Brown-korpus (''Brown University Standard Corpus of Present-Day American English'') is die algemeenste woord ''the''; die persentasie van die woord se voorkoms is 7% van alle woorde (69&nbsp;971 van net oor 'n miljoen). Getrou aan die Wet van Zipf kom die tweede algemeenste woord, ''of'', net meer as 3,5% voor (36&nbsp;411 keer), gevolg deur die derde algemeenste woord, ''and'' (28&nbsp;852 keer).<ref name=fagan2010/> Die wet is genoem na die Amerikaanse [[Linguistiek|linguis]] George Kingsley Zipf<ref name=Powers1998/><ref name=zipf1935/><ref name=zipf1949/> en is steeds 'n belangrike begrip in kwantitatiewe linguistiek. Dit kan toegepas word op baie ander soorte data in [[fisika]] en [[sosiale wetenskap]]. ==Verwysings== {{Verwysings|3 |verwysings= <ref name=fagan2010> {{cite book |first1=Stephen|last1=Fagan |first2=Ramazan|last2=Gençay |year=2010 |section=An introduction to textual econometrics |title=Handbook of Empirical Economics and Finance |editor1-first=Aman |editor1-last=Ullah |editor2-first=David E.A. |editor2-last=Giles |publisher=CRC Press |isbn=978-1-4200-7036-1 |pages=133–153] }} <ref name=Powers1998> {{cite conference | last = Powers | first = David M.W. | year = 1998 | title = Applications and explanations of Zipf's law | conference = Joint conference on new methods in language processing and computational natural language learning | pages = 151–160 | publisher = Association for Computational Linguistics | url = http://aclweb.org/anthology/W98-1218 | url-status = live |via=aclweb.org | access-date = 2015-02-02 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150910142650/http://aclweb.org/anthology/W98-1218 | archive-date = 2015-09-10 }} <ref name=zipf1935> {{cite book |first=G.K. |last=Zipf |year=1935 |title=The Psychobiology of Language |publisher=Houghton-Mifflin |place=New York, NY }} <ref name=zipf1949> {{cite book | first = George K. |last = Zipf | year =1949 | title = Human Behavior and the Principle of Least Effort | place = Cambridge, MA | publisher = Addison-Wesley | page = 1 | url = https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.90211 | via = archive.org }} }} ==Skakels== {{CommonsKategorie-inlyn|Zipf's law}} {{vertaaluit| taalafk = en | il = Zipf's law}} {{Normdata}} [[Kategorie:Taalkunde]] 75c0oa8omycwbgm88579kpoutvsndip 1 460159 2894104 2026-04-15T12:44:30Z BurgertB 2401 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894104 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 460160 2894108 2026-04-15T14:13:39Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie 2894108 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Elaeodendron buchananii | authority = (Loes.) Loes., (1897) | synonyms =* ''Cassine buchananii'' <small>Loes.</small> * ''Elaeodendron afzelii'' <small>Loes.</small> * ''Elaeodendron friesianum'' <small>Loes.</small> * ''Elaeodendron keniense'' <small>Loes.</small> * ''Elaeodendron stolzii'' <small>Loes.</small> * ''Elaeodendron warneckei'' <small>Loes.</small> }} '''''Elaeodendron buchananii''''' is 'n [[boom]] wat deel van die Celastraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan [[Angola]], [[Demokratiese Republiek die Kongo]], [[Ethiopië]], [[Ghana]], [[Kameroen]], [[Kenia]], [[Malawi]], [[Nigerië]], [[Rwanda]], [[Sentraal-Afrikaanse Republiek]], [[Sierra Leone]], [[Soedan]], [[Suid-Soedan]], [[Tanzanië]], [[Togo]], [[Uganda]], [[Zambië]] en [[Zimbabwe]]. == Bron == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:160652-1 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Elaeodendron|buchananii]] [[Kategorie:Flora van Angola]] [[Kategorie:Flora van die Demokratiese Republiek die Kongo]] [[Kategorie:Flora van Ethiopië]] [[Kategorie:Flora van Ghana]] [[Kategorie:Flora van Kameroen]] [[Kategorie:Flora van Kenia]] [[Kategorie:Flora van Malawi]] [[Kategorie:Flora van Nigerië]] [[Kategorie:Flora van Rwanda]] [[Kategorie:Flora van die Sentraal-Afrikaanse Republiek]] [[Kategorie:Flora van Sierra Leone]] [[Kategorie:Flora van Soedan]] [[Kategorie:Flora van Suid-Soedan]] [[Kategorie:Flora van Tanzanië]] [[Kategorie:Flora van Togo]] [[Kategorie:Flora van Uganda]] [[Kategorie:Flora van Zambië]] [[Kategorie:Flora van Zimbabwe]] 8d6q73gzvor82mic5pzbehdowdx6fvz 1 460161 2894109 2026-04-15T14:17:02Z Oesjaar 7467 Verbeter 2894109 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 460162 2894110 2026-04-15T14:23:29Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie 2894110 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Elaeodendron kamerunense | authority = (Loes.) Villiers, (1975) | synonyms =* ''Cassine glauca var. kamerunensis'' <small>(Loes.) R.Wilczek</small> * ''Cassine kamerunensis'' <small>(Loes.) Govaerts</small> * ''Elaeodendron glaucum var. kamerunense'' <small>Loes.</small> }} '''''Elaeodendron kamerunense''''' is 'n [[struik]] wat deel van die Celastraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan die [[Demokratiese Republiek die Kongo]] en [[Kameroen]]. == Bron == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:160686-1 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Elaeodendron|kamerunense]] [[Kategorie:Flora van die Demokratiese Republiek die Kongo]] [[Kategorie:Flora van Kameroen]] etdjqi2p0k7dgcrzki11oydrmio5cph 2894111 2894110 2026-04-15T14:25:26Z Oesjaar 7467 Verbeter 2894111 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Elaeodendron kamerunense | authority = (Loes.) Villiers, (1975) | synonyms =* ''Cassine glauca var. kamerunensis'' <small>(Loes.) R.Wilczek</small> * ''Cassine kamerunensis'' <small>(Loes.) [[Rafaël Govaerts|Govaerts]]</small> * ''Elaeodendron glaucum var. kamerunense'' <small>Loes.</small> }} '''''Elaeodendron kamerunense''''' is 'n [[struik]] wat deel van die Celastraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan die [[Demokratiese Republiek die Kongo]] en [[Kameroen]]. == Bron == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:160686-1 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Elaeodendron|kamerunense]] [[Kategorie:Flora van die Demokratiese Republiek die Kongo]] [[Kategorie:Flora van Kameroen]] fmzntczbc6xty6qbh29woo72fmv47kq 0 460163 2894115 2026-04-15T14:31:58Z JMK 649 aanstuur 2894115 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Rooiberge]] 5cqd1zilm4j5raebvr62dlwykpy9ykv 3 460164 2894150 2026-04-15T20:17:24Z Civvì 77069 Civvì het bladsy [[Gebruikerbespreking:Martino714]] na [[Gebruikerbespreking:Martinoscag]] geskuif: Bladsy is outomaties geskuif na hernoeming van gebruiker "[[Spesiaal:CentralAuth/Martino714|Martino714]]" na "[[Spesiaal:CentralAuth/Martinoscag|Martinoscag]]" 2894150 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Gebruikerbespreking:Martinoscag]] nqbdso3tzmchqyikkh7hcqoydr25jdu 0 460165 2894163 2026-04-15T21:13:51Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Infobox football biography | name = Luis Díaz | image = [[Lêer:FC RB Salzburg gegen FC Bayern München (2026-01-06 Testspiel) 40 (Luiz Díaz).jpg|240px]] | caption = Díaz in 2026 | full_name = Luis Fernando Díaz Marulanda | birth_date = {{birth date and age|1997|1|13|df=y}} | birth_place = Barrancas, La Guajira, [[Colombia]] | height = 1,80 m<ref>{{cite web |url=https://fcbayern.com/en/teams/first-team/luis-diaz |title=Luis Díaz |publisher=FC Bayern Munich |a...' 2894163 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Luis Díaz | image = [[Lêer:FC RB Salzburg gegen FC Bayern München (2026-01-06 Testspiel) 40 (Luiz Díaz).jpg|240px]] | caption = Díaz in 2026 | full_name = Luis Fernando Díaz Marulanda | birth_date = {{birth date and age|1997|1|13|df=y}} | birth_place = Barrancas, La Guajira, [[Colombia]] | height = 1,80 m<ref>{{cite web |url=https://fcbayern.com/en/teams/first-team/luis-diaz |title=Luis Díaz |publisher=FC Bayern Munich |access-date=12 August 2025 }}</ref> | position = Linkervleuel<ref>{{cite web |url=https://www.espn.co.uk/football/story/_/id/37624959/liverpool-compete-man-united-tottenham-sign-porto-winger-luis-diaz-sources |title=Liverpool compete with Man United, Tottenham to sign Porto winger Luis Diaz – sources |first=Mark |last=Ogden |publisher=ESPN |date=28 January 2022 |access-date=3 March 2024}}</ref> | currentclub = [[FC Bayern München|Bayern München]] | clubnumber = 14 | youthyears1 = 2014–2016 | youthclubs1 = [[Atlético Junior]] | years1 = 2016–2017 | clubs1 = [[Barranquilla FC|Barranquilla]] | caps1 = 34 | goals1 = 3 | years2 = 2017–2019 | clubs2 = [[Atlético Junior]] | caps2 = 67 | goals2 = 15 | years3 = 2019–2022 | clubs3 = [[FC Porto|Porto]] | caps3 = 77 | goals3 = 26 | years4 = 2022–2025 | clubs4 = [[Liverpool FC|Liverpool]] | caps4 = 103 | goals4 = 29 | years5 = 2025– | clubs5 = [[FC Bayern München|Bayern München]] | caps5 = 27 | goals5 = 15 | nationalyears1 = 2017 | nationalteam1 = [[:en:Colombia national under-20 football team|Colombia o/20]] | nationalcaps1 = 5 | nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 2018– | nationalteam2 = [[Colombiaanse nasionale sokkerspan|Colombia]] | nationalcaps2 = 72 | nationalgoals2 = 21 | club-update = 11 April 2026 | nationalteam-update = 29 Maart 2026 }} '''Luis Fernando Díaz Marulanda''' (gebore [[13 Januarie]] [[1997]]) is ’n [[Colombia|Colombiaanse]] professionele [[Sokker|sokkerspeler]] wat as ’n linkervleuel vir die Duitse klub [[FC Bayern München|Bayern München]] en die [[Colombiaanse nasionale sokkerspan|Colombiaanse nasionale span]] speel. Hy word beskou as een van die beste vleuels ter wêreld.<ref>{{Cite web |date=2026-03-20|title=Ballon d'Or 2026 Power Rankings: Erling Haaland's hopes are slipping away while Harry Kane continues to put his foot down {{!}} Goal.com India|url=https://www.goal.com/en-in/lists/ballon-dor-2026-power-rankings/blte900f51820beae01|access-date=2026-03-27|website=www.goal.com|language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Swan|first=Rob|last2=Malyan|first2=Christy|last3=Murray|first3=Will|last4=Hepburn|first4=Daniel|date=2023-11-10|title=The 30 best footballers in the world right now - ranked in order|url=https://www.givemesport.com/best-football-players-in-the-world/|access-date=2026-03-27|website=GiveMeSport|language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-03-27 |title=Ranking the 10 best wingers in the world right now: Yamal, Olise, Kvaratskhelia… |url=https://onefootball.com/es/noticias/ranking-the-10-best-wingers-in-the-world-right-now-yamal-olise-kvaratskhelia-42551368 |access-date=2026-03-27|website=OneFootball|language=es}}</ref> Díaz het sy professionele loopbaan in die Categoría Primera B by Barranquilla begin, voordat hy na Atlético Junior verhuis het, waar hy die Categoría Primera A, een Copa Colombia (die Colombiaanse Beker) en een Superliga Colombiana gewen het. In 2019 het hy by [[FC Porto|Porto]] aangesluit vir ’n berigte fooi van €7 miljoen, en het twee [[Primeira Liga]]-titels, een Taça de Portugal (die Portugese Beker) en een Supertaça Cândido de Oliveira gewen. Nadat hy 14 doele in 18 liga-wedstryde in die eerste helfte van 2021/22 aangeteken het, het [[Liverpool FC|Liverpool]] hom in ’n oordrag ter waarde van €45 miljoen (£37.5 miljoen) onderteken. Hy het die [[EFL Cup]] en [[FA Cup]] in sy eerste seisoen gewen, en was Man of the Match in die laasgenoemde eindstryd. Nadat hy die [[Premier League]] in 2024/25 gewen het, het Díaz daarna by die Duitse kampioene Bayern München aangesluit vir ’n fooi van €75 miljoen insluitend byvoegings. Díaz het sy senior internasionale debuut vir die Colombiaanse nasionale span in 2018 gemaak. Hy het meer as 60 wedstryde vir sy nasionale span gespeel en hulle gehelp tot ’n derdeplek-eindig by die [[Copa América]] in 2021, waar hy ook met die Goue Stewel bekroon is, en ’n tweedeplek in 2024. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Díaz, Luis}} [[Kategorie:Colombiaanse sokkerspelers]] [[Kategorie:Geboortes in 1997]] [[Kategorie:Lewende mense]] tm20x9r3gwqq9imv04wfm3oqiztcgwi 1 460166 2894164 2026-04-15T21:14:18Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894164 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460167 2894165 2026-04-15T21:14:47Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894165 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460168 2894166 2026-04-15T21:15:08Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894166 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460169 2894167 2026-04-15T21:15:23Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894167 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460170 2894168 2026-04-15T21:15:43Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894168 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460171 2894169 2026-04-15T21:15:59Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894169 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460172 2894170 2026-04-15T21:16:11Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894170 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460173 2894171 2026-04-15T21:16:25Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894171 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460174 2894172 2026-04-15T21:16:45Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894172 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460175 2894173 2026-04-15T21:17:21Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894173 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460176 2894174 2026-04-15T21:17:54Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894174 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460177 2894175 2026-04-15T21:18:05Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894175 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460178 2894176 2026-04-15T21:18:21Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894176 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460179 2894177 2026-04-15T21:18:32Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894177 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460180 2894178 2026-04-15T21:18:46Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894178 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460181 2894179 2026-04-15T21:18:58Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894179 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460182 2894180 2026-04-15T21:19:11Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894180 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460183 2894181 2026-04-15T21:19:40Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894181 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460184 2894182 2026-04-15T21:19:56Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894182 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460185 2894183 2026-04-15T21:20:08Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894183 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460186 2894184 2026-04-15T21:20:32Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894184 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460187 2894186 2026-04-15T21:21:48Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894186 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460188 2894187 2026-04-15T21:22:03Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894187 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460189 2894188 2026-04-15T21:22:15Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894188 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460190 2894189 2026-04-15T21:22:29Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894189 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460191 2894190 2026-04-15T21:22:44Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894190 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460192 2894191 2026-04-15T21:22:57Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894191 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460193 2894192 2026-04-15T21:23:14Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894192 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460194 2894193 2026-04-15T21:24:18Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894193 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460195 2894194 2026-04-15T21:24:31Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894194 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460196 2894195 2026-04-15T21:24:46Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894195 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460197 2894196 2026-04-15T21:25:04Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894196 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460198 2894197 2026-04-15T21:25:21Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894197 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460199 2894198 2026-04-15T21:25:43Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894198 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460200 2894199 2026-04-15T21:25:58Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894199 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460201 2894200 2026-04-15T21:26:12Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894200 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460202 2894201 2026-04-15T21:26:29Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894201 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460203 2894202 2026-04-15T21:26:57Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894202 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460204 2894203 2026-04-15T21:27:11Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894203 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460205 2894204 2026-04-15T21:27:24Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894204 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460206 2894205 2026-04-15T21:27:44Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894205 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460207 2894206 2026-04-15T21:27:57Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894206 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460208 2894207 2026-04-15T21:28:08Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894207 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460209 2894208 2026-04-15T21:28:22Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894208 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460210 2894209 2026-04-15T21:28:36Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894209 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460211 2894210 2026-04-15T21:29:41Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894210 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460212 2894211 2026-04-15T21:29:54Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894211 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460213 2894212 2026-04-15T21:30:05Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894212 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460214 2894213 2026-04-15T21:30:20Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894213 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460215 2894214 2026-04-15T21:30:36Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894214 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460216 2894215 2026-04-15T21:30:49Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894215 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460217 2894216 2026-04-15T21:31:00Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894216 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460218 2894217 2026-04-15T21:31:10Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894217 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460219 2894218 2026-04-15T21:31:23Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894218 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460220 2894219 2026-04-15T21:31:41Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894219 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460221 2894220 2026-04-15T21:32:06Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894220 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460222 2894221 2026-04-15T21:32:20Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894221 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460223 2894222 2026-04-15T21:32:35Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894222 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460224 2894223 2026-04-15T21:32:53Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894223 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460225 2894224 2026-04-15T21:33:06Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894224 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460226 2894225 2026-04-15T21:33:18Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894225 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460227 2894226 2026-04-15T21:33:29Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894226 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460228 2894227 2026-04-15T21:33:41Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894227 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460229 2894228 2026-04-15T21:33:52Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894228 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460230 2894229 2026-04-15T21:34:06Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894229 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460231 2894230 2026-04-15T21:34:22Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894230 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460232 2894231 2026-04-15T21:34:37Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894231 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460233 2894232 2026-04-15T21:35:13Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894232 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460234 2894233 2026-04-15T21:35:30Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894233 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460235 2894234 2026-04-15T21:35:43Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894234 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460236 2894235 2026-04-15T21:35:54Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894235 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 14 460237 2894236 2026-04-15T21:38:27Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Broodkrummels}} {{CommonsKategorie|Soccer in the United States|Sokker die Verenigde State}} [[Kategorie:Sport in die Verenigde State]] [[Kategorie:Sokker in Noord-Amerika|Verenigde State]] [[Kategorie:Sokker volgens land|Verenigde State]]' 2894236 wikitext text/x-wiki {{Broodkrummels}} {{CommonsKategorie|Soccer in the United States|Sokker die Verenigde State}} [[Kategorie:Sport in die Verenigde State]] [[Kategorie:Sokker in Noord-Amerika|Verenigde State]] [[Kategorie:Sokker volgens land|Verenigde State]] dcumo16ofn6fnoizr004xtaekfhr0xw 2894237 2894236 2026-04-15T21:39:11Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 2894237 wikitext text/x-wiki {{Broodkrummels}} {{CommonsKategorie|Association football in the United States|Sokker die Verenigde State}} [[Kategorie:Sport in die Verenigde State]] [[Kategorie:Sokker in Noord-Amerika|Verenigde State]] [[Kategorie:Sokker volgens land|Verenigde State]] g6vqmh2mameiz04rscf6um9xi1avidg 2894238 2894237 2026-04-15T21:40:08Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Stuur aan na [[Sokker in die Verenigde State van Amerika]] 2894238 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Sokker in die Verenigde State van Amerika]] 6kw00dtytij3nrx0nqo1jubg6bxn8qu 2894239 2894238 2026-04-15T21:40:21Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Aanstuurteiken van [[Sokker in die Verenigde State van Amerika]] na [[Kategorie:Sokker in die Verenigde State van Amerika]] verander 2894239 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Kategorie:Sokker in die Verenigde State van Amerika]] b6gjvo8wtvlwuroa3byurhuh0mxta59 15 460238 2894246 2026-04-15T21:45:39Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894246 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460239 2894247 2026-04-15T21:46:04Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894247 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460240 2894248 2026-04-15T21:46:16Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894248 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460241 2894249 2026-04-15T21:46:27Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894249 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460242 2894250 2026-04-15T21:46:38Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894250 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460243 2894251 2026-04-15T21:47:20Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894251 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460244 2894252 2026-04-15T21:47:46Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894252 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460245 2894253 2026-04-15T21:48:14Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894253 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460246 2894254 2026-04-15T21:48:29Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894254 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460247 2894255 2026-04-15T21:48:43Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894255 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460248 2894256 2026-04-15T21:48:55Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894256 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460249 2894257 2026-04-15T21:49:07Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894257 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460250 2894258 2026-04-15T21:49:29Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894258 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460251 2894259 2026-04-15T21:49:41Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894259 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460252 2894260 2026-04-15T21:49:54Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894260 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460253 2894261 2026-04-15T21:50:07Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894261 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460254 2894262 2026-04-15T21:50:21Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894262 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460255 2894263 2026-04-15T21:50:32Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894263 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460256 2894264 2026-04-15T21:50:44Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894264 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460257 2894265 2026-04-15T21:52:19Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894265 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460258 2894266 2026-04-15T21:52:31Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894266 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460259 2894267 2026-04-15T21:52:54Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894267 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460260 2894268 2026-04-15T21:53:20Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894268 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460261 2894269 2026-04-15T21:53:38Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894269 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460262 2894270 2026-04-15T21:53:53Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894270 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460263 2894271 2026-04-15T21:54:18Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894271 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460264 2894272 2026-04-15T21:54:39Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894272 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460265 2894273 2026-04-15T21:54:50Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894273 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460266 2894274 2026-04-15T21:55:36Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894274 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460267 2894275 2026-04-15T21:55:51Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894275 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460268 2894276 2026-04-15T21:56:08Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894276 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460269 2894277 2026-04-15T21:57:04Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894277 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460270 2894278 2026-04-15T21:57:21Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894278 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460271 2894279 2026-04-15T21:57:36Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894279 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460272 2894280 2026-04-15T21:58:03Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894280 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460273 2894281 2026-04-15T21:58:17Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894281 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460274 2894282 2026-04-15T21:58:35Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894282 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460275 2894283 2026-04-15T21:58:54Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894283 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460276 2894284 2026-04-15T21:59:09Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894284 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460277 2894285 2026-04-15T21:59:22Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894285 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460278 2894286 2026-04-15T21:59:48Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894286 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460279 2894287 2026-04-15T22:00:07Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894287 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460280 2894288 2026-04-15T22:00:31Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894288 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460281 2894289 2026-04-15T22:00:45Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894289 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460282 2894290 2026-04-15T22:00:57Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894290 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460283 2894291 2026-04-15T22:01:12Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894291 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460284 2894292 2026-04-15T22:01:24Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894292 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460285 2894293 2026-04-15T22:01:42Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894293 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460286 2894294 2026-04-15T22:02:03Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894294 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460287 2894295 2026-04-15T22:02:15Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894295 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460288 2894296 2026-04-15T22:03:20Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894296 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460289 2894297 2026-04-15T22:04:01Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894297 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460290 2894298 2026-04-15T22:04:28Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894298 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460291 2894299 2026-04-15T22:04:40Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894299 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460292 2894300 2026-04-15T22:05:06Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894300 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460293 2894301 2026-04-15T22:05:21Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894301 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460294 2894302 2026-04-15T22:05:36Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894302 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460295 2894303 2026-04-15T22:05:49Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894303 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460296 2894304 2026-04-15T22:06:06Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894304 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460297 2894305 2026-04-15T22:06:20Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894305 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460298 2894306 2026-04-15T22:06:32Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894306 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460299 2894307 2026-04-15T22:06:43Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894307 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 460300 2894311 2026-04-15T22:08:10Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894311 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 460301 2894313 2026-04-15T22:50:48Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894313 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 460302 2894314 2026-04-15T22:58:29Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Infobox football biography | name = Michael Olise | image = [[Lêer:FC RB Salzburg gegen FC Bayern München (2026-01-06 Testspiel) 10.jpg|240px]] | caption = Olise in 2026 | full_name = Michael Akpovie Olise<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce158/pdf/SquadLists-English.pdf |title=Squad List: Men's Olympic Football Tournament Paris 2024: France (FRA) |publisher=FIFA |page=4 |date=27 July 2024 |access-date=3 March 2025 |archive-date=11 July 2024...' 2894314 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Michael Olise | image = [[Lêer:FC RB Salzburg gegen FC Bayern München (2026-01-06 Testspiel) 10.jpg|240px]] | caption = Olise in 2026 | full_name = Michael Akpovie Olise<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce158/pdf/SquadLists-English.pdf |title=Squad List: Men's Olympic Football Tournament Paris 2024: France (FRA) |publisher=FIFA |page=4 |date=27 July 2024 |access-date=3 March 2025 |archive-date=11 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240711134744/https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce158/pdf/SquadLists-English.pdf |url-status=live }}</ref> | birth_date = {{birth date and age|2001|12|12|df=y}}<ref name="PremProfile">{{cite web |url=https://www.premierleague.com/players/32989/Michael-Olise/overview |title=Michael Olise: Overview |publisher=Premier League |access-date=3 March 2025 |archive-date=21 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190821055916/https://www.premierleague.com/players/32989/Michael-Olise/overview |url-status=live }}</ref> | birth_place = Hammersmith, [[Londen|Groot-Londen]], [[Engeland]] | height = 1,80 m<ref>{{cite web | url = https://fcbayern.com/en/teams/first-team/michael-olise | title = Michael Olise | publisher = [[FC Bayern München|Bayern München]] | access-date = 2 November 2025}}</ref> | position = Vleuel, aanvallende middelvelder | currentclub = [[FC Bayern München|Bayern München]] | clubnumber = 17 | youthyears1 = 2009 | youthclubs1 = [[Arsenal F.C.|Arsenal]] | youthyears2 = 2009–2016 | youthclubs2 = [[Chelsea FC|Chelsea]] | youthyears3 = 2016–2017 | youthclubs3 = [[Manchester City]] | youthyears4 = 2017–2019 | youthclubs4 = [[Reading FC|Reading]] | years1 = 2019–2021 | clubs1 = [[Reading FC|Reading]] | caps1 = 67 | goals1 = 7 | years2 = 2021–2024 | clubs2 = [[Crystal Palace FC|Crystal Palace]] | caps2 = 82 | goals2 = 14 | years3 = 2024– | clubs3 = [[FC Bayern München|Bayern München]] | caps3 = 61 | goals3 = 24 | nationalyears1 = 2019 | nationalteam1 = [[:en:France national under-18 football team|Frankryk o/18]] | nationalcaps1 = 2 | nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 2022–2023 | nationalteam2 = [[:en:France national under-21 football team|Frankryk o/21]] | nationalcaps2 = 7 | nationalgoals2 = 1 | nationalyears3 = 2024 | nationalteam3 = [[:en:France Olympic football team|Franse olimpiese span]] | nationalcaps3 = 9 | nationalgoals3 = 5 | nationalyears4 = 2024– | nationalteam4 = [[Franse nasionale sokkerspan|Frankryk]] | nationalcaps4 = 15 | nationalgoals4 = 4 | club-update = 11 April 2026 | nationalteam-update = 30 Maart 2026 }} '''Michael Akpovie Olise''' (gebore [[12 Desember]] [[2001]]) is ’n professionele [[sokker]]speler wat as ’n vleuel en aanvallende middelvelder vir die [[Bundesliga|Bunderliga]]-klub [[FC Bayern München|Bayern München]] speel. Hy word beskou as een van die beste vleuels in die wêreld en is bekend vir sy kreatiwiteit, dribbel en styl.<ref>{{Cite web |date=2025-07-31 |title=The 25 Best Right Wingers in World Soccer—Ranked |url=https://www.si.com/soccer/the-best-right-wingers-in-world-soccer-ranked |access-date=2025-10-18 |website=SI |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Holt |first=Mark White Contributions from Matthew |last2=Stronge |first2=Isaac Stacey |last3=published |first3=Joe Mewis |date=2025-06-16 |title=Ranked! The 10 best right-wingers in the world |url=https://www.fourfourtwo.com/features/ranked-best-right-wingers-in-the-world |access-date=2025-10-18 |website=FourFourTwo |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Swan |first=Rob |last2=Malyan |first2=Christy |last3=Murray |first3=Will |last4=Hepburn |first4=Daniel |date=2023-11-10 |title=The 30 best footballers in the world right now - ranked in order |url=https://www.givemesport.com/best-football-players-in-the-world/ |access-date=2025-10-18 |website=GiveMeSport |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Holmes |first=Ned |title=Best wingers in the world 2025 {{!}} Radio Times |url=https://www.radiotimes.com/tv/sport/football/best-wingers-world/ |access-date=2025-10-18 |website=www.radiotimes.com |language=en}}</ref> Hy is gebore in Hammersmith, [[Londen|Groot-Londen]], [[Engeland]], en grootgemaak in Hayes, Groot-Londen,<ref name=":1">{{Cite web |date=2021-10-09 |title=Linked-up: How Palace's generation of local talent grew up connected - News |url=https://www.cpfc.co.uk/news/first-team/how-crystal-palaces-local-players-eze-olise-mitchell-and-others-are-connected/ |access-date=2025-04-05 |website=Crystal Palace F.C. |language=en |archive-date=23 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240623214301/https://www.cpfc.co.uk/news/first-team/how-crystal-palaces-local-players-eze-olise-mitchell-and-others-are-connected/ |url-status=live }}</ref> aan ’n Brits-Nigeriese vader en ’n Frans-Algeriese moeder.<ref>{{Cite news |last=Silas |first=Don |date=2024-09-04 |title='My mother is from France' - Olise on why he snubbed Nigeria, England, Algeria |url=https://dailypost.ng/2024/09/04/my-mother-is-from-france-olise-on-why-he-snubbed-nigeria-england-algeria/ |location=Lagos, Nigerië |access-date=2025-04-05 |newspaper=Daily Post |language=en |archive-date=10 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240910113312/https://dailypost.ng/2024/09/04/my-mother-is-from-france-olise-on-why-he-snubbed-nigeria-england-algeria/ |url-status=live }}</ref> In ’n onderhoud met ''FC Bayern Magazine'' ''51'', toe hy oor sy nasionaliteit gevra is, het hy gesê: "Ek kom eintlik van vier lande: [[Frankryk]], [[Algerië]], [[Nigerië]] en [[Engeland]]. Ek beskou myself as baie gelukkig om hierdie vier dele te hê, wat my almal verryk. Ek voel elke individuele deel in my, ek het bande in al my lande ontwikkel."<ref name=":2">{{Cite web |date=2024-12-27 |title=Michael Olise interview - 'I want to make history with this team' |url=https://fcbayern.com/en/news/2024/12/michael-olise-interview |access-date=2025-04-21 |website=FC Bayern München |language=en}}</ref> Hy is die produk van verskeie Engelse jeugstelsel-akademies, het Olise sy professionele debuut gemaak vir die [[Football League Championship|Championship]]-klub Reading in 2019. In 2021 is hy deur die [[Premier League]]-klub [[Crystal Palace FC|Crystal Palace]] geteken, waar hy drie seisoene gespeel het en in 2024 vir die PFA Jong Speler van die Jaar genomineer is, voordat hy na Bayern München verhuis het. Olise het Frankryk op jeugvlak verteenwoordig en is ingesluit in hul groep vir die [[Olimpiese Somerspele 2024|2024 Olimpiese Somerspele]]. Hy het in September 2024 sy debuut vir die [[Franse nasionale sokkerspan|Franse senior span]] gemaak. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Olise, Michael}} [[Kategorie:Franse sokkerspelers]] [[Kategorie:Geboortes in 2001]] [[Kategorie:Lewende mense]] ckc1er0eug9ch6x9vvfqwnkh1foow29 2894316 2894314 2026-04-15T22:59:24Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 2894316 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Michael Olise | image = [[Lêer:FC RB Salzburg gegen FC Bayern München (2026-01-06 Testspiel) 10.jpg|240px]] | caption = Olise in 2026 | full_name = Michael Akpovie Olise<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce158/pdf/SquadLists-English.pdf |title=Squad List: Men's Olympic Football Tournament Paris 2024: France (FRA) |publisher=FIFA |page=4 |date=27 July 2024 |access-date=3 March 2025 |archive-date=11 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240711134744/https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce158/pdf/SquadLists-English.pdf |url-status=live }}</ref> | birth_date = {{birth date and age|2001|12|12|df=y}}<ref name="PremProfile">{{cite web |url=https://www.premierleague.com/players/32989/Michael-Olise/overview |title=Michael Olise: Overview |publisher=Premier League |access-date=3 March 2025 |archive-date=21 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190821055916/https://www.premierleague.com/players/32989/Michael-Olise/overview |url-status=live }}</ref> | birth_place = Hammersmith, [[Londen|Groot-Londen]], [[Engeland]] | height = 1,80 m<ref>{{cite web | url = https://fcbayern.com/en/teams/first-team/michael-olise | title = Michael Olise | publisher = [[FC Bayern München|Bayern München]] | access-date = 2 November 2025}}</ref> | position = Vleuel, aanvallende middelvelder | currentclub = [[FC Bayern München|Bayern München]] | clubnumber = 17 | youthyears1 = 2009 | youthclubs1 = [[Arsenal F.C.|Arsenal]] | youthyears2 = 2009–2016 | youthclubs2 = [[Chelsea FC|Chelsea]] | youthyears3 = 2016–2017 | youthclubs3 = [[Manchester City]] | youthyears4 = 2017–2019 | youthclubs4 = [[Reading FC|Reading]] | years1 = 2019–2021 | clubs1 = [[Reading FC|Reading]] | caps1 = 67 | goals1 = 7 | years2 = 2021–2024 | clubs2 = [[Crystal Palace FC|Crystal Palace]] | caps2 = 82 | goals2 = 14 | years3 = 2024– | clubs3 = [[FC Bayern München|Bayern München]] | caps3 = 61 | goals3 = 24 | nationalyears1 = 2019 | nationalteam1 = [[:en:France national under-18 football team|Frankryk o/18]] | nationalcaps1 = 2 | nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 2022–2023 | nationalteam2 = [[:en:France national under-21 football team|Frankryk o/21]] | nationalcaps2 = 7 | nationalgoals2 = 1 | nationalyears3 = 2024 | nationalteam3 = [[:en:France Olympic football team|Frankryk se Olimpiese span]] | nationalcaps3 = 9 | nationalgoals3 = 5 | nationalyears4 = 2024– | nationalteam4 = [[Franse nasionale sokkerspan|Frankryk]] | nationalcaps4 = 15 | nationalgoals4 = 4 | club-update = 11 April 2026 | nationalteam-update = 30 Maart 2026 }} '''Michael Akpovie Olise''' (gebore [[12 Desember]] [[2001]]) is ’n professionele [[sokker]]speler wat as ’n vleuel en aanvallende middelvelder vir die [[Bundesliga|Bunderliga]]-klub [[FC Bayern München|Bayern München]] speel. Hy word beskou as een van die beste vleuels in die wêreld en is bekend vir sy kreatiwiteit, dribbel en styl.<ref>{{Cite web |date=2025-07-31 |title=The 25 Best Right Wingers in World Soccer—Ranked |url=https://www.si.com/soccer/the-best-right-wingers-in-world-soccer-ranked |access-date=2025-10-18 |website=SI |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Holt |first=Mark White Contributions from Matthew |last2=Stronge |first2=Isaac Stacey |last3=published |first3=Joe Mewis |date=2025-06-16 |title=Ranked! The 10 best right-wingers in the world |url=https://www.fourfourtwo.com/features/ranked-best-right-wingers-in-the-world |access-date=2025-10-18 |website=FourFourTwo |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Swan |first=Rob |last2=Malyan |first2=Christy |last3=Murray |first3=Will |last4=Hepburn |first4=Daniel |date=2023-11-10 |title=The 30 best footballers in the world right now - ranked in order |url=https://www.givemesport.com/best-football-players-in-the-world/ |access-date=2025-10-18 |website=GiveMeSport |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Holmes |first=Ned |title=Best wingers in the world 2025 {{!}} Radio Times |url=https://www.radiotimes.com/tv/sport/football/best-wingers-world/ |access-date=2025-10-18 |website=www.radiotimes.com |language=en}}</ref> Hy is gebore in Hammersmith, [[Londen|Groot-Londen]], [[Engeland]], en grootgemaak in Hayes, Groot-Londen,<ref name=":1">{{Cite web |date=2021-10-09 |title=Linked-up: How Palace's generation of local talent grew up connected - News |url=https://www.cpfc.co.uk/news/first-team/how-crystal-palaces-local-players-eze-olise-mitchell-and-others-are-connected/ |access-date=2025-04-05 |website=Crystal Palace F.C. |language=en |archive-date=23 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240623214301/https://www.cpfc.co.uk/news/first-team/how-crystal-palaces-local-players-eze-olise-mitchell-and-others-are-connected/ |url-status=live }}</ref> aan ’n Brits-Nigeriese vader en ’n Frans-Algeriese moeder.<ref>{{Cite news |last=Silas |first=Don |date=2024-09-04 |title='My mother is from France' - Olise on why he snubbed Nigeria, England, Algeria |url=https://dailypost.ng/2024/09/04/my-mother-is-from-france-olise-on-why-he-snubbed-nigeria-england-algeria/ |location=Lagos, Nigerië |access-date=2025-04-05 |newspaper=Daily Post |language=en |archive-date=10 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240910113312/https://dailypost.ng/2024/09/04/my-mother-is-from-france-olise-on-why-he-snubbed-nigeria-england-algeria/ |url-status=live }}</ref> In ’n onderhoud met ''FC Bayern Magazine'' ''51'', toe hy oor sy nasionaliteit gevra is, het hy gesê: "Ek kom eintlik van vier lande: [[Frankryk]], [[Algerië]], [[Nigerië]] en [[Engeland]]. Ek beskou myself as baie gelukkig om hierdie vier dele te hê, wat my almal verryk. Ek voel elke individuele deel in my, ek het bande in al my lande ontwikkel."<ref name=":2">{{Cite web |date=2024-12-27 |title=Michael Olise interview - 'I want to make history with this team' |url=https://fcbayern.com/en/news/2024/12/michael-olise-interview |access-date=2025-04-21 |website=FC Bayern München |language=en}}</ref> Hy is die produk van verskeie Engelse jeugstelsel-akademies, het Olise sy professionele debuut gemaak vir die [[Football League Championship|Championship]]-klub Reading in 2019. In 2021 is hy deur die [[Premier League]]-klub [[Crystal Palace FC|Crystal Palace]] geteken, waar hy drie seisoene gespeel het en in 2024 vir die PFA Jong Speler van die Jaar genomineer is, voordat hy na Bayern München verhuis het. Olise het Frankryk op jeugvlak verteenwoordig en is ingesluit in hul groep vir die [[Olimpiese Somerspele 2024|2024 Olimpiese Somerspele]]. Hy het in September 2024 sy debuut vir die [[Franse nasionale sokkerspan|Franse senior span]] gemaak. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Olise, Michael}} [[Kategorie:Franse sokkerspelers]] [[Kategorie:Geboortes in 2001]] [[Kategorie:Lewende mense]] 9m049nhu8hic3j5y9praexy4x223u2i 1 460303 2894315 2026-04-15T22:58:40Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2894315 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 460304 2894342 2026-04-16T08:45:32Z Oesjaar 7467 Verbeter 2894342 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 460305 2894343 2026-04-16T08:47:56Z Oesjaar 7467 Verbeter 2894343 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 2894344 2894343 2026-04-16T08:49:46Z Oesjaar 7467 /* ˈvulɣaris] */ nuwe afdeling 2894344 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} == ˈvulɣaris] == {{ping|BurgertB}}, loer asb. na die naam ˈvulɣaris]. Daar is 'n hakie probleem, jy is meer kundig hieroor as ek. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 08:49, 16 April 2026 (UTC) 3jzga8xkajchqbdinue23zygh9h7grd 0 460306 2894355 2026-04-16T09:50:44Z ~2026-23233-98 206312 Nuwe bladsy geskep met '[[Lêer:31c3-Wimmelbild.jpg|duimnael|links|alt=see caption|Wimmelbild „Chaos Communication Congressista“]] 'n "Wimmelbuch" (letterlik: "prentboek met verborge voorwerpe") is 'n tipe grootformaat prentboek sonder teks. Dit bevat hele bladsye, soms met uitknipsels, wat gedetailleerde tonele met karakters, diere en voorwerpe illustreer. Oor die algemeen bedoel vir kinders, is hierdie tipe boek vol karakters en voorwerpe om te ontdek. [[Jheronimus Bosch]] en Pi...' 2894355 wikitext text/x-wiki [[Lêer:31c3-Wimmelbild.jpg|duimnael|links|alt=see caption|Wimmelbild „Chaos Communication Congressista“]] 'n "Wimmelbuch" (letterlik: "prentboek met verborge voorwerpe") is 'n tipe grootformaat prentboek sonder teks. Dit bevat hele bladsye, soms met uitknipsels, wat gedetailleerde tonele met karakters, diere en voorwerpe illustreer. Oor die algemeen bedoel vir kinders, is hierdie tipe boek vol karakters en voorwerpe om te ontdek. [[Jheronimus Bosch]] en [[Pieter Bruegel die Ouere]] word as die vaders van die genre beskou. Hedendaagse skrywers sluit in [[Hans Jürgen Press]], Richard Scarry, [[Ali Mitgutsch]]<ref>[https://www.leseleben.de/ali-mitgutsch-und-seine-wimmel-buecher/ Ali Mitgutsch, die vader van Wimmelbuch (in Duits)]</ref>. Mitsumasa Anno, Rotraut Susanne Berner en [[:de:Eva Scherbarth|Eva Scherbarth]]<ref> [https://www.galaxus.ch/de/page/sie-wollte-keine-wimmelbuecher-machen-jetzt-gehoert-ihr-das-genre-37987 Artikel oor Rotraut Susanne Berner, die bekendste vroulike verteenwoordiger van die Wimmelbuch-genre (in Duits)]</ref> In die VK en die VSA het Wimmelbuch gewildheid verwerf danksy die sukses van die [[Waar is Wally?]]-reeks deur die Britse illustreerder Martin Handford<ref>[https://www.walker.co.uk/wheres-wally Waar is Wally? (in Engels)]/</ref>. == Verwysings == {{Verwysings}} k9p60u5u25h100pj2jy9hvb8z46oeuu 2894356 2894355 2026-04-16T09:51:42Z ~2026-23233-98 206312 2894356 wikitext text/x-wiki [[Lêer:31c3-Wimmelbild.jpg|duimnael|links|alt=see caption|Wimmelbild „Chaos Communication Congressista“]] 'n "Wimmelbuch" (letterlik: ''prentboek met verborge voorwerpe'') is 'n tipe grootformaat prentboek sonder teks. Dit bevat hele bladsye, soms met uitknipsels, wat gedetailleerde tonele met karakters, diere en voorwerpe illustreer. Oor die algemeen bedoel vir kinders, is hierdie tipe boek vol karakters en voorwerpe om te ontdek. [[Jheronimus Bosch]] en [[Pieter Bruegel die Ouere]] word as die vaders van die genre beskou. Hedendaagse skrywers sluit in [[Hans Jürgen Press]], Richard Scarry, [[Ali Mitgutsch]]<ref>[https://www.leseleben.de/ali-mitgutsch-und-seine-wimmel-buecher/ Ali Mitgutsch, die vader van Wimmelbuch (in Duits)]</ref>. Mitsumasa Anno, Rotraut Susanne Berner en [[:de:Eva Scherbarth|Eva Scherbarth]]<ref> [https://www.galaxus.ch/de/page/sie-wollte-keine-wimmelbuecher-machen-jetzt-gehoert-ihr-das-genre-37987 Artikel oor Rotraut Susanne Berner, die bekendste vroulike verteenwoordiger van die Wimmelbuch-genre (in Duits)]</ref> In die VK en die VSA het Wimmelbuch gewildheid verwerf danksy die sukses van die [[Waar is Wally?]]-reeks deur die Britse illustreerder Martin Handford<ref>[https://www.walker.co.uk/wheres-wally Waar is Wally? (in Engels)]/</ref>. == Verwysings == {{Verwysings}} dbktbygnon3eplmelj97r5zu9p1eif4 2894357 2894356 2026-04-16T09:53:51Z ~2026-23233-98 206312 /* Verwysings */ 2894357 wikitext text/x-wiki [[Lêer:31c3-Wimmelbild.jpg|duimnael|links|alt=see caption|Wimmelbild „Chaos Communication Congressista“]] 'n "Wimmelbuch" (letterlik: ''prentboek met verborge voorwerpe'') is 'n tipe grootformaat prentboek sonder teks. Dit bevat hele bladsye, soms met uitknipsels, wat gedetailleerde tonele met karakters, diere en voorwerpe illustreer. Oor die algemeen bedoel vir kinders, is hierdie tipe boek vol karakters en voorwerpe om te ontdek. [[Jheronimus Bosch]] en [[Pieter Bruegel die Ouere]] word as die vaders van die genre beskou. Hedendaagse skrywers sluit in [[Hans Jürgen Press]], Richard Scarry, [[Ali Mitgutsch]]<ref>[https://www.leseleben.de/ali-mitgutsch-und-seine-wimmel-buecher/ Ali Mitgutsch, die vader van Wimmelbuch (in Duits)]</ref>. Mitsumasa Anno, Rotraut Susanne Berner en [[:de:Eva Scherbarth|Eva Scherbarth]]<ref> [https://www.galaxus.ch/de/page/sie-wollte-keine-wimmelbuecher-machen-jetzt-gehoert-ihr-das-genre-37987 Artikel oor Rotraut Susanne Berner, die bekendste vroulike verteenwoordiger van die Wimmelbuch-genre (in Duits)]</ref> In die VK en die VSA het Wimmelbuch gewildheid verwerf danksy die sukses van die [[Waar is Wally?]]-reeks deur die Britse illustreerder Martin Handford<ref>[https://www.walker.co.uk/wheres-wally Waar is Wally? (in Engels)]/</ref>. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [https://wimmelbuchverlag.de/ Wimmelbuchverlag - Webwerf in Duits] * [https://www.wimmelbildspiele.de/ Wimmelspiele Webwerf] 58ldu8v8qsib354qu0bzygvowgjx0gy 2894358 2894357 2026-04-16T09:54:53Z ~2026-23233-98 206312 /* Eksterne skakels */ 2894358 wikitext text/x-wiki [[Lêer:31c3-Wimmelbild.jpg|duimnael|links|alt=see caption|Wimmelbild „Chaos Communication Congressista“]] 'n "Wimmelbuch" (letterlik: ''prentboek met verborge voorwerpe'') is 'n tipe grootformaat prentboek sonder teks. Dit bevat hele bladsye, soms met uitknipsels, wat gedetailleerde tonele met karakters, diere en voorwerpe illustreer. Oor die algemeen bedoel vir kinders, is hierdie tipe boek vol karakters en voorwerpe om te ontdek. [[Jheronimus Bosch]] en [[Pieter Bruegel die Ouere]] word as die vaders van die genre beskou. Hedendaagse skrywers sluit in [[Hans Jürgen Press]], Richard Scarry, [[Ali Mitgutsch]]<ref>[https://www.leseleben.de/ali-mitgutsch-und-seine-wimmel-buecher/ Ali Mitgutsch, die vader van Wimmelbuch (in Duits)]</ref>. Mitsumasa Anno, Rotraut Susanne Berner en [[:de:Eva Scherbarth|Eva Scherbarth]]<ref> [https://www.galaxus.ch/de/page/sie-wollte-keine-wimmelbuecher-machen-jetzt-gehoert-ihr-das-genre-37987 Artikel oor Rotraut Susanne Berner, die bekendste vroulike verteenwoordiger van die Wimmelbuch-genre (in Duits)]</ref> In die VK en die VSA het Wimmelbuch gewildheid verwerf danksy die sukses van die [[Waar is Wally?]]-reeks deur die Britse illustreerder Martin Handford<ref>[https://www.walker.co.uk/wheres-wally Waar is Wally? (in Engels)]/</ref>. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [https://wimmelbuchverlag.de/ Wimmelbuchverlag - Webwerf in Duits] * [https://www.wimmelbildspiele.de/ Wimmelspiele Webwerf] [[Kategorie:Boeke]] qe5j3kyf0i5f49wg21ix5mua8gbiej2 2894359 2894358 2026-04-16T09:55:38Z ~2026-23233-98 206312 2894359 wikitext text/x-wiki [[Lêer:31c3-Wimmelbild.jpg|duimnael|links|alt=see caption|Wimmelbild „Chaos Communication Congressista“]] 'n '''Wimmelbuch''' (letterlik: ''prentboek met verborge voorwerpe'') is 'n tipe grootformaat prentboek sonder teks. Dit bevat hele bladsye, soms met uitknipsels, wat gedetailleerde tonele met karakters, diere en voorwerpe illustreer. Oor die algemeen bedoel vir kinders, is hierdie tipe boek vol karakters en voorwerpe om te ontdek. [[Jheronimus Bosch]] en [[Pieter Bruegel die Ouere]] word as die vaders van die genre beskou. Hedendaagse skrywers sluit in [[Hans Jürgen Press]], Richard Scarry, [[Ali Mitgutsch]]<ref>[https://www.leseleben.de/ali-mitgutsch-und-seine-wimmel-buecher/ Ali Mitgutsch, die vader van Wimmelbuch (in Duits)]</ref>. Mitsumasa Anno, Rotraut Susanne Berner en [[:de:Eva Scherbarth|Eva Scherbarth]]<ref> [https://www.galaxus.ch/de/page/sie-wollte-keine-wimmelbuecher-machen-jetzt-gehoert-ihr-das-genre-37987 Artikel oor Rotraut Susanne Berner, die bekendste vroulike verteenwoordiger van die Wimmelbuch-genre (in Duits)]</ref> In die VK en die VSA het Wimmelbuch gewildheid verwerf danksy die sukses van die [[Waar is Wally?]]-reeks deur die Britse illustreerder Martin Handford<ref>[https://www.walker.co.uk/wheres-wally Waar is Wally? (in Engels)]/</ref>. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [https://wimmelbuchverlag.de/ Wimmelbuchverlag - Webwerf in Duits] * [https://www.wimmelbildspiele.de/ Wimmelspiele Webwerf] [[Kategorie:Boeke]] nbfx9beydjps3rcinai4jiopocgcdqa 0 460307 2894365 2026-04-16T10:44:35Z AFM 21229 Nuwe bladsy geskep met ''''Porseleinberg''' is ‘n bergpiek en ‘n groep wingerdplase in die [[Swartland]]. ==Ligging== Die piek is by nagenoeg 33° 29′ 3″ suid en 18° 49′ oos en die wynstreek word begrens deur [[Riebeek-Kasteel]] in die noorde, [[Malmesbury]] in die weste, [[Hermon]] en die [[Bergrivier]] in die ooste en [[Wellington]] in die suide. ==Naam== Die naam Porseleinberg wil die indruk skep dat hier kaolien uit die omringende koppe verkry en erdewerk vervaardig is. D...' 2894365 wikitext text/x-wiki '''Porseleinberg''' is ‘n bergpiek en ‘n groep wingerdplase in die [[Swartland]]. ==Ligging== Die piek is by nagenoeg 33° 29′ 3″ suid en 18° 49′ oos en die wynstreek word begrens deur [[Riebeek-Kasteel]] in die noorde, [[Malmesbury]] in die weste, [[Hermon]] en die [[Bergrivier]] in die ooste en [[Wellington]] in die suide. ==Naam== Die naam Porseleinberg wil die indruk skep dat hier kaolien uit die omringende koppe verkry en erdewerk vervaardig is. Dit is nie die geval nie. [[Porselein]] is ‘n outydse en tans ongebruiklike naam vir die tropiese bladgroente postelein (Portulaca oleracea). Veral in die Middeleeuse kookkuns is dit gebruik. Ook kom dit voor in die [[lys van medisinale kruie]]. ==Lees ook== *[[Lys van wynkelders in Suid-Afrika]] ==Bibliografie== *https://swartlandwineandolives.co.za/porseleinberg-wines/ *Verklarende Afrikaanse Woordeboek. Vierde druk. Pretoria: Van Schaik, 1963. *https://winegoggle.co.za/2020/09/16/porseleinberg-whats-in-this-name/ *https://www.porseleinberg.com/ [[Kategorie: Wynbou in Suid-Afrika]] lb31h84qj0hrk2asfo6ma58xon172cc 2894366 2894365 2026-04-16T10:59:02Z Oesjaar 7467 /* Naam */ Verbeter 2894366 wikitext text/x-wiki '''Porseleinberg''' is ‘n bergpiek en ‘n groep wingerdplase in die [[Swartland]]. ==Ligging== Die piek is by nagenoeg 33° 29′ 3″ suid en 18° 49′ oos en die wynstreek word begrens deur [[Riebeek-Kasteel]] in die noorde, [[Malmesbury]] in die weste, [[Hermon]] en die [[Bergrivier]] in die ooste en [[Wellington]] in die suide. ==Naam== Die naam Porseleinberg wil die indruk skep dat hier kaolien uit die omringende koppe verkry en erdewerk vervaardig is. Dit is nie die geval nie. [[Porselein]] is ‘n outydse en tans ongebruiklike naam vir die tropiese bladgroente postelein (''Portulaca oleracea''). Veral in die Middeleeuse kookkuns is dit gebruik. Ook kom dit voor in die [[lys van medisinale kruie]]. ==Lees ook== *[[Lys van wynkelders in Suid-Afrika]] ==Bibliografie== *https://swartlandwineandolives.co.za/porseleinberg-wines/ *Verklarende Afrikaanse Woordeboek. Vierde druk. Pretoria: Van Schaik, 1963. *https://winegoggle.co.za/2020/09/16/porseleinberg-whats-in-this-name/ *https://www.porseleinberg.com/ [[Kategorie: Wynbou in Suid-Afrika]] 5hkhcdromnzh52tja54y7jiswsuinb8 0 460308 2894367 2026-04-16T11:15:53Z Taurëendil 125486 Skep 'n artikel oor die Spaanse dorp Calzada del Coto. 2894367 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting|amptelike_naam=Calzada del Coto|ander_naam=|inheemse_naam=|nedersetting_tipe=Dorp|bynaam=|slagspreuk=|beeld_stadsilhoeët=Iglesia de San Esteban, Calzada del Coto 04.jpg|beeldgrootte=250px|beeldbyskrif=Die kerk van San Esteban en die dorpsplein|beeld_skild=|duimdrukkerkaart=Spanje|onderafdelingtipe=[[Land]]|onderafdelingnaam={{vlag|Spanje}}|onderafdelingtipe1=Administratiewe gewes|onderafdelingtipe2=[[Provinsies van Spanje|Provinsie]]|onderafdelingtipe3=Streek|onderafdelingtipe4=Geregtelike distrik|onderafdelingnaam1=[[Kastilië en León]]|onderafdelingnaam2=[[León]]|onderafdelingnaam3=[[Tierra de Sahagún]]|onderafdelingnaam4=[[Sahagún]]|leiertitel=Burgemeester|leiernaam=Pablo Carbajal Carbajal (PP)|oppervlak_totaal_km2=56.03|hoogte_m=820|bevolking_soos_op=|bevolking_totaal=|bevolkingsdigtheid_km2=|tydsone=MET|utcafset=+01:00|tydsone_DST=MEST|uctafset_DST=+02:00|poskode=24342|skakelkode=987|webwerf=[http://www.aytocalzadadelcoto.es/ www.aytocalzadadelcoto.es]|koördinate={{Koördinate|42|23|15|N|5|4|50|W|aansig=inlyn,titel}}}} '''Calzada del Coto''' is 'n munisipaliteit in die provinsie [[León]] in die [[Spanje|Spaanse]] outonome gebied [[Kastilië en León]]. Dit lê in die [[Comarca|''comarca'']] [[Tierra de Sahagún]] en behoort tot die geregtelike distrik [[Sahagún]]. Volgens die 2025-sensus het die munisipaliteit 'n bevolking van 217 inwoners. s9r1cwnmk5hkn4jwyiu7r11xdots8cx 2894368 2894367 2026-04-16T11:17:20Z Taurëendil 125486 2894368 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting|amptelike_naam=Calzada del Coto|ander_naam=|inheemse_naam=|nedersetting_tipe=Dorp|bynaam=|slagspreuk=|beeld_stadsilhoeët=Iglesia de San Esteban, Calzada del Coto 04.jpg|beeldgrootte=250px|beeldbyskrif=Die kerk van San Esteban en die dorpsplein|beeld_skild=|duimdrukkerkaart=Spanje|onderafdelingtipe=[[Land]]|onderafdelingnaam={{vlag|Spanje}}|onderafdelingtipe1=Administratiewe gewes|onderafdelingtipe2=[[Provinsies van Spanje|Provinsie]]|onderafdelingtipe3=Streek|onderafdelingtipe4=Geregtelike distrik|onderafdelingnaam1=[[Kastilië en León]]|onderafdelingnaam2=[[León]]|onderafdelingnaam3=[[Tierra de Sahagún]]|onderafdelingnaam4=[[Sahagún]]|leiertitel=Burgemeester|leiernaam=Pablo Carbajal Carbajal (PP)|oppervlak_totaal_km2=56.03|hoogte_m=820|bevolking_soos_op=|bevolking_totaal=|bevolkingsdigtheid_km2=|tydsone=MET|utcafset=+01:00|tydsone_DST=MEST|uctafset_DST=+02:00|poskode=24342|skakelkode=987|webwerf=[http://www.aytocalzadadelcoto.es/ www.aytocalzadadelcoto.es]|koördinate={{Koördinate|42|23|15|N|5|4|50|W|aansig=inlyn,titel}}}} '''Calzada del Coto''' is 'n munisipaliteit in die provinsie [[León]] in die [[Spanje|Spaanse]] outonome gebied [[Kastilië en León]]. Dit lê in die [[Comarca|''comarca'']] [[Tierra de Sahagún]] en behoort tot die geregtelike distrik [[Sahagún]]. Volgens die 2025-sensus het die munisipaliteit 'n bevolking van 217 inwoners. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} * {{es}}[https://www.aytocalzadadelcoto.es/ Amptelike webwerf] {{Spanje saadjie}} {{Normdata}} mgkhkephqo5kldp4tv74aa5s2lj9i4g 2894369 2894368 2026-04-16T11:19:04Z Taurëendil 125486 2894369 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting|amptelike_naam=Calzada del Coto|ander_naam=|inheemse_naam=|nedersetting_tipe=Dorp|bynaam=|slagspreuk=|beeld_stadsilhoeët=Iglesia de San Esteban, Calzada del Coto 04.jpg|beeldgrootte=250px|beeldbyskrif=Die kerk van San Esteban en die dorpsplein|beeld_skild=|duimdrukkerkaart=Spanje|onderafdelingtipe=[[Land]]|onderafdelingnaam={{vlag|Spanje}}|onderafdelingtipe1=Administratiewe gewes|onderafdelingtipe2=[[Provinsies van Spanje|Provinsie]]|onderafdelingtipe3=Streek|onderafdelingtipe4=Geregtelike distrik|onderafdelingnaam1=[[Kastilië en León]]|onderafdelingnaam2=[[León]]|onderafdelingnaam3=[[Tierra de Sahagún]]|onderafdelingnaam4=[[Sahagún]]|leiertitel=Burgemeester|leiernaam=Pablo Carbajal Carbajal (PP)|oppervlak_totaal_km2=56.03|hoogte_m=820|bevolking_soos_op=|bevolking_totaal=|bevolkingsdigtheid_km2=|tydsone=MET|utcafset=+01:00|tydsone_DST=MEST|uctafset_DST=+02:00|poskode=24342|skakelkode=987|webwerf=[http://www.aytocalzadadelcoto.es/ www.aytocalzadadelcoto.es]|koördinate={{Koördinate|42|23|15|N|5|4|50|W|aansig=inlyn,titel}}}} '''Calzada del Coto''' is 'n munisipaliteit in die provinsie [[León]] in die [[Spanje|Spaanse]] outonome gebied [[Kastilië en León]]. Dit lê in die [[Comarca|''comarca'']] [[Tierra de Sahagún]] en behoort tot die geregtelike distrik [[Sahagún]]. Volgens die 2025-sensus het die munisipaliteit 'n bevolking van 217 inwoners. Die dorp lê ook op die historiese pelgrimsroete, die [[Jakobsweg]].<ref>{{Cite web|url=https://santiago-compostela.net/calzada-del-coto/|title=Calzada del Coto|website=Camino de Santiago|language=en|access-date=2026-04-16}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} * {{es}}[https://www.aytocalzadadelcoto.es/ Amptelike webwerf] {{Spanje saadjie}} {{Normdata}} s2yjwb2ml3biiyktmbmrdj3ovizbxs2 2894372 2894369 2026-04-16T11:23:14Z Taurëendil 125486 Kategorie 2894372 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting|amptelike_naam=Calzada del Coto|ander_naam=|inheemse_naam=|nedersetting_tipe=Dorp|bynaam=|slagspreuk=|beeld_stadsilhoeët=Iglesia de San Esteban, Calzada del Coto 04.jpg|beeldgrootte=250px|beeldbyskrif=Die kerk van San Esteban en die dorpsplein|beeld_skild=|duimdrukkerkaart=Spanje|onderafdelingtipe=[[Land]]|onderafdelingnaam={{vlag|Spanje}}|onderafdelingtipe1=Administratiewe gewes|onderafdelingtipe2=[[Provinsies van Spanje|Provinsie]]|onderafdelingtipe3=Streek|onderafdelingtipe4=Geregtelike distrik|onderafdelingnaam1=[[Kastilië en León]]|onderafdelingnaam2=[[León]]|onderafdelingnaam3=[[Tierra de Sahagún]]|onderafdelingnaam4=[[Sahagún]]|leiertitel=Burgemeester|leiernaam=Pablo Carbajal Carbajal (PP)|oppervlak_totaal_km2=56.03|hoogte_m=820|bevolking_soos_op=|bevolking_totaal=|bevolkingsdigtheid_km2=|tydsone=MET|utcafset=+01:00|tydsone_DST=MEST|uctafset_DST=+02:00|poskode=24342|skakelkode=987|webwerf=[http://www.aytocalzadadelcoto.es/ www.aytocalzadadelcoto.es]|koördinate={{Koördinate|42|23|15|N|5|4|50|W|aansig=inlyn,titel}}}} '''Calzada del Coto''' is 'n munisipaliteit in die [[provinsie León]] in die [[Spanje|Spaanse]] outonome gebied [[Kastilië en León]]. Dit lê in die [[Comarca|''comarca'']] [[Tierra de Sahagún]] en behoort tot die geregtelike distrik [[Sahagún]]. Volgens die 2025-sensus het die munisipaliteit 'n bevolking van 217 inwoners. Die dorp lê ook op die historiese pelgrimsroete, die [[Jakobsweg]].<ref>{{Cite web|url=https://santiago-compostela.net/calzada-del-coto/|title=Calzada del Coto|website=Camino de Santiago|language=en|access-date=2026-04-16}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} * {{es}}[https://www.aytocalzadadelcoto.es/ Amptelike webwerf] {{Spanje saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in Spanje]] nekc9dxc3ubgdn38uyr3691i1crawp0