Wikipedia afwiki https://af.wikipedia.org/wiki/Tuisblad MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter Media Spesiaal Bespreking Gebruiker Gebruikerbespreking Wikipedia Wikipediabespreking Lêer Lêerbespreking MediaWiki MediaWikibespreking Sjabloon Sjabloonbespreking Hulp Hulpbespreking Kategorie Kategoriebespreking Portaal Portaalbespreking TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 5621 2895256 2721962 2026-04-20T09:08:54Z ~2026-24352-28 206509 2895256 wikitext text/x-wiki <div style="font-size:90%;"> {{Elementboks opskrif | getal=1 | simbool=H | naam=waterstof | links= | regs=[[helium]] | bo= | onder=[[Litium|Li]] | kleur1=#a0ffa0 | kleur2=black }} {{Elementboks reeks | [[niemetaal]]}} {{Elementboks groepperiodeblok | groep=1 | periode=1 | blok=s }} {{Elementboks atoommassa gpm | 1,00794 }} {{Elementboks ekonfig |1s¹ }} {{Elementboks eperskil | 1 }} {{Elementboks cas nommer | 1333-74-0}} {{Elementboks afdeling fisieseiensk |kleur1=#a0ffa0 | kleur2=black }} {{Elementboks fase | [[gas]] }} {{Elementboks smeltpunt | k=13,99 | c=−259,16 }} {{Elementboks kookpunt | k=20,271 | c=−252,879 }} {{Elementboks digtheid gplstd | 23,2 }} {{Elementboks voorkoms beeld | H,1| kleurloos}} {{Elementboks afdeling atoomeiensk |kleur1=#a0ffa0 | kleur2=black }} {{Elementboks oksiedtoest | '''−1, +1''' }} {{Elementboks ioonenergie1 | 1 312,0 }} {{Elementboks atoomradius pm | 25 (53) }} {{Elementboks kovalenteradius pm | 37 }} {{Elementboks vanderwaalsradius pm | 120 }} {{Elementboks kristalstruktuur | heksagonaal [[Beeld:Hexagonal.svg|60px]]}} {{Elementboks verdampwarm kjpmol | 0,44936 }} {{Elementboks smeltwarm kjpmol | 0,05868 }} {{Elementboks spoedvanklank mps | 1 270 | 298,15 }} {{Elementboks Henry se konstante|7,8 x 10^-4&nbsp;[L/mol.Atm]; 540&nbsp;[K] <ref>{{Ref:Sander}}</ref>}} {{Elementboks afdeling diverse |kleur1=#a0ffa0 | kleur2=black }} {{Elementboks elektroneg pauling | 2,2 }} {{Elementboks warmtekap jpmolkteen25 | 14 304 }} {{Elementboks termiesegeleiding wpmkteen300k | 0,1815 }} {{Elementboks afdeling geskiedenis |kleur1=#a0ffa0 | kleur2=black }} {{Elementboks ontdekdatum | 1766 }} {{Elementboks ontdekdeur | [[Henry Cavendish]] }} {{Elementboks genoemna | [[Grieks]] vir "watervormer" }} {{Elementboks isotope begin |isotopevan=waterstof| kleur1=#a0ffa0 | kleur2=black }} {{Elementboks isotope stabiel | mg=1 | sim=H | nv=99,98% | n=0 }} {{Elementboks isotope stabiel | mg=2 | sim=H | nv=0,02% | n=1 }} {{Elementboks isotope verval | mg=3 | sim=H | nv=spore | hl=12,32&nbsp;y | vm=[[betaverval|β⁻]] | ve=0,01861 | pg=3 | ps=He }} {{Elementboks isotope eindig}} {{Elementboks voetskrif | kleur1=#a0ffa0 | kleur2=black }} </div> '''Waterstof''' is die [[chemiese element]] met [[atoomgetal]] 1. Dit word voorgestel deur die simbool '''H'''. By [[standaardtemperatuur en -druk]], is waterstof 'n kleurlose, reuklose, nie-metaalagtige, smaaklose en hoogs [[verbranding|vlambare]] diatomiese [[gas]] met die molekulêre formule H₂. Met 'n atomiese gewig van 1,00794, is waterstof die ligste element. Waterstof is die volopste chemiese element en vorm rofweg 75% van die heelal se elementêre massa.<ref>{{cite web |last=Palmer |first=David |date=13 September 1997 |url=http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/ask_astro/answers/971113i.html |title=Hydrogen in the Universe |publisher=NASA |access-date=5 Februarie 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20141029152908/http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/ask_astro/answers/971113i.html |archive-date=29 Oktober 2014 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> [[Ster]]re in die [[hoofreeks]] bestaan hoofsaaklik uit waterstof in sy [[Plasma (fisika)|plasmatoestand]]. Elementêre waterstof is relatief skaars op die [[Aarde]]. Industriële produksie is meestal uit koolwaterstowwe soos [[metaan]]. Die twee grootste gebruike is in die verwerking van fossielbrandstowwe (bv., hidrokraking) en ammoniakproduksie hoofsaaklik vir die bemestingmark. Waterstof kan vervaardig word deur die elektrolise van water wat beduidend meer kos as die produksie daarvan uit [[aardgas]].<ref>{{cite web |author=Staff |year=2007 |url=http://www.fsec.ucf.edu/en/consumer/hydrogen/basics/production.htm |title=Hydrogen Basics — Production |publisher=Florida Solar Energy Center |access-date=5 Februarie 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191125015224/http://www.fsec.ucf.edu/en/consumer/hydrogen/basics/production.htm |archive-date=25 November 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Die mees algemene [[isotoop]] van waterstof is [[protium]] met 'n enkele [[proton]] sonder [[neutron]]e. In ioniese verbindings kan dit 'n positiewe lading aanneem ('n [[katioon]] gevorm uit 'n ontblote proton) of 'n negatiewe lading ('n [[anioon]], bekend as 'n [[hidried]]). Waterstof vorm verbindings met die meeste elemente en is aanwesig in [[water]] en die meeste organiese verbindings. Dit speel 'n baie belangrike rol in suurbasis-chemie met baie reaksies wat protone uitruil tussen oplosbare molekules. As die enigste neutrale atoom met 'n analitiese oplossing teenoor die [[Schrödinger-vergelyking]], het die studie van energiekunde en die binding van die waterstofatoom 'n sleutelrol gespeel in die ontwikkeling van kwantummeganika. Waterstof is ’n bron van kommer in [[metaalkunde|metallurgie]]: dit verbros baie metale<ref>{{cite journal | last=Rogers | first=H. C. | title=Hydrogen Embrittlement of Metals | journal=Science | year=1999 | volume=159 | issue=3819 | pages=1057–1064 | doi=10.1126/science.159.3819.1057 | pmid=17775040}}</ref> en maak so die ontwerp van pyplyne en stoortenks ingewikkeld.<ref>{{cite news |last1=Christensen |first1=C.H. |last2=Nørskov |first2=J.K. |last3=Johannessen |first3=T. |date=9 Julie 2005 |title=Making society independent of fossil fuels — Danish researchers reveal new technology |publisher=Technical University of Denmark |url=http://www.dtu.dk/English/About_DTU/News.aspx?guid=%7BE6FF7D39-1EDD-41A4-BC9A-20455C2CF1A7%7D |access-date=28 Maart 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130508130617/http://www.dtu.dk/English/About_DTU/News.aspx?guid=%7BE6FF7D39-1EDD-41A4-BC9A-20455C2CF1A7%7D |archive-date=8 Mei 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Waterstof is hoogs oplosbaar in baie [[seldsame aardelement|seldsame aard-]] en [[oorgangsmetale]]<ref name="Takeshita">{{cite journal | last1=Takeshita | first1=T. | last2=Wallace | first2=W.E. | last3=Craig | first3=R.S. | title=Hydrogen solubility in 1:5 compounds between yttrium or thorium and nickel or cobalt | journal=Inorganic Chemistry | year=1974 | volume=13 | issue=9 | pages=2282–2283 | doi = 10.1021/ic50139a050 }}</ref> en is oplosbaar in beide kristal- en amorfiese metale.<ref name="Kirchheim1">{{cite journal | last=Kirchheim | first=R. | last2=Mutschele |first2=T. |last3=Kieninger |first3=W. | title=Hydrogen in amorphous and nanocrystalline metals | journal=Materials Science and Engineering | year=1988 | volume=99 | pages=457–462 | doi = 10.1016/0025-5416(88)90377-1 }}</ref> Waterstofmetale word beïnvloed deur lokale vervormings of onsuiwerhede in die kristalverband.<ref name="Kirchheim2">{{cite journal | last=Kirchheim | first=R. | title=Hydrogen solubility and diffusivity in defective and amorphous metals | journal=Progress in Materials Science | year=1988 | volume=32 | issue=4 | pages=262–325 | doi = 10.1016/0079-6425(88)90010-2}}</ref> == Verbranding == [[Lêer:Shuttle Main Engine Test Firing cropped edited and reduced.jpg|duimnael|150px|links|'n Ruimtependeltuig se hoofenjin verbrand waterstof met suurstof, wat 'n bykans onsigbare vlam voortbring.]] Waterstofgas (diwaterstof<ref>{{Cite web |url=http://www.usm.maine.edu/~newton/Chy251_253/Lectures/LewisStructures/Dihydrogen.html |title=University of Southern Maine-Dihydrogen |access-date=8 Maart 2009 |archive-date=24 Desember 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/6D9jJ0ebz?url=http://web1.uct.usm.maine.edu/~newton/Chy251_253/Lectures/LewisStructures/Dihydrogen.html |url-status=dead }}</ref>) is hoogs vlambaar en sal in lug brand as dit tussen 4% en 75% gekonsentreer is.<ref>{{cite journal |last=Carcassi |first=M. N. |last2=Fineschi |first2=F. |title=Deflagrations of H₂–air and CH₄–air lean mixtures in a vented multi-compartment environment |journal=Energy |datum=Junie 2005 |volume=30 |issue=8 |pages=1439–1451 |doi=10.1016/j.energy.2004.02.012}}</ref> Die temperatuur waarteen dit spontaan in lug ontvlam, is 500&nbsp;°C. == Kenmerkende eienskappe == [[Lêer:Emissions Spectra.webm|duimnael|261x261px|Waterstofspektrum-eksperiment]] Waterstof is die ligste chemiese element en die algemeenste [[isotoop]] bestaan uit slegs 'n enkele [[proton]] en 'n [[elektron]]. By [[Standaardtemperatuur en -druk|STD]]-toestande vorm waterstof 'n diatomiese gas, H₂, met 'n kookpunt so laag as 20,27&nbsp;[[Kelvin|K]] en 'n smeltpunt van 14,02&nbsp;K. Onder uitsonderlik hoë druk, soos dié by die kern van [[gasreus]]e, verloor die molekules hulle identiteit en word die waterstof 'n vloeibare [[metaal]]. Onder uitsonderlik lae druktoestande wat in die ruimte ervaar word, is waterstof geneig om as enkele atome te bestaan, om die eenvoudige rede dat daar nie ander atome is om mee te kombineer nie; molekulêre wolke H₂ vorm in die ruimte en is betrokke by [[ster]]vorming. Die element speel 'n noodsaaklike rol in energie-opwekking in die [[heelal]] deur die proton-proton-reaksie en die koolstof-stikstofsiklus. (Daar is [[kernfusie]]prosesse wat groot hoeveelhede energie vrystel deur die samemelting van twee waterstofatome om een [[helium]]atoom te vorm). === Die waterstofatoom === Die waterstofatoom is 'n [[atoom]] van die element waterstof. Dit bestaan uit 'n enkele negatief gelaaide [[elektron]], wat om 'n positief gelaaide [[proton]] wentel, wat die kern van die waterstofatoom vorm. Die elektron word aan die proton gebind deur Coulombiese kragte. == Gebruike == Groot hoeveelhede waterstof word benodig in die chemiese nywerheid, veral in die [[Haber-proses]] vir die vervaardiging van [[ammoniak]], die hidrogenasie van vette en [[olie]]s en die produksie van [[metanol]]. Verder word waterstof gebruik in hidro-dealkilering, hidro-ontswaeling en hidrokrakingsprosesse. Ander gebruike van waterstof is: * Die element word gebruik in die vervaardiging van [[soutsuur]], sweiswerk en die reduksie van metaalerts.<ref>{{cite web |author=Chemistry Operations |date=15 Desember 2003 |url=http://periodic.lanl.gov/elements/1.html |title=Hydrogen |publisher=Los Alamos National Laboratory |access-date=5 Februarie 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20101113160257/http://periodic.lanl.gov/elements/1.html |archive-date=13 November 2010 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref><ref>{{cite journal | last = Durgutlu | first = Ahmet | title = Experimental investigation of the effect of hydrogen in argon as a shielding gas on TIG welding of austenitic stainless steel | journal = ScienceDirect | volume = 25 | issue = 1 | pages = 19–23 | publisher = Gazi University | location = Ankara, Turkey | date = 2003-10-27 | url = http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6TX5-49W1W1V-7&_user=10&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&view=c&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=2074bcd5650e0ca62aa09b8713708226 | doi = 10.1016/j.matdes.2003.07.004 | accessdate = 2008-04-06 | archive-date = 2008-04-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080418063125/http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6TX5-49W1W1V-7&_user=10&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&view=c&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=2074bcd5650e0ca62aa09b8713708226 | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web | title = Atomic Hydrogen Welding | publisher = Specialty Welds | year = 2007 | url = http://www.specialwelds.com/underwater-welding/atomic-hydrogen-welding.htm | accessdate = | archive-date = 16 Julie 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110716114441/http://www.specialwelds.com/underwater-welding/atomic-hydrogen-welding.htm | url-status = dead }}</ref> * Dit word gebruik as vuurpylbrandstof. * Vloeibare waterstof word in kriogeniese navorsing gebruik, insluitende supergeleier-studies.<ref>{{cite journal | last = Hardy | first = Walter N. | title = From H2 to cryogenic H masers to HiTc superconductors: An unlikely but rewarding path | journal = Physica C: Superconductivity | volume = 388–389 | pages = 1–6 | publisher = University of British Columbia | location = Vancouver, Canada | date = 2003-03-19 | url = http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6TVJ-485PG6D-D&_user=10&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&view=c&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=f4ec8a7def03583c043dd9e60aa0c07e | doi = 10.1016/S0921-4534(02)02591-1 | accessdate = 2008-03-25 | archive-date = 2008-12-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081201164253/http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6TVJ-485PG6D-D&_user=10&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&view=c&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=f4ec8a7def03583c043dd9e60aa0c07e | url-status = dead }}</ref> * Aangesien waterstof veertien en 'n half keer ligter as lug is, is dit eens algemeen gebruik as 'n dryfgas in lugballonne en lugvaartuie.<ref name="zeppelins">{{cite web | last = Barnes | first = Matthew | title = LZ-129, Hindenburg | work = The Great Zeppelins | year = 2004 | url = http://www.ciderpresspottery.com/ZLA/greatzeps/german/Hindenburg.html | accessdate = 2008-03-18 | archive-date = 2012-12-24 | archive-url = https://www.webcitation.org/6D9jZZE7U?url=http://www.ciderpresspottery.com/ZLA/greatzeps/german/Hindenburg.html | url-status = dead }}</ref> Die gebruik daarvan is egter gestaak na die [[Hindenburg|Hindenburg-ramp]] die publiek oortuig het dat die gas te gevaarlik is vir dié doel. Nogtans oorweeg deskundiges ná die oliekrisis van [[1973]] om waterstofaangedrewe passasiersvliegtuie as 'n alternatief tot kerosienenjins te ontwikkel. Die eerste Russiese passasiersvliegtuig wat vloeibare waterstof as brandstof gebruik, die Toepolef-155 ('n gemodifiseerde Toepolef-154-[[straler]]), is op [[15 April]] [[1988]] suksesvol getoets. * [[Deuterium]], 'n waterstofisotoop (waterstof-2) word gebruik in kernsplytings as 'n moderator om neutrone te vertraag en word ook gebruik in kernfusiereaksies.<ref name="nbb">{{cite book| last = Emsley| first = John| title = Nature's Building Blocks| publisher = Oxford University Press| year = 2001| location = Oxford| pages = 183–191| isbn = 0-19-850341-5 }}</ref> * Stowwe wat deuterium bevat, vind ook toepassing in [[chemie]] en [[biologie]] asook in studies van isotoop-effekte in reaksies.<ref>{{cite journal | last = Reinsch | first =J. | first2=A. | last2=Katz |first3=J. |last3=Wean |first4=G. |last4=Aprahamian |first5=J.T. |last5=MacFarland | title = The deuterium isotope effect upon the reaction of fatty acyl-CoA dehydrogenase and butyryl-CoA | journal = J. Biol. Chem. | volume = 255 | issue = 19 | pages = 9093–97 | datum = 10 October 1980 | url = http://www.jbc.org/cgi/content/abstract/255/19/9093 | accessdate = 2008-03-24 | pmid = 7410413 | archive-date = 2008-04-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080415015445/http://www.jbc.org/cgi/content/abstract/255/19/9093 | url-status = dead }}</ref> * [[Tritium]] (waterstof-3), word vervaardig in kernreaktors en word gebruik om waterstofbomme te vervaardig.<ref>{{cite journal| last = Bergeron| first = Kenneth D.| title = The Death of no-dual-use| journal = Bulletin of the Atomic Scientists| volume = 60| issue = 1| pages = 15| publisher = Educational Foundation for Nuclear Science, Inc.| location = | date = January–February 2004| url = http://find.galegroup.com/itx/start.do?prodId=SPJ.SP06| accessdate = 2008-04-13 | doi = 10.2968/060001004 <!--Retrieved from CrossRef by DOI bot-->}}</ref> * Dit word ook gebruik as 'n isotoopmerker in die biologiese wetenskappe en as 'n bestralingsbron in weerkaatsende verwe.<ref name="holte">{{cite journal| last = Holte| first = Aurali E.| last2 = Houck| first2 = Marilyn A.| last3 = Collie| first3 = Nathan L.| title = Potential Role of Parasitism in the Evolution of Mutualism in Astigmatid Mites| journal = Experimental and Applied Acarology| volume = 25| issue = 2| pages = 97–107| publisher = Texas Tech University| location = Lubbock| date = 2004-11-03| url = http://www.springerlink.com/content/p361t660u1774534/| doi = 10.1023/A:1010655610575| accessdate = 2008-03-08}}{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite journal| last = Quigg| first = Catherine T.| title = Tritium Warning| journal = Bulletin of the Atomic Scientists| volume = 40 | issue = 3| pages = 56–57| location = Chicago| datum = 1984| url = http://search.ebscohost.com/login.aspx?direct=true&db=sch&AN=11181317&site=ehost-live| issn = 0096-3402| accessdate = 2008-04-15}}</ref> * Waterstof kan verbrand word in interne verbrandingsmotors en 'n vloot waterstofbrandende [[motorkar|motors]] word tans deur Chrysler-BMW aangehou. Waterstof in [[brandstofsel]]le word ondersoek as moontlike goedkoop, [[besoedeling]]svrye [[kragbron]]ne. *Die [[waterstofelektrode]] speel 'n groot rol in die [[elektrochemie]] == Geskiedenis == Waterstof is in [[1776]] deur [[Henry Cavendish]] die eerste keer as 'n suiwer chemiese stof geïdentifiseer. [[Antoine Lavoisier]] het die element in [[1787]] sy naam gegee in [[Frans]], naamlik ''hydrogen'', wat letterlik "watermaker" beteken.<ref name="Stwertka">{{cite book| last = Stwertka| first = Albert| title = A Guide to the Elements| publisher = Oxford University Press| year = 1996| pages = 16–21| isbn = 0-19-508083-1}}</ref> Deur middel van 'n spektraalanalise het die Duitse navorsers Kirchhoff en Bunsen in [[1861]] bewys dat waterstof 'n bestanddeel van die [[son]] is – en gevolglik die element moet wees wat die meeste in ons [[sonnestelsel]] voorkom. == Voorkoms == Waterstof is die element wat die meeste in die natuur voorkom. Meer as 75% van die [[massa]] van alle materie en meer as 90% van al die [[Atoom|atome]] bestaan uit waterstof.<ref>{{cite web |first=Steve |last=Gagnon |url=http://education.jlab.org/itselemental/ele001.html |title=Hydrogen |publisher=Jefferson Lab |access-date=5 Februarie 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200502082747/https://education.jlab.org/itselemental/ele001.html |archive-date=2 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die element kom in oorvloed voor in [[ster]]re en groot [[Planeet|planete]] ([[gasreus]]e). Relatief tot sy groot oorvloed elders in die heelal is suiwer waterstof baie skaars in die [[aarde]] se atmosfeer (1 dpm (dele per miljoen) op 'n volumebasis). Die algemeenste bron vir die element op aarde is [[water]], wat bestaan uit twee dele waterstof en een deel [[suurstof]] (H₂O). Ander bronne sluit in die meeste vorms van organiese stowwe (insluitende alle lewende wesens), [[Fossielbrandstof|fossielbrandstowwe]] naamlik ([[steenkool]] en [[ru-olie]]) asook aardgas. Metaan ([[koolstof|C]]H₄) wat verkry kan word as byproduk uit die ontbinding van organiese materiaal en wat ook 'n hoofkomponent van aardgas is, is 'n toenemend belangrike energiebron en is 'n belangrike bron van waterstof.<ref>{{cite web |first=Wolfgang H. |last=Berger |date=15 November 2007 |url=http://earthguide.ucsd.edu/virtualmuseum/climatechange2/11_3.shtml |title=The Future of Methane |publisher=University of California, San Diego |access-date=12 Februarie 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200416213641/http://earthguide.ucsd.edu/virtualmuseum/climatechange2/11_3.shtml |archive-date=16 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Waterstof kan voorberei word op verskeie maniere: [[stoom]] wat met verhitte [[koolstof]] reageer, [[koolwaterstof]]ontbinding deur blootstelling aan hitte, reaksie van 'n sterk basis in 'n waterige oplossing met [[aluminium]], [[elektrolise]] van water, of die verplasing van [[Suur|sure]] met sekere [[Metaal|metale]]. Kommersiële massaproduksie van waterstof geskied hoofsaaklik deur die ontbinding van aardgas teen hoë temperature in die teenwoordigheid van stoom en suurstof. Die proses staan bekend as metaanhervorming. == Verbindings == Waterstof vorm verbindings met die meeste elemente. Waterstof het 'n [[elektronegatiwiteit]] van 2,2 en dus vorm dit verbindings waar dit die meer nie-metaalagtige, asook waar dit die meer metaalagtige element is. Eersgenoemde verbindings word hidriede genoem, waar waterstof bestaan uit H^- ione of slegs as 'n opgeloste stof binne-in 'n ander element soos in palladiumhidried.<ref>{{cite web| last = Sandrock| first = Gary| title = Metal-Hydrogen Systems| publisher = Sandia National Laboratories| date = 2002-05-02| url = http://hydpark.ca.sandia.gov/DBFrame.html| accessdate = 2008-03-23| archive-date = 2012-12-24| archive-url = https://www.webcitation.org/6D9jPh4UQ?url=http://hydpark.ca.sandia.gov/DBFrame.html| url-status = dead}}</ref> Laasgenoemde verbinding neig egter na 'n kovalente verbinding; aangesien die H⁺ ioon 'n ontblote kern met geen elektrone sal wees, het dit 'n sterk geneigdheid om elektrone na homself aan te trek. Albei tipe verbindings vorm sure. Dus sal 'n mens selfs in 'n suuroplossing ione soos [[hidronium]] (H₃O⁺) kry vanweë die proton se sterk geneigdheid om aan iets te bind. Waterstof verbind met suurstof om water te vorm, H₂O, en die reaksie stel baie energie vry – soveel dat die verbranding van waterstof in lug eerder as 'n ontploffing beskryf kan word. Deuteriumoksied, of D₂O, word ook dikwels "swaar water" genoem. Waterstof vorm ook 'n groot verskeidenheid verbindings met [[koolstof]]. As gevolg van hulle noue verbintenis met lewende organismes, word hierdie stowwe organiese verbindings genoem; die studie van dié verbindings word [[organiese chemie]] genoem.<ref name="hydrocarbon">{{cite web |title=Structure and Nomenclature of Hydrocarbons |publisher=Purdue University |url=http://chemed.chem.purdue.edu/genchem/topicreview/bp/1organic/organic.html |access-date=23 Maart 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200510201156/http://chemed.chem.purdue.edu/genchem/topicreview/bp/1organic/organic.html |archive-date=10 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |title=Organic Chemistry |work=Dictionary.com |publisher=Lexico Publishing Group |year=2008 |url=http://dictionary.reference.com/browse/organic%20chemistry |access-date=23 Maart 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924123443/http://dictionary.reference.com/browse/organic%20chemistry |archive-date=24 September 2015 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> {{CommonsKategorie|Hydrogen|Waterstof}}{{Navigasie Periodieke tabel}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Waterstof]] pw1sntqo9ly9puuns2x4rejikdketxa 2895257 2895256 2026-04-20T09:09:59Z OutoModerator 183924 Wysiging deur [[Special:Contributions/~2026-24352-28|~2026-24352-28]] ([[User talk:~2026-24352-28|bespreking]]) teruggerol na laaste weergawe deur [[User:Oesjaar|Oesjaar]] 2721962 wikitext text/x-wiki <div style="font-size:90%;"> {{Elementboks opskrif | getal=1 | simbool=H | naam=waterstof | links= | regs=[[helium]] | bo= | onder=[[Litium|Li]] | kleur1=#a0ffa0 | kleur2=black }} {{Elementboks reeks | [[niemetaal]]}} {{Elementboks groepperiodeblok | groep=1 | periode=1 | blok=s }} {{Elementboks atoommassa gpm | 1,00794 }} {{Elementboks ekonfig |1s¹ }} {{Elementboks eperskil | 1 }} {{Elementboks cas nommer | 1333-74-0}} {{Elementboks afdeling fisieseiensk |kleur1=#a0ffa0 | kleur2=black }} {{Elementboks fase | [[gas]] }} {{Elementboks smeltpunt | k=13,99 | c=−259,16 }} {{Elementboks kookpunt | k=20,271 | c=−252,879 }} {{Elementboks digtheid gplstd | 23,2 }} {{Elementboks voorkoms beeld | H,1| kleurloos}} {{Elementboks afdeling atoomeiensk |kleur1=#a0ffa0 | kleur2=black }} {{Elementboks oksiedtoest | '''−1, +1''' }} {{Elementboks ioonenergie1 | 1 312,0 }} {{Elementboks atoomradius pm | 25 (53) }} {{Elementboks kovalenteradius pm | 37 }} {{Elementboks vanderwaalsradius pm | 120 }} {{Elementboks kristalstruktuur | heksagonaal [[Beeld:Hexagonal.svg|60px]]}} {{Elementboks verdampwarm kjpmol | 0,44936 }} {{Elementboks smeltwarm kjpmol | 0,05868 }} {{Elementboks spoedvanklank mps | 1 270 | 298,15 }} {{Elementboks Henry se konstante|7,8 x 10^-4&nbsp;[L/mol.Atm]; 540&nbsp;[K] <ref>{{Ref:Sander}}</ref>}} {{Elementboks afdeling diverse |kleur1=#a0ffa0 | kleur2=black }} {{Elementboks elektroneg pauling | 2,2 }} {{Elementboks warmtekap jpmolkteen25 | 14 304 }} {{Elementboks termiesegeleiding wpmkteen300k | 0,1815 }} {{Elementboks afdeling geskiedenis |kleur1=#a0ffa0 | kleur2=black }} {{Elementboks ontdekdatum | 1766 }} {{Elementboks ontdekdeur | [[Henry Cavendish]] }} {{Elementboks genoemna | [[Grieks]] vir "watervormer" }} {{Elementboks isotope begin |isotopevan=waterstof| kleur1=#a0ffa0 | kleur2=black }} {{Elementboks isotope stabiel | mg=1 | sim=H | nv=99,98% | n=0 }} {{Elementboks isotope stabiel | mg=2 | sim=H | nv=0,02% | n=1 }} {{Elementboks isotope verval | mg=3 | sim=H | nv=spore | hl=12,32&nbsp;y | vm=[[betaverval|β⁻]] | ve=0,01861 | pg=3 | ps=He }} {{Elementboks isotope eindig}} {{Elementboks voetskrif | kleur1=#a0ffa0 | kleur2=black }} </div> '''Waterstof''' is die [[chemiese element]] met [[atoomgetal]] 1. Dit word voorgestel deur die simbool '''H'''. By [[standaardtemperatuur en -druk]], is waterstof 'n kleurlose, reuklose, nie-metaalagtige, smaaklose en hoogs [[verbranding|vlambare]] diatomiese [[gas]] met die molekulêre formule H₂. Met 'n atomiese gewig van 1,00794, is waterstof die ligste element. Waterstof is die volopste chemiese element en vorm rofweg 75% van die heelal se elementêre massa.<ref>{{cite web |last=Palmer |first=David |date=13 September 1997 |url=http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/ask_astro/answers/971113i.html |title=Hydrogen in the Universe |publisher=NASA |access-date=5 Februarie 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20141029152908/http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/ask_astro/answers/971113i.html |archive-date=29 Oktober 2014 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> [[Ster]]re in die [[hoofreeks]] bestaan hoofsaaklik uit waterstof in sy [[Plasma (fisika)|plasmatoestand]]. Elementêre waterstof is relatief skaars op die [[Aarde]]. Industriële produksie is meestal uit koolwaterstowwe soos [[metaan]]. Die twee grootste gebruike is in die verwerking van fossielbrandstowwe (bv., hidrokraking) en ammoniakproduksie hoofsaaklik vir die bemestingmark. Waterstof kan vervaardig word deur die elektrolise van water wat beduidend meer kos as die produksie daarvan uit [[aardgas]].<ref>{{cite web |author=Staff |year=2007 |url=http://www.fsec.ucf.edu/en/consumer/hydrogen/basics/production.htm |title=Hydrogen Basics — Production |publisher=Florida Solar Energy Center |access-date=5 Februarie 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191125015224/http://www.fsec.ucf.edu/en/consumer/hydrogen/basics/production.htm |archive-date=25 November 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Die mees algemene [[isotoop]] van waterstof is [[protium]] met 'n enkele [[proton]] sonder [[neutron]]e. In ioniese verbindings kan dit 'n positiewe lading aanneem ('n [[katioon]] gevorm uit 'n ontblote proton) of 'n negatiewe lading ('n [[anioon]], bekend as 'n [[hidried]]). Waterstof vorm verbindings met die meeste elemente en is aanwesig in [[water]] en die meeste organiese verbindings. Dit speel 'n baie belangrike rol in suurbasis-chemie met baie reaksies wat protone uitruil tussen oplosbare molekules. As die enigste neutrale atoom met 'n analitiese oplossing teenoor die [[Schrödinger-vergelyking]], het die studie van energiekunde en die binding van die waterstofatoom 'n sleutelrol gespeel in die ontwikkeling van kwantummeganika. Waterstof is ’n bron van kommer in [[metaalkunde|metallurgie]]: dit verbros baie metale<ref>{{cite journal | last=Rogers | first=H. C. | title=Hydrogen Embrittlement of Metals | journal=Science | year=1999 | volume=159 | issue=3819 | pages=1057–1064 | doi=10.1126/science.159.3819.1057 | pmid=17775040}}</ref> en maak so die ontwerp van pyplyne en stoortenks ingewikkeld.<ref>{{cite news |last1=Christensen |first1=C.H. |last2=Nørskov |first2=J.K. |last3=Johannessen |first3=T. |date=9 Julie 2005 |title=Making society independent of fossil fuels — Danish researchers reveal new technology |publisher=Technical University of Denmark |url=http://www.dtu.dk/English/About_DTU/News.aspx?guid=%7BE6FF7D39-1EDD-41A4-BC9A-20455C2CF1A7%7D |access-date=28 Maart 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130508130617/http://www.dtu.dk/English/About_DTU/News.aspx?guid=%7BE6FF7D39-1EDD-41A4-BC9A-20455C2CF1A7%7D |archive-date=8 Mei 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Waterstof is hoogs oplosbaar in baie [[seldsame aardelement|seldsame aard-]] en [[oorgangsmetale]]<ref name="Takeshita">{{cite journal | last1=Takeshita | first1=T. | last2=Wallace | first2=W.E. | last3=Craig | first3=R.S. | title=Hydrogen solubility in 1:5 compounds between yttrium or thorium and nickel or cobalt | journal=Inorganic Chemistry | year=1974 | volume=13 | issue=9 | pages=2282–2283 | doi = 10.1021/ic50139a050 }}</ref> en is oplosbaar in beide kristal- en amorfiese metale.<ref name="Kirchheim1">{{cite journal | last=Kirchheim | first=R. | last2=Mutschele |first2=T. |last3=Kieninger |first3=W. | title=Hydrogen in amorphous and nanocrystalline metals | journal=Materials Science and Engineering | year=1988 | volume=99 | pages=457–462 | doi = 10.1016/0025-5416(88)90377-1 }}</ref> Waterstof se [[oplosbaarheid]] in metale word beïnvloed deur lokale vervormings of onsuiwerhede in die kristalverband.<ref name="Kirchheim2">{{cite journal | last=Kirchheim | first=R. | title=Hydrogen solubility and diffusivity in defective and amorphous metals | journal=Progress in Materials Science | year=1988 | volume=32 | issue=4 | pages=262–325 | doi = 10.1016/0079-6425(88)90010-2}}</ref> == Verbranding == [[Lêer:Shuttle Main Engine Test Firing cropped edited and reduced.jpg|duimnael|150px|links|'n Ruimtependeltuig se hoofenjin verbrand waterstof met suurstof, wat 'n bykans onsigbare vlam voortbring.]] Waterstofgas (diwaterstof<ref>{{Cite web |url=http://www.usm.maine.edu/~newton/Chy251_253/Lectures/LewisStructures/Dihydrogen.html |title=University of Southern Maine-Dihydrogen |access-date=8 Maart 2009 |archive-date=24 Desember 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/6D9jJ0ebz?url=http://web1.uct.usm.maine.edu/~newton/Chy251_253/Lectures/LewisStructures/Dihydrogen.html |url-status=dead }}</ref>) is hoogs vlambaar en sal in lug brand as dit tussen 4% en 75% gekonsentreer is.<ref>{{cite journal |last=Carcassi |first=M. N. |last2=Fineschi |first2=F. |title=Deflagrations of H₂–air and CH₄–air lean mixtures in a vented multi-compartment environment |journal=Energy |datum=Junie 2005 |volume=30 |issue=8 |pages=1439–1451 |doi=10.1016/j.energy.2004.02.012}}</ref> Die temperatuur waarteen dit spontaan in lug ontvlam, is 500&nbsp;°C. == Kenmerkende eienskappe == [[Lêer:Emissions Spectra.webm|duimnael|261x261px|Waterstofspektrum-eksperiment]] Waterstof is die ligste chemiese element en die algemeenste [[isotoop]] bestaan uit slegs 'n enkele [[proton]] en 'n [[elektron]]. By [[Standaardtemperatuur en -druk|STD]]-toestande vorm waterstof 'n diatomiese gas, H₂, met 'n kookpunt so laag as 20,27&nbsp;[[Kelvin|K]] en 'n smeltpunt van 14,02&nbsp;K. Onder uitsonderlik hoë druk, soos dié by die kern van [[gasreus]]e, verloor die molekules hulle identiteit en word die waterstof 'n vloeibare [[metaal]]. Onder uitsonderlik lae druktoestande wat in die ruimte ervaar word, is waterstof geneig om as enkele atome te bestaan, om die eenvoudige rede dat daar nie ander atome is om mee te kombineer nie; molekulêre wolke H₂ vorm in die ruimte en is betrokke by [[ster]]vorming. Die element speel 'n noodsaaklike rol in energie-opwekking in die [[heelal]] deur die proton-proton-reaksie en die koolstof-stikstofsiklus. (Daar is [[kernfusie]]prosesse wat groot hoeveelhede energie vrystel deur die samemelting van twee waterstofatome om een [[helium]]atoom te vorm). === Die waterstofatoom === Die waterstofatoom is 'n [[atoom]] van die element waterstof. Dit bestaan uit 'n enkele negatief gelaaide [[elektron]], wat om 'n positief gelaaide [[proton]] wentel, wat die kern van die waterstofatoom vorm. Die elektron word aan die proton gebind deur Coulombiese kragte. == Gebruike == Groot hoeveelhede waterstof word benodig in die chemiese nywerheid, veral in die [[Haber-proses]] vir die vervaardiging van [[ammoniak]], die hidrogenasie van vette en [[olie]]s en die produksie van [[metanol]]. Verder word waterstof gebruik in hidro-dealkilering, hidro-ontswaeling en hidrokrakingsprosesse. Ander gebruike van waterstof is: * Die element word gebruik in die vervaardiging van [[soutsuur]], sweiswerk en die reduksie van metaalerts.<ref>{{cite web |author=Chemistry Operations |date=15 Desember 2003 |url=http://periodic.lanl.gov/elements/1.html |title=Hydrogen |publisher=Los Alamos National Laboratory |access-date=5 Februarie 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20101113160257/http://periodic.lanl.gov/elements/1.html |archive-date=13 November 2010 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref><ref>{{cite journal | last = Durgutlu | first = Ahmet | title = Experimental investigation of the effect of hydrogen in argon as a shielding gas on TIG welding of austenitic stainless steel | journal = ScienceDirect | volume = 25 | issue = 1 | pages = 19–23 | publisher = Gazi University | location = Ankara, Turkey | date = 2003-10-27 | url = http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6TX5-49W1W1V-7&_user=10&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&view=c&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=2074bcd5650e0ca62aa09b8713708226 | doi = 10.1016/j.matdes.2003.07.004 | accessdate = 2008-04-06 | archive-date = 2008-04-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080418063125/http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6TX5-49W1W1V-7&_user=10&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&view=c&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=2074bcd5650e0ca62aa09b8713708226 | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web | title = Atomic Hydrogen Welding | publisher = Specialty Welds | year = 2007 | url = http://www.specialwelds.com/underwater-welding/atomic-hydrogen-welding.htm | accessdate = | archive-date = 16 Julie 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110716114441/http://www.specialwelds.com/underwater-welding/atomic-hydrogen-welding.htm | url-status = dead }}</ref> * Dit word gebruik as vuurpylbrandstof. * Vloeibare waterstof word in kriogeniese navorsing gebruik, insluitende supergeleier-studies.<ref>{{cite journal | last = Hardy | first = Walter N. | title = From H2 to cryogenic H masers to HiTc superconductors: An unlikely but rewarding path | journal = Physica C: Superconductivity | volume = 388–389 | pages = 1–6 | publisher = University of British Columbia | location = Vancouver, Canada | date = 2003-03-19 | url = http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6TVJ-485PG6D-D&_user=10&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&view=c&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=f4ec8a7def03583c043dd9e60aa0c07e | doi = 10.1016/S0921-4534(02)02591-1 | accessdate = 2008-03-25 | archive-date = 2008-12-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081201164253/http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6TVJ-485PG6D-D&_user=10&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&view=c&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=f4ec8a7def03583c043dd9e60aa0c07e | url-status = dead }}</ref> * Aangesien waterstof veertien en 'n half keer ligter as lug is, is dit eens algemeen gebruik as 'n dryfgas in lugballonne en lugvaartuie.<ref name="zeppelins">{{cite web | last = Barnes | first = Matthew | title = LZ-129, Hindenburg | work = The Great Zeppelins | year = 2004 | url = http://www.ciderpresspottery.com/ZLA/greatzeps/german/Hindenburg.html | accessdate = 2008-03-18 | archive-date = 2012-12-24 | archive-url = https://www.webcitation.org/6D9jZZE7U?url=http://www.ciderpresspottery.com/ZLA/greatzeps/german/Hindenburg.html | url-status = dead }}</ref> Die gebruik daarvan is egter gestaak na die [[Hindenburg|Hindenburg-ramp]] die publiek oortuig het dat die gas te gevaarlik is vir dié doel. Nogtans oorweeg deskundiges ná die oliekrisis van [[1973]] om waterstofaangedrewe passasiersvliegtuie as 'n alternatief tot kerosienenjins te ontwikkel. Die eerste Russiese passasiersvliegtuig wat vloeibare waterstof as brandstof gebruik, die Toepolef-155 ('n gemodifiseerde Toepolef-154-[[straler]]), is op [[15 April]] [[1988]] suksesvol getoets. * [[Deuterium]], 'n waterstofisotoop (waterstof-2) word gebruik in kernsplytings as 'n moderator om neutrone te vertraag en word ook gebruik in kernfusiereaksies.<ref name="nbb">{{cite book| last = Emsley| first = John| title = Nature's Building Blocks| publisher = Oxford University Press| year = 2001| location = Oxford| pages = 183–191| isbn = 0-19-850341-5 }}</ref> * Stowwe wat deuterium bevat, vind ook toepassing in [[chemie]] en [[biologie]] asook in studies van isotoop-effekte in reaksies.<ref>{{cite journal | last = Reinsch | first =J. | first2=A. | last2=Katz |first3=J. |last3=Wean |first4=G. |last4=Aprahamian |first5=J.T. |last5=MacFarland | title = The deuterium isotope effect upon the reaction of fatty acyl-CoA dehydrogenase and butyryl-CoA | journal = J. Biol. Chem. | volume = 255 | issue = 19 | pages = 9093–97 | datum = 10 October 1980 | url = http://www.jbc.org/cgi/content/abstract/255/19/9093 | accessdate = 2008-03-24 | pmid = 7410413 | archive-date = 2008-04-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080415015445/http://www.jbc.org/cgi/content/abstract/255/19/9093 | url-status = dead }}</ref> * [[Tritium]] (waterstof-3), word vervaardig in kernreaktors en word gebruik om waterstofbomme te vervaardig.<ref>{{cite journal| last = Bergeron| first = Kenneth D.| title = The Death of no-dual-use| journal = Bulletin of the Atomic Scientists| volume = 60| issue = 1| pages = 15| publisher = Educational Foundation for Nuclear Science, Inc.| location = | date = January–February 2004| url = http://find.galegroup.com/itx/start.do?prodId=SPJ.SP06| accessdate = 2008-04-13 | doi = 10.2968/060001004 <!--Retrieved from CrossRef by DOI bot-->}}</ref> * Dit word ook gebruik as 'n isotoopmerker in die biologiese wetenskappe en as 'n bestralingsbron in weerkaatsende verwe.<ref name="holte">{{cite journal| last = Holte| first = Aurali E.| last2 = Houck| first2 = Marilyn A.| last3 = Collie| first3 = Nathan L.| title = Potential Role of Parasitism in the Evolution of Mutualism in Astigmatid Mites| journal = Experimental and Applied Acarology| volume = 25| issue = 2| pages = 97–107| publisher = Texas Tech University| location = Lubbock| date = 2004-11-03| url = http://www.springerlink.com/content/p361t660u1774534/| doi = 10.1023/A:1010655610575| accessdate = 2008-03-08}}{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite journal| last = Quigg| first = Catherine T.| title = Tritium Warning| journal = Bulletin of the Atomic Scientists| volume = 40 | issue = 3| pages = 56–57| location = Chicago| datum = 1984| url = http://search.ebscohost.com/login.aspx?direct=true&db=sch&AN=11181317&site=ehost-live| issn = 0096-3402| accessdate = 2008-04-15}}</ref> * Waterstof kan verbrand word in interne verbrandingsmotors en 'n vloot waterstofbrandende [[motorkar|motors]] word tans deur Chrysler-BMW aangehou. Waterstof in [[brandstofsel]]le word ondersoek as moontlike goedkoop, [[besoedeling]]svrye [[kragbron]]ne. *Die [[waterstofelektrode]] speel 'n groot rol in die [[elektrochemie]] == Geskiedenis == Waterstof is in [[1776]] deur [[Henry Cavendish]] die eerste keer as 'n suiwer chemiese stof geïdentifiseer. [[Antoine Lavoisier]] het die element in [[1787]] sy naam gegee in [[Frans]], naamlik ''hydrogen'', wat letterlik "watermaker" beteken.<ref name="Stwertka">{{cite book| last = Stwertka| first = Albert| title = A Guide to the Elements| publisher = Oxford University Press| year = 1996| pages = 16–21| isbn = 0-19-508083-1}}</ref> Deur middel van 'n spektraalanalise het die Duitse navorsers Kirchhoff en Bunsen in [[1861]] bewys dat waterstof 'n bestanddeel van die [[son]] is – en gevolglik die element moet wees wat die meeste in ons [[sonnestelsel]] voorkom. == Voorkoms == Waterstof is die element wat die meeste in die natuur voorkom. Meer as 75% van die [[massa]] van alle materie en meer as 90% van al die [[Atoom|atome]] bestaan uit waterstof.<ref>{{cite web |first=Steve |last=Gagnon |url=http://education.jlab.org/itselemental/ele001.html |title=Hydrogen |publisher=Jefferson Lab |access-date=5 Februarie 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200502082747/https://education.jlab.org/itselemental/ele001.html |archive-date=2 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die element kom in oorvloed voor in [[ster]]re en groot [[Planeet|planete]] ([[gasreus]]e). Relatief tot sy groot oorvloed elders in die heelal is suiwer waterstof baie skaars in die [[aarde]] se atmosfeer (1 dpm (dele per miljoen) op 'n volumebasis). Die algemeenste bron vir die element op aarde is [[water]], wat bestaan uit twee dele waterstof en een deel [[suurstof]] (H₂O). Ander bronne sluit in die meeste vorms van organiese stowwe (insluitende alle lewende wesens), [[Fossielbrandstof|fossielbrandstowwe]] naamlik ([[steenkool]] en [[ru-olie]]) asook aardgas. Metaan ([[koolstof|C]]H₄) wat verkry kan word as byproduk uit die ontbinding van organiese materiaal en wat ook 'n hoofkomponent van aardgas is, is 'n toenemend belangrike energiebron en is 'n belangrike bron van waterstof.<ref>{{cite web |first=Wolfgang H. |last=Berger |date=15 November 2007 |url=http://earthguide.ucsd.edu/virtualmuseum/climatechange2/11_3.shtml |title=The Future of Methane |publisher=University of California, San Diego |access-date=12 Februarie 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200416213641/http://earthguide.ucsd.edu/virtualmuseum/climatechange2/11_3.shtml |archive-date=16 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Waterstof kan voorberei word op verskeie maniere: [[stoom]] wat met verhitte [[koolstof]] reageer, [[koolwaterstof]]ontbinding deur blootstelling aan hitte, reaksie van 'n sterk basis in 'n waterige oplossing met [[aluminium]], [[elektrolise]] van water, of die verplasing van [[Suur|sure]] met sekere [[Metaal|metale]]. Kommersiële massaproduksie van waterstof geskied hoofsaaklik deur die ontbinding van aardgas teen hoë temperature in die teenwoordigheid van stoom en suurstof. Die proses staan bekend as metaanhervorming. == Verbindings == Waterstof vorm verbindings met die meeste elemente. Waterstof het 'n [[elektronegatiwiteit]] van 2,2 en dus vorm dit verbindings waar dit die meer nie-metaalagtige, asook waar dit die meer metaalagtige element is. Eersgenoemde verbindings word hidriede genoem, waar waterstof bestaan uit H^- ione of slegs as 'n opgeloste stof binne-in 'n ander element soos in palladiumhidried.<ref>{{cite web| last = Sandrock| first = Gary| title = Metal-Hydrogen Systems| publisher = Sandia National Laboratories| date = 2002-05-02| url = http://hydpark.ca.sandia.gov/DBFrame.html| accessdate = 2008-03-23| archive-date = 2012-12-24| archive-url = https://www.webcitation.org/6D9jPh4UQ?url=http://hydpark.ca.sandia.gov/DBFrame.html| url-status = dead}}</ref> Laasgenoemde verbinding neig egter na 'n kovalente verbinding; aangesien die H⁺ ioon 'n ontblote kern met geen elektrone sal wees, het dit 'n sterk geneigdheid om elektrone na homself aan te trek. Albei tipe verbindings vorm sure. Dus sal 'n mens selfs in 'n suuroplossing ione soos [[hidronium]] (H₃O⁺) kry vanweë die proton se sterk geneigdheid om aan iets te bind. Waterstof verbind met suurstof om water te vorm, H₂O, en die reaksie stel baie energie vry – soveel dat die verbranding van waterstof in lug eerder as 'n ontploffing beskryf kan word. Deuteriumoksied, of D₂O, word ook dikwels "swaar water" genoem. Waterstof vorm ook 'n groot verskeidenheid verbindings met [[koolstof]]. As gevolg van hulle noue verbintenis met lewende organismes, word hierdie stowwe organiese verbindings genoem; die studie van dié verbindings word [[organiese chemie]] genoem.<ref name="hydrocarbon">{{cite web |title=Structure and Nomenclature of Hydrocarbons |publisher=Purdue University |url=http://chemed.chem.purdue.edu/genchem/topicreview/bp/1organic/organic.html |access-date=23 Maart 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200510201156/http://chemed.chem.purdue.edu/genchem/topicreview/bp/1organic/organic.html |archive-date=10 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |title=Organic Chemistry |work=Dictionary.com |publisher=Lexico Publishing Group |year=2008 |url=http://dictionary.reference.com/browse/organic%20chemistry |access-date=23 Maart 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924123443/http://dictionary.reference.com/browse/organic%20chemistry |archive-date=24 September 2015 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> == Vorms == [[Lêer:Hydrogen discharge tube.jpg|duimnael|links|125px|Waterstof]] Onder normale toestande is waterstofgas 'n mengsel van drie verskillende soorte [[molekule]]s wat van mekaar verskil ten opsigte van die twee stabiele isotope: {{chem|H|2}}, {{chem|H|D}} en {{chem|D|2}}. Waterstofgas is hoofsaaklik [[protium]], maar {{chem|¹H|2}} self kan nog verskil ten opsigte van die relatiewe [[Spin (fisika)|spin]] van die twee [[nukleon]]e.<ref name="uigi">{{cite web |author=Staff |year=2003 |url=http://www.uigi.com/hydrogen.html |title=Hydrogen (H₂) Properties, Uses, Applications: Hydrogen Gas and Liquid Hydrogen |publisher=Universal Industrial Gases, Inc. |access-date=5 Februarie 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191123045518/http://www.uigi.com/hydrogen.html |archive-date=23 November 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Die twee vorms staan bekend as orto en para-waterstof (dit verskil van [[isotoop|isotope]] soos hieronder beskryf). In orto-waterstof is die spin van die nukleone parallel, terwyl dit in para-waterstof anti-parallel is. Teen standaardtoestande bestaan waterstof uit ongeveer 25% van die para-vorm en 75% van die orto-vorm (ook bekend as die "normale" vorm).<ref name="Tikhonov">{{cite journal | last=Tikhonov | first=Vladimir I. | last2=Volkov |first2=Alexander A. | title=Separation of Water into Its Ortho and Para Isomers | journal=Science | year=2002 | volume=296 | issue=5577 | pages=2363 | doi=10.1126/science.1069513 | pmid=12089435 }}</ref> Die ewewigsverhouding tussen die twee vorms hang van temperatuur af, maar aangesien die orto-vorm 'n hoër energievlak het, kan dit nie stabiel wees in die suiwer vorm nie. Teen lae temperature (omtrent by kookpunt), bestaan die ewewigsamestelling amper uitsluitlik uit die para-vorm. Die omsettingsproses tussen die vorms is stadig en as waterstof vinnig verkoel en gekondenseer word, kan dit nog groot hoeveelhede van die para-vorm-atome bevat. Die verskynsel is belangrik vir die voorbereiding en stoor van vloeibare waterstof aangesien die orto-para-omsetting meer hitte genereer as die [[verdampingshitte]] van waterstof en 'n groot hoeveelheid waterstof verloor kan word deur [[verdamping]] etlike dae ná vervloeiing. Daarom word kataliste ingespan om die orto-para-omsetting te versnel tydens die waterstofverkoelingproses. Daar is ook 'n effense verskil tussen die fisiese eienskappe van die twee vorme. Die smelt- en kookpunte van para-waterstof is byvoorbeeld ongeveer 0,1 [[Kelvin|K]] laer as die van die "normale" orto-vorm. == Isotope == Die mees algemene isotoop van waterstof is ¹H. Dié stabiele isotoop het 'n kern wat bestaan uit 'n enkele [[proton]]; daarvandaan die beskrywende term (selde gebruik) [[protium]] vir ¹H.<ref>{{cite journal | last=Urey | first=Harold C. | last2=Brickwedde |first2=F.G. |last3=Murphy |first3=G.M. | title=Names for the Hydrogen Isotopes | journal=Science | year=1933 | volume=78 | issue=2035 | pages=602–603 | url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/citation/78/2035/602 | accessdate=2008-02-20 | doi=10.1126/science.78.2035.602 | pmid=17797765 }}</ref> Die ander stabiele isotoop is [[deuterium]], ²H, met 'n ekstra [[neutron]] in die kern. Deuterium beslaan 0,0184-0,0082% van alle waterstof ([[IUPAC]]); verhoudings van deuterium tot protium word gerapporteer relatief tot die VSMOW standaardverwysingswater. Die derde waterstofisotoop is die radioaktiewe [[tritium]], ³H. Die tritiumkern bevat twee neutrone en 'n proton. Waterstof is die enigste element met verskillende name vir sy isotope. Die simbole D en T (i.p.v. ²H and ³H) word somtyds gebruik vir deuterium en tritium, hoewel dit nie amptelik goedgekeurde gebruik is nie. (Die simbool P word reeds gebruik om die element [[Fosfor]] aan te dui en kan dus nie gebruik word vir protium nie). == Voorsorgmaatreëls == Waterstof is 'n hoogs [[verbranding|ontvlambare]] gas wat brand teen konsentrasies so laag as 4% in lug. Dit reageer ook heftig met [[chloor]] en [[fluoor]]. Wanneer waterstof met suurstof gemeng word, brand dit met 'n ontploffing. == Sien ook == * [[Periodieke tabel]] * [[Waterstofbinding]] * [[Waterstof se kleure]] == Bronne == * [http://periodic.lanl.gov/elements/1.html Los Alamos National Laboratory – Hydrogen] == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Hydrogen|Waterstof}} {{Wikt|waterstof}} * [[Wiktionary:Hydrogen|Wiktionary – ''Hydrogen'' in different languages]] * [https://www.webelements.com/hydrogen/ WebElements.com – Hydrogen] * [http://environmentalchemistry.com/yogi/periodic/H.html EnvironmentalChemistry.com – Hydrogen] * [http://education.jlab.org/itselemental/ele001.html It's Elemental – Hydrogen] {{Navigasie Periodieke tabel}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Waterstof]] a6lrre96g7ycucynhytvg7r60pxbrpp 0 8274 2895080 2864233 2026-04-19T16:40:11Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895080 wikitext text/x-wiki {{Mees gebruikte geldeenhede}} [[Lêer:Euro symbol black.svg|duimnael|links|80px|Die euro se valutateken]] Die '''euro''' ([[Cyrilliese skrif]]: '''Евро''', [[Griekse alfabet]]: '''Ευρώ''', [[Lets]]: ''Eiro'', [[Litaus]]: ''Euras'', [[Maltees]]: ''Ewro'', [[Sloweens]]: ''Evro''; simbool: €, [[ISO 4217|ISO-geldeenheidkode]]: EUR) is die [[geldeenheid]] van die [[Europese Ekonomiese en Monetêre Unie]] (EMU) – die sogenaamde [[Eurosone]] – en ná die [[Amerikaanse dollar]] die tweede belangrikste geldeenheid wêreldwyd.<ref>{{en}} [http://mpra.ub.uni-muenchen.de/14350/1/MPRA_paper_14350.pdf mpra.ub.uni-muenchen.de: ''Compositional Analysis Of Foreign Currency Reserves In The 1999–2007 Period. The Euro vs. The Dollar As Leading Reserve Currency'']</ref> [[Lêer:Euro coins and banknotes.jpg|duimnael|links|Euromunte en -banknote]] Die euro word deur die [[Europese Sentrale Bank]] in [[Frankfurt am Main]] beheer en is die wettige betaalmiddel in 21 van die 27 lande van die [[Europese Unie]] (EU). Die euro is daarbenewens die wettige geldeenheid van ses lande ([[Andorra]], [[Kosovo]], [[Monaco]], [[Montenegro]], [[San Marino]] en die [[Vatikaanstad]]) wat nie lidlande van die Europese Unie is nie.<ref>{{en}} [http://www.ecb.int/pub/pdf/scpops/ecbocp11.pdf ecb.int: ''Official Dollarisation/ Euroisation: Motives, Features and Policy Implications of current cases'']</ref> Andorra, Monaco, San Marino en die Vatikaanstad slaan hul eie euromunte wat (teoreties) dwarsdeur die euro-area langs die munte van ander lande sirkuleer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.ecb.europa.eu/euro/coins/common/html/index.en.html |title=Common sides |publisher=Europese Sentrale Bank |accessdate=13 Desember 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200609183932/https://www.ecb.europa.eu/euro/coins/common/html/index.en.html |archive-date=9 Junie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> 'n Verdere vier lande en twee monetêre gebiede het hulle munteenheid met 'n vaste wisselkoers aan die euro gekoppel. In [[Zimbabwe]] is die euro een van verskeie buitelandse geldeenhede wat onder meer vir internasionale transaksies in gebruik is.<ref>{{en}} [http://www.rbz.co.zw/assets/jan-2014-mps.pdf ''Monetary Policy Statement Issued in Terms of the Reserve Bank of Zimbabwe Act, Chapter 22:15, Section 46. January 2014, bl. 55''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170914125546/http://www.rbz.co.zw/assets/jan-2014-mps.pdf |date=14 September 2017}}</ref> Alle bestaande lidlande van die Europese Unie (EU), wat aan sekere monetêre voorwaardes voldoen, mag by die eurostelsel aansluit. Nuwe lidlande van die EU is verplig om die euro in te voer, sodra hulle aan die voorwaardes voldoen. In [[Slowenië]] het die euro op 1 Januarie 2007 die Sloweense tolar vervang,<ref>{{de}} [https://www.ecb.europa.eu/euro/changeover/slovenia/html/index.de.html ecb.int: ''Slowenien (seit 1. Januar 2007)'']</ref> op 1 Januarie 2008 is die euro ingevoer in [[Malta]]<ref>{{de}} [https://www.ecb.europa.eu/euro/changeover/malta/html/index.de.html ecb.int: ''Malta (seit 1. Januar 2008)'']</ref> en [[Siprus]],<ref>{{de}} [https://www.ecb.europa.eu/euro/changeover/cyprus/html/index.de.html ecb.int: ''Zypern (seit 1. Januar 2008)'']</ref> op 1 Januarie 2009 in [[Slowakye]],<ref>{{de}} [https://www.ecb.europa.eu/euro/changeover/slovakia/html/index.de.html ecb.int: ''Slowakei (seit 1. Januar 2009)'']</ref> op 1 Januarie 2011 in [[Estland]],<ref>{{de}} [https://www.ecb.europa.eu/euro/changeover/estonia/html/index.de.html ecb.int: ''Estland (seit 1. Januar 2011)'']</ref> op 1 Januarie 2014 in [[Letland]],<ref>{{de}} [https://www.ecb.europa.eu/euro/changeover/latvia/html/index.de.html ecb.int: ''Lettland (seit 1. Januar 2014)'']</ref> op 1 Januarie 2015 in [[Litaue]],<ref>{{de}} [https://www.ecb.europa.eu/euro/changeover/lithuania/html/index.de.html ecb.int: ''Litauen (seit 1. Januar 2015)'']</ref> op 1 Januarie 2023 in [[Kroasië]]<ref>{{de}} [https://www.ecb.europa.eu/euro/changeover/croatia/html/index.de.html ecb.int: ''Kroatien (seit 1. Januar 2023)'']</ref> en op 1 Januarie 2026 in [[Bulgarye]].<ref>{{de}} [https://www.ecb.europa.eu/euro/changeover/bulgaria/html/index.de.html ecb.int: ''Bulgarien (seit 1. Januar 2026)'']</ref> Die euro is in die jaar 1999 as bankgeld en op 1 Januarie 2002 as "stoflike" betaalmiddel ingevoer. 'n Euro word verdeel in 100 sente (voorgestel deur die letter c). Daar is net een stel banknote ter waarde van 5, 10, 20, 50, 100, 200 en 500 euro beskikbaar, terwyl die muntstukke (1c, 2c, 5c, 10c, 20c, 50c, 1&nbsp;€ en 2&nbsp;€) naas 'n identiese voorkant 'n nasionale agterkant het.<ref>{{de}} [http://www.ecb.int/euro/changeover/2002/html/index.de.html ecb.int: ''Erste Bargeldumstellung (2002)'']</ref> Vanaf 2013 is 'n tweede reeks banknote ingevoer, die sogenaamde "Europa"-reeks, maar gelyktydig is die geleidelike uitfasering van die 500&nbsp;€-banknoot aangekondig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.ecb.europa.eu/press/pr/date/2016/html/pr160504.en.html |title=ECB ends production and issuance of €500 banknote |publisher=Europese Sentrale Bank |date=4 Mei 2016 |accessdate=3 Oktober 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200609082043/https://www.ecb.europa.eu/press/pr/date/2016/html/pr160504.en.html |archive-date=9 Junie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Politieke oorwegings == Behalwe vir die ekonomiese motiverings vir die instelling van die euro, was die skepping daarvan ook deels geregverdig as 'n manier om 'n nader gevoel van gesamentlike identiteit tussen Europese burgers te bevorder. Verklarings oor hierdie doelwit is byvoorbeeld gemaak deur [[Wim Duisenberg]], Europese Goewerneur van die Sentrale Bank, in 1998,<ref>{{en}} {{cite book|title=Global Finance After the Crisis|date= 2013|quote=The euro is far more than a medium of exchange. It is part of the identity of a people. It reflects what they have in common now and in the future.}}</ref> [[Laurent Fabius]], Franse Minister van Finansies, in 2000,<ref>{{en}} {{cite news |url=https://eu.boell.org/sites/default/files/uploads/2014/02/presentation_lasorella.pdf|publisher=Heinrich-Böll-Stiftung|newspaper=Financial Times|title=Europe in Crisis in Mediterranean Context |date=24 Julie 2000|quote=Thanks to the euro, our pockets will soon hold solid evidence of a European identity}}</ref> en [[Romano Prodi]], President van die Europese Kommissie, in 2002.<ref>{{en}} {{cite book|title=Speech to the European Parliament|date=16 Januarie 2002|quote=The euro is becoming a key element in peoples sense of shared European identity and common destiny.}}</ref> Maar, 15 jaar na die instelling van die euro, het 'n studie geen bewyse gevind dat dit 'n positiewe invloed op 'n gedeelde gevoel van Europese identiteit gehad het nie (en geen bewys dat dit ook 'n negatiewe uitwerking gehad het nie).<ref name=EER>{{en}} {{cite journal|author1=Franz Buscha|title=Can a common currency foster a shared social identity across different nations? The case of the euro|journal=European Economic Review|date=November 2017|volume=100|pages=318–336|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0014292117301642|doi=10.1016/j.euroecorev.2017.08.011}}</ref> == Wisselkoerse == [[Lêer:Eurozone.svg|duimnael|Die Eurosone: {{sleutel|#003399|21 EU-lande met euro}} {{sleutel|#3366CC|Ander lande met euro}} {{sleutel|gray|6 EU-lande sonder euro}}]] [[Lêer:Frankfurt EZB.Nordwest-2.20141228.jpg|duimnael|Setel van die Europese Sentrale Bank in [[Frankfurt am Main]], [[Duitsland]]]] [[Lêer:Europäische Wirtschafts- und Währungsunion.svg|duimnael|Die Europese Ekonomiese en Monetêre Unie: {{sleutel|#003399|Lidlande van die Eurosone}} {{sleutel|#339900|Wisselkoersmeganisme II|WKM-II-lidland}} {{sleutel|#e8984d|WKM-II-lidland met Opt-out-klousule}} {{sleutel|#c34f4f|Land met Opt-out-klousule}} {{sleutel|#704c4c|Ander EU-lidlande}}]] [[Lêer:DOLLAR AND EURO IN THE WORLD.svg|duimnael|Gebruik van Amerikaanse dollar en euro wêreldwyd: {{columns-list|2| {{sleutel|#099811|Verenigde State van Amerika}} {{sleutel|#99ff9e|Ander lande wat die Amerikaanse dollar as geldeenheid gebruik}} {{sleutel|#999909|Geldeenhede met 'n vaste wisselkoers aan die Amerikaanse dollar}} {{sleutel|#ffff99|Geldeenhede met 'n smal wisselkoers aan die Amerikaanse dollar}} {{sleutel|#092d98|Europese Ekonomiese en Monetêre Unie}} {{sleutel|#98b3ff|Ander lande wat die Euro as geldeenheid gebruik}} {{sleutel|#6e328b|Geldeenhede met 'n vaste wisselkoers aan die Euro}} {{sleutel|#cc99ff|Geldeenhede met 'n smal wisselkoers aan die Euro}}}}]] [[Lêer:Euro exchange rate to USD.svg|duimnael|Wisselkoers tussen euro en [[Amerikaanse dollar]] sedert 1999]] [[Lêer:Euro exchange rate to JPY.svg|duimnael|Wisselkoers tussen euro en [[Jen]] sedert 1999]] [[Lêer:Euro exchange rate to GBP.svg|duimnael|Wisselkoers tussen euro en [[Pond sterling]] sedert 1999]] [[Lêer:Euro exchange rate to CHF.svg|duimnael|Wisselkoers tussen euro en [[Switserse frank]] sedert 1999]] [[Lêer:Euro exchange rate to ZAR.svg|duimnael|Wisselkoers tussen euro en [[Suid-Afrikaanse rand]] sedert 1999]] Die amptelike wisselkoers van die euro ten opsigte van die ou nasionale munteenhede is soos volg vasgestel: {| class="wikitable float-left sortable" |+ Voorafgaande nasionale geldeenhede van die Eurosone ! Geldeenheid ! Kode<br />([[ISO 4217]]) ! Wisselkoers<ref>{{en}} {{cite web |title=Fixed Euro conversion rates |url=http://www.ecb.int/euro/intro/html/index.en.html |publisher=European Central Bank |accessdate=6 Augustus 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130710012301/http://www.ecb.int/euro/intro/html/index.en.html |archive-date=10 Julie 2013 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> ! Gevestig op ! Opgelewer |- | {{vlagikoon|België}} [[Belgiese frank]] | style="text-align: center;" | <code>BEF</code> | style="text-align: right;" | {{nts|40.3399}} | style="text-align: right;" | 31 Desember 1998 | style="text-align: right;" | 1 Januarie 1999 |- | {{vlagikoon|Bulgarye}} [[Bulgaarse lef]] | style="text-align: center;" | <code>BGN</code> | style="text-align: right;" | {{nts|1,9558}} | style="text-align: right;" | 10 Julie 2020 | style="text-align: right;" | 1 Januarie 2026 |- | {{vlagikoon|Duitsland}} [[Duitse mark]] | style="text-align: center;" | <code>DEM</code> | style="text-align: right;" | {{nts|1.95583}} | style="text-align: right;" | 31 Desember 1998 | style="text-align: right;" | 1 Januarie 1999 |- | {{vlagikoon|Estland}} [[Estniese kroon]] | style="text-align: center;" | <code>EEK</code> | style="text-align: right;" | {{nts|15.6466}} | style="text-align: right;" | 13 Julie 2010 | style="text-align: right;" | 1 Januarie 2011 |- | {{vlagikoon|Finland}} [[Finse markka]] | style="text-align: center;" | <code>FIM</code> | style="text-align: right;" | {{nts|5.94573}} | style="text-align: right;" | 31 Desember 1998 | style="text-align: right;" | 1 Januarie 1999 |- | {{vlagikoon|Frankryk}} [[Franse frank]] | style="text-align: center;" | <code>FRF</code> | style="text-align: right;" | {{nts|6.55957}} | style="text-align: right;" | 31 Desember 1998 | style="text-align: right;" | 1 Januarie 1999 |- | {{vlagikoon|Griekeland}} [[Griekse dragme]] | style="text-align: center;" | <code>GRD</code> | style="text-align: right;" | {{nts|340.75}} | style="text-align: right;" | 19 Junie 2000 | style="text-align: right;" | 1 Januarie 2001 |- | {{vlagikoon|Ierland}} [[Ierse pond]] | style="text-align: center;" | <code>IEP</code> | style="text-align: right;" | {{nts|0.787564}} | style="text-align: right;" | 31 Desember 1998 | style="text-align: right;" | 1 Januarie 1999 |- | {{vlagikoon|Italië}} [[Italiaanse lira]] | style="text-align: center;" | <code>ITL</code> | style="text-align: right;" | {{nts|1,936.27}} | style="text-align: right;" | 31 Desember 1998 | style="text-align: right;" | 1 Januarie 1999 |- | {{vlagikoon|Kroasië}} [[Kroatiese kuna]] | style="text-align: center;" | <code>HRK</code> | style="text-align: right;" | {{nts|7.5345}} | style="text-align: right;" | 10 Julie 2010 | style="text-align: right;" | 1 Januarie 2023 |- | {{vlagikoon|Letland}} [[Letse lats]] | style="text-align: center;" | <code>LVL</code> | style="text-align: right;" | {{nts|0.702804}} | style="text-align: right;" | 9 Julie 2013 | style="text-align: right;" | 1 Januarie 2014 |- | {{vlagikoon|Litaue}} [[Litause litas]] | style="text-align: center;" | <code>LTL</code> | style="text-align: right;" | {{nts|3.4528}} | style="text-align: right;" | 23 Julie 2014 | style="text-align: right;" | 1 Januarie 2015 |- | {{vlagikoon|Luxemburg}} [[Luxemburgse frank]] | style="text-align: center;" | <code>LUF</code> | style="text-align: right;" | {{nts|40.3399}} | style="text-align: right;" | 31 Desember 1998 | style="text-align: right;" | 1 Januarie 1999 |- | {{vlagikoon|Malta}} [[Maltese lira]] | style="text-align: center;" | <code>MTL</code> | style="text-align: right;" | {{nts|0.4293}} | style="text-align: right;" | 10 Julie 2007 | style="text-align: right;" | 1 Januarie 2008 |- | {{vlagikoon|Monaco}} [[Monegaskiese frank]] | style="text-align: center;" | <code>MCF</code> | style="text-align: right;" | {{nts|6.55957}} | style="text-align: right;" | 31 Desember 1998 | style="text-align: right;" | 1 Januarie 1999 |- | {{vlagikoon|Nederland}} [[Nederlandse gulden]] | style="text-align: center;" | <code>NLG</code> | style="text-align: right;" | {{nts|2.20371}} | style="text-align: right;" | 31 Desember 1998 | style="text-align: right;" | 1 Januarie 1999 |- | {{vlagikoon|Oostenryk}} [[Oostenrykse schilling]] | style="text-align: center;" | <code>ATS</code> | style="text-align: right;" | {{nts|13.7603}} | style="text-align: right;" | 31 Desember 1998 | style="text-align: right;" | 1 Januarie 1999 |- | {{vlagikoon|Portugal}} [[Portugese escudo]] | style="text-align: center;" | <code>PTE</code> | style="text-align: right;" | {{nts|200.482}} | style="text-align: right;" | 31 Desember 1998 | style="text-align: right;" | 1 Januarie 1999 |- | {{vlagikoon|San Marino}} [[San Marinese lira]] | style="text-align: center;" | <code>SML</code> | style="text-align: right;" | {{nts|1,936.27}} | style="text-align: right;" | 31 Desember 1998 | style="text-align: right;" | 1 Januarie 1999 |- | {{vlagikoon|Siprus}} [[Sipriese pond]] | style="text-align: center;" | <code>CYP</code> | style="text-align: right;" | {{nts|0.585274}} | style="text-align: right;" | 10 Julie 2007 | style="text-align: right;" | 1 Januarie 2008 |- | {{vlagikoon|Slowakye }} [[Slowaakse koruna]] | style="text-align: center;" | <code>SKK</code> | style="text-align: right;" | {{nts|30.126}} | style="text-align: right;" | 8 Julie 2008 | style="text-align: right;" | 1 Januarie 2009 |- | {{vlagikoon|Slowenië}} [[Sloweense tolar]] | style="text-align: center;" | <code>SIT</code> | style="text-align: right;" | {{nts|239.64}} | style="text-align: right;" | 11 Julie 2006 | style="text-align: right;" | 1 Januarie 2007 |- | {{vlagikoon|Spanje}} [[Spaanse peseta]] | style="text-align: center;" | <code>ESP</code> | style="text-align: right;" | {{nts|166.386}} | style="text-align: right;" | 31 Desember 1998 | style="text-align: right;" | 1 Januarie 1999 |- | {{vlagikoon|Vatikaanstad}} [[Vatikaanse lira]] | style="text-align: center;" | <code>VAL</code> | style="text-align: right;" | {{nts|1,936.27}} | style="text-align: right;" | 31 Desember 1998 | style="text-align: right;" | 1 Januarie 1999 |} == Banknote == {| class="wikitable" style="margin:auto; font-size:90%;" |+ <big>2002-reeks</big> !colspan="2"| Beeld !!rowspan="2"| Waarde !!rowspan="2"| Afmetings<br />(millimeter) !!rowspan="2" colspan="2"| Hoofkleur !!colspan="2"| Ontwerp !!colspan="2" rowspan="2"| Drukkerkodeposisie |- Tydperk van yster en glas ! Voorkant !! Agterkant !! Argitektuur !! Eeu |- style="height:62px" | style="text-align:center;"| [[Lêer:EUR 5 obverse (2002 issue).jpg|raam|120px]] | style="text-align:center;"| [[Lêer:EUR 5 reverse (2002 issue).jpg|raam|120px]] ! €5 | style="text-align:center;"| 120 × 62 | style="text-align:center; background:#ccc;"| | Grys | Klassiek | < 5de | Linker beeldrand<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.eurotracer.net/information/notes.php?type=f5 |title=EuroTracer – Information Notes – €5 note |publisher=EuroTracer |accessdate=7 Januarie 2012 |year=2002 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191116192743/http://www.eurotracer.net/information/notes.php?type=f5 |archive-date=16 November 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- style="height:62px" | style="text-align:center;"| [[Lêer:EUR 10 obverse (2002 issue).jpg|raam|127px]] | style="text-align:center;"| [[Lêer:EUR 10 reverse (2002 issue).jpg|raam|127px]] ! €10 | style="text-align:center;"| 127 × 67 | style="text-align:center; background:#f99;"| | Rooi | Romaans | 11–12de | 8:00-uur ster<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.eurotracer.net/information/notes.php?type=f10 |title=EuroTracer – Information Notes – €10 note |publisher=EuroTracer |accessdate=7 Januarie 2012 |year=2002 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191031232651/http://www.eurotracer.net/information/notes.php?type=f10 |archive-date=31 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- style="height:62px" | style="text-align:center;"| [[Lêer:EUR 20 obverse (2002 issue).jpg|raam|133px]] | style="text-align:center;"| [[Lêer:EUR 20 reverse (2002 issue).jpg|raam|133px]] ! €20 | style="text-align:center;"| 133 × 72 | style="text-align:center; background:#9cf;"| | Blou | [[Gotiese argitektuur|Goties]] | 12–14de | 9:00-uur ster<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.eurotracer.net/information/notes.php?type=f20 |title=EuroTracer – Information Notes – €20 note |publisher=EuroTracer |accessdate=9 Januarie 2012 |year=2002 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191031163050/http://www.eurotracer.net/information/notes.php?type=f20 |archive-date=31 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- style="height:62px" | style="text-align:center;"| [[Lêer:EUR 50 obverse (2002 issue).jpg|raam|140px]] | style="text-align:center;"| [[Lêer:EUR 50 reverse (2002 issue).jpg|raam|140px]] ! €50 | style="text-align:center;"| 140 × 77 | style="text-align:center; background:#f93;"| | Oranje | [[Renaissance]] | 15–16de | Regter beeldrand<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.eurotracer.net/information/notes.php?type=f50 |title=EuroTracer – Information Notes – €50 note |publisher=EuroTracer |accessdate=9 Januarie 2012 |year=2002 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191031231821/http://www.eurotracer.net/information/notes.php?type=f50 |archive-date=31 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- style="height:62px" | style="text-align:center;"| [[Lêer:EUR 100 obverse (2002 issue).jpg|raam|147px]] | style="text-align:center;"| [[Lêer:EUR 100 reverse (2002 issue).jpg|raam|147px]] ! €100 | style="text-align:center;"| 147 × 82 | style="text-align:center; background:#3c0;"| | Groen | [[Barok]] & [[Rokoko]] | 17–18de | Regs van 9:00-uur ster<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.eurotracer.net/information/notes.php?type=f100 |title=EuroTracer – Information Notes – €100 note |publisher=EuroTracer |accessdate=9 Januarie 2012 |year=2002 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191031164310/http://www.eurotracer.net/information/notes.php?type=f100 |archive-date=31 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- style="height:62px" | style="text-align:center;"| [[Lêer:EUR 200 obverse (2002 issue).jpg|raam|153px]] | style="text-align:center;"| [[Lêer:EUR 200 reverse (2002 issue).jpg|raam|153px]] ! €200 | style="text-align:center;"| 153 × 82 | style="text-align:center; background:#fc3;"| | Geelbruin | Tydperk van yster en glas | 19–20ste | Bo 7:00-uur ster<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.eurotracer.net/information/notes.php?type=f200 |title=EuroTracer – Information Notes – €200 note |publisher=EuroTracer |accessdate=9 Januarie 2012 |year=2002 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191031232656/http://www.eurotracer.net/information/notes.php?type=f200 |archive-date=31 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- style="height:62px" | style="text-align:center;"| [[Lêer:EUR 500 obverse (2002 issue).jpg|raam|160px]] | style="text-align:center;"| [[Lêer:EUR 500 reverse (2002 issue).jpg|raam|160px]] ! €500 | style="text-align:center;"| 160 × 82 | style="text-align:center; background:#b299cc;"| | Pers | Moderne 20ste eeu | 20–21ste | 9:00-uur ster<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.eurotracer.net/information/notes.php?type=f500 |title=EuroTracer – Information Notes – €500 note |publisher=EuroTracer |accessdate=9 Januarie 2012 |year=2002 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191031162642/http://www.eurotracer.net/information/notes.php?type=f500 |archive-date=31 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- |colspan="10"|<small>Hierdie beelde is volgens skaal op 0,7 pixels per millimeter.</small> |} {| class="wikitable" style="margin:auto; font-size:90%;" |+ <big>Europa-reeks</big><ref name="Europa series">{{en}} {{cite web |url=http://www.ecb.int/euro/banknotes/europa/html/index.en.html |title=ECB: Europa series |publisher=Europese Sentrale Bank |accessdate=11 Junie 2013 |year=2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130811083045/http://www.ecb.int/euro/banknotes/europa/html/index.en.html |archive-date=11 Augustus 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> !colspan="2"| Beeld !!rowspan="2"| Waarde !!rowspan="2"| Jaar !!rowspan="2"| Afmetings<br />(millimeter) !!rowspan="2" colspan="2"| Hoofkleur !!colspan="2"| Ontwerp !!colspan="2" rowspan="2"| Drukkerkodeposisie |- Tydperk van yster en glas ! Voorkant !! Agterkant !! Argitektuur !! Eeu |- style="height:62px" | style="text-align:center;"| [[Lêer:EUR 5 obverse (2013 issue).png|raam|120px]] | style="text-align:center;"| [[Lêer:EUR 5 reverse (2013 issue).png|raam|120px]] ! €5 | 2013 | style="text-align:center;"| 120 × 62 | style="text-align:center; background:#ccc;"| | Grys<ref name="Europa series design">{{en}} {{cite web |url=http://www.new-euro-banknotes.eu/Europa-Series/Europa-Series-Design |title=Europa series design – ECB – Our Money |publisher=www.new-euro-banknotes.eu |accessdate=6 Augustus 2013 |year=2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160626175057/http://www.new-euro-banknotes.eu/Europa-Series/Europa-Series-Design |archive-date=26 Junie 2016 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> | Klassiek<ref name="Europa series design" /> | < 5de<ref name="Europa series design" /> | Regs bo |- style="height:62px" |- style="height:62px" | style="text-align:center;"| [[Lêer:EUR 10 obverse (2014 issue).png|raam|127px]] | style="text-align:center;"| [[Lêer:EUR 10 reverse (2014 issue).png|raam|127px]] ! €10 | 2014 | style="text-align:center;"| 127 × 67 | style="text-align:center; background:#f99;"| | Rooi<ref name="Europa series design" /> | Romaans<ref name="Europa series design" /> | 11–12de<ref name="Europa series design" /> | Regs bo |- style="height:62px" | style="text-align:center;"| [[Lêer:The Europa series 20 € obverse side.jpg|raam|133px]] | style="text-align:center;"| [[Lêer:The Europa series 20 € reverse side.jpg|raam|133px]] ! €20 | 2015 | style="text-align:center;"| 133 × 72 | style="text-align:center; background:#9cf;"| | Blou<ref name="Europa series design" /> | [[Gotiese argitektuur|Goties]]<ref name="Europa series design" /> | 12–14de<ref name="Europa series design" /> | Regs bo |- style="height:62px" | style="text-align:center;"| [[Lêer:The Europa series 50 € obverse side.png|raam|140px]] | style="text-align:center;"| [[Lêer:The Europa series 50 € reverse side.png|raam|140px]] ! €50 | 2017 | style="text-align:center;"| 140 × 77 | style="text-align:center; background:#f93;"| | Oranje<ref name="Europa series design" /> | [[Renaissance]]<ref name="Europa series design" /> | 15–16de<ref name="Europa series design" /> | Regs bo |- style="height:62px" | style="text-align:center;"| [[Lêer:The Europa series 100 € obverse side.jpg|raam|147px]] | style="text-align:center;"| [[Lêer:The Europa series 100 € reverse side.jpg|raam|147px]] ! €100 | 2019 | style="text-align:center;"| 147 × 82 | style="text-align:center; background:#3c0;"| | Groen<ref name="Europa series design" /> | [[Barok]] & [[Rokoko]]<ref name="Europa series design" /> | 17–18de<ref name="Europa series design" /> | Regs bo |- style="height:62px" | style="text-align:center;"| [[Lêer:The Europa series 200 € obverse side.jpg|raam|153px]] | style="text-align:center;"| [[Lêer:The Europa series 200 € reverse side.jpg|raam|153px]] ! €200 | 2019 | style="text-align:center;"| 153 × 82 | style="text-align:center; background:#fc3;"| | Geelbruin<ref name="Europa series design" /> | Tydperk van yster en glas<ref name="Europa series design" /> | 19–20ste<ref name="Europa series design" /> | Regs bo |- |colspan="10"|<small>Hierdie beelde is volgens skaal op 0,7 pixels per millimeter.</small> |} == Spesiale muntstukke == Enige land van die Eurosone mag spesiale muntstukke vrystel, wat in alle lande van die Eurosone geldig is. == Geskiedenis == === Aanvanklike suksesse === Die invoering van die euro in 1999 het sonder probleme verloop en Griekeland (2000), Slowenië (2006), Malta (2007) Siprus (2007), en Slowakye (2008) het tot die eurosone toegetree. Sommige ekonome en politici soos die vroeëre Duitse Minister van Buitelandse Sake, Joschka Fischer (Groen Party), wys daarop dat die euro as geldeenheid eerder om politieke as om ekonomiese redes ingevoer is – met die hoofdoelwit van ekonomiese en politieke integrasie van die deelnemende EU-lidstate.<ref>{{de}} [https://www.zeit.de/2011/46/Interview-Fischer/seite-3 ''Zeit Online, 10 November 2011: Joschka Fischer: «Vergesst diese EU». Besoek op 12 Junie 2018'']</ref> Enkele jare lank was die euro 'n stabiele geldeenheid vir ekonomieë met uiteenlopende strukture, sosiale en arbeidswetgewing en belastingtariewe. Dat nasionale reserwebanke die moontlikheid ontneem is om hul geldeenheid te re- of devalueer of staatsskuld deur 'n hoër inflasiekoers fakties te verminder, was aanvanklik geen probleem vir lidlande nie. Ander lande soos die Baltiese State het hulle munt aan die euro gekoppel en baie ekonomiese groei ervaar. === Die eurokrisis === Eers later, ná die [[Beursineenstorting]] van 2008 het duidelik geword watter gevare 'n gemeenskaplike geldeenheid kan inhou sodra nie alle lidlande dieselfde ekonomiese en finansiële beleid volg nie.<ref>{{de}} [http://www.bpb.de/internationales/europa/europa-kontrovers/172138/einleitung ''Bundeszentrale für politische Bildung (bpb): Die Eurokrise – worum geht es eigentlich? Besoek op 12 Junie 2018''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180616224645/http://www.bpb.de/internationales/europa/europa-kontrovers/172138/einleitung |date=16 Junie 2018 }}</ref> Die finansiële krisis in Griekeland, wat sy toetreding tot die Eurosone slegs met gemanipuleerde statistieke kon bewerkstellig aangesien dit nie werklik aan die vereiste kriteria voldoen het nie, het die Eurosone in 2009 in 'n eerste ernstige krisis gedompel. Met sy lidmaatskap was 'n drastiese interne devaluasie – die grootskaalse verlaging van lone, salarisse en pensioene met 'n gepaardgaande besuinigingsprogram – die enigste oplossing en die voorwaarde vir finansiële steun deur ander lidstate deur middel van lenings. Die ander land van die sgn. PIIGS Portugal, Ierland, Italië, Griekeland en Spanje wat ook groot staatskulde gehad het het ook probleme gekry. Spekulasie teen hulle obligasies het hulle rentes doen styg, maar in [[2012]] het [[Mario Draghi]] die Europese Sentrale Bank tot ''lender of last resort'' verklaar. Hij begin om meer euros te druk en daarmee die obligasies op te koop. Dit het die krisis besweer.<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.reuters.com/article/uk-ecb-draghi-crisis-analysis/analysis-a-year-on-draghis-save-the-euro-pledge-remains-untested-idUKBRE96O0QG20130725|title=Analysis – A year on, Draghi's 'save the euro' pledge remains untested|publisher=Reuters |date=27 Julie 2013|accessdate=8 Julie 2023}}</ref> In Griekeland wat nooit die euro losgelaat het nie, het dit langer geduur en die IMF het lenings moet verstrek. Die besuinigings het die land in 'n diep krisis gestort maar die land is in 2023 terug op sy bene.<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.wsj.com/articles/greece-economy-kyriakos-mitsotakis-alexis-tsipras-supply-side-economics-e276d014|publisher=Wall Street Journal|title=How Greece Got Its Groove Back|date=26 Mei 2023|accessdate=8 Julie 2023}}</ref> Die eurokrisis het die euro se geloofwaardigheid baie geskaad. Lande soos Tsjechië het van hulle planne om tot die eurosone toe te tree afgesien, maar nie die drie Baltiese state nie wat teenstelling tot die PIIGS kleine staatskulde het. Estland tree toe tot die eurosone in 2011 wanneer die kritiek op die euro die luidste is<ref>{{en}} {{cite web|url=https://jp.reuters.com/article/us-baltics-crisis/insight-baltic-countries-austerity-lesson-for-europe-just-do-it-idUKBRE85O0CB20120625|publisher=Reuters|title=Insight: Baltic countries' austerity lesson for Europe – Just do it|date=25 Junie 2012|author=Alistair Scrutton}}</ref>en Letland en Litoue volg later (in 2014 en 2015). Hulle het hoegenaamd geen probleme nie en gee minder geld uit om hulle rentes op die staatskuld te betaal. === Ná die krisis === In die jare ná die krisis het die ECB 'n baie belangriker rol gespeel in die ekonomie van Europa en die wêreld. In 2023 is 50% van die invoer en uitvoer in die wêreld in [[Amerikaanse dollar]] betaal, met die Euro in die tweede plek met 42%.<ref>{{en}} {{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/web/products-eurostat-news/w/DDN-20230608-1|title=EU trade: euro and dollar’s dominance increased|publisher=Eurostat|date=8 Junie 2023|accessdate=8 Julie 2023}}</ref> Om die ekonomiese probleme ingevolge die [[coronavirus]] te help oplos het die EU besluit om self skuld te maak. Hulle het besluit om 'n herstel- en stimuleerfonds van €2&nbsp;264,3 miljard te skep om die ekonomieë weer op koers te sit.<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.consilium.europa.eu/en/policies/coronavirus/covid-19-economy/|publisher=European Council|title=COVID-19: the EU's response to the economic fallout|date=22 Desember 2022|accessdate=9 Julie 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230709005531/https://www.consilium.europa.eu/en/policies/coronavirus/covid-19-economy/|archive-date=9 Julie 2023|url-status=dead}}</ref> Dit sou sonder die euro se herstelde geloofwaardigheid nie moontlik gewees het nie. Op 1 Januarie 2023 het [[Kroasië]] die eurosone toegetree en op 1 Januarie 2026 het Bulgarye gevolg. == Sien ook == * [[Schengen-ooreenkoms]], nog 'n Europese instelling ten doeleinde van 'n Europese identiteit * [[Vlag van Europa]], nog 'n simbool van die Europese Unie * [[IBAN]], Internasionale bankrekeningnommer wat ontwikkel is om internasionale bankdienste binne die Europese Unie te fasiliteer. == Notas == <references group="n" /> == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == * {{en}} {{cite journal |last= |first= |authorlink= |author2=Taylor, Stephen J. |author3=Wang, Yaw-Huei |date=Mei 2007 |title=The Euro and European Financial Market Dependence |journal=Journal of Banking and Finance |volume=51 |issue=5 |pages=1461–1481 |doi= |ssrn=924333 |last1= Bartram |first1= Söhnke M. }} * {{en}} {{cite journal |last= |first= |authorlink= |author2=Karolyi, G. Andrew |date=Oktober 2006 |title=The Impact of the Introduction of the Euro on Foreign Exchange Rate Risk Exposures |journal=Journal of Empirical Finance |volume=13 |issue=4–5 |pages=519–549 |doi= 10.1016/j.jempfin.2006.01.002|ssrn=299641 |last1= Bartram |first1= Söhnke M. }} * {{en}} {{cite book |last=Baldwin |first=Richard |first2=Charles |last2=Wyplosz |title=The Economics of European Integration |location=New York |publisher=McGraw Hill |year=2004 |isbn=0-07-710394-7}} * {{en}} {{cite book |last=Buti |first=Marco |first2=Servaas |last2=Deroose |first3=Vitor |last3=Gaspar |first4=João |last4=Nogueira Martins |title=The Euro |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |year=2010 |isbn= 978-92-79-09842-0}} * {{en}} {{cite book |last1=Simonazzi|first1=A. |last2=Vianello |first2=F. |chapter=Financial Liberalization, the European Single Currency and the Problem of Unemployment |editor1-last=Franzini |editor1-first=R. |editor2-last=Pizzuti |editor2-first=R.F.|title=Globalization, Institutions and Social Cohesion|date=2001|publisher=Springer|isbn=3-540-67741-0}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie}} * {{en}} [http://www.consilium.europa.eu/en/splash/?requested=%2fcouncil-eu%2feurogroup%2f Amptelike webwerf van die Eurosone] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206071116/http://www.consilium.europa.eu/en/splash/?requested=%2fcouncil-eu%2feurogroup%2f |date= 6 Februarie 2016 }} * {{en}} [https://www.ecb.europa.eu/ Europese Sentrale Bank] * {{en}} [https://ec.europa.eu/info/business-economy-euro/euro-area_en Die euro] – Europa * {{en}} [https://exchangerate-euro.com/ Europese Sentrale Bank – eurowisselkoerse] {{Normdata}} [[Kategorie:Geldeenhede]] [[Kategorie:Europese Unie]] [[Kategorie:Ekonomie van België]] [[Kategorie:Ekonomie van Duitsland]] [[Kategorie:Ekonomie van Estland]] [[Kategorie:Ekonomie van Finland]] [[Kategorie:Ekonomie van Frankryk]] [[Kategorie:Ekonomie van Italië]] [[Kategorie:Ekonomie van Letland]] [[Kategorie:Ekonomie van Litaue]] [[Kategorie:Ekonomie van Luxemburg (land)]] [[Kategorie:Ekonomie van Nederland]] [[Kategorie:Ekonomie van Oostenryk]] [[Kategorie:Ekonomie van Spanje]] [[Kategorie:Andorra]] [[Kategorie:Bulgarye]] [[Kategorie:Griekeland]] [[Kategorie:Ierse Republiek]] [[Kategorie:Kroasië]] [[Kategorie:Malta]] [[Kategorie:Monaco]] [[Kategorie:Portugal]] [[Kategorie:San Marino]] [[Kategorie:Siprus]] [[Kategorie:Slowakye]] [[Kategorie:Slowenië]] [[Kategorie:Vatikaanstad]] l7qoyudh06su17pk9o53sxr6c0mg49m 4 9591 2895067 2894890 2026-04-19T15:42:32Z BurgertB 2401 /* Vlag van Tibet */ 2895067 wikitext text/x-wiki {| width="100%" style="border:solid 1px #479429;" cellspacing="0" cellpadding="10" | colspan="2" | '''Kandidaatartikels vir voorblad: Help vorm die beste van Wikipedia''' Hier besluit ons watter artikels op die voorblad van die Afrikaanse Wikipedia gaan verskyn. ''''n Voorbladartikel''' moet die beste werk op Wikipedia ten toon stel. Om 'n artikel te nomineer kan dit gewoon bygevoeg word aan die onderkant van hierdie bladsy. Lees asseblief eers die [[Wikipedia:Riglyne vir voorbladartikels|Riglyne vir nominasie]] voor u 'n artikel nomineer. U kan beïnvloed wat op die voorblad verskyn deur 'n artikel te ondersteun of deur beswaar aan te teken. Persone wat 'n artikel voorstel moet ook bereid wees om te help om besware aan te spreek. As daar geen noemenswaardige besware is nie kan 'n artikel moontlik 'n voorbladartikel word. Die beleid is tans om enige genomineerde bladsy waarvoor daar na 'n maand geen geldige beswaar is nie en wat aan die [[Wikipedia:Riglyne vir voorbladartikels|vereistes voldoen]] as 'n moontlike voorbladartikel te beskou. 'n Artikel word vir 'n week lank op die voorblad vertoon, vanaf Maandag tot die daaropvolgende Sondag. Ou suksesvolle nominasies word na die betrokke argief verskuif. 'n Lys van voorbladartikels wat al in hierdie jaar gebruik is, is by [[Wikipedia:Voorbladartikels {{CURRENTYEAR}}]] te kry. Daar is ook 'n inleiding tot die voorbladartikelprojek by [[Wikipedia:Voorbladartikel]]. Onsuksesvolle nominasies kan besigtig word by [[Wikipedia:Onsuksesvolle voorbladnominasies/2025]]. |- | colspan="2" | <div style="border-bottom: solid 2px #479429;">[[Lêer:Calendar-nl.png|30px]] '''Opkomende weke'''</div> |- valign="top" | width="50%" | '''[[Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +1 }} {{CURRENTYEAR}}|Volgende week]]''' {{ #ifexist: Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +1 }} {{CURRENTYEAR}} | {{Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +1 }} {{CURRENTYEAR}}}} | {{Geen Voorbladartikel|week={{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +1 }}}} }} | width="50%" | '''[[Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +2 }} {{CURRENTYEAR}}|Die week daarop]]''' {{ #ifexist: Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +2 }} {{CURRENTYEAR}} | {{Wikipedia:Voorbladartikel week {{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +2 }} {{CURRENTYEAR}}}} | {{Geen Voorbladartikel|week={{ #expr: {{CURRENTWEEK}} +2 }}}} }} |} {{Argiefboks|13<!-- | argief1 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2005|2005]] | argief2 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2006|2006]] | argief3 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2007|2007]] | argief4 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2008|2008]] | argief5 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2009|2009]] | argief6 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2010|2010]] | argief7 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2011|2011]] | argief8 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2012|2012]] | argief9 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2013|2013]] | argief10 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2014|2014]] --> | argief1 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2015|2015]] | argief2 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2016|2016]] | argief3 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2017|2017]] | argief4 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2018|2018]] | argief5 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2019|2019]] | argief6 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2020|2020]] | argief7 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2021|2021]] | argief8 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2022|2022]] | argief9 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2023|2023]] | argief10 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2024|2024]] | argief11 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2025|2025]] | argief12 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2026|2026]] | argief13 = [[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2027|2027]] }} Hier kan u gerus voorstelle maak vir moontlike voorbladartikels, of ondersteuning of beswaar lewer oor huidige nominasies. Dit is behulpsaam om u nominasies, besware en ondersteuning van kommentaar te voorsien wat betrekking op die artikel se inhoud het. Indien u gekant is teen 'n artikel se nominasie kan dit help om te sê waarom, so kan probleme aangespreek word en u mag u teenkanting na ondersteuning verander. So ook kan redes vir 'n nominasie ander gebruikers help om die goeie punte van 'n artikel raak te sien. U is welkom om die volgende sjablone te gebruik: * {{sl|ondersteun}} ({{ondersteun}}) * {{sl|gekant}} ({{gekant}}) * {{sl|neutraal}} ({{neutraal}}) * {{sl|kommentaar}} ({{kommentaar}}) * {{sl|vraag}} ({{vraag}}) ; Wenk: Om die vervoerband vir 2026 te besigtig, '''[[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2026|klik hier]]''', en vir 2027 '''[[Wikipedia:Kandidaatartikels vir voorblad/2027|klik hier]]'''. == Nuwe voorstelle == === [[Vandale (volk)]] === {{sperdatum|29 April 2026}} * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 07:26, 29 Maart 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 13:46, 29 Maart 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 19:44, 1 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:20, 5 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:23, 6 April 2026 (UTC) === [[Heinrich Himmler]] === {{sperdatum|29 April 2026}} * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 07:26, 29 Maart 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 13:46, 29 Maart 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 19:44, 1 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 20:26, 1 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:20, 5 April 2026 (UTC) === [[Wedersydse versekerde vernietiging]] === {{sperdatum|1 Mei 2026}} * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 19:44, 1 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 17:06, 5 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:20, 5 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:23, 6 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 06:46, 13 April 2026 (UTC) === [[Jack the Ripper]] === {{sperdatum|5 Mei 2026}} * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 12:18, 5 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 16:42, 5 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 17:06, 5 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:20, 5 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 06:06, 6 April 2026 (UTC) === [[Tanzaniese nasionale krieketspan]] === {{sperdatum|5 Mei 2026}} * {{ondersteun}} – Dié artikel het ek lankal oorweeg en die span se onlangse goeie prestasies het die skryf daarvan vergemaklik. Tanzanië se krieketgeskiedenis is nou verwant aan dié van [[Keniaanse nasionale krieketspan|Kenia]] en [[Ugandese nasionale krieketspan|Uganda]], waarmee Oos-Afrika in krieket 'n soort driehoek soos Suider-Afrika (Suid-Afrika, Namibië en Zimbabwe) vorm. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:20, 5 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 06:06, 6 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:02, 13 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 13:44, 13 April 2026 (UTC) === [[Nibiru-ramp]] === {{sperdatum|11 Mei 2026}} * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 22:26, 11 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:00, 12 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Lyk vir my na 'n kristalbal-artikel? [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:02, 13 April 2026 (UTC) === [[Nigeriese nasionale krieketspan]] === {{sperdatum|12 Mei 2026}} * {{ondersteun}} – Soos sy Tanzaniese eweknie het ek dié artikel lankal beplan en albei spanne is ook op dieselfde vlak. Beide Nigerië en Tanzanië word as die twee volgende ontluikende Afrikaspanne beskou. Die geskiedenis van krieket in Nigerië is self ouer as dié van enige ander Westerse of moderne sportsoort. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:00, 12 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:02, 13 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 13:44, 13 April 2026 (UTC) === [[Roswellvoorval]] === {{sperdatum|17 Mei 2026}} * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 19:20, 17 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} – Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:15, 18 April 2026 (UTC) === [[Vlag van Hongarye]] === {{sperdatum|18 Mei 2026}} * {{ondersteun}} – Nou nomineer ek met graagte dié nasionale vlag! Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:15, 18 April 2026 (UTC) === [[Vlag van Tibet]] === {{sperdatum|18 Mei 2026}} * {{ondersteun}} – Nog 'n interessante vlag. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 21:15, 18 April 2026 (UTC) * {{ondersteun}} [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 15:42, 19 April 2026 (UTC) <!-- Dis die laaste lyn van hierdie bladsy, skryf asb. hierbo! --> [[Kategorie:Voorblad]] cwra0m57ue23wsyx75560osp0q9y94a 0 15210 2895079 2826931 2026-04-19T16:39:06Z Oesjaar 7467 /* Steunbasis van die AWB groei */ Verbeter 2895079 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Eugène Terre’Blanche | beeld = Eugene Terreblanche (386542672).jpg | beeldonderskrif = | orde = Leier van die [[Afrikaner Weerstandsbeweging]] | termynaanvang = 1973 | termyneinde = 1997 | vise = | voorganger = | opvolger = [[Steyn van Ronge]]<ref>[http://www.nuus24.com/Suid-Afrika/Nuus/AWB-kondig-nuwe-leier-aan-20100406 AWB kondig nuwe leier aan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100410171731/http://www.nuus24.com/Suid-Afrika/Nuus/AWB-kondig-nuwe-leier-aan-20100406 |date=10 April 2010 }}, Nuus24, besoek op 6 April 2010.</ref><ref>[http://www.koerant.co.za/nuus/ontmoed-die-nuwe-awb-leier-472 Ontmoet die nuwe AWB leier] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100418124350/http://www.koerant.co.za/nuus/ontmoed-die-nuwe-awb-leier-472 |date=18 April 2010 }}, koerant.co.za, besoek op 6 April 2010.</ref> | geboortedatum = [[31 Januarie]] [[1941]] | geboorteplek = [[Ventersdorp]], [[Unie van Suid-Afrika]] | sterftedatum = {{Sterftedatum en ouderdom|1941|1|31|2010|04|3}} | sterfteplek = [[Ventersdorp]], [[Suid-Afrika]] | party = [[Afrikaner Weerstandsbeweging|AWB]] | orde2 = | termynaanvang2 = 2008 | termyneinde2 = 2010 | vise2 = | voorganger2 = | opvolger2 = | orde3 = | termynaanvang3 = | termyneinde3 = | vise3 = | voorganger3 = | opvolger3 = | eggenoot = Martie Terre’Blanche | kinders = 1 dogter, Bea Terre’Blanche | alma_mater = | religie = [[Afrikaanse Protestantse Kerk]] (APK) | handtekening = }} '''Eugène Ney Terre’Blanche''' (gebore Maandag [[31 Januarie]] [[1941]] op [[Ventersdorp]] – oorlede aldaar op [[3 April]] [[2010]]) was ’n [[Boere]]-[[Afrikaner]] wat die [[Afrikaner Weerstandsbeweging]] (AWB) gestig het. Hy was tot sy dood president van die hergeaktiveerde organisasie en het aanhou staan vir ’n [[Volkstaat|Afrikanertuisland]] in Suid-Afrika. == Agtergrond == Terre’Blanche is vernoem na Michel Ney (1769–1815), ’n getroue veldheer van [[Napoleon Bonaparte]]. Sy voorsate kom uit [[Frankryk]]. Nadat die Terre’Blanche’e hulle in Suid-Afrika gevestig het, het sy oupa, Etienne Terre’Blanche, by die [[Kaapse Rebelle]] aangesluit wat uit die [[Kaapkolonie]] onder Britse bewind aan die kant van die ZAR en OVS gaan veg het. Terre’Blanche se pa De Villebois-Mareuil Terre’Blanche was ’n kommandant in die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] (SAW) en was bevelvoerder van die Weermag in Ventersdorp. Sy ma was Anna Francina Terre’Blanche, gebore Lourens. Eugène Terre’Blanche het sy skoolopleiding ontvang aan die Laerskool Ventersdorp en die [[Hoër Volkskool Potchefstroom]], waar hy in 1962 gematrikuleer het. Op hoërskool stig hy ’n jeugkultuurorganisasie genaamd Jong Afrikanerharte, wat die Boerekultuur en -waardes bevorder het. Hy blink ook uit in rugby as kaptein van die eerste span en verteenwoordig die Wes-Transvaal.<ref name="Kemp-1"/> Terre’Blanche het na aanleiding van sy talent vir drama en poësie toekennings vir beste skrywer, akteur en regisseur vir sy opvoering ''Iewers langs die pad'' van die [[Afrikaanse Taal- en Kultuurvereniging]] ontvang.<ref name="Kemp-1">{{cite book |last=Kemp |first=Arthur |title=Oorwinning of geweld: die verhaal van die AWB van Suid-Afrika |publisher=Ostara Publications |year=2012 |language=Engels |edition=3de |chapter=Hoofstuk een: Die stigting }}</ref> In die 1970’s skryf hy ’n drama oor die geskiedenis van die Boere getiteld ''Sybrand die Watermaker'' wat goeie resensies ontvang het en vir ’n aantal jare voorgeskryf is vir skole.<ref name="Kemp-1"/> Na sy skoolopleiding sluit hy by die [[Suid-Afrikaanse Polisie]] (SAP) aan en doen as adjudant-offisier diens in Suidwes-Afrika (vandag [[Namibië]]) in die berede eenheid. Daarna word Terre’Blanche in die Staatspresidentswag, wat beskerming aan alle kabinetslede verleen het, opgeneem. Die destydse Staatspresident was [[John Vorster]]. Tydens sy jare in die polisie was Terre’Blanche voorsitter van die polisie se kultuurgroep en het hy aan verskeie opvoerings deelgeneem.<ref name="Kemp-1"/> Nadat hy uit die polisie bedank het, het Terre’Blanche vir ’n tyd lank by die Rondalia-vakansieoord gewerk. Hy het ook, nadat hy Jan Groenewald, wat later onderleier van die AWB was, ontmoet het, by die [[Herstigte Nasionale Party]] aangesluit en in die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1970|1970-verkiesing]] in die kiesafdeling [[Heidelberg (kiesafdeling)|Heidelberg]] gestaan. Terre’Blanche se lidmaatskap van die HNP is beëindig nadat [[Jaap Marais]], leier van die HNP, te hore gekom het dat Terre’Blanche ’n lid van die AWB is terwyl hy ’n partyorganiseerder vir die HNP was, omdat Marais die twee organisasies as mededingers gesien het. Hierop verhuis Terre’Blanche na Brits waar hy as versekeringsagent gewerk het.<ref name="Kemp-1"/> == Stigting van die AWB == [[Lêer:Flag of the Afrikaner-Weerstandsbeweging.svg|duimnael|120px|links|Die AWB-vlag]] Terre’Blanche het egter na sy onsuksesvolle poging om tot die Parlement verkies te word, besluit dat die Westminister politieke stelsel tekortkominge het en politieke partye tweespalt tussen Afrikaners aanmoedig. Hy kom ook tot die gevolgtrekking dat ’n Boerevolkstaat, gebaseer op die Boererepublieke, nagestreef moet word. Die [[Afrikaner Weerstandsbeweging]] (AWB) word gevolglik op 7 Julie 1973 in ’n motorhuis in [[Heidelberg, Gauteng|Heidelberg]] met nog ses geesgenote gestig. Die doel was egter nie om by partypolitiek betrokke te raak nie, maar om ’n weerstands- en bevrydingsbeweging te stig ten einde ’n partylose Volkstaat daar te stel. Die AWB beoog dat die Boerevolkstaat deur ’n verkose President gelei sal word en die regering saamgestel sal wees uit spesialisverteenwoordigers uit verskeie beroepsgroeperings. Swart volkere in Suid-Afrika sal hul eie grondgebied ontvang en alleen seggenskap hê in ’n soewereine staat. Op 28 Maart 1979 teer en veer Terre’Blanche en nog twaalf AWB-lede professor Floors van Jaarsveld, ’n historikus verbonde aan die [[Universiteit van Pretoria]]. Dit gebeur kort voor Van Jaarsveld ’n lesing sou aanbied oor die afdwingbaarheid van die Sondagklousule by Geloftedag by die [[Universiteit van Suid-Afrika]] (UNISA). Daarin wou Van Jaarsveld God se hand tydens die [[Slag van Bloedrivier]] bevraagteken. Die insident het die AWB oornag bekendheid laat verwerf. Terre’Blanche en dertien ander lede word aangekla van onder meer die aanranding van prof. Van Jaarsveld, betreding van Universiteitseiendom, crimen injuria en kwaadwillige saakbeskadiging tenopsigte van prof. Van Jaarsveld se klere en die universiteit se mat. Tien lede, insluitend Terre’Blanche word skuldig bevind op die laaste twee aanklagte terwyl die aanklagte teen die ander drie teruggetrek is.<ref name="Kemp-2">{{cite book |last=Kemp |first=Arthur |title=Oorwinning of geweld: die verhaal van die AWB van Suid-Afrika |publisher=Ostara Publications |year=2012 |language=Engels |edition=3de |chapter=Hoofstuk twee: Die teer-en-veer-party }}</ref> Tydens sy verskyning in die hof het Terre’Blanche gesê dat hy geweier is om vir die kongres te registreer en dat hy daarom nie sy standpunt kon stel nie; hy het ook gesê dat die teer-en-veer-voorval nie om prof. Van Jaarsveld as persoon gehandel het nie, maar uitsluitlik om die skending van Geloftedag. Die straf wat Terre’Blanche opgelê is, was ’n boete van R600 (in 1979) of 300 dae tronkstraf vir laster teen prof. Van Jaarsveld. Fondse ter betaling van die boetes is spoedig ingesamel en by die hof betaal.<ref name="Kemp-2"/> == Steunbasis van die AWB groei == In 1979 was Terre’Blanche ook betrokke by die ontwrigting van ’n [[Nasionale Party]]-vergadering in [[Fochville]] waar dr. [[Andries Treurnicht]] die gehoor toegespreek het. Terre’Blanche se versoek dat ’n nuwe voorsitter vir die vergadering gekies word, is afgewys en die polisie is gevra om die oproermakers te verwyder.<ref name="Kemp-2"/> In die media is die AWB, hoofsaaklik vanweë die ooreenkoms in leierskapstyl en embleem, as Nazi’s uitgebeeld, terwyl Terre’Blanche as [[Adolf Hitler]] se verpersoonliking beskou word. Dit word hoofsaaklik gedoen vanweë sy ongelooflike oratoriese vermoëns, wat in die middel 1980’s groot gehore regoor die land gelok het met hom as spreker. Die AWB groei in hierdie tyd ook baie sterk, soos gedemonstreer deur twee toesprake twee jaar uit mekaar aan die [[Randse Afrikaanse Universiteit]] waar hy by die eerste in 1979 ’n vyandige gehoor toegespreek het in teenstelling met ’n simpatieke gehoor tydens die tweede toespraak in 1981;<ref name="Kemp-2"/> hoewel die militêre styl van die organisasie baie Afrikaners afskrik. Die AWB het tot 70&nbsp;000 lede gehad in hierdie tydperk. In Desember 1982 word Terre’Blanche en nog agt AWB-lede gearresteer na ’n klopjag deur die polisie waarin wapenopslagplekke op die plaas van sy broer, Andries gevind is. In Julie 1983 word hy en drie ander AWB-lede aangekla vir handelinge in stryd met die Wet op Terrorisme, terrorisbedrywighede en ander klagtes met betrekking tot die besit van onwettige wapentuig. Hy word in Oktober 1983 skuldig bevind en tot twee jaar gevangenisstraf gevonnis, wat opgeskort word vir vyf jaar. Na die skeuring in die Nasionale Party, wat uitgeloop het op die stigting van die Konserwatiewe Party, en wat ook ’n skeuring in die Broederbond tot gevolg gehad het, is die [[Afrikanervolkswag]] op 5 Mei 1984 gestig deur prof. [[Carel Boshoff]]. Tydens die stigtingsplegtigheid het Terre’Blanche, asook [[Jaap Marais]] van die [[Herstigte Nasionale Party|HNP]] en dr. Andries Treurnicht van die KP, toesprake gelewer waar Terre’Blanche wye mediadekking geniet het, veral weens sy voordrag van ’n gedig tydens ’n kultuurtussenspel.<ref name="Kemp-3">{{cite book |last=Kemp |first=Arthur |title=Oorwinning of geweld: die verhaal van die AWB van Suid-Afrika |publisher=Ostara Publications |year=2012 |language=Engels |edition=3de |chapter=Hoofstuk drie: Die regse opkoms }}</ref> Later in 1984 het Terre’Blanche ’n versoek tot president [[PW Botha]] gerig om hom te spreek. Die versoek was onsuksesvol en Botha het Terre’Blanche in ’n brief beledig nadat Terre’Blanche gesien het dat die versoek op dowe ore val.<ref name="Kemp-3"/> Die AWB het verdere bekendheid verwerf deur die Minister van Buitelandse Sake, [[Pik Botha]] op 22 Mei 1986 te verhoed om in [[Pietersburg]] (vandag Polokwane) ’n politieke vergadering te laat hou. Die ontperking van die [[African National Congress]] en die begin van onderhandelinge tot ’n veelrassige staat, lei tot nog AWB optrede, hierdie keer tot binne-in die Wêreld Handelsentrum in [[Kempton Park]] op 25 Junie 1993. By dié veelpartykonferensie bars AWB-lede met geweld in en ontwrig die verrigtinge. Terre’Blanche het die einde van die apartheidsbeleid as ’n uitlewering van die Afrikaner aan die kommunisme gesien en gedreig met burgeroorlog indien president [[F.W. de Klerk]] die mag aan die ANC sou oorhandig. Dit lei tot De Klerk se aandrang om ’n politieke vergadering in Terre’Blanche se tuisdorp, Ventersdorp, te hou. Die AWB probeer die vergadering ontwrig en in die geweld tussen die polisie en AWB-ondersteuners, word AWB-lede doodgeskiet. == AWB verloor steun == Met die oorgang tot die nuwe bestel in die begin van 1994, weier die president van [[Bophuthatswana]], [[Lucas Mangope]], om by Suid-Afrika heringelyf te word. Mangope vra hulp van Afrikanerorganisasies en AWB-lede daag sonder uitnodiging op. In die daaropvolgende geweld word Mangope gedwing om van onafhanklikheid afstand te doen, maar ’n TV-span neem die moord op drie AWB-lede af wat tereggestel word deur ’n Bophuthatswana-weermaglid nadat hulle gewond is. Dié voorval het die einde van die AWB se gewapende stryd ingelui, hoewel die AWB op verkiesingsdag, 27 April 1994, bomme geplant het om die verkiesing te probeer ontwrig. Dit was egter onsuksesvol en die AWB en Terre’Blanche het baie steun verloor. Terre’Blanche het aan die einde van die 1980’s reeds begin steun verloor na ’n intieme verhouding met ’n Engelstalige joernalis, [[Jani Allan]], terwyl baie AWB-lede bedank het as gevolg van beweerde drankmisbruik deur Terre’Blanche. Die AWB en Terre’Blanche se agteruitgang is egter in Junie 1997 verseël toe Terre’Blanche tot ses jaar in die tronk gevonnis is nadat ’n petroljoggie en ’n plaaswerker ernstig deur hom aangerand is. Terre’Blanche was slegs een van drie blankes in die Rooigrondgevangenis naby [[Mafikeng]] waar hy aangehou is. Hy is eers in Junie 2004 vrygelaat. In die gevangenis het hy ’n wedergebore Christen geword en na sy vrylating standpunt teen geweld ingeneem. Met sy dood was hy steeds leier van die AWB. == Dood == Terre’Blanche is op [[3 April]] 2010 op sy plaas sowat 10&nbsp;km van [[Ventersdorp]] deur plaaswerkers vermoor. Hy is net na 18:00 met ’n [[kapmes]] en ’n [[knopkierie]] in sy slaap aangeval.<ref>http://www.spitsnieuws.nl/archives/buitenland/2010/04/proapartheidpoliticus_luguber.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Niks is gesteel nie.<ref>[http://www.nuus24.com/Content/Suid-Afrika/Nuus/1479/a1b656025be8446db493e8e625b88d97/03-04-2010-10-48/Eugene_TerreBlanche_op_sy_plaas_vermoor Eugene Terre’Blanche op sy plaas vermoor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100405013443/http://www.nuus24.com/Content/Suid-Afrika/Nuus/1479/a1b656025be8446db493e8e625b88d97/03-04-2010-10-48/Eugene_TerreBlanche_op_sy_plaas_vermoor |date=2010-04-05 }}, Nuus24, besoek op 3 April 2010.</ref> ’n Week na sy dood het bewerings aan die lig gekom dat hy seks met een van die verdagtes gehad het. Volgens berigte is ’n gebruikte kondoom in die kamer waar hy vermoor is gevind,<ref>http://www.eyewitnessnews.co.za/articleprog.aspx?id=36882 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100415234849/http://www.eyewitnessnews.co.za/articleprog.aspx?id=36882 |date=15 April 2010 }} Ooggetuienuus, besoek op 10 April 2010</ref> maar dit is later deur die Polisie ontken.<ref>{{cite web |url=http://praag.co.za/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=7751:geen-kondoom-gevind-polisie&amp;catid=76:sake&amp;Itemid=398 |title=Geen kondoom gevind – polisie |accessdate=10 April 2010 |format=html |publisher=sapa.org.za }}{{Dooie skakel|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.thestar.co.za/?fSectionId=3268&fArticleId=nw20100410135753300C902230 |title=Police: condom found at ET mudrer scene a lie |accessdate=10 April 2010 |format=html |publisher=thestar.co.za}}</ref> Hy is op 9 April 2010 vanuit die [[AP kerk Ventersdorp]] begrawe. Op 22 Mei 2012 word Chris Mahlangu, op die aanklagte van moord en roof skuldig bevind. Sy medepligtige, Patrick Ndlovu, is van moord vrygespreek, maar op die aanklag van huisbraak skuldig bevind.<ref>[http://afrikaans.news24.com/Suid-Afrika/Nuus/ET-moordsaak-Tiener-van-moord-vrygespreek-20120522 ET-saak: Tiener van moord vrygespreek] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120525004534/http://afrikaans.news24.com/Suid-Afrika/Nuus/ET-moordsaak-Tiener-van-moord-vrygespreek-20120522 |date=25 Mei 2012 }}, [[Nuus24]], 22 Mei 2012</ref> == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Eksterne skakels == * [http://www.awb.co.za/leier_a.htm Biografie op die AWB se webwerf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100114012225/http://www.awb.co.za/leier_a.htm |date=14 Januarie 2010 }} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:TerreBlanche, Eugene}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse polisiebeamptes]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse politici]] [[Kategorie:Geboortes in 1941]] [[Kategorie:Sterftes in 2010]] [[Kategorie:Afrikaners]] [[Kategorie:Alumni van Hoër Volkskool, Potchefstroom]] enc4maumky9uy9m00wkpp3xpmoz9d72 0 18135 2895206 2871725 2026-04-20T05:33:05Z Oesjaar 7467 /* Ekumeniese Implikasies */ Verbeter 2895206 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Kerk |naam=Die Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika (GKSA) |beeld=Embleem van die Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika.jpg |breedte=200px |onderskrif=<small>Die embleem van die GKSA </small> |denominasie=[[Protestants]] - [[Calvinisme]] |afgestig=[[Nederduitsch Hervormde Kerk]] |stigting=[[1859]] <small>([[Rustenburg]])</small> |webtuiste=https://gksa.org.za/ |belydende_lidmate=100 000 <small>(2012)</small><ref>{{cite web |url=http://gksa1.businesscatalyst.com/Oor%20die%20GKSA/Geskiedenis/statestiek |title=Statistiek |website=gksa1.businesscatalyst.com |access-date=3 February 2022 |archive-url=https://archive.today/20140401145325/http://gksa1.businesscatalyst.com/Oor%20die%20GKSA/Geskiedenis/statestiek |archive-date=1 April 2014 |url-status=dead}}</ref> |eerste_predikant=[[Dirk Postma]]<ref name=gksa-ge>{{cite web |url=https://gksa.org.za/storage/2021/02/Ontstaan-van-die-Gereformeerde-Kerke-in-Suid-Afrika.pdf|title= Onstaan van die Gereformeerde Kerke in Suid Afrika |access-date=30 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240130141009/https://gksa.org.za/storage/2021/02/Ontstaan-van-die-Gereformeerde-Kerke-in-Suid-Afrika.pdf |archive-date=30 January 2024 |url-status=live}}</ref> |vorige_naam={{bulleted list| De Gereformeerde Kerk in dezen land <ref name=gksa-ge/></br><small>(12 Februarie 1859)</small>| De Gereformeerde Kerk in de Zuid-Afrikaansche Republiek<ref name=gksa-ge/></br><small>(14 Februarie 1859)</small>| De Gereformeerde Kerk in ZAR <ref name=gksa-ge/></br><small>(16 April 1859)</small> }} }} Die '''Gereformeerde Kerke''' is 'n [[Christendom|Christelike kerk]] in [[Suid-Afrika]] wat in [[1859]] in [[Rustenburg]] gestig is.<ref name="gksa-ge" /> Lede van die kerk word soms na verwys as ''Doppers''.<ref name="pettman-151">{{cite book|last=Pettman|first=Charles|title=Africanderisms; a glossary of South African colloquial words and phrases and of place and other names|year=1913|publisher=Longmans, Green and Co.|page=151|url=https://archive.org/stream/cu31924026563795#page/n171/mode/2up}}</ref> As een van die oudste kerkverbande onder die [[Afrikaners]], word dit beskou as een van die [[Drie Susterkerke]]. == Geskiedenis van die Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika == [[File:Syringa Tree Monument 2.JPG|thumb|[[Seringboom]] monument, Kerkstraat, [[Rustenburg]], (SAHRA9/2/263/0016)]] [[Lêer:Gereformeerde_kerk_Potchefstroom-Die_Bult_(4).jpg|duimnael|regs|210px|Die [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Die Bult]].]] [[Beeld:Gereformeerde kerk Heilbron GGSA.jpg|duimnael|regs|210px|Die [[Gereformeerde kerk Heilbron]].]] [[Beeld:Gereformeerde kerk Pretoria GGSA.jpg|duimnael|links|210px|Die [[Gereformeerde kerk Pretoria]].]] [[Beeld:Gereformeerde kerk Wonderboom-Suid GGSA.jpg|duimnael|regs|210px|Die [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wonderboom-Suid]].]] [[Beeld:Reddersburg GK Suid-oos aansig.JPG|duimnael|links|200x200px|Die [[Gereformeerde kerk Reddersburg]].]] [[Beeld:Gereformeerde Kerk, Heidelberg.JPG|duimnael|regs|180px|Die [[Gereformeerde kerk Heidelberg]], ontwerp deur [[Pieter Dykstra]].]] [[Lêer:Ds Dirk Postma.jpg|duimnael|270x270px|links|Ds. [[Dirk Postma]], grondlegger van die Kerk.]] [[Lêer:Gereformeerde kerk Burgersdorp.jpg|duimnael|regs|190px|Die [[Gereformeerde kerk Burgersdorp]].]] [[Lêer:Gereformeerde kerk Steynsburg 3.jpg|duimnael|regs|190px|Die [[Gereformeerde kerk Steynsburg]].]] [[Lêer:Gereformeerde kerk Venterstad.jpg|duimnael|220px|regs|Die [[Gereformeerde kerk Venterstad]].]] [[Lêer:Gereformeerde kerk Colesberg.jpg|duimnael|190px|regs|Die [[Gereformeerde kerk Colesberg]].]] [[Lêer:Gereformeerde kerk Bethulie Wynand Louw.jpg|duimnael|200px|regs|Die [[Gereformeerde kerk Bethulie]].]] [[Lêer:Gereformeerde kerk Elliot.jpg|duimnael|200px|regs|Die Gereformeerde kerk, [[Elliot]].]] [[Lêer:Gereformeerde kerk Aliwal-Noord.jpg|duimnael|200px|regs|Die [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord]].]] [[Beeld:Gereformeerde kerk Sannieshof.jpg|duimnael|regs|170px|Die [[Gereformeerde kerk Sannieshof]].]] [[Beeld:Gereformeerde kerk Postmasburg.jpg|regs|200px|duimnael|Die [[Gereformeerde kerk Postmasburg]].]] [[Beeld:Gereformeerde kerk Port Elizabeth.jpg|regs|220px|duimnael|Die [[Gereformeerde kerk Port Elizabeth]].]] [[Beeld:Gereformeerde kerk Fauresmith GGSA.jpg|duimnael|regs|220px|Die [[Gereformeerde kerk Fauresmith]].]] In die vroeë 1800's het die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk]] in die [[Kaapkolonie]] vanaf Nederland die "nuwe" Psalmboek ingevoer in die erediens. Baie van die liedere in hierdie boek het die Belydenisskrifte ([[Nederlandse Geloofsbelydenis]], [[Heidelbergse Kategismus]] en die [[Dordtse Leerreëls]]) soos vasgestel by die [[Sinode van Dordrecht|Sinode van Dordtrecht]] in 1618/1619, weerspreek. Die wyse van kerkregering het toenemend mag aan die staat en sinodale vergaderings gegee, en die gesag van plaaslike kerkrade daaraan ondergeskik gemaak. Hierdie veranderinge het toenemend onrus onder 'n klein hoeveelheid lidmate veroorsaak. Van die begin af was daar lidmate wat nie die gesange wou sing nie. Die uitgangspunt onder hulle was: "In Gods huis Gods lied".<ref>{{cite web|url=http://www.reformiert-online.net/adressen/detail.php?id=13271&lg=eng|title=Address data base of Reformed churches and institutions|first=Christoph|last=Fasse|website=Reformiert-online.net|access-date=30 Januarie 2024|archive-date= 8 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231108145123/http://www.reformiert-online.net/adressen/detail.php?id=13271&lg=eng|url-status=dead}}</ref> In [[1859]] het 15 broeders besluit om hulle af te skei van die [[Nederduitsch Hervormde Kerk]] in [[Transvaal]]. Onder hulle was onder andere [[Paul Kruger]], latere president van die [[Zuid-Afrikaanse Republiek]]. Hulle het op [[10 Februarie]] [[1859]] 'n vergadering belê onder 'n [[seringboom]] by [[Rustenburg]]. By hierdie vergadering het 300 lidmate hulle laat inskrywe as lidmate van die Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika.<ref>{{Cite web |url=http://www.gksa.org.za/Oor%20die%20GKSA/geskiedenis |title=Geskiedenis |access-date=28 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130727044357/http://www.gksa.org.za/Oor%20die%20GKSA/geskiedenis |archive-date=27 July 2013 |url-status=dead }}</ref> Ds. [[Dirk Postma]], wat 'n besoekende predikant uit [[Nederland]] was, is gevra om hulle predikant te wees, en hy het die beroep aangeneem en hom in [[Suider-Afrika]] gevestig. Daar het spoedig die behoefte ontstaan vir die opleiding van predikante en onderwysers. Die eerste opleiding is op [[Burgersdorp]] in die [[Oos-Kaap]] gedoen waar die [[Teologiese Skool Burgersdorp]] in 1869 geopen het, maar na die [[Anglo-Boereoorlog]] is dit in 1905 verskuif na [[Potchefstroom]]. Uit hierdie skool het die [[Potchefstroomse Universiteit vir Christelike Hoër Onderwys]] gegroei tot 'n volwaardige universiteit, met die Fakulteit Teologie wat onder andere dien as 'n teologiese skool vir die opleiding van predikante. == Die Gereformeerde Kerke vandag == Die volle naam van die Kerkverband is '''Die Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika (GKSA)'''. Die Algemene sinode vergader al om die derde jaar in [[Potchefstroom]], met die laaste sinodevergadering in 2026.<ref>{{Cite web |title=Sinode 2023 |url=https://gksa.org.za/sinode-2023/ |access-date=2025-07-18 |website=GKSA |language=en-US}}</ref> Die GKSA het 378 gemeentes wat in 15 tale bedien, met gemeentes in Suid-Afrika, [[Namibië]], [[Zimbabwe]] en [[Zambië]].<ref name=":4" /><ref>{{Cite web |title=Soek 'n Gemeente |url=https://gksa.org.za/soek-n-gemeente/ |access-date=2025-07-18 |website=GKSA |language=en-US}}</ref> Verder het die Kerke ekumeniese bande met kerke op al die [[Kontinent|kontinente]] behalwe [[Antarktika]].<ref>{{Cite web |title=Ekumeniese Bande |url=https://gksa.org.za/ekumeniese-bande/ |access-date=2025-07-18 |website=GKSA |language=en-US}}</ref> == Liedboek van die Gereformeerde Kerke == Die Gereformeerde Kerke gebruik vandag nog net [[Skrifberymings]] saam met die [[Psalms]] in hulle liedboek. 'n Skrifberyming is 'n gedeelte van die Bybel wat omdig is. Tot onlangs nog was daar net 50 Skrifberymings, maar nuwe skrifberymings word bygevoeg. Buiten die liedere bevat die liedboek ook nog die volgende : * [[Drie Formuliere van Eenheid]] wat bestaan uit die Nederlandse Geloofsbelydenis, die Heidelbergse Kategismus en die Dordtse Leerreëls.<ref>{{Cite web |url=http://www.gksa.org.za/geloofsbelydenisse--confessions.html |title=Geloofsbelydenisse / Confessions - GKSA |access-date=28 March 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130407194001/http://www.gksa.org.za/geloofsbelydenisse--confessions.html |archive-date=7 April 2013 |url-status=dead }}</ref> * Die formuliere vir die doop van kinders, belydenis van Geloof, die doop van volwassenes, die nagmaal, ban of afsnyding, heropname, die bevestiging van ouderlinge en diakens, die bevestiging van predikante, en bevestiging in die huwelik. * Die Kerkorde.<ref name="businesscatalyst1">{{Cite web |url=http://gksa1.businesscatalyst.com/FAQRetrieve.aspx?ID=50298 |title = Church Order of the Reformed Churches in South Africa |archive-url=https://archive.today/20130616054722/http://gksa1.businesscatalyst.com/FAQRetrieve.aspx?ID=50298 |archive-date=16 June 2013 |url-status=dead}}</ref> * 'n Aantal Gebede. == Teologie == === Geloofsbelydenisse === *[[Apostoliese Geloofsbelydenis]] *[[Geloofsbelydenis van Athanasius]] *[[Geloofsbelydenis van Nicea]] === Konfessies === * [[Dordtse Leerreëls]] * [[Nederlandse Geloofsbelydenis]] * [[Heidelbergse Kategismus]]<ref>{{Cite web |url=http://www.gksa.org.za/Hulpbronne/english-documents |title=English documents |access-date=5 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130614225357/http://www.gksa.org.za/Hulpbronne/english-documents |archive-date=14 June 2013 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://gksa1.businesscatalyst.com/Wat%20ons%20glo/belydenisskrifte |title=Belydenisskrifte |website=gksa1.businesscatalyst.com |access-date=3 February 2022 |archive-url=https://archive.today/20130616054715/http://gksa1.businesscatalyst.com/Wat%20ons%20glo/belydenisskrifte |archive-date=16 June 2013 |url-status=dead}}</ref> == Kerkregering == Soos in die Calvinistiese kerkbeskouing, is Christus self die Hoof van die Kerk.<ref>[http://www.kerkrecht.nl/node/1355 Wettige roeping tot bepaalde diens] Afgehaal 30 Januarie 2024</ref> Die kerk volg die presbiteriale kerkregeringstelsel,<ref>{{cite web |url=http://gksa1.businesscatalyst.com/Oor%20die%20GKSA/kerkregering |title=Kerkregering |website=gksa1.businesscatalyst.com |access-date=3 February 2022 |archive-url=https://archive.today/20130616001603/http://gksa1.businesscatalyst.com/Oor%20die%20GKSA/kerkregering |archive-date=16 June 2013 |url-status=dead}}</ref> waar die ouderling Christus se regering in die lig van die Skrif uitdra. Elke gemeente is selfstandig deel van die liggaam van Christus. Daarom word daar na die kerkverband in die meervoud verwys, nl, die Gereformeerde kerk''e'' in Suid-Afrika. Gemeentes werk saam in kleiner streke (genoem Klassisse), groter streke (Streeksinodes) en almal kom saam in die Algemene sinode. Besluite wat hier geneem word is besluite van al die gemeentes gesamentlik. Die kerk bestaan ​​uit die Oostelike Streeksinode, die Bosveldsinode, die Noordwes-sinode, die Streeksinode van Vrystaat en KwaZulu-Natal, die Suidelike Streeksinode en die Randvaalse Streeksinode.<ref>{{Cite web |url=http://www.gksa.org.za/Oor%20die%20GKSA/Geskiedenis/statestiek |title=Statistiek |access-date=29 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131225020850/http://www.gksa.org.za/Oor%20die%20GKSA/Geskiedenis/statestiek |archive-date=25 December 2013 |url-status=dead }}</ref> Die Kerke verkies by wyse van die Streeksinodes in die jaar voorafgaande die Algemene Sinode, Kuratore vir ‘n dienstydperk van drie jaar met die oog op die voorsiening vir, die sorg van en die toesig oor die diens van predikantsopleiding. Hulle is gevolglik verantwoordelik om uitvoering te gee aan besluite oor teologiese- en predikantsopleiding en te sorg dat die teologiese- en predikantsopleiding geskied. Hulle opdrag word deur die Algemene Sinode gegee en hulle doen verslag aan die Algemene Sinode.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://gksa.org.za/vrae-dikwels-gevra/|title=Vrae dikwels gevra|date=4 Maart 2024|website=Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika|archive-url=https://web.archive.org/web/20240304173321/https://gksa.org.za/vrae-dikwels-gevra/|archive-date=2024-03-04|access-date=4 Maart 2024}}</ref> == Kweekskool == Die GKSA het 'n Teologiese Skool in [[Potchefstroom]] (TSP) opgerig om in die opleiding van studente (kandidate) deur geroepe ampsdraers (teologiese professore), volgens 'n leerplan wat deur die Kerke goedgekeur is, te voorsien.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=http://www.gksa.co.za/kerke/tsp.htm|title=Die Teologiese Skool|archive-url=https://web.archive.org/web/20031007233700/http://www.gksa.co.za/kerke/tsp.htm|archive-date=7 October 2003|access-date=28 March 2013|url-status=dead}}</ref> Vanaf 1921 kon kandidate grade in Teologie by die [[Noordwes-Universiteit|PUK]] ontvang, in 1945 het 'n kontraktuele ooreenkoms tussen die GKSA en die PUK/PU vir CHO bepaal dat die beroepe professore ook dosente in die Fakulteit van Teologie sal wees, en dat die universiteit aan kandidate as ingeskrewe studente grade in die teologie sou toeken. Die Kerke het inspraak in die kurrikulum gehad en kon die professore vir die onderrig hiervan aan die PUK beskikbaar stel.<ref name=":0" /> Die PUK, mettertyd die PU vir CHO en sedert 2004 die NWU, het die akademiese onderrig behartig en die Teologiese skool het saam gesmelt in die universiteit.<ref name="bbk.gkv.nl2">{{cite web|url=http://www.bbk.gkv.nl/zuid-afrika/717/|title=BBK.GKV » Zuid-Afrika|website=Bbk.gkv.nl}}</ref> Die keuring, onderrig en begeleiding van kandidate met die oog op kerklike eksaminering en beroepbaarstelling om as predikante te dien, is en word steeds deur die TSP behartig. Die Kerke kan nie sonder die TSP hulle taak om predikante vir die GKSA op te lei, uitvoer nie.<ref name=":0" /> In 2019 het die NWU formeel kennis gegee dat sekere bepalings van die huidige ooreenkoms, bekend as die 2006-ooreenkoms, op grond van die onderwyswet en statute van die NWU vir hulle ʼn risiko inhou en dat hulle hierdie bepalings gevolglik nie meer sal kan nakom nie Die NWU gaan verder ook nie meer deur beroeping professore as dosente aanstel nie en normale arbeidswetgewingpraktyk gaan toegepas word vir die aanstelling van NWU teologiese personeel.<ref name=":0" /> Aan die begin van 2023 het die NWU kennis gegee dat die ooreenkoms beëndig sal word. Die 2006-ooreenkoms bepaal egter dat die bepalinge wat daarin vervat is vir drie jaar na beëindiging nog sal geld.<ref name=":0" /> === Gereformeerde Teologiese Akademie === Tydens die 2018 sinode was daar aan die Kuratore opdrag gegee om die wenslikheid van ‘n eie akademiese instelling te ondersoek. Sedert 2018 het die NWU daarop aangedring dat die Kerke so ‘n akademiese instelling oprig, met wie ‘n akademiese ooreenkoms onder bepaalde voorwaardes gesluit sou kon word. Die Kuratore het toe besluit om ‘n akademiese instelling op te rig en volgens die owerhede se vereistes as ‘n nie winsgewende maatskappy te registreer. Dit staan bekend as die Gereformeerde Teologiese Akademie (GTA). Algemene Sinode 2023 het hierdie oprigting aanvaar en opdrag aan die Kuratore gegee om die GTA tot sy volle potensiaal te ontwikkel, wat insluit dat die GTA kwalifikasies en programme ontwikkel en akkrediteer wat nodig is vir die opleidingsbehoeftes van die GKSA.<ref name=":0" /> == Sendingwerk == Die Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika het 'n aantal groeiende plaaslike gemeentes. Die denominasie het plaaslike uitreike in [[Botswana]] en [[Mosambiek]]. Daar is kerke wat sendelinge in [[Burundi]] ondersteun. Die Gereformeerde Kerk in [[Rustenburg]] het ooreenkoms met Koshin Presbiteriaanse Kerk in Korea om evangelisasie te ondersteun en nuwe multikulturele kerke in Rustenburg area te stig. Die kerk werk saam met die Presbiteriaanse Kerk van Brasilië in sendings in [[Angola]] en [[Mosambiek]]. Dit is ook betrokke by 'n Gereformeerde kerkaanleg in [[Hanoi]]. Deur lidmaatskap van die ''[http://www.wrf.global/ World Reformed Fellowship]'' werk Gereformeerde Gemeentes saam met die WRF, byvoorbeeld in die Internasionale Instituut vir Islamitiese Studies.<ref>{{Cite web |url=http://gksa1.businesscatalyst.com/Deputate/sending-deputate |title = Sending |archive-url=https://archive.today/20130616001542/http://gksa1.businesscatalyst.com/Deputate/sending-deputate |archive-date=16 June 2013 |url-status=dead}}</ref> ==2026 Algemene Sinode== Die Algemene Sinode van Januarie 2026, gehou in Potchefstroom, het die langdurige dispuut oor Vroue in die Amp (VIDA), rakende die ordening van vroue tot die ampte van predikant en ouderling, aangespreek. ===Agtergrond=== Die Algemene Sinode van 2009 het beslis dat vroue nie in die ampte van predikant en ouderling mag dien nie, met verwysing na 1 Timoteus 2:11-14 en 1 Korintiërs 14:34-35. Ten spyte van hierdie besluit het 'n aantal gemeentes voortgegaan om vroue as ouderlinge te orden. Daaropvolgende sinodes in 2015, 2016 en 2018 het appèlle teen die 2009-uitspraak verwerp.<ref name=":5">{{Cite web |date=2026-01-07 |title=ALGEMENE SINODE VAN GKSA 2026 SE VERDERE BESLUITE OOR SUSTERS IN DIE OUDERLINGE AMP (afkorting: VIDA) & VERDERE REAKSIES OP SINODE-BESLUITE |url=https://proregno.com/2026/01/07/algemene-sinode-van-gksa-2026-se-verdere-besluite-oor-susters-in-die-ouderlinge-amp-afkorting-vida/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260117183100/https://proregno.com/2026/01/07/algemene-sinode-van-gksa-2026-se-verdere-besluite-oor-susters-in-die-ouderlinge-amp-afkorting-vida/ |archive-date=2026-01-17 |access-date=2026-01-17 |website=PRO REGNO |language=af}}</ref> In 2023 het die Algemene Sinode Deputate aangestel om advies voor te berei oor hoe om gemeentes aan te spreek wat nie aan sinodale besluite voldoen nie. Twee verslae is by die Sinode van 2026 ingedien: 'n Meerderheidsverslag (Agenda 20.5), wat voorgestel het om verskillende praktyke binne die denominasie te akkommodeer, en 'n Minderheidsverslag (Agenda 20.6), wat verpligte nakoming versoek het.<ref name=":5" /> ===Besluit=== Die Sinode het die Meerderheidsverslag verwerp en die Minderheidsverslag met 'n aansienlike meerderheid aangeneem. Die aangeneemde resolusie het bepaal dat nie-nakoming van die 2009-besluit ongehoorsaamheid aan Christus daarstel en neerkom op self-losmaking van die denominasie. Gemeentes met vroue wat as ouderlinge dien, is twaalf maande gegee om hul besluite te herroep en vroue uit hul amp te ontslaan. Versuim om teen Januarie 2027 na te kom, sou lei tot formele erkenning van hul afskeiding van die GKSA.<ref name=":5" /><ref name=":6">{{Cite web |last=Du Toit |first=Josef |date=2026-01-12 |title=Vroue in die amp: Doppers hou sinode |url=https://maroelamedia.co.za/debat/diskoers/vroue-in-die-amp-doppers-hou-sinode/ |url-status= |access-date=2026-01-17 |website=Maroela Media |language=af}}</ref> Die Sinode het Deputate aangestel om Klassisse en Streeksinodes by te staan met implementering, insluitend sake rakende eiendom, finansies en die versorging van emerituspredikante.<ref name=":5" /> ===Ekumeniese Implikasies=== Die Sinode het ook gestem om die Memorandum van Ekumeniese Samewerking met die Nederduitse Gereformeerde Kerk (NGK)<ref name=":7">{{Cite web |last=Schoeman |first=Le Roux |date=2026-01-13 |title=GKSA hou sinode op Potch: Eie gemeentes móét nou konformeer of uit verband tree + Verhouding met NGK afgeskaal |url=https://kerkbode.christians.co.za/2026/01/13/gksa-hou-sinode-op-potch-eie-gemeentes-moet-nou-konformeer-of-uit-verband-tree-verhouding-met-ngk-afgeskaal/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260117183922/https://kerkbode.christians.co.za/2026/01/13/gksa-hou-sinode-op-potch-eie-gemeentes-moet-nou-konformeer-of-uit-verband-tree-verhouding-met-ngk-afgeskaal/ |archive-date=2026-01-17 |access-date=2026-01-17 |website=Kerkbode |language=af}}</ref> op te skort, wat kanseluitruiling tussen die twee denominasies toegelaat het. Gemeenskap is beëindig met verskeie internasionale liggame, insluitend die Gereformeerde Kerke in Nederland wat gevorm is uit die vorige susterkerk van die GKSA, die ''Gereformeerde Kerken Vrijgemaakt (GKv)'',<ref>{{Cite web |date=2026-01-08 |title=Report 8 - Deputies Ecumenicity International - The Netherlands |url=https://gksa.org.za/storage/2025/10/16.14-Rapport-8-Deputate-Ekumenisiteit-Buitelands-2026-Nederland.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260117185248/https://gksa.org.za/storage/2025/10/16.14-Rapport-8-Deputate-Ekumenisiteit-Buitelands-2026-Nederland.pdf |archive-date=2026-01-17 |access-date=2026-01-17 |website=gksa.org.za}}</ref> die Gereformeerde Kerk in Japan<ref>{{Cite web |date=2026-01-08 |title=Report 4 - Deputies Ecumenicity International - The East (Japan and Korea |url=https://gksa.org.za/storage/2025/10/16.10-Rapport-4-Deputate-Ekumenisiteit-Buitelands-2026-Ooste-Japan-Korea.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260117184746/https://gksa.org.za/storage/2025/10/16.10-Rapport-4-Deputate-Ekumenisiteit-Buitelands-2026-Ooste-Japan-Korea.pdf |archive-date=2026-01-17 |access-date=2026-01-17 |website=gksa.org.za |language=af}}</ref>, en die Christelik Gereformeerde Kerk in Noord-Amerika<ref>{{Cite web |date=2026-01-08 |title=Report 9d - Deputies Ecumenicity International - North America and Canada - PCA and CRCNA |url=https://gksa.org.za/storage/2025/12/16.27-Rapport-9d-Deputate-Ekumenisiteit-Buitelands-2026-Noord-Amerika-en-Kanada-PCA-en-CRCNA.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260117185112/https://gksa.org.za/storage/2025/12/16.27-Rapport-9d-Deputate-Ekumenisiteit-Buitelands-2026-Noord-Amerika-en-Kanada-PCA-en-CRCNA.pdf |archive-date=2026-01-17 |access-date=2026-01-17 |website=gksa.org.za}}</ref>. Die GKSA het aangedui dat hulle voorneme is om bande met meer konserwatiewe liggame soos die Vrye Gereformeerde Kerke van Suid-Afrika (VGKSA) te versterk.<ref>{{Cite web |date=2026-01-08 |title=Report 9d - Deputies Ecumenicity International - North America and Canada - PCA and CRCNA |url=https://gksa.org.za/storage/2025/12/16.27-Rapport-9d-Deputate-Ekumenisiteit-Buitelands-2026-Noord-Amerika-en-Kanada-PCA-en-CRCNA.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260117185112/https://gksa.org.za/storage/2025/12/16.27-Rapport-9d-Deputate-Ekumenisiteit-Buitelands-2026-Noord-Amerika-en-Kanada-PCA-en-CRCNA.pdf |archive-date=2026-01-17 |access-date=2026-01-17 |website=gksa.org.za}}</ref>. ===Ontvangs=== Die besluit het gemengde reaksies ontvang. Kritici, insluitend teoloë van die NGK en die Nederduitse Gereformeerde Kerk (NHKA), het die uitspraak as uitsluitend en diskriminerend gekarakteriseer. Prof. Tanya van Wyk van die [[Universiteit van Pretoria]] het verklaar dat die besluit 'n "sistemiese sosiale probleem" weerspieël wat die status van vroue raak.<ref name=":7" /> Onder interne kritici het dr. Wim Vergeer, 'n predikant by die [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|GK Krugersdorp]], die denominasie as 'n mankultus beskryf in 'n artikel wat deur ''[[Netwerk24]]'' gepubliseer is. GK Krugersdorp is een van verskeie gemeentes wat vroue as ouderlinge georden het in stryd met die 2009-besluit.<ref>{{Cite web |last=Vergeer |first=Wim |date=2026-01-11 |title=Mening: Is die Gereformeerde Kerk dan ’n mannekultus? |url=https://www.netwerk24.com/stemme/menings/mening-is-die-gereformeerde-kerk-dan-n-mannekultus-20260110-1057 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260117185531/https://www.netwerk24.com/stemme/menings/mening-is-die-gereformeerde-kerk-dan-n-mannekultus-20260110-1057 |archive-date=2026-01-17 |access-date=2026-01-17 |website=Netwerk24 |language=af-ZA}}</ref> == Verhoudings met ander Gereformeerde Kerke == Die GKSA is deel van die ''World Reformed Fellowship''<ref>{{cite web|url=http://www.wrfnet.org/web/guest/aboutwrf/membershiplist|archive-url=https://web.archive.org/web/20120730014055/http://www.wrfnet.org/web/guest/aboutwrf/membershiplist|url-status=dead|archive-date=30 July 2012|title=The World Reformed Fellowship – Membership List|date=30 July 2012|access-date=18 April 2019}}</ref> en die Internasionale Konferensie van Gereformeerde Kerke.<ref>{{cite web|url=http://www.icrconline.com/members.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20120717064352/http://www.icrconline.com/members.html|url-status=dead|archive-date=17 July 2012|title=The International Conference of Reformed Churches|date=17 July 2012|access-date=18 April 2019}}</ref> Die Gereformeerde Kerke het ekumeniese eenheid met die volgende kerke:<ref name="gksa-bande">{{cite web|url=https://gksa.org.za/ekumeniese-bande/|title=Ekumeniese Bande|archive-url=https://web.archive.org/web/20240130144309/https://gksa.org.za/ekumeniese-bande/|archive-date=30 January 2024|access-date=30 January 2024|url-status=live}}</ref> *''Eglise Reformee Confessante au Congo (ERCC)'' *''Orthodox Presbyterian Church in America (OPC)'' *''Reformed Churches of New Zealand (RCNZ)'' *''Kosin Presbyterian Church in Korea (KPCK)'' *''Christian Reformed Churches of Australia (CRCA)'' *''Christian Reformed Church'' *''Reformed Church Botswana (RCB)'' *''Nederlands Gereformeerde Kerken (NedlGK)'' *''Free Church of Scotland (FCS)'' *''Free Church of Scotland (Continuing) (FCS(C))'' *''Londenbediening'' *''Reformed Church of East Africa (RCEA)'' *''Presbyterian Church Australia (PCAus)'' *''United Reformed Church of Congo (URCC)'' *''Sudanese Reformed Churches (SRC)'' *''African Evangelical Presbyterian Churches(AEPC)'' *''Presbyterian Church in America (PCA)'' Verder het die GKSA ekumeniese bande met die volgende kerke:<ref name=gksa-bande/> * ''International Presbyterian Church (IPC)'' * ''Iglesia Nacional Presbiteriana de México, A.R. (INPM)'' * ''Reformed Presbyterian Church in Africa (Uganda)'' * ''Reformed Presbyterian Church of India (RPCI)'' * ''Gereformeerde Evangeliese Kerk van Australië (GEKA)'' * ''Igreja Presbiteriana de Angola (IPB Angola)'' In Suid-Afrika is die GKSA in ekumeniese gesprek met:<ref name=gksa-bande/> * [[Afrikaanse Protestantse Kerk|Afrikaanse Protestantse Kerk (APK)]] * Calvyn Protestantse Kerk van Suid-Afrika * Die Vrye Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika * [[Nederduitsch Hervormde Kerk van Afrika|Nederduitsch Hervormde Kerk van Afrika (NHK)]] * Rynse Kerk van Suid-Afrika == Verwysings == '''Algemeen''' * {{Af}}"Professor Dirk Postma (1818 - 1890)", dr. [[Gert van der Vyver|G.C.P. van der Vyver]], Pro Rege-Pers, 1958 * {{Af}}"Handleiding vir die studie van Kerkgeskiedenis, Prof. S. du Toit, Pro Rege Pers, 1970 * {{En}}"Hope and Disilussionment, a basic introduction to the history of Christianity", Prof. B.A.Zuiddam, Importantia, Dordrecht 2010 '''Verdere Verwysings''' <references /> === Gemeentes === # [[Gereformeerde kerk Agulhas]] # [[Gereformeerde kerk Akasia]] # [[Gereformeerde kerk Alberton]] # [[Gereformeerde kerk Alberton-Wes]] # [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord]] # [[Gereformeerde kerk Amanzimtoti]] # [[Gereformeerde kerk Andeon]] # [[Gereformeerde kerk Aranos]] # [[Gereformeerde kerk Barberton]] # [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos]] # [[Gereformeerde kerk Beestekraal]] # [[Gereformeerde kerk Belfast]] # [[Gereformeerde kerk Bellville]] # [[Gereformeerde kerk Bellville-Oos]] # [[Gereformeerde kerk Benoni]] # [[Gereformeerde kerk Benoni-Noord]] # [[Gereformeerde kerk Bergbron]] # [[Gereformeerde kerk Bergsig]] # [[Gereformeerde kerk Bethal]] # [[Gereformeerde kerk Bethanie]] # [[Gereformeerde kerk Bethlehem]] # [[Gereformeerde kerk Bethulie]] # [[Gereformeerde kerk Biermanskool]] # [[Gereformeerde kerk Birchleigh]] # [[Gereformeerde kerk Bitterwater]] # [[Gereformeerde kerk Bloemburg]] # [[Gereformeerde kerk Bloemfontein]] # [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Noord]] # [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Oos]] # [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suid]] # [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suidheuwels]] # [[Gereformeerde kerk Bloemhof]] # [[Gereformeerde kerk Bloempark]] # [[Gereformeerde kerk Boksburg]] # [[Gereformeerde kerk Boksburg-Suid]] # [[Gereformeerde kerk Boshof]] # [[Gereformeerde kerk Bothaville]] # [[Gereformeerde kerk Brackenhof]] # [[Gereformeerde kerk Brackenhurst]] # [[Gereformeerde kerk Brakpan]] # [[Gereformeerde kerk Brakpan-Suid]] # [[Gereformeerde kerk Brandfort]] # [[Gereformeerde kerk Brits]] # [[Gereformeerde kerk Brits-Wes]] # [[Gereformeerde kerk Bronkhorstspruit]] # [[Gereformeerde kerk Buffeldoorns]] # [[Gereformeerde kerk Bulawayo]] # [[Gereformeerde kerk Bultfontein]] # [[Gereformeerde kerk Burgersdorp]] # [[Gereformeerde kerk Cachet]] # [[Gereformeerde kerk Carletonville]] # [[Gereformeerde kerk Carolina]] # [[Gereformeerde kerk Centurion]] # [[Gereformeerde kerk Chinhoyi]] # [[Gereformeerde kerk Christiana]] # [[Gereformeerde kerk Clanwilliam]] # [[Gereformeerde kerk Colesberg]] # [[Gereformeerde kerk Cradock/Somerset-Oos]] # [[Gereformeerde kerk Cullinan]] # [[Gereformeerde kerk Daniëlskuil]] # [[Gereformeerde kerk Daspoort]] # [[Gereformeerde kerk De Aar]] # [[Gereformeerde kerk Delarey]] # [[Gereformeerde kerk Delareyville]] # [[Gereformeerde kerk Delmas]] # [[Gereformeerde kerk Delportshoop]] # [[Gereformeerde kerk Dendron]] # [[Gereformeerde kerk Derdepoort]] # [[Gereformeerde kerk Die Kandelaar]] # [[Gereformeerde kerk D'Kar]] # [[Gereformeerde kerk Dordrecht]] # [[Gereformeerde kerk Drieviersboom]] # [[Gereformeerde kerk Duineveld]] # [[Gereformeerde kerk Durban]] # [[Gereformeerde kerk Durban-Noord]] # [[Gereformeerde kerk Durban-Wes]] # [[Gereformeerde kerk Eden]] # [[Gereformeerde kerk Edenvale]] # [[Gereformeerde kerk Eendracht]] # [[Gereformeerde kerk Eikenhof]] # [[Gereformeerde kerk Elandskraal]] # [[Gereformeerde kerk Elandspoort]] # [[Gereformeerde kerk Eldoret]] # [[Gereformeerde kerk Elliot]] # [[Gereformeerde kerk Eloffsdal]] # [[Gereformeerde kerk Empangeni]] # [[Gereformeerde kerk Ermelo]] # [[Gereformeerde kerk Erongo]] # [[Gereformeerde kerk Estcourt]] # [[Gereformeerde kerk Evander]] # [[Gereformeerde kerk Fauresmith]] # [[Gereformeerde kerk Ficksburg]] # [[Gereformeerde kerk Florida]] # [[Gereformeerde kerk Fort Victoria-Nuanetsi]] # [[Gereformeerde kerk Frankfort]] # [[Gereformeerde kerk George]] # [[Gereformeerde kerk Germiston]] # [[Gereformeerde kerk Ghanzi]] # [[Gereformeerde kerk Glencoe]] # [[Gereformeerde kerk Gobabis]] # [[Gereformeerde kerk Goedgegun]] # [[Gereformeerde kerk Goeie Hoop]] # [[Gereformeerde kerk Graaff-Reinet]] # [[Gereformeerde kerk Griekwaland-Oos]] # [[Gereformeerde kerk Groblersdal]] # [[Gereformeerde kerk Grootfontein]] # [[Gereformeerde kerk Gwelo-Gatooma]] # [[Gereformeerde kerk Harare]] # [[Gereformeerde kerk Harrismith]] # [[Gereformeerde kerk Hartbeespoort]] (tot 2009 Die Moot) # [[Gereformeerde kerk Heidelberg]] # [[Gereformeerde kerk Heilbron]] # [[Gereformeerde kerk Hendrina]] # [[Gereformeerde kerk Hennenman]] # [[Gereformeerde kerk Hentiesbaai]] # [[Gereformeerde kerk Hermanus]] # [[Gereformeerde kerk Hoedspruit]] # [[Gereformeerde kerk Hoëveld]] # [[Gereformeerde kerk Hofmeyr]] # [[Gereformeerde kerk Humpata]] # [[Gereformeerde kerk Indwe]] # [[Gereformeerde kerk Innesdal]] # [[Gereformeerde kerk Jacobsdal]] # [[Gereformeerde kerk Jamestown]] # [[Gereformeerde kerk Jeffreysbaai]] # [[Gereformeerde kerk Johannesburg]] # [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord]] # [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos]] # [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Sentraal]] # [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Suid]] # [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Wes]] # [[Gereformeerde kerk Kaapstad]] # [[Gereformeerde kerk Kamanjab]] # [[Gereformeerde kerk Kameeldrift]] # [[Gereformeerde kerk Karasburg]] # [[Gereformeerde kerk Kathu]] # [[Gereformeerde kerk Keetmanshoop]] # [[Gereformeerde kerk Kemptonpark]] # [[Gereformeerde kerk Kemptonpark-Mooifontein]] # [[Gereformeerde kerk Kemptonpark-Noord]] # [[Gereformeerde kerk Khomas-Hoogland]] # [[Gereformeerde kerk Kimberley]] # [[Gereformeerde kerk Kleinmond]] # [[Gereformeerde kerk Klerksdorp]] # [[Gereformeerde kerk Klerksdorp-Noord]] # [[Gereformeerde kerk Klerksdorp-Wes]] # [[Gereformeerde kerk Klipriviersberg]] # [[Gereformeerde kerk Koedoesrand]] # [[Gereformeerde kerk Koffiefontein]] # [[Gereformeerde kerk Komatipoort]] # [[Gereformeerde kerk Koperstreek]] # [[Gereformeerde kerk Koppies]] # [[Gereformeerde kerk Koster]] # [[Gereformeerde kerk Kriel]] # [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier]] # [[Gereformeerde kerk Kroonstad]] # [[Gereformeerde kerk Krugersdorp]] # [[Gereformeerde kerk Krugersdorp-Oos]] # [[Gereformeerde kerk Krugersdorp-Wes]] # [[Gereformeerde kerk Kuruman]] # [[Gereformeerde kerk Ladybrand]] # [[Gereformeerde kerk Ladysmith]] # [[Gereformeerde kerk Laeveld]] # [[Gereformeerde kerk Lichtenburg]] # [[Gereformeerde kerk Linden]] # [[Gereformeerde kerk Lindley]] # [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt]] # [[Gereformeerde kerk Lusaka]] # [[Gereformeerde kerk Lydenburg]] # [[Gereformeerde kerk Lyttelton]] # [[Gereformeerde kerk Maclear]] # [[Gereformeerde kerk Maclear-Elliot]] # [[Gereformeerde kerk Mafikeng]] # [[Gereformeerde kerk Magalakwin]] # [[Gereformeerde kerk Magaliesburg]] # [[Gereformeerde kerk Magol]] # [[Gereformeerde kerk Marble Hall]] # [[Gereformeerde kerk Mariental]] # [[Gereformeerde kerk Matlabas]] # [[Gereformeerde kerk Messina]] # [[Gereformeerde kerk Meyerspark]] # [[Gereformeerde kerk Meyerton]] # [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap]] # [[Gereformeerde kerk Middelburg, Mpumalanga]] # [[Gereformeerde kerk Middelburg-Noord]] # [[Gereformeerde kerk Midrand]] # [[Gereformeerde kerk Molopo]] # [[Gereformeerde kerk Molteno]] # [[Gereformeerde kerk Mosselbaai]] # [[Gereformeerde kerk Naboomspruit]] # [[Gereformeerde kerk Namib-Kus]] # [[Gereformeerde kerk Nelspruit]] # [[Gereformeerde kerk Newcastle]] # [[Gereformeerde kerk Nigel]] # [[Gereformeerde kerk Noordbrug]] # [[Gereformeerde kerk Noord-Oosrand]] # [[Gereformeerde kerk Noordrand]] # [[Gereformeerde kerk Noupoort]] # [[Gereformeerde kerk Nylstroom]] # [[Gereformeerde kerk Odendaalsrus]] # [[Gereformeerde kerk Okahandja]] # [[Gereformeerde kerk Olifantshoek]] # [[Gereformeerde kerk Ontdekkers]] # [[Gereformeerde kerk Oos-Londen]] # [[Gereformeerde kerk Oos-Moot]] # [[Gereformeerde kerk Orania]] # [[Gereformeerde kerk Oranjerivier]] # [[Gereformeerde kerk Orkney]] # [[Gereformeerde kerk Oshakati]] # [[Gereformeerde kerk Otjiwarongo]] # [[Gereformeerde kerk Oudtshoorn]] # [[Gereformeerde kerk Outjo]] # [[Gereformeerde kerk Paarl]] # [[Gereformeerde kerk Parys]] # [[Gereformeerde kerk Paulpietersburg]] # [[Gereformeerde kerk Petrusburg]] # [[Gereformeerde kerk Phalaborwa]] # [[Gereformeerde kerk Philippolis]] # [[Gereformeerde kerk Philipstown]] # [[Gereformeerde kerk Piet Retief]] # [[Gereformeerde kerk Pietermaritzburg]] # [[Gereformeerde kerk Pietersburg]] # [[Gereformeerde kerk Pietersburg-Noord]] # [[Gereformeerde kerk Pietersburg-Suid]] # [[Gereformeerde kerk Pinetown]] # [[Gereformeerde kerk Pongola]] # [[Gereformeerde kerk Port Elizabeth]] # [[Gereformeerde kerk Postmasburg]] # [[Gereformeerde kerk Potchefstroom]] # [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Die Bult]] # [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Mooirivier]] # [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord]] # [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Oos]] # [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Suid]] # [[Gereformeerde kerk Potgietersrus]] # [[Gereformeerde kerk Potgietersrus-Wes]] # [[Gereformeerde kerk Pretoria]] # [[Gereformeerde kerk Pretoria-Alkantrant]] # [[Gereformeerde kerk Pretoria-Annlin]] # [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn]] # [[Gereformeerde kerk Pretoria-Magalieskruin]] # [[Gereformeerde kerk Pretoria-Meintjeskop]] # [[Gereformeerde kerk Pretoria-Montanapoort]] # [[Gereformeerde kerk Pretoria-Noord]] # [[Gereformeerde kerk Pretoria-Oos]] # [[Gereformeerde kerk Pretoria-Rooiwal]] # [[Gereformeerde kerk Pretoria-Sunnyside]] # [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wes]] # [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wonderboom-Suid]] # [[Gereformeerde kerk Primrose]] # [[Gereformeerde kerk Que]] # [[Gereformeerde kerk Queenstown]] # [[Gereformeerde kerk Randburg]] # [[Gereformeerde kerk Randburg-Oos]] # [[Gereformeerde kerk Randfontein]] # [[Gereformeerde kerk Randfontein-Noord]] # [[Gereformeerde kerk Reddersburg]] # [[Gereformeerde kerk Reitz]] # [[Gereformeerde kerk Rietvallei]] # [[Gereformeerde kerk Roodepoort]] # [[Gereformeerde kerk Rooihuiskraal]] # [[Gereformeerde kerk Rundu]] # [[Gereformeerde kerk Rustenburg]] # [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Noord]] # [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Noordoos]] # [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Oos]] # [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Wes]] # [[Gereformeerde kerk Sannieshof]] # [[Gereformeerde kerk Sanveld]] # [[Gereformeerde kerk Sasolburg]] # [[Gereformeerde kerk Sasolburg-Grootfontein]] # [[Gereformeerde kerk Schweizer-Reneke]] # [[Gereformeerde kerk Secunda]] # [[Gereformeerde kerk Secunda-Oos]] # [[Gereformeerde kerk Senekal]] # [[Gereformeerde kerk Silverton]] # [[Gereformeerde kerk Skeurvallei]] # [[Gereformeerde kerk Springs]] # [[Gereformeerde kerk Springs-Oos]] # [[Gereformeerde kerk Standerton]] # [[Gereformeerde kerk Stegi]] # [[Gereformeerde kerk Stellenbosch]] # [[Gereformeerde kerk Sterkstroom]] # [[Gereformeerde kerk Steynsburg]] # [[Gereformeerde kerk Steynsrus]] # [[Gereformeerde kerk Stilbaai]] # [[Gereformeerde kerk Stilfontein]] # [[Gereformeerde kerk Stoffberg]] # [[Gereformeerde kerk Strand]] # [[Gereformeerde kerk Strydenburg]] # [[Gereformeerde kerk Suidkus]] # [[Gereformeerde kerk Swartruggens]] # [[Gereformeerde kerk Thabazimbi]] # [[Gereformeerde kerk Theunissen]] # [[Gereformeerde kerk Totiusdal]] # [[Gereformeerde kerk Transkei]] # [[Gereformeerde kerk Tsumeb]] # [[Gereformeerde kerk Tweespruit]] # [[Gereformeerde kerk Uitenhage]] # [[Gereformeerde kerk Uitschot]] # [[Gereformeerde kerk Upington]] # [[Gereformeerde kerk Usakos]] # [[Gereformeerde kerk Vaalharts]] # [[Gereformeerde kerk Vaalpark]] # [[Gereformeerde kerk Vaalwater]] # [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark]] # [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark-Noord]] # [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark-Oos]] # [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark-Suid]] # [[Gereformeerde kerk Ventersburg]] # [[Gereformeerde kerk Ventersdorp]] # [[Gereformeerde kerk Venterstad]] # [[Gereformeerde kerk Vereeniging]] # [[Gereformeerde kerk Vereeniging-Noord]] # [[Gereformeerde kerk Vereeniging-Oos]] # [[Gereformeerde kerk Viljoenskroon]] # [[Gereformeerde kerk Virginia]] # [[Gereformeerde kerk Vleuels]] (ou Bloemfontein-Wes) # [[Gereformeerde kerk Volksrust]] # [[Gereformeerde kerk Voortrekkerhoogte]] # [[Gereformeerde kerk Vrede]] # [[Gereformeerde kerk Vredenburg/Saldanha]] # [[Gereformeerde kerk Vryburg]] # [[Gereformeerde kerk Vryheid]] # [[Gereformeerde kerk Walvisbaai]] # [[Gereformeerde kerk Wapadrant]] # [[Gereformeerde kerk Warmbad]] # [[Gereformeerde kerk Waterberg]] # [[Gereformeerde kerk Waterkloofrand]] # [[Gereformeerde kerk Waterval-Boven]] # [[Gereformeerde kerk Welkom]] # [[Gereformeerde kerk Welkom-Noord]] # [[Gereformeerde kerk Wepener]] # [[Gereformeerde kerk Wesrand]] # [[Gereformeerde kerk Westonaria]] # [[Gereformeerde kerk Wierdapark]] # [[Gereformeerde kerk Wilropark]] # [[Gereformeerde kerk Windhoek]] # [[Gereformeerde kerk Windhoek-Suid]] # [[Gereformeerde kerk Witbank]] # [[Gereformeerde kerk Witbank-Oos]] # [[Gereformeerde kerk Witbank-Suid]] # [[Gereformeerde kerk Witbank-Suidoos]] # [[Gereformeerde kerk Witpoortjie]] # [[Gereformeerde kerk Witrivier]] # [[Gereformeerde kerk Wolmaransstad]] # [[Gereformeerde kerk Wonderboompoort]] # [[Gereformeerde kerk Wondersig]] # [[Gereformeerde kerk Worcester]] # [[Gereformeerde kerk Zastron]] # [[Gereformeerde kerk Zeerust]] # [[Gereformeerde kerk Zoutpansberg]] === Instellings === # [[Normaalskool Steynsburg]] # [[Teologiese Skool Burgersdorp]] === Mense === # [[Predikante van die Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika]] # [[Willem Johannes de Klerk]] # [[Wicus du Plessis]] # [[C.J.H. de Wet]] # [[Douw Venter]] # [[Dirk Postma jr.]] # [[Flippie Snyman]] # [[Johannes Cornelis van Rooy]] # [[Petrus Postma]] # [[Marthinus Postma]] # [[Dirk Postma, seun van Marthinus]] # [[Stephanus Postma]] # [[Willem Postma]] # [[Johan van Ryssen]] == Eksterne skakels == * {{Af}}[http://www.kerkrecht.nl/node/1349 Kerkregering] * {{Af}}[http://www.gksa.org.za Die Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika]. * {{Af}}[http://www.kerkbode.co.za/Voorbladartikel.asp Die Kerkbode berig oor terugslag vir eenheid met NG Kerk]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. * {{Af}}[http://www.volksblad.com/Suid-Afrika/Nuus/Spanning-in-kerk-loop-uit-op-breuk-20120106 "Spanning in kerk loop uit op breuk"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120109152036/http://www.volksblad.com/Suid-Afrika/Nuus/Spanning-in-kerk-loop-uit-op-breuk-20120106 |date= 9 Januarie 2012 }} {{GKSA}} [[Kategorie:Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika| ]] r28ly9gqdt9jiqffto28t6vnn0a69fn 0 20224 2895173 2621671 2026-04-20T05:22:10Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895173 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Gaza Strip map2.svg|duimnael|Kaart van die Gasastrook]] Die '''Gasastrook''' is 'n dun kusstrook langs die [[Middellandse See]] in die [[Midde-Ooste]]. In [[Arabies]] is dit bekend as قطاع غزة, ''Qitˁɑ' Ġazzah/Qita' Ghazzah'' en in [[Hebreeus]] as רצועת עזה, ''Retzu'at 'Azza''). Die strook is genoem na die hoofstad, [[Gasa]], en het ongeveer 2,3 miljoen inwoners,<ref> Aljazeera, 11 Oktober 2023. What is Gaza Strip, the besieged Palestinian enclave under Israeli assault? https://www.aljazeera.com/news/2023/10/11/what-is-gaza-strip-the-besieged-palestinian-enclave-under-israeli-assault Besoek op 11 Oktober 2023. </ref> van wie die meeste [[Palestyne]] is. Die oppervlakte van die Gasastrook is 360&nbsp;km². Die Gasastrook word tans nie as 'n wetlike onderdeel van enige heersende land gesien nie, maar word wel deur die [[Palestynse Grondgebiede|Palestynse Outoriteite]] regeer. Die Gasastrook vorm saam met die [[Wesoewer]] die [[Staat van Palestina]]. [[Israel]] is in beheer van die Gasastrook se lugweë en seeroetes. Die strook self en sy bevolking val onder die gesag van die Palestynse Nasionale Outoriteite wat ook die Gasastrook se Rafah-grenspos na [[Egipte]] onder toesig van die [[Europese Unie]] beheer. Israel hou vol dat hul besetting van Gasa geëindig het met die eensydige onttrekking. Die Palestynse Outoriteite en sommige regsgeleerdes en menseregtedeskundiges hou vol dat die besetting steeds voortgaan as gevolg van Israel se volgehoue en volledige beheer van die strook. == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Gasastrook| ]] s8hd5vu8jouyh7kmhz92qsi9dxd6pbn 0 21425 2895112 2687251 2026-04-19T18:40:34Z ~2026-24020-85 206477 2895112 wikitext text/x-wiki == Ondernemingsvorme == Daar bestaan [[ondernemingsvorm|verskillende soorte ondernemings]], waaronder [[eenmansaak|eenmansake]], [[vennootskap]]pe, [[beslote korporasie]]s, [[maatskappy]]e ([[privaatmaatskappy|privaat]] of [[publieke maatskappy|publiek]]). {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Ekonomie]] 0veb9frj7q849cb4g353rp8n0j4n9o1 2895113 2895112 2026-04-19T18:40:37Z OutoModerator 183924 Wysiging deur [[Special:Contributions/~2026-24020-85|~2026-24020-85]] ([[User talk:~2026-24020-85|bespreking]]) teruggerol na laaste weergawe deur [[User:JMK|JMK]] 2687251 wikitext text/x-wiki 'n '''Sakeonderneming''' is 'n outonome/onafhanklike [[ekonomie]]se eenheid wat goedere en dienste binne 'n spesifieke ekonomiese stelsel produseer en lewer. Ondernemings is die [[nywerheid]] se kontakpunt met die verbruiker. Ondernemings voeg die verskillende [[sakefunksies]] bymekaar deur middel van [[Algemene bestuur as sakefunksie in ondernemings|goeie bestuur]] om winsgewendheid en gladde bedryfsverloop, onder meer, teweeg te bring. In die studie van bedryfsekonomie, bestaan daar drie verskillende ondernemings, naamlik [[klein onderneming]]s, [[medium onderneming]]s, en [[groot onderneming]]s. Daar is nie 'n duidelike onderskeid tussen die drie ondernemings van verskillende grootte nie. Die enigste faktor wat onderskeid tref tussen klein en groot ondernemings, is die onafhanklike eienaarskap en beheer. == Ondernemingsvorme == Daar bestaan [[ondernemingsvorm|verskillende soorte ondernemings]], waaronder [[eenmansaak|eenmansake]], [[vennootskap]]pe, [[beslote korporasie]]s, [[maatskappy]]e ([[privaatmaatskappy|privaat]] of [[publieke maatskappy|publiek]]). {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Ekonomie]] f5do8c3k3r2lflenr6xcmuh1j0qfc3d 0 22592 2895250 2470520 2026-04-20T07:57:34Z Sirslayercort 96036 Regstelling van duplikaat spellingtekens 2895250 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Eswatini-demography.svg|duimnael|350px|Mense van Eswatini, 2021; bevolking word in duisende aangedui.]] [[Lêer:Swazis dancing in a cultural village show in Eswatini, 2006.jpg|duimnael|Swazidansers lewer 'n vertoning in 'n kulturele dorpie]] '''[[Eswatini]]''' (voorheen Swaziland) word oorwegend deur etniese [[Swazi's]] bewoon. Die bevolking bestaan ook uit 'n klein groepie [[Zoeloes]] en wit Afrikane, hoofsaaklik van Britse en Afrikaner-oorsprong. Eswatini is ook die tuiste van Portugese setlaars en swart vlugtelinge uit [[Mosambiek]]. Tradisioneel is die Swazi's bestaansboere en herders, maar meeste van hulle werk nou in die regering asook in die formele groeiende stedelike ekonomie. Baie Swazi's werk ook in die myne in [[Suid-Afrika]]. Die land se amptelike tale is [[Swazi]] ('n taal verwant aan Zoeloe) en [[Engels]]. Die regering en kommersiële besighede gebruik hoofsaaklik Engels. Asiërs, Afrikaners, Portugese, en swart Mosambiekers gebruik hulle eie tale. == Statistiek == '''[[Bevolking]]:''' 1,104,479 (Julie 2020)<ref name='cia'>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/wz.html |title=argiefkopie |access-date=11 Junie 2014 |archive-date=24 Desember 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224211254/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/wz.html |url-status=dead }}</ref> '''Ouderdomstruktuur:''' <br />''0-14 jaar:'' 33.63% (2020) <br />''15-24 jaar:'' 18.71% (2020) <br />''25-54 jaar:'' 39.46% (2020) <br />''55-64 jaar:'' 4.36% (2020) <br />''65+ jaar:'' 3.83% (2020) '''Mediaan ouderdom:''' <br />''totaal:'' 23.7 jaar <br />''manlik:'' 22.5 jaar <br />''vroulik:'' 24.7 jaar (2020) '''Bevolkingsgroeikoers:''' 0.77% (2020) '''Geboortesyfer:''' 24.5 geboortes/1,000 bevolking (2020) '''Sterftesyfer:''' 10.1 sterftes/1,000 bevolking (2020) '''Swerfsyfer:''' -6.8 migrant(s)/1,000 bevolking (2020) '''Geslagverhouding:''' <br />''geboortes:'' 1.03 manlik/vroulik (2020) <br />''onder 15 jaar:'' 1.00 manlik/vroulik (2020) <br />''15-64 jaar:'' 0.99 (2003 est.), 0.93 manlik/vroulik (2000) <br />''65 jaar en oor:'' 0.78 (2003 est.), 0.7 manlik/vroulik (2000) <br />''totaale bevolking:'' 0.99 (2003 est.), 0.95 manlik/vroulik (2000) '''Kindersterftesyfer:''' <br />''totaal:'' 42.8 sterftes/1,000 geboortes (2020), 108.95 sterftes/1,000 geboortes (2000) <br />''vroulik:'' 38.2 sterftes/1,000 geboortes (2020) <br />''manlik:'' 47.3 sterftes/1,000 geboortes (2020) '''Lewensverwagting deur geboorte:''' <br />''totale bevolking:'' 58.6 (2020), 50.54 (2014), 33.22 (2005), 39.47 (2003), <br />''manlik:'' 56,5 (2020), 51.04 (2014), 32.49 (2005), 39.54 jaar (2000) <br />''vroulik:'' 60.7 (2020), 50.04 (2014), 33.98 (2005), 37.87 (2003) '''Vrugbaarheidsyfer:''' 2.52 kinders/vrou (2020), 3.92 kinders/vrou (2003), 5.87 kinders/vrou (2000) '''MIV/VIGS - volwassene syfer:''' 26.5% (2012), 33.4% (2001) '''MIV/VIGS - mense met MIV/VIGS:''' 212,900 (2012), 170,000 (2001) '''MIV/VIGS - sterftes:''' 5,500 (2012), 12,000 (2001) '''Nasionaliteit:''' <br />''selfstandige naamwoord:'' Swazi <br />''byvoeglike naamwoord:'' Swazi == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Commonscat|Demographics of Eswatini|Demografie van Eswatini}} {{Normdata}} [[Kategorie:Demografie van Eswatini| ]] 3xosqdmlj21e93cenf5r2dif41j85br 0 23987 2895144 2848903 2026-04-19T19:48:45Z Jcb 223 2895144 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Radiostasie | naam = Radio Sonder Grense | kenteken = | kentekengrootte = 200px | onderskrif = | gestig = 1937 | gesluit = | formaat = Openbare diens (volledige spektrum); FM, internetstroom; satelliet-oudiokanaal | eienaar = [[Suid-Afrikaanse Uitsaaikorporasie]] | frekwensie = 100–104 FM<ref>{{cite web |url=https://www.radio-south-africa.co.za/rsg |title=RSG live |website=Radio South Africa |access-date=30 September 2025}}</ref> | slagspreuk = Dis die Een<ref>{{cite web |url=https://radiosa.org/rsg/ |title=RSG 100–104 FM |website=radiosa.org |access-date=30 September 2025}}</ref> | land = {{vlagland|Suid-Afrika}} | taal = [[Afrikaans]] | uitsaaiarea = Suid-Afrika (landswyd via herhalers) | hoofkantore = Radio Park, Auckland Park, Johannesburg<ref>{{cite web |url=https://radiosa.org/rsg/ |title=RSG 100–104 FM – Kontak |website=radiosa.org |access-date=30 September 2025}}</ref> | vorige name = Afrikaanse Diens; Radio Suid-Afrika; Afrikaans Stereo<ref>{{cite web |url=https://sahistory.org.za/dated-event/official-launch-sabc |title=The official launch of the SABC |website=South African History Online |date=2011 |access-date=30 September 2025}}</ref> | susterkanale = [[SAfm]]; [[Radio 2000]]; [[Ukhozi FM]]; [[Umhlobo Wenene FM]]; [[Lesedi FM]]; ens. (SABC-portefeulje) | webtuiste = [http://www.rsg.co.za/ www.rsg.co.za] | aanlynUitsending = [https://web.sabc.co.za/digital/player/1.0/rsg/index.html Luister aanlyn] (ook DStv oudiokanaal 813)<ref>{{cite web |url=https://web.sabc.co.za/digital/player/1.0/rsg/index.html |title=RSG – Listen Live |website=SABC Digital Player |access-date=30 September 2025 |archive-date=14 Mei 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240514030251/http://web.sabc.co.za/digital/player/1.0/rsg/index.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |url=https://mybroadband.co.za/news/broadcasting/164628-dstv-radio-and-audio-channels-moving-all-the-details.html |title=DStv radio and audio channels moving – all the details |work=MyBroadband |date=11 Mei 2016 |access-date=30 September 2025}}</ref> }} '''Radio Sonder Grense''' (algemeen '''RSG''') is die [[Afrikaans]]e openbare diens-[[radiostasie]] van die [[Suid-Afrikaanse Uitsaaikorporasie]] (SAUK) met landswye verspreiding. RSG saai hoofsaaklik oor FM uit via [[Sentech]] se seinverspreidingsnetwerk, en is ook aanlyn en per satelliet beskikbaar.<ref>{{cite web |url=https://www.sentech.co.za/radio-fm/ |title=Radio FM |website=Sentech |date=2024 |access-date=30 September 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://web.sabc.co.za/digital/player/1.0/rsg/index.html |title=RSG – Listen Live |website=SABC Digital Player |access-date=30 September 2025 |archive-date=14 Mei 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240514030251/http://web.sabc.co.za/digital/player/1.0/rsg/index.html |url-status=dead }}</ref> Die stasie bedien hoofsaaklik Afrikaanssprekers as moedertaal- en tweedetaalgebruikers en bied ’n volledige spektrum van nuus, aktualiteit, sport, lewenstyl, opvoeding, kuns en musiek aan.<ref>{{cite web |url=https://www.radio-south-africa.co.za/rsg |title=RSG live |website=Radio South Africa |access-date=30 September 2025}}</ref> == Geskiedenis == Die SAUK is in 1936 as openbare uitsaaier gestig. Uitsendings het die eerste jaar slegs in Engels op die sogenaamde “A-program” geskied; in 1937 is ’n Afrikaanse radiodiens bygevoeg, bekend as die “B-diens” of ''Afrikaanse Diens''. Daarmee het parallelle dienste in albei destydse amptelike tale tot stand gekom.<ref>{{cite web |url=https://www.safm.co.za/sabc/home/safm/aboutus |title=About SAfm |publisher=SAfm (SABC) |quote=It was first known as the "A Programme", becoming the English Service when the Afrikaans Service came into being a year later. |access-date=30 September 2025 |archive-date=11 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241111161802/http://www.safm.co.za/sabc/home/safm/aboutus |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=https://sahistory.org.za/dated-event/official-launch-sabc |title=The official launch of the SABC |website=South African History Online |date=2011 |access-date=30 September 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://kids.britannica.com/students/article/South-African-Broadcasting-Corporation/609422 |title=South African Broadcasting Corporation (Students) |website=Britannica Kids |access-date=30 September 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://esat.sun.ac.za/index.php/South_African_Broadcasting_Corporation |title=South African Broadcasting Corporation |website=ESAT (US Stellenbosch) |date=19 Junie 2025 |access-date=30 September 2025}}</ref> Die Afrikaanse radiodiens het vir dekades as ''Afrikaanse Diens'' voortbestaan. In 1986 is die SAUK se radiobedrywighede herstruktureer en die Afrikaanse nasionale diens is hernoem tot '''Radio Suid-Afrika'''. In die vroeë 1990’s is die handelsnaam '''Afrikaans Stereo''' gebruik, en ná die SABC se radiorestrukturering van 1996 is die huidige naam '''Radio Sonder Grense''' amptelik aanvaar (afgelei van die destydse slagspreuk “Radio sonder grense”).<ref>{{cite web |url=https://sahistory.org.za/dated-event/official-launch-sabc |title=The official launch of the SABC |website=South African History Online |access-date=30 September 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://onlineradiobox.com/za/rsg/ |title=RSG 100–104 MHz – station profile |website=onlineradiobox.com |access-date=30 September 2025}}</ref> == Programmering == RSG is ’n vol-spektrum openbare diensstasie met sterk klem op nuus en aktualiteit, maar ook radioteater, dokumentêre programme, wetenskap en vermaak. Gereelde of bekende programme sluit in: * ''Monitor'' (oggendnuus en aktualiteit), ''Spektrum'' (middag-aktualiteit) en ''Praat Saam'' (interaktiewe aktualiteitsgesprekke);<ref>{{cite web |url=https://www.rsg.co.za/rsg/omny/monitor-9-junie-2025/ |title=Monitor (9 Junie 2025) |website=RSG |date=9 Junie 2025 |access-date=30 September 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.rsg.co.za/rsg/omny/spektrum-27-mei-2025/ |title=Spektrum (27 Mei 2025) |website=RSG |date=27 Mei 2025 |access-date=30 September 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.rsg.co.za/rsg/omny/praat-saam-19-julie-2021/ |title=Praat Saam (19 Julie 2021) |website=RSG |date=19 Julie 2021 |access-date=30 September 2025}}</ref> * ''RSG Geldsake met Moneyweb'', ''Rand en Sent'', ''RSG Dokumentêr'', ''Radioteater'' en ''Reis sonder Grense'';<ref>{{cite web |url=https://www.rsg.co.za/rsg/page_id344/3553/ |title=Jongste potgooie – programlys |website=RSG |access-date=30 September 2025}}</ref> * ''Sterre en Planete'' (ruimte- en sterrekunde).<ref>{{cite web |url=https://www.rsg.co.za/rsg/page_id344/111/?resep-program=1361646 |title=Sterre en Planete – potgooie |website=RSG |date=2025 |access-date=30 September 2025}}</ref> RSG neem ook gereeld by kunstefeeste deel en vervaardig lewendige uitsendings vanaf byeenkomste soos die Toyota US Woordfees.<ref>{{cite web |url=https://www.rsg.co.za/rsg/rsg_foto/praat-saam-by-woordfees-2/ |title=Praat Saam by Woordfees |website=RSG |access-date=30 September 2025}}</ref> === Radiodrama en skryfkompetisie === Die stasie huisves ’n langlopende Afrikaanse radiodrama-skryfkompetisie wat nuwe skrywers ontwikkel en die radioteater-genre bevorder. Dit word in vennootskap met die [[ATKV]] aangebied; in 2023 was dit reeds die 27ste keer, en in 2025 die 29ste keer, met aansienlike prysgeld en opleidingsgeleenthede.<ref>{{cite web |url=https://www.sabc.co.za/sabc/rsg-radio-drama-skryf-kompetisie-2023/ |title=RSG radiodrama-skryfkompetisie 2023 |website=SABC |date=31 Augustus 2023 |access-date=30 September 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://atkv.org.za/nuus/posts/skryf-in-vir-die-29ste-radiodramaskryfkompetisie/ |title=Skryf in vir die 29ste Radiodramaskryfkompetisie |website=ATKV |date=19 Maart 2025 |access-date=30 September 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://afrikaans.com/2022/05/09/blitsnuus-rsg-sanlam-radiodrama-skryfkompetisie/ |title=Blitsnuus: RSG Sanlam Radiodrama-skryfkompetisie |website=Afrikaans.com |date=9 Mei 2022 |access-date=30 September 2025}}</ref> == Bereik en verspreiding == RSG is landswyd op FM beskikbaar (tipies 100–104 MHz, met streeksvariasies), en word deur Sentech se landwye sendernetwerk versprei.<ref>{{cite web |url=https://www.radio-south-africa.co.za/rsg |title=RSG live |website=Radio South Africa |access-date=30 September 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.sentech.co.za/radio-fm/ |title=Radio FM |website=Sentech |access-date=30 September 2025}}</ref> Daarbenewens is dit beskikbaar as ’n aanlyn stroom op die SABC se digitale speler en op satellietplatforms soos DStv (oudiokanaal 813).<ref>{{cite web |url=https://web.sabc.co.za/digital/player/1.0/rsg/index.html |title=RSG – Listen Live |website=SABC Digital Player |access-date=30 September 2025 |archive-date=14 Mei 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240514030251/http://web.sabc.co.za/digital/player/1.0/rsg/index.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.tvsa.co.za/user/blogs/viewblogpost.aspx?blogpostid=32537 |title=Full list of DStv audio and radio channel numbers (2016) |work=TVSA |date=11 Mei 2016 |access-date=30 September 2025}}</ref> == Luistersyfers == Volgens die bedryf se metings (BRC RAMS) handhaaf RSG ’n bestendige aandeel in die nasionale radiomark, met ’n groot Afrikaanse gehoor oor stedelike en landelike gebiede heen.<ref>{{cite web |url=https://amf.org.za/wp-content/uploads/2024/10/BRC-Modelling-Update-to-Industry_19-March-2024.pdf |title=BRC RAMS AMPLIFY™ – Modelling Update to Industry (19 March 2024) |publisher=Broadcast Research Council of South Africa |date=19 Maart 2024 |access-date=30 September 2025}}</ref> == Hoofkwartier == RSG funksioneer uit die SABC se Radio Park-kompleks in Auckland Park, Johannesburg, waar die korporasie se hoofateljees en kantore geleë is.<ref>{{cite web |url=https://radiosa.org/rsg/ |title=RSG – Kontakbesonderhede |website=radiosa.org |access-date=30 September 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://kids.britannica.com/students/article/South-African-Broadcasting-Corporation/609422 |title=South African Broadcasting Corporation (Students) |website=Britannica Kids |access-date=30 September 2025}}</ref> == Slagspreuk == Die stasie se bekende slagspreuk is '''“Dis die Een.”'''<ref>{{cite web |url=https://radiosa.org/rsg/ |title=RSG 100–104 FM – Slogan |website=radiosa.org |access-date=30 September 2025}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Eksterne skakels == * [http://www.rsg.co.za/ Amptelike webwerf] * [https://web.sabc.co.za/digital/player/1.0/rsg/index.html Luister aanlyn (SABC-speler)] {{Normdata}} [[Kategorie:Afrikaanse radiostasies]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse radiostasies]] 7lxwnc734ozt08j3tb34h1seu28mf2t 0 23990 2895291 2774935 2026-04-20T10:24:37Z Artanisen 110015 Map of Indochina Burma Siam China Railway 1886 Weller.png 2895291 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Map of Indochina Burma Siam China Railway 1886 Weller.png|duimnael|270px|Indo-China in [[1886]].]] '''Indo-China''' of '''Agter-Indië''' ([[Frans]]: ''L'Indochine'') verwys na die vastelandgedeelte van [[Asië|Suidoos-Asië]]. Die term "Indo-China" is vir die eerste keer deur die Deens-Franse geograaf Conrad Malte-Brun (ook Malthe Konrad Bruun, 1775–1826) gebruik in sy werk van [[1810]], "Précis de la Géographie Universelle", wat in [[Parys]] gepubliseer is.<ref name=anai-asso>[http://www.anai-asso.org/ France / Indochine: Histoire et Mémoire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200219141726/http://www.anai-asso.org/ |date=19 Februarie 2020 }}, [http://www.anai-asso.org/NET/document/indochine/index.htm L'Indochine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150309201409/http://www.anai-asso.org/NET/document/indochine/index.htm |date=9 Maart 2015 }}, besoek op 25 Julie 2007</ref> Die benaming "Indo-China" verwys na die kulturele invloed wat [[Indië]] en [[China]] onderskeidelik op die vastelandgedeelte van Suidoos-Asië gehad het. In Malte-Brun se gebruik van die term word die moderne state [[Laos]], [[Kambodja]], [[Thailand]], [[Viëtnam]], [[Mianmar]] en die noordelike deel van [[Maleisië]] (die Maleisiese Skiereiland), die suide van China, dele van [[Bangladesj]] en [[Singapoer]] ingesluit.<ref>[http://www.geographicus.com/ Geographicus Antique Maps] [http://www.geographicus.com/Merchant2/merchant.mvc?page=G/PROD/SEAsia/India-mb-1837 1837 Malte-Brun Map of India, Burma and Southeast Asia (Siam , Vietnam )] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927045426/http://www.geographicus.com/Merchant2/merchant.mvc?page=G%2FPROD%2FSEAsia%2FIndia-mb-1837 |date=27 September 2007 }}, besoek op 24 Julie 2007</ref> Vandag verwys die term gewoonlik na die voormalige Frans-Indo-China (Frans: ''Indochine française''), wat slegs Kambodja, Laos en Viëtnam ingesluit het.<ref name="anai-asso" /> Daar is ook soms na Mianmar onder Britse koloniale beheer as Brits-Indo-China ([[Engels]]: ''British Indochina'') verwys.<ref>Legal Issues On Burma Journal, [http://www.ibiblio.org/obl/docs/LIOB10-cty.htm Burma and National Reconciliation: Ethnic Conflict and State-Society Dysfunction], No. 10 – Desember 2001, Burma Lawyer's Council, besoek op 25 Julie 2007</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geografie van Asië]] fo7aon2pfha6e3ikblqqt2f99ac5g76 0 32074 2895286 2852032 2026-04-20T10:17:24Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895286 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Herman Charles Bosman | bynaam = | beeld = HC Bosman.jpg | beeldbeskrywing = | onderskrif = | geboortenaam = Herman Charles Bosman | geboortedatum = [[3 Februarie]] [[1905]] | geboorteplek = [[Kuilsrivier]], [[Kaapkolonie]] | sterfdatum = {{SDEO|1905|2|3|1951|10|14}} | sterfteplek = [[Edenvale]], [[Unie van Suid-Afrika]] | ouers = | titel = | nasionaliteit = {{vlagland|Suid-Afrika|1928}} | beroep = Joernalis, kortverhaalskrywer | ander = | bekend = Oom Schalk Lourens-stories | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | religie = | huweliksmaat = Vera Sawyer<br />Ella Manson | kinders = | webblad = | handtekening = }} '''Herman Charles Bosman''' (1905–1951) was 'n [[Suid-Afrika]]anse [[skrywer]] en [[joernalis]].<ref name="HAT Taal-en-feitegids">HAT Taal-en-feitegids, Pearson, Desember 2013, {{ISBN|978-1-77578-243-8}}</ref> Hy was ’n meester van die kortverhaal en is veral bekend vir sy 'Oom Schalk Lourens-stories' wat in die omgewing van [[Groot Marico]] afspeel.<ref>Esat: http://esat.sun.ac.za/index.php/Herman_Charles_Bosman</ref> Hy skryf ook onder die skuilnaam '''Herman Malan''' (sy ma se nooiensvan was Malan).<ref>NB-Uitgewers: http://www.nb.co.za/authors/2895 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160818032044/http://nb.co.za/Authors/2895 |date=18 Augustus 2016 }}</ref> == Lewe en werk == === Vroeë lewe en herkoms === Herman Charles Bosman is op [[3 Februarie]] [[1905]] in [[Kuilsrivier]] naby [[Kaapstad]] gebore.<ref>Rosenberg, Valerie. ''Sunflower to the sun.'' Human & Rousseau Cape Town Second Edition 1981</ref> Sy moeder is Elisa Malan, ’n onderwyseres van [[Potchefstroom]] wat in [[1904]] onverwags die dorp verlaat, vermoedelik as die resultaat van ’n mislukte liefdesverhouding. Haar ouers is oorspronklik van die [[Wes-Kaap]] en sy verhuis hierheen. Kort na haar aankoms in die Kaap, op 26 April 1904, trou sy in Kuilsrivier met Jacobus Abraham Bosman, wat later 'n mynwerker in Johannesburg was. Daar is bespiegeling dat Jacobus Bosman nie sy werklike vader is nie en meer as een ander moontlike biologiese vader word genoem, maar hierdie bewerings kon tot dusver nog nie bewys word nie.<ref>Levin, Doreen. ''Herman Charles Bosman was no love child''. Sunday Times, 4 Mei 1980</ref> Valerie Rosenberg beweer in haar biografie van Bosman dat hy eerder die biologiese kind is van sy oom Charles Malan (sy ma se broer),<ref>Rosenberg, Valerie. ''Sunflower to the sun.'' Human & Rousseau Cape Town Second Edition 1981 bl.11-18</ref> wat 'n getuie by Hermanus Charles se doop op 12 Maart 1905<ref name=":3">Profiel van Herman Charles Bosman op Wikitree.</ref> was. Die radio-omroeper Friedel Hansen beweer egter in sy boek, ''Die handdruk van die dood: Die onvertelde storie van Eugène Marais'', dat Herman die kind is van die skrywer [[Eugène Marais|Eugène N. Marais]], wat volgens hom vroeg in 1904 as loseerder by die Malans in Potchefstroom gewoon het.<ref>Rousseau, Leon. ''Die siel van Marais rus nie''. Beeld, 6 Desember 2014</ref> Hansen neem klaarblyklik nie in ag dat die geboorte meer as nege maande nadat Elisa Malan in die Kaap getroud is,<ref name=":3" /> eers plaasgevind het nie. Herman word in Kuilsrivier se [[Nederduitse Gereformeerde Kerk|NG Kerk]] gedoop as Hermanus Charles Bosman. Sy broer Pierre Malan Bosman word in [[1906]] gebore. Die gesin verhuis gereeld wanneer die vader van werk verwissel<ref name=":0">Esaach: http://www.esaach.org.za/index.php?title=Bosman,_Herman_Charles{{Dooie skakel|date=Januarie 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> en trek na [[Krugersdorp]] in [[1916]] en dan na Potchefstroom. In [[1917]] gaan Herman skool aan die Potchefstroom College, maar wanneer sy pa werk in die myne by [[Johannesburg]] kry, begin hy vanaf Junie [[1918]] met skool by Jeppe Central en dan vanaf [[1919]] gaan hy skool op Jeppe High. Hy verander weer van skool en studeer vanaf [[1921]] aan Houghton College, waar hy in [[1922]] matrikuleer. Daar word vertel dat hy sy Wiskunde vraestel beantwoord het met ’n opstel, waarin hy redeneer dat kennis van Wiskunde onnodig is, aangesien sy vermoëns in [[Engels]] en [[Afrikaans]] so uitstaande is. Vanaf [[1923]] skryf hy gelyktydig in as student by die [[Universiteit van die Witwatersrand]] en die Normal College.<ref name=":0" /> Sy pa is in hierdie jaar in ’n mynongeluk oorlede. Sy feitlik legendariese reputasie as poetsbakker word geïllustreer deur ’n episode waar hy ’n gedig van die beroemde Engelse digter Percy Bysshe Shelley onder sy eie naam in ’n Universiteitskompetisie inskryf – en die derde plek behaal. Hierna maak hy onmiddellik sy bron bekend tot groot verleentheid van die beoordelaars. Hy sluit ook aan by die Young Communist League, hoofsaaklik omdat hy daarvan hou om deel te neem aan straatoptogte en nie weens enige sterk gevoelde politiese oorwegings nie. In [[1925]] behaal hy sy Transvaalse Onderwysdiploma. === Lewe na universiteit === Hy ontmoet Vera Sawyer gedurende in 1925 en trou met haar in die landdroshof op Vrydag [[21 Januarie]] [[1926]]. Sy het ’n standvastige werk by ’n lewensversekeringsmaatskappy en die idee was dat sy sou aanhou werk en by haar ouers bly, aangesien Herman nog nie die vermoë gehad het om ’n gesin te onderhou nie. Hulle vertel nie eens aanvanklik aan haar ouers dat hulle getroud is nie en weens verdere gebeure het hulle nooit as man en vrou saamgebly nie Kort na sy troue vertrek hy op [[23 Januarie]] [[1926]] na [[Groot Marico|Marico]], waar hy vanaf die einde van Januarie 1926 in Afrikaans skoolhou op die plaasskooltjie op Heimweeberg in die Dwarsberggebied van die Groot Marico-distrik. Hier is hy die assistent vir Charles Terblanche. Hy sal uiteindelik slegs ses maande hier vertoef, maar hierdie omgewing is nogtans die inspirasie van vele van sy latere verhale, met Oom Schalk Lourens meestal as die verteller.<ref name=":1">ZAR: http://zar.co.za/bosman.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160829194527/http://zar.co.za/bosman.htm |date=29 Augustus 2016 }}</ref> === Gevangenisstraf === Intussen is sy moeder in 1925 weer getroud, hierdie keer met die welgestelde Ier William Russell. Hulle woon in Isipingostraat 19 in die voorstad Bellevue-Oos. Herman keer hierheen terug vir die Julie skoolvakansie. Wanneer hy op [[18 Julie]] [[1926]] sy stiefbroer David Russell tydens ’n argument doodskiet,<ref name=":2">Mail & Guardian: http://mg.co.za/article/2013-12-20-00-the-good-the-bad-and-the-bosman</ref> word hy in November 1926 ter dood veroordeel en gevange gehou in die Sentrale Gevangenis in [[Pretoria]]. Die gebeure wat gelei het tot die skietery is steeds onseker, maar dit wil voorkom asof David en Herman se broer Pierre geargumenteer het, waarna Herman ook betrokke geraak het. Hy is vir ’n ruk in die dodesel, maar word op [[10 Januarie]] [[1927]] begenadig deur die Minister van Justisie ([[Tielman Roos]]) en sy vonnis versag tot tien jaar harde arbeid.<ref name=":1" /> Die eerste jaar in die gevangenis spandeer hy in die drukkerswinkel, waarna hy vir twee en ’n halwe jaar in die steengroewe werk. Hierna werk hy in die skrynwerkerswinkel en boekbindery. Op [[15 Augustus]] [[1930]] word hy op parool vrygelaat. Hy spandeer na vrylating ’n paar weke op sy oom, Victor Malan, se plaas in [[Bronkhorstspruit]] en verhuis dan na [[Boksburg]], waar hy ’n kort ruk by sy tante aanbly.<ref name=":2" /><ref>Mind of SA murderer: http://mindofhesouthafricanmurderer.blogspot.co.za/2009/04/herman-charles-bosman-1916-reprieved.html</ref> === Lewe na die tronk === Vanaf November 1930 is hy saam met Aegidius Jean Blignaut (saam met wie hy ook in hierdie tyd bly) mederedakteur van die nuwe literêre tydskrif ''Touleier''. Wanneer hierdie tydskrif vroeg in [[1931]] misluk, loods hulle die ''New LSD'' (wat in [[1933]] tot niet gaan) en die ''New'' ''Sjambok'' (wat teen die einde van 1931 misluk). In hierdie tyd skryf en publiseer hy die (vir daardie tyd) pornografiese storie ''Nun’s story'' (van ’n non wat masturbeer) en word op aanklagte van godslastering voor die Magistraatshof gedaag en skuldig bevind.<ref name=":0" /> Sy huwelik met Vera eindig in [[1932]] in ’n egskeiding en op [[7 Oktober]] [[1932]] trou hy met Ella Manson, wat onder meer ’n knap pianiste is. Herman is nie bereid om enige kinders te hê nie en wanneer Ella verwagtend raak, ondergaan sy noodgedwonge ’n aborsie. In Februarie [[1934]] vertrek hulle na [[Europa]], waar hulle kort tye in [[Parys]] en [[Brussel]] deurbring, maar veral in [[Londen]] woon. In Londen lewer hy bydraes aan verskeie koerante, onder andere die ''Sunday Critic'' (waar hy vir ’n ruk werk as assistent vir John Webb), ''Empire Movement Annual'' en ''News Digest''. Hy bedryf ook sy eie drukkersmaatskappy, The Ardent Godbold Press. In hierdie tyd stuur hy ’n reeks van sy Schalk Lourens stories, essays en gedigte aan ’n skoolvriend, Bernard Sachs, wat dit in die letterkundige tydskrif ''South African Opinion'' laat publiseer. === Geldelike en persoonlike probleme === Die Bosmans is gereeld sonder geld en gee selfs per geleentheid voor dat Herman oorlede is, waarna hulle versoek dat geld gestuur word vir die begrafnisonkoste. Die hele familie, Bosman se moeder inkluis, glo hierna dat hy dood is. Wanneer sy moeder Londen besoek, doen sy egter navraag en vind hom springlewendig. Na die uitbreek van die [[Tweede Wêreldoorlog]] in September [[1939]] verlaat hulle Londen en land weer in [[Suid-Afrika]] in Januarie [[1940]]. In die oorlogstyd is werk skaars en hy probeer met verskeie los werkies om die pot aan die kook te hou. So is hy vryskut joernalis, proefleser en advertensieverkoper, terwyl Ella musieklesse gee. Hy skryf ook bydraes vir verskeie publikasies. Vroeg in [[1943]] word hy aangestel as redakteur van ''The Zoutpansberg Review'' op [[Polokwane|Pietersburg]]. Hier ontmoet hy vir Helena René Stegmann, ’n Afrikaanse onderwyseres op die dorp. Sy was die dogter van ’n sendeling van [[Riversdal]] en oud-student aan die [[Universiteit Stellenbosch|Universiteit van Stellenbosch]]. Wanneer sy verwagtend raak, forseer Herman haar ook om ’n aborsie te ondergaan en hy dien self die inspuiting toe. Sy word ernstig siek en moet in die hospitaal opgeneem word. Wanneer daar ’n hofsaak is om Bosman van aborsie aan te kla word hy onskuldig bevind, maar as gevolg van die hofsaak word hy gevra om afstand te doen van sy redakteurskap van die koerant. Sy opvolger, ene Hugh Hayes, en sy vrou Ella begin met ’n verhouding en alhoewel Ella vir Herman vergesel na Johannesburg teen die einde van 1943, keer sy ’n paar weke later terug na Hayes in Pietersburg. Hulle skei op [[6 Maart]] [[1944]] en Herman en Helena Stegmann trou op [[18 Maart]] [[1944]] in Johannesburg. Kort na sy troue in 1944 word hy deur Bernard Sachs aangestel as letterkundige redakteur van ''South African Opinion''. Hierdie betrekking beklee hy tot einde Februarie [[1947]], wanneer finansies die tydskrif noop om ’n samesmelting met ''Trek'' aan te gaan. In hierdie tyd doen hy ook werk vir die ''Jewish Times'', verkoop advertensies en neem ’n deeltydse werk aan as onderwyser by ’n privaat kollege om die pot aan die kook te hou. Dan word hy deur Colin Reed-McDonald in diens geneem om klassieke meesterwerke uit die wêreldletterkunde in Afrikaans te vertaal, vir ’n boekklub wat hy die Afrikaanse Kulturele Leserskring noem. In Mei 1947 verhuis hulle met hierdie doel na Kaapstad. So vertaal hy die ''Rubaiyat'' van [[Omar Chajjam]] in Afrikaans. Hierdie inisiatief is egter dood gebore en hulle is genoodsaak om ’n paar maande later terug te keer na Johannesburg, waar Herman advertensies verkoop vir ''Trek'' en ook bydraes tot hierdie tydskrif lewer. Uit die bloute word hy nou deur Central News Agency genader met ’n versoek om ’n bundel kortverhale te publiseer, wat uitloop op die publikasie van ''Mafeking Road'' laat in 1947. Die resensies is oorwegend baie gunstig en hy volg hierdie sukses op met die publikasie in [[1949]] van sy tronkmemoires onder die titel ''Cold stone jug''. Intussen skryf hy ook die suksesvolle reeks ''Voorkamer'' stories, wat weekliks in die ''Forum'' verskyn. In die winter van 1949 begin hy met ’n nuwe werk as proefleser by ''Sunday Express''. Die inkomste uit al hierdie bronne stel die egpaar in staat om in 1949 hulle eerste motor aan te skaf, ’n Opel uit die lae prysklas, en aan die begin van 1951 het sy finansiële posisie so verbeter dat hulle ook ’n huisie in Miltonstraat in Lombardy-Oos aankoop. Bosman noem die huisie Paradise Regained. === Literêre nalatenskap === Sy totale literêre nalatenskap, wat vele ongepubliseerde manuskripte insluit, ook in Afrikaans, word na sy dood aan die Universiteit van Texas in [[Austin, Texas|Austin]] in die [[Verenigde State van Amerika]] verkoop. Dit word in die Harry Ransom Humanities Research Center op die kampus bewaar. Daar word dit in die sewentigerjare bestudeer deur Stephen Gray, waarna Gray baie van sy werke redigeer en uitgee. Gray en Craig MacKenzie is verantwoordelik vir die herstel van die gepubliseerde werke na aanleiding van die oorspronklike manuskripte, aangesien vorige uitgewers verskeie snitte en veranderinge aangebring het. Hulle versorg ook die uniforme uitgawe van al sy werke (waarvan ’n groot aantal vir die eerste keer gepubliseer word). Van sy werke word vertaal en verskyn onder andere in [[Frans]]. Hy het ook etlike hoofsaaklik waterverfskilderye gemaak, sommige daarvan klaarblyklik bedoel as illustrasie vir sy eie werk, wat saam met sy letterkundige geskrifte by Austin bewaar word. Hy is op [[14 Oktober]] [[1951]] in [[Edenvale]] aan ’n [[hartaanval]] oorlede en word in [[Wespark-begraafplaas|Wespark]] in Johannesburg begrawe. Die bekende kunstenaar [[Gordon Vorster]] laat 25 jaar na sy dood in [[1976]] ’n grafsteen vir sy graf oprig. == Skryfwerk == In 1919 op hoërskool begin hy reeds, saam met sy vriend Edwin McKibbin, kortverhale skryf vir die ''[[Sunday Times]]'' onder die skuilnaam Ben Eath. Op universiteit verskyn van sy verse en essays in ''UMPA'', die studenteblad. Hy skryf sy verhale later hoofsaaklik vir tydskrifte, waarvoor hy gereeld vir elke publikasie een gereed moet hê. === Oom Schalk Lourens-stories === Die eerste oom Schalk Lourens-stories verskyn reeds in 1930 en 1931 in die ''Touleier'', waarna hy weer ’n aantal skryf in die jare 1934–1937 terwyl hy in Londen is. Hy stuur hierdie verhale na sy vriend Bernard Sachs wat dit in ''The South African Opinion'' publiseer. Na sy terugkeer in Suid-Afrika skryf hy vanaf 1940 tot 1951 weer ’n aantal, wat in uiteenlopende publikasies soos ''The South African Opinion'', ''Trek'' en ''On Parade'' verskyn. Sewe van hierdie stories word eers na sy dood gepubliseer. In hierdie verhale teken hy die karakters lewensgetrou, met al hulle tekortkominge, onkunde, rassisme en vooroordele, maar tog ook met opregte meegevoel en identifisering met hulle menslikheid. Hierdie plattelandse gemeenskap van Oom Schalk Lourens en sy medeboere is ’n produk van die moeilike jare net voor en na die [[Anglo-Boereoorlog]], wat hulle met ’n bitterheid teenoor die Engelse gevul het, terwyl rasse-vooroordele teenoor swart mense aan die orde van die dag was. Hierdie gevoelens in sy karakters word onvervals weergegee, maar hulle word sonder enige sentimentaliteit op ’n humoristiese manier geskets, terwyl hy telkens met bytende satire hulle tekortkominge en dié van ander rasse weergee. Hoewel op die oog af baie eenvoudig, het die stories dikwels veelvuldige betekenislae, vertel op ’n direkte en humoristiese manier met meer as net ’n tikkie droefheid onderliggend aan die gebeure. Die gebeure en waardes van ’n klein groep ongekultiveerde boere in ’n verre uithoek van die land dien dan as vrugbare doek waarteen hy die mense van alle rasse en van die hele land in hulle universele emosies teken. C.N.A. nader hom in 1947 vir ’n bundel van hierdie stories en ’n keur word dan uitgegee as ''Mafeking Road'', wat so gewild is dat dit vanaf eerste publikasie nooit weer uit druk is nie. In ’n brief aan Bosman in 1949 verwys die beroemde digter Roy Campbell na hierdie verhale as “the best that ever came out of South Africa” en hy sorg dan ook dat talle van hierdie verhale deur die [[BBC]] uitgesaai word. In die uniforme uitgawe van sy werke word hierdie keur uit die Schalk Lourens stories later aangevul deur die uitgawes van ''Unto dust and other stories''<ref>Bryant, E.P. Kriterium, Oktober 1963</ref> en ''Seed-time and harvest and other stories''. ''The complete Oom Schalk Lourens stories'' word eers in 2006 saamgebundel.<ref>Burger, Willie. Beeld, 11 Desember 2006</ref> === Kortverhale === Sedert April 1950 verskyn ’n reeks kortverhale van hom weekliks onder die opskrif ''In the voorkamer'' in die linksgesinde nuusblad ''The Forum''. Sy ''Voorkamer stories'' word aanvanklik deur Lionel Abrahams gekeur om in die bundels ''Jurie Steyn’s Post Office'' en ''A Bekkersdal marathon'' te verskyn. Die volledige stories word later versamel in die bundels ''Idle talk'' en ''Homecoming''. Bosman vertel hierdie verhale nie deur ’n sentrale verteller nie, maar dit word eerder te boek gestel deur ’n soort notulehouer. Dit is ’n weergawe van die gesprekke en menings van die diverse groep mense wat gereeld elke week op die plaas Drogevlei vergader waar hulle vir die regeringslorrie wag wat die pos en melkkanne bring. Aanwesiges sluit in die Marico-boere soos Chris Welman, Gysbert van Tonder, At Naudé (die enigste lid van die geselskap wat ’n radio besit en gereeld nuus lees, maar tevergeefs probeer om die gewigtige aard van nuusgebeure elders onder sy gespreksgenote tuis te bring), Johny Coen (wat al gereis het en ander plekke gesien het en op sy dag by die Spoorweë gewerk het), die halfdowe Oupa Bekker en die jong skoolmeester, meneer Vermaak, wat as ’n soort alter ego en spreekbuis vir Bosman self optree. Daar is natuurlik ook die posmeester, Jurie Steyn, terwyl die enigste vrouekarakters Jurie Steyn se vrou en Pauline Gerber is. Die vergaderplek is die voorkamer van Jurie Steyn, wat terselfdertyd diens doen as die Drogevlei poskantoor, waarheen die poswa weekliks die pos van Bekkersdal af bring. Waar die verlede en die geskiedenis in die oom Schalk Lourens-stories die oorheersende rol gespeel het, beweeg Bosman nou in die moderne gebeure (met nuus op die radio, byvoorbeeld) en speel die tradisie ’n minder belangrike rol. Tussen die humor is daar inderdaad ’n melancholiese ondertoon, want die ou Marico van vervloë jare het reeds verdwyn en het selfs van die agtergeblewenes vreemdelinge en verstotelinge in ’n nuwe wêreld gemaak. Weens die aard van die plasing van hierdie verhale en deurlopende interaksie tussen dieselfde karakters loop sekere temas deur verskeie stories (baie soos in hedendaagse televisiereekse) terwyl daar ook ’n sentrale oorheersende tema vir elke storie is. Dit is in sterk kontras met die Oom Schalk Lourens-stories, wat elkeen ’n afgeslote geheel vorm. In die laaste agtien maande voor sy dood skryf Bosman ongeveer tagtig van hierdie verhale vir publikasie in die liberale weekblad ''The Forum''. Die reeks is bedoel as komiese teenpool vir die ernstiger nuus- en politieke besprekings wat in hierdie blad verskyn het, maar Bosman spaar nie die satire nie. Verskeie sake van die dag kry aandag, soos vakbondaksies (''Go-slow strike''), industrialisering (''Dying race'') en verstedeliking (''Homecoming''). Bosman self beskou hierdie verhale as sy beste werk ooit.<ref>Greyling, Ferdi. Beeld, 12 Desember 2005</ref><ref>Snyman, Salomé. Rapport, 2 Oktober 2005</ref> === Tronkverhale === ''Cold stone jug'' (een van die baie subkultuurname vir ’n tronk) is ’n weergawe van sy tronkervarings. Treffend hierin is die galgehumor waarmee hy die omstandighede en mense beskryf en sy gebrek aan enige selfbejammering. Onderliggend is egter ook diepe erns wat nie kenmerkend van die res van sy oeuvre is nie, waaruit sy desperaatheid, angs en stryd om sy menslike waardigheid en rede te behou duidelik blyk. Volgens meeste Bosman-kenners is dit die naaste wat hy gekom het aan ’n outobiografiese beskrywing. Die ervarings word in episodes weergegee en die eindelike publikasie word dus gestruktureer met hoofstukke nie as ononderbroke geheel nie, maar eerder met episodes saamgegroepeer wat in dieselfde dampkring behoort. Die boek behoort dus ook essensieel tot sy kortkuns.<ref>Aucamp, Hennie. Die Burger, 10 Januarie 1983</ref><ref>Brink, André P. Rapport, 26 Junie 1983</ref> ''A cask of Jeripigo'' is ’n bundel met ’n keur uit sy rubrieke, wat voorheen meestal as gereelde rubrieke in ''Trek'' en ''The South African Opinion'' verskyn het. Dit bevat tipiese Bosman satire in sy ontleding van die lewe in Johannesburg, politieke gebeure en figure en aweregse kyk op die leefstyle van sy medeburgers. Sy eiesoortige humor is weer hier aanwesig, maar sy statuur as ernstige denker oor die verhoog- en rolprentkunste, inheemse Suid-Afrikaanse kultuur, skrywers, museums, die onluste in Johannesburg, boemelaars en vele ander interessante onderwerpe word ook belig. So gee hy duidelike blyke van sy besondere insig en vermoë om die sin van dinge te bepaal. Hierdie aanvanklike keur word later aansienlik uitgebrei in die universele uitgawe van sy werk. Soos te verwagte in rubrieke, waar die dwang van gereelde bydraes kan lei tot mindere werk, is hierdie werk ongelyk in gehalte.<ref>Abrahams, Lionel. The Purple Renoster. Nr. 3 1958</ref> === Romans === Hy skryf ook romans. ''Jacaranda in the night'' beeld die lewe in ’n gemeenskap uit waarin die spanning tussen die vlees, belaai met sy luste, en die gees, deurtrek met eng Calvinisme, die mense se aksies bepaal. Die verfynde Hannah Theron kom onderwys gee op die klein dorpie Kalvyn in die Noord-Transvaal. Sy is eensaam en raak betrokke in verskeie verhoudings met mans, waardeur sy gebrandmerk word as ’n los vrou. Deur haar eerlikheid word die mense wat haar kritiseer se skynheilige sin vir waardes aan die kaak gestel. Sy leer ook die verskil ken tussen die hartstogtelike wellus van die vlees en die dieper, stiller liefde van mense wat geestelik by mekaar aanklank vind.<ref>Hough, Barrie. Beeld, 5 Mei 1980</ref> ''Willemsdorp'' herskep die mikrokosmos van ’n klein Suid-Afrikaanse plattelandse dorpie. Charlie Hendricks is redakteur van die plaaslike Engelse koerant op Willemsdorp, wat soos baie van sy mede-dorpsgenote betrokke raak by die bruin prostituut op die dorp. In die proses kom al die vooroordele en eienskappe van die dorp na vore en word die donkertes wat elke mens met homself saamdra, ondersoek. Temas wat aangeraak word sluit in die stryd tussen Engelsman en Afrikaner, ontug, rassevooroordeel tussen wit en swart, daggarokery en nepotisme. Al die intriges loop naderhand uit op moord. Aan die einde vlug Charlie weg van die dorp af, maar dit is ook ’n vlug weg van homself. Wat agterbly, is die dorpie met sy nietige mense en dinge, onafskeidbaar deel van Afrika met sy drifte. Dit is ’n ontstellende visie van ’n samelewing of kultuur in wording, waar Willemsdorp simbool word van Bosman se profesie vir Suid-Afrika na 1948.<ref>Aucamp, Hennie. ''Dagblad.'' HAUM-Literêr Uitgewers Pretoria Eerste uitgawe Eerste Druk 1987</ref> Wanneer hierdie roman in 1998 herdruk word in sy ten volle ongesensureerde vorm, kom die rykdom van sy sosiale kommentaar ten volle na vore en in sy voorwoord tot hierdie uitgawe beskryf Stephen Gray dit as “the most important single item among the Bosman Texas papers”.<ref>Tydskrif vir Letterkunde: http://www.letterkunde.up.ac.za/argief/49_2/05%20Snyman%20WEB%2002.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200517052807/http://www.letterkunde.up.ac.za/argief/49_2/05%20Snyman%20WEB%2002.pdf |date=17 Mei 2020 }}</ref><ref>Snyman, Salomé. ‘''Willemsdorp’ by Herman Charles Bosman: The small-town locale as fictional vehicle for commentary on social and moral issues in the South African historical context.'' Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 49 no. 2 Lente 2012</ref><ref>Brink, André P. Rapport, 29 Januarie 1978</ref><ref>De Kock, Leon. Beeld, 13 Maart 1978</ref><ref>Mischke, Anne-Marie. Rapport, 4 April 1999</ref><ref>Cilliers, Cecile. Beeld, 15 Maart 1999</ref> === Gedigte === Hoewel hy eintlik bekend is vir sy prosa, skryf Bosman ook gedigte. Sy heel eerste publikasie, ''The blue princess'', is dan ook ’n digbundel, terwyl hy ook die bundels ''Mara'' (wat ’n versdrama en enkele gedigte insluit), ''Rust'' en ''Jesus'' (almal onder die skuilnaam Herman Malan) publiseer. In 1931 word hy van godslastering aangekla in die Johannesburg magistraatshof vir menings wat hy in sy gedig ''Gardenias'' uitspreek. Veel later verskyn ’n keur van sy gedigte onder redaksie van Lionel Abrahams in ''The earth is waiting''<ref>Brink, André P. Rapport, 8 Desember 1974</ref><ref>Clayton, Cherry. Beeld, 27 November 1974</ref> en onder redaksie van Aegidius Jean Blignaut in ''Death hath eloquence''. Sy gedigte is erg ongelyk in gehalte, hoewel sommige gedigte tog blyke toon van ’n vermoë om dinge raak te sê, met besondere beeldingsvermoë. ''The earth is waiting'' bevat verskeie gedigte oor Afrika, waarin die beste gedigte die land in eenvoudige taal beskryf. Daar is egter ’n voortdurende spanning tussen Europa (wat kultuur beteken) en die hoogdrawende, ietwat oud-modiese taal en woorde vanuit hierdie milieu, en Afrika (die ietwat agterlike), wat hy vanuit die Europese standpunt probeer beskryf. Ten spyte hiervan gee die bundel tog ’n aanduiding van die trots en onafhanklikheid van Afrika. === Versamelbundels === As samesteller is hy in 1949 saam met C. Bredell verantwoordelik vir die bundel Suid-Afrikaanse kortverhale ''Veld-trails and pavements''. Sy eie werke word ook gereeld gekeur en in bloemlesingvorm uitgegee. Lionel Abrahams is die eerste wat ’n keur uit sy werk saamstel en dit dan in [[1965]] laat publiseer as ''Bosman at his best''. Stephen Gray maak ’n verteenwoordigende keur van sy kortverhale wat hy in [[1980]] as ''Selected stories'' laat publiseer en in [[1982]] verskyn ''The collected works of Herman Charles Bosman'' in twee dele, waarin die meeste van sy werk wat teen daardie tyd bekend was, opgeneem word.<ref>A.A.J. Beeld, 7 Junie 1982</ref> Onder die titel ''Uncollected essays'' stel Valerie Rosenberg ’n bundel saam van sy essays oor veral letterkundige werke, skrywers en aangeleenthede, wat aanvanklik in tydskrifte en koerante verskyn het. Ten spyte van die tydelike aard van essays vir massapublikasies behou hierdie essays tydloosheid in sy uitlig van die kern van onderwerpe en sy fokus op die ewig-menslike.<ref>Aucamp, Hennie. ''Dagblad.'' HAUM-Literêr Uitgewers Pretoria Eerste uitgawe Eerste Druk 1987</ref><ref>Louw, Josandra. Die Transvaler, 12 Oktober 1981</ref> Stephen Gray versorg ’n uitgawe van ''Bosman’s Johannesburg'', waarin hy met die oog op die Johannesburgse eeufees van [[1988]] ’n aantal van Bosman se geskrifte oor hierdie stad saambundel. Die bundel bevat ’n aantal ''Voorkamer stories'', essays en fragmente, waaronder ’n eenbedryfdrama. ''A Bosman treasury'' is ’n geïllustreerde bloemlesing wat van sy kortverhale, essays en gedigte bevat,<ref>Joubert, Emile. Die Burger, 1 Oktober 1991</ref> terwyl [[Patrick Mynhardt]] in [[2005]] met die viering van sy eeufees ’n keur uit sy werke onder die titel ''Celebrating Bosman'' byeenbring.<ref>Isaacs, David. Insig, Julie 2005</ref> Sy Afrikaanse verhale en gedigte verskyn oorspronklik in tydskrifte soos ''Die Ruiter'', ''Trek'', ''[[Die Brandwag]]'' en ''On Parade''. Sestien verhale wat tussen [[1948]] en [[1950]] geskryf is, word later deur Leon de Kock in die bundel ''Verborge skatte'' opgeneem.<ref>Venter, L.S. Beeld, 12 November 2001</ref> Sommige van hierdie verhale verskyn ook in Engels in van sy ander bundels en dit is onduidelik hoeveel daarvan aanvanklik in Afrikaans geskryf is en daarna vertaal (of omgekeerd). Dat ’n beduidende aantal oorspronklik in Afrikaans geskryf moet gewees het, bewys die verskyningsdatum van sommige Afrikaanse verhale (soos ''Tot stof'' en ''Rivier-af verkoop''), wat vroeër as die Engelse eweknie gepubliseer is, terwyl ’n aantal verhale in hierdie bundel geen Engelse ekwivalent het nie (byvoorbeeld ''Die Kaffertamboer'' en ''My eerste liefde''). As Afrikaanse skrywer staan hy geheel en al buite die nasionalistiese filosofie van sy tyd en kan met ironie kyk na die Afrikanerdom en gees van die Afrikaner. Hy beeld die pyn van sy karakters uit en ook hoe kras hulle is, sodat die veelvuldige karaktertrekke almal uitgelig word. Hoewel die verhale in die Marico-streek afspeel, is dit vir Bosman meer ’n inkleding as ’n noodsaaklikheid en speel die streek self ’n mindere rol en die mense self en hulle planne die hoofrol. Dit is duidelik dat hulle in enige ander streek ook sou oorleef het weens die universaliteit van hulle problematiek en dus ewe tuis in Engels as Afrikaans is. Die bundel bevat ook twee gedigte van Bosman en opstelle (in beide Engels en Afrikaans) oor Afrikaans en die Afrikaanse letterkunde. Veral die opstel oor die werk van [[N.P. van Wyk Louw]] is interessant, daar hy enigsins afwysend staan teen Louw se poësie. ''In die withaak se skadu'' is nog ’n bundel Afrikaanse kortverhale waarin oom Schalk Lourens verhale opgeneem word. Dit bevat die Afrikaanse weergawe van die verhale wat oorspronklik in ''Mafeking Road''<ref>Cilliers, Cecile. Beeld, 15 Maart 1999</ref><ref>Mischke, Anne-Marie. Rapport, 4 April 1999</ref> verskyn het, plus nog dertien van oom Schalk Lourens se verhale, sommige waarvan self deur Bosman in Afrikaans vertaal is en die ander deur Francois Griebenow.<ref>De Kock, Leon. Beeld, 13 Februarie 2012</ref> Griebenow bundel nog ’n aantal van sy vertalings in ''’n Bekkersdal marathon en ander voorkamerstories'',<ref>Smith, Charles. Beeld, 26 November 2012</ref> waarin hy die meeste van die Voorkamerstories in Afrikaanse vertaling uitgee. [[Hennie Aucamp]] vertaal sy verhaal ''Mampoer'' in Afrikaans vir opname in die versamelbundel ''Borde borde boordevol''. == Eerbewyse == Tydens sy lewe ontvang hy min erkenning vir sy werk, maar na sy dood neem die belangstelling in hom en sy werk toe, grootliks aangehelp deur Patrick Mynhardt se verhoogopvoerings van sy werke. Die Herman Charles Bosman Literêre Vereniging word in [[1993]] op Groot-Marico gestig, met ’n museum wat ingerig word in ’n replika van die skooltjie waar hy onderrig gegee het. ’n Bronsbeeld van die beeldhouer Johan Moolman is spesiaal vir hierdie museum gemaak. Hier hou hulle elke jaar in Oktober ’n fees om die skrywer te gedenk.<ref>Herman Charles Bosman Literary Society: http://www.marico.co.za/HCBosman/Index.htm</ref> Sy werke word ook wyd bekend wanneer die akteur Patrick Mynhardt begin om sy verhale op die verhoog te vertel, waarna dit ook op CD en DVD versprei word. Die dramaturg Nicky Rebello skryf die drama ''A touch of madness'' oor sy lewe, gegrond op Bosman se outobiografiese geskrifte,<ref>Burger, Kobus. Plus, 8 Julie 2008</ref> terwyl Stephen Gray en Barney Simon se dramatiese verwerking van ''Cold stone jug'' gepubliseer word. ''A teacher in the Bushveld'' is nog ’n drama van Nicky Rebello oor die tyd wat Bosman in die Groot Marico deurgebring het. Verskeie boeke oor sy lewe verskyn, insluitende Valerie Rosenberg se ''Sunflower to the sun'' (later verwerk tot ''Between the lines'') en ''Herman Charles Bosman: A pictorial biography'', Stephen Gray se ''Life sentence'' en Aegidius Jean Blignaut se ''My friend Herman Charles Bosman''. ''Remembering Bosman'' is ’n aantal bydraes deur verskeie mense oor hoe hulle hom onthou, saamgestel deur Stephen Gray.<ref>Naudé, Charl-Pierre. Rapport, 22 Februarie 2009</ref> Sy werk word onder andere in Frans en Afrikaans vertaal == Bibliografie == Werke uit sy pen is:<ref>Worldcat: http://www.worldcat.org/search?q=au%3ABosman%2C+Herman+Charles%2C&qt=hot_author</ref> {| class="wikitable" !Jaar !Naam van werk |- |1931 |''The blue princess'' (Herman Malan) |- |1932 |''Mara'' (Herman Malan) ''Rust'' |- |1933 |''Jesus: an ode'' (Herman Malan) |- |1947 |''Mafeking Road'' ''Jacaranda in the night'' |- |1949 |''Cold stone jug'' |- |1957 |''Cask of Jerepigo'' |- |1963 |''Unto dust'' |- |1965 | ''Bosman at his best'' |- |1971 |''Jurie Steyn’s Post Office'' ''A Bekkersdal marathon'' |- |1974 |''The earth is waiting'' |- |1977 |''Willemsdorp'' |- |1980 |''Selected stories'' |- |1981 |''Death hath eloquence'' ''Uncollected essays'' |- |1982 |''The collected works of Herman Charles Bosman'' |- |1986 |''Bosman’s Johannesburg'' |- |1987 |''Ramoutsa Road'' |- |1991 |''A Bosman treasury'' |- |1998 |''The prose juvenilia'' |- |1999 |''Idle talk: Voorkamer stories I'' |- |2000 |''Old Transvaal stories'' ''The Rooinek and other Boer War stories'' |- |2001 |''Verborge skatte'' ''Seed-time and Harvest and other stories'' |- |2003 |''Young Bosman'' ''My life and opinions'' |- |2004 |''Wild seed'' |- |2005 |''Homecoming: Voorkamer stories II'' ''Celebrating Bosman'' |- |2006 |''The complete Oom Schalk Lourens stories'' |- |2011 |''In die withaak se skadu'' |- |2012 |''’n Bekkersdal marathon'' |} == Bronnelys == === Boeke === * Aucamp, Hennie. ''Kort voor lank''. Tafelberg-Uitgewers Bpk. Kaapstad Eerste uitgawe, Tweede druk 1980 * Kannemeyer, J.C. ''Geskiedenis van die Afrikaanse literatuur 2''. Academica, Pretoria, Kaapstad en Johannesburg Eerste uitgawe Eerste druk 1983 * Kannemeyer, J.C. ''Die Afrikaanse literatuur 1652–2004.'' Human & Rousseau Kaapstad en Pretoria Eerste uitgawe 2005 * Van Coller, H.P. (red.) ''Perspektief en Profiel Deel I.'' J.L. van Schaik-Uitgewers Pretoria Eerste uitgawe 1998 * Van Coller, H.P. (red.) ''Perspektief en Profiel Deel 3.'' Van Schaik-Uitgewers Pretoria Eerste uitgawe 2006 === Tydskrifte en koerante === * Abrahams, Lionel. ''A note on the poetry of Herman Charles Bosman.'' Standpunte. Nuwe reeks 12 no. 3, 1958 * Abrahams, Lionel. ''Helena Lake – ’n memoir''. Insig, Oktober 1987 * Bruwer, Johan. ''Oor Bosman.'' Rapport, 4 Mei 1980 * Bruwer, Johan. ''Altyd ’n glimlag.'' Rapport, 11 Mei 1980 * Burger, Willie. ''Afrika en Afrikaans: Die beskouings van Herman Charles Bosman en Van Wyk Louw.'' Tydskrif vir Letterkunde, Jaargang 40, 2003 * Claassens, Pieter. ''Bosman ná jare erken.'' Beeld, 13 April 1981 * Gray, Stephen. ''Herman Charles Bosman’s use of short fictional forms''. English in Africa. Year 16 no. 1, Mei 1989 * Griebenow, Francois. ''Afrikaans is die taal van Afrika.'' Beeld, 28 November 2012 * Griebenow, Francois. ''Voorkamerstories''. By, 15 Desember 2012 * Grové, Zita. ''My cousin Herman''. Personality, 26 Februarie 1971 * Hutchings, Geoffrey. ''A matter of gossip.'' London Magazine, Desember 1970 * Louw, Reinet. ''Bosman se erfgename nie familie''. Insig, April 1995 * Maxwell-Mahon. ''A reading of Herman Charles Bosman.'' Lantern, Oktober 1991 * Nieuwoudt, Stephanie. ''Meesterlike Bosman nuut uitgegee.'' Plus, 23 Januarie 1998 * Nieuwoudt, Stephanie. ''Herman Charles Bosman staan op uit as''. Plus, 23 Februarie 2000 * Nieuwoudt, Stephanie. ''Bosman ook in Afrikaans''. Plus, 15 September 2001 * Nieuwoudt, Stephanie. ''Op Oom Schalk se spoor.'' Beeld, 23 Augustus 2002 * Olivier, Nita. ''Oom Schalk Lourens praat Frans''. Die Burger, 12 Maart 1993 * Rautenbach, Elmari. ''Bosman praat (weer) Afrikaans.'' Beeld, 17 Oktober 2011 * Roberts, Maryke. ''Bosman se stories met mampoer''. Beeld, 18 Oktober 2014 * Rosenberg, Valerie: Herman Charles Bosman. In: Lantern. Tydskrif vir Kennis en Kultuur. Jaargang 26, nr. 2, Desember 1976. * Roux, J.B. ''Bosman se veelbewoë lewe.'' Rapport, 6 Oktober 2011 * Sherman, Joseph. ''Bosman: an overrated hack.'' The Star, 13 Maart 1980 * Slabber, Coenie. ''Daar lê ’n ander en groter Bosman opgesluit in Texas!'' Rapport, 1 Mei 1977 * Snyman, Salomé. ''Bosman in Afrikaans.'' Rapport, 5 Oktober 2003 * Snyman, Salomé. ''Ongemaklike Bosman.'' Beeld, 17 Oktober 2003 * Snyman, Salomé. ''Bosman had oog op VSA-mark.'' Rapport, 17 Oktober 2010 * Snyman, Salomé. ''Bosman se laaste stukkie legkaart.'' By, 6 April 2013 * Van der Merwe, Kirby. ''Herinneringe wat ’n stad nie kan afskud nie.'' By, 28 Januarie 2012 * Van Oosten, F.F.W. ''Rex v Herman Charles Bosman 1926 WPA Ongerapporteerd; Rex v Webb 1934 A 493 – Twee betekenisvolle beslissings.'' Tydskrif vir Letterkunde. Nuwe reeks 17 no. 2, Mei 1979 * Viljoen, A.H. ''Aspects of Bosman’s poetry''. Tydskrif vir Letterkunde. Nuwe reeks 14 no. 1, Februarie 1976 * Wessels, Niki. ''Dié boek bied nuwe insigte oor Bosman''. Die Transvaler, 4 Mei 1981 === Ongepubliseerde dokumente === * [[National English Literary Museum]] Grahamstown. ''Herman Charles Bosman''. NELM Back Pack === Internet === * [http://www.marico.co.za/HCBosman/Index.htm Die Herman Charles Bosman Letterkundige Genootskap]. * [http://www.joburg.org.za/content/view/886/52/ Johannesburgstad se Bosman-bladsy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090107133023/http://www.joburg.org.za/content/view/886/52/ |date= 7 Januarie 2009 }}. * [https://www.wikitree.com/wiki/Bosman-320 Genealogiese gegewens op Wikitree] == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Bosman, Herman Charles}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse joernaliste]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse skrywers]] [[Kategorie:Geboortes in 1905]] [[Kategorie:Sterftes in 1951]] 4y0am7bvwuj5ay20uwumbi3ungxegsg 0 34836 2895088 2666946 2026-04-19T16:47:35Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895088 wikitext text/x-wiki {{chemiekas2 |naam = '''Fenol''' |struktuur= Formula di struttura e modello molecolare tridimensionale del fenolo.png |struktuur2= Phenol 2 grams.jpg | ImageSizeL2 = 100px | ImageFileR2 = Phenol-3D-vdW.png | ImageSizeR2 = 100px | IUPACNaam = Fenol | OtherNames = Carbolic Acid<br/>Benzenol<br/>Phenylic Acid<br/>Hydroxybenzene<br />Phenic acid | SMILES = Oc1ccccc1 | CASNo = 108-95-2 | ChemSpiderID = 971 | RTECS = SJ3325000 | InChI=1/C6H6O/c7-6-<br/>4-2-1-3-5-6/h1-5,7H | formule = C₆H₅OH | MolereMassa = 94,11 g/mol | Voorkoms = Wit vastestof | Digtheid = 1,07 g/cm³ | Oplosbaarheid = 8,3 g/100 ml (20 °C) | Smeltpunt = 40,5 °C | Kookpunt = 181,7 °C | pKa = 9.95 | Dipool = 1,7 [[Debye|D]] |Flitspunt= 79°C<ref name="Inchem">{{cite web|url=https://www.inchem.org/documents/icsc/icsc/eics0070.htm#:~:text=Flash%20point%3A%2079%C2%B0C%20c.c.&text=Serious%20local%20effects%20by%20all%20routes%20of%20exposure.&text=The%20substance%20and%20the%20vapour,Corrosive%20on%20ingestion.|publisher=Inchem|title=Phenol}}</ref> |Selfontbrandingspunt=715°C<ref name="Inchem"/> |DeltaHf_s=-164 [kJ/mol]<ref name="NIST">{{cite web|publisher=NIST|url=https://webbook.nist.gov/cgi/cbook.cgi?ID=C108952&Mask=2#Thermo-Condensed|title=phenol; Condensed phase thermochemistry data}}</ref> |DeltaHc=-3058(10) [kJ/mol<ref name="NIST"/> |Sf_s=143 [J/molK]<ref name="NIST"/> |Warmtekapasiteit=127 [J/molK]<ref name="NIST"/> |Drievoudpunt=314,06K<ref name="NIST2">{{cite web|publisher=NIST|url=https://webbook.nist.gov/cgi/cbook.cgi?ID=C108952&Mask=4#Thermo-Phase|title=phenol; Phase change data}}</ref> |KritiekeT=694,3(2)K<ref name="NIST2"/> |KritiekeP=60(1) [bar]<ref name="NIST2"/> |DeltaHsub=68,6(5) [kj/mol]<ref name="NIST2"/> |Ruimtegroep=P2{{sub|1}} |Ruimtegroepnommer=4 |Selparms=a = 605,0(1), b = 892,5(2), c = 1 459,4(3) pm, γ = 90.36(2) @ 123K<ref name="belski">{{cite journal|authors=Zavodnik, V.E., Bel'skii, V.K. & Zorkii, P.M. |title=Crystal structure of phenol at 123oK. |journal=J Struct Chem |volume=28|pages=793–795|year=1988|doi=10.1007/BF00752072}}</ref> |LD50=400 [mg/kg] (rot; oraal)<ref name="PC">{{cite web|url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/996#section=Toxicity-Data|publisher=PubChem NIH|title=Phenol (Compound)}}</ref> }} '''Fenol''' is 'n giftige, kleurlose [[kristal]]agtige [[vastestof]] met 'n soet teer geur, wat algemeen as 'n "hospitaalreuk" beskryf word. Die stof is [[higroskopie]]s.<ref name="PC"/> Dit is 'n aromatiese verbinding wat bestaan uit 'n [[benseen]]ring (fenielgroep) met 'n hidroksielgroep. Dit is die eenvoudigste voorbeeld van 'n klas organiese verbindings wat fenole genoem word. Deur die teenwoordigheid van die fenielgroep is die eienskappe van die [[hidroksielgroep]] baie anders as in 'n alifatiese [[alkohol]], R-OH. ==Kristalstruktuur== Fenol kristalliseer in 'n monokliniese struktuur. Die effens verwronge benseenringe is vlak en vorm 'n spiraal wat deur waterstofbindings tussen die -OH-groepe bymekaar gehou word<ref name="belski"/> ==Eienskappe== ===Chemiese eienskappe=== Fenol kan met forsfortribromied in fenielbromied omgeskakel word: :<math> C_6H_5OH \xrightarrow{PBr_3} C_6H_5Br</math> Fenol is 'n sterker suur as 'n alifatiese alkohol en kan in 'n sterk basiese oplossing van [[natriumhidroksied]] oplos deur 'n fenolaatsout te vorm: :<math>C_6H_5OH + NaOH \rightarrow C_6H_5O^- (aq) + Na^+(aq) + H_2O</math> Hierdie eienskap kan gebruik word om fenol te ekstraheer, bv. uit steenkoolteer wat ~25% fenol bevat. Fenol bevat maklik onsuiwerhede soos kresole, maar dit vorm 'n hidraat {{ch2|2C6H5OH*H2O}} met 'n smeltpunt van 17°C wat gebruik kan word om dit van die kresole te skei.<ref>{{cite book|url=https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMSFUBA02:000014768|title=Organische chemie; Aromatische verbindingen|author1=Hoogewerff, S.|author2=H.L. Welter|year=1907}}</ref> 'n Fenolaat ontstaan ook as 'n sulfonaat met kaliumhidorksied saamgesmelt word: :<math>C_6H_5SO_3K +2KOH \xrightarrow{260^oC} K_2SO_3 + C_6H_5OK + H_2O</math> Blootgestel aan die suurstof van die lug kan dit effens oksideer om kwinoon te vorm en kry dit 'n pienk kleur.<ref>{{cite web|url=https://chemistry.stackexchange.com/questions/78556/air-and-light-sensitivity-of-phenol|publisher=stack exchange|title=Air- and light-sensitivity of phenol}}</ref> Met broom bromineer dit in die orto- en paraposisies van die benseenring: [[Lêer:Bromination_of_phenol.tiff]] ==Vervaardiging== Fenol is eers uit steenkoolteer onttrek, maar word nou op groot skaal geproduseer deur industriële prosesse wat met ru-olie begin,<ref name="Abdo">{{cite book|authors=M. Abdollahi, S. Hassani, M. Derakhshani|title=Phenol, in: Encyclopedia of Toxicology (Third Edition)|publisher=Academic Press|year=2014|pages=871-873|ISBN= 9780123864550|doi=10.1016/B978-0-12-386454-3.00420-6}}</ref> veral deur die oksidasie van [[kumeen]] deur suurstof wat kumeenhidroperoksied lewer. Die kan in 'n suur medium na fenol en [[asetoon]] gesplits word.<ref name="PC"/> In 2022 was die wêreldvraag na fenol ongeveer 12 miljoen metriese ton, waarvan die helfte vir die produksie van BPA gebruik is. Dei grootste gebruikers was Europa, Noord- en Suid-Amerika en China. Die tweede grootste gebruiker is die vervaardiging van harse uit [[formaldehied]] en fenol.<ref>{{cite web|url=https://www.spglobal.com/commodityinsights/en/ci/products/phenol-chemical-economics-handbook.html|title=Phenol; CHEMICAL ECONOMICS HANDBOOK|publisher=SP Global}}</ref> ==Gebruike== Fenol is bekend as 'n voorloper van baie materiale en nuttige verbindings soos fenoliese harse, plastiek en verwante materiale. Dit word ook gebruik in die vervaardiging van [[plofstof]], [[kunsmis]], [[verf]], [[rubber]], [[tekstiel]]e, [[kleefmiddel]]s, farmaseutiese produkte, [[papier]], [[seep]] en houtpreserveermiddels. Fenol in kondensasie met [[asetoon]] gee bisfenol-A (BPA), 'n sleutelbousteen vir [[polikarbonaat|polikarbonate]].<ref name="Abdo"/> ==Medies== In die geneeskunde is fenol gebruik as afskilfermiddel tydens kosmetiese chirurgie en vir fenolisering (aangebring op die naelbed om hergroei van naels te voorkom), en pynstillers.<ref name="Abdo"/> Fenol is 'n sterk neurotoksien, en as dit in die bloedstroom ingespuit word, kan dit die onmiddellike dood veroorsaak omdat dit die neurale oordragstelsel blokkeer. Inspuitings van fenol is soms as 'n manier van uitvoering van die doodstraf gebruik.<ref name="Abdo"/> ==Besoedeling== Fenol en sy derivate is ernstige [[waterbesoedeling|waterbesoedelende stowwe]]. Klein hoeveelhede fenole beïnvloed die smaak en reuk van water direk. Die omgewingsbesoedeling kom uit industriële bronne deur die vervaardiging van kleurstowwe, papiere, plastiek, dwelms en antioksidante of deur die gebruik van fenole as plaagdoders en insekdoders. Wette in die meeste lande beperk die konsentrasie van fenole in drinkwater. Die boonste limiet vir totale fenol in drinkwater is in die [[Europese Unie]] vasgestel op 0.5 pg/L deur die EU-Directive 80/778. In swemwater is dit deur 76/160/CEE vasgestel op 50 pg (pg)/L en in oppervlakwater, bedoel vir die onttrekking van drinkwater, is dit vasgestel op 1-100 pg/L deur 75/440/CEE [1].<ref>{{cite book|author=Bhim Prasad Kafle|title= Chapter 5 - Application of UV–VIS spectrophotometry for chemical analysis; in: Chemical Analysis and Material Characterization by Spectrophotometry|publisher=Elsevier|year=2020|pages=79-145|ISBN= 9780128148662|doi=10.1016/B978-0-12-814866-2.00005-1}}</ref> Fenol kan uit afvalwater verwyder word deur oksidasie met [[waterstofperoksied]] en 'n {{ch2|Fe^{2+},Fe^{3+} }}- [[katalisator]].<ref name="PC"/> ==Verwysings== {{Verwysings|2}} {{Normdata}} [[Kategorie:Organiese verbindings]] cn4h9dpf5zhyg3ymkz3g6bjxn7or4oq 0 40624 2895276 2772569 2026-04-20T10:10:08Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895276 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Matroosberg new.jpg|duimnael|regs|300px|[[Matroosberg]], die hoogste piek van die [[Hexrivierberge]] aan die suidoostekant van die [[Ceres|Ceresvallei]].]] '''Die Heks van Hexrivier''' is 'n [[Suid-Afrika]]anse legendariese figuur uit die [[18de eeu|18de]] of [[19de eeu]]. == Gebeure == Verskeie skrywers en ondersoekers het hul eie weergawe van die verhaalgebeure. [[P.J. Nienaber]] skryf in sy ''Afrikaanse Verhalende Verse'' (1958):<ref>Nienaber, P.J. 1958. ''Afrikaanse Verhalende Verse: 'n bloemlesing vir jong Suid-Afrika.'' Tiende druk. Johannesburg: Afrikaanse Pers-Boekhandel. bl. 151.</ref> {{cquote| Onder die [[Hugenote]] wat hulle in 1688 aan die Kaap gevestig het, was daar ene Pierre Savoye met sy vrou en dogter. Met die vlug oor die [[Frankryk|Franse]] grens na [[Nederland|Holland]] is die enigste seun gedood; met Elise, die dogter, het hulle toe na die Kaap gekom. Savoye het deur noeste vlyt gou op die been gekom, sy plaas in [[Drakenstein]] verkoop en na die Hexriviervallei getrek. Omdat Elise besonder mooi, van edel bloed en daarbenewens fyn opgeboed ([[sic]]) was, het baie jongmans van die buurt om haar hand meegeding. Van almal het sy 'n flinke jonkman, Jean Durand, uitgekies... maar voor sy hom die ja-woord wou gee, moes hy eers, soos die ridders van ouds, 'n kordaatstuk verrig om te toon dat hy haar werklik liefhet, en dat hy dapper genoeg is om met 'n edel dame te kan trou. Haar eis was dat hy vir haar die rooi blom (''waarskynlik die Disa Grandiflora'') wat bo teen die berg op die plaas groei, moet gaan pluk. Hieroor het die jongman gelag en met sy snaphaan die berg uitgeklim. Ná 'n paar uur se klim, het hy hom op die rots bevind en toe daarop gaan lê om oor die kant te kyk. Onder hom het hy die rooi blom gewaar en, ná heelwat moeite, gepluk; maar toe verbrokkel die krans, wat uit verweerde sandsteen bestaan het, en hy stort die diepte af. Die veewagter het hom daar gekry. Sy dood het vir Elise so aangetas dat sy nooit weer tot haar sinne gekom het nie. Hulle moes haar bewaak. Dog een nag het sy ontsnap en haar van dieselfde rots afgewerp. Die woord ''',,HEKS”''' wat in verband met haar gebruik word in die legende wat na aanleiding van die droewige gebeure ontstaan het, is waarskynlik ontleen aan die Franse “''La Bella'' ([[sic]]) ''Enchantresse''”, soos die jongmans haar genoem het: "Die bekoorlike towenares." Die legende wil nou dat elke volmaannag 'n wit gedaante op die hoë rotspunt gesien kan word... Elise wat daar wag, voor haar sprong in die diepte. }} Die ''Pharos Feitegids'' (2007)<ref>Uys, I. 2007. ''Die Feitegids''. Kaapstad: Pharos, p. 78</ref> skets die gebeure soos volg: {{cquote| Eliza Meiring was 'n beeldskone meisie wat in die middeljare van die 18de eeu op die plaas Clovelly in die Hexriviervallei gewoon het. Om ontslae te raak van al die ongewenste mans wat by haar wou kuier, het sy gesê dat sy dit slegs sou oorweeg om te trou met die man wat 'n skaars disa uit die onherbergsame dele van die Matroosberg vir haar bring. 'n Vriend, vir wie sy baie lief was, het besluit om haar met die disa te verras en hom in die berg doodgeval. Eliza het haar verstand verloor en moes in die solder van die huis toegesluit word. Sy het haar voorletters en 1768 op die vensterbank uitgekrap. Een nag het sy die deur oopgekry en haar van die trappe af doodgeval. Daar word vertel dat 'n hartseer heks nog soms op 'n donker nag in die [[Matroosberg]] ronddwaal. Dis 'n ware verhaal en die plaas Clovelly met die opstal en solderkamer waarin Eliza Meiring toegesluit was, bestaan nog. 'n Ander weergawe van die gebeure is dat sy deur venster gespring en haar toe doodgeval het. }} 'n Ander weergawe, soos vertel deur Kelly Wheeler (2009),<ref>[https://archive.ph/20130630010216/http://afrikaans.news24.com/Reis/Nuus/Die-heks-van-die-Hexriviervallei-20090907 Die heks van die Hexriviervallei], [[Nuus24]], 7 September 2009.</ref> verloop min of meer dieselfde. Eliza Meiring se welgestelde familie besit in 1768 een van ses plase in die vallei - Buffelskraal, met die plaashuis altyd vol mans wat Eliza se hand probeer wen. Sy was een van daardie blasé dametjies wat gou verveeld met die mans geraak het. Om haar hart te wen, moes die man dit darem verdien. Sy het voorgestel dat al haar aanhangers probeer om vir haar 'n Disa-blom van die klowe van die Matroosberg te pluk. Ten spyte van die moeilike uitdaging was daar een man vir wie Eliza werklik lief was en wie werklik lief was vir haar. Hy was die enigste man wat dapper genoeg was om die uitdaging te aanvaar. Sy reis was lank en swaar, maar dit was alles die moeite werd toe hy die rooi disas teen die hange van 'n krans sien blom. In sy opgewondenheid leun hy oor en probeer om die eerste blom wat hy sien te gryp, maar hy gly op die nat mos en val tot sy tragiese dood. Toe Eliza die nuus van die dood van haar geliefde hoor is haar hele wese gevul met hartseer en berou omdat sy tot die besef gekom het dat dit haar eie selfsugtigheid was wat die dood van haar enigste ware liefde veroorsaak het. Hierdie berou het gegroei tot kranksinnigheid en binnekort moes Eliza in haar eie slaapkamer opgesluit word waar sy versorg is. Eliza het ‘n paar keer tevergeefs probeer ontsnap, maar dit was eers met die hulp van die maanlig wat sy suksesvol was. Met haar lang, wit nagrok wat vloeiend om haar smeul het Eliza kaalvoet deur die voetheuwels gehardloop, opsoek na haar ware liefde. Sy het vrugteloos deur die nag gesoek en uiteindelik op ‘n rots van uitputting neergestort. Hier het sy gesit en huil en die wind het haar hartseer aangedra tot waar haar familie dit gehoor het. Haar gesin het die geluid van hul dogter se smart gevolg, net om te sien hoe die rots onder haar uit krummel en sy tot haar dood val. Haar storie dien as waarsku teen ydelheid. Laubser (2012) gee die verhaal in haar verhandeling so weer:<ref name="Laubser">[https://scholar.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.1/71718/laubser_lafemme_2012.pdf?sequence=1&isAllowed=y Laubser, L-M. 2012. La Femme Fatale: Une reconsidération d'un archétype négatif. Ongepubliseerde M.A.-verhandeling, Universiteit van Stellenbosch, pp. 26-27]</ref> {| class="wikitable" | scope="col" style="width:500px;" align="center" | '''Frans''' | scope="col" style="width:500px;" align="center" | '''Afrikaans''' |- | valign="top" align="left" style="background-color:#EEEEEE" |Selon la légende il était une fois une très jolie jeune femme d’origine huguenote française qui s’appelait Eliza Meiring. Elle habitait dans la Hexriviervallei et était la plus belle femme de la région. Malheureusement, Eliza était aussi très vaniteuse et fière. Elle croyait que seulement le plus beau, le plus riche et le plus courageux des hommes pouvait l’épouser. Tout le monde l’appelait « La Belle Enchanteresse », parce que tous les jeunes hommes voulaient gagner sa main. Un jour, elle a fait la rencontre d’un jeune homme qui s’appelait Frans et qui était tout ce qu’elle cherchait dans un homme. Néanmoins, pour tester si Frans l’aimait vraiment, Eliza lui a posé le défi impossible : d’aller chercher une disa rouge poussant au sommet de Matroosberg. Frans a accepté la tâche et a commencé son ascension dangereuse. Il a trouvé la fleur rare, mais comme il était sur le point de la cueillir, il a perdu l'équilibre et est tombé à sa mort avec la disa rouge dans sa main. Selon cette légende, Eliza était tellement dévastée par la mort de Frans qu’elle est devenue folle. Pendant des années ses parents la gardaient dans sa chambre, mais une nuit elle s’est échappée et a fait aussi l’ascension de montagne vers l’endroit où Frans est mort. Lorsqu’elle a vu la tige cassée, elle a lâché sa prise et est tombée à sa mort. Or, après sa chute fatale, Eliza ne trouvait pas la paix. Selon la légende, on peut la voir pendant les nuits de pleine lune dans sa robe blanche au sommet de la montagne – la sorcière de la rivière Hex. Bien qu’Eliza meure aussi tragiquement à la fin de cette histoire, elle provoque tout de même la mort de l’homme qui l’aime. Elle est ainsi une femme fatale qui nous rappelle les sirènes ou les sorcières qui enchantent les hommes rien que pour les tuer. | valign="top" align="left" style="background-color:#FFFFFF" | Volgens die legende was daar eenmaal 'n baie mooi jongvrou van Franse Hugenote-afkoms met die naam Eliza Meiring. Sy woon in die Hexriviervallei en is die mooiste vrou in die omtrek. Ongelukkig is Eliza ook baie ydel en trots. Sy glo slegs die aantreklikste, rykste en dapperste onder die mans mag met haar trou. Onder almal staan sy bekend as die "betowerende heks", omdat al die jongmans haar hand wou wen. Op 'n dag ontmoet sy 'n jongman genaamd Frans; alles wat sy in 'n man bemin. Nietemin, om Frans te toets of hy haar werklik liefhet, stel Eliza vir hom die onmoontlike uitdaging: om 'n rooi disa op die spits van die Matroosberg te gaan pluk. Frans pak die taak en begin sy gevaarlike klimtog. Hy vind die seldsame blom, maar toe hy op die punt staan om dit te pluk, verloor hy sy balans en val na sy dood, met die rooi disa in sy hand. Volgens hierdie legende is Eliza verpletter deur Frans se dood en raak heeltemal die kluts kwyt. Haar ouers moet haar jarelank in haar kamer opsluit, maar een nag ontsnap sy en klim teen die berg op, juis na daardie plek waar Frans dood is. Toe sy die afgebreekte stingel sien, laat los sy en val haar dood. Maar ná haar dood vind Eliza geen rus nie. Volgens oorlewering kan sy tydens volmaannagte in haar wit rok aan die spits van die berg gesien word - die heks van Hexrivier. Dus, hoewel Eliza teen die einde van die verhaal tragies sterf, bly sy steeds die doodsoorsaak van die man wat haar liefhet. Sy is dus 'n ''femme fatale'' wat ons herinner aan die sirenes of hekse wat mans bekoor, net om hulle te vermoor. |} [[Pieter W. Grobbelaar]] se oorvertelling (1968) belig ook hierdie sy waar die hoogmoed ''letterlik'' tot 'n val kom. Nie alleen sterf die geliefde, hierdie keer genaamd Filip, op die berghange nie, maar ook die meisie, genaamd Elise. Maar in hierdie weergawe kom sy te hore van Filip se dood en gaan hom onmiddellik soek; en daar, waar sy die geknakte blomsteel sien en die spore van Filip se val, sak sy met 'n sug op die plek in mekaar en die afgrond gryp haar net soos hy Filip gegryp het. Die onbetrokke publiek is ook glad nie geraak deur die tragiek wat afgespeel het nie, maar geniet skynbaar 'n tikkie leedvermaak oor die lotsbeslissing - dat Elise met die dood gestraf is vir haar hoogmoed was haar "verdiende loon", want sy het immers "'n jong man se lewe gekos." Ook in hierdie verhaal dwaal sy elke maanlignag rond op soek na haar geliefde, al roepend ("haar geroep 'n suggie wind"), al sal sy hom nooit vind nie.<ref>Grobbelaar, P.W. & Harries, K. 1968 (1972). ''Die Heks van Hexrivier en Ander Afrikaanse Sprokies''. Pretoria: Human & Rousseau, bl. 30-31</ref> == Oorsprong == [[Pieter W. Grobbelaar]] [https://archive.org/details/tydskrifvirlette00uns_zxv/page/84 doen 'n uitvoerige ondersoek in sy vaktydskrifartikel in die ''Tydskrif vir Letterkunde''] (1991). Die verhaal word die eerste maal opgeteken in die onderwysersblad ''De Unie'' deur die skrywer [[D'Arbez]], in die jaar 1914. Die verhaal se naam is "De rode bloem". In die eerste weergawe speel die verhaalgebeure in 1720 af op die plaas Bellevue (Schoongezicht), die dogter ter sprake is ene Estelle (wat so 'n mooi meisie geword het dat die kêrels haar ''La Belle Enchanteresse'' (''Die skone heks'', ''die betowerende vrou'', ''die bekoorlike towenares'') genoem het), die dogter van 'n boer genaamd Etienne de Savoye, moontlik die enigste seun van die [[Hugenoot]] Jacques de Savoye. Charles du Pré, ook uit die Hugenotegeslag, word na die rotspunt (bekend as 'La roche du Soleil', of 'De Zonnenklip') gewys en Estelle vra dat hy vir haar die rooi blom moet pluk en terugbring, "en ik zal je vrouw worden." Charles klim die berg uit, lê met sy maag te ver vooroor om die blom te pluk en tuimel na benede. En sterf. 'n Skaapwagter bring die tyding aan boer Etienne de Savoye en hulle gaan haal die liggaam. Hy kon slegs aan sy klere uitgeken word - sy kop was onherkenbaar verbrysel. Maar in sy regterhand hou hy steeds die rooi blom vas - die "disa grandiflora" [wat eintlik ''disa uniflora'' moet wees]. Toe Estelle die lyk aanskou, raak sy van haar sinne af. Op die bed lê sy maer en uitgeteer - en op 'n helder nag glip sy by die kamer uit (verby haar slapende oppasster), klim self die berg uit en spring na haar dood, presies waar die jongman afgeval het. Die verteller voer aan die drie keer in sy lewe wat hy wel tydens 'n helder maanlignag te voet deur die Heksrivierkloof gestap het, was dit asof daar op La roche du Soleil 'n wit verskynsel was wat die vorm aangeneem het van 'n vroulike gedaante. Die Savoye-naam is denkbeeldig en pas by die naamgewing van die vroeë 18de eeu, net soos die jongkêrels wat by Estelle kom kuier het: Jan Greeff, Hercules du Toit, Johannes Vlok, Piet Pretorius, Gerrit van der Bijl, Charles du Pré, Pierre de Villiers en Jean Villon. Twee jaar later kom die tweede weergawe in ''Die Brandwag'', maar hierdie keer verander die name. D'Arbez het nou 'n informant, ene oom Jan Naudé (wat hierdie verhaal weer by sy oupa gehoor het, wat dit weer by sy oupa gehoor het, wat die eerste seun van die stamvader Naudé was - en toevallig die 'Schone Heks' goed geken het. Want hy was een van haar vryers!). Die vader in die verhaal is nou Pierre de Savoye, die dogter is Elise, die jongkêrel nou Philippe Durand, die seun van Jean Durand, ook 'n Hugenoot. Die verhaalgebeure vind nou in 1703 plaas. Die rotspunt is in die Matroosberg. Die spook is hierdie keer slegs "aan weinig mense beschoren". Grobbelaar voer aan hierdie weergawe is darem te dik vir 'n daalder. Die werklike Hugenoot De Savoye se voornaam was nie Pierre nie, maar wel Jacques. Geen kind se naam was Elise nie. Sy plase was in Simonsberg en die Wagenmakersvallei, maar nooit in die Hexriviervallei nie. In 1712 keer hy en sy vrou terug na Europa. Aan die manlike kant het die familie in Suid-Afrika heeltemal uitgesterf. Die informant, Naudé, is waarskynlik 'n skepping van D'Arbez, want eers in 1718 sit die stamvader Naudé voet aan wal in Suid-Afrika. Lawrence G. Green kry 'n ander oorsprong (die bron vermoedelik 'n koerantartikel uit 1926): Die vader se naam is J.H. Meiring, die dogter se naam is Eliza, die plaas is Buffelskraal. Die naam van die kêrel is onbekend. Hierdie keer speel die verhaal af in die 1760's, want nou word "E.M." en die jaartal "1768" op een van die ruite van die kamervensters uitgekrap. Die ruit het egter teen die 1950's gebreek. 'n Stellenbosse student van die Departement Afrikaanse Kultuurgeskiedenis teken 'n soortgelyke verhaal op in 1973, maar hierdie keer word die nadruk geplaas op die spookkamer self, op die plaas Clovelly, voorheen Buffelskraal, wat aan die voet van die Matroosberg in die De Doorns-omgewing in 1767 opgerig is. Die spokery vind nou ook in die huis plaas, en nie alleen op die berg nie. In 1979 sê die inwoners op die plaas (egpaar Hill) hulle is bewus van die legende, maar het self nog niks gewaar nie. 'n Paar punte bly dus dieselfde: die meisie se naam is Elize, Elise of Eliza, die verkorting van Elizabeth. Ook Buffelskraal kom in meer as een bron voor. Die datum 1768 is wel verdag, want die oorspronklike swaairaamvensters is omstreeks 1840 met Georgiaanse skuiframe vervang, wat groter as dié van die Kaaps-Hollandse vensters was (hoe sou die ruit dan behoue gebly het, of in die eerste plek bestaan het?). Die geweldatum op Buffelskraal gee 1767 aan, maar die huis self was in aanbou tussen 1767 en 1768. Daar is ook 'n tweede huis op die plaas met 'n ander geweldatum. Die informant kon met die gegewens deurmekaar geraak het, of maar net gehoor het van die uitkrapsels. Bestaan die uitkrapsels wel, en spesifiek op die plaas, behoort die plaas egter sedert 1750 aan Pieter Hugo. Hy is in 1752 oorlede, en die plaas is aan sy seun Jacobus Hugo (1737-1769) bemaak. Die twee huise is in sy tyd gebou: sy moeder het nog jong kinders gehad en is nie weer getroud nie. Grobbelaar vermoed die sogenaamde "Heks van Hexrivier" was 'n nooi Johanna Elizabeth Meiring en die jongkêrel Philip de Vos; en dat die voorval circa 1840 plaasgevind het. In hierdie geval het De Vos op die plaas gebly, en nie die meisie nie. Hy vermoed ook dit was 'n doodgewone bergklimongeluk "waaromheen die volksverbeelding voortgeborduur het." Ook die sogenaamde "eidelweiss-vertelling" kon Grobbelaar in geen Europese volksoorleweringboek vind nie: {{cquote| Hoe die edelweiss-vertelling dan in Suid-Afrika in omloop gekom het? Dis onwaarskynlik dat dit spontaan in die volksmond ontstaan het, want die volksmens skep gewoonlik nie nuwe volkskultuur teen die agtergrond van ’n vreemde kultuurbodem nie. Ongetwyfeld het die een of ander skrywer iewers van die edelweiss gelees, die verhaal van die heks van Hexrivier geken, ’n nuwe verhaal geskep en dit in die een of ander koerant, tydskrif of boek (aan my onbekend) gepubliseer, van waar dit versprei het. }} Daar bestaan wel die ou argetipiese "heldenqueeste" of "heldetaak" en "die soektog na die helende plant of juweelstuk" wat algemeen in volksverhale voorkom, onder andere ook in Indië en Pole. Grobbelaar wys ook op 'n ooreenkoms met 'n ander verhaal uit Ladismith (Kaap), by Prins-se-krans (of Prinsrivier, of Prinsrivierpoort) waar 'n kleurling-jongman heuningkoeke sou uithaal vir sy geliefde (om haar as sy vrou te wen), hoog teen 'n krans op. Onder die gewig van die heuningkoeke breek die een houtpen af. Ook hy val, en breek sy nek. Jare later het die houtpenne nog in die skeure van die krans bly vassteek waarteen hy opgeklim het. Ook by daardie poort het dit glo gespook. == Kultuurinvloed == "Die heks van Hexrivier" kom ook tot uiting onder meer in die roman ''Teleurgestel'' (1918) deur [[Jochem van Bruggen]] (nou wel teen 'n Transvaalse agtergrond; die held sterf darem nie). Die ballade van S.J. Pretorius verskyn in talryke bronne - in die bloemlesings deur [[P.J. Nienaber]], ''Afrikaanse verhalende verse'' (1948), asook ''Vorm en inhoud'' en ''Digters en digsoorte''. Laasgenoemde twee is herhaaldelik vir skole voorgeskryf en dus wyd gesirkuleer. Ook Lawrence Green gee in beknopte vorm gestalte aan hierdie ballade in sy boek ''In the land of afternoon'' (1950). Nienaber verwerk D'Arbez se verhaal in sy boek ''Legendes van ons eie land'' (1952). Dit verskyn ook in ''Die mooiste Afrikaanse sprokies'' (1968) en ''Die heks van Hexrivier, en ander Afrikaanse sprokies'' (1972) van Pieter W. Grobbelaar. Die legende word oorvertel in ''Die beste Suid-Afrikaanse spookstories'' (2014, p. 33 e.v.) deur Wendy Maartens.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u9csDwAAQBAJ&hl=de&pg=GBS.PP1 Google Play: Maartens, W. 2014. ''Die beste Suid-Afrikaanse spookstories'' Pretoria: LAPA, pp. 33-37]</ref> Hier volg die gedig oor hierdie verhaal, geskryf deur S.J. Pretorius:<ref>Nienaber, P.J. 1958. ''Afrikaanse Verhalende Verse: 'n bloemlesing vir jong Suid-Afrika.''Tiende druk. Johannesburg: Afrikaanse Pers-Boekhandel. bl. 152-154.</ref> {{cquote|As maanlig oor die berge blink,<br /> so wit soos daglumier,<br /> dan sien jy oor die rotspunt wink<br /> die heks van Heksrivier:<br /> Hoog oor die kranse soos 'n mis<br /> wat oor die afgrond styg –<br /> so hang sy bo die duisternis<br /> wat ewig onder swyg.<br /> Die storie gaan die jare t’rug<br /> nog voor die Grote Trek,<br /> kort na die Hugenote-vlug<br /> is die verhaal voltrek.<br /> Sy was die mooiste in die buurt;<br /> hy was van edel bloed;<br /> en lang sou dit wel nie geduur’t<br /> van hul mekaar ontmoet<br /> tot: ,,Ek bemin jou!” en: ,,Ek ook,<br /> ,,maar as geluk se pand:<br /> ,,gaan pluk die disa teen die rook-<br /> ,,blou krans se hoë wand,<br /> ,,die disa aan sy lang-lang steel<br /> ,,wat oor die rooisand straal,<br /> ,,daar uit die dood se bek, sy keel,<br /> ,,moet jy vir my gaan haal!”<br /> Hy’t haastig oor die werf geloop;<br /> sy fluister in sy oor:<br /> ,,Ek het jou ewig lief, my Hoop!<br /> ,,As ek jou moet verloor…”<br /> Hy worstel teen die kronkelpad<br /> al langs die kranse op;<br /> hier moet hy vastrap, daarso vat,<br /> tot by die hoogste top,<br /> die top van Liefde en – en Dood.<br /> Hy sien die wêreld wyd,<br /> dis alles helder, skoon en groot.<br /> Toe gaan hy lê: daar splyt<br /> die rots, hy sien die disa dans<br /> met sagte gloed; hy strek<br /> en strek. Maar toe begin die krans<br /> te wankel in die dood se bek.<br /> Hy stort en gryp die liefdeskroon<br /> wat in sy vingers knak;<br /> hy hoor die wind se helse hoon-<br /> lag, sien verbaas hoe vlak<br /> na vlak van lig en skadu bring.<br /> 'n Duisend voet daaronder<br /> het eers sy val tot stuit gebring<br /> waar waters stortend donder.<br /> 'n Wagter het sy lyk gekry<br /> nog in sy hand die blom;<br /> ’t skemer op 'n draagbaar by<br /> die voordeur ingekom.<br /> Een enkel kreet…toe val sy neer<br /> en daarna was sy stom<br /> en toe die dae gaan en keer<br /> haar sinne wou nie kom.<br /> En in haar kamer moes hul haar<br /> gedurig binne sluit<br /> want elke maannag, skoon en klaar<br /> wou sy die berge uit.<br /> Soms het sy net sy naam genoem<br /> en nagte deurgesnik,<br /> of uitgeroep: ,,Ek is verdoem!”<br /> Haar oë groot van skrik.<br /> Een volmaan-nag het sy ontsnap,<br /> en in haar lang rok, wit,<br /> die donker bosse ingestap,<br /> net van een droom besit:<br /> Om hom uiteindelik te vind.<br /> Toe op die rotspunt, skerp,<br /> staan sy, klein-eensaam soos 'n kind<br /> een noodlotstond. Toe werp<br /> sy haar die dieptes af<br /> na waar haar minnaar wag,<br /> waar hy haar wegtrek na die graf<br /> en in die waters lag…<br /> *** Nou sê hul, as dit maanlig is,<br /> dan sien jy bo die duister<br /> iets vorm soos 'n wolk, 'n mis,<br /> dan staan sy daar en luister<br /> hoe uit die waters soos 'n wonder<br /> sy stem styg uit die nag,<br /> hoe kom uit windluid klowe onder<br /> sy roep weemoedig-sag:<br /> ,,Kom hier na my, my soet-beminde,<br /> waar mos is, en 'n krans<br /> ons wegskuil van die woeste winde<br /> wat oral waai. Hier dans<br /> die wildeblomme in 'n gloed<br /> van lig; kom af na my!<br /> Kom af! Dat ons oplaas ontmoet<br /> om nooit, nooit weer te skei;<br /> maar dag en nag in goud en blou<br /> aan warme hart ons druk:<br /> ons droewe jeug voltooi, in nou<br /> en ewig se geluk!}} == Die legende en toponimie == Die vroegste vermelding van Hexrivier is skynbaar aangeteken op Dinsdag, 7 Januarie 1716:<ref>{{Cite web |url=http://databases.tanap.net/cgh/main.cfm?artikelid=22007 |title=Resolutions of the Council of Policy of Cape of Good Hope; Cape Town Archives Repository, South Africa Reference code: C. 35, pp. 43-52. |access-date=17 Augustus 2021 |archive-date=17 Augustus 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210817202334/http://databases.tanap.net/cgh/main.cfm?artikelid=22007 |url-status=dead }}</ref> {{cquote| Waar op geraadpleegt, en dies hooge noodsakelijkheit in consideratie genoomen zijnde, met eenparige stemmen goedgevonden ende besloten is omme den zergeant Hendrik Treurniet met twintigh man aan Witsenbergh, Piekeniers Kloof ende '''Exrivier''' }} Die spesifieke bovermelde '''heks'''-legende en '''Hexrivier''' hou nie noodwendig met mekaar verband nie. Prof. J.J. Smith het in ''Die Suiderstem'' vanaf 4 Junie tot 20 Augustus 1938 'n reeks artikels rondom 'aardrykskundige eiename' bespreek, wat in sy rubriek 'Op ons Taalakker' verskyn het. Hierdie koerantartikels is merkbaar 'n dekade voor Nienaber se voorgeskrewe bloemlesings geskryf, en het veral gesteun op Botha se ''Place Names in the Cape Province'' en Pettman se ''South African Place Names''.<ref>Nienaber, P.J. 1972. ''Suid-Afrikaanse Pleknaamwoordeboek, Deel I''. Tweede verbeterde druk. Kaapstad: Tafelberg, p. 18.</ref> Wat opval is die indeling van ''Hexrivier'' onder "gevoelsname", want die "nou, donker kloof van die ''Hexrivier'' het die eerste besoekers blykbaar aan die grillerigheid van die heksewêreld laat dink, net soos die moeilike en sorgwekkende bergketting bekend as die ''Drakensberg'' vir die Voortrekkers as kwellende drake voorgekom het."<ref>Smith, J.J. 1962. ''Op ons taalakker''. Pretoria: J.L. Van Schaik, p. 492-493.</ref> Dr. Franz Bachmann het weer 'n ander teorie in sy boek ''Süd-Afrika: Reisen, Erlebnisse und Beobachtungen'' (1901):<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/S%C3%BCd_Afrika/gjEPAAAAYAAJ?hl=en&gbpv=1&pg=PA33&printsec=frontcover&dq=Hexrivier Bachmann, F. 1901. Hopefield. In: ''Süd-Afrika: Reisen, Erlebnisse und Beobachtungen''. Berlin: Hermann Eichblatt, S. 33]</ref> {| class="wikitable" ! scope="col" style="width: 300px;" | Oorspronklike Duits (1901) ! scope="col" style="width: 300px;" | Afrikaans |- |So hatte ich eines Tages Gelegenheit zu einem Bade in einem herrlichen Gebirgsbache, der mit Recht "Hexrivier" genannt wird, denn wie ein Zauberquell erscheint derselbe dem Reisenden nach trostloser Oede und Dürre. || Ek het eendag die geleentheid gekry om in 'n pragtige bergstroom te bad, wat tereg Hexrivier genoem word, want vir die reisiger lyk dit soos 'n magiese fontein na troostelose verlatenheid en dorheid. |} Die legende as bron vir die pleknaamgewing word egter ook nie heeltemal uitgesluit nie, hoewel dit wil blyk dat die naam eerder 'n leenvertaling is, gebou op 'n ouer substratum Boesmanbegrip (wat noue raakpunte toon met verskeie ander nabygeleë dialekte), en daardeur die ou betekenis min of meer bewaar het. In ''Dictionary of Southern African place names'' (2014) staan daar onder die naam ''Hexrivier''<ref>Raper, P.E., Möller, L.A. & Du Plessis, L.T. 2014. ''Dictionary of Southern African place names''. Johannesburg : Jonathan Ball Publishers, pp. xiii & 183</ref>: {{cquote| [...] Adapted Dutch for 'witch river', the name is variously stated to refer to the ghostly atmosphere of the deep ravine through which the river flows, or to a legend of a lover who plummeted to his death while picking a rare disa to Eliza Meiring, who subsequently became deranged and acted like a witch. Other explanations link the name with Afrikaans, ''hek'', 'gate', or with ''x's'', refering to the numerous times the road crosses the river. Actually, the name appears to be a translation of Khoikhoi ''Cobeeb'', referring to a witch-doctor or magician (male or female), a powerful and influential figure in Khoikhoi society. The Dutch name, which means 'witch river', is a translation. The component ''co'' is cognate with words for 'sorcerer', Mohissa [...] ''gjo'' 'doctor, sorcerer'. !O !ku''ŋ'' [...] ''tʃo'' 'medicine'; Naron [...] ''tʃo'', 'to bewitch', synonym ''tʃo-k'au''; Naron [...] and Kung [...] ''tʃo'', synonym ''tʃo-kau'', ''tʃo-k"au'', 'medicine'; Auen [...] ''tʃo k'au'' and !O !ku''ŋ'' [...] ''tʃo:k'au'' 'medicine man'; Auen [...] ''!kau:'', 'medicine'; /Xam [...] ''ʃo-/õa'', synonym ''s'o-/ã'', 'vegetable medicine... grows out of... hakdoorn stem'. }} Die Afrikaanse vertaling ''Plekname van Suider-Afrika'' (2020, bl. 274) lui so: {{cquote| Die naam is Nederlands vir "heksrivier" en verwys moontlik na die spookagtige atmosfeer van die diep kloof waardeur die rivier vloei, of na 'n legende van 'n verliefde man wat na sy dood geval het terwyl hy 'n skaars disa vir Eliza Meiring gepluk het, wat daarna van haar kop afgeraak en soos 'n heks begin optree het. Ander verklarings verbind die naam met ''hek'', of met ''x'e'', wat verwys na die talryke kere dat die pad die rivier kruis. In werklikheid blyk die naam 'n vertaling van die Khoi ''Cobeeb'' te wees, wat verwys na 'n toordokter of towenaar (manlik of vroulik), 'n magtige en invloedryke figuur in die Khoi-khoinkultuur. Die Nederlandse naam is 'n vertaling. Die komponent ''co'' is verwant aan woorde vir "towenaar", Mohissa [...] ''gjo'' 'dokter, towenaar'. !O !ku''ŋ'' [...] ''tʃo'' 'medisyne'; Naron [...] ''tʃo'', 'om te toor', sinoniem ''tʃo-k'au''; Naron [...] en Kung [...] ''tʃo'', sinoniem ''tʃo-kau'', ''tʃo-k"au'', 'medisyne'; Auen [...] ''tʃo k'au'' en !O !ku''ŋ'' [...] ''tʃo:k'au'' 'medisyneman'; Auen [...] ''!kau:'', 'medisyne'; /Xam [...] ''ʃo-/õa'', sinoniem ''s'o-/ã'', 'groentemedisyne... groei uit... hakdoringstam'. }} Uit hierdie inligting betreffende die 'towenaar' of 'toordokter', vermoed [[Anton Prinsloo]] "daar was glo 'n invloedryke een daar naby."<ref>Prinsloo, A. 2015. Die heks van Hexrivier se tragiese storie. ''Volksblad'', 28 November, p. 6</ref> == Verwysings == {{verwysings|3}} [[Kategorie:Geskiedenis van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Volksverhale]] nrh3plm79ts11b73tcccn5fw3b617fm 0 41142 2895082 2513329 2026-04-19T16:41:35Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895082 wikitext text/x-wiki {{Outonome gemeenskap |naam = Extremadura |volle-naam = {{lang|es|Extremadura}} |vlag = Flag of Extremadura, Spain (with coat of arms).svg |wapen = Escudo de Extremadura.svg |leuse = |volkslied = Himno de Extremadura |kaart = Localización de Extremadura.svg |hoofstad = [[Mérida]] |taal = [[Spaans]] |oppervlak = 41&nbsp;634 |oppervlak-rang = 5de |oppervlak-grootte =E10 |oppervlak-persent = |bev = 1&nbsp;073&nbsp;000 |bev-rang = 12de |bev-persent = 2,6 |bev-datum = 2018 |digtheid = 25,8 |afrikaanse-naam = Extremaduraan |spaanse-naam = extremeño |plaaslike-taal = Spaans |plaaslike-naam = Extremadura |outonomiteit = 26 Februarie 1983 |kongres = 10 |senaat = 10 |president = Guillermo Fernández Vara (PSOE) |president-skakel = |kode = ES-EX |webwerf = [http://www.juntaex.es/ Extremadura] }} '''Extremadura''' is een van die sewentien outonome gemeenskappe van [[Spanje]]. Dit is in die suidweste van Spanje, halfpad tussen [[Lissabon]] en [[Madrid]], geleë en grens aan [[Portugal]], en die outonome gemeenskappe [[Kastilië-La Mancha]], [[Kastilië en León]] en [[Andalusië]]. Die bevolking is in 2018 deur die ''Instituto Nacional de Estadística'' op sowat 1,073 miljoen beraam. Administratief is Extremadura in twee provinsies onderverdeel, Badajoz (die grootste van alle Spaanse provinsies volgens oppervlakte) en Cáceres. Die hoofstad is [[Mérida]] met 'n bevolking van iets meer as 59&nbsp;000. Die enigste groter stedelike nedersetting in die yl bevolkte streek is [[Badajoz]] met ongeveer 150&nbsp;000 inwoners. Na die plaaslike bevolking word in Spaans as ''Extremeños'' verwys. [[Lêer:Atardecer en Extremadura.jpg|duimnael|links|Sononder in 'n plattelandse gebied tussen Cáceres en Mérida]] [[Lêer:Cemetery in the fields (21026953739).jpg|duimnael|links|'n Eensame [[begraafplaas]] tussen landbouvelde in die provinsie Badajoz]] [[Lêer:Meandro Malvellido Las-Hurdes.jpg|duimnael|links|'n Kronkelende rivier in die bergstreek van Las Hurdes. Hierdie bergwêreld was vroeër een van die mees afgeleë op die [[Iberiese Skiereiland]], met ontoeganklike valleie waarin nòg Romeinse nòg Moorse veroweraars 'n voet gesit het]] Die streeksnaam, wat «Anderkant die [[Douro|Duero]]» beteken, verwys na die historiese rol van die Duero as grensrivier tydens die ''[[Reconquista]]'', die [[Christendom|Christelike]] herverowering van Spanje en Portugal. Eeue lank het die rivier die Christelike en Moors-Islamitiese invloedsfeer op die Iberiese Skiereiland van mekaar geskei. Die Portugese Estremadura het dieselfde etimologiese oorsprong. Tradisioneel is Extremadura een van die armer randgebiede van Spanje wat in die vroeë 16de eeu 'n buitengewoon hoë persentasie van [[conquistador|<u>conquistadores</u>]] opgelewer het,<ref>Dr. Peter Martin: ''Zucker für die Welt. Die Anfänge der Sklaverei und der Fabrikgesellschaft in Südamerika''. Berlin: Universitätsverlag der TU Berlin 2012, bl. 25</ref> onder wie [[Francisco Pizarro]], 'n boorling van Trujillo. Baie van die conquistadores het as welvarende mans na hul geboorteland teruggekeer waar hulle paleise en vestings laat oprig het. Die Spaanse veroweraars het ook diep spore in die Nuwe Wêreld gelaat wat van taalbesonderhede tot plekname strek. So dra 'n aantal nedersettings in [[Peru]], [[Venezuela]], [[Honduras]] en die [[Dominikaanse Republiek]] die naam ''Trujillo''. Vir 'n groot deel van sy moderne geskiedenis was Extremadura 'n emigrasieland. In die dekades ná die [[Tweede Wêreldoorlog]] het 700&nbsp;000 Extremeños hulle elders in Spanje of in die buiteland gevestig. == Klimaat == Die grootste deel van Extremadura het 'n Mediterreense klimaat, met uitsondering van die noordelike bergstreke wat deur 'n vastelandse klimaat met groter jaarlikse speling in temperature gekenmerk word. Die waterryke en vrugbare noorde van Extremadura kontrasteer met droë streke suid van die [[Taag]]rivier. Hier word wilde ongerepte landskappe aangetref waar die mens nouliks in die natuur ingegryp het. Extremadura het gematigde [[winter]]s met hoër reënval en warm en droë [[somer]]s. Die gemiddelde jaarlikse temperatuur wissel tussen 16 en 17&nbsp;°C. In die koeler noordelike bergstreke word hierdie klimaatsparameter bereken as sowat 13&nbsp;°C, terwyl dit in die warmer suide ongeveer 18&nbsp;°C is. Gedurende die somermaande word 'n gemiddelde temperatuur van 26&nbsp;°C gemeet, met uiterstes van 46&nbsp;°C. Die gemiddelde jaarlikse reënval is tussen 450 en 500 mm. {{clear}} == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Extremadura}} * {{en}} {{Wikivoyage|Extremadura}} ;Amptelike webtuistes * {{es}} [http://www.juntaex.es/ Amptelike webwerf] ;Toerisme * [https://turismoextremadura.com/viajar/turismo/en/ven-a-extremadura/Astrotourism/ ''Turismo Extremaduro: Astrotourism'']{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ;Game of Thrones - Juego de Tronos * [https://turismoextremadura.com/viajar/turismo/en/ven-a-extremadura/Game-of-thrones-scenarios/ ''Turismo Extremadura: Game of Thrones scenarios'']{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Navigasie indeling Spanje}} {{Normdata}} [[Kategorie:Outonome gemeenskap van Spanje]] m83udg133hr8expqdghzqwyhalmf7f4 0 43995 2895180 2843900 2026-04-20T05:25:41Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895180 wikitext text/x-wiki [[Lêer:NBVp1.jpg|duimnael|regs|Bladsy van die nuutste [[Nederlands]]e bybelvertaling]] '''Genesis''' ([[Grieks]] '''Γένεσις''' = ''ontstaan'' ; [[Hebreeus]] ב'''ראשית''' beres'jiet = ''in die begin'') is die eerste boek van die Joodse [[Tanag]], die Samaritaanse [[Pentateug]] asook die Christelike [[Ou Testament]] (ook Hebreeuse Skrifte genoem). Dit is sodoende die eerste boek van die [[Bybelse kanon]]. Die boek is 'n verslag van die skepping van die wêreld, die vroeë geskiedenis van die mensdom, en van [[Israel]] se voorvaders en die oorsprong van die [[Jode|Joodse volk]]. Tradisie erken [[Moses]] as die skrywer van Genesis, sowel as die boeke [[Eksodus (Bybel)|Eksodus]], [[Levitikus]], [[Numeri]] en die meeste van [[Deuteronomium]], maar moderne geleerdes, veral vanaf die 19de eeu, sien dit as geskryf honderde jare nadat Moses veronderstel was om te leef, in die 6de en 5de eeue vC. Gebaseer op die wetenskaplike interpretasie van [[Argeologie|argeologiese]], [[Genetika|genetiese]] en [[Linguistiek|linguistiese]] bewyse, beskou die meeste geleerdes Genesis as hoofsaaklik [[Christelike mitologie|Joods-Christelike mitologie]] eerder as histories. Genesis is in twee dele verdeel, die oergeskiedenis (hoofstukke 1–11) en die voorvadergeskiedenis (hoofstukke 12–50). Die oergeskiedenis sit die skrywer se konsepte uiteen van die aard van die godheid en van die mensdom se verhouding met die skepper daarvan: God skep 'n wêreld wat goed en geskik is vir die mensdom, maar wanneer die mens dit met [[sonde]] bederf, besluit God om sy skepping te vernietig, wat net die regverdige [[Noag]] en sy gesin spaar om die verhouding tussen mens en God te hervestig. Die voorvadergeskiedenis (hoofstukke 12–50) vertel van die voorgeskiedenis van Israel, God se uitverkore volk. Op God se bevel, [[Abraham]] se reise vanaf sy geboorteplek (beskryf as [[Ur]] van die [[Galdeërs]]) na die godgegewe land [[Kanaän]], waar hy as 'n bywoner woon, net soos sy seun [[Isak]] en sy kleinseun [[Jakob]]. Jakob se naam word verander na "Israel", en deur die agentskap van sy seun Josef, verhuis die kinders van Israel na Egipte toe, altesaam 70 mense met hul huishoudings, en God belowe hulle 'n toekoms van grootheid. Genesis eindig met Israel in [[Egipte]], gereed vir die koms van Moses en die uittog. Die vertelling word gekenmerk deur 'n reeks verbonde met God. In [[Judaïsme]] sentreer die teologiese belangrikheid van Genesis op die verbonde wat God verbind met sy uitverkore volk en die volk met die Beloofde Land. Die [[Christendom]] interpreteer Genesis as die prefigurasie van sekere kardinale Christelike oortuigings, hoofsaaklik die behoefte aan redding (die hoop of versekering van alle Christene) en die verlossingsdaad van [[Jesus van Nasaret|Christus]] aan die Kruis as die vervulling van verbondsbeloftes as die Seun van God. == Hooftrekke van die boek == * Die skepping 1:1-2:4 * Die [[sondeval]] 2:4-3:23 * [[Adam en Eva|Adam]] se nageslag tot by [[Noag]] 4:1-6:8 * Noag en die [[sondvloed]] 6:9-9:29 * Die mense word meer en versprei oor die aarde 10:1-11:32 * [[Abraham]] 12:1-25:18 * [[Isak]] en sy twee seuns Jakob en Esau 25:19-36:43 * Josef en sy broers 37:1-45:28 * [[Jakob]] en sy nageslag in Egipte 46:1-50:26 == Temas == Genesis begin reg by die begin. God het die wêreld geskep. 'n Wêreld wat goed is. Hy het die mens gemaak, die kroon van sy skepping. Die goeie skepping van God versleg gaandeweg as gevolg van die sonde van die mens, wat homself wou oortref deur te probeer om soos God te word. Dan word alles weggevee deur die groot vloed. 'n Nuwe begin word gemaak - om maar net weer in die dwaasheid te verval. In hoofstuk 12 verskuif die klem. Daar word nou gefokus op een man, Abram, en sy familie. God wil nie sy skepping vernietig nie. Daarom werk Hy, deur een uitverkore man, en een uitverkore nasie, om die wêreld te vernuwe. Genesis voer die verhaal verby Isak en Jakob tot by die dood van Josef in [[Egipte]]. == Die Skepping<ref>Sien Gen. 1-2:4.</ref>== [[Lêer:Schoepfungslehre Marienstern.jpg|duimnael|350px|Visuele voorstelling van die skeppingsverhaal in die tuin van die klooster St. Marienstern, deelstaat [[Sakse]], [[Duitsland]]]] Die groot drama van die oorsprong van alle dinge begin by God: #Die ontstaan van die wêreld en van die lewe was geen toeval nie. Daar is 'n Skeppergod; # God het alles wat bestaan gemaak; # Alles wat God gemaak het was goed; # Die hoogtepunt van God se skeppingsdade was die skepping van die mens; # Die mens word in twee opsigte van ander skepsele onderskei: hy alleen is na die beeld van God self geskape en hy is oor alles aangestel; # Die ses dae waarin God sy skeppingswerk verrig het is gevolg deur 'n dag van rus. Die skepping is in twee fases gedoen. Genesis 1-2 lees as volg:<blockquote>"In die begin het God die hemel en die Aarde geskep. Die aarde was heeltemal onbewoonbaar, dit was donker op die diep waters, maar die Gees van God het oor die waters gesweef"</blockquote> Daarna het God die Aarde georden. Derhalwe hoef die mens nie bekommerd te wees as die wetenskaplikes sê dat die aarde miljoene jare oud is nie. Niemand weet hoe lank die twee fases van God se skeppingswerke van mekaar was nie. In die ses skeppingsdae is daar agt skeppingsdade, wat elk inglei word met die woorde "Toe het God gesê...":</blockquote> # Dag 1: lig en duisternis word geskei; # Dag 2: die Aarde se atmosfeer word geskep (die uitspansel); # Dag 3: skeiding van droë land en seë en plante en bome; # Dag 4: Son, Maan en sterre, seisoene, dae en jare word geskape; # Dag 5: seediere en voëls word geskep; # Dag 6: landdiere en die mens word geskep; # Dag 7: Die Skepping is voltooi. God rus. === Fokus op die mens<ref>Sien Gen. 2 vanaf vers 5.</ref>=== [[Lêer:17 13 311 creation museum.jpg|duimnael|Die tuin van Eden: Adam gee name aan die diere<br /><small>''Creation Museum, Petersburg, Kentucky, VSA''</small>]] Hierdie tweede beskrywing van die skepping is nie net 'n herhaling van die eerste nie. Dit gaan hier oor die fokus op die mens. Hier word ook 'n ander naam vir God gebruik. In die eerste weergawe was dit Elohim (God die Skepper, die groot en verhewe een wat in die ewigheid woon). Nou is dit [[Jahwe]] (God in verhouding tot sy mense). God skep die mens (die [[Hebreeus|Hebreeuse]] woord wat met Adam vertaal word, beteken man). Hy plant 'n [[Tuin van Eden|tuin in Eden]], waar die mens moet woon. Maar die mens is nie gemaak vir 'n eensame, selfgenoegsame bestaan nie. Voëls en diere bied nie die soort kameraadskap wat hy nodig het nie. Derhalwe skep God die vrou, 'n nuwe wese, wat die ere-aard van die man deel. === Die mens is aan God ongehoorsaam<ref>Sien Gen. 3.</ref> === God het gesê hulle mag alles gebruik en eet, maar net nie van die twee bome in die middel van die tuin nie. Die [[Satan|slang]] bevraagteken egter die woord van God en noem God 'n leuenaar. Die slang oorreed die vrou om van die aanloklike vrugte van die [[boom]] van "Goed en Kwaad" te eet, wat weer vir Adam oorreed om van die vrugte te eet. Die gevolge is onvermydelik. 'n Heilige God kan nie met sonde saamleef nie. Hy bestraf die slang én die mens. Die mens word uit Eden verban. Maar voor hulle gaan, sorg Hy eers weer vir hulle deur hulle te klee. === Die eerste gesin en die eerste moord<ref>Sien Gen. 4.</ref> === [[Lêer:15 23 1116 creation museum.jpg|duimnael|Kain en Abel<br /><small>''Creation Museum, Petersburg, Kentucky, VSA''</small>]] Nadat Adam en Eva uit Eden gedryf word kry hulle twee seuns, [[Kain en Abel|Kain, die boer en Abel, die veewagter]]. Later bring hulle elk 'n offer aan God. Abel se offer word aanvaar, maar Kain se offer nie. Dit is nie wat Abel geoffer het nie, maar sy geloof, wat gemaak het dat sy offer aanvaar is. Kain bewys waarom sy offer nie aanvaar is nie, deur vir Abel te vermoor. God verban Kain tot 'n swerwerslewe, maar beskerm hom teen menslike wraak. Hierna volg dan 'n opgawe van sommige van sy afstammelinge en toon ook die begin van die beskawing aan. Die eerste stad word gebou, hulle leer om [[musiek]] te maak en om yster en brons te smee. Die laaste twee verse verleen hoop. Set word vir Adam en Eva gebore en die mense begin om die naam van die Here aan te roep. == Geslagsregister<ref>Gen. 5.</ref>== Daar kan gemerk word dat al die geslagsregisters in die Bybel dieselfde patroon volg: "Toe A x jaar oud was, het hy die vader van B geword. Na die geboorte van B het hy nog y jaar gelewe en ander seuns en dogters gehad. So was al sy dae z jaar, en hy het gesterwe." == Die sondvloed<ref>Gen. 6-9.</ref>== === Redding en God se belofte aan Noag<ref>Gen. 6-9:17</ref>=== [[Lêer:Noah P4280268.jpg|duimnael|Noag se ark<br /><small>''Creation Museum, Petersburg, Kentucky, VSA''</small>]] Vloedverhale is uit die meeste wêrelddele en in baie tale oorgelewer. Die [[Babilonië|Babeloniese]] weergawes stem aansienlik ooreen met die verhaal wat hier opgeteken is. Dit is nie verbasend nie, want albei berus op dieselfde gebeurtenis. Die woord ark beteken in Hebreeus "kis". Dit word elders net gebruik vir die waterdigte mandjie waar die baba, [[Moses]], op die [[Nylrivier|Nyl]] gedryf het. Die ark was geweldig groot en ontwerp om te dryf en nie om te seil nie. Die ark was 135x22½x14 meter, in ons mate. === Die verbond met Noag<ref>Gen. 9:6-17.</ref>=== 'n Belangrike tema wat herhaaldelik in die Skrif voorkom: God bevestig sy verbond agtereenvolgens met Noag, Abraham, die volk Israel deur Moses en met [[Dawid]]. Elke verbond bevat verdere, ryker beloftes, totdat die koms van [[Jesus van Nasaret|Christus]] die "nuwe vebond" inlei. In elke geval neem God die inisiatief - dit is geen ooreenkoms tussen gelykes nie. God bepaal die voorwaardes. Hy maak hulle bekend, en Hy alleen waarborg dat hulle gehou sal word. Die mens geniet die seëninge van die verbond soverre as wat hy die bevele van God gehoorsaam. === Noag se dronkenskap === Selfs 'n algemene nuwe begin verander nie die mens se sondige natuur nie. Gam minag sy dronk vader en Noag vervloek hom deur sy afstammelinge, die [[Kanaäniete]]. Hulle het onderdane van Israel, wat van Sem afstam, geword. == Van Noag tot die roeping van Abraham<ref>Gen. 10-11.</ref>== === Die families van Noag se drie seuns === Sien weereens die artikel in Wikepedia nl. "Geslagsregister van Adam tot Jesus." Die ander geslagsregisters is interessant, maar die belangrikste is die laaste een, nl. die van Sem. Uit hom word die stam van Juda gebore. == Babel<ref>Gen. 11:1-9.</ref>== In Sinar, koningkryk van [[Nimrod]] die jagter,<ref>Sien Gen. 10:10.</ref> span mense saam in 'n groot bouprojek - 'n stad en 'n [[Toring van Babel|toring]] wat tot in die hemel reik word gebou. God kyk af na hierdie gesamentlike poging van die mens om homself te vergoddelik, die begin van hernieude opstand teen Hom. Hy verdeel die mense deur taalverskille en verstrooi hulle in verskillende landstreke - juis dit wat hulle wou verhoed. Die toring van Babel was waarskynlik 'n tempeltoring met baie verdiepings, soos die wat in die vroeë derde millennium vC in Babelonië gebou is. == Geslagsregister Sem tot Abraham<ref>Gen. 11:10-32</ref>== Hier is die name weer selektief en word die totale tydsduur waarskynlik verkort. Noag se voorsate het aansienlik langer gelewe as Tera s'n en die ouderdom vir die ouerskap is baie jonger. By Tera se naam word meer besonderhede gegee. Tera se drie seuns word genoem, asook hul geboorteplek. Na die dood van Haran, vertrek Tera na [[Kanaän]] met sy kleinseun Lot en sy seun Abraham en kinderlose skoondogter Sarai. Hulle trek nie verder as [[Harran]] nie. Tera sterf en die toneel is gereed vir die verhaal van Abraham, om "die vader van baie nasies te word.<ref>Sien Gen. 17:5.</ref> == Abraham 'n nuwe begin<ref>Gen. 12-25:18.</ref>== === God se roeping van Abraham en die reis na Kanaän<ref>Gen. 12:1-9.</ref>=== God roep een man en maak aan hom beloftes, wat Abraham gehoorsaam beantwoord. Abram se antwoord lei regstreeks tot die geboorte van 'n nuwe nasie en lei later tot seën vir die hele aarde. Abram trek weg op bevel van God met sy kinderlose vrou en sy neef Lot. By Sigem in die landstreek Kanaän praat God weer met hom. Hierdie land sal die erfdeel van Abram se nakomelinge word. Steeds gaan die reis voort, suidwaarts na die Negeb, 'n droë landstreek van sowat 7 500 km, wat strek vanaf [[Berseba]] tot by die [[Sinai]]-gebergtes. Hier is weiveld vir die nomade se vee. === Die skeding van Lot<ref>Gen. 13.</ref>=== Abram en Lot se veekuddes brei so uit dat hulle dit nie meer kon dra nie. Dit lei tot 'n familiebreuk. Lot wat deur sy groothartige oom die geleentheid gegun word om te kies, soek die vrugbare aarde van die [[Jordaanrivier]] uit. === Oorlog teen die konings en die ontmoetinge met Melgisedek<ref>Gen. 14.</ref>=== Hoewel 'n half-nomadiese lewe in Abram se tyd niks buitengewoon was nie, was daar ook gevestigde lewe in dorpe en ommuurde stede. [[Sjeik|Sjeiks]] wat op hul beurt vasalle van konings was, het plaaslik regeer. Daar het oorlog uitgebreek tussen Kedorlaomer en ander konings teen die konings van oa. Sodom en Gomorra. In die Siddimvlakte was daar oral asfaltgate. Die konings van Sodom en Gemorra het gevlug en baie van hulle het in die gate geval. Die wat oorleef het, het berge toe gevlug. Koning Kedorlaomer het al die besittings van Sodom en Gomorra gebuit en weggevat. Ook Lot, wat in Sodom gewoon het is weggevoer. Toe Abram hoor dat Lot weggevoer was, het hy sy volgelinge, 318 slawe wat by hom gebore is, hulle wapens laat vat en die konings agtervolg. Die nag het Abram en sy manne hulle van alle kante af aangeval, hulle oorwin en al die besittings teruggekry. Hy het ook vir Lot, al die vrouens en ander mense gered. Nadat Abram teruggekom het, het die konings van Sodom en Gomorra, asook [[Melgisedek]], die koning en priester van Salem, kos en wyn gebring en vir Abram geseën. Abram het aan Melgisedek 'n tiende van alles gegee. Abram het ook geweier om enigiets uit die hand van die konings van Sodom en Gomorra te aanvaar. Hy het egter seker gemaak dat die manne by hom hulle deel kry. === Die verbond word bevestig<ref>Gen. 15.</ref>=== Die [[argeologie]] het getoon dat die gebruike wat hier en in latere hoofstukke, die bekende sosiale en kulturele gedragspatroon van noordelike [[Mesopotamië|Mesopotanië]] weerspieël. Die woord van God het in 'n gesig tot Abram gekom:<blockquote>"Moenie bang wees nie, Abram, Ek beskerm jou. Jou beloning sal baie groot wees".</blockquote>Verder het die Here met Abram 'n verbond gesluit:<blockquote>"Aan jou nageslag gee Ek hierdie land, van Egiptespruit af tot by die [[Eufraat]], die grootrivier; die land van die Keniete, die Kenessiete en die Kadmoniete, die [[Hetiete]], die Feresiete en die Refaïte, die [[Amoriete]], die Kanaäniete, die Girgasiete en die Jebusiete".</blockquote> In verse 3 en 4 kom die "erfgename" voor. Dit was nie ongewoon in daardie tyd om 'n erfgenaam aan te neem nie. Soms soos hier, was dit 'n [[Slawerny|slaaf]]. In vers 6 staan: "Toe het Abram in die Here geglo". Hy is dus gered deur sy geloof en nie oor sy goeie werke nie. Die ritueel wat hom afspeel in verse 9-11 is 'n tipiese prosedure vir die bevestiging van 'n verdrag<ref>Sien Jer. 34:18.</ref>. === 'n Seun by 'n slavin<ref>Gen. 16.</ref>=== Soos altyd dink die mens hy moet die Here so 'n bietjie help. Sarai val terug op 'n ou gebruik deur haar slaaf aan Abram te gee. Die kind wat uit hierdie verbintenis gebore word, word Sarai se kind. Maar Sarai se emosies maak dat sy Hagar later laat wegjaag. === Die [[besnydenis]] as verbondsteken en gee van nuwe name<ref>Gen.17.</ref>=== Die vyfde bevesting van die verbond van God met Abram gaan gepaard met die gee van nuwe name. Abram word Abraham en Sarai word Sara. Daarby kom die fisieke teken van die besnydenis. 24 jaar na die vertrek uit Harran word die geboorte van Abraham se erfgenaam aangekondig. === Drie besoekers en Abraham se gebed vir Sodom<ref>Gen. 18.</ref>=== Abraham het 'n vreemdeling verwelkom, en heeltemal ontwetend, die Here self in sy huis ingeneem. Die gullle ontvangs en versorging (tenspyte daarvan dat die besoekers in die middel van die middagslapie aangekom het), is tipies van die gasvryheid van die [[Nomade|nomadiese.]] woestynbewoners. Met die woorde: "Is iets te buitengewoon vir die Here"<ref>Gen. 18:14.</ref> onthul die besoekers hul werklike identiteit en Sara se ongelowige lag maak plek vir vrees. Abraham se gebed vir Sodom gee ons insig in die kwaliteit van sy verhouding tot God. Sodom kon nie eers tien goeie mense oplewer nie, maar God het sy lankmoedigheid gewys. === Die vernietiging van Sodom en Gomorra en Lot se redding<ref>Gen. 19.</ref>=== Daar is uiteenlopende konkretiserings van Sodom se sondigheid in Bybeltekste, soos hoogmoed en gierigheid (Es. 16, 49) of 'n verbreking van die ongeskrewe wet van gasvryheid (Gen 19, in teenstelling met Abraham in Gen 18). Op die seksuele aspek daarvan word eers in latere Christelike tradisies gefokus.<ref>[https://www.bibelwissenschaft.de/wibilex/das-bibellexikon/lexikon/sachwort/anzeigen/details/sodom-und-gomorra-2/ch/1ac7ab1aa72f086b207e2493ae64ec1f/ ''Bibelwissenschaft.de - Das wissenschaftliche Portal der deutschen Bibelgesellschaft: Sodom und Gomorra. Besoek op 15 Julie 2019'']</ref> Geslagsgemeenskap dui hier op seksuele vernedering deur gedwonge geslagsomgang - dit wil sê die verkragting van een heteroseksuele man deur 'n ander. In die betrokke nie-Europese oosterse samelewings was dit 'n ritueel waardeur die verkragter sy dominante status op 'n gewelddadige manier beklemtoon het. Gedwonge geslagsomgang met Abraham se gaste, die engele, sou 'n dubbele vernedering vir Abraham gewees het (iets wat vandag in Engels as ''gang rape'' beskryf word)<ref>[https://www.bibleandhomosexuality.org/what-has-sodom-got-to-do-with-homosexuality/ ''Bible and Homosexuality: What has Sodom got to do with homosexuality? Rev'd Dr Jonathan Tallon, New Testament lecturer and early Church researcher. Besoek op 15 Julie 2019''] It has everything to do with homosexuality. My only truth is the Bible. I will quote te English and Afrikaans text of Gen. 19:4: "The men of the city called unto lot, and said unto him, Where are the men which came in to thee this night? Bring them unto us, that we may know them." Gen. 15:5: Hulle het vir Lot geroep en vir hom gevra: "Waar is die mans wat vanaand na jou toe gekom het? Bring hulle uit na ons toe. Ons wil geslagsgemeenskap met hulle he. The New Oxford Illustrated Dictionary define homosexuality as: "Relating or belonging to the same sex.; sexually attracted to members of the same sex."</ref><ref>{{Cite web |url=http://biblefaithsexuality.com/sodom-and-gomorah/ |title=''Bible + Faith + Sexuality: Total Annihilation: Sodom, Gomorrah and the Sin of Homosexuality. Besoek op 15 Julie 2019'' |access-date=15 Julie 2019 |archive-date=15 Julie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190715153620/http://biblefaithsexuality.com/sodom-and-gomorah/ |url-status=dead }}</ref>. Elke man in die stad is betrokke - nie een ondersteun Lot se protes teen die skending van die grondbeginsels van gasvryheid en van menslikheid nie. Argeologiese bevindinge getuig van 'n katastrofe in hierdie gebied. Die vlak water van die [[Dooie See]] bedek nou die stede. Niks kon die stede red nie, maar om Lot se ontwil spaar die Here Soar en vertraag die oorstroming totdat Lot veilig is. Lot se vrou, onwillig om te volg, bly staan, kyk om en verander in 'n soutpilaar. In plaaslike oorleweringe word die soutrotse langs die Dooie See nou nog na haar vernoem. === Abraham en koning Abimelek<ref>Gen. 20.</ref>=== Abraham het van [[Mamre]] af weggetrek na die suidland en hom gevestig tussen Kades en Sur. Hy het op 'n keer in Gerar gewoon en voorgegee dat Sara sy suster is. Koning [[Abimeleg]] het haar laat haal om met haar te trou. Een nag het God in 'n droom aan Abimeleg verskyn en gesê: <blockquote>"Jy gaan sterf omdat jy met hierdie vrou wil trou, sy is al getroud".</blockquote> Abimeleg het met Abraham geraas, maar aan hom geskenke en Sara teruggegee. Abraham het vir Abimeleg gebid en die Here het vir Abimeleg gesond gemaak. === Isak word gebore en Hagar en Ismael vertrek<ref>Gen. 21:1-21.</ref>=== Tussen die die belofte van Isak se geboorte en die vervulling daarvan het 25 jaar verloop. Die bejaarde ouers het rede om verheug te wees. Sara se bevel om Hagar weg te stuur was in stryd met die gebruike van daardie tyd, daarom raadpleeg Abraham eers die Here voordat hy daartoe instem. [[Paulus van Tarsus|Paulus]] verduidelik waarom dit onvermydelik was<ref>Gal. 4:30-31.</ref><blockquote>"Maar wat sê die Skrif hiervan? Jaag die slavin en haar seun weg, want die seun van die slavin mag hoegenaamd nie saam met die seun van die vrygeborene erf nie. Ons is dus nie kinders van 'n slavin nie, broers; ons is kinders van die vrye."</blockquote> === 'n Twis oor waterputte<ref>Gen. 21:22-34.</ref>=== Waterputte was in die droë klimaat van [[Staat Palestina|Palestina]] kosbaar vir veewagters, en daar het dikwels twiste oor die besit daarvan ontstaan. Die reënval in die gebied krimp van 100mm in Januarie tot so te sê niks in die vier somermaande. Abraham het by Abimeleg beswaar aangeteken oor die waterput wat deur Abiimeleg se slawe afgevat is. Abimeleg het nie daarvan geweet nie en hy en Abimeleg het 'n ooreenkoms aangegaan, wat verklaar dat die put wel Abraham s'n is. === Die hoogste toets - Abraham moet vir Isak offer<ref>Gen. 22.</ref>=== Abraham se vorige ondervinding van God sou hom sekerlik nie laat dink het, 'n kinderoffer Hom sou behaag nie. Maar dit is juis wat God hier vir Abraham vra. Net toe Abraham vir Isak wou slag, het God hom gekeer en gesê dat Hy nou weet dat Abraham Hom lief het en bereid was om sy enigste seun te offer vir Hom. Toe Abraham weer sien daar 'n skaaplam agter hom en offer toe die bok in Isak se plek. Die Here het verder gesê hy sal Abraham baie seën oor dit wat hy gedoen het. Abraham het sy offer gebring op een van die hewels waarop Jerusalem nou staan. Die reis daarnatoe het sowat 3 dae geneem en was 85km ver. === Die dood en begrafnis van Sara<ref>Gen. 23.</ref>=== Sara het 127 jaar oud geword. Sy is oorlede in Kirjat-Arba, dit is Hebron, in Kanaän. Abraham het oor haar gaan rou en huil. Abraham het 'n graf gekoop by die Hetiete. Die Hetiete is vermoedelik immigrante van die Hetitiese ryk (wat omstreeks 1800vC in Turkye tot stand gekom het. Die hele transaksie voldoen in die fynste besondergede aan die bekende Hetitiese wet: die afweeg van die silwer volgens erkende standaarde in die teenwoordigheid van getuies by die stadspoort. Daarna het Abraham sy vrou Sara in die Makpelagrot op die stuk grond, oos van Mamre, begrawe. Vandag is daar 'n moskee bo-oor die tradisionele plek van die graf in Hebron, gebou. === 'n Vrou vir Isak<ref>Gen. 24.</ref>=== Hierdie verhaal is, wat vorm en inhoud betref, een van die lieflikste in die [[Ou Testament]]. Dit bied 'n lewendige beeld van die tradisionele Oosterse huwelik. Abraham laat sy slaaf sweer dat hy nie Isak sal laat trou met 'n dogter van die Kanaäniete by wie hy nou woon nie. Die slaaf vertrek met geskenke na Mesopotamie, na die stad waar Nahor gewoon het. Hy bid dat God die vrou moet aandui wat Isak se vrou moet word. God antwoord die slaaf se gebed en wys Rebekka, die kleindogter van Nahor aan. Isak het vir Rebekka in die tent van sy ma laat woon en met haar getrou. Isak het Rebekka liefgehad en is vertroos na die dood van sy ma. === Abraham se laaste dae<ref>Gen. 25:1-11.</ref>=== Isak het Abraham se enigste ergenaam gebly, en by die dood van Abraham het die seën van God syne geword. === Ismael se afstammelinge<ref>Gen. 25:12-18.</ref>=== Die stamme het Sinai en Noordwes-Arabië bewoon vanaf Gawila tot by Sur. == Isak == === Die tweeling Esau en Jakob<ref>Gen. 25:19-34.</ref>=== Isak het tot die Here gebid oor Rebekka, want sy was kinderloos. Die Here het sy gebed verhoor, en Rebekka het swanger geword. Sy het 'n tweeling verwag en die Here het vir haar gesê daar is twee nasies in haar, twee volke uit jou sal geskei word. Een sal sterker wees as die ander; die oudste sal die jongste dien. Die eerste is gebore: rooi, vol hare soos 'n veljas, en hy is Esau genoem. Sy broer is na hom gebore en sy hand het aan Esau se hakskeen vasgehou. Hy is Jakob genoem. Die seuns het groot geword. Esau was 'n ervare jagter, 'n man van die veld. Jakob was 'n rustige mens, hy het tuis gebly. Isak het vir Esau voorgetrek, want hy het van vleis gehou. Rebekka het weer vir Jakob voorgetrek. Hierdie voortrekkery het ernstige gevolge ingehou. Esau het sy eersgeboortereg vir 'n bietjie lensiesop verkoop. So is die Here se woord aan Rebekka vervul. As eersgebore seun sou Esau vir Isak opvolg as hoof van die familie, en 'n dubbele deel van die besittings erf. Wanneer hy hierdie reg verruil, boet hy alle reg in op die seën wat daarmee gepaard gaan. === Isak en Abimeleg<ref>Gen. 26:1-33.</ref>=== Na die eerste [[hongersnood]] vroeër in Abraham se tyd was daar weer 'n hongersnood in die land. Isak het toe getrek na Gerar, na die gebied van koning Abimeleg<ref>Die naam was waarskynlik 'n familie of troosnaam. Dit is waarskynlik nie dieselfde koning as die een waarmee Abraham te doen gehad het nie.</ref> van Egipte. Die Here het aan Isak verskyn en gesê hy moet nie Egipte toe trek nie en het die belofte herhaal. Isak het dieselfde gedoen as Abraham vroeër deur te sê Rebekka is sy suster, omdat hy bang was vir Abimeleg. [[Abimeleg]] het uitgevind van die bedrog en het later vir Isak weggestuur omdat hy te sterk geword het. Isak het Berseba toe getrek en die Here het weer aan hom verskyn en weer die belofte herhaal. Abimelek het besoek afgelê by Isak in Berseba en gevra vir 'n verbond tussen hulle, omdat Abimeleg gesien het dat die Here by Isak is, en dat Isak hulle nie leed sal aandoen nie. === Isak trou weer<ref>Gen. 26:34-35.</ref>=== Toe Esau 40 jaar oud was, het hy getrou met Jehudit dogter van Beëri, 'n Hetiet, en met Basemat 'n dogter van Elon, ook 'n Hetiet. Hulle het baie kommer in Isak en Rebekka se lewe gebring. == Bedrog en lis: Jakob se bannelingskap en terugkeer<ref>Gen. 27-35</ref>== === Die seën === Nie een van die familielede kom goed daarvan af in hierdie voorval nie. Isak se plan is in stryd met dit wat God voorspel het toe die seuns gebore is<ref>Gen. 25:23.</ref>. Deur in te stem daartoe verbreek Esau sy eed<ref>Gen. 25:33.</ref>. Jakob en Rebekka, alhoewel hulle ooreenkomstig die voorspelling van God optree, wend hulle glad nie tot Hom nie, maar lieg en bedrieg om hulle doel te bereik. Isak maak op sy sintuie staat, wat hom in die steek laat. Die seën word Jakob s'n, soos God dit bestem het - maar teen 'n dure prys. Esau dreig met moord. Die verhouding tussen Isak en Rebekka versuur. Rebekka sal nooit weer haar geliefde seun sien nie. Jakob, die tuisblyer, word 'n uitgewekene. === Die voortvlugtige<ref>Gen. 28.</ref>=== In sy afskeidsseën erken Isak vir Jakob as die erfgenaam van God se veelvuldige beloftes. Isak laat Jakob beloof dat hy nie sal trou met 'n [[Kanaän|Kanaänitiese]] meisie nie, maar dat hy na Paddan-Aram<ref>Paddan-Aram was die beboorteland van sy ma en was geleë tussen die Bo-Eufraaten die Haborrivier. Die Arameërs het later na die suide en noorde getrek en hulle in Sirië en Mesopotamië gevestig.</ref> toe sal gaan en daar 'n vrou sal kry. Aangesien Esau nou geweet het sy pa hou nie van Kanaänitiese meisies nie, het hy getrou met Magalat, 'n dogter van Ismael, [[Abraham]] se seun. Jakob het intussen by Bet-El<ref>Bet-El, "huis van God". Bet-El was 95km. noord van Berseba.</ref> oornag waar God aan hom verskyn en hom geseën het. Jakob het, nadat hy opgestaan het, die klip wat as sy kopkussing gedien het, regop gesit en olie daarop gegiet en 'n belofte afgelê dat as die Here hom veilig teruglei na sy ouerhuis, sal die Here sy God wees. Hierdie klip sal 'n [[tempel]] wees en van alles wat die Here hom gee, sal hy 'n tiende aan die Here gee. === Die jare by Laban. Die bedrieër word bedrieg<ref>Gen. 29-31.</ref>=== Hierdie 3 hoofstukke dek die 20 jaar van Jakob se ballingskap. 14 jaar diens vir sy vroue en 6 vir sy kuddes. Die jare hou min vreugde vir Jakob in, wat in sy oom Laban het hy 'n bedrieër soos hyself teëkom. Die bedrog met Lea lei tot 'n onuithoubare huislike lewe. Die ongeliefde vrou hoop met die geboorte van elke nuwe seun dat sy haar man se liefde kan wen. Ragel, die beeldskone en beminde, is verbitterd oor haar kinderloosheid. Tussen die twee word Jakob 'n uitruilvoorwerp<ref>Gen. 29:15-16.</ref>. Geen wonder nie dat die wet later 'n man verbied het om met sy vrou se suster te trou terwyl die vrou nog leef. Jakob bied sy diens aan in plaas van die gebruiklike huweliksgeskenk. Laban laat nie op hom wag om hierdie vrygewige aanbod uit te buit nie<ref>Gen. 29:18.</ref>. Die geskenk van 'n diensmeisie vir sy dogter<ref>Gen. 29:24.</ref> was moontlik deel van die bruidskat. Na die week van feestelikhede met die troue van Jakob en Lea, word Ragel aan Jakob gegee op voorwaarde dat Jakob nog sewe jaar vir haar Laban moes dien. === Jakob se kinders by Lea === * Ruben * Simeon * Levi * Juda === Slavin bring kry vir Jakob kinders === Ragel volg dieselfde gebruik as Sara en gee haar slavin Bilha<ref>Gen. 30:4.</ref> vir Jakob om vir haar kinders te gee. Bilha het twee seuns gehad: * Dan; * Naftali Hierna het Ragel haar ander slavin, Silpa, aan Jakob gegee en het ook twee seuns gehad: * Gad; * Aser Lea het ook weer 'n seun en 'n dogter gehad: * Sebulon * Dina Ragel het uiteindelik swanger geword en Josef is gebore. === Laban bedrieg Jakob weer<ref>Gen. 30:25-43.</ref>=== Jakob het vir Laban gesê hy wil nou teruggaan na sy geboorteland. Na onderhandelings het Laban ingestem en Jakob het gesê dat hy al die gestreepte en bont skaatlammers en swart bokke wil hê. Laban het dieselfde dag nog al die gevlekte en bont bokramme en al die gestreepte en bont bokooie afgekeer en ook alles waaraan iets wits was en al die swartskape en hulle onder die sorg van sy seuns geplaas. Jakob het jong lote van populiere, amandels en plataanbome gevat en stroke daarvan afgeskil; sodat daar wit srepe op die lote was. Hy het dit toe in die waterkrippe gesit, reg voor die kleinvee waar hulle kom suip het. Die ooie het dan gevlekte en gesreepte en bont lammers gekry. Wanneer die sterk diere gedek moes word, het Jakob die lote voor hulle in die kruppe gesit. So het Laban die swak diere gekry en Jakob die sterkes. Jakob het al hoe ryker geword. Hy het baie kleinvee, slavinne en [[Donkie|donkies]] gehad. === Jakob trek na Kanaän<ref>Gen. 31.</ref> === Laban en sy seuns se houding teenoor Jakob het versuur en die Here het vir Jakob gesê om terug te gaan na Kanaän, na sy familie. Toe hy dit aan Lea en Ragel vertel het hulle beaam dat hulle nie meer enige aandeel aan hul vaderhuis het nie en dat hul pa hulle soos vreemdelinge behandel. Hy het hulle verkoop en die geld opgebruik. Jakob het sy vrouens, kinders en sy vee geneem en vertrek. === Jakob en Laban sluit 'n ooreenkoms<ref>Gen. 31:19-55.</ref>=== Toe Laban agterkom Jakob en sy besittings is weg, het hy Jakob agterna gesit. Die nag het God aan Laban verskyn en aan hom gesê dat hy versigtig moet wees as hy Jakob raakloop. Jakob se kamp was opgeslaan by Gileadberg en Laban het ook daar kamp opgeslaan. Jakob en Laban het 'n nie-aanvalsverdrag gesluit en dit met 'n klipstapel verseël. Jakob het op die berg geoffer en hulle het saam geëet. Vroeg die volgende more het Laban sy dogters en kleinkinders met seënwense gegroet en vertrek. === God ontmoet Jakob<ref>Gen. 32.</ref>=== Hoewel Esau hom in Seïr in die verre suide gevestig het, is 'n ontmoeting tussen die twee broers onvermydelik. Die nuus dat Esau oppad was om hom vinnig tegemoet te kom met 'n leërmag, het Jakob met angs vervul. Hierdie keer beplan hy nie net nie, maar bid ook. Alleen en slapeloos, kom Jakob se lang stryd teen God tot 'n hoogtepunt, in 'n vreemde worsteling wat hom kreupel, maar as 'n nuwe mens, laat. Die volgende [[altaar]] wat hy oprig, is nie vir die God van sy vaders nie, maar vir "Die God van Israel". Die man waarmee Jakob worstel, verander sy naam na Israel, want hy het teen God en teen mense 'n stryd gevoer en hy het dit end-uit volgehou. Die Here het vir Jakob net daar geseën en Jakob het die plek Pniël genoem, "want", het hy gesê:<blockquote>"ek het God van aangesig gesien en tog het ek nie omgekom nie."</blockquote> === Jakob ontmoet Esau<ref>Gen. 33.</ref>=== Esau se verwelkoming van Jakob, wat hom veronreg het, is so verrassend gulhartig dat [[Jesus van Nasaret|Jesus]] hom in gedagte gehad het toe hy die gelykenis van die verlore seun vertel het<ref>Luk. 15:20.</ref>. Jakob se geskenk en die aanvaarding daarvan deur Esau, verseël die versoening. Jakob is glad nie van plan om Seïr toe te gaan nie, soos die volgende skof van die reis aandui<ref>Gen. 33:14.</ref>. Selfs nou nog kan Jakob nie eerlik wees nie. === Jakob koop grond naby Sigem<ref>Gen. 33:18-20.</ref>=== Jakob het veilig by Sigem aangekom en het buite die dorp kamp opgeslaan. Hy het 'n stuk grond gekoop en 'n altaar gebou en dit genoem:<blockquote>"Die God van Israel is God."</blockquote> === Dina en Sigem: 'n verkragting en slagting<ref>Gen. 34.</ref>=== Die stad Sigem het 'n lang en belangrike geskiedenis. Jakob se verblyf daar het hom duur te staan gekom - en die verraderlike wraak van Simeon en Levi het hy nooit vergeet nie<ref>Kyk Gen. 49:5.</ref> Dina, die dogter van Jakob en Lea is deur Sigem, seun van die Hewiet Gamor, 'n volksleier, verkrag. Sigem het Dina lief gekry en haar hart probeer wen. Gamor se pa is na Jakob en sy seuns toe en het toestemming gevra dat Sigem en Dina mag trou. Dina se broers het hom geantwoord dat Sigem en die ander mans eers besny moes word en dan kan Dina met Sigem trou en hulle kon dan met hulle dogters trou. Al die mans van die stad het hulle toe laat besny en drie dae later, toe hulle baie pyn gehad het, het Simeon en Levi, elkeen sy swaard gevat en al die mans doodgemaak, ook vir Sigem en Gamor. Hulle het die stad ook geplunder. Jakob het met sy seuns geraas en gesê hulle het hom in die moeilikheid gedompel en sy naam sleggemaak. === Die terugkeer na Bet-El; Benjamin word gebore; Ragel en Isak Sterf<ref>Gen. 36.</ref>=== Hierdie hoofstuk eindig die afdeling oor Jakob. Vreemde gode word verwyder. God herbevestig sy verbond met Israel. Ragel sterf naby [[Betlehem]] toe sy die lewe skenk aan die laaste van die kinders van Jakob se 12 seuns nl. [[Benjamin]]. Jakob en Esau ontmoet mekaar weer van aangesig tot aangesig by die dood van die bejaarde Isak. == Esau se afstammelinge<ref>Gen. 36.</ref>== Voordat ons by die volgende stadium in die verhaal kom, word eers aandag geskenk aan die ander tak van die familie. Esau het getrou met Kanaänitiese meisies: met Ada dogter van Elon, 'n [[Hetiete|Hetiet]], met Oholibama dogter van Ana, dogter van Sibon, 'n Hetiet, en met Basemat dogter van Ismael en suster van Nebajot. Daar is vir hom kinders gebore in Kanaän en toe die gebied te klein geword het vir sy en Jakob se vee, het Esau getrek na die Seïrberge<ref>Seïr/Edom was die vallei tussen die Dooie See en die Rooi See (Golf van Akaba) en die bergagtige streek aan beide kante. Die hoofweg van die koning; 'n belangrike handelsroete.</ref> en daar is ook vir hom kinders gebore. Van hulle het konings en stamhoofde geword. == Josef<ref>Gen. 37-50.</ref> == === Josef en sy drome<ref>Gen. 37:1-11.</ref> === Josef was 17 toe hy kleinvee opgepas het saam met sy broers. Josef het slegte stories oor sy broers by Jakob aangedra. Jakob was die liefste vir Josef. Jakob het vir Josef lang klere met moue gemaak. Josef se broers het dit beskou as 'n teken dat Jakob van plan was om hulle te verontagsaam en Josef die erfgenaam te maak<ref>Vergelyk Gen. 48:21-22 en Gen. 49:22 ev.</ref>. Josef het ook twee drome gehad wat wys sy pa en broers is onderdanig aan hom. Sy broers was afgunstig op hom hieroor, en sy pa en broers het bly dink aan die drome. === Josef word 'n slaaf<ref>Gen. 37:12-36.</ref>=== Josef se broers het hulle pa se vee gaan oppas in Sigem. Israel stuur vir Josef na sy broers om te gaan kyk hoe dit met hulle gaan. Hy het hulle by Dotan gekry. Josef se broers het hom van ver af gesien en ooreengekom om Josef die ou dromer dood te maak en in 'n put te gooi. Hulle sou dan beweer 'n wilde [[dier]] het hom opgevreet. Ruben wou hom red en het voorgestel dat hulle hom net in die put gooi; hy wou hom later red. Josef het skaars by hulle gekom of hulle trek sy klere uit en gooi hom in die droëput. Daar kom toe Ismaelitiese handelaars uit Gilead aan, wat oppad [[Egipte]] toe was. Die broers, Ruben was nie daar nie, verkoop Josef aan die handelaars, wat hom na Egipte geneem het. Toe Ruben by die put kom was Josef nie daar nie. Die broers het toe 'n boklam geslag en die klere van Josef in die bloed gedoop en dit vir Israel gestuur. Israel het oor Josef getreur. Intussen het die handelaars vir Josef aan Potifar, wat aan die farao se paleis verbonde was, verkoop. === Juda en Tamar<ref>Gen. 38.</ref>=== Die verhaal van Josef word onderbreek en hierdie onvleiende verhaal word waarskynlik ingesluit omdat dit deel vorm van die stamboom van die koninklike familie waaruit die [[Messias]] voorgekom het. Juda het sy oudste seun, Er, laat trou met Tamar. Die Here het hom beskou as 'n slegte man en het hom laat sterf. Volgens die swaershuweliksgebruik, het Juda Er se broer, Onan, met Tamar laat trou. Onan het egter elke keer as hy met Tamar gemeenskap gehad het, sy saad op die grond laat val. Die rede daarvoor is dat hy geweet het die kinders wat gebore sou word, as Er s'n beskou sou word. Dit was verkeerd in die oë van die Here en Hy het Onan ook laat sterf. Dit was Juda se plig om sy ander seun, Sela, met Tamar te laat trou. Hy was egter bang Sela sou ook sterf. Daarom het hy Tamar teruggestuur na haar ouerhuis. Tamar het haar vermom soos 'n [[Prostitusie|prostituut]] en met Juda omgang gehad. Tamar het Juda se seëlring as pand geneem. Drie maande later het Juda die berig gekry dat Tamar swanger is. Tamar is voor hom gebring sodat sy verbrand kon word. Sy het die seëlring te voorskyn gebring en Juda het haar onder sy dak ingeneem. Peres en sy tweeling broer Serag is gebore. As daar gekyk word na die Geslagsregister van [[Adam]] tot Jesus, sal daar gesien word dat Jesus afgestam het van Peres. === Josef in Potifar se huis<ref>Gen. 39.</ref> === Ons keer terug na Josef. Josef is na Egipte gebring en as slaaf aan Potifar, 'n amptenaar van die farao en hoof van die lyfwag, 'n Egiptenaar van geboorte, verkoop. Die Here was by Josef en Potifar het dit raakgesien. Potifar het hom sy persoonlike slaaf gemaak en hom aangestel oor sy hele huishouding en al sy besittings. Josef was frisgebou en mooi. Potifar se vrou wou by hom slaap, maar Josef wou nie so iets aan sy eienaar doen nie. Sy het dag vir dag aangehou. Op 'n dag toe daar nie ander slawe was nie het sy Josef gegryp, maar Josef het losgeruk en buitentoe gevlug, terwyl sy 'n stuk kledingstuk in haar hand gehou het. Potifar se vrou het Josef valslik beskuldig en Potifar het Josef daaroor in die tronk gegooi. Ook in die tronk was die Here by hom en die tronkbewaarder het vir Josef aangestel as hoof van die gevangenes. Wat hy ookal aangepak het was suksesvol. === Josef lê die bakker en skinker se drome uit<ref>Gen. 40.</ref> === Die verhaal toon die belangrikheid wat drome en hul verklarings gehad het. Die Egiptiese wysgere het handboeke oor drome gehad wat hulle gehelp met die vertolkings daarvan. Hierteenoor het Josef geheel en al op God vertrou om die betekenis duidelik te maak. Josef vertel aan die bakker dat hy ongelukkig doodgemaak gaan word, maar dat die skinker<ref>die farao se bekerdraer was 'n belangrike amptenaar. Sien Neh. 1:11.</ref> in sy pos herstel gaan word. Josef vra die skinker om hom te onthou as hy by die [[farao]] is. Maar hy vergeet van Josef. === Josef lê die farao se droom uit<ref>Gen.41.</ref>=== Twee jaar later kry die farao self 'n droom wat sy towenaars en wyse manne dronkslaan, ten spyte val hul opleiding en naslaanboeke. Wanneer die skinker Josef uiteindelik onthou, was Josef nie net in staat is om die boodskap van God uit te lê nie, maar ook met 'n duidelike plan van aksie vorendag te kom. Die farao stel Josef aan om die plan uit te voer en maak hom tweede in bevel in Egipte. Hy word tradisioneel ingehuldig met 'n seëlring<ref>Teken van gesag.</ref>, fyn linne<ref>Koninklike hofdrag.</ref> en 'n goue ketting as beloning vir sy dienste. Perde en strydwaens het die [[Hyksos]]-farao's gehelp om die oorhand in Egipte te verkry. Na 13 jaar as slaaf, word Josef die farao se raadgewer. Swaar hongersnood was nie onbekend in Egipte nie, maar dit het selde gelyktydig in Egipte en [[Staat Palestina|Palestina]] voorgekom. === Hongersnood herenig die gesin<ref>Gen. 42-45.</ref>=== Hierdie hoofstukke is 'n ontroerende weergawe van hoe Josef sy broers ontmoet, toets en uiteindelik met hulle herenig is. Agter sy oënskoulike strengheid, lê volkome grootmoedige vergifnis van die kwaad wat hulle hom aangedoen het en 'n diepe insig in die manier waarop God die beskerming van die mens beheer<ref>Gen. 45:5ev.</ref>. 20 jaar het nog nie die broers se skuldgevoelens uitgewis nie<ref>Gen. 42:21-22.</ref> en hulle sal nie teenoor [[Benjamin]] optree soos wat hulle teen Josef opgetree het nie. Die Egiptenare het waarskynlik gevrees vir die rituele verontreiniging van hul voedsel deur die teenwoordigheid van die vreemdelinge aan hul tafel, derhalwe het hulle nie saam met Josef se familie geëet nie. Om dieselfde rede wou die [[Jode]] later ook nie saam met heidene eet nie<ref>Gen. 43:32.</ref>. === Israel vestig hom in Egipte<ref>Gen. 46-47.</ref>=== Jakob, ook Israel genoem, se huishouding het bestaan uit 70 lede toe hy Egipte binnegekom het. Saam met al die vroue en diensknegte was die geselskap baie meer. Die Egiptiese weersin in Jakob se herderstam dien hier 'n nuttige doel, deurdat dit bydra om die familie as 'n afgesonderde eenheid te bewaar<ref>Gen. 46:34.</ref>. Onder Josef se ekonomiese beleid word die farao besitter van die land en die inwoners sy pagters. Net die [[Priester|priesters]] behou hul eiendomme<ref>Gen. 47:16-19.</ref>. === Die seën van Jakob<ref>Gen. 48-49.</ref>=== Die seën van Josef se seuns deur Israel, was 'n geloofsdaad<ref>Hebr. 11:21.</ref>. Sonder weifeling het Jakob die seën van God aan die jongste seun oorgedra. Die seën van die sterwende Jakob wys heen na die verre toekoms, wanneer die afstammelinge van hierdie 12 die beloofte land sou inneem. Ruben se skanddaad kos hom sy eersgeboortereg<ref>Gen. 36:22.</ref>. Jakob se veroordeling van Simeon en Levi se dade by Sigem<ref>Gen. 34:13ev.</ref> is onomwonde. Albei stamme sou verstrooi word, maar Levi sou die priesterdom van die volk word. Uit Juda<ref>Sien Geslagsregister van Adam tot Jesus en Gen. 49:10.</ref> het die koninklike familie van Israel gestam, waaruit die [[Messias]] uiteindelik gebore sou word. === Van die dood van Jakob tot die dood van Josef - die einde van die begin<ref>Gen. 50.</ref>=== Jakob word by Lea in die familiegraf in [[Hebron]] begrawe - die laaste van die gesin wat in Kanaän begrawe sou word vir langer as 40 jaar. Josef se lewensduur van 110 jaar was die Egiptiese ideaal, 'n teken van God se goedkeuring van Josef se lewe. Die versoek op sy sterfbed dat sy liggaam saamgevat moet word Kanaän toe as hulle trek,<ref>Gen. 50:25.</ref> getuig van sy geloof. {{Brei uit}} == Sien ook == * Geskiedenis van Israel in die Bybelse tyd * [[Geslagsregister vanaf Adam tot Jesus]] == Bronne == * Die Bybel: Nuwe vertaling ([[Bybelgenootskap van Suid-Afrika]]) * [[Handwoordeboek van die Afrikaanse Taal|HAT: Verklarende Handwoordeboek van die Afrikaanse Taal (Vyfde uitgawe): F.F. Odendal & R.H. Gouws (Kaapstad 2005)]] * Handboek by die Bybel, Hersiene Uitgawe Uitgegee deur Lux Verbi. * Bybel nuwe vertaling Bybelgenootskap van SA. === Kommentare oor Genesis === * {{Cite book|last=Sweeney|first=Marvin|chapter=Genesis in the Context of Jewish Thought|editor1-last=Evans|editor1-first=Craig A.|editor2-last=Lohr|editor2-first=Joel N.|title=The Book of Genesis: Composition, Reception, and Interpretation|publisher=BRILL|year=2012|url=https://books.google.com/books?id=tB77B7HT23wC|isbn=978-9004226531}} * {{Cite book|last=Bandstra|first=Barry L.|title=Reading the Old Testament|publisher=Cengage Learning|year=2008|url=https://books.google.com/books?id=vRY9mTUZKJcC|isbn=978-0495391050}} * {{Cite book|last=Bergant|first=Dianne|title=Genesis: In the Beginning|publisher=Liturgical Press|year=2013|url=https://books.google.com/books?id=mRCwAQAAQBAJ|isbn=9780814682753}} * {{Cite book|last=Blenkinsopp|first=Joseph|title=Creation, Un-creation, Re-creation: A Discursive Commentary on Genesis 1–11|publisher=Continuum International Publishing Group|year=2011|url=https://books.google.com/books?id=B12qwOSMD20C|isbn=9780567372871}} * {{cite book|last=Brueggemann|first=Walter|date=1986|title=Genesis|series=Interpretation: A Bible Commentary for Teaching and Preaching|url=https://books.google.com/books?id=AJh1BwAAQBAJ|location=Atlanta|publisher=John Knox Press|isbn=0-8042-3101-X|author-link=Walter Brueggemann}} * {{Cite book|last=Carr|first=David M.|chapter=Genesis, Book of|editor1-last=Freedman|editor1-first=David Noel|editor2-last=Myers|editor2-first=Allen C.|title=Eerdmans Dictionary of the Bible|publisher=Amsterdam University Press|year=2000|url=https://books.google.com/books?id=B12qwOSMD20C|isbn=9780567372871}} == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Book of Genesis|Genesis}} {{Wikt|Genesis}} * [http://www.bybel.co.za 'n Afrikaanse webwerf oor die Bybel] * [https://www.bible.com/af/bible/2/gen.1.aba Genesis] {{Bybelboeke}} {{Normdata}} [[Kategorie:Hebreeuse Bybel]] [[Kategorie:Ou Testament]] 0t7aeeofvee1rurif5nz93d14wm9cu4 0 44110 2895155 2742873 2026-04-19T20:06:23Z SpinnerLaserzthe2nd 133814 ([[c:GR|GR]]) [[File:2020 Summer Olympics text logo.svg]] → [[File:Tokyo 2020 Olympics logo.svg]] 2895155 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Olimpiese spele | spele = 32 | soort = Somer | beeld = Tokyo 2020 Olympics logo.svg | jaar = 2020 | plek = [[Tokio]], [[Japan]] | lande = 206 | atlete = 11&nbsp;090 | items = 339 in 33 sporte (50 dissipline) | opening = [[23 Julie]] [[2021]] | sluiting = [[8 Augustus]] [[2021]] | opener = Keiser [[Naruhito]] | eed = Ryota Yamagata<br />Kasumi Ishikawa | beampte = Masato Kato<br />Asumi Tsuzaki | vlam = [[Naomi Osaka]] ([[tennis]]) | vorige = 2016 | vorige_plek = Rio de Janeiro (Brasilië) | volgende = 2024 | volgende_plek = Parys (Frankryk) }} Die '''Olimpiese Somerspele 2020''' ([[Japannees]]: 2020年夏季オリンピック, [[Hepburn-stelsel|Hepburn]]: ''Nisen Nijū-nen Kaki Orinpikku''), amptelik bekend as die '''Spele van die XXXIIste Olimpiade''', sou oorspronklik tussen 24 Julie en 9 Augustus 2020 in [[Tokio]], [[Japan]], gehou gewees het,<ref>{{en}} {{cite web |title=The Olympic Summer Games Factsheet |url=https://stillmed.olympic.org/Documents/Reference_documents_Factsheets/The_Olympic_Summer_Games.pdf |publisher=[[Internasionale Olimpiese Komitee]] |accessdate=8 Augustus 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422134610/https://stillmed.olympic.org/Documents/Reference_documents_Factsheets/The_Olympic_Summer_Games.pdf |archive-date=22 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> met die nuwe datums van 23 Julie tot 8 Augustus 2021.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/olympics/52091224 |title=Tokyo Olympics and Paralympics: New dates confirmed for 2021 |publisher=[[BBC]] |date=30 Maart 2020 |accessdate=8 Augustus 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200430002520/https://www.bbc.co.uk/sport/olympics/52091224 |archive-date=30 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Tydens die geleentheid het 11&nbsp;090 atlete uit 206 lande aan 339 items in 33 verskillende sportsoorte deelgeneem. [[Lêer:New national stadium tokyo 1.jpg|duimnael|links|Die Japannese Nasionale Stadion in Tokio]] [[Lêer:2020 Summer Olympic games countries.svg|duimnael|links|400px|Kaart van deelnemende nasies in 2020: {{sleutel|#1e90ff|Neem vir die eerste keer deel}} {{sleutel|#00ff7f|Het reeds vantevore deelgeneem}} {{sleutel|#ababab|Neem nie deel nie}} {{Kleurkas|#ffff00}} Gasheerstad [[Tokio]]]] Dit was die 32ste aanbieding van die Somerspele sedert [[Olimpiese Somerspele 1896|1896]] en die tweede keer wat Tokio die spele gehuisves het na hulle eerste spele in [[Olimpiese Somerspele 1964|1964]]. Naas Tokio was [[Istanboel]] en [[Madrid]] kandidate vir die aanbied van die 2020-Somerspele. Ná die [[Rugbywêreldbeker 2019]] is die Olimpiese Somerspele 2020 die tweede groot sportkompetisie in Japan binne twee jaar. Verder was dit die tweede van drie agtereenvolgende [[Olimpiese Spele]]<nowiki/>s wat in 'n [[Asië|Asiatiese]] stad aangebied is, ná [[Pyeongchang]] ([[Olimpiese Winterspele 2018|2018]]). Die opening- en sluitingseremonies het in die Japannese Nasionale Stadion in Tokio plaasgevind. Soos gebruiklik het die lande in alfabetiese volgorde die stadion ingestap met [[Griekeland]] eerste en die gasheer Japan laaste, maar aangesien die plaaslike taal [[Japannees]] is, is dié taal se alfabet gebruik om die volgorde te bepaal. Beide [[Chad le Clos]] ([[swem]]) en Phumelela Mbande ([[veldhokkie]]) het die [[Vlag van Suid-Afrika|Suid-Afrikaanse vlag]] ingedra.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.iol.co.za/sport/olympics/chad-le-clos-phumelela-mbande-to-make-history-for-team-sa-at-tokyo-olympics-7f2bcf3c-89c0-40d4-a41e-854709e59d4e |title=Chad le Clos, Phumelela Mbande to make history for Team SA at Tokyo Olympics |publisher=[[IOL]] |author=Ashfak Mohamed |date=22 Julie 2021 |accessdate=8 Augustus 2021}}</ref> As gevolg van die wêreldwye [[Covid-19-pandemie]] het die [[Internasionale Olimpiese Komitee]] met die Japannese reëlingskomitee ooreengekom om die Olimpiese Somerspele 2020 vir een jaar uit te stel. Die sportgeleentheid het egter steeds sy amptelike naam behou as die Olimpiese Somerspele van die jaar 2020. Dit was die eerste keer dat 'n moderne [[Olimpiese Spele]] uitgestel en in 'n onewe jaar gehou is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2020/mar/24/tokyo-olympics-to-be-postponed-to-2021-due-to-coronavirus-pandemic |title=Tokyo Olympics postponed to 2021 due to coronavirus pandemic |publisher=[[The Guardian]] |author=Justin McCurry |date=24 Maart 2020 |accessdate=8 Augustus 2021 |issn=0261-3077 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200415213628/https://www.theguardian.com/sport/2020/mar/24/tokyo-olympics-to-be-postponed-to-2021-due-to-coronavirus-pandemic |archive-date=15 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/olympics/52020134 |title=Tokyo 2020: Olympic Games organisers 'agree postponement' |newspaper=[[BBC]] |date=24 Maart 2020 |accessdate=8 Augustus 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200521201922/https://www.bbc.com/sport/olympics/52020134 |archive-date=21 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Verder het die Japannese regering en die Internasionale Olimpiese Komitee aangekondig dat dit sonder enige toeskouers sou plaasvind.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.insidethegames.biz/articles/1109901/tokyo-2020-olympics-state-of-emergency |title=Tokyo to be under state of emergency for duration of Olympics |publisher=Inside the Games |author=Michael Houston |date=8 Julie 2021 |accessdate=8 Augustus 2021}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-57760883 |title=Tokyo Olympic Games: Spectators barred as state of emergency announced |publisher=[[BBC]] |date=8 Julie 2021 |accessdate=8 Augustus 2021}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.insidethegames.biz/articles/1109917/tokyo-2020-no-fans |title=Fans barred from all Olympic events in Tokyo as COVID-19 fears grow |publisher=Inside the Games |date=8 Julie 2021 |accessdate=8 Augustus 2021}}</ref> Die [[Paralimpiese Somerspele 2020]] is tussen 24 Augustus en 5 September 2021 in Tokio gehou. == Toewysing == [[Lêer:Hashimoto Seiko (2019).jpg|duimnael|links|upright|Seiko Hashimoto, hoof van Tokio se reëlingskomitee]] [[Lêer:2020 Bidding cities.png|duimnael|400px|Kaart van die kandidaatstede vir die Olimpiese Somerspele 2020]] [[Lêer:Mauricio Macri durante la inauguración de la 125° Asamblea del COI (9726794876).jpg|duimnael|links|upright|[[Mauricio Macri]], die destydse burgemeester van [[Buenos Aires]], praat by die 125ste IOK-sessie in 2013]] Van die stede wat hulself beskikbaar gestel het om die Spele aan te bied sluit in (die lys is nie volledig nie): ; Afrika * [[Durban]], [[Suid-Afrika]]<ref>{{nl}} {{cite web |url=http://www.infozuidafrika.be/nieuws/zuid-afrika-wil-de-olympische-spelen-van-2020-organiseren |title=Zuid-Afrika wil de Olympische Spelen van 2020 organiseren |publisher=infozuidafrika.be |date=25 Julie 2009 |accessdate=8 Augustus 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009111923/http://www.infozuidafrika.be/nieuws/zuid-afrika-wil-de-olympische-spelen-van-2020-organiseren |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> ; Europa: * [[Rome]], [[Italië]] * [[Sint Petersburg]], [[Rusland]] * [[Bakoe]], [[Azerbeidjan]] * [[Praag]], [[Tsjeggië]] ; Asië: * [[Tokio]], [[Japan]] * [[Delhi]], [[Indië]] * [[Doha]], [[Katar]] * [[Busan]], [[Suid-Korea]] Tokio is op 7 September 2013 in [[Buenos Aires]] deur die [[Internasionale Olimpiese Komitee]] as gasheer aangewys vir die Olimpiese Somerspele in 2020. Ander kandidate was Istanboel en Madrid. Die stemming het as volg verloop: {| class="wikitable collapsible" ! colspan="7" | Stemming vir gasheer van die Olimpiese Somerspele 2020<ref>{{en}} {{cite web |url=https://gamesbids.com/eng/past-bid-results/ |title=Past Olympic host city election results |publisher=GamesBids |accessdate=8 Augustus 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200430050511/https://gamesbids.com/eng/past-bid-results/ |archive-date=30 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- ! Stad ! Land | style="background:silver;" | '''Rondte 1''' | style="background:silver;" | '''Rondte 2''' | style="background:silver;" | '''Rondte 3''' |- | [[Tokio]] || {{vlagland|Japan}} || style="text-align:center;" | '''42''' || style="text-align:center;" | — || style="text-align:center;" | '''60''' |- | [[Istanboel]] || {{vlagland|Turkye}} || style="text-align:center;" | 26 || style="text-align:center;" | '''49''' || style="text-align:center;" | 36 |- | [[Madrid]] || {{vlagland|Spanje}} || style="text-align:center;" | 26 || style="text-align:center;" | 45 || style="text-align:center;" | — |} == Sporte == Tydens die Olimpiese Somerspele 2020 was daar in nuwe Olimpiese sportsoorte soos 3x3 Basketbal, BMX vryslag, koppelfietsry en verdere gemengde items meegeding. Onder die nuwe IOK-beleid, wat die gasheer toelaat om nuwe sportsoorte by die Olimpiese program ter aanvulling van die permanente kerngebeurtenisse te voeg, het tydens die Spele [[karate]], [[klimsport]], [[branderplankry]] en [[skaatsplankry]] hul Olimpiese debuut gemaak, terwyl [[bofbal]] en [[sagtebal]] weer vir die eerste keer sedert 2008 aangebied is.<ref>{{en}} {{cite book |author=Daniel Kremers |title=Japan Through the Lens of the Tokyo Olympics |date=2020 |publisher=Routledge |isbn=978-1-00-303390-5 |editor=Barbara Holthus |editor2=Isaac Gagné |editor3=Wolfram Manzenreiter |editor4=Franz Waldenberger |chapter=Outdoor sports in the periphery: Far from the compact games |doi=10.4324/9781003033905 |doi-access=free}}</ref> 33 Olimpiese sporte is tydens die Spele beoefen. Tydens die Spele is 339 medaljes oorhandig. {{columns-list|4| * [[Lêer:Athletics pictogram.svg|20px]] [[Atletiek]] <small>(48)</small> * [[Lêer:Basketball pictogram.svg|20px]] [[Basketbal]] ** 3x3 Basketbal <small>(2)</small> ** Basketbal <small>(2)</small> * Bofbal / Sagtebal ** [[Lêer:Baseball pictogram.svg|20px]] [[Bofbal]] <small>(1)</small> ** [[Lêer:Softball pictogram.svg|20px]] [[Sagtebal]] <small>(1)</small> * [[Lêer:Boxing pictogram.svg|20px]] [[Boks]] <small>(13)</small> * [[Lêer:Archery pictogram.svg|20px]] [[Boogskiet]] <small>(5)</small> * [[Lêer:Surfing pictogram.svg|20px]] [[Branderplankry]] <small>(2)</small> * [[Lêer:Triathlon pictogram.svg|20px]] [[Driekamp]] <small>(3)</small> * [[Lêer:Cycling (road) pictogram.svg|20px]] [[Fietsry]] ** Baan <small>(12)</small> ** Bergfietsry <small>(2)</small> ** BMX vryslag <small>(2)</small> ** BMX wedvaart <small>(2)</small> ** Pad <small>(4)</small> * [[Lêer:Weightlifting pictogram.svg|20px]] [[Gewigoptel]] <small>(14)</small> * [[Lêer:Golf pictogram.svg|20px]] [[Gholf]] <small>(2)</small> * [[Lêer:Gymnastics (artistic) pictogram.svg|20px]] [[Gimnastiek]] ** Artistiek <small>(14)</small> ** Ritmies <small>(2)</small> ** Trampolien <small>(2)</small> * [[Lêer:Handball pictogram.svg|20px]] [[Handbal]] <small>(2)</small> * [[Lêer:Judo pictogram.svg|20px]] [[Judo]] <small>(15)</small> * [[Lêer:Canoeing (flatwater) pictogram.svg|20px]] [[Kanovaart]] ** Slalom <small>(12)</small> ** Snel <small>(4)</small> * [[Lêer:Karate pictogram.svg|20px]] [[Karate]] ** Kata <small>(2)</small> ** Kumite <small>(6)</small> * [[Lêer:Climbing pictogram.svg|20px]] [[Klimsport]] <small>(2)</small> * [[Lêer:Modern pentathlon pictogram (pre-2025).svg|20px]] [[Moderne vyfkamp]] <small>(2)</small> * [[Lêer:Badminton pictogram.svg|20px]] [[Pluimbal]] <small>(5)</small> * [[Lêer:Rowing pictogram.svg|20px]] [[Roei]] <small>(14)</small> * [[Lêer:Equestrian pictogram.svg|20px]] [[Ruitersport]] ** Dressuur <small>(2)</small> ** Driefasekompetisie <small>(2)</small> ** Spring <small>(2)</small> * [[Lêer:Sailing pictogram.svg|20px]] [[Seilvaart]] <small>(10)</small> * [[Lêer:Rugby union pictogram.svg|20px]] [[Sewesrugby]] <small>(2)</small> * [[Lêer:Skateboarding pictogram.svg|20px]] [[Skaatsplankry]] <small>(4)</small> * [[Lêer:Fencing pictogram.svg|20px]] [[Skermsport]] <small>(12)</small> * [[Lêer:Shooting pictogram.svg|20px]] [[Skyfskiet]] <small>(15)</small> * [[Lêer:Football pictogram.svg|20px]] [[Sokker]] <small>(2)</small> * [[Lêer:Wrestling pictogram.svg|20px]] [[Stoei]] ** Grieks-Romeins <small>(6)</small> ** Vrystyl <small>(12)</small> * [[Lêer:Taekwondo pictogram.svg|20px]] [[Taekwondo]] <small>(8)</small> * [[Lêer:Table tennis pictogram.svg|20px]] [[Tafeltennis]] <small>(5)</small> * [[Lêer:Tennis pictogram.svg|20px]] [[Tennis]] <small>(5)</small> * [[Lêer:Field hockey pictogram.svg|20px]] [[Veldhokkie]] <small>(2)</small> * [[Lêer:Volleyball (indoor) pictogram.svg|20px]] [[Vlugbal]] ** [[Strandvlugbal]] <small>(2)</small> ** Vlugbal <small>(2)</small> * [[Watersport]] ** [[Lêer:Synchronized swimming pictogram.svg|20px]] [[Gesinchroniseerde swem]] <small>(2)</small> ** [[Lêer:Open water swimming pictogram.svg|20px]] [[Maratonswem]] <small>(2)</small> ** [[Lêer:Diving pictogram.svg|20px]] [[Sierduik]] <small>(8)</small> ** [[Lêer:Swimming pictogram.svg|20px]] [[Swem]] <small>(35)</small> ** [[Lêer:Water polo pictogram.svg|20px]] [[Waterpolo]] <small>(2)</small> }} == Stadions == === Erfenissone === [[Lêer:Yoyogi-National-First-Gymnasium-01.jpg|duimnael|Yoyogi Nasionale Gimnasium, ontwerp deur Kenzo Tange]] [[Lêer:Tokyo Metropolitan Gymnasium 2008.jpg|duimnael|Tokio Metropolitaanse Gimnasium]] [[Lêer:Nippon Budokan 2010.jpg|duimnael|Nippon Budokan]] [[Lêer:Tokyo Aquatics Centre.jpg|duimnael|Tokio se Olimpiese watersportsentrum]] [[Lêer:Ariake Colosseum.jpg|duimnael|Die Ariake Coliseum in Kōtō, Tokio]] [[Lêer:Ajinomoto Stadium 20101120.JPG|duimnael|Die Ajinomoto-stadion in Chōfu, Tokio]] [[Lêer:Japanese Saitama Super Arena.jpg|duimnael|Die Saitama Superarena in Saitama]] [[Lêer:Yokohama Stadium 2007 -3.jpg|duimnael|Die Jokohamastadion in Jokohama]] [[Lêer:Sapporo Dome moving pitchjpg.jpg|duimnael|Die Sapporo-koepel in Sapporo]] [[Lêer:Nissan International Stadium Yokohama.jpg|duimnael|Die Internasionale Stadion in Jokohama]] Sewe plekke is binne die sentrale sakedistrik van Tokio, noordwes van die Olimpiese dorp geleë. Van hierdie plekke is ook vir die Olimpiese Somerspele 1964 ingespan. {| class="wikitable" ! scope="col" | Stadion ! scope="col" | Sporte ! scope="col" | Kapasiteit ! scope="col" | Status |- | rowspan="3" |Japannese Nasionale Stadion | Seremonies (opening/sluiting) | rowspan="3" |68&nbsp;000 | rowspan="3" |Voltooi |- |Atletiek (baan en veld) |- |Sokker (vroue-eindstryd) |- |Yoyogi Nasionale Gimnasium |Handball |13&nbsp;291 |Gereed |- |Ryōgoku Kokugikan |Boks |11&nbsp;098 |Gereed |- |Tokio Metropolitaanse Gimnasium |Tafeltennis |10&nbsp;000 |Gereed |- | rowspan="2" |Nippon Budokan |Judo | rowspan="2" |14&nbsp;471 | rowspan="2" |Gereed |- |Karate |- |Tokio Internasionale Forum |Gewigoptel |5&nbsp;012 |Gereed |} === Tokiobaaisone === 13 plekke vir 15 sporte was in of naby Tokiobaai, suidoos van die Olimpiese dorp, hoofsaaklik op Ariake, Odaiba en die omliggende kunsmatige eilande geleë. {| class="wikitable" ! scope="col" | Stadion ! scope="col" | Sporte ! scope="col" | Kapasiteit ! scope="col" | Status |- |Kasai Rinkai Park |Kanovaart (slalom) |8&nbsp;000 |Klaar, gebou vir die spele |- |Oi Hokkiepark |Veldhokkie |15&nbsp;000 |Klaar, gebou vir die spele |- |Olimpiese watersportsentrum |Watersport (swem, sierduik, gesinchroniseerde swem) |15&nbsp;000 |Voltooi |- |Tokio Tatsumi Internasionale swemsentrum |Waterpolo |3&nbsp;635 |Klaar |- |Yumenoshimastadion |Boogskiet |7&nbsp;000 |Voltooi |- |Ariake-arena |Vlugbal |12&nbsp;000 |Klaar, gebou vir die spele |- |Ariake Stedelike Sportsentrum |BMX vryslag, BMX wedvaart | rowspan="2" |6&nbsp;000 | rowspan="2" |Onder konstruksie |- |Skaatsplankry |- |Ariake Gimnastieksentrum |Gimnastiek (artistiek, ritmies, trampolien) |10&nbsp;000 |Klaar, gebou vir die spele |- |Ariake Coliseum |Tennis |20&nbsp;000 (10&nbsp;000 sentrale baan; 5&nbsp;000 baan 1, 3&nbsp;000 baan 2, 8x250 wedstrydbane) |Klaar, opgeknap |- | rowspan="2" |Odaiba Marienepark |Driekamp | rowspan="2" |5&nbsp;000 sitplekke, onbeperkte staanplekke langs die roete | rowspan="2" |Klaar, met tydelike pawiljoene |- |Watersport (maratonswem) |- |Shiokaze Park |Strandvlugbal |12&nbsp;000 |Tydelik |- | rowspan="3" |Sentrale Breakwater en Sea Forest Waterway |Ruitersport (driefasekompetisie) | rowspan="3" |20&nbsp;000 | rowspan="3" |Klaar, met tydelike infrastruktuur |- |Roei |- |Kanovaart (snel) |- | rowspan="2" |Aomi Stedelike Sportsentrum |3x3 basketbal | rowspan="2" |5&nbsp;000 | rowspan="2" |Tydelik |- |Klimsport |} === Afgeleë sportplekke === 16 sportplekke vir 16 sporte was meer as 8&nbsp;km van die Olimpiese dorp af geleë. {| class="wikitable" ! scope="col" | Stadions ! scope="col" | Sporte ! scope="col" | Kapasiteit ! scope="col" | Status |- |Camp Asaka |Skyfskiet |3&nbsp;200 |Klaar, opgeknap |- | rowspan="2" |Musashino Woudsportplek |Moderne vyfkamp (skermsport) | rowspan="2" |10&nbsp;000 | rowspan="2" |Klaar, gebou vir die spele |- |Pluimbal |- |Musashinonomori Park, Fuchū |Padfietsry (wegspringplekke) | |Tydelik |- | rowspan="3" |Tokio-stadion |Sokker (groepfase) | rowspan="3" |49&nbsp;970 | rowspan="3" |Klaar |- |Moderne vyfkamp (uitgesluit skermsport) |- |Sewesrugby |- |Saitama Superarena |Basketbal |22&nbsp;000 |Klaar |- |Enoshima |Seilvaart |10&nbsp;000 |Klaar met tydelike pawiljoene |- | rowspan="3" |Makuhari Messe |Skermsport | rowspan="2" |6&nbsp;000 | rowspan="3" |Klaar met tydelike pawiljoene |- |Taekwondo |- |Stoei |8&nbsp;000 |- |Baji Koen, Setagaya |Ruitersport (dressuur, spring) |9&nbsp;300 |Klaar met tydelike pawiljoene |- |Kasumigase Buiteklub |Gholf |30&nbsp;000 |Klaar met tydelike pawiljoene |- |Izu Velodrome, Shizuoka |Fietsry (baan) |5&nbsp;000 |Klaar, uitgebrei |- |Izu Mountain Bike Course, Shizuoka |Bergfietsry |11&nbsp;500 |Klaar |- | rowspan="2" |Jokohamastadion |Bofbal | rowspan="2" |30&nbsp;000 | rowspan="2" |Klaar |- |Sagtebal |- | rowspan="2" |Fukushima Azuma Bofbalstadion |Bofbal (openingswedstryd) | rowspan="2" |30&nbsp;000 | rowspan="2" |Klaar, opgeknap |- |Sagtebal (openingswedstryd) |- |Fuji-snelweg |Padfietsry (eindwedrenne, tydtoets) |22&nbsp;000 |Klaar |- |Odori Park, Sapporo |Atletiek (maraton en stap) |17&nbsp;300 |Klaar |- |Tsurigasaki Surfing Beach, Chiba |Branderplankry |6&nbsp;000 |Klaar |} === Sokkerstadions === {| class="wikitable sortable" ! scope="col" | Stadions ! scope="col" | Ligging ! scope="col" | Sporte ! scope="col" | Wedstryde ! scope="col" | Kapasiteit ! scope="col" | Status |- |Internasionale Stadion Jokohama |[[Jokohama]] |Beide mans en vroue se groepfase en kwarteindstryde, vroue-halfeindstryd en mans-eindstryd |align="center"|10 |70&nbsp;000 |Klaar |- |Tokio-stadion |Tokio |Beide mans en vroue se groepfase |align="center"|4 |49&nbsp;000 |Klaar |- |Saitama-stadion |[[Saitama]] |Beide mans en vroue se groepfase en kwarteindstryde, mans-halfeindstryd en klein finale om die derde plek |align="center"|11 |62&nbsp;000 |Klaar |- |Miyagi-stadion |[[Sendai]] |Beide mans en vroue se groepfase en kwarteindstryde |align="center"|10 |49&nbsp;000 |Klaar |- |Kashima-sokkerstadion |Kashima |Beide mans en vroue se groepfase, kwarteindstryde en halfeindstryde, vroue se klein finale om die derde plek |align="center"|10 |40&nbsp;728 |Klaar |- |Sapporo-koepel |[[Sapporo]] |Beide mans en vroue se groepfase |align="center"|10 |42&nbsp;000 |Klaar |- |Japannese Nasionale Stadion |Tokio |Vroue-eindstryd |align="center"|2 |60&nbsp;012 |Voltooi |} == Kalender == Die oorspronklike kalender vir die Olimpiese Somerspele 2020 is met 364 dae uitgestel om te verseker dat al die items op die oorspronklik beplande dag van die week plaasvind, waarvolgens die nuwe kalender van 21 Julie tot 8 Augustus geloop het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2020/mar/30/tokyo-olympics-to-start-in-july-2021-after-coronavirus-rescheduling |title=Tokyo Olympics to start in July 2021 after coronavirus rescheduling |publisher=[[The Guardian]] |date=30 Maart 2020 |accessdate=8 Augustus 2021}}</ref> Die 2020-kalender is deur die IOK op 18 Julie 2018 – met die uitsondering van swem, sierduik en gesinchroniseerde swem – goedgekeur. Die volgende tabel dui die Spele se daaglikse program aan. 'n Blou blokkie beteken dat wedstryde plaasgevind het, maar dat geen medaljes op die spel was nie. 'n Geel blokkie dui aan dat medaljes toegeken is, die getal dui op die aantal medaljeparades wat die dag gehou is. <div align=center> {| class="wikitable" style="margin:0.5em auto; font-size:90%; position:relative; width:75%;" | style="background:#0c3;"|&nbsp;'''OS'''&nbsp;||Openingseremonie | style="background:#39f;"|&nbsp;●&nbsp;||Wedstryde | style="background:#fc0;"|&nbsp;'''1'''&nbsp;||Wedstryde met medaljes | style="background:#e33;"|&nbsp;'''SS'''&nbsp;||Sluitingseremonie |} {| class="wikitable" style="margin:0.5em auto; font-size:90%; line-height:1.25em;width:75%;" !style=width:18%; colspan=2|Julie / Augustus !style="width:4%;"|21<br />Wo !style="width:4%;"|22<br />Do !style="width:4%;"|23<br />Vr !style="width:4%;"|24<br />Sa !style="width:4%;"|25<br />So !style="width:4%;"|26<br />Ma !style="width:4%;"|27<br />Di !style="width:4%;"|28<br />Wo !style="width:4%;"|29<br />Do !style="width:4%;"|30<br />Vr !style="width:4%;"|31<br />Sa !style="width:4%;"|1<br />So !style="width:4%;"|2<br />Ma !style="width:4%;"|3<br />Di !style="width:4%;"|4<br />Wo !style="width:4%;"|5<br />Do !style="width:4%;"|6<br />Vr !style="width:4%;"|7<br />Sa !style="width:4%;"|8<br />So !style="width:6%;"|Items |- | style="text-align:left;" colspan=2 | [[Lêer:Olympic Rings Icon.svg|20px]] Seremonies|| || || style="background-color:#00cc33;text-align:center;" |'''OS'''|| || || || || || || || || || || || || || || || style="background-color:#ee3333;text-align:center;" |'''SS'''|| |- style="text-align:center;" | style="text-align:left;" colspan=2 | [[Lêer:Athletics pictogram.svg|20px]] [[Atletiek]] <!--3-->| <!--4-->| <!--5-->| <!--6-->| <!--7-->| <!--8-->| <!--9-->| <!--10-->| <!--11-->| <!--12-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--13-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''3''' <!--14-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''4''' <!--15-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''5''' <!--16-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''6''' <!--17-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''5''' <!--18-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''8''' <!--19-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''8''' <!--20-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''7''' <!--21-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' |'''48''' |- style="text-align:center;" |align=left rowspan=2| [[Basketbal]] | style="text-align:left;" | [[Lêer:3x3 basketball pictogram.svg|20px]] 3x3 Basketbal <!--3-->| <!--4-->| <!--5-->| <!--6-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--7-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--8-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--9-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' <!--10-->| <!--11-->| <!--12-->| <!--13-->| <!--14-->| <!--15-->| <!--16-->| <!--17-->| <!--18-->| <!--19-->| <!--20-->| <!--21-->| |rowspan=2|'''4''' |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| [[Lêer:Basketball pictogram.svg|20px]] Basketbal <!--3-->| <!--4-->| <!--5-->| <!--6-->| <!--7-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--8-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--9-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--10-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--11-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--12-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--13-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--14-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--15-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--16-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--17-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--18-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--19-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--20-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--21-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' |- style="text-align:center;" |align=left rowspan=3|[[Bofbal]] |- style="text-align:center;" | style="text-align:left;"|[[Lêer:Baseball pictogram.svg|20px]] [[Bofbal]] <!--3-->| <!--4-->| <!--5-->| <!--6-->| <!--7-->| <!--8-->| <!--9-->| <!--10-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--11-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--12-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--13-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--14-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--15-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--16-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--17-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--18-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--19-->| <!--20-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--21-->| |'''1''' |- style="text-align:center;" | style="text-align:left;"|[[Lêer:Softball pictogram.svg|20px]] [[Sagtebal]] <!--3-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--4-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--5-->| <!--6-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--7-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--8-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--9-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--10-->| <!--11-->| <!--12-->| <!--13-->| <!--14-->| <!--15-->| <!--16-->| <!--17-->| <!--18-->| <!--19-->| <!--20-->| <!--21-->| |'''1''' |- style="text-align:center;" | style="text-align:left;" colspan=2 | [[Lêer:Boxing pictogram.svg|20px]] [[Boks]] <!--3-->| <!--4-->| <!--5-->| <!--6-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--7-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--8-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--9-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--10-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--11-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--12-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--13-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--14-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--15-->| <!--16-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' <!--17-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--18-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--19-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--20-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''4''' <!--21-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''4''' |'''13''' |- style="text-align:center;" | style="text-align:left;" colspan=2 | [[Lêer:Archery pictogram.svg|20px]] [[Boogskiet]] <!--3-->| <!--4-->| <!--5-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--6-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--7-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--8-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--9-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--10-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--11-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--12-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--13-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--14-->| <!--15-->| <!--16-->| <!--17-->| <!--18-->| <!--19-->| <!--20-->| <!--21-->| |'''5''' |- style="text-align:center;" | style="text-align:left;" colspan=2 | [[Lêer:Surfing pictogram.svg|20px]] [[Branderplankry]] <!--3-->| <!--4-->| <!--5-->| <!--6-->| <!--7-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--8-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--9-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--10-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' <!--11-->| <!--12-->| <!--13-->| <!--14-->| <!--15-->| <!--16-->| <!--17-->| <!--18-->| <!--19-->| <!--20-->| <!--21-->| |'''2''' |- style="text-align:center;" | style="text-align:left;" colspan=2 | [[Lêer:Triathlon pictogram.svg|20px]] [[Driekamp]] <!--3-->| <!--4-->| <!--5-->| <!--6-->| <!--7-->| <!--8-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--9-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--10-->| <!--11-->| <!--12-->| <!--13-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--14-->| <!--15-->| <!--16-->| <!--17-->| <!--18-->| <!--19-->| <!--20-->| <!--21-->| |'''3''' |- style="text-align:center;" |align=left rowspan=4| [[Fietsry]] | style="text-align:left;" | [[Lêer:Cycling (track) pictogram.svg|20px]] Baan <!--3-->| <!--4-->| <!--5-->| <!--6-->| <!--7-->| <!--8-->| <!--9-->| <!--10-->| <!--11-->| <!--12-->| <!--13-->| <!--14-->| <!--15-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--16-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' <!--17-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--18-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' <!--19-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' <!--20-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--21-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''3''' |rowspan=4|'''22''' |- style="text-align:center;" | style="text-align:left;" | [[Lêer:Cycling (mountain biking) pictogram.svg|20px]] Bergfietsry <!--3-->| <!--4-->| <!--5-->| <!--6-->| <!--7-->| <!--8-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--9-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--10-->| <!--11-->| <!--12-->| <!--13-->| <!--14-->| <!--15-->| <!--16-->| <!--17-->| <!--18-->| <!--19-->| <!--20-->| <!--21-->| |- style="text-align:center;" | style="text-align:left;" | [[Lêer:Cycling (BMX) pictogram.svg|20px]] BMX <!--3-->| <!--4-->| <!--5-->| <!--6-->| <!--7-->| <!--8-->| <!--9-->| <!--10-->| <!--11-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--12-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' <!--13-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--14-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' <!--15-->| <!--16-->| <!--17-->| <!--18-->| <!--19-->| <!--20-->| <!--21-->| |- style="text-align:center;" | style="text-align:left;" | [[Lêer:Cycling (road) pictogram.svg|20px]] Pad <!--3-->| <!--4-->| <!--5-->| <!--6-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--7-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--8-->| <!--9-->| <!--10-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' <!--11-->| <!--12-->| <!--13-->| <!--14-->| <!--15-->| <!--16-->| <!--17-->| <!--18-->| <!--19-->| <!--20-->| <!--21-->| |- style="text-align:center;" | style="text-align:left;" colspan=2 | [[Lêer:Weightlifting pictogram.svg|20px]] [[Gewigoptel]] <!--3-->| <!--4-->| <!--5-->| <!--6-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--7-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' <!--8-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--9-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' <!--10-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--11-->| <!--12-->| <!--13-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' <!--14-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--15-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' <!--16-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--17-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--18-->| <!--19-->| <!--20-->| <!--21-->| |'''14''' |- style="text-align:center;" | style="text-align:left;" colspan=2 | [[Lêer:Golf pictogram.svg|20px]] [[Gholf]] <!--3-->| <!--4-->| <!--5-->| <!--6-->| <!--7-->| <!--8-->| <!--9-->| <!--10-->| <!--11-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--12-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--13-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--14-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--15-->| <!--16-->| <!--17-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--18-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--19-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--20-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--21-->| |'''2''' |- style="text-align:center;" |align=left rowspan=3| [[Gimnastiek]] | style="text-align:left;" | [[Lêer:Gymnastics (artistic) pictogram.svg|20px]] Artistiek <!--3-->| <!--4-->| <!--5-->| <!--6-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--7-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--8-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--9-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--10-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--11-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--12-->| <!--13-->| <!--14-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''4''' <!--15-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''3''' <!--16-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''3''' <!--17-->| <!--18-->| <!--19-->| <!--20-->| <!--21-->| |rowspan=3|'''18''' |- style="text-align:center;" | style="text-align:left;" | [[Lêer:Gymnastics (rhythmic) pictogram.svg|20px]] Ritmies <!--3-->| <!--4-->| <!--5-->| <!--6-->| <!--7-->| <!--8-->| <!--9-->| <!--10-->| <!--11-->| <!--12-->| <!--13-->| <!--14-->| <!--15-->| <!--16-->| <!--17-->| <!--18-->| <!--19-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--20-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--21-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' |- style="text-align:center;" | style="text-align:left;" | [[Lêer:Gymnastics (trampoline) pictogram.svg|20px]] Trampolien <!--3-->| <!--4-->| <!--5-->| <!--6-->| <!--7-->| <!--8-->| <!--9-->| <!--10-->| <!--11-->| <!--12-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--13-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--14-->| <!--15-->| <!--16-->| <!--17-->| <!--18-->| <!--19-->| <!--20-->| <!--21-->| |- style="text-align:center;" | style="text-align:left;" colspan=2 | [[Lêer:Handball pictogram.svg|20px]] [[Handbal]] <!--3-->| <!--4-->| <!--5-->| <!--6-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--7-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--8-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--9-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--10-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--11-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--12-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--13-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--14-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--15-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--16-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--17-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--18-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--19-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--20-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--21-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' |'''2''' |- style="text-align:center;" | style="text-align:left;" colspan=2 | [[Lêer:Judo pictogram.svg|20px]] [[Judo]] <!--3-->| <!--4-->| <!--5-->| <!--6-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' <!--7-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' <!--8-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' <!--9-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' <!--10-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' <!--11-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' <!--12-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' <!--13-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--14-->| <!--15-->| <!--16-->| <!--17-->| <!--18-->| <!--19-->| <!--20-->| <!--21-->| |'''15''' |- style="text-align:center;" |align=left rowspan=2| [[Kanovaart]] | style="text-align:left;" | [[Lêer:Canoeing (slalom) pictogram.svg|20px]] Slalom <!--3-->| <!--4-->| <!--5-->| <!--6-->| <!--7-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--8-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--9-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--10-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--11-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--12-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--13-->| <!--14-->| <!--15-->| <!--16-->| <!--17-->| <!--18-->| <!--19-->| <!--20-->| <!--21-->| |rowspan=2|'''16''' |- style="text-align:center;" | style="text-align:left;" | [[Lêer:Canoeing (flatwater) pictogram.svg|20px]] Snel <!--3-->| <!--4-->| <!--5-->| <!--6-->| <!--7-->| <!--8-->| <!--9-->| <!--10-->| <!--11-->| <!--12-->| <!--13-->| <!--14-->| <!--15-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--16-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''4''' <!--17-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--18-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''4''' <!--19-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--20-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''4''' <!--21-->| |- style="text-align:center;" | style="text-align:left;" colspan=2 | [[Lêer:Karate pictogram.svg|20px]] [[Karate]] <!--3-->| <!--4-->| <!--5-->| <!--6-->| <!--7-->| <!--8-->| <!--9-->| <!--10-->| <!--11-->| <!--12-->| <!--13-->| <!--14-->| <!--15-->| <!--16-->| <!--17-->| <!--18-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''3''' <!--19-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''3''' <!--20-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' <!--21-->| | '''8''' |- style="text-align:center;" | style="text-align:left;" colspan=2 | [[Lêer:Sport climbing pictogram.svg|20px]] [[Klimsport]] <!--3-->| <!--4-->| <!--5-->| <!--6-->| <!--7-->| <!--8-->| <!--9-->| <!--10-->| <!--11-->| <!--12-->| <!--13-->| <!--14-->| <!--15-->| <!--16-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--17-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--18-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--19-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--20-->| <!--21-->| |'''2''' |- style="text-align:center;" | style="text-align:left;" colspan=2 | [[Lêer:Modern pentathlon pictogram (pre-2025).svg|20px]] [[Moderne vyfkamp]] <!--3-->| <!--4-->| <!--5-->| <!--6-->| <!--7-->| <!--8-->| <!--9-->| <!--10-->| <!--11-->| <!--12-->| <!--13-->| <!--14-->| <!--15-->| <!--16-->| <!--17-->| <!--18-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--19-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--20-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--21-->| |'''2''' |- style="text-align:center;" | style="text-align:left;" colspan=2 | [[Lêer:Badminton pictogram.svg|20px]] [[Pluimbal]] <!--3-->| <!--4-->| <!--5-->| <!--6-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--7-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--8-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--9-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--10-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--11-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--12-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--13-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--14-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--15-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' <!--16-->| <!--17-->| <!--18-->| <!--19-->| <!--20-->| <!--21-->| |'''5''' |- style="text-align:center;" | style="text-align:left;" colspan=2 | [[Lêer:Rowing pictogram.svg|20px]] [[Roei]] <!--3-->| <!--4-->| <!--5-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--6-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--7-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--8-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--9-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' <!--10-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''6''' <!--11-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''4''' <!--12-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''4''' <!--13-->| <!--14-->| <!--15-->| <!--16-->| <!--17-->| <!--18-->| <!--19-->| <!--20-->| <!--21-->| |'''14''' |- style="text-align:center;" | style="text-align:left;" colspan=2 | [[Lêer:Equestrian pictogram.svg|20px]] [[Ruitersport]] <!--3-->| <!--4-->| <!--5-->| <!--6-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--7-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--8-->| <!--9-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--10-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--11-->| <!--12-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--13-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--14-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--15-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' <!--16-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--17-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--18-->| <!--19-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--20-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--21-->| |'''6''' |- style="text-align:center;" | style="text-align:left;" colspan=2 | [[Lêer:Skateboarding pictogram.svg|20px]] [[Skaatsplankry]] <!--3-->| <!--4-->| <!--5-->| <!--6-->| <!--7-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--8-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--9-->| <!--10-->| <!--11-->| <!--12-->| <!--13-->| <!--14-->| <!--15-->| <!--16-->| <!--17-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--18-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--19-->| <!--20-->| <!--21-->| |'''4''' |- style="text-align:center;" | style="text-align:left;" colspan=2 | [[Lêer:Sailing pictogram.svg|20px]] [[Seilvaart]] <!--3-->| <!--4-->| <!--5-->| <!--6-->| <!--7-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--8-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--9-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--10-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--11-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--12-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--13-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' <!--14-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' <!--15-->| <!--16-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''4''' <!--17-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' <!--18-->| <!--19-->| <!--20-->| <!--21-->| |'''10''' |- style="text-align:center;" | style="text-align:left;" colspan=2 | [[Lêer:Rugby Sevens pictogram.svg|20px]] [[Sewesrugby]] <!--3-->| <!--4-->| <!--5-->| <!--6-->| <!--7-->| <!--8-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--9-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--10-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--11-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--12-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--13-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--14-->| <!--15-->| <!--16-->| <!--17-->| <!--18-->| <!--19-->| <!--20-->| <!--21-->| |'''2''' |- style="text-align:center;" | style="text-align:left;" colspan=2 | [[Lêer:Fencing pictogram.svg|20px]] [[Skermsport]] <!--3-->| <!--4-->| <!--5-->| <!--6-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' <!--7-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' <!--8-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' <!--9-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--10-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--11-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--12-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--13-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--14-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--15-->| <!--16-->| <!--17-->| <!--18-->| <!--19-->| <!--20-->| <!--21-->| |'''12''' |- style="text-align:center;" | style="text-align:left;" colspan=2 | [[Lêer:Shooting pictogram.svg|20px]] [[Skyfskiet]] <!--3-->| <!--4-->| <!--5-->| <!--6-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' <!--7-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' <!--8-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' <!--9-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' <!--10-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--11-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' <!--12-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--13-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' <!--14-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--15-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' <!--16-->| <!--17-->| <!--18-->| <!--19-->| <!--20-->| <!--21-->| |'''15''' |- style="text-align:center;" | style="text-align:left;" colspan=2 | [[Lêer:Football pictogram.svg|20px]] [[Sokker]] <!--3-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--4-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--5-->| <!--6-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--7-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--8-->| <!--9-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--10-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--11-->| <!--12-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--13-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--14-->| <!--15-->| style="background-color:#3399ff" |● <!--16-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--17-->| <!--18-->| style="background-color:#3399ff" |● <!--19-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--20-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--21-->| |'''2''' |- style="text-align:center;" | style="text-align:left;" colspan=2 | [[Lêer:Wrestling pictogram.svg|20px]] [[Stoei]] <!--3-->| <!--4-->| <!--5-->| <!--6-->| <!--7-->| <!--8-->| <!--9-->| <!--10-->| <!--11-->| <!--12-->| <!--13-->| <!--14-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--15-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''3''' <!--16-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''3''' <!--17-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''3''' <!--18-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''3''' <!--19-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''3''' <!--20-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''3''' <!--21-->| |'''18''' |- style="text-align:center;" | style="text-align:left;" colspan=2 | [[Lêer:Taekwondo pictogram.svg|20px]] [[Taekwondo]] <!--3-->| <!--4-->| <!--5-->| <!--6-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' <!--7-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' <!--8-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' <!--9-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''2''' <!--10-->| <!--11-->| <!--12-->| <!--13-->| <!--14-->| <!--15-->| <!--16-->| <!--17-->| <!--18-->| <!--19-->| <!--20-->| <!--21-->| |'''8''' |- style="text-align:center;" | style="text-align:left;" colspan=2 | [[Lêer:Table tennis pictogram.svg|20px]] [[Tafeltennis]] <!--3-->| <!--4-->| <!--5-->| <!--6-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--7-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--8-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--9-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--10-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--11-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--12-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--13-->| <!--14-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--15-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--16-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--17-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--18-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--19-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--20-->| <!--21-->| |'''5''' |- style="text-align:center;" | style="text-align:left;" colspan=2 | [[Lêer:Tennis pictogram.svg|20px]] [[Tennis]] <!--3-->| <!--4-->| <!--5-->| <!--6-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--7-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--8-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--9-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--10-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--11-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--12-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--13-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--14-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''3''' <!--15-->| <!--16-->| <!--17-->| <!--18-->| <!--19-->| <!--20-->| <!--21-->| |'''5''' |- style="text-align:center;" | style="text-align:left;" colspan=2 | [[Lêer:Field hockey pictogram.svg|20px]] [[Veldhokkie]] <!--3-->| <!--4-->| <!--5-->| <!--6-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--7-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--8-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--9-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--10-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--11-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--12-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--13-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--14-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--15-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--16-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--17-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--18-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--19-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--20-->| <!--21-->| |'''2''' |- style="text-align:center;" |align=left rowspan=2| [[Vlugbal]] | style="text-align:left;" nowrap| [[Lêer:Volleyball (beach) pictogram.svg|20px]] Strandvlugbal <!--3-->| <!--4-->| <!--5-->| <!--6-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--7-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--8-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--9-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--10-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--11-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--12-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--13-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--14-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--15-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--16-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--17-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--18-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--19-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--20-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--21-->| |rowspan=2|'''4''' |- style="text-align:center;" | style="text-align:left;" | [[Lêer:Volleyball (indoor) pictogram.svg|20px]] Vlugbal <!--3-->| <!--4-->| <!--5-->| <!--6-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--7-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--8-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--9-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--10-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--11-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--12-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--13-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--14-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--15-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--16-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--17-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--18-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--19-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--20-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--21-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' |- style="text-align:center;" |align=left rowspan=5|[[Watersport]] | style="text-align:left;" |[[Lêer:Synchronized swimming pictogram.svg|20px]] [[Gesinchroniseerde swem]] <!--3-->| <!--4-->| <!--5-->| <!--6-->| <!--7-->| <!--8-->| <!--9-->| <!--10-->| <!--11-->| <!--12-->| <!--13-->| <!--14-->| <!--15-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--16-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--17-->|style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--18-->| <!--19-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--20-->|style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--21-->| |'''2''' |- style="text-align:center;" | style="text-align:left;"|[[Lêer:Open water swimming pictogram.svg|20px]] [[Maratonswem]] <!--3-->| <!--4-->| <!--5-->| <!--6-->| <!--7-->| <!--8-->| <!--9-->| <!--10-->| <!--11-->| <!--12-->| <!--13-->| <!--14-->| <!--15-->| <!--16-->| <!--17-->|style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--18-->|style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--19-->| <!--20-->| <!--21-->| |'''2''' |- style="text-align:center;" | style="text-align:left;" |[[Lêer:Diving pictogram.svg|20px]] [[Sierduik]] <!--3-->| <!--4-->| <!--5-->| <!--6-->| <!--7-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--8-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--9-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--10-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--11-->| <!--12-->| style="background-color:#3399ff;" |'''●''' <!--13-->| style="background-color:#3399ff;" |'''●''' <!--14-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--15-->| style="background-color:#3399ff;" |'''●''' <!--16-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--17-->| style="background-color:#3399ff;" |'''●''' <!--18-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--19-->| style="background-color:#3399ff;" |'''●''' <!--20-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--21-->| |'''8''' |- style="text-align:center;" | style="text-align:left;"|[[Lêer:Swimming pictogram.svg|20px]] [[Swem]] <!--3-->| <!--4-->| <!--5-->| <!--6-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--7-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''4''' <!--8-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''4''' <!--9-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''4''' <!--10-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''5''' <!--11-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''5''' <!--12-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''4''' <!--13-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''4''' <!--14-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''5''' <!--15-->| <!--16-->| <!--17-->| <!--18-->| <!--19-->| <!--20-->| <!--21-->| |'''35''' |- style="text-align:center;" | style="text-align:left;"|[[Lêer:Water polo pictogram.svg|20px]] [[Waterpolo]] <!--3-->| <!--4-->| <!--5-->| <!--6-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--7-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--8-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--9-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--10-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--11-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--12-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--13-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--14-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--15-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--16-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--17-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--18-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--19-->| style="background-color:#3399ff;" |● <!--20-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' <!--21-->| style="background-color:#ffcc00;" |'''1''' |'''2''' |- !colspan=2|Totaal !! !! !! !! 11 !! 18 !! 21 !! 22 !! 23 !! 17 !! 21 !! 21 !! 25 !! 20 !! 26 !! 17 !! 27 !! 23 !! 34 !! 13 !! rowspan=2|339 |- !colspan=2|Kumulatief !! !! !! !! 11 !! 29 !! 50 !! 72 !! 95 !! 112 !! 133 !! 154 !! 179 !! 199 !! 225 !! 242 !! 269 !! 292 !! 326 !! 339 |- !style=width:18%; colspan=2|Julie / Augustus !style="width:4%;"|21<br />Wo !style="width:4%;"|22<br />Do !style="width:4%;"|23<br />Vr !style="width:4%;"|24<br />Sa !style="width:4%;"|25<br />So !style="width:4%;"|26<br />Ma !style="width:4%;"|27<br />Di !style="width:4%;"|28<br />Wo !style="width:4%;"|29<br />Do !style="width:4%;"|30<br />Vr !style="width:4%;"|31<br />Sa !style="width:4%;"|1<br />So !style="width:4%;"|2<br />Ma !style="width:4%;"|3<br />Di !style="width:4%;"|4<br />Wo !style="width:4%;"|5<br />Do !style="width:4%;"|6<br />Vr !style="width:4%;"|7<br />Sa !style="width:4%;"|8<br />So !style="width:6%;"|Items |} </div> == Deelnemende nasies == Hier volg 'n alfabetiese lys van al die [[Nasionale Olimpiese Komitee]]s wat deelgeneem het. Waar beskikbaar, word die aantal atlete per land in hakies aangedui: {{columns-list|4| * {{vlagland|Afghanistan|2013}} <small>(5)</small> * {{vlagland|Albanië}} <small>(9)</small> * {{vlagland|Algerië}} <small>(41)</small> * {{vlagland|Amerikaanse Maagde-eilande}} <small>(4)</small> * {{vlagland|Amerikaans-Samoa}} <small>(6)</small> * {{vlagland|Andorra}} <small>(2)</small> * {{vlagland|Angola}} <small>(20)</small> * {{vlagland|Antigua en Barbuda}} <small>(6)</small> * {{vlagland|Argentinië}} <small>(174)</small> * {{vlagland|Armenië}} <small>(17)</small> * {{vlagland|Aruba}} <small>(3)</small> * {{vlagland|Australië}} <small>(477)</small> * {{vlagland|Azerbeidjan}} <small>(44)</small> * {{vlagland|Bahamas}} <small>(16)</small> * {{vlagland|Bahrein}} <small>(32)</small> * {{vlagland|Bangladesj}} <small>(6)</small> * {{vlagland|Barbados}} <small>(8)</small> * {{vlagland|Belarus}} <small>(101)</small> * {{vlagland|België}} <small>(121)</small> * {{vlagland|Belize}} <small>(3)</small> * {{vlagland|Benin}} <small>(7)</small> * {{vlagland|Bermuda}} <small>(2)</small> * {{vlagland|Bhoetan}} <small>(4)</small> * {{vlagland|Bolivië|state}} <small>(5)</small> * {{vlagland|Bosnië en Herzegowina}} <small>(7)</small> * {{vlagland|Botswana}} <small>(13)</small> * {{vlagland|Brasilië}} <small>(302)</small> * {{vlagland|Brits-Maagde-eilande}} <small>(3)</small> * {{vlagland|Broenei}} <small>(2)</small> * {{vlagland|Bulgarye}} <small>(42)</small> * {{vlagland|Burkina Faso}} <small>(7)</small> * {{vlagland|Burundi}} <small>(6)</small> * {{vlagland|Chili}} <small>(58)</small> * {{vlagland|Colombia}} <small>(70)</small> * {{vlagland|Comore-eilande}} <small>(3)</small> * {{vlagland|Cookeilande}} <small>(6)</small> * {{vlagland|Costa Rica|staat}} <small>(14)</small> * {{vlagland|Denemarke}} <small>(107)</small> * {{vlagland|Djiboeti}} <small>(4)</small> * {{vlagland|Dominica}} <small>(2)</small> * {{vlagland|Dominikaanse Republiek}} <small>(63)</small> * {{vlagland|Duitsland}} <small>(425)</small> * {{vlagland|Ecuador}} <small>(48)</small> * {{vlagland|Egipte}} <small>(132)</small> * {{vlagland|Ekwatoriaal-Guinee}} <small>(3)</small> * {{vlagland|El Salvador}} <small>(5)</small> * {{vlagland|Eritrea}} <small>(13)</small> * {{vlagland|Estland}} <small>(33)</small> * {{vlagland|Eswatini}} <small>(4)</small> * {{vlagland|Ethiopië}} <small>(38)</small> * {{vlagland|Fidji}} <small>(30)</small> * {{vlagland|Filippyne}} <small>(19)</small> * {{vlagland|Finland}} <small>(45)</small> * {{vlagland|Frankryk}} <small>(385)</small> * {{vlagland|Gaboen}} <small>(5)</small> * {{vlagland|Gambië}} <small>(4)</small> * {{vlagland|Georgië}} <small>(35)</small> * {{vlagland|Ghana}} <small>(14)</small> * {{vlagland|Grenada}} <small>(6)</small> * {{vlagland|Griekeland}} <small>(83)</small> * {{vlagland|Guam}} <small>(5)</small> * {{vlagland|Guatemala}} <small>(24)</small> * {{vlagland|Guinee}} <small>(5)</small> * {{vlagland|Guinee-Bissau}} <small>(4)</small> * {{vlagland|Guyana}} <small>(7)</small> * {{vlagland|Haïti}} <small>(6)</small> * {{vlagland|Honduras}} <small>(27)</small> * {{vlagland|Hongarye}} <small>(166)</small> * {{vlagland|Hongkong}} <small>(42)</small> * {{vlagland|Ierland}} <small>(116)</small> * {{vlagland|Indië}} <small>(122)</small> * {{vlagland|Indonesië}} <small>(28)</small> * {{vlagland|Irak}} <small>(4)</small> * {{vlagland|Iran}} <small>(65)</small> * {{vlagland|Israel}} <small>(90)</small> * {{vlagland|Italië}} <small>(372)</small> * {{vlagland|Ivoorkus}} <small>(28)</small> * {{vlagland|Jamaika}} <small>(50)</small> * {{vlagland|Japan}} <small>(552)</small> * {{vlagland|Jemen}} <small>(5)</small> * {{vlagland|Jordanië}} <small>(14)</small> * {{vlagland|Kaaimanseilande}} <small>(5)</small> * {{vlagland|Kaap Verde}} <small>(6)</small> * {{vlagland|Kambodja}} <small>(3)</small> * {{vlagland|Kameroen}} <small>(12)</small> * {{vlagland|Kanada}} <small>(381)</small> * {{vlagland|Kasakstan}} <small>(93)</small> * {{vlagland|Katar}} <small>(16)</small> * {{vlagland|Kenia}} <small>(85)</small> * {{vlagland|Kirgisië}} <small>(17)</small> * {{vlagland|Kiribati}} <small>(3)</small> * {{vlagland|Demokratiese Republiek die Kongo}} <small>(7)</small> * {{vlagland|Kongo}} <small>(3)</small> * {{vlagland|Kosovo}} <small>(11)</small> * {{vlagland|Kroasië}} <small>(59)</small> * {{vlagland|Kuba}} <small>(70)</small> * {{vlagland|Laos}} <small>(4)</small> * {{vlagland|Lesotho}} <small>(2)</small> * {{vlagland|Letland}} <small>(33)</small> * {{vlagland|Libanon}} <small>(6)</small> * {{vlagland|Liberië}} <small>(3)</small> * {{vlagland|Libië}} <small>(4)</small> * {{vlagland|Liechtenstein}} <small>(5)</small> * {{vlagland|Litaue}} <small>(42)</small> * {{vlagland|Luxemburg}} <small>(12)</small> * {{vlagland|Madagaskar}} <small>(6)</small> * {{vlagland|Malawi}} <small>(5)</small> * {{vlagland|Maledive-eilande}} <small>(4)</small> * {{vlagland|Maleisië}} <small>(30)</small> * {{vlagland|Mali}} <small>(4)</small> * {{vlagland|Malta}} <small>(6)</small> * {{vlagland|Marokko}} <small>(48)</small> * {{vlagland|Marshalleilande}} <small>(2)</small> * {{vlagland|Mauritanië}} <small>(2)</small> * {{vlagland|Mauritius}} <small>(8)</small> * {{vlagland|Meksiko}} <small>(163)</small> * {{vlagland|Mianmar}} <small>(2)</small> * {{vlagland|Mikronesië}} <small>(3)</small> * {{vlagland|Moldowa}} <small>(20)</small> * {{vlagland|Monaco}} <small>(6)</small> * {{vlagland|Mongolië}} <small>(43)</small> * {{vlagland|Montenegro}} <small>(33)</small> * {{vlagland|Mosambiek}} <small>(10)</small> * {{vlagland|Namibië}} <small>(11)</small> * {{vlagland|Nauru}} <small>(2)</small> * {{vlagland|Nederland}} <small>(278)</small> * {{vlagland|Nepal}} <small>(5)</small> * {{vlagland|Nicaragua}} <small>(8)</small> * {{vlagland|Nieu-Seeland}} <small>(213)</small> * {{vlagland|Niger}} <small>(7)</small> * {{vlagland|Nigerië}} <small>(58)</small> * {{vlagland|Noord-Masedonië}} <small>(8)</small> * {{vlagland|Noorweë}} <small>(85)</small> * {{vlagland|Oekraïne}} <small>(155)</small> * {{vlagland|Oesbekistan}} <small>(64)</small> * {{vlagland|Oman}} <small>(5)</small> * [[Lêer:Olympic flag.svg|23px|raam]] [[ROC op die Olimpiese Somerspele 2020|ROC]] <small>(Russiese atlete; 333)</small> * {{vlagland|Oostenryk}} <small>(75)</small> * {{vlagland|Oos-Timor}} <small>(3)</small> * {{vlagland|Pakistan}} <small>(10)</small> * {{vlagland|Palau}} <small>(3)</small> * {{vlagland|Panama}} <small>(10)</small> * {{vlagland|Papoea-Nieu-Guinee}} <small>(8)</small> * {{vlagland|Paraguay}} <small>(8)</small> * {{vlagland|Peru}} <small>(35)</small> * {{vlagland|Pole}} <small>(210)</small> * {{vlagland|Portugal}} <small>(92)</small> * {{vlagland|Puerto Rico}} <small>(37)</small> * {{vlagland|Roemenië}} <small>(101)</small> * {{vlagland|Rwanda}} <small>(6)</small> * {{vlagland|Salomonseilande}} <small>(3)</small> * {{vlagland|Samoa}} <small>(8)</small> * {{vlagland|San Marino}} <small>(5)</small> * {{vlagland|Saoedi-Arabië}} <small>(29)</small> * {{vlagland|São Tomé en Principe}} <small>(3)</small> * {{vlagland|Senegal}} <small>(9)</small> * {{vlagland|Sentraal-Afrikaanse Republiek}} <small>(2)</small> * {{vlagland|Serwië}} <small>(87)</small> * {{vlagland|Seychelle-eilande}} <small>(5)</small> * {{vlagland|Sierra Leone}} <small>(4)</small> * {{vlagland|Singapoer}} <small>(23)</small> * {{vlagland|Siprus}} <small>(15)</small> * {{vlagland|Sirië}} <small>(6)</small> * {{vlagland|Sjinees Taipei}} <small>(68)</small> * {{vlagland|Slowakye}} <small>(41)</small> * {{vlagland|Slowenië}} <small>(53)</small> * {{vlagland|Soedan}} <small>(5)</small> * {{vlagland|Somalië}} <small>(2)</small> * {{vlagland|Spanje}} <small>(321)</small> * {{vlagland|Sri Lanka}} <small>(9)</small> * {{vlagland|Staat Palestina}} <small>(3)</small> * {{vlagland|Sint Kitts en Nevis}} <small>(2)</small> * {{vlagland|Sint Lucia}} <small>(5)</small> * {{vlagland|Sint Vincent en die Grenadines}} <small>(3)</small> * {{vlagland|Suid-Afrika}} <small>(177)</small> * {{vlagland|Suid-Korea}} <small>(237)</small> * {{vlagland|Suid-Soedan}} <small>(2)</small> * {{vlagland|Suriname}} <small>(3)</small> * {{vlagland|Swede}} <small>(134)</small> * {{vlagland|Switserland}} <small>(107)</small> * {{vlagland|Tadjikistan}} <small>(11)</small> * {{vlagland|Tanzanië}} <small>(3)</small> * {{vlagland|Thailand}} <small>(41)</small> * {{vlagland|Togo}} <small>(4)</small> * {{vlagland|Tonga}} <small>(6)</small> * {{vlagland|Trinidad en Tobago}} <small>(23)</small> * {{vlagland|Tsjad}} <small>(3)</small> * {{vlagland|Tsjeggië}} <small>(117)</small> * {{vlagland|Tunisië}} <small>(63)</small> * {{vlagland|Turkmenistan}} <small>(9)</small> * {{vlagland|Turkye}} <small>(108)</small> * {{vlagland|Tuvalu}} <small>(2)</small> * {{vlagland|Uganda}} <small>(25)</small> * {{vlagland|Uruguay}} <small>(11)</small> * {{vlagland|Vanuatu}} <small>(3)</small> * {{vlagland|Venezuela}} <small>(44)</small> * {{vlagland|Verenigde Arabiese Emirate}} <small>(5)</small> * {{vlagland|Verenigde Koninkryk}} <small>(376)</small> * {{vlagland|Verenigde State}} <small>(613)</small> * {{vlagland|Viëtnam}} <small>(18)</small> * [[Lêer:Olympic flag.svg|23px|raam]] Vlugtelinge-atlete <small>(29)</small> * {{vlagland|Volksrepubliek China}} <small>(406)</small> * {{vlagland|Ysland}} <small>(4)</small> * {{vlagland|Zambië}} <small>(26)</small> * {{vlagland|Zimbabwe}} <small>(5)</small> }} === Suid-Afrikaanse deelname === {{Hoofartikel|Suid-Afrika op die Olimpiese Spele}} Suid-Afrika het in totaal 1 goue, 2 silwer- en 0 bronsmedaljes gewen: * [[Tatjana Schoenmaker]] het 'n goue medalje in die 200&nbsp;m-borsslag vir vroue met 'n nuwe Olimpiese rekord van 2:18.95 sekondes gewen. * Tatjana Schoenmaker het silwer in die 100&nbsp;m-borsslag vir vroue gewen. * [[Bianca Buitendag]] het silwer in [[branderplankry]] vir vroue gewen. == Aantal medaljes == [[Lêer:2020 Summer Olympics medal map.svg|400px|duimnael|Kaart van medaljes volgens lande:<br /> {{Kleur|gold|'''Goud'''}} vertoon lande, wat ten minste een goue medalje gewen het.<br /> {{Kleur|silver|'''Silwer'''}} vertoon lande, wat ten minste een silwer medalje gewen het.<br /> {{Kleur|#cc9966|'''Brons'''}} vertoon lande, wat ten minste een brons medalje gewen het.<br /> {{Kleur|#99D9EA|'''Blou'''}} vertoon lande, wat geen medaljes gewen het nie.<br /> {{Kleur|#ED1C24|'''Rooi'''}} vertoon lande, wat nie aan die Olimpiese Somerspele 2020 deelgeneem het nie.]] Hier is die top tien lande wat medaljes by die Spele verower het: {| {{Medaljetabel}} |-bgcolor=efefef | 1 || align=left | {{vlagland|Verenigde State}} (USA) || 613 || 39 || 41 || 33 || 113 |- | 2 || align=left | {{vlagland|Volksrepubliek China}} (CHN) || 406 || 38 || 32 || 18 || 88 |-bgcolor=ccccff | 3 || align=left | {{vlagland|Japan}} (JPN) || 552 || 27 || 14 || 17 || 58 |- | 4 || align=left | {{vlagland|Verenigde Koninkryk}} (GBR) || 376 || 22 || 21 || 22 || 65 |-bgcolor=efefef | 5 || align=left | [[Lêer:Olympic flag.svg|23px|raam]] [[ROC op die Olimpiese Somerspele 2020|Russiese Olimpiese Komitee]] (ROC) || 333 || 20 || 28 || 23 || 71 |- | 6 || align=left | {{vlagland|Australië}} (AUS) || 477 || 17 || 7 || 22 || 46 |-bgcolor=efefef | 7 || align=left | {{vlagland|Nederland}} (NED) || 278 || 10 || 12 || 14 || 36 |- | 8 || align=left | {{vlagland|Frankryk}} (FRA) || 385 || 10 || 12 || 11 || 33 |-bgcolor=efefef | 9 || align=left | {{vlagland|Duitsland}} (GER) || 425 || 10 || 11 || 16 || 37 |- | 10 || align=left | {{vlagland|Italië}} (ITA) || 372 || 10 || 10 || 20 || 40 |-bgcolor=cccc00 | 52 || align=left | {{vlagland|Suid-Afrika}} (RSA) || 177 || 1 || 2 || 0 || 3 |} == Sien ook == * [[Olimpiese Somerspele 1940]] in Tokio beplan, maar weens die [[Tweede Wêreldoorlog]] gestaak * [[Olimpiese Winterspele 1940]] in [[Sapporo]] beplan, maar weens die Tweede Wêreldoorlog gestaak * [[Olimpiese Somerspele 1964]] in Tokio * [[Olimpiese Winterspele 1972]] in Sapporo * [[Olimpiese Winterspele 1998]] in [[Nagano]] == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|2020 Summer Olympics|Olimpiese Somerspele 2020}} * {{en}} [https://olympics.com/tokyo-2020/ Amptelike webwerf van die Olimpiese Somerspele 2020] * {{en}} [https://olympics.com/ioc/tokyo-2020 Tokyo 2020] ''Olympic.org''. [[Internasionale Olimpiese Komitee]]. * {{en}} [https://olympics.com/en/olympic-games/olympic-results Uitslae en medaljewenners] ''Olympic.org''. [[Internasionale Olimpiese Komitee]]. {{Navigasie Olimpiese Spele}} {{Normdata}} [[Kategorie:Olimpiese Somerspele|2020]] [[Kategorie:Olimpiese Spele in Japan]] [[Kategorie:Sport in 2020]] [[Kategorie:Sport in 2021]] [[Kategorie:Sport in Tokio]] b34xbxz1oxdcwj7koc8z1710rojvrwn 0 50374 2895083 2642862 2026-04-19T16:43:16Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895083 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Fabian Society logo.png|duimnael|200px|Die Fabian Society se embleem]] Die '''Fabian Society''' is 'n [[Verenigde Koninkryk|Britse]] intellektuele [[sosialisme|sosialistiese]] beweging wat maatskaplike en sosiale verandering op die basis van sosialistiese beginsels deur geleidelike hervorming binne 'n parlementêre stelsel eerder as deur 'n [[rewolusie]] wil bevorder.<ref name=gt76>{{cite web|title=The Tindemans Report and the European Future|author=George Thomson|date=1 Maart 1976|url=http://aei.pitt.edu/10796/1/10796.pdf}}</ref><ref>{{cite book|title=The Story of Fabian Socialism|author=Margaret Cole|publisher=Stanford University Press|isbn=978-0804700917|year=1961}}</ref> Die beweging staan veral bekend vir die vroeë baanbrekende werk wat dit sedert die laat 19de eeu tot in die tyd van die [[Eerste Wêreldoorlog]] gelewer het. So het die Fabian Society die eerste grondleggende politieke werk gedoen waarop die Britse ''Labour Party'' ([[Arbeidersparty (Verenigde Koninkryk)|Arbeidersparty]]) later kon voortbou. Vervolgens het die beweging ook groot invloed op die beleid van nuwe state uitgeoefen wat met die dekolonisasie van die [[Britse Ryk]] ontstaan het, waaronder veral [[Indië]]. Die Fabiërs se gedagtes het ook op die Europese vasteland posgevat - so het verteenwoordigers van die beweging in [[Oostenryk]] die ''Sozialpolitische Partei'' in die lewe geroep wat omstreeks 1900 groot invloed op die politieke lewe uitgeoefen het. Vandag vorm die beweging 'n intellektuele voorhoede en dinktenk vir die ''New Labour''-beweging. Dit is een van vyftien sosialistiese organisasies wat by die Britse Arbeidersparty geaffilieer is. Soortgelyke bewegings bestaan in [[Australië]] (die Australiese Fabian Society), [[Kanada]] (die Douglas-Coldwell-stigting en vroeër die ''League for Social Reconstruction'') en [[Nieu-Seeland]].<ref>[http://www.fabians.org.nz NZ Fabian Society]</ref> == Geskiedenis == [[Lêer:Fabian Society coat of arms.svg|links|duimnael|Wolf in Skaapsklere, die oorspronklike wapen]] Die Fabian Society is op 4 Januarie 1884 in Londen gestig as 'n uitvloeisel van 'n vereniging wat 'n jaar tevore gestig is, genaamd The Fellowship of the New Life.<ref name='Pease 1916'>Edward R. Pease, ''A History of the Fabian Society.'' New York: E.P. Dutton & Co., 1916.</ref> Vroeë Genootskap-lede het die visioenêre Victoriaanse elite ingesluit, onder andere die digters Edward Carpenter en John Davidson, die seksoloog Havelock Ellis, en die vroeë sosialis Edward R. Pease. Hulle wou die samelewing transformeer deur 'n voorbeeld van 'n skoon vereenvoudigde lewe te stel vir ander om te volg. Sommige lede wou ook polities betrokke raak om die samelewing se transformasie te help; hulle het 'n aparte vereniging , die Fabian Society, gestig. Alle lede was vry om beide verenigings se byeenkomste by te woon. Die Fabian Society het verder die vernuwing van Wes-Europese [[Renaissance]]-idees en hul promulgering regdeur die wêreld voorgestel. The Fellowship of the New Life is in 1899 ontbind,<ref>Pease, 1916</ref> maar die Fabian Society het gegroei om in die Edwardiaanse tyd die vooraanstaande akademiese vereniging in die Verenigde Koninkryk te word. Dit is getipeer deur die lede van sy voorhoede Coefficients club. Openbare vergaderings van die Genootskap was vir baie jare by Essex Hall, 'n gewilde plek net buite die [[Strand, Londen| Strand]] in sentraal-[[Londen]].<ref>{{cite web |url=http://www.unitarian.org.uk/support/doc-EssexHall0.shtml |title=''The History of Essex Hall'' by Mortimer Rowe, Lindsey Press, 1959, chapter 5 |publisher=Unitarian.org.uk |access-date=2 Januarie 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20131014003426/http://www.unitarian.org.uk/support/doc-EssexHall0.shtml |archive-date=14 Oktober 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> gehou. Die Fabian Society is so genoem - weens die voorstel van Frank Podmore - ter ere van die Romeinse generaal Quintus Fabius Maximus Verrucosus.<ref>{{cite news |url=https://www.britannica.com/topic/Fabian-Society |title=Fabian Society |work=Encyclopedia Britannica |access-date=24 Augustus 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200401014850/https://www.britannica.com/topic/Fabian-Society |archive-date=1 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Sy Fabian-strategie het gelei tot 'n geleidelike oorwinning teen die superieure [[Kartago]] leër onder die bekende generaal [[Hannibal]] deur volharding, teistering en die geleidelike verswakking van die vyand, eerder as groot gevegte. 'n Verduidelikende aantekening wat op die titelblad van die groep se eerste pamflet verskyn verklaar: "Vir die regte oomblik moet jy wag, soos Fabius geduldig gedoen het, toe hy teen Hannibal geveg het, hoewel baie sy vertragings gekritiseer het; maar wanneer die tyd kom, moet jy hard slaan, soos Fabius gedoen het, of jou wag sal tevergeefs en vrugteloos wees."<ref>Quoted in A.M. McBriar, '' Fabian Socialism and English Politics, 1884–1918.'' [1962] Cambridge: Cambridge University Press, 1966; bl. 9.</ref> Volgens die skrywer Jon Perdue, "Die logo van die Fabian Society, 'n [[skilpad]], verteenwoordig die voorliefde van die groep vir 'n stadige, onmerkbare oorgang na sosialisme, terwyl sy wapen, 'n 'wolf in skaapklere', sy voorkeurmetode vir die bereiking van sy doel is."<ref>{{cite book|last1=Perdue|first1=Jon B.|title=The War of All the People: The Nexus of Latin American Radicalism and Middle Eastern Terrorism|date=2012|publisher=[[Potomac Books]]|location=Washington, D.C.|isbn=1597977047|page=97|edition=1st}}<!--|accessdate=30 Augustus 2015--></ref> Die wolf in skaapsklere-simboliek is later laat vaar weens sy ooglopende negatiewe konnotasies. == Organisatoriese groei == Onmiddellik na sy ontstaan het die Fabian Society begin om baie prominente hedendaagse figure in sy sosialistiese doelwitte te betrek, waaronder [[George Bernard Shaw]], [[H.G. Wells]], Annie Besant, Graham Wallas, Charles Marson, Sydney Olivier, Oliver Lodge, Ramsay MacDonald en Emmeline Pankhurst. Selfs [[Bertrand Russell]] het kortliks 'n lid geword, maar het bedank nadat hy sy oortuiging uitgespreek het dat die Vereniging se beginsel van ''entente'' (in hierdie geval tussen lande wat hulself teen Duitsland possisioneer) kan lei tot oorlog. In die kern van die Fabian Society was Sidney en Beatrice Webb. Saam het hulle talle studies oor industriële Brittanje geskryf, insluitend oor alternatiewe koöperatiewe ekonomie wat toegepas kan word op eienaarskap van kapitaal sowel as grond. Baie Fabians het in 1900 aan die stigting van die Labour Representation Committee deelgeneem en die groep se grondwet, wat deur Sidney Webb geskryf is, het swaar geleen uit die stigtingsdokumente van die Fabian Society. Die Fabian Society het een afgevaardigde gestuur na die Labour Representation Committee stigtingsvergadering en beweer dat daar 861 van sy lede teenwoordig was by die vergardering. In die jare 1903 tot 1908 was daar 'n groei in populêre belangstelling in die sosialistiese idee in Groot-Brittanje en het die Fabian Society dienooreenkomstig gegroei en sy lidmaatskap tot byna 2 500 teen die einde van die tydperk verdriedubbel. Die helfte van hulle het in Londen gewoon. In 1912 is 'n studentebeen georganiseer, naamlik die University Socialist Federation (USF) en by die uitbreek van die [[Eerste Wêreldoorlog]] het hierdie kontingent sy eie lidmaatskap van meer as 500 gehad. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://www.fabians.org.uk/ ''Die amptelike webtuiste van die Fabian Society''] {{Normdata}} [[Kategorie:Sosialisme]] 230bljtlggj0txn9etwtdyf11a0m8qm 0 51383 2895252 2771765 2026-04-20T08:36:09Z Archaeodontosaurus 16113 /* Galery */ 2895252 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = IUCN2.3 | name = | image = | taxon = Hoodia gordonii | authority = ([[Francis Masson|Masson]]) [[Robert Sweet|Sweet]] ex [[Joseph Decaisne|Decne.]], [[1844]] | synonyms = }} Die plant '''ghaap''' (''Hoodia gordonii'') kom natuurlik in [[Suid-Afrika]] en [[Namibië]] voor. Dit is eeue lank deur [[Boesman]]s en [[Khoikhoi]] gebruik om hul eetlus te demp in tye van voedselskaarste met [[Droogte|droogtes]]. Die [[Wetenskaplike en Nywerheidnavorsingsraad]] (WNNR) het die plant se aktiewe bestanddeel geïsoleer en dit aan die [[Geneesmiddel|farmaseutiese]] bedryf beskikbaar gestel wat dit nou as 'n dieetpil bemark. Sedert 2002 betaal die WNNR gebruiksregte vir hierdie [[tradisionele kennis]] wat tot die ontwikkeling van die pil gelei het. Die geld word in 'n fonds gestort wat aangewend word vir die ontwikkeling van die Boesmangemeenskappe in [[Suider-Afrika]]. Ghaap is 'n blaarlose [[vetplant]] en die [[Blom|blomme]] het 'n onwelriekende geur. Meesal word die plant [[Bestuiwing|bestuif]] deur [[Vlieg (insek)|vlieë]]. Die Boesmans noem die plant ''ǁhoba'' (uitspraak: {{IPA|kǁʰɔbɑ|}}; die eerste klank is 'n laterale kliek). == Galery == <gallery> Lêer:Hoodia gordonii.jpg|Ghaap op die plaas Wilsonfontein in die Karibib. Lêer:Bảo tàng Toulouse|Plant habit. Lêer:Hoodia gordonii P1010403.JPG|Blomme. Lêer:Hoodia gordonii Frucht P1010402.JPG|Blomme. Lêer:Hoodia gordonii GS431.png|Skets van ghaap. Lêer:Hoodia gordonii00.jpg|Nog 'n skets deur Robert Jacob Gordon. </gallery> == Bibliografie == {{Commonskat|Hoodia gordonii}} {{Wikt|ghaap}} * [http://www.landbou.com/bedrywe/akkerbou/ander/wat-ghaap Wat is ghaap?]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Lucille Botha, [[Landbouweekblad]], 6 Julie 2007. {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Hoodia|gordonii]] [[Kategorie:Flora van Namibië]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Medisinale plante]] [[Kategorie:Vetplante]] 6jgnfxffydmq1xmug51sxjsaok0epba 2895253 2895252 2026-04-20T08:37:45Z Archaeodontosaurus 16113 /* Galery */ 2895253 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = IUCN2.3 | name = | image = | taxon = Hoodia gordonii | authority = ([[Francis Masson|Masson]]) [[Robert Sweet|Sweet]] ex [[Joseph Decaisne|Decne.]], [[1844]] | synonyms = }} Die plant '''ghaap''' (''Hoodia gordonii'') kom natuurlik in [[Suid-Afrika]] en [[Namibië]] voor. Dit is eeue lank deur [[Boesman]]s en [[Khoikhoi]] gebruik om hul eetlus te demp in tye van voedselskaarste met [[Droogte|droogtes]]. Die [[Wetenskaplike en Nywerheidnavorsingsraad]] (WNNR) het die plant se aktiewe bestanddeel geïsoleer en dit aan die [[Geneesmiddel|farmaseutiese]] bedryf beskikbaar gestel wat dit nou as 'n dieetpil bemark. Sedert 2002 betaal die WNNR gebruiksregte vir hierdie [[tradisionele kennis]] wat tot die ontwikkeling van die pil gelei het. Die geld word in 'n fonds gestort wat aangewend word vir die ontwikkeling van die Boesmangemeenskappe in [[Suider-Afrika]]. Ghaap is 'n blaarlose [[vetplant]] en die [[Blom|blomme]] het 'n onwelriekende geur. Meesal word die plant [[Bestuiwing|bestuif]] deur [[Vlieg (insek)|vlieë]]. Die Boesmans noem die plant ''ǁhoba'' (uitspraak: {{IPA|kǁʰɔbɑ|}}; die eerste klank is 'n laterale kliek). == Galery == <gallery> Lêer:Hoodia gordonii.jpg|Ghaap op die plaas Wilsonfontein in die Karibib. Lêer:(MHNT) Hoodia gordonii.jpg|Wuchsform der Pflanze. Lêer:Hoodia gordonii P1010403.JPG|Blomme. Lêer:Hoodia gordonii Frucht P1010402.JPG|Blomme. Lêer:Hoodia gordonii GS431.png|Skets van ghaap. Lêer:Hoodia gordonii00.jpg|Nog 'n skets deur Robert Jacob Gordon. </gallery> == Bibliografie == {{Commonskat|Hoodia gordonii}} {{Wikt|ghaap}} * [http://www.landbou.com/bedrywe/akkerbou/ander/wat-ghaap Wat is ghaap?]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Lucille Botha, [[Landbouweekblad]], 6 Julie 2007. {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Hoodia|gordonii]] [[Kategorie:Flora van Namibië]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Medisinale plante]] [[Kategorie:Vetplante]] 8bqn97hymdsrwlga9d52vvidn5wax3y 2895259 2895253 2026-04-20T09:22:12Z Oesjaar 7467 Wysigings deur [[Special:Contributions/Archaeodontosaurus|Archaeodontosaurus]] teruggerol na laaste weergawe deur [[User:Oesjaar|Oesjaar]] 2771765 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = IUCN2.3 | name = | image = | taxon = Hoodia gordonii | authority = ([[Francis Masson|Masson]]) [[Robert Sweet|Sweet]] ex [[Joseph Decaisne|Decne.]], [[1844]] | synonyms = }} Die plant '''ghaap''' (''Hoodia gordonii'') kom natuurlik in [[Suid-Afrika]] en [[Namibië]] voor. Dit is eeue lank deur [[Boesman]]s en [[Khoikhoi]] gebruik om hul eetlus te demp in tye van voedselskaarste met [[Droogte|droogtes]]. Die [[Wetenskaplike en Nywerheidnavorsingsraad]] (WNNR) het die plant se aktiewe bestanddeel geïsoleer en dit aan die [[Geneesmiddel|farmaseutiese]] bedryf beskikbaar gestel wat dit nou as 'n dieetpil bemark. Sedert 2002 betaal die WNNR gebruiksregte vir hierdie [[tradisionele kennis]] wat tot die ontwikkeling van die pil gelei het. Die geld word in 'n fonds gestort wat aangewend word vir die ontwikkeling van die Boesmangemeenskappe in [[Suider-Afrika]]. Ghaap is 'n blaarlose [[vetplant]] en die [[Blom|blomme]] het 'n onwelriekende geur. Meesal word die plant [[Bestuiwing|bestuif]] deur [[Vlieg (insek)|vlieë]]. Die Boesmans noem die plant ''ǁhoba'' (uitspraak: {{IPA|kǁʰɔbɑ|}}; die eerste klank is 'n laterale kliek). == Galery == <gallery> Lêer:Hoodia gordonii.jpg|Ghaap op die plaas Wilsonfontein in die Karibib. Lêer:Hoodia gordonii 2007-06-02.jpg|Ghaap in die Cambridge Universiteit se botaniese tuin. Lêer:Hoodia gordonii P1010403.JPG|Blomme. Lêer:Hoodia gordonii Frucht P1010402.JPG|Blomme. Lêer:Hoodia gordonii GS431.png|Skets van ghaap. Lêer:Hoodia gordonii00.jpg|Nog 'n skets deur Robert Jacob Gordon. </gallery> == Bibliografie == {{Commonskat|Hoodia gordonii}} {{Wikt|ghaap}} * [http://www.landbou.com/bedrywe/akkerbou/ander/wat-ghaap Wat is ghaap?]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Lucille Botha, [[Landbouweekblad]], 6 Julie 2007. {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Hoodia|gordonii]] [[Kategorie:Flora van Namibië]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Medisinale plante]] [[Kategorie:Vetplante]] eb5l7k8ri86fm1xo61y0dxenkh0qeih 0 52135 2895176 2823073 2026-04-20T05:24:18Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895176 wikitext text/x-wiki [[Lêer:900-158 Ahnentafel Herzog Ludwig.jpg|duimnael|Kwartierstaat van Herzog Ludwig I van Württemberg (regeer 1568–1593).]] '''Genealogie''' (vanuit [[Grieks]]: γενεά, Genea, "afkoms", en λόγος, logos, "kennis") is die studie van die verwantskappe van individue binne gesins- & familieverband/[[Gesin|gesinne]] en die nasporing van hul afstammelinge en of voorsate. Genealoë gebruik mondelinge tradisies, historiese rekords, genetiese analise, en ander bronne om inligting oor [[Familie (verwantskap)|families]] te bekom. Verwantskappe word dikwels met behulp van stambome, kwartierstate en geslagregisters in [[Databasis|databasisse]] aangedui. Hiervoor word doelgerigte genealogiese programme normaalweg gebruik, waarvan daar 'n verskeidenheid beskikbaar is.<ref>Genealogiese programme: [[:en:Comparison of genealogy software#General features|Comparison of genealogy software]] {{en}}</ref> 'n Tipiese genealogiese databasis sal die volledige name van individu binne 'n verwantskap, asook datum en plek van persone se geboortes, troues en sterftes aanteken. Stambome word gewoonlik in teks of grafies weergegee met lyne wat aandui hoe mense binne dieselfde familienaam aan mekaar verwant is. Kwartierstate: 'n individu se voorouerstaat in alle bloedlyne/stamlyne kan grafies in verskillende formate en/of in teks uiteengesit word. Genealogie word meestal as 'n stokperdjie beoefen en is een van die gewildste stokperdjies vir mense ouer as 60 jaar. Die [[Genealogiese Genootskap van Suid-Afrika]]<ref>Genealogiese Genootskap van Suid-Afrika: https://www.eggsa.org/index.php/af/lidmaatskap/lidmaatskap-vrae-en-antwoorde/292-wat-is-die-genealogiese-genootskap-van-suid-afrika{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.genza.org Genealogiese Genootskap van Suid-Afrika]</ref> (GGSA) is ‘n Suid-Afrikaanse genealogiese lede-organisasie van persone wat hulle besig hou met die studie van genealogie, familiebome en familiegeskiedenis wat ‘n Suid-Afrikaanse verbintenis het. == Genealogie in Suid-Afrika == Die de Villiers/Pama genealogiese nommeringstelsel is ontwikkel deur [[Christoffel Coetzee de Villiers|Christoffel C de Villiers]], wat dit gebruik het in sy 3-volume publikasie “Geslacht-register der Oude Kaapsche Familiën”<ref> Geslacht-register der oude Kaapsche Familiën: https://archive.org/details/geslachtregister01devi</ref> uitgegee in 1893-4. Die genealogie het as't ware 'n oorsig gegee van die totale bevolking van die [[Kaap van Goeie Hoop]] vanaf die stigting in 1652 tot aan die einde van die Hollandse bewind in 1806, en in baie gevalle selfs veel later. Hierdie baanbrekerwerk is hersien deur dr. [[Cornelis Pama]] en in 1966 gepubliseer as die drie-volume “Geslagsregisters van die Ou Kaapse Families” en weer in 1991 hersien. Die [[Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing|RGN]] Instituut vir Historiese Navorsing se afdeling vir genealogiese navorsing is in 1971 op aanbeveling van die regering geskep met dr. [[Roelof Theunis Johannes Lombard]] as die eerste afdelingshoof.<ref>Lombard RTJ (1986): Handleiding vir Genealogiese Navorsing in Suid-Afrika (Pretoria, RGN)</ref> Verskeidenheid spesifieke familiepublikasies is uitgegee, asook nuwe naslaanreeks [[Suid-Afrikaanse Geslagregisters]] ter verbetering en uitbou van die '[[Geslagsregisters van die Ou Kaapse Families]]' is onder redaksie van R.T.J. Lombard en [[J.A. Heese]] sedert 1986 gepubliseer. Die RGN het vier dele, deel 1 (A-C) )(1986), 2 (D-G) (1989), 3 (H-I) (1992), 4 (J-K) (1992) gepubliseer. Na sluiting van die afdeling Genealogie-Inligting in 1998 (toe olv die tweede afdelingshoof, Isabel Groesbeek) is die naslaanreeks deur die nuutgestigte [[Genealogiese Instituut van SA (GISA)]] (1998-2018) voortgesit. Die genealogiese versameling het in 2018 'n nuwe tuiste by die Kaapste Skiereiland Universiteit van Tegnologie se Wellington-kampus in die Plaaslike geskiedenis en Familieversameling gevind. Die [[Federasie van Afrikaanse Kultuurvereniginge]] (FAK) het in 2020 'n Genealogielessenaar gevestig om FAK-vriende en lede van die algemene publiek bewus te maak en op te lei in die wetenskaplike genealogiese navorsingsmetodiek, asook om ondersteuning te bied vir die bewaring van persoonlike kultuur- en familie-erfenis.<ref name="gl">{{af}} https://www.genealogielessenaar.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200723084704/https://www.genealogielessenaar.com/ |date=23 Julie 2020 }}</ref> == De Villiers/Pama nommeringstelsel == Die nommeringstelsel is oorspronklik deur Christoffel Coetzee de Villiers (1850-1887) gebruik en toe ook na sy dood in die publikasie 'Geschlacht-Register der oude Kaapsche Familien' ingevoer en ook in die opvolgpublikasies, soos geredigeer deur dr. Cor Pama in die 'Geslagsregisters van die ou Kaapse families' gebruik. Die nommering word sedertdien as standaard in die RSA gebruik waarvolgens die oorspronklike stamvader (eerste person wat van in land gedra het) as die a-geslag vermeld word. (In die geval van meer as een stamvader, staan hulle agtereenvolgens bekend as a1, a2, a3 ens.) Die kinders van die stamvader is die b-geslag, sy kleinkinders die c-geslag, ens. Elke kind van ‘n gesin kry 'n nommer - die eersgeborene is nommer 1, die tweede 2, ensovoorts. Die kinders van die stamouers is dus b1, b2, b3, ens. Hul kleinkinders en die volgende geslag c1, c2, c3 ens in elke gesin. Dus die vierde kind van die tweede kind van die stamouers is b2, c4. Die ou De Villiers/Pama-genealogieë is deur die RGN se afdeling vir genealogiese navorsing (1971-1998 gesluit) en later GISA<ref>Genealogiese Instituut van SA: http://www.gisa.org.za/site/content/tuis {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180618192533/http://www.gisa.org.za/site/content/tuis |date=18 Junie 2018 }},</ref> (1998-2018 gesluit) gebruik om die naslaanreeks Suid-Afrikaanse Geslagregisters/South African Genealogies (populêr na verwys as die SAG-volumes) wat die jare 1652 tot 1830 e.v. uitmaak, saam te stel. Hierdie reeks van 17 dele is in 2011 vir die familiename van A tot Z deur GISA voltooi. Daarna het GISA begin om die SAG-reeks aan te vul sodat dit die jare 1652 tot 1930 weergee. Dit word as SAF (SA Familieregisters) genoem. Die naslaanreeks se opdatering berus nou by GGSA. Verskeie familiebonde het volledige genealogieë vir die betrokke familie uitgegee. ‘n Omvattende reeks genealogieë van die Hugenote-vanne word uitgegee deur die Hugenote-Vereniging van SA.<ref>Genealogiese Publikasies, Hugenote-Vereniging van SA: http://www.hugenoot.org.za/publikasies.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190601013157/http://www.hugenoot.org.za/publikasies.htm |date= 1 Junie 2019 }}</ref> == Tradisionele naampatrone vir voorname == In Afrikaanse gesinne is kinders dikwels volgens Europese tradisie vernoem. Hierdie tradisie was ook sterk gevolg in Ierland en Skotland (minder so in Engeland) en Wes-Europa, waaronder Nederland en Duitsland. Dit blyk die algemeenste te wees van ongeveer die middel van die 1700's tot die eerste deel van die 20ste eeu. Die eerste Seun is vernoem na die Vader se vader Die tweede Seun is vernoem na die Moeder se vader Die derde Seun is vernoem na die Vader Die vierde Seun is vernoem na die Vader se oudste broer Die vyfde Seun is vernoem na die Moeder se oudste broer Die eerste Dogter is vernoem na die Moeder se ma Die tweede dogter is vernoem na die Vader se ma Die derde Dogter is vernoem na die Moeder Die vierde Dogter is vernoem na die Moeder se oudste suster Die vyfde dogter is vernoem na die Vader se oudste suster Daaropvolgende kinders is aangewys as gevolg van dieselfde patroon, wat vernoem is na die volgende oudste broer of suster van die pa en ma. Hierdie stelsel kan baie genealogies wees. As daar 'n onderbreking is in die patroon, is dit dikwels ‘n geval dat 'n kind jonk gesterf het. Die name word nie meer as een keer gebruik nie (sien nota hieronder), maar die stelsel kan lei tot kinders met dieselfde naam, bv. as die kind die derde kind is, en die vader is die eerste kind van 'n vader wat die eerste kind was! Let wel - as 'n kind jonk oorlede is, word dieselfde naam dikwels weer gebruik, veral in Afrikaanse gesinne en soms in Engelse families. Dit was nie die naam van die oorlede kind wat hergebruik word nie, maar die naam van die oupa of ouma, ens., wat weer hernoem is. == Afkortings en simbole wat in die Suid-Afrikaanse genealogie gebruik word == '''*''' gebore / geboortedatum ≈ gedoop of doopdatum † oorlede, sterfdatum Ω begrawe / begraafplek ω veras x huwelik / huweliksdatum xx tweede huwelik / tweede huweliksdatum [x] buite-egtelike verbintenis ÷ geskei / egskeidingsdatum s.v. seun van d.v. dogter van wed weduwee wew wewenaar ca (''circa'') / ongeveer / benaderde datum ? geskatte datum ≡ berekende datum < voor (datum) X > na (datum) nn (''nomen nescio'') familienaam onbekend pn (''pronomen nescio'') voornaam onbekend sp (''sine prole'') sonder nasate a. aankomsdatum in Suid-Afrika ==Lees ook== *[[Adolf-kurwe]] *[[Opgaafrolle]] == Verwysings == {{verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Genealogie| ]] [[Kategorie:Verwantskap]] bj7f2rj3eqitc1a3jqjbap8zd741f4s 0 54809 2895213 2889027 2026-04-20T05:37:07Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895213 wikitext text/x-wiki <div style="background:#f9f9f9; border:1px solid #aaaaaa; clear:right; float:right; font-size:90%; margin:1em 0 1em 1em; padding:1em; text-align:center; width:20em;"> [[Lêer:060807-002-GettyVilla001.jpg|220px]]<br /><br /> <big>'''J. Paul Getty Museum'''</big><br /> '''in die Getty Villa, Pacific Palisades''' <br /><br /> [[Kalifornië]]<br />{{vlagland|Verenigde State}}<br /> ---- '''Stigting'''<br /> Versameling: 1954<br />Getty Villa: 16 Januarie 1974<br />Heropening na uitbreiding: 2006<br /> ---- '''Tipe'''<br /> Kunsmuseum ---- '''Versamelings'''<br /> [[Lêer:Getty villa 1167 (6571534959).jpg|160px]]<br /> 44&nbsp;000 Griekse, Romeinse en Etruskiese antikwiteite ---- '''Direkteur'''<br /> Timothy Potts ---- '''Webtuiste'''<br /> [http://www.getty.edu/ ''www.getty.edu''] </div> [[Lêer:060807-005-GettyVilla004entrance.jpg|duimnael|links|Die ingang tot die Getty Villa is ontwerp om vir besoekers die indruk van 'n argeologiese opgrawingsterrein te gee]] [[Lêer:GETTY Hallway.jpg|duimnael|links|Een van die wandelgange in die villa se tuin]] [[Lêer:Getty villa, atrio 06.JPG|duimnael|links|Impluvium-fontein in die atrium van die Getty Villa]] [[Lêer:Getty Villa - Exterior (3150538883).jpg|duimnael|links|Die buitenste peristiel of suilegalery bied 'n uitsig oor die [[Stille Oseaan]]]] [[Lêer:Lansdowne Herakles Getty Museum.jpg|duimnael|links|Die Herakles van Lansdowne, 'n marmerstandbeeld wat omstreeks 125 n.C. geskep is. Dit is in 1790 in die Villa Hadriana naby [[Tivoli]] ontdek en in 1792 aan die Markies van Lansdowne verkoop. Die standbeeld is sedert 1951 in besit van die J. Paul Getty Museum]] Die '''Getty Villa''' in Pacific Palisades, [[Los Angeles]], [[Kalifornië]], [[VSA]], geleë sowat 25 km wes van [[Downtown Los Angeles|Los Angeles se middestad]], is een van twee liggings van die [[J. Paul Getty Museum]] (naas die moderne [[Getty Center]]-kompleks). Die villa dien as opvoedingsentrum en museum en het hom op die studie van die kuns en kultuur van antieke [[Antieke Griekeland|Griekeland]], [[Antieke Rome|Rome]] en [[Etrurië]] toegespits. Die museum verwelkom jaarliks 'n halfmiljoen besoekers wat gratis toegang geniet (mits toegangskaartjies vooraf bespreek word). Die versameling behels tans 44&nbsp;000 Griekse, Romeinse en Etruskiese antikwiteite wat uit die tydperk tussen 6&nbsp;500 v.C. en 400 n.C. dateer, waaronder die Herakles van Lansdowne en die Oorwinnende Jeug. Die meestersprogram in Argeologiese en Etnografiese Konservering word gemeenskaplik deur die Universiteit van Kalifornië te Los Angeles (UCLA) en die Getty Museum op die plaaslike kampus aangebied. Die Getty Villa se kunsversameling word sowel aanlyn in die ''GettyGuide'' asook deur oudio-toere gedokumenteer en aangebied. Die Villa is in die vroeë 1970's ontwerp deur argitekte in samewerking met J. Paul Getty volgens die voorbeeld van 'n 1ste eeuse Romeinse landhuis, die ''Villa dei Papiri'', wat teen die stadsrand van [[Herculaneum]] regstreeks aan die kus geleë was en as een van die indrukwekkendste voorbeelde van antieke villa-boukuns beskou word .<ref>[http://www.getty.edu/visit/villa/architecture.html ''The Getty Villa - Architecture. Besoek op 23 November 2017'']</ref> Groot dele van die ''Villa dei Papiri'', wat blykbaar aan Lucius Calpurnius Piso Caesoninus behoort het, die skoonvader van [[Julius Caesar|Gaius Julius Caesar]] en 'n bekende versamelaar van literatuur op papirusrolle,<ref>The J. Paul Getty Museum Los Angeles: ''Guide to the Getty Villa''. Second edition 2018. Los Angeles: Getty Publications 2018, bl. 9</ref> is tydens die uitbarsting van die [[vulkaan]] [[Vesuvius]] in 79 n.C. onder as begrawe. In 1709 is die ''Villa dei Papiri'' herontdek, maar tot vandag nie volledig uitgegrawe nie. So berus baie van die Getty Villa se argitektoniese besonderhede, insluitende die landskapstuin, op ander antieke Romeinse woonhuise in [[Pompeii]], Herculaneum en Stabiae. Desondanks is die ''Villa dei Papiri'' een van die bekendste argeologiese ontdekkings in antieke Herculaneum. Die villa het sy [[Italiaans]]e naam aan sy unieke biblioteek met meer as 1&nbsp;000 [[papirus]]rolle te danke - die enigste biblioteek van sy soort wat bewaar gebly het.<ref>{{Cite web |url=https://www.kcrw.com/culture/shows/art-talk/getty-villa-welcomes-its-ancient-ancestors |title=''KCRW Art Talk, 2 Julie 2019: Getty Villa Welcomes Its Ancient Ancestors. Besoek op 3 Julie 2019'' |access-date= 3 Julie 2019 |archive-date= 3 Julie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703091246/https://www.kcrw.com/culture/shows/art-talk/getty-villa-welcomes-its-ancient-ancestors |url-status=dead }}</ref> J. Paul Getty het die villa nooit met sy eie oë gesien nie, maar konstruksiewerk vanuit sy woning in [[Engeland]] deur middel van verslae, foto's en rolprente gemonitor en besluite van grondleggende betekenis geneem asook na kleiner besonderhede omgesien. Twee jaar nadat die museum in 1974 geopen is, is die sakemagnaat in Engeland oorlede. == Historiese rekonstruksies == J. Paul Getty het bewus vir die rekonstruksie van 'n antieke Romeinse villa gekies om sy versameling van antieke kuns te vertoon. Sodoende het hy 'n tradisie gevolg wat in sy aangenome tuisland Engeland in 'n groot aantal voorbeelde verwesenlik is. Ook welvarende Amerikane het vir hul kunsversamelings historiserende ''palazzi'' of statige herehuise in 'n verskeidenheid historiese Europese style laat bou - Venesiaans (Isabella Stewart Gardner in [[Boston]]), Frans (Henry Clay Frick in [[New York]]), Engels (Henry E. Huntingdon in [[San Marino (stad)|San Marino]]) of Spaans ([[William Randolph Hearst]] in San Simeon).<ref>The J. Paul Getty Museum Los Angeles (2018), bl. 21</ref> Die miljoenêr [[John D. Rockefeller]] het selfs 'n groot deel van die fortuin, wat hy as oliemagnaat gemaak het, vir 'n verskeidenheid musea geskenk wat as historiese rekonstruksies verwesenlik is. Een van die bekendste projekte, wat danksy Rockefeller se donasies moontlik gemaak is, is ''[[The Cloisters]]'' in New York, 'n kompleks van oorspronklik Franse kloostergeboue en binnehowe uit die Middeleeue wat op 'n heuwel langs die [[Hudsonrivier]] ontstaan het. Na 'n soortgelyke museum word verwys met die Franse vakterm ''musée d'ambiance'' - en beskryf die poging om vir die besoeker die oorspronklike historiese boustyl, omgewing en atmosfeer te herskep, terwyl hy gelykertyd gebruik kan maak van alle geriewe van 'n moderne museumgebou. Romeinse villa's en die landelike lewe met ''otium'' (kunsvolle en intellektuele vryetydsbesteding en ontspanning), wat daarmee verbind word, neem 'n belangrike plek in die oorgelewerde Latynse literatuur in, soos in die beskrywings van digters soos Statius en prosaskrywers soos [[Vitruvius]] en [[Plinius die jongere]]. Hierdie tekste het sedert die [[Renaissance|Renaissance-tydperk]] steeds weer die verbeelding van argitekte gewek. Die herontdekking van villa's in Pompeii en Herculaneum in die 18de eeu was die inspirasie vir pogings om historiese rekonstruksies te bou. Koning Lodewyk I van Beiere het 'n Pompejaanse huis vir homself in Aschaffenburg laat oprig, terwyl [[Albert, prinsgemaal|prins Albert]] 'n soortgelyke rekonstruksie vir sy eggenote [[Victoria van die Verenigde Koninkryk|Victoria]] in die tuin van die Buckingham-paleis laat bou het. {{clear}} == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == ;Media ---- {{Commons-kategorie inlyn}} ;Amptelike webtuiste ---- * {{en}} [http://www.getty.edu/ ''Amptelike webwerf''] ;Persberigte ---- * {{de}} [https://www.faz.net/aktuell/feuilleton/kunst/getty-villa-zeigt-geschichte-der-villa-dei-papiri-16319393.html ''Frankfurter Allgemeine Zeitung (FAZ), 7 Augustus 2019: Getty Villa in Kalifornien - Von Göttern, Ausgräbern und Millionären''] * {{en}} [https://www.travelandleisure.com/articles/up-at-the-villa ''Travel + Leisure: LA's Getty Villa''] ;Aanlyn-besoekergidse ---- * {{en}} [https://www.tripsavvy.com/getty-museum-at-the-getty-villa-1586746 ''TripSavvy: The J. Paul Getty Museum at the Getty Villa''] ;Argitekte-ateljees ---- * {{en}} [https://www.langdonwilson.com/#history ''Langdon Wilson International, Los Angeles''] * {{en}} [https://www.swiss-architects.com/de/spf-a-culver-city/project/getty-villa-museum ''SPF:architects, Los Angeles''] {{Koördinate|34|2|42|N|118|33|50|W|region:US_type:landmark|aansig=titel}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geboue en strukture in Los Angeles]] [[Kategorie:Museums in die Verenigde State van Amerika]] qtmrmj5y4nb9myoiun27q3ec2x509iu 0 61591 2895099 2488766 2026-04-19T17:18:49Z Jcb 223 2895099 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Thelenota ananas.jpg|duimnael|regs|160px|''Thelenota ananas'', 'n voorbeeld van 'n ongewerwelde dier.]] [[Lêer:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|duimnael|links|'n Vlieg.]] '''Ongewerwelde diere''' of '''invertebrate''' is [[dier]]e sonder 'n [[werwelkolom]] of [[ruggraat]]. Die belangrikste verskil tussen [[Gewerweldes|gewerwelde]] en ongewerwelde diere is die aanwesigheid van 'n versterkte werwelkolom aan die sentrale senuweestelsel, wat by ongewerweldes ontbreek. Dit blyk dat gewerwelde diere uit ongewerwelde diere ontwikkel het, en vorm gewerweldes in vergelyking met ongewerwelde diere 'n minderheid in die diereryk. Ongeveer 98% van alle soorte diere word gereken as ongewerweldes. Dit is egter geen koherente groep diere nie, aangesien die meeste ongewerwelde diere meer eienskappe met gewerwelde diere deel as met ander ongewerweldes. == Agtergrond == Die term ongewerweld is ingevoer deur die Franse bioloog [[Jean-Baptiste de Lamarck]] om [[Diereryk|diere]] soos [[insekte]], [[pylinkvis]]se en [[wurm]]s te onderskei van die [[Gewerweldes|vertebrata]] of gewerwelde diere. Lamarck deel die ongewerweldes verder op in twee groepe: [[insekte]] en [[wurm]]s. Hierdie [[taksonomie|taksonomiese]] indeling van die ongewerweldes is met 'n toename in kennis inmiddels veel verder verfyn. == Taksonomie == Die ongewerwelde diere vorm streng gesproke geen taksonomiese vlak nie, maar 'n [[Parafilie|parafilitiese]] groep. Die ongewerweldes bestaan uit 'n versameling verskillende stamme en onderstamme. Tot die ongewerweldes behoort die volgende (onder)stamme: === Stamme wat tot die ongewerwelde diere behoort === (35 stamme in totaal) * Acanthocephala * Annelida ([[Ringwurm]]) * Arthropoda ([[Geleedpotiges]]) * Brachiopoda ([[Armpotiges]]) * Chaetognatha ([[Pylwurm]]) * Chordata - Slegs 'n baie klein deel van die Chordata behoort tot die ongewerweldes.<br />Die res behoort tot die [[gewerweldes]] (Vertebrata). * Cnidaria * Ctenophora * Cycliophora * Echinodermata ([[Stekelhuidiges]]) * Ectoprocta of Bryozoa * Entoprocta * Gastrotricha * Gnathostomulida * Hemichordata * Kinorhyncha * Loricifera * [[Micrognathozoa]] * Mollusca ([[Weekdiere]]) * [[Monoblastozoa]] * Nematoda * Nematomorpha * Nemertea * Onychophora * [[Orthonectida]] * Phoronida * Placozoa * Platyhelminthes ([[Platwurm]]) * Porifera * Priapulida * [[Rhombozoa]] * Rotifera * Sipuncula * Tardigrada * [[Xenacoelomorpha]] === Onderstamme van die Chordata wat tot die ongewerwelde diere behoort === * Cephalochordata * Hyperotreti of Myxini * Tunicata ([[Manteldiere]]) == Eienskappe == Elke ongewerwelde beskik oor 'n gemeenskaplike eienskap, naamlik die afwesigheid van 'n werwelkolom. Omdat alle ongewerweldes tot die diereryk behoort, is hulle almal [[heterotroof]] (het ander organismes nodig as [[voedsel|voedingsbron]]) en [[Eukarioot|eukariote]]. As gevolg van hul taksonomiese diversiteit is hulle onderling verskillend wat betref o.a. hul liggaamlike simmetrie, segmentasie, gelede aanhangsels en [[spysverteringstelsel]]. == Bronne == * Hyman, L. H. 1940. ''The Invertebrates'' (6 volumes) New York : McGraw-Hill. A classic work. * Anderson, D. T. (Ed.). (2001). ''Invertebrate zoology'' (2nd ed.). Oxford: Oxford University Press. * Brusca, R. C., & Brusca, G. J. (2003). ''Invertebrates'' (2nd ed.). Sunderland, Mass. : Sinauer Associates. * Miller, S.A., & Harley, J.P. (1996). ''Zoology'' (4th ed.). Boston: WCB/McGraw-Hill. * {{cite book|title=Biology of the invertebrates|last=Pechenik|first=Jan A.|year=2005|publisher=McGraw-Hill, Higher Education|location=Boston|isbn=978-0-07-234899-6|pages=590 pp}} * Ruppert, E. E., Fox, R. S., & Barnes, R. D. (2004). ''Invertebrate zoology: a functional evolutionary approach''. Belmont, CA: Thomas-Brooks/Cole. {{Saadjie}} {{vertaalvanaf | taalafk = nl | il = Ongewervelden }} {{Normdata}} [[Kategorie:Ongewerweldes]] l8m3c544vx3j0bcrpzlr52qsdqct0gu 0 62233 2895170 2733793 2026-04-20T05:18:33Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895170 wikitext text/x-wiki [[Lêer:GabbroRockCreek1.jpg|duimnael|’n Gabbrospesimen van Rock Creek Canyon, oostelike [[Sierra Nevada (Verenigde State)|Sierra Nevada]], Kalifornië.]] [[Lêer:GabbroRockCreek2.jpg|duimnael|Nabyskoot van ‘n gabbrospesimen uit Rock Creek Canyon, oostelike Sierra Nevada, Kalifornië.]] [[Lêer:Gabbro pmg ss 2006.jpg|duimnael|[[Fotomikrograaf]] van ‘n dunsnit uit gabbro]] [[Lêer:main ridge of the cuillin in skye arp.jpg|duimnael|regs|’n Gabbrolandskap op die hoofrif van die [[Cuillin]], [[Skye-eiland]], [[Skotland]].]] [[Lêer:SierraXenolith.JPG|duimnael|Gabbro as 'n [[xenoliet]] in 'n [[graniet]], oostelike Sierra Nevada, Rock Creek Canyon, Kalifornië.]] '''Gabbro''' verwys na ‘n uitgebreide groep donker, grofgreinige, intrusiewe [[mafies]]e [[stollingsgesteente]]s wat chemies ekwivalent is aan [[basalt]]. Die gesteente is intrusief, en word gevorm wanneer gesmelte [[magma]] onder die aardoppervlak vasgevang word, en afkoel na ‘n kristallyne massa. Die oorgrote deel van die aardoppervlak word onderlê deur gabbro onder die oseaanbodem, geproduseer deur basalt-magmatisme by die mid-oseaanriwwe. <ref>{{cite web|url=https://rocksminerals.flexiblelearning.auckland.ac.nz/rocks/gabbro.html|publisher=Geology rock & minerals|title=Gabbro}}</ref> Gabbro kan baie oud wees. Hazen et al. stel voor dat basalt, gabbro en ander mafiese gesteentes met beduidende kalsiumhoudende plagioklaas gevorm is uit magmas wat hoofsaaklik ontstaan is deur dekompressiesmelting van ultramafiese rotse en dat dit amper so lank soos ultramafiese gesteentes op [[Aarde]] teenwoordig was, waarskynlik sedert 4,56 miljard jaar geleë.<ref name="Hazen">{{cite journal|authors=Hazen, Robert M., Morrison, Shaunna M., Prabhu, Anirudh, Walter, Michael J., Williams, Jason R.|title="An evolutionary system of mineralogy, Part VII: The evolution of the igneous minerals (>2500 Ma)" |journal=American Mineralogist|volume=108|issue=9|year=2023|pages=1620-1641|doi=10.2138/am-2022-8539}}</ref> ==Etimologie== Die term gabbro is oorspronklik in 1768 deur die Italiaanse [[geoloog]] Tozzetti gebruik. Die Duitse geoloog Leopold von Buch het dit in die geologiese terminologie ingevoer. Die naam kom van die dorp Gabbro, 'n dorpie in die Rosignano Marittimo-munisipaliteit van [[Toskane]] (Italië).<ref>{{cite web|url=https://www.alexstrekeisen.it/english/pluto/gabbro.php|publisher=Alex Strekeisen|title=Gabbro}}</ref> == Petrologie == Gabbro is dig, groenerig of donkerkleurig, en bestaan veral uit kalsiumryke plagioklaas[[veldspaat]] soos [[labradoriet]] of [[bytowniet]] en pioksene soos [[ougiet]],<ref name="geo">{{cite web|url=https://geology.com/rocks/gabbro.shtml|publisher=geology.com|title=Gabbro}}</ref> amfibole, en olivien (oliviengabbro wanneer heelwat olivien teenwoordig is). Die piroksien is oorwegend klinopiroksien; klein hoeveelhede ortopiroksien mag teenwoordig wees. Indien die ortopiroksieninhoud aansienlik groter is as die klinopiroksien, is die rots ‘n noriet. Gabbro bevat gewoonlik baie min kwarts,<ref name="geo"/> hoewel [[kwarts]]gabbros ook bekend is. Hulle is waarskynlik die gevolg van magma wat met silika oorversadig was. Essexiete verteenwoordig gabbro's waarvan die ouermagma onderversadig was met silika, wat die vorming van die veldspatoeïdmineraal nefelien<ref name="Hazen"/> tot gevolg het. (Silikaversadiging van ‘n rots kan deur normatiewe mineralogie geëvalueer word). Gabbro's bevat in mindere mate, gewoonlik net ‘n paar persent, ystertitaanoksiede soos [[magnetiet]], [[ilmeniet]]<ref>{{cite web|url=https://www.alexstrekeisen.it/english/pluto/ilmenite.php#:~:text=Altered%20ilmenite%20forms%20the%20mineral,in%20metamorphic%20and%20igneous%20rocks.|publisher=Alex Strekeisen|title=Ilmenite}}</ref> en ulvöspinel. Gabbro is oorwegend grofgreinig, met kristalle in die 1&nbsp;mm of groter ordegrootte. Fynergreinige eweknieë van gabbro word diabaas genoem, alhoewel die term ''mikrogabbro'' by geleentheid gebruik word vir bykomende beskrywing. Gabbro kan besonder grofgreinig tot pegmatities wees, en sekere piroksien-plagioklase kumulate is effektief grofgreinige gabbro, alhoewel diesulkes asikulêre kristalgedrag mag vertoon. Gabbro het gewoonlik ‘n ewegranulêre tekstuur, alhoewel dit by tye porfirities kan wees, veral wanneer plagioklase oikokriste vroeër as die matriksminerale gegroei het. Oseaniese kors bestaan gewoonlik uit 'n dunne laag basalt met daaronder growwerkorrelige gabbro.<ref name="geo"/> ==Bronne== * Petrology and Structure of the Gabbro in the Jonesport-Milbridge Area, Maine; Marion Eugene Bickford; University of Illinois at Urbana-Champaign, 1960 ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Gesteentes}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geologie]] rdz2oue1t55uv1gd0q4lbwuk0nprnq6 0 66036 2895282 2547170 2026-04-20T10:14:09Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895282 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas militêre persoon |naam = Hendrik Balzazar Klopper |gebore = 25 September 1903 |oorlede = 30 Desember 1977 (74 jaar oud) |beeld = MajGenHBKlopper.JPG |byskrif = Hendrik Balzazar Klopper in Junie 1942. |bynaam = |geboorteplek = |sterfteplek = |lojaliteit = {{vlagland|Suid-Afrika|1928}} |tak = [[Suid-Afrikaanse Weermag]] |diensjare = 1924-1958 |rang = Generaal |eenheid = |poste = |oorloë = |toekennings = |familie = |anderwerk = }} Generaal '''Hendrik Balzazar Klopper''' (ook "Balthazar"), DSO (25 September 1903 - 31 Desember 1977)<ref>{{cite web |title=KLOPPER H.B. 1903–1977 |url=http://www.eggsa.org/library/main.php?g2_itemId=926920 |website=eGGSA Library |publisher=The Genealogical Society of South Africa:eGGSA Branch |access-date=3 Oktober 2014 |date=24 Februarie 2003 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304030353/http://www.eggsa.org/library/main.php?g2_itemId=926920 |archive-date=4 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> was 'n Suid-Afrikaanse militêre bevelvoerder. Hy was 'n generaal en bevelvoerder van die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] van [[1956]] tot [[1958]]. Hy was verantwoordelik gehou vir die val van [[Tobroek]] met die [[Slag van Gazala]] in [[Noord-Afrika]] tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]]. == Militêre loopbaan == Klopper het in 1924 by die Suid-Afrikaanse Weermag aangesluit. Gedurende die Tweede Wêreldoorlog het hy die 3de [[Infanterie]]-Brigade in die Noord-Afrikaanse Veldtog,<ref>{{cite web |title=The Generals of WWII: Klopper, Hendrik Balzazer |url=http://www.generals.dk/general/Klopper/Hendrik_Balzazer/South_Africa.html |website=generals.dk |access-date=3 Oktober 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009114108/http://www.generals.dk/general/Klopper/Hendrik_Balzazer/South_Africa.html |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> aangevoer waarvoor hy met die Distinguished Service Order (DSO) beloon is.<ref>{{cite web|title=The London Gazette, Issue 35697, page 3948|url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/35697/page/3948|website=The Gazette|publisher=The London Gazette|accessdate=3 Oktober 2014|date=8 September 1942}}</ref> Hy het toe kortliks die 2de Infanterie Divisie aangevoer. As fortbevelvoeder is Klopper gedwing om Tobroek en sy garnisoen op 21 Junie 1942 aan Spilmagte oor te gee. Hierdie was Suid-Afrika se grootste militêre nederlaag toe hy 33 000 Geallieerde soldate (insluitende meer as 10 700 Suid-Afrikaners) aan Duitse en Italiaanse magte na ‘n twee dae geveg om die gefortifiseerde deel van Tobroek-hawe oorgegee het.<ref>{{cite web |title=The price of surrender: SA's defeat at Tobruk |url=https://www.iol.co.za/capeargus/opinion/the-price-of-surrender-sas-defeat-at-tobruk-10611710=IOL |author=Loods, Jackie |publisher=IOL |access-date=14 Januarie 2019 |date=3 Augustus 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200517042302/https://www.iol.co.za/capeargus/opinion/the-price-of-surrender-sas-defeat-at-tobruk-10611710=IOL |archive-date=17 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Generaal [[Erwin Rommel]] het bonop 2 000 voertuie, 2 000 ton brandstof en 5 000 ton rantsoene gebuit. [[Adolf Hitler]] het aan Rommel die maarskalkstaf as beloning vir hierdie oorwinning gegee. "Ek gaan aan na die [[Suez-kanaal]]" was Rommel se belofte.<ref>{{cite web|title=History Channel, Allies surrender at Tobruk, Libya|url=https://www.history.com/this-day-in-history/allies-surrender-at-tobruk-libya=publisher=A&E |publisher=Television Networks|accessdate=14 Januarie 2019|date=5 November 2009}}</ref> Klopper het in 1943 as krygsgevangene ontsnap en is later amptelik vrygespreek van verantwoordelikheid vir die oorgawe van Tobroek. Klopper was bevelvoeder van die Suid-Afrikaanse Weermagskollege van 1944 tot 1945, voordat hy in 1945 in bevel van die Noordelike Bevelstruktuur aangestel is.<ref>{{cite book|last=Uys|first=Ian|title=South African Military Who's Who 1452–1992|year=1992|publisher=Fortress Publishers|isbn=0-9583173-3-X}}</ref> Klopper was vanaf 1951 tot 1953 die Leërstafhoof, Inspekteur-generaal van 1953 tot 1956, en bevelvoerder van die Unie se weermag van 1956 tot 1958. Hy het in 1958 afgetree. Alhoewel dit nooit amptelik bevestig is nie, was Klopper in 'n historiese konfrontasie met generaal Erwin Rommel na sy oorgawe na die Slag van Tobroek. In die konfrontasie net na die oorgawe het Klopper volgens die wense van sy ondergeskikte Suid-Afrikaanse offisiere geëis dat Rommel die blanke van swart krygsgevangenese moet skei en dat hulle in verskillende afdelings van die gevangeniskamp aangehou moet word. Rommel se antwoord was kort: "Vir my is alle soldate gelyk. Die swartes dra jou uniform, hulle het aan jou kant geveg en jy sal in dieselfde kamp aangehou word."<ref name=Leiers>{{cite journal|last1=Nöthling|first1=C.J.|last2=Meyers|first2=E.M.|title=LEIERS DEUR DIE JARE (1912–1982)|journal=Scientia Militaria – South African Journal of Military Studies|date=1982|volume=12|issue=2|doi=10.5787/12-2-631|url=http://scientiamilitaria.journals.ac.za/pub/article/view/631|issn=2224-0020|language=Afrikaans|format=Online|accessdate=2 Januarie 2015|pages=89–98}}</ref>{{Rp|94}}<ref>{{cite web|last1=Englebrecht|first1=Leon|title=Fact file: Chiefs of the SA Army|url=http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=667&catid=50:Land&Itemid=105|website=DefenceWeb.co.za|publisher=DefenceWeb|accessdate=3 Oktober 2014|date=10 November 2008}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{en-vertaal|Hendrik Klopper}} {{DEFAULTSORT:Klopper, Hendrik}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse militariste]] [[Kategorie:Suid-Afrikaners in die Tweede Wêreldoorlog]] [[Kategorie:Generaals]] [[Kategorie:Geboortes in 1903]] [[Kategorie:Sterftes in 1977]] jg865zjf5ad70s6aa7yvxfrzri7c76l 0 70197 2895275 2498409 2026-04-20T10:09:21Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895275 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Musikale kunstenaar | naam = Heintje Simons | beeld = Grand Gala du Disque Populaire 1970 - Heintje 4.jpg | beeldgrootte = | dwarsformaat = | beeldbeskrywing = | beeldonderskrif = Heintje tydens die ''Grand Gala du Disque Populaire'' in 1970 | agtergrondkleur = solo | geboortenaam = Hein Simons | alias = Heintje | geboortedatum = {{GDEO|1955|08|12}} | geboorteplek = [[Heerlen]], [[Nederland]] | oorsprong = <!-- Let wel: nie vir individue. Uitsondering as geboortedatum nie beskikbaar --> | sterfdatum = | sterfplek = | genre = | beroep = | instrument = Stem | jare_aktief = | etiket = | assosiasies = | webwerf = [http://www.heinsimons.com/ heinsimons.com] | huidige_lede = | gewese_lede = }} '''Hendrik (Hein) Nicolaas Theodoor Simons''' ([[Heerlen]],<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=ySfZLkhcneA#t=9m46s Interview with Hein Simons] 2022-01-01</ref> [[12 Augustus]] [[1955]]) is 'n [[Nederland]]se sanger wat as kinderster in die jare sestig bekend geword het onder die naam ''Heintje''. Hy sing in [[Nederlands]], [[Duits]], [[Afrikaans]] en [[Engels]]. == Suid-Afrikaanse sukses == Op die ouderdom van 20 neem Simons in Afrikaans op. Sy enkelspeler, "''Jou Hart Is Weer Myne''" styg in 1975 tot die nommer 4 posisie op die Suid-Afrikaanse treffersparade. Dit was so gewild dat hy 'n toer in die middel 1970's na Suid-Afrika onderneem het. == Wêreldwye sukses == Simons sy bekendste treffer is "Mama". Andere treffers wat hy gesing het is: ''Ich bau' dir ein Schloß'', ''Ich sing ein Lied für dich'', ''Ik hou van Holland'', ''Omaatje lief en Oma so lieb'' en ''Jij bent de allerbeste''. Wêreldwyd het Simons méér as 40 miljoen plate verkoop. Hiervoor ontvang hy 45 goue plate, asook twee platina en een diamant-plaat (destyds moes 250&nbsp;000 eenhede verkoop word om goud te behaal). Een jaar na die begin van sy loopbaan kry Simons reeds 'n onderskeiding (7 goue plate) vir die verkoop van 10&nbsp;000&nbsp;000 eenhede<ref>[http://www.heinsimons.com Webwerf van die Hein Simons se bewonderaarsklub]</ref> == Enkelspelers == *1967 "Mama" *1967 "Oma so lieb" *1968 "Du sollst nicht weinen" *1968 "Es kann nicht immer nur die Sonne scheinen" *1968 "Heidschi Bumbeidschi" *1968 "Ich bau' Dir ein Schloss" *1969 "Geh' Deinen Weg" *1969 "Liebe Sonne, lach doch wieder" *1969 "Ich sing' ein Lied für Dich" *1970 "Schön sind die Märchen vergangener Zeit" *1970 "Deine Tränen sind auch meine" *1971 "Schneeglöckchen im Februar" *1978 "Und das alles nur weil wir uns lieben" *1992 "Ein Mutterherz Soll Niemals Weinen" *1994 "Die Heimat darfst Du nie vergessen" *1995 "Mama Techno-Version" *1998 "Komm, tanz noch mal ganz eng mit mir" *2002 "So Wie Ein Stern" *2004 "Frauen sind was wunderbares" == Films == *1968 ''Zum Teufel mit der Penne'' *1969 ''Heintje – ein Herz geht auf Reisen'' *1969 ''Hurra, die Schule brennt'' *1970 ''Heintje – einmal wird die Sonne wieder scheinen'' *1970 ''Heintje – mein bester Freund'' *1971 ''Morgen fällt die Schule aus'' == Albums == *1967 ''Heintje'' *1968 ''Weihnachten mit Heintje'' *1969 ''Ich sing ein Lied für dich'' *1969 ''Dein schönster Tag'' *1970 ''Herzlichst Heintje'' *1971 ''Wenn wir alle Sonntagskinder wär'n'' *1972 ''Fröhliche Weihnacht überall'' *1973 ''Ich denk an dich'' *1974 ''Junger Mann mit 19'' *1978 ''Ich habe Freunde'' *1989 ''Herzensmelodie'' *1992 ''Ich hab' so lange gesucht nach dir'' *1994 ''Die Heimat darfst Du nie vergessen'' *1996 ''Mein zweites Leben'' *1998 ''Ich schenk' Dir meine Liebe'' *1999 ''Noch einmal mit Gefühl'' *2001 ''Heute und bisschen gestern – Jubiläumsalbum'' *2002 ''Rück ein Stückchen näher'' *2003 ''Von Herz zu Herz by Heintje|Von Herz zu Herz'' *2004 ''Frauen sind was wunderbares'' *2005 ''Ich sag' Danke'' *2006 ''Männer sind einfach zu gut'' == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Commonskat|Heintje Simons}} * [http://www.heinsimons.com Amptelike webtuiste] * {{YouTube|ZOYfOzU9ZRE|Hein Simons sing Afrikaans}} * {{Imdb naam|0800697}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Simons, Heintje}} [[Kategorie:Nederlandse manlike akteurs van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Nederlandse sangers]] [[Kategorie:Geboortes in 1955]] [[Kategorie:Lewende mense]] lrs8ovlhiyflwk59i9a4c7335sqoxr6 0 74611 2895169 2493163 2026-04-20T05:17:43Z Oesjaar 7467 /* Werking */ Verbeter 2895169 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Elementary particle interactions-af.svg|duimnael|240px|Bosone dra die vier fundamentele kragte oor.]] [[Lêer:Standard Model of Elementary Particles afr.svg|duimnael|240px|Die deeltjies van die Standaardmodel.]] In [[fisika]] is daar vier '''fundamentele wisselwerkings''', ook bekend as '''basiese natuurkragte'''. Alle kragte volg uit dié vier basiese wisselwerkings. Hulle is die [[swaartekrag]]- en die [[Elektromagnetisme|elektromagnetiese wisselwerking]], wat aansienlike kragte oor ’n lang afstand produseer waarvan die uitwerking in die alledaagse lewe gesien kan word, en die [[Sterk wisselwerking|sterk]] en die [[swak wisselwerking]], wat kragte op subatomiese afstande produseer. Sommige wetenskaplikes<ref name="Fackler">{{cite book | last1 = Fackler | first1 = Orrin | last2 = Tran | first2 = J. Thanh Van | title = 5th Force Neutrino Physics | publisher = Atlantica Séguier Frontières | date = 1988 | location = | pages = | language = | url = https://books.google.com/books?id=Ke32COxghksC&pg=PR7&dq=%22fifth+force%22f=false | doi = | id = | isbn = 2863320548 }}</ref><ref name="Weisstein">{{cite web |last=Weisstein |first=Eric W. |title=Fifth Force |work=World of Science |publisher=Wolfram Research |date=2007 |url=http://scienceworld.wolfram.com/physics/FifthForce.html |access-date=14 September 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190531205847/http://scienceworld.wolfram.com/physics/FifthForce.html |archive-date=31 Mei 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="Franklin">{{cite book | last1 = Franklin | first1 = Allan | last2 = Fischbach | first2 = Ephraim | title = The Rise and Fall of the Fifth Force: Discovery, Pursuit, and Justification in Modern Physics, 2nd Ed. | publisher = Springer | date = 2016 | location = | pages = | language = | url = https://books.google.com/books?id=7giyCwAAQBAJ&pg=PA146&dq=%22fifth+force%22 | doi = | id = | isbn = 3319284126 }}</ref> glo daar bestaan dalk ’n [[vyfde krag]], maar dit word nie algemeen aanvaar nie en is nog nie bewys nie. ==Werking== Elk van die bekende fundamentele wisselwerkings kan wiskundig as ’n [[Veld (fisika)|veld]] beskryf word. Swaartekrag word toegeskryf aan die kromming van [[ruimtetyd]], wat deur [[Einstein]] se [[algemene relatiwiteitsteorie]] beskryf word. Die ander drie is diskrete [[kwantum]]velde en hul wisselwerkings word bemiddel deur [[elementêre deeltjie]]s wat in die [[Standaardmodel]]<ref>{{Cite web|url=http://www.symmetrymagazine.org/standard-model/|title=The Standard Model of Particle Physics {{!}} symmetry magazine|website=www.symmetrymagazine.org|access-date=2018-10-30}}</ref> van [[deeltjiefisika]] beskryf word. Binne die Standaardmodel word die sterk wisselwerking oorgedra deur ’n deeltjie met die naam [[gluon]] en is dit verantwoordelik vir die binding van [[kwark]]e om [[hadron]]e soos [[proton]]e en [[neutron]]e te vorm. As ’n nawerking skep dit die [[kernkrag]] wat laasgenoemde deeltjies bind om [[atoomkern]]s te vorm. Die swak wisselwerking word oorgedra deur deeltjies bekend as [[W- en Z-bosone]]. Dit werk ook in op die kerns van [[atome]] en bemiddel [[radioaktiewe verval]]. Die elektromagnetiese krag, wat deur [[foton]]e oorgedra word, skep [[Elektriese veld|elektriese]] en [[magneetveld]]e wat verantwoordelik is vir die aantrekking tussen wentelende [[elektron]]e en atoomkerns, en dit hou atome bymekaar. Dit is ook verantwoordelik vir [[chemiese binding]] en [[elektromagnetiese golf|elektromagnetiese golwe]], insluitende [[sigbare lig]], en vorm die grondslag vir elektriese tegnologie. Hoewel die elektromagnetiese krag baie sterker as swaartekrag is, is dit geneig om homself in groot voorwerpe uit te kanselleer. Oor die grootste afstande (op die skaal van [[planete]] en [[sterrestelsel]]s) is swaartekrag dus geneig om die oorheersende krag te wees. Al vier fundamentele kragte is vermoedelik verwant en by hoë energieë op ’n minuskule lengte, die [[Plancklengte]],<ref>{{cite news |url=http://www.symmetrymagazine.org/article/the-planck-scale |title=The Planck scale |work=symmetry magazine |access-date=30 Oktober 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200401223326/https://www.symmetrymagazine.org/article/the-planck-scale |archive-date=1 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> in ’n enkele krag verenig. [[Deeltjieversneller]]s kan egter nie die enorme energieë opwek wat nodig is om dit eksperimenteel te ondersoek nie. Pogings om ’n algemene teoretiese raamwerk op te stel wat die verhouding tussen die kragte sal verduidelik, is vandag moontlik die grootste mikpunt van teoretiese fisici. Die swak en die elektromagnetiese krag is reeds verenig met die [[elektroswak teorie]] van Sheldon Glashow,<ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1979/glashow/auto-biography/ |title=The Nobel Prize in Physics 1979 |website=NobelPrize.org |access-date=30 Oktober 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023000015/https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1979/glashow/auto-biography/ |archive-date=23 Oktober 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Abdus Salam<ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1979/salam/biographical/ |title=The Nobel Prize in Physics 1979 |website=NobelPrize.org |access-date=30 Oktober 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200304064217/https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1979/salam/biographical/ |archive-date=4 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en Steven Weinberg,<ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1979/weinberg/auto-biography/ |title=The Nobel Prize in Physics 1979 |website=NobelPrize.org |access-date=30 Oktober 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20181031020026/https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1979/weinberg/auto-biography/ |archive-date=31 Oktober 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en daarvoor het hulle in 1979 die [[Nobelprys vir fisika]] gewen. Die kombinasie van die sterk krag met dié twee kragte (die "teorie van die groot vereniging") is goed onderweg, hoewel daar nog geen eksperimentele bewys voor is nie. Die kombinasie van swaartekrag en die ander wisselwerkings (die [[teorie van alles]]), is egter nog steeds problematies omdat swaartekrag deur die algemene relatiwiteitsteorie beskryf word en die ander kragte deur die kwantumteorie, en hulle is moeilik verenigbaar. {| style="margin: 1em auto 1em auto;" class="wikitable floatcenter" |+ '''Die vier fundamentele wisselwerkings van die natuur'''<ref>{{cite web |url=http://www.pha.jhu.edu/~dfehling/particle.gif |title=Standard Model of Particles and Interactions |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |website=jhu.edu |publisher=Johns Hopkins University |access-date=18 Augustus 2016 |quote=.gif |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20161021050116/http://www.pha.jhu.edu/~dfehling/particle.gif |archive-date=21 Oktober 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> ! style="" rowspan="2" | Eienskap/wisselwerking ! style="background-color:#8080BF" rowspan="2" |Swaartekrag ! style="background-color:#BFBF80" |Swak ! style="background-color:#BF8080" |Elektromagneties ! style="background-color:#80BF80" colspan="2" |Sterk |- ! style="background-color:#BFA080" colspan="2" | <small>(Elektroswak)</small> ! style="background-color:#AAD4AA" |<small>Fundamenteel</small> ! style="background-color:#D5EAD5" |<small>Residueel</small> |- |Werk in op: | align="center" |Massa/energie | align="center" |[[Geur (deeltjiefisika)|Geur]] | align="center" |[[Elektriese lading]] | align="center" |[[Kleurlading]] | align="center" | |- |Gebonde toestande gevorm: | align="center" |Planete, sterre, sonnestelsel, sterrestelsels | align="center" |<small>n.b.</small> | align="center" |Atome, molekules | align="center" |Hadrone | align="center" |Atoomkern |- |Deeltjies wat ondervind: | align="center" |Alle deeltjies | align="center" |Linkerhandse [[fermion]]e | align="center" |Met elektriese lading | align="center" |Kwarke, gluone | align="center" |Hadrone |- |Deeltjies wat bemiddel: | align="center" |<small>Nog nie waargeneem</small><br /><small>(hipoteties swaartekrag)</small> | align="center" |[[W- en Z-bosone|W⁺, W⁻ en Z⁰]] | align="center" |[[Foton|γ]] (foton) | align="center" |Gluone | align="center" |[[Pion (deeltjie)|π]]-, [[Rho-meson|ρ]]- en [[Omega-meson|ω]]-[[meson]]e |- |Sterkte op die skaal van kwarke: | align="center" |{{val||e=-41}}<small>(voorspel)</small> | align="center" |{{val||e=-4}} | align="center" |1 | align="center" |60 | align="center" |<small>Nie betrekking<br />op kwarke</small> |- |Sterkte op die skaal van <br />protone/neutrone: | align="center" |{{val||e=-36}}<small>(voorspel)</small> | align="center" |{{val||e=-7}} | align="center" |1 | align="center" |<small>Nie betrekking <br />op hadrone</small> | align="center" |20 |} ==Oorsig van die fundamentele wisselwerkings== In die begripsmodel van fundamentele wisselwerkings bestaan [[materie]] uit [[fermion]]e, wat eienskappe het soos ladings en [[Spin (fisika)|spin]] ±{{breuk|1|2}}. Hulle trek mekaar aan of stoot mekaar af deur [[boson]]e uit te ruil. [[Lêer:Particle overview af.png|duimnael|400px|’n Oorsig van die verskeie families van elementêre en saamgestelde deeltjies en die teorieë wat hul wisselwerking beskryf.]] Die model vir die wisselwerking van enige paar fermione lyk dan so: : Twee fermione gaan in → ''wisselwerking'' deur bosonuitruiling → twee veranderde fermione kom uit. Die uitruiling van bosone dra altyd [[energie]] en [[momentum]] oor tussen die fermione, en verander so hul snelheid en rigting. Die uitruiling kan ook ’n lading tussen die fermione vervoer en die ladings van die fermione in die proses verander (dus een soort fermion in ’n ander verander). Omdat bosone een eenheid hoekmomentum het, sal die fermion se spinrigting verander van +{{breuk|1|2}} in −{{breuk|1|2}} (of omgekeerd). Omdat ’n wisselwerking daartoe lei dat fermione mekaar aantrek en afstoot, is "krag" ’n ouer term vir wisselwerking. Die magnitude en gedrag van die vier fundamentele kragte verskil grootliks, soos in die tabel onder gesien kan word. Moderne fisici probeer elke waargenome fisiese verskynsel aan die hand van hierdie fundamentele wisselwerkings verduidelik. Dit blyk ook wenslik te wees om die getal verskillende soorte wisselwerkings te verminder. Twee voorbeelde hiervan is die kombinasie van: *die elektriese en die magnetiese krag in die elektromagnetiese krag; *die elektromagnetiese en die swak krag in die elektroswak krag. Beide magnitude ("relatiewe sterkte") en "reikwydte", soos in die tabel aangedui, is net betekenisvol binne ’n taamlik ingewikkelde teoretiese raamwerk. Kennis moet ook geneem word dat die tabel eienskappe van ’n begripskema lys wat nog ondersoek word. <center> {| class="wikitable" |- ! Wisselwerking !! Huidige teorie !! Bemiddelaars !! Relatiewe sterkte !! Langafstandgedrag !! Reikwydte (m) |- | Swak|| Elektroswak teorie (EWT) || [[W- en Z-bosone]] || 10²⁵ || <math> \frac{1}{r} \ e^{-m_{W,Z} \ r}</math> || 10⁻¹⁸ |- | Sterk || [[Kwantumchromodinamika]] <br />(QCD) || Gluone || 10³⁸ || <math>{\sim r}</math><br /> ([[kleurinperking]] || 10⁻¹⁵ |- | Elektromagneties || Kwantumelektrodinamika <br />(QED) || Fotone || 10³⁶ || <math>\frac{1}{r^2}</math> || ∞ |- | Swaartekrag || [[Algemene relatiwiteit]]<br />(GR) || [[Graviton]]e (hipoteties) || 1 || <math>\frac{1}{r^2}</math> || ∞ |}</center> Die moderne [[kwantummeganika|kwantummeganiese]] siening van die fundamentele kragte buiten swaartekrag is dat materiedeeltjies (fermione) nie regstreeks in ’n wisselwerking betrokke is nie, maar ’n lading het en [[virtuele deeltjie]]s ([[ykboson]]e) uitruil wat die kragdraers of {{nowrap|-bemiddelaars}} is. Fotone bemiddel byvoorbeeld die wisselwerking van [[elektriese lading]]s, en gluone bemiddel die wisselwerking van [[kleurlading]]s. == Verwysings == {{Verwysings|2}} ==Eksterne skakels== *''[[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Fundamental interaction|Engelse Wikipedia]]'' {{Normdata}} [[Kategorie:Kernfisika]] [[Kategorie:Kwantummeganika]] bslshta0acdpjv3y2ob822hqaomt25m 0 78388 2895165 2860780 2026-04-20T05:00:13Z JMK 649 sny prent, +hofie, sorteer inhoud, skakels 2895165 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks | name = Groentinker | image = Green Tinkerbird, Arabuko-Sokoke Forest, Kenya CD5A4273 (cropped).jpg | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref>{{IUCN|id=100600792 |title=''Pogoniulus simplex'' |assessors=''BirdLife International'' |version=2012.1 |year=2012 |accessdate=16 Julie 2012}}</ref> | domain = [[Eukaryota]] | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Aves]] | ordo = [[Piciformes]] | familia = [[Lybiidae]] | genus = ''[[Pogoniulus]]'' | species = '''''P. simplex''''' | binomial = ''Pogoniulus simplex'' | binomial_authority = (Fischer & Reichenow, 1884) | synonyms = }} Die '''groentinker''' (''Pogoniulus simplex'') is 'n [[Oos-Afrika]]anse [[voël|standvoël]] in die [[Afrika-houtkappers|houtkapper]]-familie. Hulle soek kos in die blaredak van kuswoude en digte boomveld, en word in tropiese en subtropiese laelande aangetref. Die voëltjie is 10&nbsp;cm groot en weeg van 8 tot 10 gram. In Engels staan dit as die ''green tinkerbird'' bekend. ==Status== Tot in die 21ste eeu is dit as 'n swerwer of baie seldsame standvoël in [[Suider-Afrika]] beskou. Ekspedisies na [[Mosambiek]] sedert 2011 het egter meer betroubare inligting rakende die habitat, getalle en verspreiding meegebring.<ref name="dav">{{cite journal |last1=Davies |first1=G. P. B. |title=Status of Eastern Green Tinkerbird ''Viridibucco simplex'' in Sul do Save, southern Mozambique, and notes on selected bird species of the Sitila-Massinga coastal, tropical, semi-deciduous dry forest and thicket complex, Inhambane Province |journal=Durban Natural Science Museum Novitates |date=2013 |issue=36 |pages=32-46 |url=http://www.durban.gov.za/City_Services/ParksRecreation/museums/nsm/publications/Documents/Novitates_Vol_36_3_Davies.pdf |accessdate=4 Mei 2017 |archive-date=19 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150919142302/http://www.durban.gov.za/City_Services/ParksRecreation/museums/nsm/publications/Documents/Novitates_Vol_36_3_Davies.pdf |url-status=dead }}</ref> == Verspreiding == Dit is [[inheems]] aan die [[Kenia]]anse en [[Tanzanië|Tanzaniese]] kusstrook, tot aan die voetheuwels van die Usambara-gebergte. In Suider-Afrika is die spesie tot [[Malawi]] en [[Mosambiek]] beperk, en veral in Mosambiek was die status en verspreiding vir jare lank net gebrekkig bekend. Die eerste waarnemings en versamelde eksemplare is naamlik nie noukeurig aangeteken of gepubliseer nie. Tot en met 1958 was die spesie slegs sover suid as Mangochi-berg in die ooste van Malawi bekend. In daardie jaar is dit egter naby Chicomo in [[Inhambane (provinsie)|Inhambane-provinsie]] van suidelike Mosambiek ontdek, waar dit deur Rui Quadros vir die museum te Lorenço Marques versamel is. Van 1969 tot 1972 het K.L. Tinley die spesie gereeld teëgekom aan die suidweshange van die Gorongosa-gebergte in Mosabiek se Sofala-provinsie. Versamelaars van die Durbanse Natuurhistoriese Museum het in 1966 en 1971 ekspedisies na die Sitila-Massinga droë-woudruigtekompleks in Inhambane-provinsie onderneem. Tydens een of meer van hierdie ekspedisies is weereens eksemplare van die spesie versamel. Rondom 2005 het Vincent Parker die spesie in Mosambiek se noordelike [[Niassa|Niassa-provinsie]] aangetref, en vanaf Januarie 2013 is 'n populasie wat in die lae duisende tel, deur G.P.B. Davies en H.N. Chittenden in die Sitila-Massinga-kompleks herondek.<ref name="dav"/> == Sien ook == * [[Alfabetiese lys van Suid-Afrikaanse voëls]] * [[Lys van Suid-Afrikaanse voëls (Groepeer)]] * [[Lys van Suider-Afrikaanse voëls volgens wetenskaplike name]] == Bron == * ''[[Sasol Voëls van Suider-Afrika]].'' Struik Nature. Vierde Uitgawe 2011. {{ISBN|978-1-77007-926-7}} == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Wikispecies-inlyn|Pogoniulus simplex}} {{Saadjie}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Afrika-houtkappers]] kqab14chy3ya1qqymaspzb5grm8ltww 0 82330 2895149 2859326 2026-04-19T19:52:50Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895149 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | name = Gewone ghwarrie | image = | status = LC | status_system = IUCN2.3 | taxon = Euclea undulata | authority = [[Carl Peter Thunberg|Thunb.]], (1784) | synonyms = * ''Euclea humilis'' <small>[[Christian Friedrich Ecklon|Eckl.]] & [[Karl Ludwig Philipp Zeyher|Zeyh.]]</small> * ''Euclea myrtina'' <small>[[William John Burchell|Burch.]]</small> * ''Euclea undulata var. myrtina'' <small>(Burch.) Hiern</small> }} Die '''Gewone ghwarrie''' (''Euclea undulata'') is 'n klein [[boom]] of [[struik]] wat wydverspreid in [[Suidelike Afrika]] voorkom behalwe in die [[Weskus]], [[Kalahari]], grasveld en die grootste gedeeltes van [[Zimbabwe]] en [[Mosambiek]]. Amptelik kom dit in [[Botswana]], [[Eswatini]], Mosambiek, [[Namibië]] en Zimbabwe voor. Die boom verkies oop klipperige plekke waar dit soms stande vorm. Kenmerkend is die jong groei met klein [[roesbruin]] korrels bedek. Die plant se FSA-nommer is 601.<ref>https://www.treetags.co.za/national-list-of-indigenous-trees/</ref> == Galery == <gallery> Euclea undulata - Gwarrie tree - KDNBG.jpg File:Euclea undulata, loof en blomme, a, Faerie Glen NR.jpg|Loof van 'n ongekartelde variant File:Euclea undulata, blomtakkie, Faerie Glen NR.jpg|Blomme aan raseem-agtige blomtakkie Euclea undulata, blomtakkie, b, Faerie Glen NR.jpg Euclea undulata, loof en blomme, a, Faerie Glen NR.jpg Euclea undulata, loof en blomme, b, Faerie Glen NR.jpg </gallery> == Kyk ook == * [[Alfabetiese lys van Suid-Afrikaanse bome]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronnelys == * ''Watter Boom is dit?'' Eugene Moll 2013 {{ISBN|978 1 77007 832 1}} * [http://redlist.sanbi.org/species.php?species=3699-26 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:323344-1 Plants of the World Online] {{Commons-kategorie inlyn|Euclea undulata|''Euclea undulata''}} [[Kategorie:Bome van Afrika]] [[Kategorie:Euclea|undulata]] [[Kategorie:Flora van Botswana]] [[Kategorie:Flora van Eswatini]] [[Kategorie:Flora van Mosambiek]] [[Kategorie:Flora van Namibië]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Flora van Zimbabwe]] pik3kwb8d0hljbm859owo83apj1nmvd 0 104045 2895187 2838336 2026-04-20T05:27:58Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895187 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Rugbyspeler | naam = George Daneel | beeld = [[Lêer:George Daneel 1928.jpg|200px]] | byskrif = George Daneel in 1928 | vollenaam = George Murray Daneel | bynaam = | geboortedatum = {{Geboortedatum|1904|8|29}} | geboorteplek = [[Calvinia]], [[Unie van Suid-Afrika]] | sterftedatum = {{Sterfdatum en ouderdom|1904|8|29|2004|10|19}} | sterfteplek = [[Franschhoek]], Suid-Afrika | lengte = 1,86&nbsp;m | gewig = 86,2&nbsp;kg | ru_posisies = [[Agsteman]] | ru_amateurjare = | ru_amateurklubs = | ru_amklubwedstryde = | ru_amklubpunte = | ru_amopdatering = | ru_klubjare = 1928–1931<br />1931<br />? | ru_proklubs = [[Westelike Provinsie|Westelike&nbsp;Provinsie]]<br />[[Goue Leeus]]<br />[[Luiperds]] | ru_klubwedstryde = ?<br />?<br />1 | ru_klubpunte = (?)<br />(?)<br />(?) | ru_klubopdatering = | super14 = | super14jare = | super14wedstryde = | super14punte = | ru_currentclub = | super14opdatering = | ru_provinsie = | ru_provinsiejare = | ru_provinsiewedstryde = | ru_provinsiepunte = | ru_provinsieopdatering = | ru_sewesnasionalejare = | ru_sewesnasionalespan = | ru_sewesnasionalekomp = | ru_sewesopdatering = | ru_nasionalespan = {{Rugby-unie-landdata|RSA|1928}} | ru_nasionalejare = 1928–1932 | ru_nasionalewedstryde = 8 | ru_nasionalepunte = (6) | ru_nsopdatering = | ru_afrigtingklubs = | ru_afrigtingjare = | ru_afrigtingopdatering = | ander = | beroep = | eggenote = | kinders = | familie = | skool = Robertson Boys High, [[Robertson]] | universiteit = [[Universiteit van Kaapstad]]<br />[[Universiteit Stellenbosch]] | url = }} Ds. '''George Murray Daneel''' ([[Calvinia]], [[29 Augustus]] [[1904]] – [[Franschhoek]], [[19 Oktober]] [[2004]]) was ’n predikant in die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk]] en die eerste en tot dusver (2015) enigste [[Springbokke|Springbok]]-[[rugby]]speler wat honderd jaar oud geword het. Hy was een van die eerste NG predikante wat apartheid probeer bekamp het deur gesprekvoering tussen die verskillende Suid-Afrikaanse rassegroepe aan te moedig<ref>{{af}} [http://m24arg02.naspers.com/argief/berigte/dieburger/2004/10/25/DB/8LDN/01.html ''Oudste Springbok sterf kort ná 100ste verjaardag''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151004124938/http://m24arg02.naspers.com/argief/berigte/dieburger/2004/10/25/DB/8LDN/01.html |date= 4 Oktober 2015 }}, ''[[Die Burger]]'', 25 Oktober 2004.</ref> en hom selfs openlik teen apartheid uitgespreek het.<ref>{{af}} Van Renen, A.L. in [[Frits Gaum|Gaum, dr. Frits]] (hoofred.). 2008. ''Christelike kernensiklopedie''. Wellington: Lux Verbi en Bybelkor.</ref> == Herkoms == [[Lêer:MS Daneel sittende.jpg|duimnael|links|Daneel se pa, [[Marthinus Daneel]], hier afgeneem in 1896 as lid van Stellenbosch se heel eerste rugbytoerspan.]] [[Lêer:Alexander en Margaretha Daneel kort na hul huwelik.jpg|duimnael|Ds. Daneel se grootouers aan vaderskant, ds. [[Alexander Daneel|Alexander Berthin Daneel]] en Margaretha Louw, kort ná hul troudag in 1863.]] George Daneel was die derde geslag aan vaderskant wat NG predikant geword het. Sy oupa ds. [[Alexander Daneel]], kerklike patriarg, het sy hele bediening van 1862 tot hy oorlede is in die amp op [[22 Maart]] [[1899]] in die [[NG gemeente Heidelberg, Wes-Kaap|gemeente Heidelberg, Kaap]] deurgebring. Sy pa, ds. [[Marthinus Daneel|M.S. Daneel]], was leraar van [[NG gemeente Calvinia|Calvinia]] van 1898 tot 1906, [[NG gemeente Fraserburg|Fraserburg]] tot 1914 en laastens [[NG gemeente Victoria-Wes|Victoria-Wes]] tot hy sy emeritaat aanvaar het in 1934. George Daneel se ouma aan vaderskant was Margaretha Johanna Louw ([[7 April]] [[1846]] – [[1 Junie]] [[1934]]<ref>{{en}} [http://www.geni.com/people/Margaretha-Daneel/6000000016331636381 Besonderhede op Geni.com]. URL besoek op 26 September 2015.</ref>), 'n dogter van Johannes Wynand Louw ([[13 Desember]] [[1820]] – [[13 Februarie]] [[1873]]<ref>{{en}} [http://www.geni.com/people/Johannes-Wynand-Louw/6000000019376878334 Besonderhede op Geni.com]. URL besoek op 26 September 2015.</ref>) en Maria Elizabeth Smuts ([[28 November]] [[1824]] – [[2 Oktober]] [[1895]]<ref>{{en}} [http://www.geni.com/people/Maria-Elizabeth-Louw/6000000019377013013 Besonderhede op Geni.com]. URL besoek op 26 September 2015.</ref>). Margaretha Louw se moeder was 'n niggie van Alexander Daneel se moeder. Sy ouma het haar gedurende baie jare nie alleen getrou ter syde gestaan het nie, maar hom ook wonderlik aangevul. Terwyl hy soms stug voorgekom het, was sy die minsaamheid self; terwyl hy die deftige waardigheid van die ouer geslag predikante in 'n volle mate gehandhaaf het, het sy gemeensaam met almal omgegaan; terwyl erns by hom oorweeg het, het sy 'n blye humorsin gehad wat haar tot op hoë leeftyd gekenmerk het. Hul hoogs gelukkige huwelikslewe is met nege seuns en drie dogters geseën. Van dié egpaar se kinders het ook ds. [[John Daneel|Johannes Wynand Daneel]] (1865–1940), George Daneel se oom, predikant geword. Hy was die skoonseun en opvolger van eerw. [[Stephanus Hofmeyr]] in die Soutpansberge, en ds. Marthinus Daneel. Ds. Daneel se moeder, en Marthinus Daneel se eerste vrou, was Charlotte Louisa Murray ([[16 Junie]] [[1874]] – [[1 September]] [[1916]]<ref>{{en}} [http://www.geni.com/people/Charlotte-Murray-b10c3/6000000018049189638 Besonderhede op Geni.com]. URL besoek op 26 September 2015.</ref>), die dogter van ds. [[George Murray]], wat ten tyde van haar geboorte predikant was van die [[NG gemeente Willowmore]]. Aan vaderskant was haar oupa en George Daneel se oupagrootjie dus ds. [[Andrew Murray sr.]], terwyl vier van haar ooms aan vaderskant ([[John Murray|John]], [[Andrew Murray|Andrew]], [[William Murray|William]] en [[Charles Murray|Charles]]) predikant geword het en vier van haar Murray-tantes met ’n predikant getrou het: Maria (1831–1912) met ds. [[J.H. Neethling]], Jemima (1836–1904) met ds. [[Andreas Adriaan Louw|Andries Adriaan Louw]], Isabella (1839–1929) met ds. [[Jan Hendrik Hofmeyr (predikant)|J.H. Hofmeyr]] en Elizabeth (1855–1917) met ds. H.L. Neethling. Charlotte Daneel is oorlede op [[1 September]] [[1916]] nadat sy die lewe geskenk het aan 10 kinders. Sy pa, Marthinus Daneel, het aan die [[Kweekskool]] op [[Stellenbosch]] studeer waar hy in 1891 vir die eerste span rugby gespeel het en weer van 1894 tot 1896. Marthinus Daneel se broer [[John Daneel|John]], George se oom, het tydens sy studiejare aan die [[Kweekskool]] van 1886 tot 1889 ook vir Stellenbosch se eerste span gespeel. Ook George se broer [[Henry Daneel|Henry]] het in rugby uitgeblink en in 1906 as lid van die eerste Springbokspan saam met [[Paul Roos]] in [[Groot-Brittanje]] getoer. == Kinderjare en opleiding == [[Lêer:Maties eerste rugbyspan 1925.jpg|duimnael|links|Die [[Universiteit Stellenbosch|Maties]] se eerste rugbyspan in 1925. George Daneel staan vierde van links in die agterste ry.]] [[Lêer:Universiteit van Stellenbosch se rugbyspanne, 1928.jpg|duimnael|Die [[Universiteit van Stellenbosch]] se rugbyspanne, 1928. Daneel, wat in daardie jaar onderkaptein van die eerste span was, sit sewende van links in die tweede ry van voor.]] George Daneel het sy eerste twee lewensjare in die [[pastorie]] op [[Calvinia]] deurgebring, waarna die gehuis verhuis na [[Fraserburg]] waar sy vader op [[29 September]] [[1906]] as leraar bevestig is. George begin sy skoolonderrig in 1911 aan die plaaslike skool, maar drie jaar later vertrek die gesin na [[Victoria-Wes]], ook in die [[Karoo]]. Hier sou ds. Marthinus Daneel 20 jaar bly tot sy aftrede in 1934. George sit sy skoolloopbaan op Calvinia voort, maar matrikuleer in 1921 op [[Robertson]]. Hy besluit om in soveel van sy voorsate se voetspoor te volg en gaan die [[Universiteit van Kaapstad]] waar hy in 1922 en 1923 sonder welslae in die teologie studeer. Aan die [[Universiteit Stellenbosch|Victoria-kollege]] en [[Kweekskool]] op Stellenbosch studeer hy van 1924 terwyl hy ’n inwoner was van die [[Wilgenhof]]-koshuis. Hy speel van 1925 tot 1930 vir Stellenbosch se eerste rugbyspan, van 1925 tot 1928 vir die [[Westelike Provinsie]] en in 1928 en van 1930 tot 1932 vir die [[Springbokke]]. In eersgenoemde jaar is hy as agtsteman gekies om teen die eerste besoekende span uit [[Nieu-Seeland]] te speel en het as flank en agtsteman ook teen [[Frankryk]] en [[Engeland]] uitgedraf en in 1931/'32 in Brittanje saam met die Springbokke getoer. Sy laaste Bok-kragmeting was op dié toer teen [[Skotland]] in 1932. Dit was tydens dié toer in dat hy in aanraking gekom het met Frank Buchman se Oxford-groep en hy besluit om rugby te laat vaar en deel te word van die Morele Herbewapening, hoewel hy nog soms spanne afgerig het. Sy laaste wedstryd op provinsiale vlak was toe hy tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] oorreed is om vir Wes-Transvaal te speel nadat hul kaptein Nic Bierman siek geword het. Nadat hy sy studie aan die Kweekskool voltooi het, is prop. George Daneel op [[11 Julie]] [[1931]] as hulpprediker van die [[NG gemeente Calvinia|NG gemeente]] op sy geboortedorp, [[Calvinia]], bevestig. Hy was ongetroud en beroepe was skaars weens die [[Groot Depressie]]; daarom aanvaar ds. Daneel buitekerklike werk en verlaat Calvinia. Op [[1 Julie]] [[1940]] word hy ’n kapelaan in Noord-Afrika en later aan ander gevegsfronte. Later is hy bevorder tot senior kapelaan. == Gesinslewe == George Daneel trou op [[28 Desember]] [[1940]], toe hy al 36 jaar oud was, met Johanna Stolp, wat sowat 10 jaar jonger as hy was. Drie dogters is uit dié huwelik gebore: Charlotte, genoem na haar ouma aan moederskant, Marie-Louise (later Steyn) en Suzette (volgens ’n ander bron Suzan) Burrel, wat na Engeland geëmigreer het. Met sy afsterwe was daar nege kleinkinders en een agterkleinkind. == In Grahamstad == [[Lêer:Kerkraad NG gemeente Grahamstad 1951.jpg|duimnael|Die kerkraad van die [[NG gemeente Grahamstad]] ten tyde van die nuwe kerkgebou se inwyding. Ds. Rabie sit vierde van links in die voorste ry en ds. Daneel vyfde.]] Ná die [[Tweede Wêreldoorlog]] word hy op [[6 April]] [[1946]] as leraar van die [[NG gemeente Grahamstad]] bevestig nadat hy die beroep ontvang het terwyl hy veldprediker van die Suid-Afrikaanse troepe in Italië was. Begin 1947 het die gemeente onder ds. Daneel se leiding ’n perseel met twee ou geboue op die hoek van Mark- en Hillstraat teen £3&nbsp;000 gekoop met die oog op die bou van 'n nuwe kerk. Eers drie jaar later het die kerkraad besluit dat die tyd om met die bouwerk 'n aanvang te maak, ryp was. Kort daarna is die bekende argitek, mnr. [[Wynand Louw|Wynand H. Louw]], van die [[Paarl]], versoek om 'n plan te voorsien en later in die jaar is die uitvoering daarvan opgedra aan die bouaannemer, [[F.P. van Heerden]], van Germiston, wat reeds meer as 30 kerkgeboue tot sy krediet gehad het. Op [[18 Januarie]] [[1951]] is die eerste sooi deur dr. J.D. Louw gespit en die boubedrywighede begin. Die werk het so fluks gevorder dat ds. Daneel die hoeksteen op [[17 Maart]] [[1951]] kon lê by welke geleentheid ds. [[Henry Charles Hopkins|H.C. Hopkins]], van [[NG gemeente Fort Beaufort|Fort Beaufort]], die rede gehou het. 'n Skaduwee het oor die bouverrigtinge geval toe oom Ben van Heerden, die bouvoorman, wat nie alleen sy werk op baie bekwame wyse gedoen het nie maar ook van die begin af die volste vertroue van die gemeente geniet het, op die aand van [[31 Mei]] plotseling oorlede is. Sy plek is deur J. de Wit geneem en einde Augustus, dit wil sê in die baie kort tyd van sewe en 'n half maande, was die werk feitlik voltooi. Die gebou van swart en rooibruin sierstene bied sitplek aan ten minste 700 persone. Die banke van die ou kerk is op die galerye gebruik, terwyl die nuwe banke asook die preekstoel van Transvaalse kiaat vervaardig is. Die toringhorlosie en klok wat nog in 'n uitstekende toestand was, het gekom uit die bekende Tower House in Bathurststraat en is teen 'n baie billike prys verkry. 'n Pyporrel sou later aangebring word. Van die boukoste is reeds met die inwyding sowat die helfte deur die bydraes van die gemeente en hulp van buite byeengebring. Die inwyding van die nuwe kerk op [[14 September]] [[1951]] was 'n baie belangrike mylpaal in die geskiedenis van die NG kerk in die toe oorwegend Engelssprekend Grahamstad bereik. Die verwesenliking van hierdie lank gekoesterde ideaal waarvoor met die jare gebid en gewerk is, het as besieling vir die gemeente gedien om met nuwe moed die toekoms in te gaan, aldus ds. Hopkins. Ds. Daneel is in Augustus 2001, <ref>Herdenkingsbrosjure, NG Kerk Grahamstad</ref> toe hy 97 jaar oud was, genooi om die Nagmaal in Grahamstad se NG kerk, waarvan hy die hoeksteen 50 jaar tevore gelê het, te bedien. In die Setlaarstad het ds. Daneel ál meer betrokke geraak by die beweging vir morele herbewapening. In 1953 het hy die eerste veelrassige konferensie van die groep vir geestelike en morele herbewapening in Lusaka bygewoon. Die regering het toe gelas dat dié groep, wat rassesamewerking in kerkverband bevorder het, sy werksaamhede staak. Hulle het "vriendelik dog ferm" geweier, aldus ds. Daneel.<ref>{{af}} [http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/1996/08/29/5/3.html Oudste Bok-rugbyspeler word 92 'danksy fiksheid'], ''[[Beeld]]'', [[29 Augustus]] [[1996]]. URL besoek op 4 Oktober 2015.</ref> Hy aanvaar demissie op [[5 Julie]] [[1953]] sodat hy hom voltyds daarop kon toespits, eers van 1955 tot 1981 in [[Pretoria]] en toe van 1982 tot 1989 in [[Windhoek]]. Destyds, toe [[apartheid]] veral in ’n stad soos [[Pretoria]] hoogty gevier het, het hy en sy vrou moeite gedoen om dialoog tussen verskillende rasse aan te moedig. == Aftrede == [[Lêer:George en Johanna Daneel grafsteen.jpg|duimnael|regs|280px|Die Daneel se grafsteen in die ou begraafplaas by die Hugenote-museum op [[Franschhoek]].]] In 1990 gaan vestig George en Johanna Daneel hulle in Huis Herfsblaar in [[Pretoria]]. In 1996, met die oog op sy 92ste verjaardag, het ''[[Beeld]]'' hom uitgevra oor die geheim van sy lang lewe. "Dit is nie my skuld dat ek so oud geword het nie," het hy gesê en verwys na ’n oom van hom wat 102 jaar oud geword het nie. Hy het sy lang lewe daarna toegeskryf dat hy fiks was en gedissiplineerd gelewe het sonder drank en rook.<ref>{{af}} [http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/1996/08/29/5/3.html Oudste Bok-rugbyspeler word 92 'danksy fiksheid'], ''[[Beeld]]'', [[29 Augustus]] [[1996]]. URL besoek op 4 Oktober 2015.</ref> In dieselfde berig het hy ’n staaltjie vertel van sy pa wat vir [[Calvinia]] se eerste span rugby gespeel het tot hy agtergekom het die gemeente hou bidure "vir die predikant dat hy tog bekeer sal word". Oor die destydse Waarheids-en-versoeningskommissie het hy gesê hy hoop dit sou "groter eensgesindheid in die land bevorder". Ds. Daneel het nog tot op 90 tennis gespeel en daarna gestap vir oefening. Johanna Daneel is op Vrydag [[22 Mei]] [[1998]] op [[Franschhoek]] oorlede, net drie maande nadat sy en ds. Daneel daarheen verhuis het om by hul dogter Charlotte en dié se man, Derk Blaise, te gaan woon. Sy was 84 jaar oud.<ref>{{af}} [http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1998/05/26/6/13.html ''Oudste Bok se vrou sterf op Franschhoek'', ''[[Die Burger]]'', 26 Mei 1998]. URL besoek op 4 Oktober 2015.</ref> Ds. Daneel het sy honderdste verjaardag tydens ’n feesgeleentheid in 2004 in die [[NG gemeente Franschhoek|NG kerk op Franschhoek]] gevier wat deur sowat 200 mense bygewoon is. Hy was toe die oudste lewende predikant en oud-Springbok. Skaars twee maande later is hy oorlede en twee dae later, op [[21 Oktober]], uit die NG kerk Franschhoek begrawe. Op die begrafnis het Charlotte Daneel gesê: "Dankie dat julle vir die tweede keer in twee maande by dié lieflike kerk op Franschhoek bymekaarkom om die lewe van George Daneel te vier. Gister toe dit so heerlik gereën het, het ek my voorgestel dat pappie by die hemelpoort aangekom het, en toe hy daar met ope arms ontvang en verwelkom word, dat hy op 'n rustige en droë manier gesë het: 'Baie dankie, dit is goed, ek kom graag in, maar dan moet julle darem eers sorg vir 'n bietjie reën daar in Franschhoek en die Boland, want dit is baie droog daar." Sy het gesê ds. Daneel was nie siek nie, maar is "letterlik weens ouderdom dood". Sy het gesê sy naasbestaandes "voel geseënd dat hul pa so lank geleef het dat hy die nuwe Suid-Afrika kon sien".<ref>{{af}} [http://m24arg02.naspers.com/argief/berigte/dieburger/2004/10/25/DB/8LDN/01.html ''Oudste Springbok sterf kort ná 100ste verjaardag''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151004124938/http://m24arg02.naspers.com/argief/berigte/dieburger/2004/10/25/DB/8LDN/01.html |date= 4 Oktober 2015 }}, ''[[Die Burger]]'', 25 Oktober 2004.</ref> == Bronne == * {{af}} Van der Merwe, dr. Gerdrie in Symington, Johan. 2005. ''Jaarboek van die NG Kerke 2006''. Wellington: Tydskriftemaatskappy. * {{af}} [[Danie Craven|Craven, Danie]] en Jordaan, Piet. 1955. ''Met die Maties op die rugbyveld 1880–1955''. Kaapstad, Bloemfontein, Johannesburg: Nasionale Boekhandel Beperk. == Verwysings == {{Verwysings|3}} {{DEFAULTSORT:Daneel, George Murray}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse predikante]] [[Kategorie:Predikante van die Nederduitse Gereformeerde Kerk]] [[Kategorie:Springbokrugbyspelers]] [[Kategorie:Geboortes in 1904]] [[Kategorie:Sterftes in 2004]] [[Kategorie:Wilgenhof]] [[Kategorie:Honderdjariges]] px5m3r40f0j7ynvf68p2srgqjcyg7v5 0 105295 2895281 2839698 2026-04-20T10:13:16Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895281 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Hendrik Gerhardus Stoker | beeld = Prof HG Stoker.jpg | orde = Christelike Filosoof | termynaanvang = | termyneinde = | vise = | monarg = | voorganger = | opvolger = | geboortedatum = 4 April 1899 | geboortejaar = 1899 | geboortemaand = April | geboortedag = 4 | geboorteplek = [[Johannesburg]], [[Suid-Afrika]] | sterftedatum = {{SDEO|1899|04|04|1993|05|16}} | sterfteplek = Potchefstroom | party = | orde2 = | termynaanvang2 = | termyneinde2 = | vise2 = | voorganger2 = | opvolger2 = | orde3 = | termynaanvang3 = | termyneinde3 = | vise3 = | voorganger3 = | opvolger3 = | eggenoot = Miriam Francoise Stoker (néé Du Plessis) | kinders = | alma_mater = [[PU vir CHO]] | religie = [[Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika|Gereformeerd]] | handtekening = | foto = }} '''Hendrik Gerhardus Stoker''' (1899–1993) was 'n [[Calvinisme|Calvinistiese]] filosoof. Hy is bekend daarvoor dat hy 'n eie wysgerige stelsel Wysbegeerte van die Skeppingsidee (1933)<ref>Stoker, H.G. 1933. Wysbegeerte van die Skeppingsidee. Pretoria: J.H. De Bussy</ref> daargestel het. Johan Heyns het in "''Denkers deur die eeue''" Stoker as die grootste filosoof beskou wat [[Afrika]] opgelewer het.<ref>Heyns, J.A. 1967. Denkers deur die eeue. Kaapstad: Tafelberg Uitgewers.</ref> == Biografie == === Vroeër dae === [[Lêer:HG Stoker (links) en TT Spoelstra (middel) in gesprek met 'n medestudent in die teologie, Potchefstroom.jpg|links|200px|duimnael|HG Stoker (links) en [[T.T. Spoelstra]] (middel) in gesprek met 'n medestudent in die teologie, Potchefstroom, omstreeks 1922.]] [[Lêer:Die Stoker-broers, HG, Piet en Herman.jpg|duimnael|regs|300px|H.G. Stoker (links) en sy broers, Piet en Herman.]] Stoker is op 4 April 1899 in Johannesburg gebore. Sy ouers, Pieter Stoker (gebore op 5 Februarie 1865 te [[Assen]])<ref>{{nl}}[http://alledrenten.nl/akte/pieter-stoker/db078ef1-c6fa-4b3c-a184-79ad2ce66bec Geboorteregister Assen 1865, Aktenummer 23]</ref> en Geertje (Leentje) Nienhuis (gebore op 24 Februarie 1873 te [[Bedum]]),<ref>{{nl}}[http://www.allegroningers.nl/personen/trefwoord/datum_i/%5B18500000%20TO%2018749999%5D/q/persoon_achternaam_t_0/Nienhuis/q/persoon_rol_s_0/kind/q/persoon_rol_s_1/0/start/400?sort=datum_i&direction=asc Geboorteregister Bedum 1873, Aktenummer 29]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> was immigrante uit Nederland, en hulle het mekaar in Johannesburg ontmoet. Ses maande nadat Stoker gebore is, breek die [[Tweede Vryheidsoorlog]] uit en sy vader het as 'n Nederlandse vrywilliger by die Boerekommando’s aangesluit. Gedurende die oorlog het albei ouers die lyding van vroue en kinders in die [[konsentrasiekamp]]e gesien. As gevolg daarvan neem die Stoker-gesin 'n anti-Britse gesindheid in.<ref>{{en}}{{cite book|title=Encyclopeadia of Modern Christian Politics|pages=538-539|url=https://www.google.co.za/books/edition/Encyclopedia_of_Modern_Christian_Politic/beaZzQEACAAJ?hl=af|editor-last1=Domenico|editor-first1=Roy P.|editor-last2=Yardley|editor-first2=Mark Y. (red.)|publisher=Greenwood Press|location=Westpoint, Connecticut & London|year=2006|isbn=0313338906}}</ref> Stoker se ouers wil nie hê dat hy na 'n Engelse skool moet gaan nie, dus is hy vir sy skoolopleiding by die [[Deutsche Internationale Schule Johannesburg|Deutsche Schule]] ingeskryf. Die [[Eerste Wêreldoorlog]] veroorsaak moeilikhede vir die Deutsche Schule en Stoker se ouers is verplig om hom in te skryf by die [[Potchefstroom Gimnasium]], waar hy in 1916 in die eerste klas [[Matriek|matrikuleer]] het. Toe hy 'n student by die Ginmasium was, het hy algemene (oop) kolleges van (onder andere) [[Jacob Daniël du Toit]] (Totius) bygewoon. Totius, die hoogleraar aan die [[Teologiese Skool Burgersdorp|Theologiese Skool]] van die [[Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika|Gereformeerde Kerk]], was ook bekend as 'n digter en ook as een van die leiers van die [[Afrikaanse Taalbeweging|Tweede Taalbeweging]].<ref>{{cite book |first = EC |last = Pienaar |title = Taal en poësie van die tweede Afrikaanse taalbeweging |publisher = J.H. de Bussy en Hollandsch-Afrikaansche Uitgevers-Maatschappij v/h J. Dusseau & Co |location = Pretoria/Amsterdam en Kaapstad |year = 1919 |url = http://www.dbnl.org/tekst/pien004taal01_01/pien004taal01_01_0020.php |page = 205}}</ref> Totius se voordragte oor die Bybelboek [[Jesaja]] oortuig hom finaal van die waarde van die Christelike lewenshouding.<ref name="Raath">{{cite journal |url = http://www.koersjournal.org.za/index.php/koers/article/view/674/788 |title = Soli Deo Gloria: Die lewe en werk van prof. dr. HG Stoker |first = AWG |last = Raath |journal = Koers – Bulletin vir Christelike Wetenskap |volume = 59 |number = 3/4 |pages = 343-361 |year = 1994}}</ref> === Familie === [[Lêer:Totius trou prof HG Stoker en Miriam Francoise du Plessis op 28 September 1925 in die Gereformeerde kerk Pretoria.jpg|duimnael|regs|300px|[[Totius]] trou Stoker en Miriam Francoise du Plessis op 28 September 1925 in die Gereformeerde kerk Pretoria.]] Op [[28 September]] [[1925]] is Stoker en Miriam Francoise du Plessis deur Totius by die [[Gereformeerde kerk Pretoria|Gereformeerde Kerk, Pretoria]] in die eg verbind. Die nooi Du Plessis is op 30 April 1902 in Kaapstad gebore en sy sterf op 8 Maart 1994, ongeveer een jaar na haar man. Vier kinders is uit die huwelik gebore: Pieter, die oudste, word by die PU vir CHO professor van fisika en David, die tweede, word vise-president van die [[Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing]] (RGN). <ref>{{cite web |url = https://www.geni.com/people/Miriam-Francoise-du-Plessis/6000000033734826961 |title = Miriam Francoise du Plessis |first = Leon Johan Pierre |last = van Aswegen |publisher = Geni |date = 20 Mei 2015 |accessdate = 20 Maart 2016}}<br /> Dieselfde inligting is ook by andere onafhanklike stamboomwebwerfe te vind. Om die privaatheid van andere te beskerm is hul besonderhede nie hier aangedui nie.</ref> == Kritiek == Die vraag kan wel gevra word waarom Stoker relatief onbekend is. Die volgende moontlike redes word voorgehou deur Van der Walt:<ref name=":2">http://www.indieskriflig.org.za/index.php/skriflig/article/view/86/880</ref> # Dat Stoker hoofsaaklik in Afrikaans geskryf het # Dat hy uiters omslagtig geskryf het # Dat hy 'n Teologiese-filosofie bedryf het # Sy ondersteuning van die [[Apartheid]]sbeleid van die regering. Dit is die laaste van die bogenoemde kritiekpunte waarvoor Stoker vandag verkwalik word. Van Wyk het in 1994 'n hele artikel geskryf waarin hy Stoker kritiseer omdat hy die volk as 'n primêre samelewingsverband beskou <ref>{{cite journal |url = http://www.koersjournal.org.za/index.php/koers/article/view/700/813 |title = Liberate konserwatisme? - HG Stoker en die ideologie van apartheid: 'n Verkenning |first = JH |last = van Wyk |journal = Koers – Bulletin vir Christelike Wetenskap |volume = 59 |number = 3/4 |pages = 435-454 |year = 1994}}</ref> en die volk gevolglik belangriker beskou as die koninkryk van God. In 'n meer onlangse boek van Milton Shain word Stoker ook daarvan verdink dat daar Anti-semitistiese invloede by hom teenwoordig was. Shain meen dat Stoker dit nie openlik sou erken nie, maar dat hy wel 'n vorm van Jodehaat by hom opmerk.<ref>Shain, M. 2016. A perfect storm: Antisemtism in South Africa from 1930–1948. John Ball Publishers.</ref> Stoker het wel nie daarvoor ingestem dat Jode volledige burgerregte moet kry nie, maar merk telkens op dat Jodehaat afgewys behoort te word.<ref>Stoker, 1942. Stryd om die Ordes. Potchefstoom: Admin Buro. bl. 117-118, 157-158.</ref> === Skolastiese invloede === [[Lêer:Staf en studente van die PUK, 1933.jpg|duimnael|links|300px|Personeel en studente van die Potchefstroomse Universiteitskollege, 1933. Prof. Stoker is skuins onder prof. [[Ferdinand Postma]], wat in die middel is.]] Dit is veral B.J. Van der Walt wat Stoker kritiseer dat hy nie daarin geslaag het om van die skolastiese invloed van Herman Bavink los te kom nie. Bavink word deur Van der Walt beskou as 'n skolastiese denker en aanvanklik het Stoker beplan om onder Bavink te studeer.<ref name=":2" /> Van der Walt meen ook dat Stoker nie daarin geslaag het om Christelike Filosofie daar te stel nie, omdat die Filosofie nog volgens Stoker afhanklik was van die Teologie.<ref>Stoker, H.G. 1961. Beginsels en metodes in die wetenskap. Potchefstroom: Pro Rege Pers Beperk. bl. 240-245.</ref> === Apartheid === [[Lêer:Bybelvertalers besoek Potchefstroomse Universiteitskollege, 1933.jpg|duimnael|regs|340px|Die Bybelvertalers besoek die Potchefstroomse Universiteitskollege in 1933. Prof. Stoker staan agter vierde van links. Voor: (van links) prof. [[Jacobus du Plessis]], prof. [[Bennie Keet]], E.E. van Rooyen, onbekend, ds. [[John Daniel Kestell|J.D. Kestell]], [[Totius]], onbekend, onbekend, ds. [[Willem Johannes de Klerk]], prof. [[Casparus de Wet]]. Agter: (tweede van links) [[Wicus du Plessis]].]] Stoker het in die artikel ''"At the Crossroads: Apartheid and University Freedom in South-Africa"''<ref>Stoker, H.G. 1967. At the Crossroads: Apartheid and University Freedom in South Africa. (In Oorsprong en Rigting: Band I. Kaapstad: Tafelberg. p. 209-222).</ref> die Apartheidsbeleid van die regering probeer verduidelik aan 'n buitelandse gehoor. Hierdie is een van die min Engelse artikels wat hy geskryf het. Stoker begin die artikel deur op die realiteit van Suid-Afrika se demografie te wys en dat die blanke bevolking 'n minderheidsgemeenskap is.<ref>Stoker, H.G. 1967. At the Crossroads: Apartheid and University Freedom in South Africa. (In Oorsprong en Rigting: Band I. Kaapstad: Tafelberg. p. 209-222). bl. 209.</ref> Die blanke bevolking het volgens Stoker voor 'n kruispad gestaan. Of hulle moes met die meerderheid van die swart volke in Suid-Afrika intigreer of hulle moes differensieer.<ref>Stoker, H.G. 1967. At the Crossroads: Apartheid and University Freedom in South Africa. (In Oorsprong en Rigting: Band I. Kaapstad: Tafelberg. p. 209-222). bl. 215.</ref> Die weg van intigrasie was vir Stoker 'n Liberalistiese oplosssings wat tot die verlies van die uniekheid van die Afrikanergemeenskap sou lei. Dit is binne die konteks dat Stoker gekies het vir differensiasie, in stede van integrasie. Stoker kan seker gesien word as een van die voornaamste teölogiese onderbouers van die apartheidsidiologie en het daaroor uitsprake gedoen en daaroor geskryf. H.H. William skryf daaroor:<ref name=":1">{{cite web|url=http://scholar.ufs.ac.za:8080/xmlui/bitstream/handle/11660/1974/WILLIAMSHH.pdf?sequence=1|title=J.A Heyns en die Nederduitse Gereformeerde Kerk en Apartheid {{Outeur|Henry Hofmeyer William}}, Proefskrif|language=Afrikaans|access-date= 1 Februarie 2016|archive-date=11 Augustus 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170811193935/http://scholar.ufs.ac.za:8080/xmlui/bitstream/handle/11660/1974/WILLIAMSHH.pdf?sequence=1|url-status=dead}}</ref> {{cquote|Stoker neem op 'n eerlike, hoewel idealistiese manier, die rassesituasie in Suid-Afrika in oënskou. Hy meld dat apartheid nie 'n omvattende lewensbeskouing soos byvoorbeeld liberalisme is nie, maar 'n beperkte beskouing, wat met die unieke rassesituasie ten opsigte van die verhouding tussen en die gelykheid van die verskillende rasse in Suid-Afrika te doen het. In sy verdediging van die goeie bedoelings van apartheid, noem hy heel idealisties dat dit poog om die swartes tot hul hoogste potensiaal van ontwikkeling te voer en terselfdertyd teen "Europeanisation" en "Westernisation" te beskerm waar hierdie invloede hulle, volgens hom, sal ontwortel en hulle rasse- integriteit sal vernietig. Stoker noem 'n aantal redes waarom die rassesituasie in Suid-Afrika 'n kritieke stadium bereik het, byvoorbeeld die ongelykheid in politieke- en beskawingspeil wat tussen die blanke meerdere groep en die swart mindere groep sedert hul ontmoeting aan die suidpunt van Afrika bestaan het. Hierdie, sowel as kulturele verskille het die noodwendige bevoorregting van die meerdere groep tot gevolg gehad. Aanpassings moes deur beide groepe gemaak word. Met die verstedelikingsproses van die swartes, het die rassevraagstuk 'n rassekrisis geword. Die kruispad waarby Suid-Afrika gekom het, was die keuse wat gemaak moes word tussen integrasie of differensiasie. Die waarskynlikste alternatief, soos dit volgens die liberalisme in Suid-Afrika toegepas kon word sou, volgens die vrees van die meerderheid blankes, lei tot integrasie en assimilasie op ekonomiese, kulturele, politieke, sosiale en uiteindelik biologiese gebied. Gelykheid in terme van die individu sou vanweë die getalle-oorwig van die swartes, die blankes se bestaan bedreig deur hul lewensruimte te absorber, politieke mag te verkry en beheer oor die bepaling van hul toekomsbestemming te verkry. Met die keuse van apartheid wou die blankes sy eie bestaan beveilig en beheer ten opsigte van sy eie toekomsbepaling behou en het hulle gedink dat hulle sake vir vreedsame naasbestaan ten beste vir die ander rassegroepe in die land kon reël. }} Daar is vandag verskeie mense wat Stoker hiervoor verkwalik, soos die volgende aanhaling uit die kerkargief van die NG Kerk<ref>{{cite web |url=http://kerkargief.co.za/doks/bely/GD_apartheid.pdf |title=Kerkargief |language=af |archive-url=https://web.archive.org/web/20180428034636/http://kerkargief.co.za/doks/bely/GD_apartheid.pdf |archive-date=28 April 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> "Wie moet ons blameer vir die kerk se foute? Politieke en geestelike leiers asook teoloë uit die geledere van die kerk het dikwels die regverdiging verskaf wat aan die ideologie en die praktyk van apartheid ’n skyn van aanvaarbaarheid gegee het." == Toekennings == Ook die volgende toekennings getuig van H.G. Stoker se wetenskaplike bydraes oor bykans sewentig jaar: {| class="wikitable" !Jaar !Toekenning |- |1957 |Meesterprys van die [[Afrikaanse Letterkundige Vereniging]] |- |1964 |[[Stalsprys|Stalsprys vir Wysbegeerte]] toegeken deur die [[Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns]] |- |1987 |Eredoktorsgraad toegeken deur die RAU |- |1987 |Dekorasie vir Voortreflike Diens van die Staatspresident (die hoogste burgerlike toekenning) |} == Akademiese werksaamhede == [[Lêer:Gereformeerde Kerk se Partikuliere Sinode van die Kaapprovinsie, 1948.jpg|duimnael|regs|320px|Die Gereformeerde Kerk se Partikuliere Sinode van die Kaapprovinsie, 1948. Prof. Stoker staan regs in die boonste ry.]] [[Lêer:Studente, dosente en besoekende predikante neem in April 1949 afskeid van Totius by die Teologiese Skool Potchesftroom.jpg|duimnael|350px|regs|Studente, dosente en besoekende predikante neem in April 1949 tydens die Sinode van die [[Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika|GKSA]] afskeid van Totius by die [[Teologiese Skool Potchefstroom]]. Eerste ry: D.F. Malan, G.P. Scheepers, C. Hatting, L.J. Botha, [[P.W. Buys]], [[Schalk Duvenage|S.C.W. Duvenage]], P.W. van der Walt, [[W.J. Postma]], G.P.L. van der Linde, J.J.S. Venter, [[Gert van der Vyver|G.C.P. van der Vyver]], M.J. Booyens, [[Sarel Jacobus du Plessis|S.J. du Plessis]], [[Klaas van Wyk de Vries|K.S. van Wyk de Vries]]. Tweede ry: [[J.V. Coetzee]], P.J. Venter, P.J. Coetzee, [[Johan van Ryssen|J.W.J. van Ruyssen]], D.J. van der Walt, H.G. Stoker, [[Johannes Christiaan van der Walt|J.C. van der Walt]], [[Jan Boneschans|J.H. Boneschans]], prof. [[Totius| J.D. du Toit]], B.J. de Klerk, [[Douw Venter|D.G Venter]], [[A.S.E. Yssel]], [[H.S. van Jaarsveld]], [[Hendrik Johannes Venter|H.J. Venter]], [[David Kotzé|D.N. Kotzé]], [[Nicolaas Snyman|N.T. Snyman]]. Derde ry: D.C.S. van der Merwe, [[Barend Krüger|B.R. Kruger]], J. Postma, R.S.J. van Wyk, M. Postma, [[Jan de Bruin|J.L. de Bruin]], [[Christian Malan|C.E.G. Malan]], J.J.H. Booysen, [[Barend de Klerk|B.J. de Klerk]], [[Abraham Aucamp|A.L. Aucamp]], [[Jan Schutte|J.A. Schutte]], [[Izak van der Walt|I.J. van der Walt]], L.S. Van der Walt, [[Stephanus du Toit|S. du Toit]], A. Duvenage, [[Willem Snyman|W.J. Snyman]], [[Philippus de Klerk|P.J.S. de Klerk]], [[T.T. Spoelstra]].Vierde ry: D.J. Delport, [[Wikus Vorster|J.L. Vorster]], [[Joseph Petrus Jooste|J.P. Jooste]], [[Ammi Venter|A.A. Venter]], [[J.F. du Plooy]], [[Herculaas Kruger|H.F.V. Kruger]], [[Jacs Van Rooy]], [[Izak Lessing|I.J. Lessing]], J.M. de Wet, [[Sarel van der Walt|S.P. van der Walt]], [[Petrus de Klerk|P.J. de Klerk]].]] Geen lys van akademiese werksaamhede is volledig sonder om te wys op sy redaksionele werksaamhede van onder andere Koers in die Krisis (I, II, en III); S.A.C.U.M.-publikasies; die Bulletin van die Suid-Afrikaanse Vereniging vir die Bevordering van Christelike Wetenskap en die internasionale wysgerige tydskrif in Nederland, Philosophia Reformata, waar hy gedien het sedert 1973. === Proefskrifte === Daarbenewens is twee proefskrifte oor die werk van Stoker aanvaar, een aan die Vrije Universiteit te Amsterdam (1968) en die ander aan die RAU (1972). === Nagraadse studente === Van sy nagraadse studente het 9 doktorsgrade en 18 magistersgrade onder sy leiding behaal. Van die nagraadse studente is die belangrikste sekerlik Prof. J.A. Heyns wat onder Stoker gestudeer het.<ref name=":1" /> == Lys van publikasies == Die onderstaande lys van publikasies is in 1994 deur Prof. A.W.G. Raath gepubiliseer in die gedenkbundel in Koers wat na Stoker se dood verskyn het.<ref name=":0">Daar is toestemming ontvang om die artikel van Prof. A.W.G. Raath te gebruik as basis van die artikel oor Prof. H.G. Stoker. Aangesien daar sedert die plasing van die artikel wysigings deur verskeie gebruikers aangebring is, word te raadpleeg. http://www.koersjournal.org.za/index.php/koers/article/view/674/788</ref> Die VCHO het in 2006 'n cd die lig laat sien met al Stoker se versamelde werke in elektroniese formaat. Sien die onderstaande skakel vir 'n volledige lys van Stoker se gepubliseerde en ongepubliseerde werke.<ref>http://vcho.co.za/publikasies/akademiese-publikasies-van-hg-stoker.php{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Stoker, Hendrik}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse akademici]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse filosowe]] [[Kategorie:Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Geboortes in 1899]] [[Kategorie:Sterftes in 1993]] [[Kategorie:Akademiese personeel van Noordwes-Universiteit]] hha59f42v7aw8cq0d85d4b08pu1pwon 0 106268 2895204 2347871 2026-04-20T05:32:15Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895204 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Kerk | naam=Gereformeerde Kerk<br />Reitz | beeld=Embleem van die Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika.jpg | breedte=190px | onderskrif= | vorige_naam= | sluit_in=[[Daniëlsrus]]<br />[[Petrus Steyn]]<br />[[Reitz]]<br />[[Tweeling]] | klassis=Klassis Oos-Vrystaat | denominasie=[[Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika|Gereformeerde Kerk]] | stigtingsjaar=1941 | huidige_predikant= Marco le Roux | kombinasie=[[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]] | belydende_lidmate=56 | dooplidmate=13 | adres=Artiestraat 6, Reitz | webtuiste= | stigting=[[9 Augustus]] [[1941]] | afgestig=[[Gereformeerde kerk Bethlehem|Bethlehem]] | eerste_predikant=[[Jan de Bruin|J.L. de Bruin]] (1943–'49) | ontbind= | ingelyf= | ingelyf_by= | saamgesmelt_met= }} Die '''Gereformeerde kerk Reitz''' is die sewende oudste gemeente in die [[Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika|GKSA]] se Klassis Oos-Vrystaat. Die gemeente het in 1941 afgestig van die [[Gereformeerde kerk Bethlehem]]. GK Reitz het 56 belydende en 13 dooplidmate einde 2019 die vierde kleinste van die nege gemeentes in Klassis Oos-Vrystaat.<ref>Bain, R.A. (''eds'') 2020. Die Almanak van die Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika vir die jaar 2020. Jaargang 146. Potchefstroom: Administratiewe Buro</ref> Buiten die hoofdorp, [[Reitz]], sluit die gemeente ook [[Daniëlsrus]], [[Petrus Steyn]] en [[Tweeling]] in. Tans deel GK Reitz en GK Lindley die beroepe predikant, wat in die pastorie in Reitz woon. Die predikant lei die erediens om 8:00 en vertrek daarna na Reitz om die erediens om 10:00 te lei. == Agtergrond == [[Beeld:Ds Jan de Bruin.jpg|links|170px|duimnael|Ds. [[Jan de Bruin]], van 1943 tot 1949 die eerste leraar (in kombinasie).]] [[Beeld:Dr SCW Dunenage.jpg|duimnael|regs|170px|Dr. [[Schalk Duvenage|S.C.W. Duvenage]], leraar van 1978 tot 1983.]] [[Beeld:Vorige Gereformeerde kerk Reitz.jpg|links|duimnael|300px|Die Gereformeerde kerk Reitz voor dit in 1971 ombou is.]] Reeds voor 1928 het talle Gereformeerde gesinne hulle in die omgewing van [[Reitz]] en in die [[Riemland]] gevestig. Baie van die lidmate het ver vanaf die dorp gewoon en weens paaie wat dikwels onbegaanbaar was, kon heelparty lidmate selde dorp toe kom. Van ’n nederige begin het hierdie gemeente gegroei vanuit ’n geleende Engelse kerkgebou tot ’n eie selfstandige gemeente met haar eie kerkgebou. Die lidmate het eers onder die [[Gereformeerde kerk Bethlehem]] geval. Reitz het uit twee wyke bestaan wat in kombinasie was met [[Gereformeerde kerk Lindley|Lindley]]; dus is die lidmate bedien deur die predikant van Lindley, al was hulle deel van Bethlehem. Weens die groot afstande na Bethlehem is die twee Reitz-wyke toegelaat om op Reitz kerk te hou. Sedert [[16 Junie]] [[1928]] het Reitz haar eie notules begin hou en is besluit om ’n boufonds te stig en solank vir die doel van ’n eie kerkgebou geld bymekaar te maak. Destyds en nog tot 1952 het die gemeente gebruik gemaak van die Wesleyaanse kerkie. In daardie jaar het die Gereformeerde kerk haar eie kerksaal gebou. == Stigting en saalbou == Reitz het formeel op [[9 Augustus]] [[1941]] afgestig. Op ’n gemeentevergadering op [[12 Februarie]] [[1949]] is die lidmate meegedeel dat die boufonds toe op amper £3 250 gestaan het. Hierna het die boufonds ernstig aandag gekry. Ouderlinge het kollektelyste gekry en teen [[23 September]] [[1953]] het die boufonds tienvoudig toegeneem. Toe is besluit om op die erf te bou wat oudl. A.L. Breed aan die kerk geskenk het, maar omdat dit in ’n woonbuurt was, het die munisipaliteit die gemeente belet om daar ’n kerk te bou. Gevolglik het die dorpsraad ’n ander erf aan die gemeente geskenk waar die kerk toe wel gebou is. Op [[15 Mei]] [[1954]] is die kerksaal in gebruik geneem nadat dit tydens die bediening van ds. H.J. Kruger gebou is. Dit het sitplek gebied aan sowat 200 kerkgangers. C.T. Tee was die argitek en broeders Buys en Fourie die bouaannemers. == Kerkbou == Op [[5 April]] [[1971]] het die gemeente besluit om haar kerksaal te verbeter en tot ’n volwaardige kerk met ’n toring te herbou. Die gebou is op [[18 September]] [[1971]] in gebruik geneem teen ’n koste van R8 952,55. Die bioskoopstoele wat nog gebruik is toe dit ’n saal was, het plek gemaak vir kerkbanke wat R2 000 gekos het. Nuwe ligte is aangebring en bont panele agter ’n nuwe preekstoel het verder bygedra tot ’n nuwe voorkoms. Nadat die kerk in ’n saal omskep is, het ’n kerksaal nodig geword en so is ’n doelmatige saal opgerig wat op [[28 Maart]] [[1981]] in gebruik geneem is. Die volgende mylpaal in die gemeente se boubedrywighede was die installering van die eerste volwaardige orrel wat op [[23 Januarie]] [[1990]] in gebruik geneem is. Die prys het R23&nbsp;937,14 beloop nadat die ou harmonium ingeruil is. == Predikante == # [[Jan de Bruin|De Bruin, Johannes Lodewicus]], 1943–1949 (in kombinasie met [[Gereformeerde kerk Bethlehem|Bethlehem]] en [[Gereformeerde kerk Harrismith|Harrismith]]) # Britz, Johannes Christoffel, 1961–1963 # Roos, Gerhardus Jacobus van Staden, 1964–1966 # Van der Walt, Johannes Petrus Lodewikus, 1970–1974 (in kombinasie met [[Gereformeerde kerk Harrismith|Harrismith]]) # Viljoen, Johannes Hendrik, 1974–1978 (in kombinasie met [[Gereformeerde kerk Harrismith|Harrismith]]) # [[Schalk Duvenage|Duvenage, dr. Schalk Carel Willem]], 1978–1980 (in kombinasie met [[Gereformeerde kerk Harrismith|Harrismith]]); 1980–1983 (aanvaar sy [[emeritaat]]) # Coetzee, Petrus Albertus, 1983–1992 # Pansegrouw, Dirk, 1993–1998 # Venter, Sarel Petrus, 1999–2006 # Cilliers, Jacobus Hermanus, 2007 – 2016 # Janse van Rensburg, Reghard, 2016 – 2019 # Le Roux, Marco, 2020 - hede == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronne == * {{af}} Harris, C.T., [[Hannes Noëth|Noëth, J.G.]], Sarkady, N.G., Schutte, F.M. en Van Tonder, J.M. 2010. ''Van seringboom tot kerkgebou: die argitektoniese erfenis van die Gereformeerde Kerke''. [[Potchefstroom]]: Administratiewe Buro. * {{af}} Schalekamp, ds. M.E. (voorsitter: redaksiekommissie). 2001. ''Die Almanak van die [[Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika]] vir die jaar 2002''. [[Potchefstroom]]: Administratiewe Buro. * {{af}} Van der Walt, dr. S.J. (voorsitter: deputate almanak). 1997. ''Die Almanak van die [[Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika]] vir die jaar 1998''. [[Potchefstroom]]: Administratiewe Buro. * {{af}} [[Ammi Venter|Venter, ds. A.A.]] (hoofred.) 1960. ''Almanak van die Gereformeerde Kerk in Suid-Afrika vir die jaar 1961''. [[Potchefstroom]]: Administratiewe Buro. * {{af}} Vogel, Willem (red.). 2014. ''Die Almanak van die [[Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika]] vir die jaar 2015''. [[Potchefstroom]]: Administratiewe Buro. * {{af}} Vogel, Willem (red.). 2015. ''Die Almanak van die [[Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika]] vir die jaar 2016''. [[Potchefstroom]]: Administratiewe Buro. {{DEFAULTSORT:Reitz, Gereformeerde kerk}} [[Kategorie:Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika]] jgyhnkmxcql7jl8mc7o25jdu9smwmg6 0 108701 2895264 2846641 2026-04-20T09:59:05Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895264 wikitext text/x-wiki '''Hans Pienaar''' is 'n Suid-Afrikaanse skrywer, joernalis en fotograaf en is in 1955<ref>LitNet ATKV-Skrywersalbum 21 Januarie 2015: http://www.litnet.co.za/hans-pienaar-1955/</ref> in Stellenbosch, Wes-Kaap, gebore as eerste kind van Johnny Pienaar, later 'n advokaat, en Noreen Pienaar, later 'n bibliotekaris.<ref>Kannemeyer, J.C. “Die Afrikaanse literatuur 1652-2004” Human & Rousseau Kaapstad en Pretoria; Eerste uitgawe 2005</ref> == Lewe en werk == Na skoolopleiding aan 13 skole, met 'n matriek by Empangeni hoërskool, doen hy twee jaar diensplig, onder meer in die Zambesivallei as 'n seiner. Hy begin sy studie aan die [[Universiteit van Pretoria]],<ref>Van Coller, H.P. (red.) “Perspektief en Profiel Deel I” J.L. van Schaik-Uitgewers Pretoria Eerste uitgawe 1998</ref> aanvanklik in fisika en mikrobiologie en dan in tale en sielkunde. Hier is hy redakteur van die studentetydskrif ''Vlieg''. Weens kort prosa van [[Koos Prinsloo]] en [[Johann de Lange]] word die redaksie geskors en Pienaar verbied om aan studentepolitiek deel te neem. Hy studeer verder aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]], waar hy 'n honneursgraad in Afrikaans en Nederlands behaal. Hy verlaat die koerant ''Beeld'' in 1984 uit protes teen die koerant se steun vir die Nasionale Party en die tuislandbeleid, en sluit by die redaksie van ''Sunday Times'' aan, maar bedank ook hier na botsings oor polisie-optrede wat verdoesel word. Hy is vanaf 1987 tot 1989 een van die direkteure van die uitgewery ''Taurus'' en 'n redaksielid van die letterkundige tydskrif ''Stet''. In 1989 sluit hy aan by ''Vrye Weekblad'', waar hy vir sowat agt maande nuusredakteur is, waarna hy vir Rapport gaan werk. Uit protes teen rassisme by die koerant bedank hy en sluit aan by ''The Star''. As produksieredakteur van Independent Newspapers se buitelandse diens gaan hy op vele buitelandse reise, hoofsaaklik in Afrika, maar word afgedank weens sy kritiese houding teenoor Thabo Mbeki se Zimbabwe-beleid. In 2009 sluit hy aan by die redaksie van ''Business Day'', waar hy die skrywer van die blog “''Continental Drift''” is. Hy word ook deeltyds aangestel op die redaksie van ''Die vrye Afrikaan''.<ref>Esat: http://esat.sun.ac.za/index.php/Hans_Pienaar</ref>In 2015 tree hy af by Business Day maar gaan voort om produksiewerk te doen en politieke kommentaar te skryf. Hy skryf ook gereeld kommentaar vir Litnet, onder meer as Nuusvink vir die Afrikaans-Nederlandse webwerf Voertaal.{{Citation needed}} As fotograaf hou hy onafhanklike uitstallings, onder andere onder die titel “''Moeg gedroom''”, van foto’s geneem tydens sy reise in Afrika en China in 2002 by die Klein Karoo Nasionale Kunstefees (KKNK) en by Boekehuis in Johannesburg. Die uitstalling “''Uithoeke''” volg in 2007 by die KKNK. Hy skryf kort gedigte by die foto’s as beoefening van wat hy 'n nuwe genre, fotogedigte, noem. Hy is die dryfkrag agter die Melville-poësiefees<ref>Stehle, Rudolf “Melville-digters gaan voort met kleiner fees” “Beeld” 2 September 2013</ref> in [[Johannesburg]],<ref>Cloete, Henry LitNet: http://www.litnet.co.za/hans-pienaar-gesels-oor-die-melville-poesiefees/</ref> van 2011 tot 2013.<ref>Stehle, Rudolf, Beeld: http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/2012/10/24/B1/16/rsMelvillepoesiefees.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> In 2012 verwerf hy die M.A.-graad in Kreatiewe Skryfkuns met lof aan die Universiteit van Pretoria In 2018 is hy 'n skryfgenoot by die Johannesburg Institute for Advanced Studies. Hy is getroud met die digter [[Corné Coetzee]]. Die egpaar het twee dogters en woon sedert 2021 in Napier, Wes-Kaapland.{{Citation needed}} == Skryfwerk == === Drama === Hans lewer werk in al drie genres, drama, prosa en poësie en skryf in Afrikaans en Engels. Sy eerste drama is '''''Please Tell Us What's Going On, Please''','' oor die nagkantoor van 'n koerant waar 'n jong swart joernalis met 'n Duitse subredakteur bots na laasgenoemde se rassistiese uitlatings. Hulle word gedwing om aan 'n versoeningsprogram deel te neem. '''''Ching Chong Che''''' handel oor Che Guevara se mislukte ekspedisie in die Kongo en sy kritiek op vryheidsvegters waar hy in die hiernamaals wag om geoordeel te word. Dit word vir twee Naledipryse benoem. '''''Kom terug Saartjie'''<ref>Groenewald, Anneli Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2005/03/26/P2/09/02.html</ref>'' is in 2002 'n finalis in die Nagtegaalprys vir nuutgeskrewe dramatekste. Die drama het Saartjie Baartman en [[Charlize Theron]] se verhale as inspirasie. Christelle Human en haar ma keer terug van Los Angeles na 'n klein hotel buite 'n dorp in die Oos-Kaap, waar Christelle haar voorberei vir 'n toespraak by die graf van Saartjie Baartman. Sy het ook 'n geheime ontmoeting met 'n afperser wat van sekere voorvalle uit haar gesin se verlede te hore gekom het. '''''Drie dosyn rose''''' is die Afrikaanse weergawe van die gelyknamige teks wat die Pansaprys vir beste nuwe teks nasionaal wen. Die eerste deel handel oor 'n jong man wat argumente met sy gewete voer wat skielik besluit om 'n ander ras aan te neem om te keer dat hy trou. Die tweede deel gaan oor 'n motorkaper wat navorsing doen op 'n straathoek oor die soort motor wat daar verbykom. In 2016 debuteer '''''Die wortel van alle kwaad''''' in Potchefstroom in 'n opvoering deur 'n amateurgeselskap. Dit handel oor vier mans wat in 'n saal vir blaasoperasies beland. Een ontdek die matrone in beheer is 'n ou universiteitsliefde, en albei se keuses in hul jeugjare as aktiviste word onder die loep geneem. Die ander karakters is 'n filmmaker, wie se besprekings oor sy selfoon verkeerd verstaan word deur die vierde karakter, 'n Moslem met allerlei onderduimse planne. In 2015 lei '''''The Good Candidate''''' die Engelse aanbod by die Suidoosterfees in Kaapstad. Dit handel oor die leier van 'n begrafnisvereniging wat deur sy gemeenskap gevra word om vir die parlement in 'n verbeelde Afrikaland se verkiesing te staan. Hierna word hy op allerlei onderduimse maniere gefnuik. Pienaar skryf ook die onopgevoerde dramas '''''Kruger se DNS''''' en '''''My Broer, My Held'''.''{{Citation needed}} === Prosa === Met '''''Die lewe ondergronds''''' maak hy sy debuut as kortverhaalskrywer by Taurus. Die titel verwys na 'n fisieke bestaan onder die grond, soos die titelverhaal van 'n swart huiswerker wat een van die karakters se kunswerke begrawe, maar ook na die onderdrukte politieke gevoel wat in die verhale aanwesig is en slegs op bedekte of ondergrondse wyse uitgeleef kan word. Gesamentlik gee die verhale die ontwikkeling van 'n seun deur sy skooljare, sy eerste liefdeservarings, sy tyd as dienspligtige en sy politieke bewuswording en betrokkenheid weer Hy is in 1987 die redakteur van '''''Forces' Favourites''''', 'n versameling kortverhale in Engels en Afrikaans wat bedoel is as werktuig in die veldtog teen diensplig.{{Citation needed}} '''''Chaos, of Op soek na Superman'''''<ref>Barendse, Joan-Mari “Tydskrif vir Letterkunde” Vierde reeks 50 (2) Lente 2013; Nel, Jaco “Beeld” 11 Februarie 2013</ref> is Pienaar se debuut as romanskrywer in 2012 by sy produksiemaatskappy onder die drukkersnaam altoviolet, met 'n teks wat reeds in die laat 1990s voltooi is. Hierin neem hy die chaos van die titel tot die uiterste. Nie een hoofstuk lyk dieselfde nie, met sommige selfs in ander lettertipes gedruk. Die boek begin met die verteller wat vanuit 'n sielkundige inrigting aan die leser verduidelik hoe die boek uit talle vergete en diverse dokumente tot stand gekom het aan die hand van chaosteorie. Een is 'n navorsingsgeskrif oor Superman vanuit sy studentedae, met wie hy 'n obsessie ontwikkel en in verskeie persone in sy lewe sien. In ander verhale/episodes kom die verteller se diensplig, loopbaan as joernalis, oorlog, onluste en polisie-onderdrukking aan die bod. Tussendeur voer hy konstant intellektuele en selfs paranoïese debatte met homself, en sy hallusinasies van die Wright-broers, Orville en Wilbur. Die geskiedenis van die vliegkuns is 'n deurlopende tema, asook 'n teorie oor die onontkombare dubbelsinnigheid van skrif wat die sade van politieke an ander soorte chaos saai. Nie net die verlede is chaoties nie, want die prognose aan die einde is dat chaos in post-apartheid Suid-Afrika sal voortduur, want niks gaan verander nie. Die boek is 'n chaotiese gesprek oor chaos, waarin die oenskynlike gebrek aan struktuur verbloem dat ordelikheid ook onvermydelik is: in enige verhaling van verhale. {{Citation needed}} In 2007 kom sy roman '''''Germ''''' op die langlys vir die Europese Unie-letterdebuutprys,<ref>Brand, Gerrit Beeld: http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/2007/01/22/B1/3/GBeuprys_1545.html</ref> wat jaarliks aan 'n ongepubliseerde roman deur 'n Suid-Afrikaner toegeken word. Dit is 'n vertaling van die roman wat hy oorspronklik in Afrikaans onder die titel '''''Kiem'''''<ref>Fitzpatrick, Marida Beeld: http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/2007/02/13/B1/11/hans.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> skryf en handel oor 'n voormalige lid van die Derde Mag-agtige eenheid wat aan geheueverlies ly weens 'n voorval in sy verlede. Brokkies oor die voorval tree na vore wanneer hy aansluit by 'n ANC-tipe beweging, en die staat en sy regters hul pogings probeer dwarsboom om in die hof te probeer bewys dat hy 'n lid van die moordbende was. Altoviolet gee dit in beide Engels en Afrikaans as '''''My China'''''<ref>Maas, Deon “Beeld” 3 Augustus 2015</ref> uit - dwarsdeur die stukke uit sy verlede wat hy onthou kom verwysings na China voor, waarvoor die rede eers in die laaste paragrawe onthul word. In 2016 verskyn '''''Te Veel Sorge''''' by altoviolet, 'n bundel verhale waarvan sommige by mekaar inskakel en ook gesien kan word as die oorblyfsels van 'n poging om 'n roman te skryf. Hierdie potensiële roman wentel om 'n sakeman wat 'n groep weduwees se geld in Nigerië belê, waar hy verneuk word. Hy het nie die moed om die waarheid aan hulle te gaan onthul nie en spandeer sy tyd in gastehuise in die woonbuurt Melville in Johannesburg, waarmee die meeste karakters ook konneksies het.{{Citation needed}} In 2018 verskyn die roman '''''Die Generaal''''' by Tafelberg, nadat dit in die langlys van NB se Groot Romanwedstryd gehaal het. Dit handel oor die dienspligtige Johan se ervaringe in die Zambesi-vallei waar die Suid-Afrikaanse weermag 'n klandestiene meeluisterstasie gehad het. Sy weiering om sekere aksies uit te voer bring hom en sy generaal-oom in die moeilikheid.{{Citation needed}} In 2022 publiseer Protea Boekehuis die roman '''''Kaap, in 33 perspektiewe en een waarskuwing'''.'' Die veteraan-joernalis Marnus se boesemvriend Wynand, 'n beroemde akteur, is besig om aan kanker te sterf. Hy word terselfdertyd gekonfronteer met 'n weggooistelling uit sy jare as anti-apartheidsaktivis dat hy die Wes-Kaap onafhanklik sal verklaar om die vryheidstryd verder te voer sou die ANC 'n gemors van sy tyd in die regeringstoele maak. Die perspektiewe is dié van mense in die hede en verlede wat by sy "verraad" betrek word, insluitende Rentia, met wie hy 'n verhouding aanknoop. Ook lewelose voorwerpe, soos 'n lamppaal, 'n matras, die olifant in die kamer en miere se perspektiewe kom aan die beurt.{{Citation needed}} Pienaar skryf ook nie-fiksie. Die geskiedkundige werk '''''Die derde oorlog teen Mapoch''''', 'n ondersoek na die staat se geheime oorloë teen die Ndebele, verower in 1992 die Rapport-prys vir nie-fiksie. Die inwoners van KwaNdebele, meestal plakkers in 'n weggooituisland, kom in 1986 tydens die noodtoestand in opstand en dit word die gebied waar die grootste aantal mense by wyse van halssnoermoorde sterf. Hy neem die geskiedenis van die tuisland terug na die 19de eeu, toe die Ndebele tydens die Tweede Oorlog teen Mapoch onderwerp is en wit ZAR-burgers hul grond van hul afgeneem het. {{Citation needed}} As direkteur van die uitgewery Taurus redigeer Hans saam met Hein Willemse ''Die Trojaanse Perd'',<ref>Van der Lugt, Pieter “Die Burger” 18 Desember 1986</ref> wat handel oor die omstrede voorval in 1985 waarin die polisie hul in 'n vragmotor van die Suid-Afrikaanse Spoorweë versteek en in die township Athlone in Kaapstad 'n aantal kinders langs die straat doodskiet. Die skrywers voer onderhoude met politici, ouers van beseerde kinders en studenteleiers oor die voorval en die effek van die noodtoestand in die Kaap. Hierdie boek word verban en oorblywende kopieë daarvan deur die polisie gekonfiskeer, maar Taurus slaag daarin om die meeste na meningsvormers, akademici en mediawerkers te pos.{{Citation needed}} === Poësie === Pienaar publiseer gedigte in die studentetydskrif ''Vlieg'', in''The bloody horse'' en in ''Ensovoort.'' Na die staatsverbod op ''Vlieg'' hou hy op met dig en begin eers weer in 1996 waarna sy werk in ''Tydskrif vir Letterkunde'' en ''Nuwe stemme 2'' verskyn. Hy publiseer self sy eerste digbundel '''''Die taal van voëls'''''<ref>Naudé, Charl-Pierre “Rapport” 28 Julie 2002; Pieterse, H.J. “Beeld” 16 Desember 2002</ref> in 2002. Elke afdeling in die bundel sinspeel op iets wat vlieg: “Vliegtuig”, “Arend”, “Kraai”, “Haan”, “Vlieg”, “Reier” en “Ikarus”. Die rukkerigheid en onophoudelikheid van die bewegings van voëls word weerspieël in die ritmes, enjambemente, dwangryme en elemente van oordadigheid in etlike van die gedigte. “'''''Die taal van voëls'''''” kom in 2003 op die kortlys van die Ingrid Jonker-prys. In 2010 publiseer altoviolet '''''Notas uit die empire'''''<ref>Prins, Jo “Rapport” 25 April 2010</ref>. Hierin besin hy oor empire as die hedendaagse bestel waaruit almal voordeel trek en waarvan almal slagoffers is, arm en ryk. Daar is nie meer 'n spesifieke of fisieke empire nie, slegs die idee daarvan wat oor die heelal strek, met sy sentrum orals en nêrens tegelyk. Een afdeling, ''Bomme oor Bagdad'' handel oor die Amerikaanse inval in Irak, gesien vanuit die perspektief van soldate en medewerkers op die grond. Die lang gedig ''Die smarte van empire'' bestaan uit 11 sonnette uit die mond van 'n burokraat of akademikus wat besin oor die aftakeling van gemeenskappe aan die grense van empire en sy eie ontnugtering as beoefenaar van mag. ''Tweeduisend-en-vier'' speel in op George Orwell se '''''Nineteen Eighty-Four''','' en bestaan uit fotogedigte <ref>Nieuwoudt, Stephanie Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2002/12/21/BY/04/01.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> — foto's waarby gedigte as 'n lens dien om dieper betekenisse te ontsluit. Die inspirasie hiervoor is die Orwell se hoofkarakter, Winston Smith, wat klandestien foto's van die "normale" of "natuurlike" lewe probeer neem. Daar is twee afdelings, ''2004'' en ''1984'', met eersgenoemde wat foto's bevat uit Pienaar se reise dwarsdeur die wêreld, en veral van die manifestasie van die imperiale mag van die tyd te doen het. Die tweede afdeling se fotogedigte spruit uit die jaar 1984 en 'n rugsakreis deur Europa. Die "boodskap" sou kon wees dat die "normale" tonele in 1984 reeds die kiem van empire met sy manifestasies van veelvormige mag bevat, wat dan in 2004 al meer ingebed in die wêreld om ons is. Waar nie veel van Orwell se voorspellings in die werklike jaar 1984 bewaarheid is nie, is die mensdom teen 2004 steeds op pad daarheen. In '''''Uithoeke / Outcorners'''''<ref>Stehle, Rudolf “Beeld” 14 September 2015</ref> bundel Pienaar sy fotogedigte wat die tydperk 1980 tot 2006 dek. Die fotogedigte<ref>Nieuwoudt, Stephanie “Gedigte uit foto’s” “Plus” 14 Desember 2002</ref> van '''''Notas uit die empire''''' is weer hier ingesluit, maar in kleur. Meeste van die werke het ontstaan op reise na lande soos China, Duitsland, Frankryk, Ghana, Irak, die Kongo, Mali, Namibië, Nederland, Nigerië, Noorweë, Rwanda, die Sentraal-Afrikaanse Republiek, Suid-Afrika, Suid-Korea, Taiwan, Uganda en Zimbabwe. Elke gedig is ook in Engels vertaal sodat dit 'n volwaardige tweetalige bundel is. Die interaksie tussen foto en gedig maak van die bundel 'n opwindende leeservaring, volgens een resensent, maar dit is 'n ongelyke bundel waar sommige gedigte en/of foto’s nie sterk genoeg is om die voorgenome betekenislading te dra nie. In 2021 publiseer Protea Boekehuis '''''Seisoene op Parool.''''' Die titel en die gelyknamige reeks sonnette sinspeel op die seisoene wat as misdadigers verpersoonlik word. Ander afdelings bevat erotiese en liefdesgedigte, besinnings oor die ontstaan van die heelal en die oerknal, die rowwe lewens van mense in armoede, politieke gedigte en uiteindelik 'n reeks oor Prometheus, die legendariese dief wat die menslike beskawing aan die gang gesit het en nou verstaan in 'n berg wonder of die mens 'n toekoms het en in welke vorm. Van Pienaar se gedigte word in '''''Groot Verseboek''''' opgeneem. === Engelse skryfwerk === Pienaar skryf talle werke in Engels, waaronder verskeie dramas. '''''Please tell us what’s going on, please'''''<ref>Boekkooi, Paul Beeld: http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/2002/10/11/7/4.html</ref> is 'n kritiese kyk na die media, met die nuusgebeure van 1994 wat herskep word en dan vanuit die nuuskantoor van 'n koerant herbeleef word. Só word die binnewerking van 'n koerant blootgestel, soos die alomteenwoordige spertyddruk, die wyses waarop die betroubaarheid van inligting beoordeel word, die agendas en magte wat in die verspreiding van nuus werksaam is en die interpersoonlike botsings wat in so 'n hoëdruk omgewing tot uitbarsting kom. '''''Ching Chong Che'''''<ref>Boekkooi, Paul “Beeld” 2 Augustus 2004; Boekkooi, Paul “Beeld” 11 Augustus 2004</ref> word by Aardklop en KKNK, in Namibië,<ref>Anoniem “Che se spore op papier” “Beeld” 28 April 2004</ref> en in die Wits-teater opgevoer. Die drama is gebaseer op Che Guevara se dagboek oor die mislukte revolusie in die Demokratiese Republiek in die Kongo, waaraan hy in die sestigerjare deelgeneem het.<ref>Nieuwoudt, Stephanie “Op Che se spoor” “Beeld” 13 September 2003</ref> Dit beeld hom uit in die hiernamaals, waar hy gestrand is tussen hemel en hel, omdat hy te goed is om hel toe te gaan maar te boos vir die hemel. Hy besin oor sy sondes, bepeins die revolusionêre beginsels waaraan hy nie meer glo nie en vertel van sy wedervaringe. '''''Ching Chong Che'''''<ref>Nieuwoudt, Stephanie Beeld: http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/2003/09/13/B5/11/01.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> is vir twee Naledi-toekennings benoem. Saam met die drama se teks bundel Hans 'n [[memoires|memoire]] oor sy reis in die Kongo in 2003 onder die titel '''''In the footsteps of Che Guevara'''''. Ander dramas uit sy pen sluit in '''''Three Dozen Roses''''',<ref>Burger, Kobus “Pienaar se ‘Double bill’ wen prys” “Beeld” 21 November 2005</ref><ref>Burger, Kobus Beeld: http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/2005/11/21/B1/34/01.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> wat bestaan uit die twee eenbedrywe ''Madiba Street'' en ''Conscientious Objection'', en die algehele Pansa<ref>Burger, Kobus “Pienaar op kortlys vir Pansa-fees” “Beeld” 18 Oktober 2005</ref> Festival of Contemporary Theatre Readings vir nuwe tekste in 2005 wen. Dit word in Durban, Grahamstad, Johannesburg en Londen opgevoer. ''Conscientious Objection'' handel oor 'n jong man wat argumente met sy gewete voer wanneer die skielik besluit om 'n "bruinmens" te word. ''Madiba Street'' is 'n satire oor 'n onderwyser wat verdwaal in 'n sekere voorstad omdat al die strate na Mandela genoem is en al die standbeelde aan hom gewy is. Hy kom 'n disleksiese motorkaper teë wat op soek is na 'n spesifieke motor van 'n spesifieke kleur en vra hom vir aanwysings. Die kaper het egter sy eie probleme en eindelik skik hulle dat die onderwyser die kaper se matriek vir hom sal skryf. Hierdie drama word in Afrikaans as wenner van die Nagtegaalprys aangewys, maar gediskwalifiseer, vermoedelik omdat dit tegelykertyd 'n Engelse kompetisie gewen het. ''Drie dosyn rose'' word by die Woordfees en die KKNK opgevoer. '''''The good candidate'''''<ref>Stehle, Rudolf Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2014/01/30/8/mkgood-QR_29_0_276080210.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> maak sy debuut by 2014 se Suidoosterfees in Kaapstad. Die stuk speel iewers in Afrika af, waar die skrynwerker Raphael Tondoni in 'n armoedige township bly waar hy doodskiste maak. Hy is voorsitter van die plaaslike begrafnisvereniging en die mense vertrou hom. Toestande in die gemeenskap is haglik, want mense word gedwing om te steel om aan die lewe te bly, terwyl die polisie en die res van die regering vir hulself sorg in plaas van hul gemeenskap. Die verkiesing is om die draai en 'n glibberige politikus kom met leë beloftes kuier om voorbrand te maak vir sy verkiesing. Raphael kom agter hoe goedgelowig armoede en ongeletterdheid mense maak en hy besluit om homself verkiesbaar te stel sodat hy sy gemeenskap kan gaan verteenwoordig. == Publikasies == '''1986''' * Die lewe ondergronds (verhale) * Die Trojaanse Perd (nie-fiksie, redakteur saam met Hein Willemse) '''1987''' *Forces Favourites (redakteur, verhale) '''1991''' * Die derde oorlog teen Mapoch (nie-fiksie) '''2002''' * Die taal van voëls (digbundel) '''2004''' * Ching Chong Che (toneel) '''2010''' * Notas uit die empire (digbundel) '''2012''' * Chaos of Op soek na Superman (roman) '''2015''' * My China (roman) * Uithoeke / Outcorners (fotogedigte) '''2016''' *Te veel sorge (verhale/roman) '''2018''' *Die generaal (roman)<ref>https://joanhambidge.blogspot.com/2019/01/resensie-hans-pienaar-die-generaal-2018.html Opgespoor en besoek op 11/08/2020</ref> '''2021''' *Seisoene op parool (digbundel) '''2022''' **Kaap (roman) == Bronne == * Fitzpatrick, Marida “Hans se Kiem “Naweek-Beeld” 10 Februarie 2007 * Nieuwoudt, Stephanie “Debuutvlug, solo-vlug” “Plus” 14 Mei 2002 * Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2014/01/14/12/andre_good_candidate_29_0_223694861.html * Nieuwoudt, Stephanie Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2002/05/18/4/12.html == Verwysings == {{Verwysings|3}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Pienaar, Hans}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse skrywers]] [[Kategorie:Geboortes in 1955]] [[Kategorie:Lewende mense]] diwq2nd4bcvjqr1y60udxgxo78j6npk 0 111811 2895124 2435786 2026-04-19T19:32:08Z Oesjaar 7467 /* Verwysings */ Verbeter 2895124 wikitext text/x-wiki {{taksoboks |name = ''Ocimum tenuiflorum'' |image = Ocimum tenuiflorum2.jpg |regnum = [[Plantae]] |Phylum = [[Angiosperms]] |unranked_class = [[Eudicots]] |unranked_ordo = [[Asterids]] |ordo = [[Lamiales]] |familia = [[Lamiaceae]] |genus = ''[[Ocimum]]'' |species = '''''O. tenuiflorum''''' |binomial = ''Ocimum tenuiflorum'' |binomial_authority = [[Carl Linnaeus|L.]] |synonyms = {{Plainlist | style = margin-left: 1em; text-indent: -1em; | *''Geniosporum tenuiflorum'' <small>(L.) Merr.</small> *''Lumnitzera tenuiflora'' <small>(L.) Spreng.</small> *''Moschosma tenuiflorum'' <small>(L.) Heynh.</small> *''Ocimum anisodorum'' <small>F.Muell.</small> *''Ocimum caryophyllinum'' <small>F.Muell.</small> *''Ocimum hirsutum'' <small>Benth.</small> *''Ocimum inodorum'' <small>[[Nicolaas Laurens Burman|Burm.f.]]</small> *''Ocimum monachorum'' <small>L.</small> *''Ocimum sanctum'' <small>L.</small> *''Ocimum scutellarioides'' <small>Willd. ex Benth.</small> *''Ocimum subserratum'' <small>B.Heyne ex Hook.f.</small> *''Ocimum tomentosum'' <small>Lam.</small> *''Ocimum villosum'' <small>Roxb.</small> nom. illeg. *''Plectranthus monachorum'' <small>(L.) Spreng.</small> }} |synonyms_ref = <ref>{{cite web |url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-137105 |title=The Plant List: A Working List of All Plant Species |access-date=13 Januarie 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191017192358/http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-137105 |archive-date=17 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> }} Die '''heilige basiliekruid''' (''Ocimum tenuiflorum'', ook bekend as ''Ocimum sanctum'', thulasi of tulsi), is 'n aromatiese plant in die [[familie (biologie)|familie]] ''[[Lamiaceae]]'' (minte) wat inheems is aan die Indiese subkontinent en 'n wydverspreide gekweekte plant in die Suidoos-Asiatiese trope.<ref name="Staples1999">{{Cite book|last=Staples|first=George|author2=Michael S. Kristiansen |title=Ethnic Culinary Herbs |publisher=University of Hawaii Press |year=1999|isbn=978-0-8248-2094-7|page=73}}</ref><ref name="warrier">{{Cite book|last=Warrier|first=P K|title=Indian Medicinal Plants|publisher=Orient Longman|year=1995|page=168|isbn=0-86311-551-9}}</ref> Dit is 'n regopgroeinde, digvertakke struik, 30-60 cm (12-24 duim) hoog met harige stamme en eenvoudige filotaksiese groen of pers blare wat 'n sterk geur afgee. Blare word op blaarstele gedra en is eiervormig, tot 5 cm lank, gewoonlik effens getand. Die blomme is pers in lang trosse en nou kranse.<ref name="warrier"/> Die twee belangrikste morfotipes wat in [[Indië]] en [[Nepal]] gekweek word is die groenblarige (Sri of [[Laksjmi]] thulasi) en die persblarige ([[Krisjna]] thulasi).<ref>{{Cite journal |date=November–December 2005|title=Volatile Constituents in Oil from Different Plant Parts of Methyl Eugenol-Rich Ocimum tenuiflorum L.f. (syn. O. sanctum L.) Grown in South India |journal=Journal of Essential Oil Research |doi=10.1080/10412905.2005.9699025 |first=S. K. |last=Kothari |first2=A. K. |last2=Bhattacharya |first3=S. |last3=Ramesh |first4=S. N. |last4=Garg |first5=S.P.S. |last5=Khanuja |pages=656–658 |volume=17|issue=6 }}{{subscription required}}</ref> '''Thulasi''' word verbou vir godsdienstige en medisinale doeleindes, en vir sy [[eteriese olie]]. Dit is alombekend op die Indiese subkontinent as 'n medisinale plant en 'n kruietee, wat algemeen gebruik word in [[Ayurveda]]-medisyne. Dit speel 'n belangrike rol in die Vaishnava-tradisie van [[Hindoeïsme]], waartydens aanhangers met heilige basilieplante of -blare aanbidding doen. Hierdie plant is vereer as 'n elikser van die lewe. Die variëteit van ''Ocimum tenuiflorum'' wat in Thaise kookkuns gebruik word, word na verwys as Thai heilige basiliekruid (Thai: กะเพรา kaphrao); dit moet nie verwar word met [[Thaise basilie]], wat 'n variëteit van ''Ocimum basilicum'' is, nie. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Kruie en speserye}} [[Kategorie:Ocimum| ]] a50t1p9pd8w26idc83sfux8usk15o57 2895126 2895124 2026-04-19T19:32:25Z Oesjaar 7467 /* Verwysings */ Verbeter 2895126 wikitext text/x-wiki {{taksoboks |name = ''Ocimum tenuiflorum'' |image = Ocimum tenuiflorum2.jpg |regnum = [[Plantae]] |Phylum = [[Angiosperms]] |unranked_class = [[Eudicots]] |unranked_ordo = [[Asterids]] |ordo = [[Lamiales]] |familia = [[Lamiaceae]] |genus = ''[[Ocimum]]'' |species = '''''O. tenuiflorum''''' |binomial = ''Ocimum tenuiflorum'' |binomial_authority = [[Carl Linnaeus|L.]] |synonyms = {{Plainlist | style = margin-left: 1em; text-indent: -1em; | *''Geniosporum tenuiflorum'' <small>(L.) Merr.</small> *''Lumnitzera tenuiflora'' <small>(L.) Spreng.</small> *''Moschosma tenuiflorum'' <small>(L.) Heynh.</small> *''Ocimum anisodorum'' <small>F.Muell.</small> *''Ocimum caryophyllinum'' <small>F.Muell.</small> *''Ocimum hirsutum'' <small>Benth.</small> *''Ocimum inodorum'' <small>[[Nicolaas Laurens Burman|Burm.f.]]</small> *''Ocimum monachorum'' <small>L.</small> *''Ocimum sanctum'' <small>L.</small> *''Ocimum scutellarioides'' <small>Willd. ex Benth.</small> *''Ocimum subserratum'' <small>B.Heyne ex Hook.f.</small> *''Ocimum tomentosum'' <small>Lam.</small> *''Ocimum villosum'' <small>Roxb.</small> nom. illeg. *''Plectranthus monachorum'' <small>(L.) Spreng.</small> }} |synonyms_ref = <ref>{{cite web |url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-137105 |title=The Plant List: A Working List of All Plant Species |access-date=13 Januarie 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191017192358/http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-137105 |archive-date=17 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> }} Die '''heilige basiliekruid''' (''Ocimum tenuiflorum'', ook bekend as ''Ocimum sanctum'', thulasi of tulsi), is 'n aromatiese plant in die [[familie (biologie)|familie]] ''[[Lamiaceae]]'' (minte) wat inheems is aan die Indiese subkontinent en 'n wydverspreide gekweekte plant in die Suidoos-Asiatiese trope.<ref name="Staples1999">{{Cite book|last=Staples|first=George|author2=Michael S. Kristiansen |title=Ethnic Culinary Herbs |publisher=University of Hawaii Press |year=1999|isbn=978-0-8248-2094-7|page=73}}</ref><ref name="warrier">{{Cite book|last=Warrier|first=P K|title=Indian Medicinal Plants|publisher=Orient Longman|year=1995|page=168|isbn=0-86311-551-9}}</ref> Dit is 'n regopgroeinde, digvertakke struik, 30-60 cm (12-24 duim) hoog met harige stamme en eenvoudige filotaksiese groen of pers blare wat 'n sterk geur afgee. Blare word op blaarstele gedra en is eiervormig, tot 5 cm lank, gewoonlik effens getand. Die blomme is pers in lang trosse en nou kranse.<ref name="warrier"/> Die twee belangrikste morfotipes wat in [[Indië]] en [[Nepal]] gekweek word is die groenblarige (Sri of [[Laksjmi]] thulasi) en die persblarige ([[Krisjna]] thulasi).<ref>{{Cite journal |date=November–December 2005|title=Volatile Constituents in Oil from Different Plant Parts of Methyl Eugenol-Rich Ocimum tenuiflorum L.f. (syn. O. sanctum L.) Grown in South India |journal=Journal of Essential Oil Research |doi=10.1080/10412905.2005.9699025 |first=S. K. |last=Kothari |first2=A. K. |last2=Bhattacharya |first3=S. |last3=Ramesh |first4=S. N. |last4=Garg |first5=S.P.S. |last5=Khanuja |pages=656–658 |volume=17|issue=6 }}{{subscription required}}</ref> '''Thulasi''' word verbou vir godsdienstige en medisinale doeleindes, en vir sy [[eteriese olie]]. Dit is alombekend op die Indiese subkontinent as 'n medisinale plant en 'n kruietee, wat algemeen gebruik word in [[Ayurveda]]-medisyne. Dit speel 'n belangrike rol in die Vaishnava-tradisie van [[Hindoeïsme]], waartydens aanhangers met heilige basilieplante of -blare aanbidding doen. Hierdie plant is vereer as 'n elikser van die lewe. Die variëteit van ''Ocimum tenuiflorum'' wat in Thaise kookkuns gebruik word, word na verwys as Thai heilige basiliekruid (Thai: กะเพรา kaphrao); dit moet nie verwar word met [[Thaise basilie]], wat 'n variëteit van ''Ocimum basilicum'' is, nie. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Kruie en speserye}} [[Kategorie:Ocimum|tenuiflorum]] ixv91fpy4szdlks7iduj8htf2aviuph 2895128 2895126 2026-04-19T19:33:30Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895128 wikitext text/x-wiki {{taksoboks |name = ''Ocimum tenuiflorum'' |image = Ocimum tenuiflorum2.jpg |regnum = [[Plantae]] |Phylum = [[Angiosperms]] |unranked_class = [[Eudicots]] |unranked_ordo = [[Asterids]] |ordo = [[Lamiales]] |familia = [[Lamiaceae]] |genus = ''[[Ocimum]]'' |species = '''''O. tenuiflorum''''' |binomial = ''Ocimum tenuiflorum'' |binomial_authority = [[Carl Linnaeus|L.]] |synonyms = * ''Geniosporum tenuiflorum'' <small>(L.) Merr.</small> * ''Lumnitzera tenuiflora'' <small>(L.) Spreng.</small> * ''Moschosma tenuiflorum'' <small>(L.) Heynh.</small> * ''Ocimum anisodorum'' <small>F.Muell.</small> * ''Ocimum caryophyllinum'' <small>F.Muell.</small> * ''Ocimum hirsutum'' <small>Benth.</small> * ''Ocimum inodorum'' <small>[[Nicolaas Laurens Burman|Burm.f.]]</small> * ''Ocimum monachorum'' <small>L.</small> * ''Ocimum sanctum'' <small>L.</small> * ''Ocimum scutellarioides'' <small>Willd. ex Benth.</small> * ''Ocimum subserratum'' <small>B.Heyne ex Hook.f.</small> * ''Ocimum tomentosum'' <small>Lam.</small> * ''Ocimum villosum'' <small>Roxb.</small> nom. illeg. * ''Plectranthus monachorum'' <small>(L.) Spreng.</small> |synonyms_ref = <ref>{{cite web |url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-137105 |title=The Plant List: A Working List of All Plant Species |access-date=13 Januarie 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191017192358/http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-137105 |archive-date=17 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> }} Die '''heilige basiliekruid''' (''Ocimum tenuiflorum'', ook bekend as ''Ocimum sanctum'', thulasi of tulsi), is 'n aromatiese plant in die [[familie (biologie)|familie]] ''[[Lamiaceae]]'' (minte) wat inheems is aan die Indiese subkontinent en 'n wydverspreide gekweekte plant in die Suidoos-Asiatiese trope.<ref name="Staples1999">{{Cite book|last=Staples|first=George|author2=Michael S. Kristiansen |title=Ethnic Culinary Herbs |publisher=University of Hawaii Press |year=1999|isbn=978-0-8248-2094-7|page=73}}</ref><ref name="warrier">{{Cite book|last=Warrier|first=P K|title=Indian Medicinal Plants|publisher=Orient Longman|year=1995|page=168|isbn=0-86311-551-9}}</ref> Dit is 'n regopgroeinde, digvertakke struik, 30-60 cm (12-24 duim) hoog met harige stamme en eenvoudige filotaksiese groen of pers blare wat 'n sterk geur afgee. Blare word op blaarstele gedra en is eiervormig, tot 5 cm lank, gewoonlik effens getand. Die blomme is pers in lang trosse en nou kranse.<ref name="warrier"/> Die twee belangrikste morfotipes wat in [[Indië]] en [[Nepal]] gekweek word is die groenblarige (Sri of [[Laksjmi]] thulasi) en die persblarige ([[Krisjna]] thulasi).<ref>{{Cite journal |date=November–December 2005|title=Volatile Constituents in Oil from Different Plant Parts of Methyl Eugenol-Rich Ocimum tenuiflorum L.f. (syn. O. sanctum L.) Grown in South India |journal=Journal of Essential Oil Research |doi=10.1080/10412905.2005.9699025 |first=S. K. |last=Kothari |first2=A. K. |last2=Bhattacharya |first3=S. |last3=Ramesh |first4=S. N. |last4=Garg |first5=S.P.S. |last5=Khanuja |pages=656–658 |volume=17|issue=6 }}{{subscription required}}</ref> '''Thulasi''' word verbou vir godsdienstige en medisinale doeleindes, en vir sy [[eteriese olie]]. Dit is alombekend op die Indiese subkontinent as 'n medisinale plant en 'n kruietee, wat algemeen gebruik word in [[Ayurveda]]-medisyne. Dit speel 'n belangrike rol in die Vaishnava-tradisie van [[Hindoeïsme]], waartydens aanhangers met heilige basilieplante of -blare aanbidding doen. Hierdie plant is vereer as 'n elikser van die lewe. Die variëteit van ''Ocimum tenuiflorum'' wat in Thaise kookkuns gebruik word, word na verwys as Thai heilige basiliekruid (Thai: กะเพรา kaphrao); dit moet nie verwar word met [[Thaise basilie]], wat 'n variëteit van ''Ocimum basilicum'' is, nie. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Kruie en speserye}} [[Kategorie:Ocimum|tenuiflorum]] rkbcat85ynwhgixkq3et55hx1jwk6mm 0 116245 2895226 2879818 2026-04-20T05:50:41Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895226 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Delphi amphitheater from above dsc06297.jpg|duimnael|Teater in [[Delphi]].]] [[Lêer:Bergama tiyatro.jpg|duimnael|Teater in [[Pergamum]].]] [[Lêer:Argos Theater.jpg|duimnael|Teater in Argos.]] [[Lêer:Priene Theater1.JPG|duimnael|Teater in Priene.]] [[Lêer:Taormina TheatreAntique 02.jpg|duimnael|Teater in Taormina.]] [[Lêer:Theatre@Assos(Turkey), April '09.JPG|duimnael|Teater in Assos.]] '''Griekse teater''' verwys na die drama en teater van [[Antieke Griekeland]], wat as die begin en basis van Westerse teatergeskiedenis beskou word. Dié teater was oorspronklik 'n ritueel in die kultus van [[Dionysos]]. In die [[Romeinse mitologie]] is [[Bacchus]] die [[god]] van [[wyn]] en vrugbaarheid. == Ontstaan == Die Grieke se groot ryk begin bykans 800 voor Christus en strek tot en met die dood van Alexander, die Grote in 323 v.C., waarna die Griekse ryk verdeel is. In die ryk se bestaan van 450 jaar het die Grieke die letterkunde, argitektuur, wiskunde, wetenskap en politiek, asook die kunste van die [[Weste|westerse wêreld]] se grondslag, tot 'n groot mate ontwikkel. Een van hul mees invloedryke nalatenskappe is dié van die geskrewe klassieke tragedie en komedietekste waarop daar nog eeue na hul bestaan voortgebou is.<ref>http://www.interkriti.org/crete/iraklion/phaistos.html?vpg=2. Besoek op 30 Oktober 2016</ref> Op die eiland [[Kreta]] is 'n antieke, kultiese teater gevind naby die paleis van Phiastos wat gebruik is vanaf ongeveer 1900 v.C. tot 1700 v.C.. Daar is skilderwerk op muurpanele gevind wat afbeeldings van oesfeeste kan wees wat vir die godin van vrugbaarheid gehou is. In Griekeland, tydens die sesde eeu v.C., word ronde areas aan die voet van 'n heuwel geskep, genaamd die ''orchestra''. Hier kon die mense dan, terwyl hul teen die heuwel sit, kyk hoe die priesters die god, Dionysius vereer met hul rituele. Daar is diere op 'n altaar of ''thymele'' geoffer as deel van 'n aanbiddingsritueel.<ref>Mark Damen 2012. [https://www.usu.edu/markdamen/ClasDram/dhapters/014gkorig.htm]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} URL besoek op 31 Oktober 2016</ref> Daar word gereken dat hierdie rituele uitgebeeld is deur priesterkore van sowat 50 mans wat gesing, gedans en kostuums, maskers en grimering gedra het. Daar word beweer dat hul 'n ''Dythyrambe''<ref>Hart, ML. 2000. The art of ancient Greek theater. LA: J.Paul Getty Museum.</ref> gesing het (dit is 'n lofsang ter ere van 'n god) en met betekenisvolle gebare uitgebeeld het. Dit kon dus verband hou met die ontstaan van die latere geskrewe dramas wat geskep is deur skrywers soos Aeschylus, Sophokles en Euripedes. Daar is egter geen klinkklare bewys dat rituele die geskrewe dramatekste se ontstaan bewerkstellig het nie. Die Grieke se passie vir storievertelling as 'n [[kuns]] is versterk deur die teaterkompetisies in [[Athene]] 532 v.C.. Die Kompetisie van die Stad van Dionysia is elke jaar in Maart aangebied. Daar is in die begin afgekondig dat drie toneelskrywers se stukke as trilogië vir die fees aanvaar word. Op 'n dag is daar dan 'n groot optog of ''pompe'' gehou deur die strate van Athene. Vroue en mans, kinders en hooggeleerdes het die optog bygewoon terwyl hul 'n houtbeeld van Dionysius van buite die stad na die tempel by die teater van Dionysius teen die suidelike hang van die Akropolis. Die prosessie het dan teen die aand geëindig met 'n fees. Daar is nog steeds 'n pilaar van 'n kollosale phallus op die eiland Delos wat 300 v.C. gebou is. Hierdie is die simbool van vrugbaarheid. Daar is dus ook nog ander beelde van Phalloi in die optog gedra. Snaaks genoeg is daar vandag nog 'n soortgelyke tradisie wat in Japan gehou word in die Nagoya. In 508 v.C. is 'n nuwe kompetisie van Dionysia begin naamlik die Dithyrambe fees. Kore van die tien Atheense stamme het deelgeneem. Daar was aparte kore vir mans en seuns. Daar is gesing en die kore is begelei deur dubbel rietfluite, liere en siters teen die 2de eeu v.C. == Akteurs == Die toneelspelstyl van die Griekseteater<ref>Wiles, D. 2000. Greek theatre performance: An introduction. UK: Cambridge University Press</ref> sou definitief groter as die lewe moes wees bloot omdat die toneelstukke in opelugteaters aangebied is sonder enige mikrofoonstelsels soos ons dit vandag ken. Om die verhaal oor te dra aan die toeskouer sou hul groot gebare moes maak en baie sterk speel. Een van die eerste wenners van so 'n Stad van Dionysius kompetisie was Thespis. Hy word dan gereken as die eerste, waarlike akteur. Nog 'n bekende akteur was Prynichius wat die eerste kompetisie wen om en by tussen 511 en 508 voor Christus. Hy voer tragedies op en gebruik historiese onderwerpe, soos byvoorbeeld die geskiedkundige val van Meletus wat deur die Perse verower is. Sy stuk het die toeskouers so ontstel dat almal in die teater begin huil het en die stuk daarna verban is. Phrynichus was ook die eerste uitvoerende kunstenaar wat vroue karakters in sy werk ingesluit het. Hierdie vroue is egter deur mans gespeel met vroue maskers. Ongelukkig het geen van die skrywers wat tydens die 6de eeu voor Christus geskryf het se werke oorgebly nie. == Maskers == Die masker in die Griekse teater is gebruik sodat die akteurs meer as een karakter kon speel. Die vergrote uitdrukking op die masker se gesig het gehelp dat die gehoor hul makliker kon sien. Verder kon die masker ook as 'n klein megafoon dien om die volume van hul stemme te verhoog. Maskers is van hout, linne, en kurk gemaak. Hulle het soms ook regte hare gebruik vir die masker. == Teaterkostuums == Die kostuums het die sosiale status, geslag en ouderdom van 'n karakter suggereer. Onder is 'n gewone kleed gedra of 'n onderkleed wat ook ''peplos'' of ''chiton''<ref>Barton, L. Historic Costume for the stage. London: Adam and Charles Black.</ref> genoem is en bo-oor 'n mantel of ''himation.'' Die chiton kon van wol of linne gemaak wees. Hul dra ook 'n kleiner mantel of tjalie wat bekend staan as die ''chlamys.'' Reisigers het 'n petasos of sonhoed gedra om hul teen die weer te beskerm. Vir die alledaagse lewe is 'n sandaal wat dikwels om die kuit vas geryg is, was dikwels die skoeisel van die Grieke. Hulle dra ook graag kuitlengte stewels om hul voete te beskerm. Tragiese akteurs moes platvormskoene dra om groter en meer sigbaar te wees. Komiese karakters het gewone kouse gedra en wanneer vroue uitgebeeld is het lyfkouse gedra met ''progastreda'' vir 'n groter maag en 'n ''prosterneda'' vir borste van 'n vrou. == Gebruik van rekwisiete == Die rekwisiete is gebruik om die karakter beter te skilder: byvoorbeeld, 'n kroon vir 'n koning, 'n lier vir 'n musikant, 'n kierie vir 'n ou mens en wapens vir soldate. Die ''skeuopoios'' was die Griekse naam vir 'n rekwisietekunstenaar.<ref>http://artsedge.kennedy-center.org/interactives/greece/theater/playersProps.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161202112719/http://artsedge.kennedy-center.org/interactives/greece/theater/playersProps.html |date= 2 Desember 2016 }} Besoek op 31 Oktober 2016</ref> == Amfiteater == Vir die Stad van Dionysius-fees het die argitektoniese konsep van die Griekse teater of amfiteater verder ontwikkel.<ref>Brockett, OG. 1974. The theatre an introduction. New York: Holt, Rinehart and Winston</ref> Daar word nou tydelike houtstelasies as sitplekke teen die Akropolisheuwel gebou. Die ''orchestra'' of “verhoog” het nou 'n vierkantige vorm en agter die orchestra is 'n gebou met 2 tot 3 in- en uitgange opgerig wat die ''skene'' genoem is. Die skene of tydelike hut of tent. Die akteurs kon nou daarin met hul maskers en nuwe kostuums verdwyn en verskyn om hul vir 'n volgende toneel aan te trek. Later, in 4 v.C., word die skene 'n permanente gebou. Die ''theatron'' was die gedeelte waar die gehoor kon sit. Later is die houtsitplekke met marmer vervang. Daar was ook twee ''parados'' of gange waar die koor en akteurs kon inkom en uitgaan. == Ontwikkeling van geskrewe dramatekste == Omdat die verhale en geskiedenis van die Grieke ontwikkel het in dramas wat op skrif gestel is, het ons vandag die voorreg om drie van die skrywers se dramatekste te kan lees.<ref>Dutta, S. & Goldhill, S. 2004. Greek tragedy. London: Penguin.</ref> Daar het 32 tekste van drie van die heel belangrikste skrywers oorgebly! Aeschylus wen 'n prys vir sy tragedie in 484 v.C.. Net sewe van die 80 tekste van Aeschylus bly oor. Hy skryf onder andere ''Die perse, Prometheus gebind, Sewe teen Thebes.'' Een van sy groot werke is ''Oresteia'' en 'n ander is ''Agamemnon''. Hy verminder die koor na twaalf mans en bring 'n tweede akteur in sodat daar nou dialoog kan ontstaan tussen twee karakters. Hier volg 'n kort opsomming van die verhaal van die drama ''Agamemnon'': === Storie van Agamemnon deur Aeschylus === Op die muur van die paleis van Argos staan 'n wagter. Sodra hy 'n teken kry sal hy aankondig dat Troje oorwin is deur die Griekse leer. As hy die teken ontvang hardloop hy en vertel die nuus met groot vreugde aan Koningin Klyteimnestra. Hy gaan van die verhoog af en die koor van ou manne van Argos vertel aan die gehoor hoe Paris, die Trojaanse prins, vir Helena gesteel het. Sy was die vrou van die Griekse koning, Menelaos. Daar volg dan 'n tienjarige oorlog tussen die Trojane en die Grieke. Die hartseer nuus word ook vertel van hoe Agamemnon, die broer van Menelaos sy pragtige dogter Iphigenia aan die god van Artemis geoffer het om die regte wind vir die seile van die Griekse vloot te verseker. As die koningin Klyteimnestra verskyn moet sy aan die koor van ou manne verduidelik hoekom sy beveel het dat daar 'n dankoffer tot lof van die gode gedoen moet word. Sy lig hul dan in dat Troje die vorige na geval het. Die koor bedank die gode, maar wonder so 'n bietjie of haar nuus ooit waar is. 'n Boodskapper verskyn en bevestig die nuus. Hy vertel ook hoe swaar die Griekse manskappe in Troje gekry het en loof die gode vir hul veilige terugkoms. Klyteimnestra stuur die boodskapper terug na Agamemnon maar voordat hy kan vertrek vertel hy aan die koor van die vreeslike storm wat die Griekse vloot getref het. Menelaos en baie ander is weg. Die koor sing oor die vernietigende skoonheid van Helena en as Agamemnon binnekom, ry hy op 'n strydwa met Kassandra, die Trojaanse prinses wat hy as slavin en bywyf verower het. As Klyteimnestra hom verwelkom en haar liefde aan hom verklaar met 'n tapyt van pers mantels wat voor hom uitgesprei word, jak hy haar af. Hy wil nie op die pers mantels loop nie omdat dit 'n daad van hoogmoed is maar, sy dwing hom om dit te doen en hy gaan die paleis binne. Die koor verklaar dat daar iets nie pluis is nie. Klyteimnestra kom uit en beveel Kassandra om in die huis te gaan. Kassandra praat nie met Klyteimnestra nie en dan begin sy te profeteer. Die koor hoor hoe hul koning Agamemnon en sy, Kassandra sal sterf en dat daar iemand sal kom wat hul dood sal vergeld. Dan gaan sy die huis binne. Die koor raak bang, Agamemnon gil. Die paleis deur open en Klyteimnestra verskyn. Sy staan oor die lyke van haar man en Kassandra. Nou verklaar sy dat sy Iphigenia se dood vergeld het en haar geliefde Aegisthus, die nefie van haar gestorwe man, kom staan by haar. So tussen hakkies, Aegisthus se twee broers is gekook deur Agamemnon se vader en so bedien aan Aegisthus se vader. Klyteimnestra en Aegistus regeer van nou af die Grieke. Maar o wee! Net daar verklaar die koor dat Orestes, die seun van Agamemnon en Klyteimnestra gaan terugkeer en die dood van sy vader vergeld. Net soos daar deur Kassandra voorspel is. Geen sepie kan so erg wees soos 'n Griekse tragedie nie! === Sophocles, 'n tragedie skrywer van die Grieke, 406 tot 496 v.C. === Daar word beweer dat Sophocles agtergrond panele vir die teater of “pinakes” ontwerp het. Hy was die mees vaardigste van al die dramatiste. Sy toneelstuk ''Koning Oedipus'' word gereken as die mees perfekte Griekse tragedie. Ongelukkig wen hy nie die Stad van Dionysia Kompetisie daarmee nie. In vergelyking met Aeschylus het Sophocles meer komplekse en sielkundige en goed gemotiveerde karakters geskep. Van sy tekste is ''Antigone, Electra, Aias,'' en ''Vroue van Trachis''. 'n Voorbeeld van Sophocles se briljantheid is te vinde in die gedeelte waar Oedipus Rex agterkom dat hy sy vader doodgemaak het en met sy moeder getrou het. Aristoteles noem hierdie oomblik van erkenning in die drama die ''anagnorisis''. === Storie van koning Oedipus deur Sophocles === Die orakel van Delfi profeteer dat die koning van Thebes, Laius se seun, hom gaan doodmaak en met sy vrou, Jocasta slaap. Jocasta is die seun se eie ma. Toe die baba seun, Oedipus, gebore word beseer sy pa sy enkels en laat die kind in die berge om te sterf. 'n Skaapwagter ontdek die kind en neem hom na die koningsegpaar van Korinthe. Hul noem hom Oedipus en maak hom groot. Oedipus gaan as ouer seun na die orakel van Delfi toe om te hoor wie sy biologiese ouers is. Sy, die ''orakel'' of profetes, vertel hom dat hy sy vader gaan doodmaak en met sy moeder slaap. In sy poging om van hierdie nare voorspelling te vlug beland hy in 'n worsteling met 'n man by 'n kruispad en maak hy die man dood. Dit was Laius. Later word Oedipus die koning van Thebes en trou onwetend met sy moeder, Jocasta. Toe die arme egpaar die waarheid hoor by die siener, Tiresias hang Jocasta haarself en Oedipus steek sy eie oë uit. Die koning verlaat sy koninkryk met die hulp van sy dogter, Antigone. Hy sterf eindelik in die dorp Colonus. Wat 'n tragiese verhaal!<ref>Brockett, OG. Ibid.</ref> === Euripedes, 'n tragedie skrywer van die Grieke, 480 tot 406 v.C. === Euripedes was die grootste Griekse dramaturg. Net agtien van sy toneelstukke het die toets van die tyd weerstaan. Sy tekste was meer natuurlik as die van die ander skrywers, maar hy word nie daarvoor in sy tyd erken nie. Van sy tekste is onder andere: ''Die Bacchae, Hippolytus, Alcestis, Die vroue van Troje, Orestes, Helena, Iphigenia in Aulis'' en ''Herakles''. Hy bevraagteken die gode se mag. Hy skep sterk, intelligente vroue as karakters.<ref>Clark, B.H. 1933. Twenty six unabridged plays: World Drama. New York. Dover Publications</ref> 'n Voorbeeld van so 'n karakter is Medea wat haar seun doodgemaak het. Hy wen egter vir die toneelstuk die derde plek by die Dionysia-kompetisie. === Storie van Medea deur Euripedes === Medea se man, Jason, het Glauke, die dogter van Creon van Korinthe as vrou geneem en Medea en haar twee seuns uit Korinthe verban. Medea sweer dat sy haar man en sy gespuis gaan vernietig! Sy oortuig Creon dat sy nog 'n dag in Korinthe gaan bly. Sy organiseer 'n plek om heen te vlug na die moord. Ja, heel toevallig kom Koning Aegus van Athene daar verby. Medea belowe om hom van sy steriliteit te genees as hy haar teen Jason se mense beskerm. Sy lig hom natuurlik nie in dat sy 'n hele klomp mense gaan vermoor nie. [[Lêer:Angelique Rockas - Headshot Medea.jpg|duimnael|[[Angelique Rockas]] in die rol van Medea in die Theatro Technis-produksie, onder regie van George Eugeniou]] Medea gee aan Jason 'n kleed en kroon om vir Glauke te gee sodat hul twee seuns daar kan bly. Medea het egter die twee geskenke vervloek. Toe Glauke die kleed aantrek het sy aan die brand geslaan. 'n Boodskapper bring die vreeslike nuus vir Medea. Toe Creon sy dogter so sien het hy hom op Glauke gewerp en ook gesterf. Nou hoef Medea nog net vir Jason en hul twee seuns om die lewe bring. Sy maak haar twee seuns met 'n swaard dood – nadat sy darem so 'n bietjie geworstel het met haar moederlike instink! Net toe Jason arriveer om haar te keer om hul kinders dood te maak verdwyn die vreeslike vrou met 'n strydwa die lug in wat getrek word deur 'n draak. Jason vervloek sy vrou. Sy vervloek hom terug. Sy wil ook nie eers hul seuns se liggame teruggee sodat hy hulle kan begrawe nie. En woerts, weg is sy! == Ontwikkeling van satires == Om en by 501 v.C. is satires opgevoer tydens die Dionysia Kompetisie. Die woord kom van die woord sater af wat 'n half-mens en half-dier is. Vandag kan ons nog afbeeldings op kruike sien van hierdie wesens. Dis mans met dierlywe en 'n borskas, 'n lang stert en ore. 'n Satire is dus 'n toneelstuk waarin daar die spot gedryf word met mense. In die 5de eeu voor Christus moes 'n dramaturg drie tragedies aanbied en een satire. Hierdie satires het gedien as 'n kort toneelstuk na die tragedies. Dit moes ontspanning bied na al die tragiese toneelstukke. Die satires is aangebied in 'n groteske, karikatuuragtige, burleske styl. Satires<ref>Le Boeuf, M. 2007. The power of ridicule: An analysis of satire. University of Rhode Island. http://digitalcommons.uri.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1065&context=srhonorsprog Besoek 31 Oktober 2016.</ref> was dus die spottende weergawe van 'n mitologiese onderwerp wat die draak gesteek het met gode en helde. Dit het dikwels in die platteland afgespeel en het bestaan uit 'n gefuif, gedrink en gedans. Die karakters het in 'n streeksdialek gepraat. Die spelers in 'n satire het maskers gedra. Die koorlede het skamele, barbaarse klere gedra van bokvelle met 'n groot fallus vir komiese effek. Die struktuur van 'n satire is dieselfde as die van 'n tragedie. Silenus was die leier van die Satiriese koor – 'n klomp episodes van die satiriese drama is afgewissel deur odes deur die koor. Daar is slegs een satire wat nog bestaan, naamlik ''Cyclops'' deur [[Euripides]] (520 v.C.) en dit is gebaseer op 'n episode van die Odyssea van Homerus. Die populariteit van die satires het afgeneem want die gehore het begin om komedies te verkies bo satires. == Ontwikkeling van die Griekse komedie == Die komedies het kontemporêre temas uitgebeeld. In die vierde eeu v.C. by die Dionysia kompetisie is slegs een satire per jaar opgevoer. In 487 v.C. is die kompetisie van Dionysia weer uitgebrei. Vyf komediedramaturge moes elk 'n komedie aanbied op elke dag van die vyf dae van die fees. Die struktuur van die komedie was ook dieselfde as die van die tragedie. Die koor van die komedie is dikwels gespeel deur diere en dinge, soos perdebye, paddas en selfs wolke. Die musikante en komiese akteurs het belaglike kostuums aangetrek. Die mans het rondgeloop met flappende fallusse, boepense, bollende borskaste en bakboude. Die koorlede het gelukkig nie nodig gehad om so laf aan te trek nie. Die maskers van die Griekse komedies was karikatuuragtig, lelik en laf. Die enigste oorblywende komedies is die wat in die vyfde eeu v.C. geskryf is deur Aristophanus. Van sy veertig toneelstukke het elf oorgebly. Die komedies dryf die spot met die politiek en sosiale gewoontes van die dag. Die styl is burlesk, en vol giftige persoonlike uitlatings teen politici en vername mense in Athene. Tydens die hoogtepunt van die Pelopiniese oorlog tussen Athene en Sparta, 411 v.C., het Aristophanus sy anti-oorlog komedie geskryf, genaamd ''Lysistrata''<ref>''Wilson, N. 1982.'' Two Observations on Aristophanes' ''Lysistrata. Oxford: Lincoln College.''</ref> waarin vroue van die twee state saamsweer om seks van hul mans te weerhou totdat daar vrede is. In die toneelstuk is die vroue natuurlik deur gemaskerde mans uitgebeeld. Dis interessant om te weet dat die Griekse tragedie geseëvier het toe die Griekeland floreer het terwyl komedie hoogty gevier het toe dit sleg gaan met die land en die frustrasies van die gemeenskap weerspieël is. Die Grieke het die oorlog teen Sparta verloor en was nou in 336 v.C. onder die heerskappy van die Masedoniese koning, Alexander die Groote.<ref>''Taylor, B. 1974. Picture reference book of the Ancient Greek. UK: Brockhamton.''</ref> Uit die aard van die saak is politiese kwessies nou vermy en persoonlike en sosiale sake is uitgebeeld in die nuwe komedie van 336 v.C.. Vir die eerste keer word liefde nou die hoofelement in die drama, maar dit was selde opregte liefde. Die rol van die koor is dikwels uitgeskakel, maar dialoog bly in versvorm. Die akteurs dra gewone kostuums in hierdie komedies. Die maskers word meer realisties. Slawe en ou mans bly karikature. Die enigste toneelstuk wat uit hierdie tyd bewaar bly is die van ''Dyskolos of Die'' ''Kla-kous'' gekryf deur Menander<ref>Fletcher, A. 2011. From ancient Athens to the American Republic. Baltimore, Maryland: Johns Hopkins University Press.</ref> in 342 – 291 v.C. het hierdie komedie 'n standaardtema van die gesinslewe handel nl. die afkeuring van 'n ouer van sy kind se keuse van 'n huweliksmaat. Menander se karakters het hul nie aan die groot mites van die verlede gesteur nie, maar hul eerder besig gehou met die alledaagse lewe van die gewone mense in Athene. Na die 3de eeu v.C. het die nuwe komedie se gewildheid begin afneem en die Stad van Dionysia se toneelkompetisie is nie meer in die eerste eeu na Christus aangebied nie. == Struktuur van die Griekse tragedie == Die struktuur van 'n Griekse tragedie bestaan uit die ''proloog'',<ref>[[T.T. Cloete|Cloete, T.T.]]: 1992. Literêre terme en teorieë. Pretoria. HAUM.</ref> wat die mitologiese (mites is stories oor gode) agtergrond van die toneelstuk beskryf. Die toneelstuk word deur een of twee akteurs gelewer – een speler kan met 'n masker aan baie ander karakters ook verteenwoordig. Die dialoog tussen twee of hoogstens drie karakters in hierdie toneelstukke word gevolg deur die koor se sang en dans. Die koor lewer ook repliek oor die storie. Hierna volg een toneel op 'n ander of ''episodes'' wat uitgevoer word deur tussen een, twee of drie akteurs wat die karakters met maskers vergestalt. Hierdie tonele word dan afgewissel deur die sang en dans van die koor wat ''stasimon'' genoem word. Die ''eerste stasimon'' is die einde van die eerste episode. Die karakters verlaat die verhoog en die koor dans en sing 'n ''stasimon''. Dit gaan oor dit wat gebeur het in die ''episode'' en plaas dit in die groter prentjie van die mitologiese verhaal. Nou volg episode op episode afgewissel met stasimons. Die ''exodos'' is die einde van die toneelstuk. Die koor sing en bied woorde van wysheid aan die gehoor om die boodskap van die drama uit te dra.<ref>Bruce MacLennan. 1999. Typical Structure of a Greek Play. https://web.eecs.utk.edu/~mclennan/Classes/US210/Greek-play.html Besoek 31 Oktober 2016.</ref> == Invloed op vandag se teater == Die Griekse teater het ons huidige teater in 'n groot mate gevorm tot wat dit vandag is. Die teater wat in die vorm van 'n amfiteater is wat op 'n verhoog met 'n proceniumboog afkyk, is nog steeds gewild by argitekte wat vandag se moderne teaters. Een van die redes hiervoor is dat die akoestiek van sulke teaters baie goed is asook die siglyne. Ons kan almal sien wat op die verhoog aangaan. Verder het die Griekse koor wat as verteller tydens die drama optree ook ons dramas beïnvloed. Ons het byvoorbeeld steeds dramas wat op die patroon geskryf is van 'n verteller wat ons inlig oor wat in die toneelstuk aangaan. Dink maar aan die verteller in Thornton Wilder se ''Our Town''. Ons moderne dramas maak ook gebruik van die lang monoloë van een karakter wat sy gevoelens en denke met ons deel. Hierdie tendens kan mens oor en oor in die dramas van Shakespeare opmerk. Laastens gebruik ons ook die maskertegniek in moderne dramas. In 1959 het die San Francisco Mime Troupe maskers begin gebruik en dit is verder uitgebou in die werk van Peter Schumann se Bread and Puppet Theatre in New York in die sestigerjare. Die gebruik van maskers in teaterproduksies gee die akteurs 'n geleentheid om 'n verdere dimensie toe te voeg aan die stuk. Die akteur met die masker kan 'n buitestaander wees wat repliek lewer oor wat in die storie aangaan en dalk 'n ander gesigspunt op die tema van die werk bied. Die Griekse teater se gebruik van maskers is ook duidelik te bespeur in die komedies van die Romeinse teater en die latere [[Commedia dell'arte]] teater. 'n Masker kan ook 'n kans bied om meer geloofwaardige fantasie karakters uit te beeld soos gedoen is deur die Suid Afrikaanse produksie van die Handspring Puppet Company van ''Midsomernagdroom'' deur William Shakespeare. == Sien ook == * [[Sirakuse]] * [[Bacchus]] * [[Dionysos]] == Bronnelys == * Kennis, 1980, vol 4, bl. 652-653, {{ISBN|0 7981 0826 6}} == Eksterne Skakels en Bibliografie == {{Verwysings}} [[Kategorie:Teater]] qviusawgu4txa8gn3vudxqermyefvvq 0 119114 2895251 2663629 2026-04-20T08:30:06Z CommonsDelinker 1161 Administrateur [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] vervang "Panorámica_interior_del_Teatro_Colón_(cropped).jpg" met "Panorámica_interior_del_Teatro_Colón.jpg" omrede: [[:c:COM:Duplicate|Duplicate]]: Exact or scaled-down duplicate: [[:c::File:Panorá 2895251 wikitext text/x-wiki {{Databoks}} Die '''teater''' is 'n samewerkende vorm van [[Uitvoerende kunste|uitvoerende kuns]] wat lewendige kunstenaars, tipies [[akteur]]s of aktrises, gebruik om die ervaring van 'n werklike of verbeelde gebeurtenis voor 'n lewendige gehoor op 'n spesifieke plek aan te bied.<ref name="Carlson">Carlson, Marvin: [https://journals.ku.edu/index.php/jdtc/article/view/1642/1606 "Psychic Polyphony"], pp. 35–47 in ''Journal of Dramatic Theory and Criticism''. Herfs 1986</ref> Die kunstenaars kan hierdie ervaring aan die gehoor kommunikeer deur kombinasies van gebare, [[spraak]], [[Sangkuns|sang]], [[musiek]] en [[dans]]. Dit is die oudste vorm van [[drama]], hoewel lewendige teater nou by moderne opgeneemde vorms aangesluit is. Elemente van kuns, soos geverfde agtergronde en verhoogtegnike soos [[beligting]], word gebruik om die liggaamlikheid, teenwoordigheid en onmiddellikheid van die ervaring te verbeter.{{sfn|Carlson|1986|p=36}} [[Lêer:Panorámica interior del Teatro Colón.jpg|links|190px|]] {{clear}} == Sien ook == * [[Teater van Suid-Afrika]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Theatre}} {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Uitvoerende kuns]] 8mz92hg7sn9km4ttq26vfyldqy92qko 0 129514 2895167 2841392 2026-04-20T05:15:57Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895167 wikitext text/x-wiki {{NS skoonmaak}} {{Inligtingskas Musikale kunstenaar |Naam=Frikkie van Biljon |Agtergrondkleur=solo |Geboortenaam=Frederick Reinhardt |Oorsprong=Klerksdorp |Geboortedatum={{GDEO|1985|10|24}} |Geboorteplek=Klerksdorp |Beroep=Sanger/Liedskrywer/Digter|Genre=Afrikaans/Ligte Klassiek/Kontemporêr |Instrument=Stem ([[Tenoor]])/ Klavier/ Kitaar/ Trekklavier |Aktiewe_jare=1990 - tans |Webwerf=http://www.facebook.com/frikkievb }} '''Frikkie van Biljon''' is ’n Suid-Afrikaanse sanger, liedjieskrywer, vervaardiger, akteur en rekenaarprogrammeerder. == Biografie == Frikkie van Biljon is op 24 Oktober 1985 in [[Klerksdorp]] gebore as die tweede seun van Hannes en Betsie van Biljon. Hy het begin sing op die vroeë ouderdom van vyf jaar. Sy eerste solo-item het hy gelewer tydens ’n kerssangdiens in die AP Kerk op [[Viljoenskroon]].  Op laerskool neem hy deel aan 'n kunswedstryd in [[Kroonstad]] en verower talle A++-sertifikate in sang. In 1996 neem hy deel aan Radio Koppies (nou [[Overvaal Stereo]]) se talentkompetisie.  Hy word ’n CD-kontrak aangebied deur Corrie Myburgh met die voorvereiste dat hy formele sangopleiding ondergaan. Dieselfde jaar skryf hy in by die konservatorium in Potchefstroom en ontvang opleiding onder leiding van een van Werner Nel se M.-studente. Later daardie jaar verhuis sy ouers na Mtubatuba en die CD-kontrak val deur die mat. Tydens sy hoërskooljare neem hy deel aan talle geleenthede wat gereël is deur die [[Afrikaanse Taal- en Kultuurvereniging|ATKV]] waar hy voorvertonings doen vir konserte van o.a. [[Jannie du Toit]], [[Christa Steyn]], [[Rina Hugo]] en [[Steve Hofmeyr]]. Hy word later vereer deur die ATKV-Richardsbaai vir die bevordering van [[Afrikaans]] deur sang. Hy beskou Josh Groban as een van die mense wat sy musiek beïnvloed Op universiteitsvlak word hy in sy eerstejaar gekeur vir die studentegeselskap Alabama.  Weens akademiese redes moes hy onttrek aan die groep.  Hy wend egter sy talente aan en neem ses jaar lank deel aan die enkelsêr en binglesêr kompetisies op die [[Noordwes-Universiteit|PUK]]-kampus. Van Biljon verwerf ’n B.Sc.-graad in Inligtingstegnologie aan die NWU PUK en is ook ’n voltydse rekenaarprogrammeerder.<ref name=":1">https://jouloopbaan.solidariteit.co.za/rekenaarprogrammering-wees-skeppend-met-logika/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200513142245/https://jouloopbaan.solidariteit.co.za/rekenaarprogrammering-wees-skeppend-met-logika/ |date=13 Mei 2020 }} Rekenaarprogrammering - wees skeppend met logika.</ref> Hy skryf eie komposisies vir verskeie koshuise waarvan 6 van sy musiekstukke top 5 behaal het op verskeie geleenthede.  Hy neem deel aan koshuistoneel en wend sy talente aan om te help met die beplan, skryf en afrigting van verskeie eerstejaarskonserte. Verder rig hy ook 3 sanggroepe af. In 2007 word hy deel van die sanggroep B# wat deelneem aan die Artéma Kampustalentfeeskompetisie waar die groep ook deurdring na die finaal. In 2017 vertolk hy die rol van Martin Luther in die produksie [[Uit Diep van Donker Nagte]], geskryf deur [[Ina Opperman]]).<ref name=":0">[https://maroelamedia.co.za/goeiegoed/stiltetyd/video-gemeenskapsteater-lewer-plaaslike-talent-op/ Geemeenskapsteater lewer plaaslike talent op]&nbsp;-&nbsp;Gemeenskapsteater lewer plaaslike talent op.</ref> In Mei 2019 skep hy saam met Karin Venter die aanlyn vermaaklikheidskoerant [[Plectrum]]. == Musiek == Na ’n lang breuk van die kunswêreld besluit hy om weer sy droom na te streef en begin in 2017 weer met sangopleiding by Jolanda Becker.  Hy neem deel aan Sing vir die Sterre waar hy 2 A++ sertifikate lossing.  Hy reik ook sy eerste enkelsnit uit "Altyd By My" wat hy geskryf het in samewerking met Albert Short.<ref>http://www.fak.org.za/2017/07/24/altyd-by-my/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200930024708/http://www.fak.org.za/2017/07/24/altyd-by-my/ |date=30 September 2020 }}<nowiki/>Altyd by my</ref> Later daardie jaar stel hy sy tweede enkelsnit “Elke Tree” bekend, ’n Afrikaanse vertaling van “On My Way”, oorspronklik gedoen deur [[Omar Naber]] tydens die 2017 [[Eurovision-sangfees|Eurovision]] kompetisie. In Junie-maand van 2017 woon hy ’n liedskryfwerkswinkel by wat aangebied is deur [[Joe Foster]] (Ghoemawenner) by die Song House in Pretoria en stel daarna 'n musiekvideo vir “Altyd By My” bekend. Dit is deur [[Jacobus Kriel]] vervaardig, verfilm in die [[Tulbagh]]-omgewing en is later op [[KykNET NOU!]] gespeel. In 2018 stel hy sy volgende enkelsnit "Jou Wêreld" vry wat goed deur radiostasies landwyd ontvang is.<ref>https://afrmusieknuus.co.za/2018/02/10/frikkie-van-biljon-nooi-jou-na-sy-wereld/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200513142222/https://afrmusieknuus.co.za/2018/02/10/frikkie-van-biljon-nooi-jou-na-sy-wereld/ |date=13 Mei 2020 }} Frikkie van Biljon nooi jou na sy wêreld.</ref> In die middel van 2018 stel hy sy enkelsnit "Hofnar" vry wat geskryf is in samewerking met Paul Venter.<ref>https://vaalweekblad.com/epapers/vaalweekblad-6-8-junie-2018/ Vaalweekblad 6 - 8 Junie 2018 (Bl. 9)</ref><ref>Huisgenoot 12 Jul 2018. Op ons speellys. Jaco Hough-Coetzee https://www.pressreader.com/south-africa/huisgenoot/20180712/page/53</ref> Die lied word goed ontvang deur radio, gedrukte media en televisie, en is op YouTube geplaas. Kort na die vrystelling van "Hofnar" stel hy die lied "Elke Stukkie Kaap" vry wat hy saam met [[Steffie le roux|Steffie le Roux]] geskryf het.<ref>https://vaalweekblad-epaper.products.caxton.co.za/wp-content/ftp/epaper_uploads/92/Vaalweekblad_23_-_26_Oktober_2018/Vaalweekblad_23_-_26_Oktober_2018.pdf Vaalweekblad 24 - 26 Okt 2018 (Bl 9)</ref> Aan die begin van 2019 reik hy die lied "Dalk Nooit" uit wat geskryf is saam met Jan Albert Short (RSG Radiodrama wenner 2017).<ref>https://www.plectrummusiek.co.za/sal-die-liefde-ooit-gebeur-of-dalk-nooit-n-ballade-deur-frikkie-van-biljon/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200513143311/https://www.plectrummusiek.co.za/sal-die-liefde-ooit-gebeur-of-dalk-nooit-n-ballade-deur-frikkie-van-biljon/ |date=13 Mei 2020 }} Sal die liefde ooit gebeur of dalk nooit 'n ballade deur Frikkie van Biljon</ref><ref>Vrouekeur, 9 Aug 2019. Christiaan J de Swardt - Ballade met fut. https://www.pressreader.com/south-africa/vrouekeur/20190809/page/40</ref> Die musiekvideo is vervaardig deur Zander de Beer van WinterTrail Pictures en is tans saam met al sy vorige videos op KykNET NOU! geplaas. == Album == In 2018 verskyn die kortspeler ''"Dis Wie Ek Is"'', wat 5 snitte op bevat, insluitend “Elke Tree”. == Digkuns == Tydens sy hoërskooljare het hy deelgeneem aan verskeie digkunskompetisies. Van sy werk is opgeneem en gepubliseer in die bundel [[KOMSAT]].{{feit}} == Eksterne Skakels == * Frikkie van Biljon op [https://www.facebook.com/frikkievb/ Facebook] * Frikkie van Biljon op [https://www.instagram.com/frikkievb/ Instagram] * Frikkie van Biljon op [https://www.youtube.com/channel/UC4C4-ABpKESdCRb3UVoVhtw/ YouTube] == Bronne == [[Kategorie:Musiekkunstenaars]] [[Kategorie:Afrikaans]] [[Kategorie:Sangers]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Geboortes in 1985]] <references /> 4fycqgaol3encc87y9y7f3a8xo0xnly 0 132869 2895081 2745485 2026-04-19T16:40:44Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895081 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}}{{Inligtingskas Universiteit|beeld=Logo of the European Crystallographic Association.svg|naam=European Crystallographic Association|webtuiste={{url|https://ecanews.org}}|ligging=Zeist, Nederland|president=Arie van der Lee|gestig=1997}} Die '''Europese Kristallografievereniging''' (ECA) is ‘n onafhanklike wetenskaporganisasie wat beide die nasionale [[kristallografie]]se verenigings in die Europa, sowel as individuele lede verteenwoordig. Die ECA is in 1997 gestig.<ref>[http://www.iucr.org/news/newsletter/volume-6/number-4/european-crystallographic-association] IUCr Newsletter, Volume 6, No. 4 (1998) {{ISSN|1067-0696}}; coden IUC-NEB</ref> Dit het tans 36 nasionale lidlande en ‘n paar honderd individuele lede. Die ECA is een van die streeks-geaffilieerde groepe van die Internasionale Unie van Kristallografie. Die ander drie onafhanklike streeks-geaffilieerde groepe is die Amerikaanse Kristallografievereniging, die Asiatiese Kristallografievereniging en die Latyns-Amerikaanse Kristallografievereniging. Die ECA is onder Nederlandse wetgewing in Nijmege, [[Nederland]] geregistreer. Die missie van die ECA is die bevordering van kristallografie en alle fasette daarvan, insluitend die verwante veld van nie-kristallografiese vastetoestand-wetenskap. Hierdie doelstellings word verwesenlik deur kristallografiese kongresse, werkswinkels en skole in beide [[Europa]] en [[Afrika]]. == Geskiedenis == Die ECA is in 1997 tydens die 17de Europese Kristallogafiebyeenkoms (ECM 17) in [[Lissabon]], [[Portugal]] gestig. Dit is die opvolgerliggaam van die Europese Kristallografiekomitee (ECC) wat sedert 1972 bestaan het, en wat alle voorafgaande ECMs gereël het.<ref>[http://journals.iucr.org/a/issues/2010/01/00/sh5098/index.html] Acta Crystallographica - Foundations of Crystallography, Volume A66, pages 1-4 (2010)</ref> Die vroeëre geskiedenis van die ECA tot en met ECM 20 in [[Krakau]] in 2001 is deur Claude Lecomte gepubliseer.<ref>Lecomte, C. (2002). http://www.rigaku.com/downloads/journal/Vol19.1.2002/preface.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924091240/http://www.rigaku.com/downloads/journal/Vol19.1.2002/preface.pdf |date=24 September 2015 }}</ref> Die meer onlangse geskiedenis is in 2013 tydens ECM 28 in Warwick/Engeland opgesom. <ref>[http://journals.iucr.org/a/issues/2013/a1/00/a50922/a50922.pdf „ECA recent history: from Leuven to Rovinj and before“] Acta Crystallographica, Volume A69, page 260, (2013) (PDF-Datei)</ref> == Organisasie == Die beheerliggame van die ECA is die Raad en die Uitvoerende Komitee. Die Raad stel alle ECA beleidsdokumente saam en elke nasionale lidland word daarop verteenwoordig deur een Raadslid. Individuele lede kies een Raadslid vir elke 50 lede. Die Uitvoerende Komitee is verantwoordelik vir alle dag-tot-dag bestuur tussen Raadsvergaderings. Spesiale Belangegroepe (SIGs) en Algemene belangegroepe (GIGs) verskaf ‘n platform vir wetenskaplikes wat ooreenstemmende wetenskapsbelange deel. Beide die SIGs en die GIGs dra aktief by tot die wetenskaplike program van die Europese Kristallografiebyeenkomste (ECMs). == Pryse == Die ECA ken die Max Perutzprys<ref>https://ecanews.org/max-perutz-prize/</ref> toe vir spesiale prestasies in enige veld van kristallografie, asook die Erwin Felix Lewy Bertautprys,<ref>https://ecanews.org/erwin-felix-lewy-bertaut-prize/</ref> in samewerking met die ‘European Neutron Scattering Association’ (ENSA). Die George M. Sheldrick-prys<ref>https://ecanews.org/prizes/george-m-sheldrick-prize/</ref> word toegeken aan 'n nie-vaste navorser vir uitstaande wetenskaplike bydraes op die gebied van strukturele wetenskappe. Die Alajos Kálmán-prys<ref>https://ecanews.org/alajos-kalman-prize/</ref> word saam met die Hongaarse Chemiese Vereniging toegeken aan 'n individuele navorser ter erkenning vir uitstaande wetenskaplike bydraes op die gebied van strukturele wetenskappe oor die afgelope 5-10 jaar. Die Lodovico Riva di Sanseverino-prys<ref>https://ecanews.org/prizes/lodovico-riva-di-sanseverino-prize/</ref> word aan wetenskaplikes toegeken ter erkenning van noemenswaardige bydraes tot die verspreiding van kristallografie op alle vlakke van onderwys. == Eksterne Skakels == * [http://www.ecanews.org/ www.ecanews.org] == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Organisasies sonder winsoogmerk| ]] ii5bkbquo94lx9dhy63r6iya24doap3 0 135899 2895066 2891865 2026-04-19T14:35:11Z JMK 649 verw herhaalde woord, inleiding-details 2895066 wikitext text/x-wiki {{TITELAANSIG|''Pachypodium''}} {{Outomatiese taksoboks | name = ''Pachypodium'' | image = Pachypodium lamerei.PNG | image_width = 250px | image_caption = ''[[Pachypodium lamerei]]'' | taxon = Pachypodium | authority = [[Lindl.]], (1830) | subdivision_ranks = Spesies | subdivision = Sien teks. | synonyms = * ''Belonites'' <small>[[E.Mey.]]</small> (1838)<ref>{{cite web |url=http://apps.kew.org/wcsp/synonomy.do?name_id=145210 |title = World Checklist of Selected Plant Families |accessdate=18 Mei 2014}}</ref> | range_map = Phylogeny-of-the-plant-genus-Pachypodium-(Apocynaceae)-peerj-01-70-g001 (cropped).jpg | range_map_caption = {{legend0|#f0cb63|&nbsp;verspreiding van die genus}} }} '''''Pachypodium''''' is ’n [[genus]] [[vetplant]]struike en {{nowrap|-bome}} met dorings wat [[endemies]] is tot [[Madagaskar]] en [[Suider-Afrika]]. Dit behoort tot die [[Familie (biologie)|familie]] [[Apocynaceae]]. ''Pachypodium'' kom van ’n [[Latyn]]se vorm van die [[Grieks]]e ''pachus'' ("dik") en ''podion'' ("voet") en beteken dus "dikvoetiges". == Eienskappe == [[Beeld:Pachypodium Rosulatum Gracilius 01.jpg|duimnael|links|''Pachypodium rosulatum gracilius'' in die Isalo- Nasionale Park in Madagaskar.]] Alle ''Pachypodium'' is vetplante wat in mindere of meerdere mate ’n dik stam en dorings het. Dit is hul mees algemene kenmerkende eienskappe. Die stam is vergroot en stoor baie [[water]] vir tye van droogte. Dit kom voor op blootgestelde, droë en rotsagtige plekke. Hoewel daar ’n verskeidenheid vorms is, toon almal verdikte stamgroei. Hulle wissel van dwergagtige, plat plante tot bottelvormige struike en bome. Dorings kom in pare of drie-drie voor en is dikwels in ringe om die stam teenwoordig. Die dorings kom saam met die blare uit en groei, nes die blare, vir ’n kort rukkie voordat hulle ophou groei en hard word. Hulle regenereer nie en kan dus mettertyd verweer sodat die plant se stamme en takke glad is. Die meeste plante het minstens ’n paar takke, wat varieer van [[spesie]] tot spesie. Anders as soortgelyke spesies is die sap nie melkerig nie, maar altyd helder. === Verspreiding en habitatte === ''Pachypodium'' is inheems aan Madagaskar en [[Suider-Afrika]], dus [[Angola]], [[Botswana]], [[Eswatini]], [[Mosambiek]], [[Namibië]], [[Suid-Afrika]] en [[Zimbabwe]]. Dit kom voor tussen die seevlak, waar sommige spesies in sandduine groei, en 1&nbsp;600&nbsp;m, of 1&nbsp;900&nbsp;m in Madagaskar. Op die suidelike deel van die vasteland kan temperature wissel tussen -10&nbsp;°C en 45&nbsp;°C. In Madagaskar, waar daar nie sulke uiterste temperature voorkom nie, wissel dit tussen -6&nbsp;°C en 40&nbsp;°C. Die genus groei in gebiede met aansienlike droë maande, wat kan wissel van 5 tot 10 maande per jaar. Reënval kan wissel van net 75&nbsp;mm tot 1&nbsp;985&nbsp;mm per jaar. == Spesies == Daar is 22 spesies wat tot die genus hoort:<ref>http://plantsoftheworldonline.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:30028643-2</ref> {{div col|colwidth=26em}} * ''[[Pachypodium ambongense]]'' <small>Poiss.</small> * ''[[Pachypodium baronii]]'' <small>Costantin & Bois</small> * ''[[Pachypodium bispinosum]]'' <small>(L.f.) A.DC.</small> * ''[[Pachypodium brevicaule]]'' <small>Baker</small> * ''[[Pachypodium decaryi]]'' <small>Poiss.</small> * ''[[Pachypodium densiflorum]]'' <small>Baker</small> * ''[[Pachypodium eburneum]]'' <small>Lavranos & Rapanarivo</small> * ''[[Pachypodium enigmaticum]]'' <small>Pavelka, Prokes, V.Vlk, Lavranos, Zídek & Ramav.</small> * ''[[Pachypodium geayi]]'' <small>Costantin & Bois</small> * ''[[Pachypodium horombense]]'' <small>Poiss.</small> * ''[[Pachypodium inopinatum]]'' <small>Lavranos</small> * ''[[Pachypodium lamerei]]'' <small>Drake</small> * ''[[Pachypodium lealii]]'' <small>[[Friedrich Martin Josef Welwitsch|Welw.]]</small> * ''[[Pachypodium menabeum]]'' <small>Leandri</small> * ''[[Pachypodium mikea]]'' <small>Lüthy</small> * ''[[Pachypodium namaquanum]]'' <small>(Wyley ex Harv.) Welw.</small> * ''[[Pachypodium rosulatum]]'' <small>Baker</small> * ''[[Pachypodium rutenbergianum]]'' <small>Vatke</small> * ''[[Pachypodium saundersii]]'' <small>N.E.Br.</small> * ''[[Pachypodium sofiense]]'' <small>(Poiss.) H.Perrier</small> * ''[[Pachypodium succulentum]]'' <small>(L.f.) Sweet</small> * ''[[Pachypodium windsorii]]'' <small>Poiss.</small> {{div col end}} == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronne == * {{cite journal|title=Phylogeny of the plant genus ''Pachypodium'' (Apocynaceae)|journal=PeerJ|authors=Dylan O. Burge, Kaila Mugford, Amy P. Hastings, Anurag A. Agrawal|volume=1|pages=e70|doi=10.7717/peerj.70|date=2013}} == Eksterne skakels == * {{Commons-kategorie inlyn|Pachypodium}} * {{Wikispecies-inlyn|Pachypodium}} *[[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Pachypodium|Engelse Wikipedia]] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Pachypodium| ]] [[Kategorie:Flora van Madagaskar]] f6h86e1zovgigebpx368ko0ld2maf7n 0 138621 2895285 2893112 2026-04-20T10:16:37Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895285 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist|name=Henri Poincaré|other_names=Jules Henri Poincaré|image=PSM V82 D416 Henri Poincare.png|caption=Henri Poincaré <br />(photograph published in 1913)|birth_date={{birth date|df=yes|1854|4|29}}|birth_place=[[Nancy]], [[Meurthe-et-Moselle]], [[Frankryk]]|death_date={{death date and age|df=yes|1912|7|17|1854|4|29}}|death_place=[[Parys]], [[Frankryk]]|residence=[[Frankryk]]|nationality=[[Frans]]|fields=Mathematics and [[physics]]|workplaces={{plainlist| *[[Corps des Mines]] *[[Caen University]] *[[University of Paris|La Sorbonne]] *[[Bureau des Longitudes]]}}|education=Lycée Nancy (now {{ill|Lycée Henri-Poincaré|fr}})|alma_mater={{plainlist| *[[École polytechnique]] *[[École nationale supérieure des mines de Paris|École des Mines]] *[[University of Paris]] ([[Doctorat|Dr]], 1879)}}|thesis_title=Sur les propriétés des fonctions définies par les équations différences|thesis_url=http://web.archive.org/web/20180731141040/http://henripoincarepapers.univ-lorraine.fr/framepdf.php?url=http://henripoincarepapers.univ-lorraine.fr/chp/hp-pdf/hp1878ep.pdf|thesis_year=1879|doctoral_advisor=[[Charles Hermite]]|academic_advisors=|doctoral_students={{plainlist| *[[Louis Bachelier]] *[[Jean Bosler]] *[[Dimitrie Pompeiu]] *[[Mihailo Petrović]]}}|notable_students={{plainlist| *[[Tobias Dantzig]] *[[Théophile de Donder]]}}|known_for={{plainlist| *[[Poincare vermoede]] *[[Drieliggaamprobleem]] *[[Topologie]] *[[Spesiale relatiwiteit]] *[[Poincaré–Hopf stelling]] *[[Poincaré dualiteit]] *{{nowrap|[[Poincaré–Birkhoff–Witt stelling]]}} *[[Poincaré ongelykheid]] *[[Hilbert–Poincaré reeks]] *[[Poincaré reeks (modulêre vorm)|Poincaré reeks]] *[[Poincaré metriek]] *[[Rotasiegetal]] *[[Fundamentele groep]] *[[Bettigetal|Die term "Bettigetal"]] *[[Bifurkasieteorie]] *[[Chaosteorie]] *[[Brouwer vastepuntstelling]] *[[Sfeerwêreld]] *[[Poincaré–Bendixson stelling]] *[[Poincaré–Lindstedt metode]] *[[Poincaré herhaling stelling]] *[[Poincaré groep]] *[[Poincaré meter]]}}|influences={{plainlist| *[[Lazarus Fuchs]] *[[Immanuel Kant]]<ref>[http://www.iep.utm.edu/poi-math/#H3 "Poincaré's Philosophy of Mathematics"]: entry in the [[Internet Encyclopedia of Philosophy]].</ref>}}|influenced={{plainlist| *[[Louis Rougier]] *[[George David Birkhoff]]}}|awards={{plainlist| *{{nowrap|[[Goue medalje van die Koninklike Sterrekundige Vereeniging|KSV Goue medalje]] (1900)}} *[[Sylvester Medalje]] (1901) *[[Matteucci Medalje]] (1905) *[[Bolyai Prys]] (1905) *[[Bruce Medalje]] (1911)}}|signature=Henri Poincaré Signature.svg|footnotes=[[Pierre Boutroux]] se oom}} '''Jules Henri Poincaré''' (29 April [[1854]] – 17 Julie [[1912]]) was 'n Franse [[Wiskunde|wiskundige]], [[Teoretiese fisika|teoretiese fisikus]], ingenieur, en [[Wetenskapsfilosofie|wetenskapsfilosoof]]. Hy word dikwels beskryf as 'n polimaat aangesien hy op alle terreine van wiskunde uitgeblink het. As 'n wiskundige en fisikus het hy talle oorspronklike en fundamentele bydraes gelewer tot suiwer- en [[toegepaste wiskunde]], wiskundige fisika en [[sterrekunde]]. Hy het een van die bekendste lank-onopgeloste probleme in wiskunde, die [[Poincaré-vermoede|Poincaré vermoede]], formuleer, wat eers in 2003 deur [[Grigori Perelman]] opgelos is. In sy navorsing oor die drie-liggaam probleem was Poincaré die eerste persoon wat 'n chaotiese deterministiese stelsel ontdek het, wat sodoende die grondslag van moderne [[chaosteorie]] gelê het. Hy word ook beskou as een van die stigters van die veld van wiskundige [[topologie]]. Poincaré het klem gelê op die belangrikheid daarvan om aandag te gee aan die invariansie van fisiese wette onder verskillende transformasies en was die eerste persoon om die Lorentz-transformasies in hul moderne simmetriese vorm aan te bied. Poincaré het verskeie relativistiese sneltransformasies ontdek, soos in 1905 in 'n brief aan [[Hendrik Lorentz]] aangeteken. Hy het ook 'n belangrike stap in die formulering van die teorie van [[spesiale relatiwiteit]] voltooi deur perfekte invariante van [[James Clerk Maxwell|Maxwell]] se vergelykings te bepaal. In 1905 het Poincare voorgestel dat [[Swaartekraggolf|swaartekraggolwe]] uit 'n liggaam voortspruit teen die spoed van lig, soos deur die Lorentz-transformasies voorgestel. Poincaré se werk in wiskunde 'n groot impak op die ontwikkeling van die vak gehad, en sy idees word vandag nog bestudeer en toegepas. Sy werk in fisika het gehelp om ons begrip van elektromagnetisme, relatiwiteit en die teorie van gravitasie te vorm, en sy idees word vandag nog in fisika bestudeer en toegepas. Poincaré se idees oor die aard van wetenskaplike kennis en die verhouding tussen wiskunde en die fisiese wêreld het 'n diepgaande impak op die wetenskapsfilosofie gehad, en word vandag nog bestudeer en gedebatteer. Die [[Poincare groep|Poincaré groep]] in fisika en wiskunde is na hom vernoem. == Lewensloop == Poincaré is op 29 April 1854 gebore te Cité Ducale, [[Nancy, Meurthe-et-Moselle]] tot 'n invloedryke familie.<ref>Belliver, 1956</ref> Sy pa, Leon Poincaré (1828–1892) was 'n mediese professor by die Universiteit van Nancy.<ref>Sagaret, 1911</ref> Sy jonger suster, Aline, was getroud met 'n spirituele filosoof Emile Boutroux. Sy neef was Raymond Poincaré, 'n lid van die [[Académie française]], 'n kandidaat vir president van Frankryk tussen 1913 en 1920.<ref name="IEP">[http://www.utm.edu/research/iep/p/poincare.htm The Internet Encyclopedia of Philosophy] Jules Henri Poincaré article by Mauro Murzi&nbsp;– Retrieved November 2006.</ref> Poincaré is Rooms-Katoliek grootgemaak.<ref>Joseph McCabe (1945). A Biographical Dictionary of Ancient, Medieval, and Modern Freethinkers. Haldeman-Julius Publications. Retrieved 10 April 2012.</ref><ref>Poincaré, Henri (1 January 1913). Dernières Pensées. p. 138. soos op 10 April 2012.</ref><ref>{{cite arxiv|eprint=1207.0759|last1=Weinstein|first1=Galina|title=A Biography of Henri Poincaré - 2012 Centenary of the Death of Poincaré|class=physics.hist-ph|year=2012}}</ref> === Vroeë lewe en skool === [[Lêer:Henri_Poincaré_maison_natale_Nancy_plaque.jpg|regs|duimnael|200x200px| Henri Poincaré se geboorteplek te huis nommer 117, Grande Rue in die stad Nancy.]] Tydens sy kinderjare was hy ernstig siek met [[difterie|witseerkeel (difterie)]] en is deur sy ma, Eugénie Launois (1830–1897), tuis geskool. In 1862 het Henri by Lycée[[Nancy, Meurthe-et-Moselle | Nancy]] ingeskryf. (Nou genaamd Lycée Henri Poincaré. Daar is ook 'n aparte Universiteit van Henri Poincaré in Nancy, maar dit is nie die een waar hy studeer het nie). Hy het elf jaar by hierdie skool deurgebring en gedurende hierdie tyd was hy een van die top studente in al sy vakke, van skryfwerk tot wiskunde. Sy wiskunde-onderwyser het hom as 'n "wiskunde monster" beskryf en hy het eerste prys in 'n kompetisie tussen die top-leerlinge van alle skole in Frankryk gewen. Sy swakste vakke was musiek en liggaamlike opvoeding, waar hy as "gemiddeld op sy beste" beskryf is.<ref> O'Connor et al., 2002 </ref> In 1871 ontvang hy eksamenvrystelling in skryfwerk en wetenskap, maar kry nul in wiskunde oor hy die vraag misverstaan het, en nie die vrae wat gevra is, beantwoord het nie.<ref>https://plato.stanford.edu/entries/poincare/</ref> Tydens die [[Frans-Duitse Oorlog]] van 1870 het hy saam met sy pa in die Ambulanskorps gedien. === Universiteit === ==== Politegniese Universiteit ==== In 1873 skryf hy in by [[École polytechnique]] en in 1875 gradueer hy in wiskunde as 'n student van Charles Hermite. Hy het sy eerste referaat ("''Demonstration nouvelle des proprietés de l'indicatrice d'une surface''")<ref>http://henripoincarepapers.univ-lorraine.fr/chp/hp-pdf/hp1874na.pdf</ref> oor die eiendomme van die oppervlakke van voorwerpe in 1874 publiseer. ==== Skool van Mynwese ==== Tussen November 1875 en Junie 1878 voltooi hy studies in mynbou-ingenieurswese en wiskunde aan [[École nationale supérieure des mines de Paris|École des Mines]] en ontvang sy gewone mynbou-ingenieursgraad in Maart 1879.<ref>F. Verhulst</ref> As 'n gegradueerde van die École des Mines, het hy by die ''Corps des Mines'' aangesluit as inspekteur vir die [[Vesoul]] streek in Noordoos-Frankryk. Op die toneel van 'n mynramp Augustus 1879 ter Magny waar 18 mynwerkers gesterf het, het hy die amptelike ondersoek op 'n kenmerkend deeglike- en menslike wyse uitgevoer. ==== Doktorsgraad ==== Tydens hierdie periode werk hy ook aan sy Doktorsgraad onder Charles Hermite. Sy doktorale proefskrif was oor [[differensiaalvergelykings]] ("''Sur les proprietes die fonctions definitions par lesquations aux differsions partielles")''.<ref>{{Cite web |url=http://henripoincarepapers.univ-lorraine.fr/framepdf.php?url=http://henripoincarepapers.univ-lorraine.fr/chp/hp-pdf/hp1879pd.pdf |title=argiefkopie |access-date= 9 April 2023 |archive-date= 9 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409061447/http://henripoincarepapers.univ-lorraine.fr/framepdf.php?url=http://henripoincarepapers.univ-lorraine.fr/chp/hp-pdf/hp1879pd.pdf |url-status=live }}</ref> Poincaré het 'n nuwe manier om die eienskappe van hierdie vergelykings te bestudeer, voorgestel. Hy was die eerste persoon om die algemene meetkundige eienskappe van integrale te bestudeer en het besef dat hulle gebruik kan word om die gedrag van verskeie liggame in vrye beweging in die [[sonnestelsel]] te modelleer. In 1879 gradueer Poincaré aan die [[Sorbonne|Universiteit van Parys]] (ook bekend as ''La Sorbonne'') Poincaré se opleiding aan die École Polytechnique en Universiteit van Parys, het die grondslag gelê vir sy latere prestasies in wiskunde en fisika. Hy het regdeur sy loopbaan voortgebou op hierdie fondamente en beduidende bydraes gelewer tot die velde van topologie, algebraïese meetkunde, getalteorie en die teorie van differensiaalvergelykings. == Loopbaan en prestasies == Poincaré se vroeë werk het gefokus op die teorie van differensiaalvergelykings en sterrekunde, insluitend sy ontdekking van 'n nuwe soort simmetrie in die drieliggaamprobleem. Hy het ook belangrike bydraes gelewer tot die studie van elektromagnetiese golwe en die relatiwiteitsteorie. Poincaré se bekendste bydraes was op die gebied van topologie, waar hy gehelp het om die fondamente van die vak te vestig en die konsep van homologie ontwikkel het. Hy het ook belangrike bydraes gelewer tot algebraïese meetkunde, getalteorie en die teorie van differensiaalvergelykings, en het die konsep van outomorfiese funksies bekendgestel. Poincaré se werk het 'n beduidende impak op die ontwikkeling van moderne wiskunde en fisika gehad, en hy is wyd erken vir sy prestasies. Hy het talle eerbewyse en toekennings ontvang, insluitend die Bolyai-prys, die Sylvester-medalje en die Copley-medalje. Poincaré was ook 'n bekende wetenskapfilosoof, en sy idees oor die aard van wetenskaplike kennis en die verhouding tussen wiskunde en die fisiese wêreld beïnvloed steeds die filosofie en wetenskap tot vandag toe. Poincaré se loopbaan en prestasies 'n blywende impak op die velde van wiskunde, fisika en filosofie gehad, en hy word allerweë beskou as een van die belangrikste denkers van die laat 19de en vroeë 20ste eeue. == Wiskunde == In topologie het Poincaré die konsep van homologie ontwikkel, wat 'n instrument is om die "gate" in 'n ruimte te meet. Hy het hierdie konsep gebruik om die grondslae van algebraïese topologie te vestig, wat sedertdien 'n groot tak van wiskunde geword het. Poincaré het ook belangrike bydraes gelewer tot algebraïese meetkunde, wat die studie van meetkundige voorwerpe is wat deur algebraïese vergelykings gedefinieer word. === Outomorfiese funksies === Hy het die konsep van outomorfiese funksies bekendgestel, wat funksies is wat onveranderlik is onder sekere soorte transformasies, en dit gebruik om algebraïese krommes en oppervlaktes te bestudeer. === Getalteorie === In getalteorie het Poincaré bydraes gelewer tot die studie van modulêre vorme, wat 'n tipe funksie is wat sekere simmetrieë het. === Diomfantiese vergelykings === Hy het ook gewerk aan die teorie van diofantiese vergelykings, wat vergelykings met heelgetaloplossings is, en vordering gemaak met die beroemde "Laaste Stelling" van Fermat. === Differensiaalvergelykings === Laastens, in die teorie van differensiaalvergelykings, het Poincaré belangrike bydraes gelewer tot die studie van nie-lineêre dinamiese stelsels, insluitend die ontdekking van chaos in die drieliggaamprobleem. == Fisika == In elektromagnetisme het Poincaré gehelp om die teorie van elektromagnetiese golwe te ontwikkel en getoon dat dit verstaan kan word as 'n kombinasie van elektriese en magnetiese velde. === Lorentz-transformasies === Hy het ook belangrike bydraes gelewer tot die teorie van Lorentz-transformasies, wat die manier beskryf waarop metings van tyd en ruimte verander vir verskillende waarnemers wat teen verskillende spoed beweeg. === Relatiwiteitsteorie === Poincaré het ook gewerk aan die relatiwiteitsteorie, wat beskryf hoe tyd en ruimte deur swaartekrag en beweging beïnvloed word. Hy was een van die eerste wetenskaplikes wat verstaan het dat die beginsels van relatiwiteit ook op elektromagnetisme toegepas kan word, wat uiteindelik gelei het tot die ontwikkeling van die spesiale relatiwiteitsteorie. === Swaartekrag === Laastens, in die teorie van gravitasie, het Poincaré belangrike bydraes gelewer tot die studie van die drieliggaamprobleem, wat die bewegings van drie voorwerpe onder die invloed van swaartekrag voorspel. Hy het 'n nuwe soort simmetrie in die probleem ontdek, wat sedertdien as Poincaré-simmetrie bekend geword het. == Filosofie == Henri Poincaré was ook 'n wetenskapfilosoof wat belangrike bydraes gelewer het tot ons begrip van die aard van wetenskaplike kennis. === Wetekskapskennis === Poincaré het geglo dat wetenskaplike kennis altyd voorlopig is, en dat ons begrip van die natuurlike wêreld altyd onderhewig is aan hersiening gebaseer op nuwe bewyse. Hy het ook aangevoer dat wetenskaplike teorieë nie suiwer van empiriese waarnemings afgelei word nie, maar eerder uitgewerk word deur 'n proses van kreatiewe verbeelding en logiese afleiding. === Natuurgrondslag === Poincaré was veral geïnteresseerd in die verhouding tussen wiskunde en die fisiese wêreld. Hy het geglo dat wiskunde nie net 'n instrument is om die wêreld te beskryf nie, maar eintlik 'n fundamentele deel daarvan is. Hy het aangevoer dat wiskundige konsepte en strukture nie net deur mense uitgedink word nie, maar eintlik onafhanklik van ons bestaan. ==Toekennings== *Die Oscar II, koning van Swede se wiskundige kompetisie in 1887 *Die Buitelandse lid van die Koninklike Nederlandse Akademie van Kuns en Wetenskappe in 1897 *Die lid van die American Philosophical Society in 1899 *Die Goue Medalje van die Royal Astronomical Society of London in 1900 *Die Bolyai-prys in 1905 *Die Matteucci-medalje in 1905 *Die Franse Akademie vir Wetenskappe in 1906 *Die lid van Academie Francaise in 1909 *Die Bruce-medalje in 1911 *Die Henri Poincare-prys, gestig in 1997 deur die Daniel Iagolnitzer-stigting en elke drie jaar toegeken aan uitstaande navorsers in wiskundige fisika ==Persoonlike Lewe== Henri Poincaré was 'n privaat individu wat hoofsaaklik bekend was vir sy werk in wiskunde, fisika en filosofie. Daar is egter inligting oor sy persoonlike lewe beskikbaar. Poincare was getroud met Louise Poulin d'Andesi, en die egpaar het saam vier kinders gehad. Hy was bekend as 'n toegewyde gesinsman, en hy het dikwels tyd saam met sy gesin deurgebring wanneer hy nie aan sy navorsing gewerk het nie. In sy vrye tyd het Poincaré 'n verskeidenheid stokperdjies en belangstellings geniet. Hy was 'n ywerige stapper en klimmer, en hy het baie tyd spandeer om die berge en platteland van Frankryk te verken. Hy was ook geïnteresseerd in musiek en letterkunde, en hy was 'n talentvolle pianis wat dikwels vir sy familie en vriende gespeel het. Ten spyte van sy vele prestasies in wiskunde, fisika en filosofie, het Poincaré sy lewe lank beskeie en nederig gebly. Hy was bekend vir sy vriendelikheid en vrygewigheid, en hy het 'n reputasie gehad as 'n goeie vriend en kollega vir diegene wat hom geken het. ==Kritiek== Sommige kritici het 'n probleem gehad met Poincaré se filosofiese sienings, veral sy oortuiging dat wiskundige konsepte en strukture nie net deur mense uitgevind word nie, maar eintlik onafhanklik van ons bestaan. Sommige het aangevoer dat hierdie siening onnodig spekulatief was en nie empiriese ondersteuning het nie. Poincaré se werk in die relatiwiteitsteorie is met 'n mate van skeptisisme en kritiek teëgekom. Terwyl hy een van die vroeë pioniers van die teorie was, het hy later twyfel uitgespreek oor sommige van die fundamentele aannames daarvan, veral die idee van "tyd-ruimte." Poincaré was 'n sterk kritikus van die opkomende veld van versamelingsteorie, wat probeer het om 'n streng grondslag vir alle wiskunde te verskaf. Hy het aangevoer dat versamelingsteorie te veel op abstrakte en kunsmatige konstruksies staatmaak, en dat dit nie nodig is vir die praktiese werk van wiskundiges nie. Dit het ook kontroversie ontlok. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Poincare, Henri}} [[Kategorie:Franse akademici]] [[Kategorie:Franse filosowe]] [[Kategorie:Franse fisici]] [[Kategorie:Franse ingenieurs]] [[Kategorie:Franse wiskundiges]] [[Kategorie:Teoretiese fisici]] [[Kategorie:Geboortes in 1854]] [[Kategorie:Sterftes in 1912]] a199upikn77u820qugwrosnjwphqq3i 0 140121 2895106 2792248 2026-04-19T17:26:25Z Jcb 223 2895106 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Patrick Mabilo | beeld = | beeldonderskrif = | orde = [[Burgemeester]] van die [[Sol Plaatje Plaaslike Munisipaliteit]] | termynaanvang = 28 November 2018 | termyneinde = | vise = | voorganger = [[Pule Thabane]] | opvolger = | geboortedatum = | geboortejaar = | geboortemaand = | geboortedag = | geboorteplek = | sterftedatum = | sterfteplek = | party = [[African National Congress]] | orde2 = Lid van die [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]] | termynaanvang2 = 21 Mei 2014 | termyneinde2 = 17 Oktober 2017 | president2 = | voorganger2 = | opvolger2 = | orde3 = Noord-Kaapse LUR vir Omgewing en Natuurbewaring | termynaanvang3 = 5 Junie 2013 | termyneinde3 = 21 Mei 2014 | vise3 = | voorganger3 = [[Sylvia Lucas]] | opvolger3 = [[Tiny Chotelo]] | orde4 = Noord-Kaapse LUR vir Vervoer, Veiligheid en Skakeling | termynaanvang4 = 11 Mei 2009 | termyneinde4 = 5 Junie 2013 | president4 = | voorganger4 = ''Onbekend'' | opvolger4 = [[Mac Jack]] | orde5 = Lid van die [[Noord-Kaapse Provinsiale Wetgewer]] | termynaanvang5 = 27 Februarie 2018 | termyneinde5 = Oktober 2018 | president5 = | voorganger5 = | opvolger5 = | orde6 = | termynaanvang6 = 6 Mei 2009 | termyneinde6 = 6 Mei 2014 | president6 = | voorganger6 = | opvolger6 = | eggenoot = | kinders = | alma_mater = | religie = | handtekening = | militer = | lojaliteit = | tak = | diensjare = | rang = | eenheid = | oorloe = | toekennings = }} '''Solomon Patrick Mabilo''' is 'n Suid-Afrikaanse politikus afkomstig van die [[Noord-Kaap]] wat sedert November 2018 as die [[burgemeester]] van die [[Sol Plaatje Plaaslike Munisipaliteit]] dien. Hy is 'n lid van die [[African National Congress]] en het voorheen die party in beide die [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]] en die [[Noord-Kaapse Provinsiale Wetgewer]] verteenwoordig. Mabilo was die Noord-Kaapse LUR vir Omgewing en Natuurbewaring vanaf 2013 tot 2014 en die provinsiale LUR vir Vervoer, Veiligheid en Skakeling tussen 2009 en 2013. == Vroeë lewe == Mabilo is in [[Galeshewe]], 'n woonbuurt van [[Kimberley]], gebore. Hy was destyds by die [[Suid-Afrikaanse Demokratiese Onderwysersunie]] betrokke voordat hy 'n lid van die [[African National Congress]] geword het.<ref>{{en}} {{cite news |last1=Kwon Hoo |first1=Sandi |title=‘Ghost’ named new mayor |url=https://www.dfa.co.za/news/ghost-named-new-mayor-17104293 |accessdate=17 Maart 2020 |newspaper=DFA - Diamond Fields Advertiser |date=17 September 2018 }}{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Politieke loopbaan == In Mei 2009 is Mabilo tot die [[Noord-Kaapse Provinsiale Wetgewer]] verkies. Hy is op 6 Mei 2009 as 'n LPW ingehuldig. Nuutverkose premier [[Hazel Jenkins]] het hom op 11 Mei 2009 as die LUR vir Vervoer, Veilgiheid en Skakeling aangewys. Hy is op dieselfde dag ingehuldig.<ref>{{en}} {{cite news |last1=Tshivhidzo |first1=Edwin |title=Northern Cape MECs announced |url=https://www.sanews.gov.za/south-africa/northern-cape-mecs-announced |accessdate=17 Maart 2020 |newspaper=SA News.gov |date=12 Mei 2009 |location=Kimberley}}</ref> [[Sylvia Lucas]] is in Junie 2013 as premier van die [[Noord-Kaap]] verkies en het Mabilo as die LUR vir Omgewing en Natuurbewaring aangestel.<ref>{{en}}{{cite news |title=John Block remains as Northern Cape reshuffles executive |url=https://www.timeslive.co.za/politics/2013-06-05-john-block-remains-as-northern-cape-reshuffles-executive/ |accessdate=17 Maart 2020 |newspaper=TimesLIVE |date=5 Junie 2013}}</ref> Mabilo is in Mei 2014 tot die [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]] verkies en op 21 Mei as 'n LP ingehuldig. Hy het in Oktober 2017 as parlementslid bedank.<ref>{{en}}{{cite news |last1=Kwon Hoo |first1=Sandi |title=Under-fire Botes has change of heart |url=https://www.dfa.co.za/news/under-fire-botes-has-change-of-heart-12165719 |accessdate=17 Maart 2020 |newspaper=DFA - Diamond Fields Advertiser |date=27 November 2017 }}{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Op 27 Februarie 2018 is Mabilo weer as 'n LPW ingehuldig. Hy het die setel van [[Alvin Botes]] gevul.<ref>{{en}} {{cite news |last1=Wildenboer |first1=Norma |title=Patrick Mabilo sworn in as new MPL |url=https://www.dfa.co.za/news/patrick-mabilo-sworn-in-as-new-mpl-13522866 |accessdate=17 Maart 2020 |newspaper=DFA - Diamond Fields Advertiser |date=28 Februarie 2018 |archive-date=19 Maart 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200319095056/https://www.dfa.co.za/news/patrick-mabilo-sworn-in-as-new-mpl-13522866 |url-status=dead }}</ref> Hy is in September 2018 as die ANC se kandidaat vir Sol Plaatje burgemeester aangewys.<ref>{{en}} {{cite news |last1=Kwon Hoo |first1=Sandi |title=New mayor announced for Sol Plaatje municipality |url=https://www.ofm.co.za/article/local-news/265563/new-mayor-announced-for-sol-plaatje-municipality- |accessdate=17 Maart 2020 |newspaper=OFM |date=14 September 2018}}</ref> Hy sou vir [[Mangaliso Matika]] opgevolg het maar by die spesiale raadsitting in Oktober is [[Pule Thabane]] as die nuwe burgemeester verkies.<ref>{{en}} {{cite news |title=ANC opposes Sol Plaatje’s newly-elected Executive Mayor |url=https://www.sabcnews.com/sabcnews/anc-opposes-sol-plaatjes-newly-elected-executive-mayor/ |accessdate=17 Maart 2020 |agency=SABC News |date=25 Oktober 2018}}</ref> Die ANC het gevolglik al hul raadslede wat vir Thabane gestem het se lidmaatskap opgeskort.<ref>{{en}} {{cite news |last1=Felem |first1=Ayanda Frances |title=ANC NC expels 9 Sol Plaatje councillors |url=https://ewn.co.za/2018/10/26/anc-nc-expels-nine-sol-plaatje-councillors |accessdate=17 Maart 2020 |newspaper=EWN |date=26 Oktober 2019}}</ref> Mabilo is op 28 November as die nuwe burgemeester verkies. Hy beklee tans die amp.<ref>{{en}} {{cite news |first1=Sandi |last1=Kwon Hoo |title=Mabilo is new mayor |url=https://www.dfa.co.za/news/mabilo-is-new-mayor-18314009 |accessdate=17 Maart 2020 |newspaper=DFA - Diamond Fields Advertiser |date=29 November 2018 |archive-date=12 Desember 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212200351/https://www.dfa.co.za/news/mabilo-is-new-mayor-18314009 |url-status=dead }}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} ==Eksterne skakels== *[https://www.pa.org.za/person/solomon-patrick-mabilo/ Solomon Patrick Mabilo] {{vertaalvanaf | taalafk = en | il = Patrick_Mabilo }} {{DEFAULTSORT:Mabilo, Patrick}} [[Kategorie:Politici van die African National Congress]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Lede van die Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]] o00236csjco36lztlc55bgoonnrac5l 0 195508 2895068 2618599 2026-04-19T16:28:12Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895068 wikitext text/x-wiki '''Energievoorsiening''' verwys na die wêreldwye ontginning en voorbereiding van [[brandstof]], die opwekking van [[elektrisiteit]], en energievervoer. Dit verteenwoordig 'n reuse en komplekse bedryf. Die energievoorsiening is van kardinale belang vir die ekonomie en lewensgehalte. Baie lande publiseer statistieke oor die energievoorsiening uit hul eie land of ander lande of die wêreld. ''World Energy Balances'' is van een van die grootste organisasies op hierdie gebied, die ''International Energy Agency'' IEA.<ref>{{Cite web |url=https://webstore.iea.org/world-energy-balances-2019 |title=argiefkopie |access-date= 4 Oktober 2019 |archive-date=23 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190923170025/https://webstore.iea.org/world-energy-balances-2019 |url-status=dead }}</ref> Hierdie energiebalanse is baie groot. Hierdie artikel bevat 'n kort beskrywing en opsomming in tabelle. Die tabelle bevat statistiese data oor die gebiede in die wêreld waar bykans alle energie onttrek word, en die lande waar die meeste energie gebruik word. Tussen hierdie twee afdelings word die enorme omskakelings- en vervoeraktiwiteit tussen ekstraksie en gebruik kortliks aangedui. Ten slotte word die IEA se skatting van energieverbruik tot 2040 opgesom en die moontlike aanpassings van die energiebeleid om aan die klimaatkonvensie van Parys te voldoen. == Ontginning == Wêreldwyd word primêre energie onttrek uit fossiel-, kern- en hernubare bronne. Primêre middele: direk verkry uit natuurlike bronne, nie omgeskakel of omskep nie. * Fossiel: [[Steenkool|steen-]] en [[bruinkool]], [[ruolie]] en [[aardgas]] * Kern: [[uraan]] * Hernubare: onder andere [[waterkrag]], [[biomassa]], [[Windenergie|wind-]] en [[sonenergie]] Die statistieke van primêre energie volg sekere reëls<ref>[https://www.iea.org/publications/freepublications/publication/statistics_manual.pdf IEA Statistics manual, chapter 7] * Fossiel: gebaseer op netto brandwaarde. * Kern: hitte wat deur kernreaksies veroorsaak word, 3 keer die elektriese energie, gebaseer op 33% doeltreffendheid van kernkragsentrales. Hierdie produksie word toegeken aan die land waar die kernkragsentrales geleë is – dit is dikwels nie die land waar die uraanerts gemyn is nie. * Hernubare: biomassa gebaseer op netto brandwaarde. Elektrisiteit geproduseer met hidrokrag, [[windturbine]]s en [[Sonpaneel|sonpanele]]. Geotermiese hitte wat in kragstasies gebruik word, 10 keer die gegenereerde elektrisiteit, gebaseer op 10% doeltreffendheid. Die vloei energie van water en lug wat hidrouliese en wind turbines dryf, en die lig wat op sonpanele skyn, word nie in primêre energiestatistieke ingesluit nie.</ref> wat gemik is op eenvoudige meetbaarheid en vergelykbaarheid van energiebronne. Die tabel toon die wêreld se energieproduksie en die lande / streke wat die grootste deel (90%) daarvan wen. Die hoeveelhede word uitgedruk in miljoen ton olie ekwivalent per jaar (1 Mtoe/a = 11,63 terawattuur per jaar = 1,327 gigawatt). Die datums is van 2017.<ref name="Balances">{{Cite web |url=https://webstore.iea.org/world-energy-balances-2019 |title=argiefkopie |access-date= 4 Oktober 2019 |archive-date=23 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190923170025/https://webstore.iea.org/world-energy-balances-2019 |url-status=dead }}</ref> Klik op 'n kolomkop om lande / streke te reël vir die energietipe. {| class="wikitable sortable" ! width="30%" | || width="15%" |Total || width="15%" | Kole || width="15%" | Olie & Gas || width="15%" | Kern || width="15%" | Hernubaar |- | '''WÊRELD''' ||align="right"| 14000 ||align="right"| 3770 ||align="right"| 7650 ||align="right"| 677 ||align="right"| 1932 |- | China ||align="right"| 2450 ||align="right"| 1786 ||align="right"| 316 ||align="right"| 65 ||align="right"| 283 |- | Verenigde State ||align="right"| 1993 ||align="right"| 373 ||align="right"| 1233 ||align="right"| 219 ||align="right"| 169 |- | Midde-Ooste ||align="right"| 2030 ||align="right"| 1 ||align="right"| 2026 ||align="right"| 1 ||align="right"| 2 |- | Rusland ||align="right"| 1430 ||align="right"| 222 ||align="right"| 1130 ||align="right"| 53 ||align="right"| 24 |- | Afrika ||align="right"| 1135 ||align="right"| 157 ||align="right"| 590 ||align="right"| 4 ||align="right"| 385 |- | Europa ||align="right"| 1070 ||align="right"| 159 ||align="right"| 400 ||align="right"| 244 ||align="right"| 266 |- | India ||align="right"| 554 ||align="right"| 270 ||align="right"| 68 ||align="right"| 10 ||align="right"| 206 |- | Kanada ||align="right"| 510 ||align="right"| 31 ||align="right"| 402 ||align="right"| 26 ||align="right"| 51 |- | Indonesië ||align="right"| 448 ||align="right"| 263 ||align="right"| 105 ||align="right"| 0 ||align="right"| 80 |- | Australië ||align="right"| 405 ||align="right"| 293 ||align="right"| 103 ||align="right"| 0 ||align="right"| 8 |- | Brazilië ||align="right"| 293 ||align="right"| 2 ||align="right"| 163 ||align="right"| 4 ||align="right"| 123 |- | Kazakhstan ||align="right"| 180 ||align="right"| 49 ||align="right"| 130 ||align="right"| 0 ||align="right"| 1 |- | Mexico ||align="right"| 165 ||align="right"| 7 ||align="right"| 140 ||align="right"| 3 ||align="right"| 16 |} In die Midde-Ooste produseer die Persiese Golfstate Iran, Irak, Koeweit, Oman, Qatar, Saoedi-Arabië en die Verenigde Arabiese Emirate die meeste. In mindere mate ook Bahrain, Jordanië, Libanon, Sirië en Jemen in hierdie streek. Die grootste produsente in Afrika is Nigerië (249), Suid-Afrika (158), Algerië (153) en Angola (92). In Europa het Noorweë (206, veral olie en gas), Frankryk (138, veral kern), Duitsland (120), Ver. Koninkryk (119), Pole (68, veral steenkool) en Nederland (42, veral aardgas) die meeste. Van die wêreld se hernubare produksie is 68% biobrandstowwe en afval, meestal in ontwikkelende lande. 18% is gegenereer met hidrokrag en 14% met die ander hernubare bronne.<ref>https://webstore.iea.org/renewables-information-2019-overview</ref> === Tendense === Van 2015 tot 2017 het die wêreldproduksie met 2% gegroei, hoofsaaklik in Rusland 7%, die Midde-Ooste 8% en Indië 5%, terwyl China 3% minder en die EU 2% minder opgelewer het. In 2018 het die wêreldenergie met 3% gestyg, veral in die VSA, + 8%.<ref>[https://www.enerdata.net/publications/world-energy-statistics-supply-and-demand.html Enerdata – World Energy Statistics]</ref> Van 2015 tot 2017 het windenergie met 37% gegroei en sonenergie 73%.<ref>[https://www.irena.org/publications/2019/Jul/Renewable-energy-statistics-2019 Renewable energy Statistics – 2019]</ref> == Energie omskakeling en handel == {| class="wikitable sortable" width="20%" style="float:right;" ! || UItvoer minus Invoer |- | Midde-Ooste ||align="right"| 1243 |- | Rusland ||align="right"| 664 |- | Afrika || align="right"| 309 |- | Australië || align="right"| 269 |- | Kanada ||align="right"| 217 |- | Indonesië ||align="right"| 201 |- | Noorweë ||align="right"| 185 |- | Verenigde State ||align="right"| -174 |- | S-Korea ||align="right"| -267 |- | India ||align="right"| -330 |- | Japan ||align="right"| -400 |- | China ||align="right"| -632 |- | Europa ||align="right"| -849 |} Die primêre energie word op baie maniere omgeskakel voordat dit geskik is vir eindgebruik.<ref>Encyclopaedia Britannica, vol.18, Energy Conversion, 15th ed., 1992</ref> * Bruin- en steenkool gaan hoofsaaklik na kragsentrales. Steenkool gaan ook na 'n kooksaanleg. * Ruolie word verwerk, sien [[Olieraffinadery]]. * Kernreaksiehitte word gebruik in kernkragsentrales. * Biomassa word verwerk tot biobrandstof, soos [[biodiesel]]. Elektrisiteit word gegenereer met 'n wisselstroomgenerator wat meganies gekoppel is * 'n stoom- of gasturbine in 'n termiese kragsentrale, * of 'n hidrouliese turbine in 'n [[waterkrag]] sentrale, * of 'n [[windturbine]], enkel of op 'n windplaas. Na die uitvinding van die silikon PV-sel in 1954 het elektrisiteitsopwekking begin met sonpanele, gekoppel aan 'n DC/AC-omskakelaar. Dit was eers na 2000 dat sonkrag ekonomies doeltreffend geword het weens die massaproduksie van sonpanele. Ongeveer 5350 Mtoe van die primêre en omgeskakelde energie word wêreldwyd verhandel tussen lande, veral olie en gas. Die tabel toon uitvoer minus invoer van sommige lande en streke. 'n Negatiewe waarde beteken dat baie energie vir die ekonomie ingevoer word. Die hoeveelhede word in Mtoe/a uitgedruk en die datums is 2017.<ref name="Balances" /> Omvattende energie vervoer word gedoen met olie- en gastenks, vragmotors, gasnetwerke en hoëspanning elektrisiteitsnetwerke. == Total Primary Energy Supply == {| class="wikitable sortable" width="30%" style="float:right;" ! || TPES<br /><small>Mtoe/a</small> || TPES pp<br /><small>toe/a</small> |- | WÊRELD ||align="right"| 13970 ||align="right"| 1.9 |- | China ||align="right"| 3063 ||align="right"| 2.2 |- | Verenigde State ||align="right"| 2155 ||align="right"| 6.6 |- | Europa ||align="right"| 1826 ||align="right"| 3.2 |- | India ||align="right"| 882 ||align="right"| 0.6 |- | Afrika ||align="right"| 812 ||align="right"| 0.6 |- | Midde-Ooste ||align="right"| 750 ||align="right"| 3.2 |- | Rusland ||align="right"| 732 ||align="right"| 4.9 |- | Japan ||align="right"| 430 ||align="right"| 3.4 |- | Brazilië ||align="right"| 290 ||align="right"| 1.4 |- | S-Korea ||align="right"| 282 ||align="right"| 5.5 |- | Kanada ||align="right"| 289 ||align="right"| 7.9 |} '''Total Primary Energy Supply (TPES)''' dui die som van produksie en invoer aan na aftrekking van uitvoer- en opbergingsveranderings.<ref>{{Cite web |url=https://www.iea.org/publications/freepublications/publication/KeyWorld2017.pdf |title=IEA KeyWorld2017, see Glossary |access-date=28 September 2019 |archive-date= 7 Julie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180707173253/https://www.iea.org/publications/freepublications/publication/KeyWorld2017.pdf |url-status=dead }}</ref> TPES is amper dieselfde as primêre energie PE vir die hele wêreld, maar vir lande verskil TPES en PE in hoeveelheid en kwaliteit. Gewoonlik gaan dit oor sekondêre energie, byvoorbeeld die invoer van 'n olie-raffinaderijproduk, dus is TPES dikwels nie 'n PE nie. P in TPES het nie dieselfde betekenis as in PE nie. Dit verwys na energie wat benodig word as 'insette' om 'n deel van of al die energie vir eindgebruikers te produseer. Die tabel bevat 'n oorsig van die wêreldwye TPES en die lande / streke wat die meeste gebruik (83%) hiervan in 2017, en die TPES per persoon.<ref name="Balances" /> 31% van die wêreldwye primêre produksie word gebruik vir omskakeling en vervoer, en 6% vir nie-energie produkte soos smeermiddels, asfalt en petrochemikalieë. 63% bly vir eindgebruikers. Die meerderheid van die energie wat deur omskakeling verlore gaan, vind plaas in termiese kragsentrales en in die eie gebruik van die energiebedryf. == Eindgebruik == Dit bestaan uit brandstof (80%) en elektrisiteit (20%). '''Brandstof''': * fossiel: natuurlike gas, brandstof vervaardig uit ruolie (LPG, petrol, kerosine, diesel, brandstofolie), uit steenkool ([[antrasiet]], kooks). * hernubaar: biobrandstof en brandstof wat uit afval vervaardig word. * vir stadsverwarming. Die hoeveelhede is gebaseer op die netto brandwaarde. Die tabel toon die wêreldwye eindgebruik en lande / streke wat die meeste gebruik (83%), hoeveel hiervan is hernubaar en verbruik per persoon per jaar. Die datums is van 2017.<ref name="Balances" /> In ontwikkelende lande is die gebruik per persoon laag en die brandstofverbruik is relatief hernubaar. Kanada, Venezuela en Brasilië skep hoofsaaklik elektrisiteit met waterkrag. Die hoeveelhede word uitgedruk in miljoen ton olie ekwivalent per jaar (1 Mtoe = 11.63 TWh). {| class="wikitable sortable" ! width="15%" | || width=15% | Brandstof<br /><small>Mtoe/a</small> || width=15% | waarvan hernubaar || width=15% | Elektriciteit<br /><small>Mtoe/a</small> || width=15% | waarvan hernubaar |- | '''WÊRELD''' ||align="right"| 7000 ||align="right"| 15% ||align="right"| 1838 ||align="right"| 25% |- | China ||align="right"| 1357 ||align="right"| 6% ||align="right"| 476 ||align="right"| 25% |- | Verenigde State ||align="right"| 1054 ||align="right"| 8% ||align="right"| 321 ||align="right"| 17% |- | Europa ||align="right"| 900 ||align="right"| 10% ||align="right"| 275 ||align="right"| 33% |- | Afrika ||align="right"| 516 ||align="right"| 60% ||align="right"| 56 ||align="right"| 18% |- | India ||align="right"| 445 ||align="right"| 36% ||align="right"| 100 ||align="right"| 17% |- | Rusland ||align="right"| 354 ||align="right"| 1% ||align="right"| 65 ||align="right"| 17% |- | Japan ||align="right"| 175 ||align="right"| 3% ||align="right"| 83 ||align="right"| 16% |- | Brazilië ||align="right"| 170 ||align="right"| 36% ||align="right"| 43 ||align="right"| 79% |- | Indonesië ||align="right"| 148 ||align="right"| 38% ||align="right"| 19 ||align="right"| 13% |- | Kanada ||align="right"| 131 ||align="right"| 9% ||align="right"| 44 ||align="right"| 66% |- | Iran ||align="right"| 141 ||align="right"| 0% ||align="right"| 22 ||align="right"| 5% |- | Meksiko ||align="right"| 94 ||align="right"| 7% ||align="right"| 23 ||align="right"| 16% |- | S-Korea ||align="right"| 85 ||align="right"| 6% ||align="right"| 45 ||align="right"| 3% |- | Australië ||align="right"| 59 ||align="right"| 7% ||align="right"| 18 ||align="right"| 16% |- | Argentinië ||align="right"| 45 ||align="right"| 7% ||align="right"| 11 ||align="right"| 30% |- | Venezuela ||align="right"| 23 ||align="right"| 26% ||align="right"| 6 ||align="right"| 61% |} Die grootste eindgebruikers in Afrika is Nigerië 119, Suid-Afrika 70 en Egipte 50. In 2015 is 53 brandstof in Suid-Afrika gebruik, waarvan 17% hernubaar, en 17 elektrisiteit waarvan 2% hernubaar. Die gebruik per persoon was 1,3 toe. Van die 48 Afrika-lande is 32 in 'n energiekrisis volgens die Wêreldbank. === Tendens === Finale verbruik van brandstof en elektrisiteit wêreldwyd gedurende die periode 2010–2017: * steenkool het met 3% gedaal, * olie en gas het met 11% gestyg, * elektrisiteit het met 19% gestyg. === Verhouding van die energieopbrengste tot die energiekoste === Brandstof en elektrisiteit word deels gebruik vir die konstruksie, instandhouding en sloping of hergebruik van installasies wat brandstof en elektrisiteit produseer, soos olie derricks, uraan isotoop skeiding en windturbines. Vir die produsente se nuttige effek, moet die verhouding tussen die energieopbrengs en die energiekoste groot genoeg wees. Engelse terme wat algemeen gebruik word, is '''EROI''' (energy return on investment) of '''ERoEI''' (energy returned on energy invested). In die tegniese literatuur bestaan min ooreenkoms oor die metodes en resultate van die berekening van hierdie verhoudings. Volgens James Conca is die ERoEI-waardes vir fossiel- en kernenergie en waterkrag meer as 25. Vir windturbines 16, maar slegs 4 as energieberging in ag geneem word. Sonenergie het selfs laer waardes.<ref>https://www.forbes.com/sites/jamesconca/2015/02/11/eroi-a-tool-to-predict-the-best-energy-mix/#7aa1e5f2a027</ref> Maar Paul Brockway et al. vind dat sulke verhoudings gemeet word vir primêre energie by die bron (bv. ru-olie) en dat dit in plaas daarvan geskat moet word vir eindgebruik (bv. petrol). Dan vind hulle dat 1 Mtoe finale energie gebruik word om 8 Mtoe brandstof of 3 Mtoe elektrisiteit te produseer, dus baie laag EROI, gemiddeld 6. Hulle kom tot die gevolgtrekking dat lae en dalende EROI-waardes kan lei tot die beperking van die beskikbare energie vir die samelewing. En dat EROI op hernubare energie hoër kan wees as EROI op fossielbrandstof as dit gemeet word vir eindgebruik.<ref>https://www.nature.com/articles/s41560-019-0425-z</ref> Marco Raugei et al. vind EROI 9-10 vir PV-stelsels in Switserland as die verhouding tussen die elektriese opbrengs en die 'ekwivalente elektriese' koste. Hulle kritiseer die insluiting van energieberging in die berekening van EROI vir PV-panele of windturbines, omdat dit die resultaat onverenigbaar sou maak met die konvensionele EROI-berekening van ander elektrisiteitopwekkingsinstallasies. Die prestasie van energietegnologieë moet gemeet word in 'n uitgebreide ontleding van die energiestelsel van 'n land.<ref>http://dx.doi.org/10.1016/j.enpol.2016.12.042</ref> == Verwagting tot 2040 == Op grond van navorsing van '''Huidige beleid''' verwag die IEA ''toenemende spanning in bykans alle aspekte van energie sekuriteit''. Met inbegrip van die nuut aangekondigde beleid, '''Nuwe beleid''', skat die IEA dat die wêreldwye vraag na energie teen 2040 met meer as 'n kwart deur die ontwikkelende lande onder leiding van Indië gestyg het. Hernubare energie lewer byna 40% van hierdie groei, olie- en gasverbruik styg met 50% en die gebruik van steenkool sal nie groei nie. Globale energieverwante CO₂ emissies neem effens toe. Die IEA noem dit Scenario ''ver van wat wetenskaplike kennis sê dat nodig sal wees om klimaatsverandering aan te pak.''<ref name="outlook">IEA World Energy Outlook 2018[https://webstore.iea.org/download/summary/190?fileName=English-WEO-2018-ES.pdf]</ref> Die '''Volhoubare ontwikkeling''' scenario voldoen aan die ''internasionaal ooreengekome doelwit vir klimaatsverandering, luggehalte en universele toegang tot moderne energie''. Die totale vraag na primêre energie kan in 2040 op die huidige vlak gehou word deur verhoogde doeltreffendheid. Hernubare bronne kan hul aandeel verhoog tot 30%, waarvan die helfte son- en windenergie is, kernenergie styg tot 10% as gevolg van die groei in Asië, aardgas styg effens, die maksimum in olie kom vinnig, steenkool daal dadelik. Fossiele brandstowwe sal 60% van die totale vraag dek, terug van 82% nou. CO₂ uitstoot kan in 2040 verminder word vanaf 33 gigaton in 2017 tot 18 Gt deur opname en berging, verminderde metaanvrystellings en eliminasie van flaring. Globale elektrisiteitsopwekking kan met 40% toeneem tot 36000 TWh (= 3200 Mtoe), waarvan 64% hernubaar is. Die direkte gebruik van hernubare energie (bio-energie, son- en geotermiese hitte) om hitte en mobiliteit te bied, kan sterk groei.<ref name="outlook" /><ref>IEA [https://www.iea.org/weo/] select Sustainable Development Scenario</ref> Baie scenario's is moontlik. Die optrede van regerings sal deurslaggewend wees om die pad te volg. Vanaf 2019 is daar nog 'n kans om aardverwarming onder 1,5 ° C te hou as daar nie meer fossielbrandstofaanlegte gebou word nie en sommige bestaande fossielbrandstofaanlegte vroeg gesluit word, tesame met ander maatreëls soos herbebossing.<ref>{{cite web |url=https://www.nationalgeographic.com/environment/2019/07/we-have-too-many-fossil-fuel-power-plants-to-meet-climate-goals/ |title=We have too many fossil-fuel power plants to meet climate goals |date=1 Julie 2019 |website=Environment |access-date=8 Julie 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200602233902/https://www.nationalgeographic.com/environment/2019/07/we-have-too-many-fossil-fuel-power-plants-to-meet-climate-goals/ |archive-date=2 Junie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Alternatiewe '''Parys Klimaatverdrag''' scenario's is ontwikkel deur 'n span van 20 wetenskaplikes aan die University of Technology Sydney, die Deutsches Zentrum für Luft- und Raumfahrt, en die University of Melbourne,<ref>Sven Teske et al., ''Achieving the Paris Climate Agreement Goals'', Springer Nature Switzerland AG [https://www.springer.com/us/book/9783030058425]</ref> met IEA data, maar streef na 'n oorgang na byna 100% volhoubare energie teen 2050, en deur middel van herbebossing, maar sonder die risiko's van kernenergie, koolstofdioksiedopname en onvolhoubare biomassa gebruik (Hoofstuk 1). Die koste sal veel minder wees as die $ 5 triljoen per jaar wat regerings nou spandeer op subsidies vir die fossielbrandstofbedryf verantwoordelik vir klimaatsverandering (p.ix). In die scenario van +2.0 C (aardverwarming) kan die wêreldwye primêre energieproduksie in 2040 450 EJ = 10755 Mtoe, of 400 EJ = 9560 Mtoe in die +1.5 Scenario wees, veel laer as nou. Volhoubare bronne kan hul aandeel verhoog tot 300 EJ in die +2.0 C Scenario of 330 PJ in die +1.5 Scenario in 2040. In 2050 kan hernubare energie byna alle energie-aanvraag dek. Nie-energieke gebruik sal steeds fossielbrandstof benodig. Sien Fig.5 op p.xxvii in die ''Executive Summary''. Volhoubare energiebronne sal in die alternatiewe scenario's 88% van die elektrisiteit in die wêreld teen 2040 en 100% teen 2050 genereer. "Nuwe" volhoubare – grootliks wind-, son- en geotermiese energie – sal 83% bydra tot alle elektrisiteitsopwekking (p.xxiv). Skofte is nodig van binnelandse lugvaart na spoor en van weg na spoor. Die gebruik van passasiersmotors moet na 2020 in die OESO-lande verminder (maar sal in ontwikkelende lande toeneem). Die afname in die gebruik van passasiersmotors sal gedeeltelik vergoed word deur 'n sterk toename in openbare vervoer deur spoor- en busstelsels. Sien Fig.4 op p.xxii. CO₂ uitstoot kan in 2040 verminder word vanaf 32 Gt tot 7 Gt (+2.0 Scenario) of 2,7 Gt (+1.5 Scenario) in 2040 en tot nul in 2050 (p.xxviii). == Sien ook == * [[Energie ontwikkeling]] * [[Energiehuishouding]] * [[Mark Z. Jacobson]] == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Energie]] 6zy3gzaso1fby3xj9rw8kri732bqplq 0 224798 2895277 2833558 2026-04-20T10:11:13Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895277 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Hell-fresco-from-Raduil.jpg|duimnael|180px|Die hel, detail van ’n fresko in die Middeleeuse Kerk van Sint Nikolaas in Raduil, [[Bulgarye]].]] Die '''hel''' is in [[godsdiens]] en [[folklore]] ’n bestemming vir afgestorwenes, soms ’n plek van lyding en straf. Godsdienste met ’n lineêre uitkyk beskou die hel dikwels as ’n bestemming vir ewig, terwyl dié met ’n [[Reïnkarnasie|sikliese uitkyk]] dit dikwels sien as ’n plek vir tussen inkarnasies. Die hel word gewoonlik uitgebeeld as ’n plek onder die aardoppervlak wat ’n ingang vanaf die land van die lewendes het. Ander plekke van die [[hiernamaals]] sluit in die [[hemel]], [[vaevuur]], paradys en [[limbo]]. In ander tradisies, wat nie die heirnamaals beskou as ’n plek van straf of beloning nie, beskryf die hel bloot as ’n bestemming van die afgestorwenes, die [[graf]], ’n neutrale plek onder die oppervlak van die aarde (soos Sjeool of Hades.) ==Verskillende sienings== Die god [[Hades]] was in die [[Griekse mitologie]] bekend as die koning van die onderwêreld, ’n plek waarheen siele ná die dood gegaan het.<ref>F.P. Retief en L. Cilliers, "Burial customs, the afterlife and the pollution of death in ancient Greece", ''Acta Theologica'' '''26'''(2), 2006, p. 45 ([http://www.ajol.info/index.php/actat/article/viewFile/52560/41166 PDF]).</ref> [[Hermes]], die boodskapper van die gode, en [[Charon (mitologie)|Charon]], die bootsman, sou ’n afgestorwene se [[siel]] neem na die onderwêreld, wat ook Hades genoem is. Hier is die siel geoordeel. As die mens in die lewe boos was, is hy na [[Tartaros]] gestuur<ref>Perry L. Westmoreland, ''Ancient Greek Beliefs'', 2007, pp.&nbsp;68–70</ref> waar die siel gestraf is deur dit met [[lawa]] te brand of op ’n folterbank uitmekaar te trek. [[Sjeool]] is in die [[Bybel|Hebreeuse Bybel]] is ’n plek van donkerte waarheen alle afgestorwenes gaan, beide die regverdiges en goddeloses. Dit is ’n plek van stilte en donkerte wat van die lewe en van God afgesny is.<ref>{{harvnb|Rainwater|1996|p=819}}</ref> Dit word in die [[Afrikaans]]e Bybel as "doderyk" vertaal. In die [[Christendom]] is die hel die plek of toestand waarheen onboetvaardige sondaars gaan – óf met hul dood óf met die laaste oordeel.<ref name="Hell">[https://books.google.com/books?id=fUqcAQAAQBAJ&pg=PA753 Cross, F. L., Livingstone, E. (reds.), ''The Oxford Dictionary of the Christian Church'' (Oxford University Press. 2005), artikel "Hell"]</ref> Die Nuwe Testament beskryf die hel dikwels as die "onblusbare vuur".<ref>Bv. Markus 5:22</ref> of "ewige vuur"<ref>Matteus 9:43</ref> Op ander plekke word gepraat van ’n plek waar mense "sal huil en op hulle tande sal kners"<ref>Matteus 8:12 en 22:13</ref>, van "lyding" en "benoudheid",<ref>[[Brief aan die Romeine|Romeine]] 2:9</ref> "ewige verdoemenis"<ref>[[2 Tessalonisense]] 1:9</ref>, "gloeiende vuur"<ref>[[Hebreërs]] 10:27</ref> en "veroordeel en verdelg"<ref>2 Petrus 3:7 en [[Judas]] 1:7</ref>. [[Openbaring]] praat van "die poel van vuur en swael" waar "die duiwel, die [[dier]] en die vals profeet dag en nag gepynig [sal] word tot in alle ewigheid".<ref>Openbaring 20:10</ref> In [[Islam]] is [[jahannam]] gevul met vuur, kookwater en verskeie ander martelings vir dié wat nie in [[Allah]] geglo en die [[sjaria]] (wette) gevolg het nie of die profete en boodskappers van Islam verwerp het.<ref>{{cite web |title=A Description of Hellfire (part 1 of 5): An Introduction |url=http://www.islamreligion.com/articles/344/ |website=Religion of Islam |access-date=23 Desember 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20150401220646/http://www.islamreligion.com/articles/344/ |archive-date=1 April 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} ==Eksterne skakels== *{{Commons-kategorie inlyn|Hell}} *[[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Hell|Engelse Wikipedia]] {{Normdata}} [[Kategorie:Nuwe Testament]] [[Kategorie:Christelike eskatologie]] [[Kategorie:Eskatologie]] [[Kategorie:Hiernamaals]] 0op8u8objr44gxi19gugy50qk44ktxn 0 228221 2895166 2503545 2026-04-20T05:15:18Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895166 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Frigg and Fulla 1874.jpg|duimnael|Frigg en Fulla.]] :''Moenie verwar word met die godin [[Freyja]] nie.'' In die [[Germaanse mitologie]] is '''Frigg''' (/frɪɡ/; [[Oudnoors]]),<ref>[http://www.dictionary.com/browse/frigg "Frigg"]. ''Random House Webster's Unabridged Dictionary''</ref> '''Frija''' ([[Oudhoogduits]]), '''Frea''' (Lombardies) of '''Frige''' ([[Oudengels]]) 'n [[godin]]. In byna al die bronne word sy beskryf as die vrou van die god [[Odin]]. In Ou Hoogduitse en Oud-Noorse bronne word sy ook verbind met die godin Fulla. Die weekdag "Vrydag" (Oudengels: ''Frīge's day'') dra haar naam. Frigg word beskryf as 'n godin wat gepaardgaan met vooruitsig en wysheid in Noorse mitologie, die noordelikste tak van die Germaanse mitologie. Frigg is die vrou van die groot god, Odin, en woon in die vleiland se sale van Fensalir waar sy bekend is vir haar voorkennis. Sy word verbind met die godinne Lofn, Hlín en Gná. Sy word ook dubbelsinnig verbind met die [[aarde]], andersins verpersoonlik as 'n blykbaar afsonderlike entiteit Jörð (Oud-Noors vir "aarde"). Die kinders van Frigg en Odin sluit die blinde god [[Balder]] in. Na [[Christendom|Christenskap]] het die vermelding van Frigg steeds in die Skandinawiese volksmond plaasgevind. In moderne tye verskyn sy in die moderne populêre kultuur en is sy die onderwerp van kuns. Sy word ook vereer in Germaanse [[neopaganisme]]. ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Saadjie}} {{Normdata}} 04gz3su5yox7wu6jjm39akyx98t3n29 0 251981 2895141 2386838 2026-04-19T19:47:50Z Jcb 223 2895141 wikitext text/x-wiki {{TITELAANSIG|''Purity (roman)''}} {{Boek | titel = ''Purity'' | subtitel = | oorspr titel = | vertaler = | beeld = | outeur = [[Jonathan Franzen]] | omslagontwerp = Sagteband | land = {{vlagland|Verenigde State}} | taal = [[Engels]] | reeks = | onderwerp = | genre = Roman | uitgewer = [[Farrar, Straus en Giroux]] | uitgewingsdatum = 1 September 2015 | medium = | bladsye = | grootte_gewig = | oplage = | isbn = | isbntoeligting = | issn = | voorafgegaan = | vervolg = }} '''''Purity''''' is 'n roman deur deur die Amerikaanse skrywer [[Jonathan Franzen]]. Dit is sy vyfde roman en is op 1 September 2015 deur ''[[Farrar, Straus en Giroux]]'' gepubliseer. Die roman bestaan uit ses dele wat op 'n verskeidenheid karakters fokus en die storie vertel van Purity "Pip" Tyler en haar soektog om die identiteit van haar biologiese vader te ontdek. Dit lei haar na Andreas Wolf, 'n Duits-gebore [[kuberkraker]] wat woonagtig is in [[Bolivia]]; en Tom Aberant, 'n redakteur en joernalis wat woonagtig is in [[Denver]]. {{vertaalvanaf | taalafk = en | il = Purity_(novel) }} {{Normdata}} [[Kategorie:Boeke]] 14abqir3snk7q8morguhhwv4h6kcveu 0 252154 2895270 2562567 2026-04-20T10:05:22Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895270 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Map of the Holy Alliance (1840).svg|duimnael|Die Heilige Alliansie ---- {{legend|#ffd42aff| [[Keiserryk Oostenryk]] }} {{legend|#4d4d4dff| [[Koninkryk Pruise]] }} {{legend|#008000ff| [[Russiese Ryk]] }} ]] Die '''Heilige Alliansie''' was 'n alliansie van [[Russiese Ryk|Rusland]], [[Keiserryk Oostenryk|Oostenryk]] en [[Pruise]], gestig op 26 September 1815 in [[Parys]] op die inisiatief van [[tsaar]] [[Aleksander I van Rusland]], as deel van die herstel van [[Europa]] ná die val van [[Napoleon Bonaparte]]. Die alliansie is gesluit om 'n [[Christelike]] teenwig te bied teen die sekulêre en [[Demokrasie|demokratiese]] idees van die [[Franse Revolusie]]. In daardie tyd was die tsaar onder die invloed van 'n Russiese [[Mistisisme|mistikus]], Baroness Barbara Juliana von Krüdener. Die idee vir die alliansie het waarskynlik van haar gekom. Die feit dat Rusland, Oostenryk en Pruise elk 'n ander vorm van die [[Christendom]] (onderskeidelik die [[Russies-Ortodokse Kerk]], [[Rooms-Katolisisme]] en [[Protestantisme]]) aangeneem het, was geen probleem nie. Die drie lande het al jare lank teen die Franse Rewolusie en Napoleon geveg. Die drie lande was ook verenig in 'n ander anti-revolusionêre alliansie, die Viervoudige Alliansie. Die Heilige Alliansie en Viervoudige Alliansie is dus vinnig met mekaar geïdentifiseer. Polities gesproke was die verdrag 'n redelike vae en betekenislose dokument; dit was hoofsaaklik 'n godsdienstige manifes. Die vorste het net belowe om volgens die Christelike beginsels van liefde, geregtigheid en genade op te tree en om Christelike moraliteit as 'n riglyn te gebruik, nie net in die privaat lewe nie, maar ook in die openbare lewe. Die alliansie is eintlik net ernstig opgeneem deur tsaar Alexander I. Die magtige Oostenrykse staatsman [[Klemens von Metternich]] noem dit 'n "groot herrie oor niks" en die Britse minister van buitelandse sake, Robert Stewart, Visegraaf Castlereagh, het dit "sublieme mistisisme en onsin" genoem. In die hande van reaksionêre staatsmanne soos Metternich word die alliansie gou omskep in 'n instrument van die Viervoudige Alliansie om enige poging tot liberale hervorming in die naam van die Christendom te onderdruk. == Geskiedenis == Na die stigting van die Heilige Alliansie in 1815 het al die vorste van Europa by die alliansie aangesluit, behalwe die koning van [[Groot-Brittanje]], wat vir grondwetlike redes nie kon aansluit nie (maar het as koning van Hanover aangesluit) en die sultan van die [[Ottomaanse Ryk]], wat nie genooi is om aan te sluit nie weens die Christelike aard van die alliansie. Die [[pous]] het ook nie by die Heilige Alliansie aangesluit nie. Die Rooms-Katolieke Kerk was onverskillig of selfs vyandig teenoor die alliansie weens die inter-religieuse aard en die feit dat dit deur 'n nie-Katolieke vors gevorm is. Met die disintegrasie van die Viervoudige Alliansie in 1823, die dood van Tsaar Alexander I in 1825 en die [[Belgiese Revolusie]] en die Julie-Revolusie in 1830, het die Heilige Alliansie inderdaad geëindig. Rusland, Oostenryk en Pruise het egter die alliansie met die Berlynse Konvensie in 1833 geheraktiveer. Met die uitbreek van die [[Krimoorlog]] in 1853 het die Heilige Alliansie finaal geëindig. Die Heilige Alliansie het 'n invloedryke idee gebly. In 2004 het byvoorbeeld die Amerikaanse professor [[Zbigniew Brzeziński]] (voormalige nasionale veiligheidsadviseur vir president [[Jimmy Carter]]) geskryf dat president [[George W. Bush]] 'n anti-Islamitiese alliansie gesmee het, vergelykbaar met die Heilige Alliansie van 1815.<ref>[https://web.archive.org/web/20160304235710/http://www.sohel.net/2004/10/new-holy-alliance-how-to-make-new.html New Holy Alliance-- How to Make New Enemies]</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{nl-vertaal|Heilige Alliantie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geskiedenis]] 6j8tn2m4zy56sbdssl8p9scejvebipt 0 252243 2895221 2844785 2026-04-20T05:42:56Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895221 wikitext text/x-wiki [[Lêer:GOOD (political party).svg|duimnael|GOOD logo.]] '''GOOD''' is 'n Suid-Afrikaanse politieke party. Die party is op 2 Desember 2018 deur die voormalige [[burgemeester]] van [[Kaapstad]], [[Patricia de Lille]], en ander ontevrede oud-[[Demokratiese Alliansie]]-lede geloods.<ref>[https://ewn.co.za/2018/12/02/patrica-de-lille-names-her-new-party-good Patricia de Lille names her party 'Good'].Retrieved on 2018-12-03.</ref> == Stigting == [[Lêer:Patricia de Lille.jpg|links|duimnael|Patricia de Lille, leier en stigterslid van die party]] Patricia de Lille is 'n Suid-Afrikaanse politikus. Sy is in 1994 as 'n [[Pan Africanist Congress]] (PAC)-lid tot die Nasionale Vergadering verkies. Sy het vele leierskapsposisies in die party gehad. Gedurende die vloerkruistydperk van 2003 het sy van die PAC weggebreek en die [[Onafhanklike Demokrate]] (OD) gevorm. Die party was die eerste politieke party in [[Suid-Afrika]] wat gelei word deur 'n vrou wat verkiesings betwis en setels gewen het. In 2010, na vergaderings tussen die Demokratiese Alliansie Federale Uitvoerende Komitee en die Onafhanklike Demokrate Uitvoerende Beampte, is aangekondig dat die OD en die DA sal saamsmelt. Lede van die Onafhanklike Demokrate het aanvanklik dubbele partylidmaatskap gehou. Die OD is amptelik ontbind ná die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2014|algemene verkiesing in 2014]]. In 2011 is De Lille deur die Demokratiese Alliansie gekies om die party se burgemeesterskandidaat in Kaapstad te wees. Sy is in Mei 2011 as burgemeester van Kaapstad verkies. Sy het tot Oktober 2018 gedien. Gedurende die laaste maande van haar burgemeesterskaploopbaan het die Demokratiese Alliansie De Lille daarvan beskuldig dat sy korrupsie in die munisipaliteit se sake weggesteek het. Sy het hierdie bewerings ten sterkste ontken. Toe De Lille as burgemeester bedank het, het sy ook bedank as 'n lid van die Demokratiese Alliansie, met die bewering dat die party mishandelend teenoor haar was. Shaun August en baie ander raadslede, insluitende die burgemeesterskomiteelid vir vervoer [[Brett Herron (politikus)|Brett Herron]], het hul posisies bedank in protes teen die verwydering van De Lille. Hulle was almal lede van die vorige Onafhanklike Demokrate.<ref>[https://www.news24.com/SouthAfrica/News/da-cape-town-chief-whip-shaun-august-resigns-in-council-in-support-of-de-lille-20181025 DA Cape Town chief whip resigns in support of De Lille] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190421202006/https://www.news24.com/SouthAfrica/News/da-cape-town-chief-whip-shaun-august-resigns-in-council-in-support-of-de-lille-20181025 |date=21 April 2019 }}. Retrieved on 2018-12-03.</ref> Op 18 November 2018 het Patricia de Lille die "''For Good''" politieke beweging en [[webwerf]] bekendgestel.<ref>[https://mg.co.za/article/2018-11-18-de-lille-announces-new-party De Lille announces new party to contest 2019 elections].Retrieved on 2018-12-03.</ref> Op 2 Desember 2018 het De Lille die vorming van die "''GOOD''" politieke party in [[Houghton Estate]], 'n voorstad van [[Johannesburg]], aangekondig. By die bekendstelling van die politieke party was Shaun August en Brett Herron teenwoordig.<ref>[https://ewn.co.za/2018/12/03/de-lille-good-party-s-leadership-to-be-elected-after-2019-polls De Lille: Good party's leadership to be elected after the 2019 polls]. Retrieved on 2018-12-03.</ref> Op 29 Mei 2019 het pres. [[Cyril Ramaphosa]] haar by [[kabinet van Cyril Ramaphosa, Mei 2019|sy kabinet]] ingesluit as minister van openbare werke en infrastruktuur. Tydens 'n kabinetskommeling in Maart 2023 is sy deur president Cyril Ramaphosa as Minister van Toerisme aangestel.<ref>{{Cite web |last=Zyl |first=Corné van |date=2023-03-06 |title=Cabinet reshuffle: Here's EVERY change made by Ramaphosa |url=https://www.thesouthafrican.com/news/cabinet-reshuffle-heres-every-change-made-by-ramaphosa-breaking-news-6-march-2023/ |access-date=2023-03-07 |website=The South African |language=en-ZA}}</ref> == Verkiesingsveldtogte == By die bekendstelling van die politieke party het De Lille gesê dat die manifes van die party en premierkandidate vroeg in 2019 aangekondig sal word. Die party is geregistreer by die [[Onafhanklike Verkiesingskommissie]] (OVK) en het ook aan die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2019|nasionale en provinsiale verkiesings in al die Suid-Afrikaanse provinsies in 2019]] deelneem. Op 5 Februarie 2019 het die party sy manifes geloods. Die party se manifes fokus op sleutelkwessies, soos die vermindering van die grootte van die nasionale kabinet, die vervolging van korrupte individue en die skrapping van die omstrede [[e-tol]]stelsel in [[Gauteng]].<ref>[https://www.enca.com/news/good De Lille launches Good manifesto] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190417173658/https://www.enca.com/news/good |date=17 April 2019 }}. Verkry op 16 Februarie 2019.</ref> ==Stigting van Unite for Change== Op 5 Oktober 2025 is in Johannesburg bekendgemaak dat GOOD, [[RISE Mzansi]] en [[Build One South Africa]] gaan saamsmelt en die party, [[Unite for Change]] sal geregistreer word om aan die komende [[Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 2026|munisipale verkiesings in 2026]] deel te neem.<ref>{{Cite web |last=Goba |first=Thabiso |title=Bosa, Rise Mzansi, and Good Party have united to form 'Unite for Change' |url=https://www.ewn.co.za/2025/10/05/bosa-rise-mzansi-and-good-party-have-united-to-form-unite-for-change |access-date=2025-10-05 |website=EWN |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Patel |first=Faizel |date=2025-10-05 |title=JUST IN: Bosa, GOOD and Rise Mzanzi merge to form Unite for Change |url=https://www.citizen.co.za/news/south-africa/politics/rise-bosa-good-political-parties-merge-form-unite-for-change/ |access-date=2025-10-05 |website=The Citizen |language=en}}</ref> == Verkiesingsresultate == === Parlement === {| class="wikitable" |----- bgcolor="#cccccc" ! '''Verkiesing''' ! '''Stemme''' ! '''%''' ! '''Setels''' |- | [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2019|2019]]<ref name="FINAL RESULTS: This is how many MPs each party can send to Parliament">{{cite web |title=This is how many MPs each party can send to Parliament |url=https://www.news24.com/elections/news/live-vote-counting-nears-end-iec-set-to-announce-results-by-afternoon-20190511 |publisher=News24 |access-date=11 Mei 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191108125950/https://www.news24.com/Elections/News/live-vote-counting-nears-end-iec-set-to-announce-results-by-afternoon-20190511 |archive-date=8 November 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> | align="right" | 70&nbsp;408 | align="right" | 0,40 | align="right" | 2 |- | [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2024|2024]] | align="right" | 29&nbsp;501 | align="right" | 0,18 | align="right" | {{verlies}} 1 |} === Nasionale Raad van Provinsies === {| class="wikitable" |----- bgcolor="#cccccc" ! '''Verkiesing''' ! '''Setels''' |- | [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2019|2019]]<ref>https://www.elections.org.za/NPEDashboard/app/dashboard.html</ref> | align="right" | 1 |} === Provinsiale verkiesings === {| class="wikitable" style="font-size:90%" ! rowspan=2 | Election<ref name="dash">{{cite web |url=https://www.elections.org.za/NPEDashboard/app/dashboard.html |title=Results Dashboard |website=www.elections.org.za |access-date=11 Mei 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200119125514/https://www.elections.org.za/NPEDashboard/app/dashboard.html |archive-date=19 Januarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> ! colspan=2 | [[Oos Kaap]] ! colspan=2 | [[Vrystaat]] ! colspan=2 | [[Gauteng]] ! colspan=2 | [[KwaZulu-Natal]] ! colspan=2 | [[Limpopo]] ! colspan=2 | [[Mpumalanga]] ! colspan=2 | [[Noordwes]] ! colspan=2 | [[Noord Kaap]] ! colspan=2 | [[Wes Kaap]] |- ! % !! Setels ! % !! Setels ! % !! Setels ! % !! Setels ! % !! Setels ! % !! Setels ! % !! Setels ! % !! Setels ! % !! Setels |- ! [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2019|2019]] | 0,24|| 0/63 | 0,08|| 0/30 | 0,20|| 0/73 | 0,11|| 0/80 | 0,03|| 0/49 | 0,06|| 0/30 | 0,12|| 0/33 | 0,83|| 0/30 | 3,01|| 1/42 |- ! [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2024|2024]] | 0,09|| 0/63 | 0,06|| 0/30 | 0,13|| 0/80 | 0,06|| 0/80 | 0,02|| 0/64 | 0,04|| 0/51 | 0,06|| 0/38 | 0,47|| 0/30 | 1,13|| 1/42 |- |} == Verwysings == {{Verwysings}} {{en-vertaal|Good (political party)}} [[Kategorie:Politieke organisasies in Suid-Afrika]] cj6c4b70bn3b4waim04dova2yqkazdm 0 253948 2895267 2872390 2026-04-20T10:02:43Z Oesjaar 7467 /* Skryfstyl */ Verbeter 2895267 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Haruki Murakami<br />{{nobold|村上 春樹}} | beeld = Murakami_Haruki_(2009).jpg | beeldonderskrif = Murakami in 2009 | beeldgrootte = | pseudoniem = | geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1949|1|12|}} | geboorteplek = [[Kioto]], [[Japan]] | sterfdatum = | sterfteplek = | alma_mater = Waseda-universiteit | beroep = Romansier, kortverhaalskrywer, vertaler | nasionaliteit = {{vlagland|Japan}} | tydperk = | genre = Fiksie, surrealisme, magiese realisme, [[wetenskapfiksie]]<!-- Hardboiled Wonderland, 1Q84 -->, [[Bildungsroman]]<!-- Norwegian Wood, Colorless -->, pikaresk<!-- Wild Sheep, Dance -->, [[realisme]]<!-- Wind, Pinball, Norwegian, Colorless, South, Sputnik --> | webblad = {{URL|www.harukimurakami.com}} | handtekening = Haruki Murakami signature.svg{{!}}60px | noemenswaardige werke = {{Plainlist| *''A Wild Sheep Chase'' (1982) *''Norwegian Wood'' (1987) *''The Wind-Up Bird Chronicle'' (1994–95) *''Kafka on the Shore'' (2002) *''1Q84'' (2009–10) }}}} {{nihongo|'''Haruki Murakami'''|{{linktext|村上}} {{linktext|春樹}}|Murakami Haruki|extra=gebore [[12 Januarie]] [[1949]]}} is 'n [[Japan|Japannese]] skrywer. Sy boeke en verhale is topverkopers in beide die Japannese en internasionale mark. Sy boeke is in vyftig tale vertaal,<ref>Curtis Brown (2014), [http://www.curtisbrown.co.uk/haruki-marukami-now-available-in-50-languages/ "Haruki Murakami now available in 50 languages"], curtisbrown.co.uk, 27 Februarie 2014: "Following a recent Malay deal Haruki Marukami's work is now available in 50 languages worldwide."</ref> en miljoene eksemplare daarvan is wêreldwyd verkoop.<ref>{{cite web |author=Maiko, Hisada |url=http://www.cc.kyoto-su.ac.jp/information/famous/murakamih.html |title=Murakami Haruki |work=Kyoto Sangyo-universiteit |date=November 1995 |access-date=24 April 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20090719181938/http://www.cc.kyoto-su.ac.jp/information/famous/murakamih.html |archive-date=19 Julie 2009 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref><ref>McCurry, Justin, [https://www.theguardian.com/books/2015/jan/16/haruki-murakami-agony-uncle-fans-online-questions "Secrets and advice: Haruki Murakami posts first responses in agony uncle role"], ''The Guardian'', 16 Januarie 2015.</ref> Sy werk het verskeie pryse gewen, insluitend die ''Wêreld Fantasie-prys'', ''Frank O'Connor Internasionale Kortverhaal-prys'', ''Franz Kafka-prys'', en die ''Jerusalem-prys''. Murakami se noemenswaardige werke sluit in ''A Wild Sheep Chase'' (1982), ''Norwegian Wood'' (roman) (1987), ''The Wind-Up Bird Chronicle'' (1994–95), ''Kafka on the Shore'' (2002) en ''1Q84'' (2009–10). Hy het ook werke van onder andere Raymond Carver en [[J.D. Salinger]] in Japannees vertaal. Sy fiksie, wat somtyds gekritiseer is deur die Japannese literêre establishment as on-Japannees,<ref name=Guardian2014-09-13>{{cite news |first=Steven |last=Poole |url=https://www.theguardian.com/books/2014/sep/13/haruki-murakami-interview-colorless-tsukur-tazaki-and-his-years-of-pilgrimage |title=Haruki Murakami: 'I'm an outcast of the Japanese literary world' |work=[[The Guardian]] |date=13 September 2014 |location=Londen |quote=Murakami doesn't read many of his Japanese contemporaries. Does he feel detached from his home scene? "It's a touchy topic", he says, chuckling. "I'm a kind of outcast of the Japanese literary world. I have my own readers ... But critics, writers, many of them don't like me." Why is that? "I have no idea! I have been writing for 35 years and from the beginning up to now the situation's almost the same. I'm kind of an ugly duckling. Always the duckling, never the swan." |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191221211539/https://www.theguardian.com/books/2014/sep/13/haruki-murakami-interview-colorless-tsukur-tazaki-and-his-years-of-pilgrimage |archive-date=21 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name=kelts /> en is beïnvloed deur Westerse skrywers soos <ref>!--CARVER, SALINGER, KAFKA are already cited above and below, so we add three other main ones here:--></ref> Raymond Chandler, [[Kurt Vonnegut]] en Richard Brautigan. Sy werk is dikwels van 'n [[Surrealisme|surrealisties]]e en melancholiese of fatalistiese aard, en word deur 'n [[Franz Kafka|Kafkaeske]] weergawe van die "herhalende temas van sosiale vervreemding en eensaamheid" gekenmerk<ref name=Endelstein2008-10-15>Endelstein, Wendy, [http://berkeley.edu/news/berkeleyan/2008/10/15_murakami.shtml What Haruki Murakami talks about when he talks about writing], ''UC Berkeley News'', 15 Oktober 2008, besoek op 12 Augustus 2014.</ref> wat hy vervleg in sy diskoerse. Steven Poole van ''The Guardian'' het Murakami geprys as "van die wêreld se grootste lewende romansiers".<ref name="Poole, Steve">{{cite news|author=Poole, Steven|url=https://www.theguardian.com/Archive/Article/0,4273,4022565,00.html |title=Tunnel vision|work=[[The Guardian]]|date=27 Mei 2000|accessdate=24 April 2009| location=Londen}}</ref> == Biografie == Murakami is in [[Kioto]], Japan na die [[Tweede Wêreldoorlog]] gebore, en het in Shukugawa (Nishinomiya), Ashiya en [[Kobe]] gewoon.<ref>"Murakami Asahido", Shincho-sha,1984</ref><ref name=tele/> Hy was 'n enkelkind. Sy vader was die seun van 'n [[Boeddhisme|Boeddhistiese]] priester,<ref>{{cite web|author=Tandon, Shaun|url=http://entertainment.iafrica.com/features/990664.htm|title=The loneliness of Haruki Murakami|work=iAfrica|date=27 Maart 2006|accessdate=24 April 2008|archive-date=23 Desember 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081223075738/http://entertainment.iafrica.com/features/990664.htm|url-status=dead}}</ref> en sy moeder die dogter van 'n handelaar uit [[Osaka]].<ref>{{cite book |last=Rubin |first=Jay |title=Haruki Murakami and the Music of Words |publisher=Harvill Press |year=2002 |page=14 |isbn=1-86046-986-8}}</ref> Beide het onderrig gegee in [[Japannese letterkunde]].<ref>{{cite news |author=Naparstek, Ben |url=http://www.theage.com.au/news/books/the-lone-wolf/2006/06/21/1150845234882.html |title=The lone wolf |work=The Age |date=24 Junie 2006 |access-date=24 April 2008 |location=Melbourne |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170816201109/http://www.theage.com.au/news/books/the-lone-wolf/2006/06/21/1150845234882.html |archive-date=16 Augustus 2017 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Murakami is sedert sy jeug, net soos Kōbō Abe, beïnvloed deur Westerse kultuur; veral Westerse en Russiese musiek en letterkunde. Hy het tydens sy jeug 'n groot aantal boeke deur Europese en Amerikaanse skrywers soos [[Franz Kafka]], [[Gustave Flaubert]], [[Charles Dickens]], [[Kurt Vonnegut]], [[Fjodor Dostojefski]], Richard Brautigan en [[Jack Kerouac]] gelees.<ref name="theguardian.com">Williams, Richard, [https://www.theguardian.com/books/2003/may/17/fiction.harukimurakami "Marathon man"], ''The Guardian'', 17 Mei 2003.</ref> Hierdie Westerse invloede onderskei Murakami van die meerderheid Japannese skrywers.<ref>{{cite web |author=Gewertz, Ken |url=http://www.news.harvard.edu/gazette/2005/12.01/15-murakami.html |title=Murakami is explorer of imagination |work=Harvard Gazette |date=1 Desember 2005 |access-date=24 April 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304200539/http://news.harvard.edu/gazette/2005/12.01/15-murakami.html |archive-date=4 Maart 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Murakami het drama gestudeer aan die Waseda-universiteit in Tokio waar hy Yoko (sy huweliksmaat) ontmoet het. Hy was aanvanklik werksaam by 'n platewinkel. Kort voordat hy sy studies klaargemaak het, het Murakami 'n koffiewinkel en 'n jazz-kroeg genaamd Peter Cat, in Kokubunji, Tokio oopgemaak, wat hy van 1974 tot 1981 bedryf het saam met sy vrou. <ref>{{cite web |author=Goodwin, Liz C. |url=http://www.thecrimson.com/article.aspx?ref=509594 |title=Translating Murakami |work=Harvard Crimson |date=3 November 2005 |access-date=24 April 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20090719224801/http://www.thecrimson.com/article.aspx?ref=509594 |archive-date=19 Julie 2009 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref><ref>{{cite web|author=Nakanishi, Wendy Jones |url=http://www.japanesestudies.org.uk/discussionpapers/2006/Nakanishi2.html |title=Nihilism or Nonsense? The Postmodern Fiction of Martin Amis and Haruki Murakami|accessdate=18 November 2008 |work=Electronic Journal of Contemporary Japanese Studies |date=8 Mei 2006 }}</ref>Die paartjie is kinderloos.<ref name=tele>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/culture/donotmigrate/3600566/Tales-of-the-unexpected.html |title=Tales of the unexpected |work=The Daily Telegraph |date=15 Augustus 2003 |access-date=9 Julie 2008 |location=Londen |first=Mick |last=Brown |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190502233050/https://www.telegraph.co.uk/culture/donotmigrate/3600566/Tales-of-the-unexpected.html |archive-date=2 Mei 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web|accessdate=10 Augustus 2017|url=http://www.ft.com/cms/s/0/3b3cf834-089e-11db-b9b2-0000779e2340.html?ft_site=falcon&desktop=true#axzz4i2pzDZU2|title=The enemy within|website=Financial Times|publicationdate=1 Julie 2006|location=Tokio, Japan|url-status=dead|archiveurl=https://archive.is/20170525003713/http://www.ft.com/cms/s/0/3b3cf834-089e-11db-b9b2-0000779e2340.html?ft_site=falcon&desktop=true%23axzz4i2pzDZU2#axzz4i2pzDZU2|archivedate=25 Mei 2017|first=Ben|last=Naparstek }}</ref> Murakami is 'n ernstige marathon drawwer en 'n [[driekamp]]-entoesias, alhoewel hy nie begin draf het totdat hy drie-en-dertig jaar oud was nie. Op 23 Junie 1996 het hy sy eerste [[ultramarathon]] voltooi, 'n 100&nbsp;km resies rondom die Saroma-meer in [[Hokkaido]], Japan.<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/sport/2008/jul/27/athletics.harukimurakami |title=Nobody pounded the table anymore, nobody threw their cups |work=The Observer |date=27 Julie 2008 |access-date=27 Julie 2008 |location=Londen |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200304053103/https://www.theguardian.com/sport/2008/jul/27/athletics.harukimurakami |archive-date=4 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hy werp ook lig op sy verhouding met draf in sy 2008 memoir ''What I Talk About When I Talk About Running''.<ref>{{cite news |author=Houpt, Simon |url=https://www.theglobeandmail.com/servlet/story/RTGAM.20080801.wmurakami02/BNStory/Entertainment/home |title=The loneliness of the long-distance writer |work=The Globe and Mail |date=1 Augustus 2008 |access-date=10 Desember 2008 |location=Toronto |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20081222213437/http://www.theglobeandmail.com/servlet/story/RTGAM.20080801.wmurakami02/BNStory/Entertainment/home |archive-date=22 Desember 2008 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> == Skryfloopbaan == ===''Trilogie van die Rot''=== Murakami het fiksie begin skryf toe hy nege-en-twintig jaar oud was.<ref>{{cite news |author=Murakami, Haruki |url=https://www.nytimes.com/2007/07/08/books/review/Murakami-t.html |title=Jazz Messenger |work=The New York Times |date=8 Julie 2007 |access-date=24 April 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190502234557/https://www.nytimes.com/2007/07/08/books/review/Murakami-t.html |archive-date=2 Mei 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> "Voor dit", het hy gesê, "Het ek nie enigiets geskryf nie. Ek was maar net een van daardie ordinêre mense. Ek het 'n jazz klub bedryf, en het absoluut niks geskep nie."<ref>{{cite news |author=Murakami, Haruki |url=http://bombsite.com/issues/46/articles/1737 |title=Interview with John Wesley Harding |work=BOMB Magazine |date=Winter 1994 |access-date=4 Mei 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20140220225910/http://bombsite.com/issues/46/articles/1737 |archive-date=20 Februarie 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Hy is geïnspireer om sy eerste roman, ''Hear the Wind Sing'' (1979), te skryf tydens 'n [[bofbal]]wedstryd.<ref>{{cite news |author=Phelan, Stephen |url=http://www.theage.com.au/news/Books/Dark-master-of-a-dream-world/2005/02/03/1107409993322.html |title=Dark master of a dream world |work=The Age |date=5 Februarie 2005 |access-date=24 April 2008 |location=Melbourne |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170709222701/http://www.theage.com.au/news/Books/Dark-master-of-a-dream-world/2005/02/03/1107409993322.html |archive-date= 9 Julie 2017 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> In 1978 het Murakami in die Jingu Stadion 'n wedstryd tussen die [[bofbal]]spanne Yakult Swallows en die Hiroshima Carp bygewoon toe die Amerikaner Dave Hilton uitgestap het om te kolf. Ingevolge 'n dikwels-herhaalde staaltjie, het Murakami op die oomblik toe Hilton 'n dubbelbof geslaan het, skielik besef dat hy 'n roman kon skryf.<ref>{{cite web |author=Grossekathöfer, Maik |url=http://www.spiegel.de/international/world/0,1518,536608,00.html |title=When I Run I Am in a Peaceful Place |work=Der Spiegel |date=20 Februarie 2008 |access-date=24 April 2008 |language=de |archive-url=https://web.archive.org/web/20120128044625/http://www.spiegel.de/international/world/0,1518,536608,00.html |archive-date=28 Januarie 2012 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hy het die gevoel beskryf as 'n "warm sensasie" wat hy steeds in sy hart kan voel.<ref>{{cite web |url=http://www.spiegel.de/international/world/spiegel-interview-with-haruki-murakami-when-i-run-i-am-in-a-peaceful-place-a-536608-druck.html |title=Druckversion - SPIEGEL Interview with Haruki Murakami: 'When I Run I Am in a Peaceful Place' - SPIEGEL ONLINE - International |last=Duitsland |first=SPIEGEL ONLINE, Hamburg, |website=www.spiegel.de |access-date=5 Junie 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170705060530/http://www.spiegel.de/international/world/spiegel-interview-with-haruki-murakami-when-i-run-i-am-in-a-peaceful-place-a-536608-druck.html |archive-date= 5 Julie 2017 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Hy het huistoe gegaan en daardie selfde dag nog begin skryf aan die boek. Murakami het vir tien maande aan ''Hear the Wind Sing'' gewerk, in baie kort strekke, gedurende nagte en na werksdae by die kroeg.<ref name="theparisreview.org">{{cite journal | url=http://www.theparisreview.org/interviews/2/the-art-of-fiction-no-182-haruki-murakami | title=Haruki Murakami, The Art of Fiction No. 182 | journal = The Paris Review| date=Summer 2004 | issue=170 | accessdate=12 Junie 2016 | first=John | last=Wray }}</ref> Hy het die roman voltooi en dit aangestuur na die enigste literêre kompetisie wat 'n werk van daardie lengte sou aanvaar, en daarmee eersteprys gewen. Murakami se aanvanklike sukses met ''Hear the Wind Sing'' het hom aangemoedig om voort te gaan met skryf. 'n Jaar later het hy 'n opvolg daarop geskryf naamlik ''Pinball'' (1973) . In 1982 het hy ''A Wild Sheep Chase'' gepubliseer, wat 'n kritiese sukses was. ''Hear the Wind Sing'', ''Pinball'' (1973), en ''A Wild Sheep Chase'' vorm die ''Trilogie van die Rot'' , ('n opvolgboek, ''Dance, Dance, Dance'', is geskryf maar word nie as deel van die reeks beskou nie) wat gesentreer is rondom dieselfde onbekende verteller en sy vriend, "die Rot". Die eerste twee romans was tot 2015 nie geredelik beskikbaar in Engelse vertaling buite Japan nie, alhoewel 'n Engelse uitgawe, vertaal deur Alfred Birnbaum met uitvoeringe notas, gepubliseer is deur Kodansha as deel van 'n reeks wat bedoel is vir Japannese studente van Engels. Murakami beskou egter sy eerste twee romans as "onvolwasse" en "swak",<ref name="theparisreview.org" /> en was tot dusver nie gretig om hulle te laat vertaal in Engels nie. Hy het onder meer gesê dat ''A Wild Sheep Chase'' "die eerste boek was waar ek 'n tipe sensasie kon voel, die vreugde van storievertel. Wanneer jy 'n goeie verhaal lees, hou jy net aan met lees. Wanneer ek 'n goeie verhaal skryf, hou ek net aan met skryf."<ref name=publishersweekly>{{cite magazine | title=PW Interviews: Haruki Murakami | first=Elizabeth | last=Devereaux | date=21 September 1991 | magazine=Publishers Weekly}}</ref> === Wyer ontvangs === In 1985 het Murakami ''Hard-Boiled Wonderland and the End of the World'' geskryf. Dit is 'n droomagtige fantasie wat die magiese eienskappe van sy werk 'n stap verder neem. Murakami het 'n groot deurbraak gemaak en nasionale erkenning ontvang in 1987 met die publikasie van ''Norwegian Wood''. Dit is 'n nostalgiese verhaal van verlies en seksualiteit. Miljoene eksemplare daarvan is verkoop aan jong Japannese.<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/magazine-15316678 |title=How did Murakami conquer the world? |last=Hegarty |first=Stephanie |date=17 Oktober 2011 |work=BBC News |access-date=21 Februarie 2018 |language=en-GB |archive-url=https://web.archive.org/web/20190502233050/https://www.bbc.com/news/magazine-15316678 |archive-date=2 Mei 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> ''Norwegian Wood'' het die skaars bekende Murakami in die kalklig geplaas. Hy is by lughawens en ander openbare plekke geteister, wat gelei het tot sy vertrek uit Japan in 1986.<ref name=thegeorgiareview>{{cite journal | url=http://garev.uga.edu/ArchiveFiles/murakami.pdf | title='In Dreams Begins Responsibility': An Interview with Haruki Murakami | journal=The Georgia Review | date=2005 | pages=548–567 | volume=59 | accessdate=11 Junie 2016 | location=Georgia | first1=Jonathan | first2=Mitoko | last1=Ellis | last2=Hirabayashi |url-status=dead | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160816144823/http://garev.uga.edu/ArchiveFiles/murakami.pdf | archivedate=16 Augustus 2016 | df= }}</ref> Murakami het deur Europa gereis en in die [[Verenigde State|VSA]] gewoon. Hy is tans woonagtig in Oiso, Kanagawa, met 'n kantoor in Tokio.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2011/10/23/magazine/the-fierce-imagination-of-haruki-murakami.html |title=The Fierce Imagination of Haruki Murakami |last=Anderson |first=Sam |date=21 Oktober 2011 |work=The New York Times |access-date=21 Februarie 2018 |issn=0362-4331 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200415091833/https://www.nytimes.com/2011/10/23/magazine/the-fierce-imagination-of-haruki-murakami.html |archive-date=15 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Murakami was 'n skrywersgenoot aan [[Princeton-universiteit]] in Princeton, Nieu Jersey, asook aan Tufts-universiteit in Medford, Massachusetts, en [[Harvard-universiteit]] in [[Cambridge, Massachusetts]].<ref name=tele /><ref name=newyorker>{{cite news |url=http://www.newyorker.com/online/blogs/books/2013/05/murakami-running-boston-marathon-bombing.html |title=BOSTON, FROM ONE CITIZEN OF THE WORLD WHO CALLS HIMSELF A RUNNER |work=The New Yorker |date=3 Mei 2013 |access-date=3 Mei 2013 |location=New York |first=Haruki |last=Murakami |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20140414040109/http://www.newyorker.com/online/blogs/books/2013/05/murakami-running-boston-marathon-bombing.html |archive-date=14 April 2014 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Gedurende die tyd het hy ''South of the Border, West of the Sun'' en ''The Wind-Up Bird Chronicle'' geskryf.<ref name=tele /> === Van "ingetoënheid" na "toewyding" === ''The Wind-Up Bird Chronicle'' (1995) versmelt die realistiese met die fantastiese gegewe en bevat elemente van fisiese geweld. Dit is ook meer maatskaplik ingesteld as sy vorige werk, en handel deels met die ingewikkelde onderwerp van oorlogsmisdade in [[Mantsjoerye]] (ook bekend as Noord-Oos Sjina). Die roman het die Yomiuri-prys gewen, wat toegeken is deur een van Murakami se felste voormalige kritici, [[Kenzaburō Ōe]], wat in 1994 die [[Nobelprys vir Letterkunde]] gewen het.<ref name=jarev>{{cite web |url=http://www.japannewsreview.com/society/kansai/20070705page_id=344 |title=Haruki Murakami congratulated on Nobel Prize — only, he hadn't won it |work=Japan News Review |date=5 Julie 2007 |access-date=24 April 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160806232209/http://www.japannewsreview.com/society/kansai/20070705page_id=344 |archive-date=6 Augustus 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die verwerking van kollektiewe trauma het gou 'n belangrike tema in Murakami se skryfwerk geword, wat voorheen meer persoonlik van aard was. Murakami het na Japan teruggekeer in die nasleep van die Kobe-aardbewing en die Aum Shinrikyo gasaanval.<ref name="theguardian.com" /> Hy het hierdie gebeure probeer verwerk deur sy eerste nie-fiksie werk, getitel ''Underground'', en die kortverhaal bundel ''after the quake''. ''Underground'' bestaan grootliks uit onderhoude met slagoffers van die gasaanvalle in die Tokyo metrospoor stelsel. Murakami noem self dat hy sy posisie verander het van een van "ingetoënheid" na een van "toewyding" nadat hy in 1991 in die Verenigde State gewoon het. "Sy vroeë boeke," het hy gesê, "het voortgekom uit 'n indiwiduele donkerte, terwyl sy latere werke stukrag kry uit die donkerte wat gevind word in die samelewing en geskiedenis."<ref name="theguardian.com" /> Engelse vertalings van baie van sy kortverhale wat geskryf is tussen 1983 en 1990 is gebundel in ''The Elephant Vanishes''. Murakami het ook onder andere baie van die werke van [[F. Scott Fitzgerald]], Raymond Carver, [[Truman Capote]], [[John Irving]] en [[Paul Theroux]] in [[Japannees]] vertaal.<ref name=tele /> Murakami het 'n aktiewe rol gespeel in die vertaling van sy werke in Engels; en die aanpassing van sy tekste tot Amerikaanse realiteite aangemoedig, eerder as om aan te dring op direkte en rigiede vertalings. Sommige van sy werke wat in [[Duits]] verskyn het is vertaal vanuit die Engelse vertalings, eerder as uit die oorspronklike Japannees.<ref>{{cite web |url=http://www.nippon.com/en/column/g00144/ |title=Orchestrating Translations: The Case of Murakami Haruki |last=Hijiya-Kirschnereit |first=Irmela |date=10 Januarie 2014 |publisher=Nippon Communications Foundation |access-date=13 Januarie 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190416144359/https://www.nippon.com/en/column/g00144/ |archive-date=16 April 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Sedert 2000 === ''Sputnik Sweetheart'' is die eerste keer in 1999 gepubliseer, gevolg deur ''Kafka on the Shore'' in 2002, met die Engelse vertaling wat in 2005 gevolg het. ''Kafka on the Shore'' het in 2006 die Wêreld Fantasie Toekenning vir Romans gewen.<ref>{{cite web |author=World Fantasy Convention |year=2010 |title=Award Winners and Nominees |url=http://www.worldfantasy.org/awards/awardslist.html/ |access-date=4 Februarie 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160603224153/http://www.worldfantasy.org/awards/awardslist.html |archive-date=3 Junie 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die Engelse weergawe van sy roman ''After Dark'' is in 2007 uitgegee. Dit is deur The New York Times gekies as een van die noemenswaardigste boeke van die jaar.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2007/12/02/books/review/notable-books-2007.html |title=100 Notable Books of the Year - 2007 |date=2 Desember 2007 |work=The New York Times |access-date=25 Februarie 2018 |issn=0362-4331 |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20200509132820/https://www.nytimes.com/2007/12/02/books/review/notable-books-2007.html |archive-date=9 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Murakami het aan die einde van 2005 'n versameling kortverhale gepubliseer met die titel ''Tōkyō Kitanshū'', of 東京奇譚集, wat losweg vertaal kan word as "Geheime van Tokio". 'n Versameling van die Engelse weergawes van vier-en-twintig kortverhale, getiteld ''Blind Willow, Sleeping Woman'', is in Augustus 2006 gepubliseer. Hierdie versameling sluit beide ouer werke uit die 1980's, sowel as sommige van Murakami se meer onlangse kortverhale in, insluitende vyf wat verskyn het in ''Tōkyō Kitanshū''. In 2002 het Murakami die bundel ''Birthday Stories'' gepubliseer, 'n versameling kortverhale met verjaardae as tema. Die versameling sluit werke deur Russell Banks, Ethan Canin, Raymond Carver, David Foster Wallace, Denis Johnson, Claire Keegan, Andrea Lee, Daniel Lyons, Lynda Sexson, [[Paul Theroux]] en William Trevor in, sowel as 'n storie deur Murakami self. ''What I Talk About When I Talk About Running'' bevat verhale oor sy ondervindinge as 'n marathondrawwer en driekamp-atleet. Dit is in 2007 in Japan gepubliseer,<ref>{{cite web |url=http://www.abc.net.au/news/stories/2008/04/09/2211935.htm |title=Haruki Murakami hard at work on 'horror' novel |work=ABC News |date=9 April 2008 |access-date=24 April 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20090725024102/http://www.abc.net.au/news/stories/2008/04/09/2211935.htm |archive-date=25 Julie 2009 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> met Engelse vertalings wat in 2008 verskyn het in die Verenigde Koninkryk en die Verenigde State. Die titel is 'n toespeling op dié van Raymond Carver se kortverhaalbundel, ''What We Talk About When We Talk About Love''.<ref>{{cite news |author=Alastair Campbell |url=https://www.theguardian.com/books/2008/jul/26/sportandleisure |title=Review: What I Talk About When I Talk About Running by Haruki Murakami |work=The Guardian |date=26 Julie 2008 |access-date=5 Desember 2011 |location=Londen |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191221211547/https://www.theguardian.com/books/2008/jul/26/sportandleisure |archive-date=21 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die literêre uitgewersmaatskappy Shinchosha het Murakami se [[roman]] ''1Q84'' op 29 Mei 2009 uitgebring in Japan. ''1Q84'' word uitgespreek as "ichi kyū hachi yon", op dieselfde wyse as [[Nineteen Eighty-Four]] (Negentien-vier-en-tagtig – 1984), soos nege ook uitgespreek word as "kyū" in [[Japannees]].<ref>{{cite web|url=http://www.meanjin.com.au/spike-the-meanjin-blog/post/murakami-round-up-ichi-kyu-hachi-yon/|title=Murakami round-up: ichi kyu hachi yon|work=Meanjin|date=6 Augustus 2009|accessdate=4 Julie 2009|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091014141137/http://meanjin.com.au/spike-the-meanjin-blog/post/murakami-round-up-ichi-kyu-hachi-yon/|archivedate=14 Oktober 2009|df=}}</ref> Die boek is in 2011 op die langlys geplaas vir die Man Asian Literêre-pys. Die boek is egter na die anti-Japannese demonstrasies van 2012 saam met die werke van ander Japannese skrywers van China onttrek.<ref name=asahi20120922>{{cite web |url=http://ajw.asahi.com/article/asia/china/AJ201209220047 |title=Japan-related books disappear in Beijing; Chinese demand pay hikes from Japanese employers |publisher=Asahi shimbun |date=22 September 2012 |accessdate=23 September 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120924080418/http://ajw.asahi.com/article/asia/china/AJ201209220047 |archivedate=24 September 2012 |df= }}</ref><ref name=vor20120922>{{cite web |url=http://english.ruvr.ru/2012_09_28/What-is-behind-the-anti-Japanese-protests-in-China/ |title=What is behind the anti-Japanese protests in China? |publisher=Voice of Russia |date=28 September 2012 |accessdate=29 September 2012 |archive-date=17 April 2013 |archive-url=https://archive.today/20130417184358/http://english.ruvr.ru/2012_09_28/What-is-behind-the-anti-Japanese-protests-in-China/ |url-status=dead }}</ref> Murakami het die Sjinees-Japannese gebiedsdispuut gekritiseer en die uitermatige nasionalistiese reaksie beskryf as "goedkoop arbeid" wat politici aan die publiek verskaf.<ref>{{cite web |url=http://www.hindustantimes.com/Books/Chunk-HT-UI-BooksSectionPage-LiteraryBuzz/Author-Murakami-wades-into-Japan-China-island-row/Article1-937028.aspx |title=Author Murakami wades into Japan-China island row |work=AFP |publisher=Hindustan Times |date=28 September 2012 |access-date=29 September 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20121208175617/http://www.hindustantimes.com/Books/Chunk-HT-UI-BooksSectionPage-LiteraryBuzz/Author-Murakami-wades-into-Japan-China-island-row/Article1-937028.aspx |archive-date=8 Desember 2012 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In April 2013 het hy die roman ''Colorless Tsukuru Tazaki and His Years of Pilgrimage'' gepubliseer. Dit het 'n internasionale bliteverkoper geword, maar het gemengde resensies ontvang.<ref>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/books/2014/aug/06/colorless-tsukuru-tazaki-years-pilgimage-haruki-murakami-review |author=Lawson, Mark |title=Colorless Tsukuru Tazaki and His Years of Pilgrimage by Haruki Murakami – review |work=The Guardian |date=6 Augustus 2014 |access-date=2 April 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190410225438/https://www.theguardian.com/books/2014/aug/06/colorless-tsukuru-tazaki-years-pilgimage-haruki-murakami-review |archive-date=10 April 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news |author=Smith, Patti |url=https://www.nytimes.com/2014/08/10/books/review/haruki-murakamis-colorless-tsukuru-tazaki-and-his-years-of-pilgrimage.html?_r=0 |title=Deep Chords: Haruki Murakami's 'Colorless Tsukuru Tazaki and His Years of Pilgrimage' |work=The New York Times |date=10 Augustus 2014 |access-date=2 April 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200510025316/https://www.nytimes.com/2014/08/10/books/review/haruki-murakamis-colorless-tsukuru-tazaki-and-his-years-of-pilgrimage.html?_r=0 |archive-date=10 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> ''Killing Commendatore'' (''Kishidancho Goroshi'') is Murakami se mees onlangse werk. Dit is op 24 Februarie 2017 in Japan gepubliseer en in Oktober 2018 in die Verenigde State. Die genre daarvan is historiese fiksie. Dit het kontroversie in Hong Kong veroorsaak. Die roman is in Hong Kong geklassifiseer as "Klas II - onwelvoeglik". Die klassifikasie het gelei tot 'n groot aantal gevalle van sensorskap. == Skryfstyl == Die meeste van Haruki Murakami se werke maak gebruik van die Eerstepersoons-vertelstyl in die tradisie van die Japannese I Roman. Hy het ook gekonstateer dat omdat familie 'n beduidende rol in die Japannese letterkunde speel; enige onafhanklike hoofkarakter 'n man word wat vryheid en eensaamheid bo intimiteit verkies.<ref name="theparisreview.org" /> Ook merkbaar, is Murakami se unieke sin vir humor, soos gesien in sy kortverhaalbundel uit 2000 , ''After the Quake''. In die storie "Superfrog Saves Tokyo", word die protagonis gekonfronteer met 'n 6-voet lange padda. Ten spyte van die verhaal se sobere trant, voel Murakami dat die leser vermaak moet word wanneer nadat die erns van die onderwerp aanvanklik aangeraak is. Nog 'n merkbare eienskap van Murakami se verhale is die kommentaar wat afkomstig is van die hoofkarakters met betrekking tot hoe snaaks die storie self voorkom. Murakami verduidelik dat sy karakters ondervind wat hy self ondervind tydens sy skryfwerk, wat vergelyk kan word met 'n rolprentstel waar die mure en bekleedsel alles vals is. <ref name="theparisreview.org" /> Baie van sy romans beskik oor temas en titels wat klassieke musiek oproep, soos die drie boeke wat ''The Wind-Up Bird Chronicle'' opmaak: ''The Thieving Magpie'' (na aanleiding van [[Rossini]] se opera), ''Bird as Prophet'' (na aanleiding van 'n klavierstuk deur [[Robert Schumann|Schumann]]), en ''The Bird-Catcher'' ('n karakter in [[Mozart]] se opera ''Die Towerfluit''). Sommige van sy romans neem hulle titels van liedere: ''Dance, Dance, Dance'' (na aanleiding van The Dells se 1957 B-kant liedjie,<ref>Slocombe, Will (2004), [https://docs.lib.purdue.edu/clcweb/vol6/iss2/6/ "Haruki Murakami and the Ethics of Translation"] (doi: 10.7771/1481-4374.1232), ''CLCWeb: Comparative Literature and Culture'' (ISSN 1481-4374), Purdue University Press, Vol. 6, Nr. 2, p. 5.</ref><ref>Chozick, Matthew Richard (2008), "De-Exoticizing Haruki Murakami's Reception" (doi: 10.1353/cls.0.0012), ''Comparative Literature Studies'' (ISSN 0010-4132), Pennsylvania State University Press, Vol. 45, Nr. 1, bl. 67.</ref> alhoewel daar gespekuleer word dat vir vernoem is na The Beach Boys se 1964-liedjie, ''Dance, Dance, Dance''), ''Norwegian Wood'' (na aanleiding van [[The Beatles]] se Norwegian Wood (This Bird Has Flown) en ''South of the Border, West of the Sun'' (na aanleiding van die liedjie "South of the Border" uit 1939).<ref>{{cite web |author=Chozick, Matthew |url=http://www.litencyc.com/php/sworks.php?rec=true&UID=12512 |title=The Wind-Up Bird Chronicle |work=The Literary Encyclopedia |date=29 Augustus 2007 |access-date=24 April 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525072923/http://www.litencyc.com/php/sworks.php?rec=true |archive-date=25 Mei 2017 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Sommige ontleders bespeur aspekte van [[Sjamanisme]] in sy skryfwerk. In 'n artikel uit 2000 het Susan Fisher 'n verband getrek tussen Japannese shamanisme en sommige eienskappe van ''The Wind-Up Bird Chronicle'',<ref>Fisher, Susan (2000). "An Allegory of Return: Murakami Haruki's the Wind-up Bird Chronicle" ([https://www.jstor.org/discover/10.2307/40247241?uid=3738032&uid=2&uid=4&sid=21104204005317 JSTOR]), ''Comparative Literature Studies'', Vol. 37, No. 2 (2000), pp. 155–170.</ref> soos die afgaan in 'n droë waterput. Tydens 'n simposium wat in Oktober 2013 gehou is aan die Universiteit van Hawaii,<ref>[http://www.hawaii.edu/calendar/manoa/2013/10/31/22467.html?et_id=29748 "Traveling Texts: Reading Haruki Murakami Across East Asia"] at University of Hawai'i, Mānoa.</ref> het professor Nobuko Ochner die mening uitgespreek "dat daar baie beskrywings is van reise in 'n parallelle wêreld, sowel as karakters wat verband hou met sjamanisme" <ref>{{cite web |url=http://ajw.asahi.com/article/special/HARUKI_MURAKAMI/AJ201312150006 |title=Haruki Murakami's themes of disaffected youth resonate with his East Asian fans |publisher=Asahi Shimbun AJW |date=15 Desember 2013 |accessdate=12 Augustus 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140808043831/http://ajw.asahi.com/article/special/HARUKI_MURAKAMI/AJ201312150006 |archivedate=8 Augustus 2014 |df= }}</ref> in Murakami se werke. == Erkenning == === Pryse vir boeke === *1979: Gunzo-prys (beste eerste roman) vir ''Hear the Wind Sing'' *1982: Noma Letterkundige-prys (beste nuweling) vir ''A Wild Sheep Chase'' *1985: Tanizaki-prys vir ''Hard-Boiled Wonderland and the End of the World'' *1995: Yomiuri-prys (beste roman) vir ''The Wind-Up Bird Chronicle'' *1999: Kuwabara Takeo-prys vir ''Underground''<ref name="theguardian.com" /> *2006: Wêreld Fantasie-prys (beste roman) vir ''Kafka on the Shore'' *2006: Frank O'Connor Internasionale Kortverhaal-prys vir ''Blind Willow, Sleeping Woman'' *2016: Hans Christian Andersen Literêre-prys Die Kiriyama-prys vir fiksie is in 2007 aan Murakumi toegeken vir sy bundel kortverhale ''Blind Willow, Sleeping Woman'', maar volgens die prys se amptelike [[webtuiste]] het Murakami "om 'n persoonlike beginselsaak geweier om die toekenning te aanvaar".<ref>{{cite web |url=http://www.kiriyamaprize.org/winners/2007/index.shtml |title=2007 Kiriyama Price Winners |work=Pacific Rim Voices |year=2007 |access-date=24 April 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20171109232350/http://www.kiriyamaprize.org/winners/2007/index.shtml |archive-date= 9 November 2017 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> === Persoonlike pryse === In 2006 het Murakami die sesde ontvanger van die Franz Kafka-prys geword.<ref>{{cite news |url=http://www.cbc.ca/arts/books/story/2006/10/30/kafka-award.html |title=Japan's Murakami wins Kafka prize |work=CBC News |date=30 Oktober 2006 |access-date=24 April 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170330004716/http://www.cbc.ca/arts/books/story/2006/10/30/kafka-award.html |archive-date=30 Maart 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In September 2007 het hy 'n ere doktorsgraad in Lettere van die Universiteit van [[Luik (stad)|Luik]] ontvang,<ref>{{cite web|url=http://www.presse.ulg.ac.be/communques_new/index.php?page=rentre06072007.html|title=Presse et Communication|work=Universiteit van Luik|date=5 Julie 2007|accessdate=24 April 2008}}{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> asook van [[Princeton-universiteit]] in Junie 2008,<ref>{{cite web |last=Dienst |first=Karin |title=Princeton awards five honorary degrees |url=https://www.princeton.edu/main/news/archive/S21/25/15A07/index.xml?section=topstories |work=Princeton-universiteit |date=3 Junie 2008 |access-date=5 Junie 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170510180852/https://www.princeton.edu/main/news/archive/S21/25/15A07/index.xml?section=topstories |archive-date=10 Mei 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en Tufts-universiteit<ref>[http://commencement.tufts.edu/honorary-degree-recipients/honorary-degree-recipients-2014/ "Honorary Degree Recipients 2014"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140522012709/http://commencement.tufts.edu/honorary-degree-recipients/honorary-degree-recipients-2014/ |date=22 Mei 2014 }}, Tufts-universiteit, 18 Mei 2014.</ref> in Mei 2014. In onlangse jare is Haruki Murakami dikwels as 'n moontlike ontvanger van die [[Nobelprys vir Letterkunde]] genoem.<ref name=kelts>{{cite web |url=http://www.newyorker.com/online/blogs/books/2012/10/the-harukists-disappointed.html |title=The Harukists, Disappointed |work=The New Yorker |author=Kelts, Roland |date=16 Oktober 2012 |access-date=17 Oktober 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20140322000942/http://www.newyorker.com/online/blogs/books/2012/10/the-harukists-disappointed.html |archive-date=22 Maart 2014 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Aangesien alle nominasierekords geseël is vir vyftig jaar vanaf toekenning van die prys, is dit bloot suiwer spekulasie.<ref>{{cite web |url=http://nobelprize.org/nomination/nomination_facts.html |title=Nomination Facts |publisher=Nobel-stigting |access-date=3 Maart 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20110808044955/http://nobelprize.org/nomination/nomination_facts.html |archive-date= 8 Augustus 2011 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Toe Murakami gevra is oor die moontlikheid dat die prys aan hom toegeken kan word, het hy met 'n glimlag geantwoord "Nee, ek wil nie pryse hê nie. Dit beteken jy is klaar."<ref name=kelts /> In Oktober 2014 is die Welt-Literatuurprys (Duits: Welt-Literaturpreis) aan hom toegeken.<ref>{{cite web |url=https://www.welt.de/kultur/literarischewelt/article132887543/Haruki-Murakami-erhaelt-Welt-Literaturpreis-2014.html |title=Haruki Murakami erhält "Welt"-Literaturpreis 2014 |work=Die Welt |author=Kämmerlings, Richard |date=3 Oktober 2014 |access-date=13 Oktober 2014 |language=Duits |archive-url=https://web.archive.org/web/20170405165650/https://www.welt.de/kultur/literarischewelt/article132887543/Haruki-Murakami-erhaelt-Welt-Literaturpreis-2014.html |archive-date=5 April 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In November 2016 is die [[Denemarke|Deense]] Hans Christian Andersen Literatuur-prys aan hom toegeken. Die prys is voorheen toegeken aan onder andere [[J.K. Rowling]].<ref>{{cite web |url=http://www.dr.dk/nyheder/kultur/boeger/japansk-stjerneforfatter-faar-danmarks-stoerste-litteraturpris |title=Japansk stjerneforfatter får Danmarks største litteraturpris |author=Silas Bay Nielsen |work=DR |language=Deens |archive-url=https://web.archive.org/web/20200215152533/https://www.dr.dk/nyheder/kultur/boeger/japansk-stjerneforfatter-faar-danmarks-stoerste-litteraturpris |archive-date=15 Februarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.fyens.dk/kultur/Haruki-Murakami-faar-HCA-litteraturpris/artikel/2891308 |title=En halv million: Japansk succesforfatter får HCA-litteraturpris |work=fyens.dk |language=Deens |archive-url=https://web.archive.org/web/20190113003852/https://www.fyens.dk/kultur/Haruki-Murakami-faar-HCA-litteraturpris/artikel/2891308 |archive-date=13 Januarie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=http://cphpost.dk/news/odense-honours-haruki-murakami-with-hans-christian-andersen-award.html |title=The Copenhagen Post - Danish News in English |website=cphpost.dk |access-date=10 Oktober 2017 |language=da |archive-url=https://web.archive.org/web/20200208050124/http://cphpost.dk/news/odense-honours-haruki-murakami-with-hans-christian-andersen-award.html |archive-date=8 Februarie 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In 2018 is hy genomineer vir die Nuwe Akademieprys in Letterkunde.<ref>{{cite web |url=https://www.thelocal.se/20180829/four-writers-nominated-for-swedens-new-nobel-literature-prize-neil-gaiman-haruki-murakami-kim-thuy-maryse-conde |title=Four writers shortlisted for 'the new Nobel Literature Prize' |first=Emma |last=Löfgren |website=The Local |date=29 Augustus 2018 |access-date=11 September 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200206212712/https://www.thelocal.se/20180829/four-writers-nominated-for-swedens-new-nobel-literature-prize-neil-gaiman-haruki-murakami-kim-thuy-maryse-conde |archive-date=6 Februarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hy het versoek dat sy benoeming onttrek word, en gesê dat hy wou "konsentreer op sy skryfwerk, weg van die aandag van die pers af."<ref>{{cite news |url=https://www.japantimes.co.jp/news/2018/09/16/national/japans-haruki-murakami-withdraws-consideration-alternative-nobel-award/ |title=Japan’s Haruki Murakami withdraws from consideration for alternative Nobel award |work=The Japan Times |date=16 September 2018 |access-date=18 September 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191011043502/https://www.japantimes.co.jp/news/2018/09/16/national/japans-haruki-murakami-withdraws-consideration-alternative-nobel-award/ |archive-date=11 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Sien ook == * [[Lys van outeurs]] == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Murakami Haruki}} == Verwysings == {{Verwysings|3}} {{Normdata}} [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Japannese skrywers]] [[Kategorie:Japannese letterkunde]] [[Kategorie:Geboortes in 1949]] 48sie075ay9pn1okdm4erqatryup1sc 0 255594 2895147 2699191 2026-04-19T19:50:56Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895147 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Fredric Jameson no Fronteiras Porto Alegre (5765587378).jpg|duimnael|Fredric Jameson]] '''Fredric Jameson''' (14 April 1934 ― 22 September 2024) was 'n [[Amerikaanse]] literêre kritikus en [[marxisme|Marxistiese]] [[politieke teoretikus]]. Hy is bekend vir sy analise van hedendaagse kulturele tendense, veral sy analise van [[postmodernisme]] en [[kapitalisme]]. Jameson se bekendste boeke sluit in ''Postmodernism, or, The Cultural Logic of Late Capitalism'' (1991) en ''The Political Unconscious'' (1981). Jameson is tans Knut Schmidt-Nielsen Professor in Vergelykende Letterkunde en Romanse Studies (Frans) en die direkteur van die Sentrum vir Kritiese Teorie aan die Duke Universiteit.<ref>{{cite web|url=http://literature.duke.edu/people?subpage=profile&Gurl=/aas/Literature&Uil=jamesonu|title=Faculty - Program in Literature|website=literature.duke.edu|accessdate=2 Oktober 2017}}{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> In 2012 het die Modern Language Association Jameson sy sesde toekenning vir leeftyd-akademiese prestasie behaal.<ref>{{cite web |url=http://today.duke.edu/2011/12/jamesonaward |title=Fredric Jameson to Receive Lifetime Achievement Award |website=Today.duke.edu |access-date=2 Oktober 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200427215541/https://today.duke.edu/2011/12/jamesonaward |archive-date=27 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Lewe en werk == Jameson is gebore in [[Cleveland, Ohio|Cleveland]], [[Ohio]]. Nadat hy in 1954 aan die Haverford College, waar sy professore Wayne Booth ingesluit het,<ref>Michael Hardt and Kathi Weeks, "Introduction" to Fredric Jameson, ''The Jameson Reader'', ed. Hardt and Weeks, Oxford: Blackwell, 2000, bl. 5.</ref> gegradueer het, reis hy vir 'n kort periode na [[Europa]], studeer in [[Aix-en-Provence]], [[München]] en [[Berlyn]], waar hy geleer het van nuwe ontwikkelinge in die [[kontinentale filosofie]], insluitend die opkoms van [[strukturalisme]]. Hy het die volgende jaar na Amerika teruggekeer om 'n doktorsgraad aan die Universiteit van Yale te studeer, waar hy onder Erich Auerbach gestudeer het. === Vroeë werke === Auerbach sou 'n blywende invloed op Jameson se denke wees. Dit was reeds duidelik in Jameson se doktorale proefskrif, gepubliseer in 1961 as ''Sartre: the Origins of a Style.'' Auerbach se kommer was gewortel in die Duitse filologiese tradisie; sy werke oor die geskiedenis van styl ontleed literêre vorm binne die sosiale geskiedenis. Jameson sou hierdie stappe volg en ondersoek die artikulasie van [[poësie]], [[geskiedenis]], [[filologie]] en [[filosofie]] in die werke van [[Jean-Paul Sartre]]. Jameson se werk fokus op die verband tussen die styl van Sartre se geskrifte en die politieke en etiese posisies van sy [[Eksistensialisme|eksistensialistiese]] filosofie. Die af en toe Marxiese aspekte van Sartre se werk is in hierdie boek oorgesien; Jameson sal in die volgende dekade na dit terugkeer.<ref>Ian Buchanan, ''Fredric Jameson: Live Theory'', London and New York: Continuum, 2006, bl. 29-30.</ref> Jameson se proefskrif, hoewel dit op 'n lang tradisie van Europese kulturele analise berus het, verskil aansienlik van die heersende neigings van die Anglo-Amerikaanse akademie (wat [[empirisme]] en [[logiese positivisme]] in filosofie en [[linguistiek]] en Nuwe Kritieke formalisme in literêre kritiek was). Tog het Jameson 'n posisie by die Harvard Universiteit, waar hy in die eerste helfte van die 1960's gedoseer het, bekom. === Navorsing oor Marxisme === Sy belangstelling in Sartre het Jameson tot intensiewe studie van Marxistiese literêre teorie gelei. Alhoewel Karl Marx 'n belangrike invloed op die Amerikaanse sosiale wetenskap geword het, deels deur die invloed van die talle Europese intellektuele wat in die Verenigde State as toevlug van die Tweede Wêreldoorlog gesoek het, soos [[Theodor Adorno]], was die literêre en kritiese werk van die [[Westerse Marxisme|Westerse Marxiste]] nog in die laat 1950's en vroeë 1960's grootliks onbekend in die Amerikaanse akademie.<ref>Ian Buchanan, ''Fredric Jameson: Live Theory'', London and New York: Continuum, 2006, bl. 120.</ref> Jameson se verskuiwing na Marxisme was ook gedryf deur sy toenemende politieke verbintenis met die Nuwe Linkses (''New Left'') - en pasifistiese bewegings, asook deur die Kubaanse Revolusie, wat Jameson as teken aanvaar het dat "Marxisme lewendig was, sowel as 'n kollektiewe beweging en 'n kultureel produktiewe mag"<ref>Fredric Jameson, "Interview with Srinivas Aramudan and Ranjanna Khanna," in ''Jameson on Jameson: Conversations on Cultural Marxism'', ed. Ian Buchanan (Durham, NC: Duke University Press, 2007), bl. 204.</ref>. Sy navorsing fokus op kritiese teorie: denkers van en beïnvloed deur die Frankfurt-skool, soos Kenneth Burke, György Lukács, Ernst Bloch, Theodor Adorno, [[Walter Benjamin]], [[Herbert Marcuse]], [[Louis Althusser]] en Sartre, wat kulturele kritiek as 'n integrale kenmerk van die Marxistiese teorie beskou het. Hierdie posisie verteenwoordig 'n breek met die meer ortodokse Marxisme-Leninisme, wat 'n eng siening van [[historiese materialisme]] gehad het. In 1969 het Jameson die Marxistiese Literêre Groep mede-stigter met 'n aantal gegradueerde studente aan die Universiteit van Kalifornië, San Diego.<ref>{{cite web |url=http://mlg.eserver.org/about/a-short-history-of-the-mlg |title=Archived copy |accessdate=2012-02-09 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120308092210/http://mlg.eserver.org/about/a-short-history-of-the-mlg |archivedate=2012-03-08 |df= }}</ref> Terwyl die Ortodokse Marxistiese siening van ideologie glo dat die kulturele "superstruktuur" heeltemal deur die ekonomiese "basis" bepaal is, het die Westerse Marxiste kultuur as 'n historiese en sosiale verskynsel krities ontleed saam met ekonomiese produksie en verspreiding of politieke magverhoudings. Hulle het bevind dat die [[kultuur]] bestudeer moet word met behulp van die Hegelianistiese konsep van inherente kritiek: die teorie dat voldoende beskrywing en kritiek van 'n filosofiese of kulturele teks uitgevoer moet word in dieselfde terme wat teks self gebruik. Sodoende word interne teenstrydighede in 'n wyse geopenbaar wat intellektuele vooruitgang toetelaat. [[Karl Marx]] beklemtoon inherente kritiek in sy vroeë geskrifte, afgelei van [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]] se ontwikkeling van 'n nuwe vorm van [[Dialektiek|dialektiese denke]] wat sou probeer, soos Jameson opmerk, "om homself heftig op te hef deur sy eie stewelveters".<ref>Fredric Jameson, ''Marxism and Form'' (Princeton, NJ: Princeton University Press, 1971), bl. 307.</ref> === Vertelling en geskiedenis === [[Geskiedenis]] het 'n toenemend sentrale rol gespeel in Jameson se interpretasie van sowel die lees (verbruik) as die skryf (produksie) van literêre tekste. Jameson het sy volwaardige verbintenis tot die Hegelies-Marxistiese filosofie getoon met die publikasie van ''The Political Unconscious: Narrative as a Socially Symbolic Act'', waarvan die openingsspreuk is "Historiseer altyd" (1981). Die Politieke Onbewuste (“''The Political Unconscious''”) neem as doel nie die literêre teks self nie, maar eerder die interpretatiewe raamwerke waardeur dit nou opgerig word. Dit kom voor as 'n manifes vir nuwe aktiwiteit aangaande die literêre verhaal. Die boek se argument beklemtoon geskiedenis as die "uiteindelike horison" van literêre en kulturele analise. Dit het begrippe uit die [[strukturalisme]] geleen en ook van die [[kultuurstudies|kultuurstudie]] werk van [[Raymond Williams]]. Voorts is die Marxistiese siening van arbeid (blouboordjie of intellektueel) as die fokuspunt van analise aangewend. Jameson se lesings gebruik beide die eksplisiete formele en tematiese keuses van die skrywer en die onbewustelike raamwerk wat dit lei. Artistieke keuses wat normaalweg in suiwer estetiese terme beskou is, is hersaamgestel in terme van historiese literêre praktyke en norme, in 'n poging om 'n sistematiese inventaris te ontwikkel van die beperkings wat hulle op die kunstenaar as 'n individuele kreatiewe onderwerp gestel het. Om hierdie meta-kommentaar verder te beskryf, het Jameson die ideologeme beskryf, of "die kleinste verstaanbare eenheid van die wesenlike antagonistiese kollektiewe diskoerse van sosiale klasse", die kleinste verstaanbare oorblyfsel van die werklike, deurlopende stryd wat tussen sosiale klasse plaasvind.(Die term "ideologeme" is vir die eerste keer deur Mikhail Bakhtin en Pavel Nikolaevich Medwedef in hul werk,''The Formal Method in Literary Scholarship'' gebruik en is later gewild gemaak deur [[Julia Kristeva]]. Kristeva het dit gedefinieer as "die kruising van 'n gegewe tekstuele samestelling ... met die uitsprake ... dat dit óf in sy eie ruimte assimileer is of waarna dit verwys word in die ruimte van buite tekste ... ".)<ref>Kristeva, Julia. "Desire in Language: A Semiotic Approach to Literature and Art". Ed. Leon S. Roudiez. Trans. Thomas Gora, Alice Jardine, and Leon S. Roudiez. New York: Columbia UP, 1980. bl. 2, 36.</ref> Jameson se vestiging van geskiedenis as die enigste relevante faktor in hierdie analise, wat die kategorieë wat artistieke produksie uit hul historiese raamwerk bepaal het, afgelei het, was gekoppel aan 'n sterk teoretiese eis. Sy boek beweer dat Marxese literêre kritiek, gefokus in die idee van 'n artistieke wyse van produksie, as die mees allesomvattende en omvattende teoretiese raamwerk vir die verstaan van literatuur vasgestel kan word.<ref>Fredric Jameson, ''The Political Unconscious: Narrative as a Socially Symbolic Act'', Ithaca, NY: [[Cornell University Press]], 1981, bl. 10</ref> Volgens Vincent B. Leitch, het die publikasie van ''The Political Unconscious'', "Jameson die voorste Marxistiese literêre kritikus in Amerika gemaak."<ref>Vincent B. Leitch, ''American Literary Criticism from the 1930s to the 1980s'', New York: Columbia University Press, bl. 382.</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{en-vertaal|Fredric Jameson)}} {{Kontinentale filosofie}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Jameson, Fredric}} [[Kategorie:Amerikaanse filosowe]] [[Kategorie:Filosowe in die 20ste eeu]] [[Kategorie:Filosowe in die 21ste eeu]] [[Kategorie:Geboortes in 1934]] [[Kategorie:Sterftes in 2024]] 9g9065j8xwreccq70folhlgj58eotmo 0 255646 2895157 2857346 2026-04-19T20:11:05Z Jcb 223 2895157 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Ralph Waldo Ellison | bynaam = | beeld = Ralph Ellison photo portrait seated.jpg | beeldbeskrywing = | onderskrif = Die skrywer [[Ralph Ellison]], jarelange vriend van John Hersey, saam met wie hy 'n woonplek op Key West gedeel het. | geboortenaam = | geboortedatum = [[1 Maart]] [[1914]] | geboorteplek = | sterfdatum = [[16 April]] [[1994]] | sterfteplek = | ouers = | titel = | nasionaliteit = {{vlagland|Verenigde State}} | beroep = Skrywer, literêre kritikus | ander = | bekend = | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | religie = | huweliksmaat = | kinders = | webblad = | handtekening = }} '''Ralph Waldo Ellison''' (1 Maart 1914<ref name="Rampersad" /><ref name="isbn-9780375408274" /> – 16 April 1994) was 'n [[Verenigde State van Amerika|Amerikaanse]] [[roman]]skrywer, [[Letterkunde|literêre]] kritikus en geleerde. Ellison is die beste bekend vir sy roman Invisible Man. Dit het in 1953 die nasionale boektoekenning verower.<ref name="nba1953"/> Hy het ook Shadow and Act (1964)— 'n versameling politiese, maatskaplike en kritiese [[Essay|essays]], en Going to the Territory (1986) geskryf. Vir The New York Times plaas die beste van hierdie essays—bykomend tot die roman—hom "tussen die gode van Amerika se letterkundige Parnassus."<ref name="nytimes-16grim" /> 'n Roman getiteld Juneteenth is postuum gepubliseer nadat dit uit lywige notas wat hy na sy dood agtergelaat het saamgestel is. ==Bibliografie== * ''Invisible Man'' (Random House, 1952). {{ISBN|0-679-60139-2}} * ''Flying Home and Other Stories'' (Random House, 1996). {{ISBN|0-679-45704-6}}; sluit die kortverhaal "A Party Down at the Square" in * ''Juneteenth'' (Random House, 1999). {{ISBN|0-394-46457-5}} * ''Three Days Before the Shooting...'' (Modern Library, 2010). {{ISBN|978-0-375-75953-6}} ===Essaybundels=== * ''Shadow and Act'' (Random House, 1964). {{ISBN|0-679-76000-8}} * ''Going to the Territory'' (Random House, 1986). {{ISBN|0-394-54050-6}} * ''The Collected Essays of Ralph Ellison'' (Modern Library, 1995). {{ISBN|0-679-60176-7}} * ''Living with Music: Ralph Ellison's Jazz Writings'' (Modern Library, 2002). {{ISBN|0-375-76023-7}} ===Briewe=== * ''Trading Twelves: The Selected Letters of Ralph Ellison and Albert Murray'' (Modern Library, 2000). {{ISBN|0-375-50367-6}} == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="Rampersad">Ellison se biograaf, Rampersad, skryf: "Vir die grootste deel van sy lewe sou Ralph 1914 aanbied as die korrekte jaar", en Rampersad erken dat die Verenigde State se sensus van 1920 Ellison as "ses jaar oud" lys. 'n Nota van sy moeder wat gehou is agter 'n foto van Ellison "as peuter, stel egter sy tyd en datum van geboorte vas as 1:30 a.m. op Saterdag, 1 Maart 1914. Maar 1 Maart het in 1913 op 'n Saterdag geval en nie in 1914 nie. Iemand het 1913 na 1914 verander nadat dit uitgevee is." Meer bewyse kom uit Ellison se herinnering van sy vader se dood: Ellison "het altyd daarop aangedring dat hy drie jaar oud was toe die ergste tragedie van sy lewe plaasgevind het: Op 19 Julie 1916 toe sy vader na 'n operasie beswyk het."</ref><ref name="isbn-9780375408274"> Rampersad, Arnold (2007). "Chapter 1: In the Territory". Ralph Ellison: A Biography. New York: Alfred A. Knopf. pp. 5–6. {{ISBN|9780375408274}}.</ref> <ref name="nba1953">[https://www.nationalbook.org/awards-prizes/national-book-awards-1953 "National Book Awards – 1953"]. National Book Foundation. (With acceptance speech by Ellison, essay by Neil Baldwin from the 50-year publications, and essays by Charles Johnson and four others from the Awards' 60-year anniversary blog. Opgespoor op 31 Maart 2012)</ref><ref name="nytimes-16grim">{{cite news |first=William |last=Grime |url=https://www.nytimes.com/2007/05/16/books/16grim.html |title=How an 'Invisible Man' Was Seduced by His Visibility |work=The New York Times |date=16 Mei 2007 |access-date=17 Maart 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190501105651/https://www.nytimes.com/2007/05/16/books/16grim.html |archive-date=1 Mei 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> }} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn|Ralph Waldo Ellison}} {{vertaalvanaf | taalafk = en | il = Ralph_Ellison }} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Ellison, Ralph}} [[Kategorie:Amerikaanse essayiste]] [[Kategorie:Amerikaanse skrywers]] [[Kategorie:Afro-Amerikaners]] [[Kategorie:Letterkundige kritici]] [[Kategorie:Geboortes in 1914]] [[Kategorie:Sterftes in 1994]] 4186jjdwx5sye3tp7yfzxj7ub6hquso 0 255666 2895103 2812273 2026-04-19T17:21:18Z Jcb 223 2895103 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} Die '''Parnassus Trio''' is 'n klaviertrio wat in 1982 gestig is deur die pianis Friedemann Rieger, die violis Wolf-Dieter Streicher en die tjellis Michael Gross. ==Werk== Die Parnassus Trio is vernoem na [[Berg Parnassos]], wat bekend is in die Griekse mitologie as 'n heilige berg van die god [[Apollo]] en die [[Korikiaanse nimfe]], asook as die tuiste van die [[muse]]. Slegs 'n paar maande na die stigting van die trio het die drie jong kunstenaars die eerste prys gewen tydens die Kamermusiek-kompetisie in [[Colmar]]. Konsertverpligtinge en radio- en CD-opnames vir die [[plaatetiket]] ''Musikproduktion Dabringhaus & Grimm'' het hierop gevolg. Die trio het gou 'n permanente plek in die internasionale konsertprogram oopgespeel. Die trio het hulle daartoe verbind om bykomend tot die standaard repertoire, ook minder bekende of onregverdig-vergete en verwaarloosde werke te speel en op te neem. In 1989 het Chia Chou by die trio aangesluit as die nuwe pianis; en in 2005 het Yu Yamei die viooldeel oorgeneem. Die trio se volledige opname van Mozart se klaviertrios is hoog aangeprys deur die [[BBC]] as 'n definitiewe interpretasie wat moderne instrumente betref. Ewe suksesvol was opnames van al die klaviertrios deur [[Ludwig van Beethoven|Beethoven]], [[Johannes Brahms|Brahms]] en [[Robert Schumann|Schumann]], asook 'n goeie dosyn opnames van ander komponiste. Eerste opnames van werke deur Edouard Lalo, Joseph Rheinberger, Philipp Scharwenka en Woldemar Bargiel het gevolg. Die trio het ook by wyse van hul opvoerings die kamermusiek van Prins Louis Ferdinand van [[Pruise]] meer bekend gemaak. Die trio speel in [[Europa]] sowel as in [[VSA|Amerika]], waar hul in Oktober 1996 as gaste van die ''"Great Performers Series"'' in [[New York]] se ''Lincoln Center'' opgetree het. Die trio tree dikwels op as gaste van Duitse uitsaaiers, omrede hul nie huiwer om op innoverende wyse nuwe en onbekende stukke in hul programme te integreer nie. Die trio het op dié wyse al baie meesterstukke laat herleef. In 1999 is die Parnassus Trio aangewys as een van die twee voorste hedendaagse klaviertrios deur die Britse tydskrif ''Classic CD''. In die begin van 2013 was die pianis Chia Chou vervang deur Henri Sigfridsson. Sedert 2016 speel die Parnassus Trio saam met Johann Blanchard, Julia Galić en Michael Gross. == Notas == {{vertaalvanaf | taalafk = de | il = Trio_Parnassus }} {{Normdata}} [[Kategorie:Musiekgroepe]] d0dwzjuisa3qmr23jfwrk2ncr9ogxzz 0 256286 2895158 2214203 2026-04-19T20:11:18Z Jcb 223 2895158 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Rand Paul | beeld = Rand_Paul,_official_portrait,_112th_Congress_alternate.jpg | onderskrif = Paul in Januarie 2011 | geboortedatum = [[7 Januarie]] [[1963]] | geboorteplek = [[Pittsburgh]] ([[Pennsylvania]]) | sterfdatum = | sterfplek = | party = [[Republikeinse Party (Verenigde State)|Republikeinse Party]] | huweliksmaat = Kelley Ashby Paul <small>(sedert 1990)</small> | beroep = [[Politikus]]<br />[[geneesheer]]<br />Aktivis | religie = [[Presbiteriaanse Kerk (VSA)|Presbiterianisme]] | handtekening = | opvolging = Senator vir [[Kentucky]] | aanvangsdatum = [[3 Januarie]] [[2011]] | termyn_eindig = | voorganger = Jim Bunning | opvolger = | webwerf = [http://www.paul.senate.gov/ paul.senate.gov] }} '''Randal Howard Paul''' ([[7 Januarie]] [[1963]]) is 'n [[VSA|Amerikaanse]] politikus en geneesheer wat sedert 2011 as die junior senator vir [[Kentucky]] dien saam met die meerderheidsleier van die senaat [[Mitch McConnell]]. Hy is die seun van [[Ron Paul]] van [[Texas]] (wat self 'n voormalige verteenwoordiger in die Huis van verteenwoordigers was). Hy is gebore in [[Pittsburgh]], [[Pennsylvania]], en het Baylor-universiteit bygewoon. Hy is 'n gegradueerde van die Mediese Skool van Duke-universiteit. Paul het in 1993 in Bowling Green, Kentucky begin praktiseer as [[geneesheer|oogheelkundige]] en sy eie kliniek in 2007 gestig. In 2010 het Paul die politiek betree deur vir 'n setel in die Senaat van die Verenigde State van Amerika te hardloop. Paul is 'n [[Republikeinse Party (Verenigde State)|Republikein]], en het homself as 'n konserwatiewe konstitusionalis en 'n ondersteuner van die ''Tea Party Beweging'' verklaar. Hy het ook [[libertynisme|libertynse]] tendense binne die Republikeinse Party gevestig. Hy het onder andere 'n wysiging bepleit wat 'n gebalanseerde-begroting tot gevolg sal hê, asook vir limiete op politiese termyne in die Kongres van die Verenigde State. Paul was 'n kandidaat vir die Republikeinse nominasie tydens die 2016 presidensiële verkiesing. Hy het egter die veldtog in Februarie 2016 ontbind, nadat hy in vyfde plek geëindig het tussen die ander twaalf Republikeinse kandidate tydens die Iowa koukusse. {{vertaalvanaf | taalafk = en | il = Rand_Paul }} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Paul, Rand}} [[Kategorie:Amerikaanse politici]] [[Kategorie:Geboortes in 1963]] [[Kategorie:Lewende mense]] dyvec9wu9z57b6s3qif57futuifseqk 0 256515 2895108 2840080 2026-04-19T17:26:51Z Jcb 223 2895108 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Paul Edward Theroux | bynaam = | beeld = PaulTheroux_2008Sep.jpg | beeldbeskrywing = | onderskrif = | geboortenaam = | geboortedatum = [[10 April]] [[1941]] | geboorteplek = | sterfdatum = | sterfteplek = | ouers = | titel = | nasionaliteit = {{vlagland|Verenigde State}} | beroep = Skrywer | ander = | bekend = | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | religie = | huweliksmaat = | kinders = | webblad = | handtekening = }} '''Paul Edward Theroux''' (gebore op 10 April 1941) is 'n Amerikaanse reisskrywer en romansier. Sy bekendste werk is The Great Railway Bazaar (1975). Hy het verskeie fiksiewerke gepubliseer, waarvan sommige vir rolprent verwerk is. Die James Tait Black-gedenkprys is in 1981 aan hom toegeken vir sy roman The Mosquito Coast, wat verwerk is vir die gelyknamige rolprent uit 1986. Hy is die vader van die skrywers en filmmakers Marcel Theroux en Louis Theroux; die broer van die skrywers Alexander Theroux en Peter Theroux; en die oom van die Amerikaanse akteur en draaiboekskrywer [[Justin Theroux]]. == Vroeë lewe == Theroux is in [[Medford]], [[Massachusetts]] gebore as die derde van sewe kinders.<ref name="people.com" /> Sy ma Anne (née Dittami) was Italiaans-Amerikaans en sy pa, Albert Eugene Theroux, Frans-Kanadees.<ref name="whoswho" /><ref name="pqasb.pqarchiver.com" /> Sy ma was 'n skoolonderwyseres en skilder,<ref name="FAMILYARSENAL" /> en sy pa 'n skoenverkoper vir die Amerikaanse Leather Oak-maatskappy.<ref name="FAMILYARSENAL"/><ref name="HWWilson-1979-415" /> Theroux het aan die Universiteit van Maine in Orono (1959–60) en die Universiteit van Massachusetts Amherst studeer waar hy in [[1963]] 'n [[Baccalaureus artium|B.A.-graad]] in Engels verwerf het. ==Beknopte bibliografie== ===Romans=== * {{cite book|author= |title=Waldo|location=|publisher=|year=1967<!--isbn=-->}} * ''Fong and the Indians'' (1968) * ''Murder in Mount Holly'' (1969) * ''Girls at Play'' (1971) * ''Jungle Lovers'' (1971) * ''Saint Jack'' (1973) * ''The Black House'' (1974) * ''The Family Arsenal'' (1976) * ''Picture Palace'' (1978) * ''A Christmas Card'' (1978) * ''London Snow'' (1980) * ''The Mosquito Coast'' (1981) * ''Doctor Slaughter'' (1984) – verfilm as ''Half Moon Street'' (1986) * {{cite book |author= |title=O-Zone|location=New York |publisher=G. P. Putnam's Sons |year=1986 <!--isbn=0399131868-->}} * {{cite book |author= |title=My Secret History|location=New York |publisher=G. P. Putnam's Sons |year=1989 <!--isbn=0399134247-->}} * ''Chicago Loop'' (1990) * ''Dr. DeMarr'' (1990) * ''Millroy the Magician'' (1993) * ''The Greenest Island'' (1995) * ''My Other Life'' (1996) * ''Kowloon Tong'' (1997) * ''Hotel Honolulu'' (2001) * ''Nurse Wolf and Dr. Sacks'' (2001) * ''Blinding Light'' (2006) * ''A Dead Hand: A Crime in Calcutta'' (2009) * ''The Lower River'' (2012) * ''Mr. Bones'' (2014) * ''Mother Land'' (2017) * ''Under the Wave at Waimea'' (2021) * ''The Bad Angel Brothers'' (2022) * ''Burma Sahib'' (2024) * ''Vanishing Point'' (2025) ===Kortverhale=== * ''Sinning with Annie'' (1972) * ''The Consul's File'' (1977) * ''World's End'' (1980) * ''The London Embassy'' (1982) * ''Stranger at the Palazzo D'Oro'' (2004) * ''The Elephanta Suite'' (2007) == Niefiksie == === Monogramme === * ''V. S. Naipaul: An Introduction to his Work'' (1972) === Reisverhale === * ''The Great Railway Bazaar'' (1975) * ''The Old Patagonian Express'' (1979) * ''The Kingdom by the Sea'' (1983) * ''Sailing Through China'' (1984) * ''Sunrise with Seamonsters'' (1985) * ''The Imperial Way'' (1985) * ''A Christmas Fantasy'' (sewe-bladsy kortverhaal, 1985) (Geïllustreer deur Chris Van Allsburg) * ''Riding the Iron Rooster'' (1988) * ''To the Ends of the Earth'' (Bundel reisverhale, 1990) * ''Travelling The World - The Illustrated Travels of Paul Theroux'' (1990) * ''The Happy Isles of Oceania'' (1992) * ''The Pillars of Hercules'' (1995) * ''Sir Vidia's Shadow'' (1998) * ''Fresh Air Fiend'' (2000) * ''Dark Star Safari'' (2002) * ''Ghost Train to the Eastern Star'' (2008) * ''The Tao of Travel'' (2011) * ''The Last Train to Zona Verde'' (2013) * ''Deep South: Four Seasons on Back Roads'' (2015) * ''Figures in a Landscape: People and Places'' (2018) * ''On the Plain of Snakes: A Mexican Journey'' (2019) ==Verwysings== {{Verwysings|verwysings= <ref name="people.com">{{cite web |url=https://people.com/archive/paul-theroux-vol-20-no-24/ |title=Paul Theroux |website=people.com |access-date=20 Oktober 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190510082446/https://people.com/archive/paul-theroux-vol-20-no-24/ |archive-date=10 Mei 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> <ref name="whoswho">{{cite book|last=|first=|authorlink=|title=The International Who's Who 2004|publisher=Routledge|year=2003|location=|pages=1668|url=https://www.google.co.uk/search?tbm=bks&hl=en&q=%22Albert-Eugene+THEROUX%22|isbn=1-85743-217-7}}</ref> <ref name="pqasb.pqarchiver.com">{{cite news | url=https://pqasb.pqarchiver.com/chicagotribune/access/24534466.html?dids=24534466:24534466&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Jun+04%2C+1989&author=Reviewed+by+Alan+Cheuse%2C+author+of%2C+among+other+books%2C+the+novel+%22The+Grandmothers'+Club%22+and+the+memoir+%22Fall+Out+of+Heaven%22.&pub=Chicago+Tribune+(pre-1997+Fulltext)&desc=A+worldly+education+Paul+Theroux+imagines+a+much-traveled+writer's+active+erotic+life&pqatl=google | work=Chicago Tribune | first1=Alan | last1=Cheuse | title=A worldly education Paul Theroux imagines a much-traveled writer's active erotic life | date=June 4, 1989 }}{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref name="FAMILYARSENAL">{{cite web |url=https://www.nytimes.com/1978/04/30/archives/the-theroux-family-arsenal-therouxs.html |title=The Theroux Family Arsenal |first=James |last=Atlas |date=30 April 1978 |website=nytimes.com |access-date=20 Oktober 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190510082458/https://www.nytimes.com/1978/04/30/archives/the-theroux-family-arsenal-therouxs.html |archive-date=10 Mei 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> <ref name="HWWilson-1979-415">[https://books.google.com/books?id=h5IYAAAAIAAJ&q=%22Albert-Eugene+THEROUX%22&dq=%22Albert-Eugene+THEROUX%22&hl=en ''Current Biography Yearbook''], H. W. Wilson Co., 1979, page 415</ref> }} ==Notas== {{vertaalvanaf | taalafk = en | il = Paul_Theroux }} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Theroux, Paul}} [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Amerikaanse skrywers]] [[Kategorie:Geboortes in 1941]] 771x405n7mmumw757k7hegck6p80hvu 0 256529 2895123 2779807 2026-04-19T19:32:03Z Jcb 223 2895123 wikitext text/x-wiki '''Peter Schmidt''' (17 Mei 1931 – 22 Januarie 1980)<ref>[http://www.PeterSchmidtWeb.com/ Peter Schmidt se amptelike webblad]</ref> was 'n Berlyns-gebore Britse kunstenaar en skilder. Hy was 'n teoretikus van kleur en komposisie en 'n pionier in multimedia uitstallings asook 'n invloedryke onderwyser aan die Watford Kunstekollege. Hy was deel van 'n generasie kunsskool-onderwysers in die 1960's en 1970's wat 'n groot impak op sommige studente gehad het wat later in die kunste- en musiekbedryf gewerk het. Hy het saam met Hansjörg Mayer, [[Brian Eno]], Mark Boyle, Dieter Roth, Russell Mills, David Toop en Tom Phillips gewerk. ==Biografie== Peter Schmidt is op 17 Mei 1931 in [[Berlyn]] gebore. Hy het in 1938 saam met sy [[Joods]]e moeder na [[Engeland]] verhuis en in 1947 begin skilder. Hy het van 1951 tot 1953 gestudeer aan die Goldsmiths Kollege, en vanaf 1953 tot 1957 aan Slade School. Hy het die Abbey Minor Reisbeurs vir 1957-58 gewen en in [[Sisilië]] getoer. By sy terugkeer na Engeland het hy direk van voorwerpe en mense af geskilder, hoofsaaklik in olie. Sy werk is by Beaux Arts uitgestal, met sy solo-tentoonstelling in 1961. Hy was die onderwerp van 'n rolprent, ''CUBISM AND BEYOND: DEPARTURES'', wat in 1961 vir BBC gemaak is. In 1963 het hy 'n skilderbegrip otwikkel wat hy PROGRAM genoem het. Hy het in 1966 'n reeks werke geskep wat geïnspireer is deur musiek en tentoongestel is tydens 'n solo-skou by Curwen Gallery. Teen hierdie tyd het sy werk heeltemal abstrak begin raak. In 1967 het hy 'n elektroniese musiekgeleentheid genaamd ''A PAINTERS USE OF SOUND'' by die ICA opgevoer. Ander musiek en opvoerings is gehou by die Bristol Kunssentrum, die UFO Klub en die Cochrane Theatre. Hy het ook op daardie tydstip saam met Mark Boyle gewerk en het in "Son et Lumiere" opgetree, wat ook gehou is by die Cochrane. Hy was die musikale direkteur van die 1968 ICA tentoonstelling "Cybernetic Serendipity", waarvan Jasia Reichardt die kurator was.[http://www.ubu.com/sound/cybernetic.html]. Hy het in 1969 ''ELECTRONIC SOUP MIX'' opgevoer by die Curwin Galery en ''FILM SOUND MIXES'' by die ICA. In 1972 het hy 'n reeks van 64 tekeninge geproduseer; wat gebaseer was op hexagramme van die I Ching. Een van sy laaste kreatiewe eksplorasies in nie-figuratiewe werk was 'n reeks abstrakte skilderye wat verlig is deur 'n spesiale ligboks. Teen hierdie tyd het sy werk weereens meer figuratief begin word. In 1975 het hy 'n tentoonstelling gehad by Whitechapel Kunsgalery in samewerking met sy studente aan Watford Kunsskool, genaamd "Painting on Clothes". Schmidt het gedurende sy leeftyd baie mediatipes en idees ondersoek. Hy het 'n groot aantal werke gepubliseer, insluitende boeke, rolprente en skilderye. Gedurende sy laaste jare het hy met waterverf geskilder en baie tyd spandeer aan die skilder van landskappe op die [[Kanariese Eilande]], die Eiland van Skye teen die kus van [[Skotland]], en [[Ysland]]. Alhoewel verteenwoordigend, was Schmidt se benadering juis om sy eie teorie van kleur en komposisie te gebruik. Die laaste tentoonstelling wat Schmidt beplan het, genaamd More Than Nothing, by die Paul Ide Galery in Brussel, was 'n samewerkingsgeleentheid met [[Brian Eno]]. Van die werke wat tentoongestel is was die eerste generatiewe ligboks, 'n waterkleurskildery van Brian Eno, "Portrait of Eno with Allusions",<ref>[http://music.hyperreal.org/artists/brian_eno/ "Portrait of Eno with Allusions"], Peter Schmidt, waterkleurportret van Brian Eno.</ref> verskeie Tiger Mountain afdrukke, die vier "Mandala Castles" en etse wat spesiaal hiervoor geskep is. Schmidt was met vakansie op La Gomera in die [[Kanariese Eilande]] toe hy skielik op 22 Januarie 1980 aan 'n hartaanval beswyk het, slegs dae voor die opening van die tentoonstelling. Hy word oorleef deur sy broer, suster, seun, dogter, hulle moeder (en sy tweede vrou) asook sy derde vrou. ==Tentoonstellings== Peter Schmidt het uitstallings gehad by: *Beaux Arts Galery, Londen – 1961 *Curwen Galery, Londen – 1966 *Gallerie Hansjorg Mayer, Stuttgart – 1967 *Lisson Galery, Londen; Editions Alecto Galery, Londen – 1968 *Bear Lane Galery, Londen; Curwen Galery, Londen – 1969 *Lisson Galery, Londen – 1970 *White Chapel Galery, Londen – 1975 *JPL Fine Arts, "Watercolours", Londen – 1977 *Galerie Shandar, [[Parys]]; Galleri Sudurgata 7, [[Reykjavik]]; Sundholl Galery, Isafordor; Caius College Galery, [[Cambridge]] – 1978 *Paul Ide Galery, [[Brussel]]; Galleri Sudurgata 7, Reykjavik; Vertshuis Galery, Flatey – 1979 *Paul Ide Galery(met Brian Eno) "More Than Nothing", Brussel – 1980 *Watford Museum, "Remembered Images", Watford – 1987 *The Living Art Museum, "Icelandic Landscapes", Reykjavik – 1995 *Mummery & Schnelle, "To Become Like Music", Londen – 2008 ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Eksterne skakels== {{Wikiquote}} *[http://www.peterschmidtweb.com/ PeterSchmidtWeb], an internet ''raisonne catalogue'', dedicated to preserving the memory of Peter Schmidt's life and work. {{Normdata}} {{vertaalvanaf | taalafk = en | il = Peter_Schmidt_(artist) }} {{DEFAULTSORT:Schmidt, Peter}} [[Kategorie:Engelse kunstenaars]] [[Kategorie:Duitse kunstenaars]] [[Kategorie:Geboortes in 1931]] [[Kategorie:Sterftes in 1980]] aeggok82gw24ia3zz1jdyhp8ouibzzf 0 258723 2895162 2890497 2026-04-19T22:26:40Z IvanScrooge98 78287 /* Werke */update image 2895162 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} '''Elvira Lindo''' gebore: [[23 Januarie]] [[1962]] in [[Cádiz]]) is 'n [[Spanje|Spaanse]] skrywer.<ref>{{Cite web |url=http://escritoras.com/escritoras/Elvira-Lindo |title=argiefkopie |access-date=17 Mei 2019 |archive-date=17 Mei 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190517191804/http://escritoras.com/escritoras/Elvira-Lindo |url-status=dead }}</ref> == Werke == [[Lêer:Elvira Lindo en Sant Jordi 2023 (Barcelona).jpg|270px|regs|duimnael|Elvira Lindo, 2023]] * 1998: ''El otro barrio. * 2002: ''Algo más inesperado que la muerte. * 2005: ''Una palabra tuya''. === Manolito Gafotas === * 1994: ''Manolito Gafotas''. * 1995: ''Pobre Manolito''. * 1996: ''¡Cómo molo!: (otra de Manolito Gafotas)''. * 1997: ''Los trapos sucios de Manolito Gafotas''. * 1998: ''Manolito on the road''. * 1999: ''Yo y el imbécil''. * 2001: ''Manolito tiene un secreto''. * 2012: ''Mejor Manolo''. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == *[http://www.elviralindo.com/ www.elviralindo.com] {{Saadjie}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Lindo, Elvira}} [[Kategorie:Spaanse skrywers]] [[Kategorie:Geboortes in 1962]] [[Kategorie:Lewende mense]] 845yzaocvs04e74ns4p51cxt3poeswe 2895163 2895162 2026-04-19T22:26:58Z IvanScrooge98 78287 2895163 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} [[Lêer:Elvira Lindo en Sant Jordi 2023 (Barcelona).jpg|270px|regs|duimnael|Elvira Lindo, 2023]] '''Elvira Lindo''' gebore: [[23 Januarie]] [[1962]] in [[Cádiz]]) is 'n [[Spanje|Spaanse]] skrywer.<ref>{{Cite web |url=http://escritoras.com/escritoras/Elvira-Lindo |title=argiefkopie |access-date=17 Mei 2019 |archive-date=17 Mei 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190517191804/http://escritoras.com/escritoras/Elvira-Lindo |url-status=dead }}</ref> == Werke == * 1998: ''El otro barrio. * 2002: ''Algo más inesperado que la muerte. * 2005: ''Una palabra tuya''. === Manolito Gafotas === * 1994: ''Manolito Gafotas''. * 1995: ''Pobre Manolito''. * 1996: ''¡Cómo molo!: (otra de Manolito Gafotas)''. * 1997: ''Los trapos sucios de Manolito Gafotas''. * 1998: ''Manolito on the road''. * 1999: ''Yo y el imbécil''. * 2001: ''Manolito tiene un secreto''. * 2012: ''Mejor Manolo''. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == *[http://www.elviralindo.com/ www.elviralindo.com] {{Saadjie}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Lindo, Elvira}} [[Kategorie:Spaanse skrywers]] [[Kategorie:Geboortes in 1962]] [[Kategorie:Lewende mense]] dxbyjpodd4baknatjhpaes0j27d5iuk 0 260734 2895217 2758985 2026-04-20T05:39:36Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895217 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Jacopo da Lentini.jpg|duimnael|Giacomo da Lentini]] '''Giacomo da Lentini''' (in [[Italiaans]] ook '''Jacopo da Lentini''' of soms kort '''''il Notaro''''' genoem, soos hy homself in sy werke te kenne gegee het; * omstreeks 1210 in Lentini, [[Sisilië]]; † omstreeks 1260 - die presiese datum en plek van sy afsterwe is onbekend) was 'n notaris aan die hof van [[Frederik II van die Heilige Romeinse Ryk|Frederik II]], keiser van die [[Heilige Romeinse Ryk]] en koning van Sisilië, te [[Palermo]] en die belangrikste verteenwoordiger van die Sisiliaanse Digterskool (''Scuola siciliana''), 'n groep van digters aan wie die eerste liriek in die Italiaanse volkstaal (''volgare'') toegeskryf word.<ref>[https://www.lacooltura.com/2019/05/giacomo-da-lentini-primo-poeta-italiano/ Rosario Carbone: ''Giacomo da Lentini: il primo poeta italiano.'' In: ''cooltura.com'', 1 Mei 2019. Besoek op 6 Junie 2019]</ref> Volgens oorlewering het Giacomo da Lentini, wat vermoedelik in die laat 1220's in [[Bologna]] of [[Napels]] in die regte gestudeer het,<ref>Gaetana Marrone (red.): ''Encyclopedia of Italian Literary Studies 1 A−J''. New York | London: Routledge 2007, bl. 836</ref> [[sonnet]]te as nuwe gedigvorm ingevoer, en al kan moderne literêre navorsing hierdie stelling nie met sekerheid bevestig nie, is sy sonnette in die oorgelewerde Toskaanse bewerking die oudste bekende voorbeelde van hierdie genre. Ook was hy die eerste Italiaanse digter wat die [[Oksitaans]]e literêre tematiek van hoofse en [[ridder]]like liefdesliriek in die Italiaanse literatuur ingevoer het.<ref>The Lorenzo Da Ponte Italian Library - General editors: Luigi Ballerini and Massimo Ciavolella: ''Giacomo da Lentini. The Complete Poetry. Translation and notes by Richard Lansing. Introduction by Akash Kumar''. Toronto | Buffalo | London: University of Toronto Press 2018</ref> Styl en taalkeuses is aan die Provensaals-Oksitaanse voorbeelde ontleen, maar Da Lentini het as adellike sy eie gesofistikeerde hoofse stempel op die Sisiliaans-Italiaanse variant daarvan afgedruk. Alle oorgelewerde veertig lirieke werke van Da Lentini - waaronder sy befaamde sonnette, ''canzoni'' (liedere), ''tenzoni'' (poëtiese debatvoering) en een ''discordo'' (poëtiese meningsverskil) wentel om die geïdealiseerde liefdesverhouding met 'n hoogstaande dame. Die oorspronklike tekste in die Sisialiaanse dialek het verlore gegaan sodat sy hele literêre nalatenskap uit Toskaanse bewerkings bestaan. Die rondtrekkende karakter van die destydse koningshof het verseker dat die Sisiliaanse skool se digkuns in 'n groter gebied erkenning geniet het. Da Lentini is deur sy tydgenote vereer, net soos deur die volgende generasies van digters. Die meesterdigter [[Dante Alighieri]] het hom onsterflik gemaak in sy ''Purgatorio'' (XXIV, 55-57). == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Lentini, Giacomo da}} [[Kategorie:Italiaanse digters]] o8vjxx1f182ge8805dl2h1wijmn6j2w 0 260864 2895109 2440736 2026-04-19T17:27:10Z Jcb 223 2895109 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Pedro Almodóvar Caballero | Beeld = Pedro Almodovar Césars 2017.jpg | Beeldgrootte = 200px | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = | Alias = | Geboortedatum = [[25 September]] [[1949]] | Geboorteplek = | Nasionaliteit = [[Spanje]] | Sterftedatum = | Sterfteplek = | Beroep = Draaiboekskrywer, regisseur, akteur | Aktiewe jare = | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | URL = [https://web.archive.org/web/20111014192943/http://www.pedroalmodovar.es/ pedroalmodovar.es] }} '''Pedro Almodóvar Caballero''' ([[Spaans]]e uitspraak: peðɾo almoˈðoβaɾ kaβaˈʝeɾo); gebore op 25 September 1949),<ref name=AAAS>{{cite web|title=Book of Members, 1780-2010: Chapter A|url=http://www.amacad.org/publications/BookofMembers/ChapterA.pdf|publisher=American Academy of Arts and Sciences|accessdate=15 April 2011}}</ref> professioneel bekend as '''Pedro Almodóvar''', is 'n Spaanse rolprentmaker, regisseur, draaiboekskrywer en voormalige akteur. Hy het bekendheid verwerf as 'n regisseur en draaiboekskrywer gedurende ''La Movida Madrileña'', die kulturele renaissance wat gevolg het op die einde van die bewind van [[Francisco Franco]]. Sy eerste paar rolprente het die gevoel van seksuele en politiese vryheid van die tydperk gekarakteriseer. In 1986 het hy sy eerste rolprentmaatskappy, El Deseo, saam met sy jonger broer, Agustín Almodóvar, gestig, welke entiteit verantwoordelik is vir die produksie van al Almodóvar se rolprente sedertdien die rolprent ''Law of Desire'' (1987). Almodóvar het internasionale erkenning verkry met sy swart komedie-drama rolprent ''Women on the Verge of a Nervous Breakdown,'' (1988) wat genomineer was vir 'n [[Oscar]] vir Beste Rolprent in 'n Buitelandse Taal. Hy het aangegaan om meer sukses te behaal met die donker romantiese komedie ''Tie Me Up Tie Me Down'' (1990) wat genomineer was vir 'n Oscar vir Beste Rolprent in 'n Buitelandse Taal, die melodrama ''High Heels'' (1991) en die romantiese drama-riller ''Live Flesh'' (1997). Sy volgende twee rolprente het elk 'n Oscar verower: ''All About My Mother'' (1999) het die prys vir Beste Rolprent in 'n Buitelandse Taal gewen terwyl ''[[Hable con ella]]'' ([[Afrikaans]]: ''Praat met Haar'') aan hom die Oscar vir die Beste Oorspronklike Draaiboek besorg het. Almodóvar het dié sukses opgevolg met die drama ''[[Volver]]'' (2006), die romantiese riller ''Los abrazos rotos'' (Afrikaans: Gebroke Omhelsing) (2009), die [[sielkundige riller]] ''[[The Skin I Live In]]'' (2011) en die dramas ''Julieta'' en ''Pain and Glory'' (2019), welke almal in kompetisie was vir die [[Palme d'Or]] by die [[Cannes Filmfees]]. Sy rolprente word gekarakteriseer deur die gebruik van sekere akteurs, aktrises en kreatiewe personeel, ingewikkelde storielyne, [[melodrama]], oneerbiedige humor, sterk kleure en blink dekor en bekleedsel. Begeerte, passie, familie en identiteit is sommige van Almodóvar se mees ooglopende temas. Hy is bekroon as een van die mees suksesvolste internasionale Spaanse rolprentmakers en Almodóvar se rolprente het wêreldwye belangstelling ontwikkel asook 'n [[Lys van kultusrolprente|kult]] aanhang verkry. Hy het twee Oscars, vyf BAFTA toekennings, ses Europese Filmtoekenniings, twee [[Golden Globe]] toekennings, nege [[Goya-pryse]] en vier pryse tydens die Cannes Filmfees gewen. In 1997 het Almodóvar die Franse Erelegioen ontvang, gevolg deur die ''Goue Medalje van Verdienstelikheid in die Fyn Kunste'' in 1999. Hy was in 2001 verkies as 'n Buitelandse Honorêre Lid van die ''Amerikaanse Akademie van Kuns en Wetenskappe'' <ref name=AAAS /> en het in 2009 'n ere-doktorsgraad van [[Harvard-universiteit]] ontvang,<ref name=harvard>[http://news.harvard.edu/gazette/story/2009/06/ten-honorary-degrees-awarded-at-commencement Ten honorary degrees awarded at Commencement | Harvard Gazette]. News.harvard.edu. Retrieved on 2014-05-22.</ref> bykomend tot 'n ere-doktorsgraad van die [[Universiteit van Oxford]] in 2016.<ref>{{cite web |author=Luis Martínez |url=http://www.elmundo.es/cultura/2016/03/29/56faac2046163f73238b45be.html |title=Pedro Almodóvar, doctor honoris causa por Oxford &#124; Cultura &#124; EL MUNDO |website=Elmundo.es |date=29 Maart 2016 |access-date=12 Mei 2016 |language=es |archive-url=https://web.archive.org/web/20191004171712/https://www.elmundo.es/cultura/2016/03/29/56faac2046163f73238b45be.html |archive-date=4 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> vir sy bydrae tot die kunste. In 2013 het hy 'n honorêre ''Europese Rolprentakademie Prestasie in Wêreldteater'' ontvang.<ref>{{cite web |url=http://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/efanight/winners |title=Winners 2013 |work=[[European Film Awards]] |publisher=European Film Academy |access-date=9 Desember 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190901183350/https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/efanight/winners |archive-date=1 September 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In Januarie 2017 was hy genoem as President van die Jurie vir die 2017 Cannes Rolprentfees.<ref name="Cannes2017">{{cite web |url=http://www.festival-cannes.com/en/actualites/articles/pedro-almodovar-president-of-the-jury-of-the-70th-festival-de-cannes |title=Pedro Almodóvar President of the Jury of the 70th Festival de Cannes |access-date=31 Januarie 2017 |work=Cannes |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170202164919/http://www.festival-cannes.com/en/actualites/articles/pedro-almodovar-president-of-the-jury-of-the-70th-festival-de-cannes |archive-date= 2 Februarie 2017 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> == Notas == {{vertaalvanaf | taalafk = en | il = Pedro_Almod%C3%B3var }} ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Almodóvar, Pedro}} [[Kategorie:Spaanse akteurs]] [[Kategorie:Geboortes in 1949]] [[Kategorie:Lewende mense]] i2fks0pjr27q9k82zt5jgk8oezrqw06 0 261810 2895076 2434623 2026-04-19T16:35:59Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895076 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas ster veelvoudig | naam= Eta Piscium {{Rooi sirkel | x = 80 | y = 99 }} | beeld= Pisces IAU.svg | breedte = 280 | onderskrif= Eta Piscium se ligging (in die rooi sirkel). | sterrebeeld= [[Visse (sterrebeeld)|Visse]] | bayernaam= | spektraaltipe= G7&nbsp;IIIa<ref name=Keenan1989/> | soort= [[Dubbelster]] | RK= {{RK|01|31|29.01026}}<ref name=vanLeeuwen2007/> | Dek= {{Dek|+15|20|44.9685}}<ref name=vanLeeuwen2007/> | magnitude= | skynmagnitude= 3,611<ref name=Oja1985/> {{nowrap|(3,83 + 7,51)}}<ref name=Eggleton2008/> | absolute magnitude= -1,52<ref name=Anderson2012/> | B-V = +0,976<ref name=Oja1985/> | U-B = +0,730<ref name=Oja1985/> | komponent1= '''η Psc A'''<ref name=Villaver2013/> | massa= {{Val|3.78|0.16}} | radius= {{Val|26.48|2.15}} | ligsterkte= 457 | ouderdom= {{Val|220|30}} | temperatuur= {{Val|4937|40}} | afstand= 350 | rotasiespoed= 8,4<ref name=Auriere2015/> | fe-h= {{Val|-0.13|0.06}} | veranderlik= [[Veranderlike ster#Gamma Cassiopeiae-veranderlikes|γ Cas]] | veelvoudig= | planete= | name= 99&nbsp;Piscium, BD+14°&nbsp;231, FK5&nbsp;50, [[Henry Draper-katalogus|HD]]&nbsp;9270, <br>[[Hipparcos|HIP]]&nbsp;7097, HR&nbsp;437, SAO&nbsp;92484, <br>WDS=J01315+1521AB<ref name=SIMBAD/> }} '''Eta Piscium''' (afgekort as '''η Psc''') is ’n [[dubbelster]] en die helderste ligpunt in die [[sterrebeeld]] [[Visse (sterrebeeld)|Visse]] (Pisces); dit het ’n [[skynbare magnitude]] van 3,6<ref name=Oja1985/> en volgens [[parallaks]]metings is dit sowat 350&nbsp;[[ligjare]] van die [[Son]] af.<ref name=Villaver2013/> Die twee komponente word Eta Piscium '''A''' (amptelik bekend as '''Alpherg''')<ref name="IAU-LSN">{{cite web |url=https://www.iau.org/public/themes/naming_stars/ |title=Naming Stars |publisher=IAU.org |access-date=18 Junie 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200411104839/https://www.iau.org/public/themes/naming_stars/ |archive-date=11 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> en '''B''' genoem. ==Name== Die dubbelster se [[Bayer-naam]] is "Eta Piscium". Dit het die tradisionele name "Al Pherg" en "Kullat Nunu" gehad. Die tyd toe die [[dag-en-nag-ewening]] die Visse binnegegaan het, was die stelsel geleë in die eerste ekliptiese sterrebeeld van die [[Babilonië|Nieu-Babiloniërs]], ''Kullat Nūnu'' (''Nūnu'' is die Babiloniese woord vir "vis" en ''Kullat'' verwys na óf die emmer óf die koord wat die vis bymekaarhou.<ref name="ALLEN"/> In 2016 het die [[Internasionale Astronomiese Unie]] se sternaamwerkgroep (WGSN) besluit om name eerder aan individuele sterre as stergroepe te gee<ref name="TriRpt18">{{cite web |url=https://www.iau.org/static/science/scientific_bodies/working_groups/280/wg-starnames-triennial-report-2015-2018.pdf |page=5 |title=WG Triennial Report (2015-2018) - Star Names |access-date=2018-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190823174756/https://www.iau.org/static/science/scientific_bodies/working_groups/280/wg-starnames-triennial-report-2015-2018.pdf |archive-date=23 Augustus 2019 |url-status=live }}</ref> en op 1&nbsp;Junie 2018 het dit die naam "Alpherg" vir die komponent Eta Piscium A goedgekeur. ==Eienskappe== Op die huidige afstand word die stelsel se skynbare magnitude met ’n faktor van {{Val|0.09|0.06}} verdof vanweë interstellêre [[ruimtestof]]. Die amateursterrekundige S.W. Burnham het in 1878 ontdek Eta Piscium is ’n dubbelster.<ref name=Cvetkovic2010/> Die komponente wentel rofweg elke 850&nbsp;jaar om mekaar met ’n [[halwe lengteas]] van 1,2&nbsp;[[boogsekondes]] en ’n [[wentelbaan]]-[[Eksentrisiteit (sterrekunde)|eksentrisiteit]] van 0,47. Die primêre ster, A, is ’n geëvolueerde [[G-tipe ster|G-tipe]] [[reusester]] met ’n skynmagnitude van 3,83<ref name=Eggleton2008/> en ’n [[sterreklassifikasie]] van G7&nbsp;IIIa.<ref name=Keenan1989/> Dit het ’n swak [[magneetveld]] en is ’n [[Veranderlike ster#Gamma Cassiopeiae-veranderlikes|Gamma Cassiopeiae-veranderlike]].<ref name=Cvetkovic2010/> Komponent B het ’n skynmagnitude van 7,51.<ref name=Eggleton2008/> == Verwysings == {{Verwysings|30em|verwysings= <ref name=vanLeeuwen2007>{{citation | title=Validation of the new Hipparcos reduction | last1=van Leeuwen | first1=F. | journal=Astronomy and Astrophysics | volume=474 | issue=2 | pages=653–664 | date=2007 | arxiv=0708.1752 | bibcode=2007A&A...474..653V | doi=10.1051/0004-6361:20078357 | postscript=. }}</ref> <ref name=Anderson2012>{{citation | title=XHIP: An extended hipparcos compilation | last1=Anderson | first1=E. | last2=Francis | first2=Ch. | journal=Astronomy Letters | volume=38 | issue=5 | pages=331 | year=2012 | bibcode=2012AstL...38..331A | doi=10.1134/S1063773712050015 | arxiv=1108.4971 | postscript=. }}</ref> <ref name=Cvetkovic2010>{{citation | title=Eight new and three recalculated orbits for binaries | last1=Cvetković | first1=Z. | last2=Novaković | first2=B. | journal=Astronomische Nachrichten | date=March 2010 | volume=331 | issue=3 | page=304 | postscript=. | doi=10.1002/asna.200911250 | bibcode=2010AN....331..304C }}</ref> <ref name=Eggleton2008>{{citation | last1=Eggleton | first1=P. P. | last2=Tokovinin | first2=A. A. | title=A catalogue of multiplicity among bright stellar systems | journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume=389 | issue=2 | pages=869–879 | date=September 2008 | doi=10.1111/j.1365-2966.2008.13596.x | bibcode=2008MNRAS.389..869E | arxiv=0806.2878 | postscript=.}}</ref> <ref name=Auriere2015>{{citation | title=The magnetic fields at the surface of active single G-K giants | last1=Aurière | first1=M. | last2=Konstantinova-Antova | first2=R. | last3=Charbonnel | first3=C. | last4=Wade | first4=G. A. | last5=Tsvetkova | first5=S. | last6=Petit | first6=P. | last7=Dintrans | first7=B. | last8=Drake | first8=N. A. | last9=Decressin | first9=T. | last10=Lagarde | first10=N. | last11=Donati | first11=J. F. | last12=Roudier | first12=T. | last13=Lignières | first13=F. | last14=Schröder | first14=K. P. | last15=Landstreet | first15=J. D. | last16=Lèbre | first16=A. | last17=Weiss | first17=W. W. | last18=Zahn | first18=J. P. | journal=Astronomy & Astrophysics | arxiv=1411.6230 | volume=574 | id=A90 | pages=30 | date=Februarie 2015 | postscript=. | doi=10.1051/0004-6361/201424579 | bibcode=2015A&A...574A..90A }}</ref> <ref name=Villaver2013>{{citation | display-authors=1 | last1=Maldonado | first1=J. | last2=Villaver | first2=E. | last3=Eiroa | first3=C. | title=The metallicity signature of evolved stars with planets | journal=Astronomy & Astrophysics | volume=554 | id=A84 | pages=18 | date=Junie 2013 | doi=10.1051/0004-6361/201321082 | bibcode=2013A&A...554A..84M | arxiv=1303.3418 | postscript=. }}</ref> <ref name=Oja1985>{{citation | title=UBV photometry of stars whose positions are accurately known. II | last1=Oja | first1=T. | journal=Astronomy and Astrophysics Supplement Series | volume=59 | pages=461–464 | date=Maart 1985 | bibcode=1985A&AS...59..461O | postscript=. }}</ref> <ref name=Keenan1989>{{citation | title=The Perkins catalog of revised MK types for the cooler stars | journal=Astrophysical Journal Supplement Series | volume=71 | pages=245 | year=1989 | postscript=. | last1=Keenan | first1=Philip C. | last2=McNeil | first2=Raymond C. | bibcode=1989ApJS...71..245K | doi=10.1086/191373 }}</ref> <ref name=SIMBAD>{{Webblad Simbad | title=eta Psc | accessdate=2017-07-30}}</ref> <ref name="ALLEN">{{citation | last1=Allen | first=Richard Hinckley | title=Star Names: Their Lore and Meaning | edition=Herdruk | year=1963 | origyear=1899 | publisher=Dover Publications Inc. | location=New York, NY | url=http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Gazetteer/Topics/astronomy/_Texts/secondary/ALLSTA/Pisces*.html | isbn=0-486-21079-0 | pages=328–29 }}</ref> }} ==Eksterne skakels== *{{citation | first1=James B. | last1=Kaler | work=Stars | title=Kullat Nunu (Eta Piscium) | publisher=University of Illinois | url=http://stars.astro.illinois.edu/sow/kullatnunu.html | accessdate=2017-07-30 | postscript=. }} *[[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Eta Piscium|Engelse Wikipedia]] [[Kategorie:Visse (sterrebeeld)]] [[Kategorie:Bayer-voorwerpe]] [[Kategorie:Flamsteed-voorwerpe]] [[Kategorie:Henry Draper-voorwerpe|187642]] [[Kategorie:Sterre met eiename]] [[Kategorie:Dubbelsterre]] [[Kategorie:G-tipe reusesterre]] [[Kategorie:Veranderlike sterre]] 6jevcd55itkplyx4hxkhztb0mqdp791 0 264977 2895101 2644387 2026-04-19T17:19:50Z Jcb 223 2895101 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Musikale kunstenaar | naam = Otto Klemperer | beeld = Otto Klemperer.jpg | beeldgrootte = 200px | dwarsformaat = | beeldbeskrywing = | beeldonderskrif = Klemperer in 1920 | agtergrondkleur = klassiek | geboortenaam = | alias = | geboortedatum = [[14 Mei]] [[1885]] | geboorteplek = [[Wrocław|Breslau]], Provinsie van Silesië, [[Pruise]], [[Duitse Ryk]]<br/>(nou [[Wrocław]], Pole) | oorsprong = | sterfdatum = {{SDEO|1973|7|6|1885|5|14}} | sterfplek = [[Zürich]], [[Switserland]] | genre = Klassiek | beroep = Dirigent, komponis | instrument = | jare_aktief = | etiket = | assosiasies = | webwerf = | huidige_lede = | gewese_lede = }} '''Otto Nossan Klemperer''' (* 14 Mei 1885 – † 6 Julie 1973) was 'n Joodse Duitsgebore [[dirigent]] en komponis, wat beskryf is as "die laaste van die werklike groot dirigente van sy geslag."<ref>{{cite book| first=Hans | last=Keller | chapter=Otto Klemperer | year=1957 |author2=Cosman | title=Musical Sketchbook | publisher=Cassirer | location=Oxford | url=https://books.google.com/books?id=Hr4iAAAAMAAJ&q=%22'The+last+of+the+few+really+great+conductors+of+his+generation%22&dq=%22'The+last+of+the+few+really+great+conductors+of+his+generation%22 | oclc=3225493}}</ref> ==Lewensloop== Klemperer begin sy musiekstudies aan die Dr. Hoch Konservatoria van [[Frankfurt]]. Hy vertrek later na [[Berlyn]] waar hy lesse ontvang by die komponis Hans Pfitzner. Dit blyk spoedig dat hy oor 'n aanleg vir dirigeer beskik. In 1905 maak hy kennis met [[Gustav Mahler]]. Hy raak weldra met Mahler bevriend. In 1910 assisteer Klemperer vir Mahler in München tydens die eerste uitvoering van sy Agste Simfonie, die ''Symphonie der Tausend''. Hierop volg 'n tydperk met betreklik kort aanstellings. Hy dirigeer van 1910 tot 1912 te Hamburg, van 1912-1913 te Barmen en van 1914 tot 1917 te Straatsburg. Tussen 1917 en 1924 was hy ''Generalmusikdirektor'' aan die opera te Keulen. Van 1924 tot 1927 was hy aktief in [[Wiesbaden]]. In 1927 bereik hy Berlyn, waar hy tot 1931 aan die Kroll-Opera dirigeer. Hy dirigeer vele komposisies se eerste opvoerings, van onder andere Paul Hindemith (''Cardillac''), Arnold Schönberg (''Erwartung'') en [[Igor Strawinski]] (''Oedipus Rex''). Na die magsoorname deur die Nasionaal Sosialistiese Duitse Arbeidersparty in 1933 ([[Adolf Hitler|Hitler]] word Rykskanselier op 30 Januarie) verlaat Klemperer Duitsland en vertrek na die Verenigde State. Hy word aldaar dirigent van die [[Los Angeles Filharmoniese Orkes]]. In die jare begin hy hom toe te lê op die werke van die Weense klassieke komponiste, soos [[Wolfgang Amadeus Mozart|Mozart]], [[Ludwig van Beethoven|Beethoven]], [[Johannes Brahms|Brahms]], [[Anton Bruckner|Bruckner]] en Mahler. Sy uitvoerings van die werke maak hom uiters beroemd. Van 1947 tot 1950 dirigeer hy by die opera van [[Boedapest]]. In 1950 word hy vir drie jaar Hoof-dirigent van die Montreal Simfonieorkes. Klemperer word in 1959 die hoof van die ''Philharmonia Orchestra'' in Londen, wat tot op die stadium nie oor 'n hoof beskik het nie. Saam met die orkes maak hy in die jare vyftig vele opnames. Hy dirigeer aan die [[Royal Opera House|Koninklike Operahuis (Covent Garden)]] en lei 'n aantal produksies, waaronder [[opera]]'s van [[Richard Wagner|Wagner]]. In Nederland dirigeer Klemperer verskillende kere die [[Koninklike Concertgebouw Simfonieorkes]], vernaam tydens die Hollandse Fees. Klemperer se gesondheid verswak weldra. In 1939 word hy geopereer. Na die oorlog veroorsaak 'n val dat dit vir hom onmoontlik word om vol te hou met dirigeer. Bowendien het hy ook las van 'n bipolêre steurnis. In die jare sestig kon hy nog nouliks dirigeer. ==Klemperer se opnames== Baie luisteraars assosieer Klemperer met stadige tempos, maar bewysmateriaal wat nou op [[CD]] beskikbaar is, wys dat sy tempo in vroeëre jare tog heelwat vinniger kon wees. Een van Klemperer se mees noemenswaardige opvoerings was bv. [[Ludwig van Beethoven|Beethoven]] se Simfonie No. 3, ''Eroica''. Eric Grunin se ''Eroica Projek'' bevat data betreffende tempos op 363 opnames van die werk van 1924 tot 2007, en sluit tien deur Klemperer in; sommige wat in die ateljee opgeneem is, maar die meeste van uitsendings van lewendige konserte. Die vroegste Klemperer opvoering op band was opgeneem in 'n konsert in [[Keulen]] in 1954 (toe hy 69 jaar oud was); die laaste was in Londen saam met die New Philharmonia Orkes in 1970 (toe hy 85 jaar oud was). Die jare wat intussen verloop het toon 'n duidelike tendens met betrekking tot tempo: soos Klemperer verouder het, het hy in stadiger tempos gedirigeer. In 1954 het sy eerste beweging van begin tot einde 15:18 geduur; in 1970 duur dit 18:41. In 1954 was die hooftempo van die eerste beweging omtrent 135 slae per minuut, in 1970 het dit verstadig tot omtrent 110 slae per minuut. In 1954 het die ''Eroica'' tweede beweging, die "Dodemars", 'n tyd van 14:35 gehad; in 1970, het dit tot omtrent 18:51 verstadig. Soortgelyke tendense het in die ander bewegings voorgekom. In omtrent 1954 het [[Herbert von Karajan]] spesiaal uitgevlieg om 'n uitvoering deur Klemperer van die ''Eroica'' te hoor, en later het hy aan Klemperer gesê: "Ek het slegs gekom om dankie te sê aan jou, en om te sê dat ek hoop dat ek sal lewe om die ''Dodemars'' so goed soos jy te dirigeer". Soortgelyke, maar tog minder ekstreme, velangsamings in tempo kan in baie ander werke opgemerk word waarvan Klemperer talle opnames gelaat het, ten minste van toe hy in sy laat 70's en 80's was. Soos byvoorbeeld: (a) Mozart se Simfonie 38, "''Praag"'' (b) Simfonie No. 4 (Bruckner) ("Romanties") deur [[Anton Bruckner]] (Haas uitgawe met wysigings). (c) Simfonie No. 7 (Lied van die Nag) deur [[Gustav Mahler]] opgeneem vir EMI in 1968. Ongeag tempo, behou Klemperer se uitvoerings dikwels groot intensiteit, en is dit ryklik gedetailleerd. Eric Grunin, in kommentaar op die "opinions" bladsy van sy ''Eroica Projek,'' maak die volgende opmerking: "....Die massiewe skaal van die eerste beweging van die ''Eroica'' is tasbaar, maar nie die hoof aantrekkingskrag nie. Die eer gaan aan die deel se verbasende verhaal (struktuur); en wat die mees unieke aspek betreffende Klemperer is, is dat sy begrip van die struktuur onveranderd bly, nieteenstaande sy tempo...". Die Duitse werke van Kurt Weill was van Klemperer se gunstelinge, en hy het Weill aangemoedig om die orkestrale suite, ''Kleine Dreigroschenmusik,'' te komponeer ==Platelys== Klemperer het baie opnames gemaak wat klassieke opnames geword het. Van hulle is: * Bach: ''[[Sint Mattheus Passie]]'' met [[Dietrich Fischer-Dieskau]], Peter Pears, [[Elisabeth Schwarzkopf]], Christa Ludwig, en Walter Berry * Bach: [[Mis in B mineur]] * Bach: [[Brandenburg Concertos]] met die Philharmonia Orkes op [[ΕΜI]] * Bartók: [[Altvioolconcerto (Bartók)]] (met William Primrose, en die [[Koninklike Concertgebouw Simfonieorkes|Concertgebouw Orkes]], lewendige weergawe op Archiphon) * Beethoven: Simfoniesiklusse (veral die een van die middel 1950s op [[EMI]]) * Beethoven: [[Simfonie No. 9 (Beethoven)|Simfonie No. 9]] (lewendig opgeneem, November 1957 en ook in 1961) * Beethoven: ''[[Fidelio]]'' (beide die lewendige opname vanuit [[Royal Opera House]] op Testament (plate-etiket), en die ateljee EMI-opname) * Beethoven: ''[[Missa solemnis (Beethoven)|Missa solemnis]]'' * Beethoven: Klavierconcertos Nos. 3-5, (met [[Claudio Arrau]], lewendige opnames uitgereik op Testament) * Beethoven: Klavierconcertos Nos. 1-5, (met [[Daniel Barenboim]] op EMI) * Brahms: Johannes Brahms Simfoniesiklusse * Brahms: [[Vioolconcerto (Brahms)|Vioolconcerto]] met [[David Oistrakh]] * Brahms: ''[['n Duitse Mis (Brahms)|Ein deutsches Requiem]]'' met [[Elisabeth Schwarzkopf]] en [[Dietrich Fischer-Dieskau]] * Bruckner: [[Simfonie No. 4 (Bruckner)]] * Bruckner: [[Simfonie No. 6 (Bruckner)]] * Bruckner: [[Simfonie No. 9 (Bruckner)]] met die New York Filharmoniese orkes, 1934, en met die New Philharmonia op EMI * Chopin: [[Klavierconcerto No. 1 (Chopin)]] met [[Claudio Arrau]], lewendige weergawe uitgereik op Music & Arts * Franck: [[Simfonie in D mineur (Franck)|Simfonie in D mineur]] * Handel: ''[[Messiah (Händel)|Messiah]]'', met Elisabeth Schwarzkopf, Grace Hoffman, Nicolai Gedda, en Jerome Hines * Haydn: Simfonieë [[Simfonie No. 88 (Haydn)88]], [[Simfonie No. 92 (Haydn)|92]], [[Simfonie No. 95 (Haydn)|95]], [[Simfonie No. 98 (Haydn)|98]], [[Simfonie No. 100 (Haydn)|100]], [[Simfonie No. 101 (Haydn)|101]], [[Simfonie No. 102 (Haydn)|102]], [[Simfonie No. 104 (Haydn)|104]] * Hindemith: ''Nobilissima Visione Suite'' (Kölner Rundfunk-Sinfonie-Orchester, 'n 1954 weergawe uitgereik op Andante) * Janáček: ''Sinfonietta (Janáček)'' ('n 1951 [[Koninklike Concertgebouw Simfonieorkes|Koninklike Concertgebouw Orkes]] lewendige opname, uitgereik deur Archiphon) * Mahler: ''[[Das Lied von der Erde]]'', met [[Christa Ludwig]] en [[Fritz Wunderlich]] * Mahler: [[Simfonie No. 2 (Mahler)|Simfonie No. 2 in C Mineur]], (1){{spaced ndash}}1951 met [[Kathleen Ferrier]] & Jo Vincent; (2){{spaced ndash}}1963 met [[Elisabeth Schwarzkopf]] & [[Hilde Rössel-Majdan]] * Mahler: [[Simfonie No. 4 (Mahler)|Simfonie No. 4]] met [[Elisabeth Schwarzkopf]] * Mahler: [[Simfonie No. 7 (Mahler)|Simfonie No. 7]], 1968 * Mahler: [[Simfonie No. 9 (Mahler)|Simfonie No. 9]] * Mendelssohn: Simfonieë Nos. [[Simfonie No. 3 (Mendelssohn)|3]]-[[Simfonie No. 4 (Mendelssohn)|4]] * Mendelssohn: [[A Midsummer Night's Dream]] * Mozart: [[Klavierconcerto No. 25 (Mozart)|Klavierconcerto No. 25]] (met [[Daniel Barenboim]]) * Mozart: Simfonieë Nos. [[Simfonie No. 25 (Mozart)|25]], [[Simfonie No. 29 (Mozart)|29]], [[Simfonie No. 31 (Mozart)|31]], [[Simfonie No. 33 (Mozart)|33]], [[Simfonie No. 34 (Mozart)|34]], [[Simfonie No. 35 (Mozart)|35]], [[Simfonie No. 36 (Mozart)|36]], [[Simfonie No. 38 (Mozart)|38]], [[Simfonie No. 39 (Mozart)|39]], [[Simfonie No. 40 (Mozart)|40]] en [[Simfonie No. 41 (Mozart)|41]] * Mozart: ''[[Don Giovanni]]'' (lewendige opname uitgereik op Testament) * Mozart: ''[[Die Towerfluit]]'', met [[Nicolai Gedda]], Walter Berry, [[Gundula Janowitz]], [[Lucia Popp]], [[Elisabeth Schwarzkopf]] as die Eerste Dame * Schoenberg: ''[[Verklärte Nacht]]'' ('n 1955 lewendige opname met die Concertgebouw Orkes op Archiphon) * Schubert: Simfonieë [[Simfonie No. 5 (Schubert)|5]], [[Simfonie No. 8 (Schubert)|8 (Onvoltooid)]] en [[Simfonie No. 9 (Schubert)|9]]. Philharmonia Orkes (EMI) * Schumann: Simfonieë 1-4, met die Philharmonia Orkes. Klemperer was die eerste dirigent om hulle op integrale wyse op te neem * Schumann: [[Klavierconcerto (Schumann)]] (met [[Annie Fischer]]) * Strawinski: ''[[Petroesjka]]'' * Strawinski: ''[[Pulcinella (ballet)|Pulcinella]]'' * Strawinski: [[Simfonie in Drie Bewegings (Strawinski)|Simfonie in Drie Bewegings]] * Tsjaikofski: Simfonieë Nos. [[Simfonie No. 4 (Tsjaikofski)|4]], [[Simfonie No. 5 (Tsjaikofski)|5]] en [[Simfonie No. 6 (Tsjaikofski)|6]] met die [[Philharmonia Orchestra]] op EMI * Wagner: Die ''[[Vlieënde Hollander]]'' (met [[Anja Silja]]) * Wagner: ''[[Siegfried Idille]]'' in die oorspronklike Kamerorkes weergawe met lede van die Philharmonia Orkes * Weill: ''[[Kleine Dreigroschenmusik]]'', 1931, 1967 [[Lêer:Klemperers Grab.JPG|duimnael|Klemperer se graf in die Oberer Friesenberg Joodse begraafplaas in Zürich.]] Klemperer het sy eie Simfonie No 2 gedirigeer in 'n 1970 [https://www.discogs.com/Otto-Klemperer-New-Philharmonia-Orchestra-Philharmonia-String-Quartet-Otto-Klemperers-Symphony-No-2-/master/1432493 EMI recording (ASD 2575)] wat ook sy sewende strykkwartet ingesluit het. 'n Lys van geskiedkundige opnames van die Los Angeles Filharmoniese Orkes met Klemperer wat dirigeer (insluitende dele van die George Gershwin Gedenkkonsert by die ''Hollywood Bowl'' kan hier gevind word: ''Otto Klemperer conducting the Los Angeles Philharmonic'' Klemperer se laaste opname, te wete Mozart se [[Serenade No. 11 (Mozart)|Serenade in E-mol, K.375]], was op 28 September 1971 gemaak, die laaste keer toe hy 'n orkes gelei het. == Literatuur == * Peter Heyworth (Hrsg.): ''Gespräche mit Klemperer''. S. Fischer Verlag, Frankfurt am Main 1974, {{ISBN|3-10-033501-5}}. * Charles Osborne: ''Otto Klemperer - Sagen Sie doch einfach Otto''. Piper, München 1981, {{ISBN|3-492-02430-0}}. * Peter Heyworth: ''Otto Klemperer. Dirigent der Republik 1885-1933''. Siedler, Berlin 1988, {{ISBN|3-88680-166-7}}. * Peter Heyworth: ''Otto Klemperer. His Life and Times: 1933-1973''. Cambridge University Press, Cambridge, 1996, {{ISBN|0-521-24488-9}}. * Schröder, Gesine: "Bruckners Achte - Klemperer - Leichtentritt. Zum Verhältnis von Dirigieren und Analyse", in: Musiktheorie Heft 1 2003, S. 65- 72, München 2003, ISSN 0177-4182 * Eva Weissweiler: ''Otto Klemperer : ein deutsch-jüdisches Künstlerleben'', Köln : Kiepenheuer & Witsch, 2010, {{ISBN|978-3-462-04179-8}} == Notas == {{vertaalvanaf | taalafk = en | il = Otto_Klemperer }} {{vertaalvanaf | taalafk = nl | il = Otto_Klemperer }} ==Verwysings== {{Verwysings}} == Bronne == *{{cite book | last=Heyworth | first=Peter | title=Otto Klemperer: His Life and Times | location=Cambridge | publisher=Cambridge University Press | year=1996 | isbn=0-521-56538-3}} *{{cite book | last=Holden | first=Raymond | title=The Virtuoso Conductors: The Central European Tradition from Wagner to Karajan | location=New Haven, Connecticut | publisher=Yale University Press | year=2005 | isbn=0-300-09326-8}} *{{cite book | last=Cosman | first=Milein | title=Musical Sketchbook | location=Oxford | publisher=Bruno Cassirer | year=1957 | oclc=3225493}} ==Eksterne skakels== *{{Allmusic|class=artist|id=q3327}} *[http://www.nakedtheatre.co.uk/beatingtime.htm Beating Time: a play by Jim Grover about Klemperer] *[https://web.archive.org/web/20041023184623/http://www.concentric.net/~Onk145/Stanford.htm The Stanford Collection. A comprehensive film archive, collected by Dr Charles Barber] *[https://web.archive.org/web/20110614075959/http://www.geh.org/ar/strip88/htmlsrc/m197701881650B_ful.html#topofimage portrait of Otto Klemperer and Johanna Geisler] by Nickolas Murray *František Sláma – [http://www.frantisekslama.com/en/conductors-and-a-few-more-recollections-besides Argiefmateriaal oor die geskiedenis van die Tsjeggiese Philharmonika tussen 1940s en 1980s: ''Dirigente''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190914071051/http://www.frantisekslama.com/en/conductors-and-a-few-more-recollections-besides |date=14 September 2019 }} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Klemperer, Otto}} [[Kategorie:Amerikaanse dirigente]] [[Kategorie:Amerikaanse Jode]] [[Kategorie:Amerikaanse komponiste]] [[Kategorie:Duitse dirigente]] [[Kategorie:Duitse Jode]] [[Kategorie:Duitse komponiste]] [[Kategorie:Israelse Jode]] [[Kategorie:Geboortes in 1885]] [[Kategorie:Sterftes in 1973]] a4nx00ak3l6obilycmz5zpvpmhu7a1e 0 265236 2895161 2197544 2026-04-19T20:12:09Z Jcb 223 2895161 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Riccardo_Muti.jpg|regs|duimnael|466x466px|Riccardo Muti]] '''Riccardo Muti''' (* [[Napels]], [[28 Julie]] [[1941]] - ) is 'n [[Italië|Italiaanse]] [[dirigent]], wat veral bekend is as musiekdirekteur van die Teatro alla Scala in [[Milaan]] (1986 - 2005). Muti het die ''Cantelli Prys'' vir jong dirigente in 1967 gewen. 'n Jaar later word hy aangestel as leier van ''Maggio Musicale Fiorentino''. Vanaf die begin van die sewentigerjare het Muti gereeld vir die [[Philharmonia Orkes]] verskyn; en na die vertrek van [[Otto Klemperer]] geword hy benoem tot hoofdirigent van die orkes. Vanaf 1980 tot 1992 neem Muti die leiding oor van die [[Philadelphia Simfonieorkes]], waarmee hy aan 'n aantal internasionale kompetisies deelneem. Daarnaas tree hy as gasdirigent vir die [[Berliner Philharmoniker]] en die [[Weense Filharmoniese Orkes|Wiener Philharmoniker]] op. In 1993, 1997, 2000, 2004 en 2018 dirigeer hy die simfonieorkes tydens die Nuwejaarskonsert. Op 16 Maart 2005 neem die orkes en personeel van die Teatro alla Scala 'n mosie van wantroue teen Muti aan. Ten grondslag hiervan lê 'n geskil tussen Muti en die algemene direkteur Carlo Fontana wat 'n maand vroeër gelei het tot die bedanking van Fontana. Op 2 April bedank Muti by La Scala. Op 13 Oktober 2011 neem Muti die Birgit Nilsson prys in Stockholm in ontvangs, waartydens koning [[Carl XVI Gustaf van Swede|Karel XVI Gustaaf van Swede]] en koningin Silvia van Swede ook aanwesig was. Dié prys behels 'n geldbedrag van 1 miljoen dollar. == Platelys == {| class="wikitable sortable" ! width="250" |'''[[DVD|Dvd]]'s met toptreffers in die DVD Top 30<br /><br /><br /><br />''' ! width="100" |'''Datum van verskyning<br /><br /><br /><br />''' ! width="100" |'''Datum van binnenkoms<br /><br /><br /><br />''' !''' Hoogste posisie<br /><br /><br /><br />''' !''' Aantal weke<br /><br /><br /><br />''' !''' Opmerkings ''' |- | align="left" |''Nuwejaarskonsert 2018'' |2018 |03-02-2018 |6 |5 |met Wiener Philharmoniker |} == Notas == {{vertaalvanaf | taalafk = nl | il = Riccardo_Muti }} == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Muti, Riccardo}} [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Geboortes in 1941]] [[Kategorie:Italiaanse dirigente]] rmxgea56h269hof5k32o422pfw284wq 0 273399 2895201 2435173 2026-04-20T05:31:31Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895201 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Gerard Schwarz portrait painting by Michele Rushworth.jpg|duimnael|Portretskildery van Gerard Schwarz soos geskilder deur die kunstenaar Michele Rushworth, olie op doek, 80" x 50", Benaroya-saal, Seattle]] '''Gerard Schwarz''' (gebore op 19 Augustus 1947), ook bekend as '''Gerry Schwarz'''<ref>{{cite web |last1=Lipman |first1=Samuel |title=Conductor of the Year 1994 |url=https://www.musicalamerica.com/features/?fid=248&fyear=1994 |website=Musical America |accessdate=5 April 2019}}</ref> of '''Jerry Schwarz''',<ref>{{cite web |last1=DeCwikiel-Kane |first1=Dawn |title=EMF Breaks New Ground and Records |url=https://www.greensboro.com/emf-breaks-new-ground-and-records/article_e591b011-a0a7-54dc-b0e0-6e1a5b87f77d.html |website=News & Record |access-date=5 April 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190405224918/https://www.greensboro.com/emf-breaks-new-ground-and-records/article_e591b011-a0a7-54dc-b0e0-6e1a5b87f77d.html |archive-date=5 April 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> is 'n [[VSA|Amerikaanse]] simfoniese [[dirigent]] en trompetspeler. Met ingang 2019 dien Schwartz as die Artistieke en Musikale Direkteur van die Palm Beach Simfonieorkes<ref>{{cite web |last1=Sjostrom |first1=Jan |title=Palm Beach Symphony appoints former Seattle Symphony maestro Gerard Schwarz its new music director |url=https://www.palmbeachdailynews.com/news/20190529/palm-beach-symphony-appoints-former-seattle-symphony-maestro-gerard-schwarz-its-new-music-director |website=Palm Beach Daily News |access-date=31 Mei 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190614214335/https://www.palmbeachdailynews.com/news/20190529/palm-beach-symphony-appoints-former-seattle-symphony-maestro-gerard-schwarz-its-new-music-director |archive-date=14 Junie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en die Direkteur van Orkestrale Aktiwiteite en Musikale Direkteur van die Frost Simfonieorkes by die Frost Skool van Musiek by die Universiteit van Miami. == Verwysings == {{verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://www.gerardschwarz.com Amptelike webwerf van Gerard Schwarz] * [http://www.americancomposers.org/bios110198.htm Gerard Schwarz biografie] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190922042534/http://www.americancomposers.org/bios110198.htm |date=22 September 2019 }} * [https://web.archive.org/web/20071214052807/http://www.seattlesymphony.org/symphony/meet/conductors/schwarz.aspx Mees onlangse Biografie verkry van die Seattle Simfonieorkes Webwerf] * [http://www.bruceduffie.com/schwarz.html Onderhoud met Gerard Schwarz], 4 Februarie 1988 {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Schwarz, Gerard}} [[Kategorie:Geboortes in 1947]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Amerikaanse dirigente]] pkqfhhecsjzfrdxbp23zfaunmz4k4j4 0 274452 2895105 2619857 2026-04-19T17:26:14Z Jcb 223 2895105 wikitext text/x-wiki '''Parties''', ook bekend as '''Arsakidiese Pahlavi''' en '''Pahlawānīg''', is 'n uitgestorwe antieke Noordwes-Irannese [[taal]] wat gepraat is in die geskiedkundige [[Partiese Ryk|Partiese streek]] – wat die noordoostelike deel van antieke [[Iran]] omvat het. Parties was die staatstaal van die Arsakidiese of [[Partiese Ryk]] (248&nbsp;v.C. - 224&nbsp;n.C.), sowel as van die takke van die Arsakidiese dinastie van Armenië, Iberië en Kaukasiese Albanië. Die taal het 'n groot invloed op [[Armeens]] gehad, wat 'n groot deel van sy woordeskat verkry het uit leenwoorde uit Parties. Baie antieke Partiese woorde is behou en kom nou slegs in Armeens voor. == Voorkoms == Parties kom onder meer voor in:<ref>Tafazzoli, A.; Khromov, A.L. "Sasanian Iran: Intellectual Life" in History of civilizations of Central Asia, UNESCO, 1996. Volume 3</ref> *3&nbsp;000 [[Ostrakon|ostraka]] (omstreeks 100-29 v.C.) wat in [[Nisa, Turkmenistan|Nisa]] in Suid-[[Turkmenistan]] gevind is. *Perkamente van Awraman ('n perkament uit die [[1ste eeu]] n.C. wat handel oor die verkoop van land [[Uraman Takht|Awraman]] in Suidwes-Iran). *1ste-eeuse ostraka van [[Shahr-e Qumis]] in Oos-[[Iran]].<ref>{{cite journal | doi = 10.1080/05786967.1981.11834270 | journal=Journal of the British Institute of Persian Studies |volume =19|year= 1981 | issue =1 | title=The Second Parthian Ostracon from Qubmis (Qubmis Commentaries No. 3) |author=A. D. H. Bivar|pages= 81–84 }}</ref> *Die gedig ''Draxt i Asurig'' *Inskrywings op die munte van [[Partiese Ryk|Arsakidiese konings]] in die 1ste eeu n.C. *Die tweetalige inskrywing van [[Seleukië]] aan die [[Tigris]] (150-151 n.C.).<ref>[http://www.rahamasha.net/uploads/2/3/2/8/2328777/the_bilingual_inscription_of_vologases_.pdf The Bilingual Inscription of Vologeses son of Mithridates] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225234156/http://www.rahamasha.net/uploads/2/3/2/8/2328777/the_bilingual_inscription_of_vologases_.pdf |date=25 Februarie 2021 }} rahamasha.net</ref><ref>http://www.uni-koeln.de/phil-fak/ifa/zpe/downloads/1991/088pdf/088277.pdf</ref> *Die inskrywing van Ardavan V wat in [[Susa]] gevind is (215). *Sommige 3de-eeuse dokumente wat in [[Dura-Europos]] aan die [[Eufraat]] ontdek is. *Die inskrywing by Kal-e Jangal, naby [[Birjand]] in [[Suid-Khorasan]] (eerste helfte van die 3de eeu n.C.). *Die inskrywings van vroeë [[Sassanidiese Ryk|Sassanidiese]] konings en priesters in Partië, insluitende Ka'ba-ye Zartosht naby [[Shiraz]] en Paikuli in [[Koerdistan|Koerdiese]] [[Irak]]. *Die omvattende korpus van [[Manigeïsme|Manigeïstiese]] Parties wat nie enige [[ideogram]]me bevat nie. * In Noord-[[Pakistan]], Indo-Partiese kultuur in Taxila met Gondophares 20–10 v.C. en Abdagases, Bajaur, Khyber-Pakhtunkhwa en af na Sistan, Balogistan. == Voorbeeld == Hierdie voorbeeld van Partiese literatuur is geneem uit 'n [[Manigeïsme|Manigeïstiese]] teksfragment<ref>{{cite web |url=http://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcs/iran/miran/manich/manreadc/manre.htm |title=Manichaean Reader, Part No. 4: A fragment from Maniʼs own account of his life |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191118185007/http://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcs/iran/miran/manich/manreadc/manre.htm |archive-date=18 November 2019 |url-status=live |df=dmy-all |access-date=29 September 2019 }}</ref>: {| class="wikitable" |+'n Fragment van Mani se eie relaas oor sy lewe !Parties ![[Afrikaans]] |- |''Āγad hēm Parwān-Šāh, u-m wāxt ku: Drōd abar tō až yazdān.'' ''Šāh wāxt ku: Až ku ay? – Man wāxt ku: Bizišk hēm až Bābel'' ''zamīg. [...] ud pad hamāg tanbār hō kanīžag društ būd. Pad'' ''wuzurg šādīft ō man wāxt ku: Až ku ay tū, man baγ ud anǰīwag?'' |Ek het na die Parwan-Shah gegaan en gesê: "Laat die seënwense van die gode op jou wees (in eervolle meervoud)!" Die Shah het toe gevra: "Waarvandaan is jy?" Ek het gesê: "Ek is 'n geneesheer van die land van Babilon." [Vermiste fragment waarin dit wil voorkom of Mani sy merkwaardige genesing van die Shah se diensmaagd beskryf] en in (haar) hele liggaam het die diensmaagd gesond geword ⟨weer⟩. ⟨Die Shah⟩ het in groot vreugde aan my gesê: "Van waar af is jy, my heer en redder?" |} == Sien ook == * [[Partiese Ryk]] * [[Parters]] == Verwysings == {{Verwysings}} {{vertaalvanaf | taalafk = en | il = Parthian_language }} {{Normdata}} [[Kategorie:Armenië]] [[Kategorie:Iran]] [[Kategorie:Uitgestorwe tale]] nhp2gu8ixch3k73u8yblyd7791ie56z 0 274833 2895087 2724797 2026-04-19T16:46:58Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895087 wikitext text/x-wiki {{TITELAANSIG|''Fathul Mujahidin''}} [[Lêer:Rocket warfare.jpg|duimnael|Mysoreaanse vuurpyle word tydens die Tweede Anglo-Mysore-oorlog (1780–1784) deur Indiese magte teen Britse troepe gebruik.]] '''''Fathul Mujahidin''''' is 'n militêre handleiding wat deur Zainul Abedin Shustari geskryf soos beveel deur [[Tipu Sultan]], 'n ''de facto'' heerser van die Koninkryk Mysore, wat as 'n pionier in die gebruik van vuurpylartillerie beskou word. Mysore het in die 1750's hul leër met [[vuurpyl]]e begin toerus en tydens die Tweede Anglo-Mysore-oorlog (1780–1784) het Tipu en sy vader Haider Ali hierdie [[tegnologie]] teen Britse troepe gebruik.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=k8CxJeFzCdQC&pg=PA14&dq=haider+ali+rockets&hl=en&sa=X&ved=0CB0Q6AEwAGoVChMI5LfrlfCVxgIVw1yICh0FzQhk#v=onepage&q=haider%20ali%20rockets&f=false|title=Rockets and Missiles: The Life Story of a Technology|date=Oktober 2007|last=Van Riper|first=A. Bowdoin|page=14}}</ref> Tipu Sultan het ook vuurpyle gebruik in die geveg met die Britse leër in die Beleg van Srirangapatna van 1792,<ref name="Henty,1902">{{cite book |title=The Tiger of Mysore - A Story of the War with Tippoo Saib |last=Henty |first=G. A. (George Alfred) |year=1902 }}</ref> 'n geveg aan die einde van die Derde Anglo-Mysore-oorlog. Tipu versprei afskrifte van sy militêre handleiding aan al sy offisiere.<ref name="Husine,1986">{{cite journal |title=Fathul Mujahidin in Sultan |last=Husine |first=Prof. M |journal=Journal of the Tipu Sultan Research Institute and Museum |volume=3 |year=1986 }}</ref> In die handleiding word gestel dat 200 soldate in sogenaamde Mysore-kushoene dien om vuurpyle te hanteer. Voorts sou 16 tot 24 kushoene in die leër se [[infanterie]] ontplooi word. Die soldate wat die vuurpyle hanteer, is opgelei om die lanseerhoek te definieer om die trajek waarteen die vuurpyl sou beweeg, behoorlik te bepaal. Tipu het ook in die handleiding 'n meervoudige vuurpyl-lanseerder (baie soos 'n musiekorrel) gedefinieer wat tot tien vuurpyle gelyktydig sou afskiet. Sommige van die vuurpyle het lemme aan die voorkant van die bamboes-geleidingsstawe gehad, terwyl ander as brandende vuurpyle ontwerp is. Alhoewel dit nie die eerste gebruik van vuurpyle deur Mysore was nie, het die beleg van Srirangapatna in 1792 na bewering begin met sarsies van tot 2000 vuurpyle wat gelyktydig gelanseer is.<ref name="Beatson,1800" >{{cite book |title=A View of the Origin and Conduct of the War with Tippoo Sultaun |last=Beatson |first=Alexander |year=1800 }}</ref> Volgens Stephen Oliver Fought en John F. Guilmartin, jr. in ''[[Encyclopædia Britannica]]'' (2008): "Hyder Ali, prins van Mysore, het oorlogs vuurpyle ontwikkel met 'n belangrike innovasie; die gebruik van metaalsilinders om die verbrandingspoeier te bevat. Alhoewel die gehamerde sagte yster wat hy gebruik het, rof was, was die barssterkte van die houer met [[buskruit]] baie hoër as die van die vorige papierkonstruksies. Dus was 'n groter interne druk moontlik, met 'n gevolglike groter druk van die voortstuwende straal. Die vuurpylhouer is met leergordels aan 'n lang [[bamboes]]stok vasgemaak. Die trefafstand word bereken op net meer as 'n kilometer. Alhoewel hierdie vuurpyle afsonderlik nie akkuraat was nie, het verspreidingsfoute minder belangrik geword as groot getalle vinnig in massa-aanvalle gevuur is. Hulle was veral doeltreffend teen [[kavallerie]] en is na die aansteek in die lug gegooi of op die harde droë grond gelanseer. Die seun van Hyder Ali, Tippu Sultan, het voortgegaan om die gebruik van vuurpylwapens te ontwikkel en dit verder uit te brei, en volgens berigte het die aantal vuurpyle van 1 200 in 'n korps na 5 000 vergroot. In die gevegte by Seringapatam in 1792 en 1799 is hierdie vuurpyle met aansienlike effek teen die Britte gebruik."<ref name=r&ms>''[[Encyclopædia Britannica]]'' (2008), "rocket and missile"</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Unicode|}} {{en-vertaal|Fathul Mujahidin}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geskiedenis]] of7vg3mkh1h0q4vxjflh6prgd6tu0ja 0 278014 2895290 2288032 2026-04-20T10:20:09Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895290 wikitext text/x-wiki Die volgende is 'n lys van [[vetplant]][[indringerplant|indringers]] in [[Suid-Afrika]] volgens die Suid-Afrikaanse Departement van Omgewingsake.<ref>{{cite web |url=https://www.gov.za/sites/default/files/gcis_document/201607/40166gon864.pdf |title=Official government regulations}}</ref> == Lys == {| class="wikitable" |+ !Botaniese naam !Algemene name !Foto's |- |[[Agave americana]] |Spreading Century Plant |[[File:Agave_americana_R01.jpg|thumb]] |- |[[Agave sisalana]] |Sisal hemp, Sisal |[[File:Plantsisal.jpg|thumb]] |- |[[Austrocylindropuntia cylindrica]] |Cane cactus | |- |[[Austrocylindropuntia subulata]] |Long spine cactus |[[File:Austrocylindropuntia subulata (Cactaceae).JPG|thumb]] |- |[[Bryophyllum delagoense]] |Chandelier plant |[[File:Kalanchoe tubiflora01.jpg|thumb]] |- |[[Bryophyllum pinnatum]] |Cathedral bells |[[File:Starr_070308-5338_Kalanchoe_pinnata.jpg|thumb]] |- |[[Bryophyllum proliferum]] |Green mother of millions | |- |[[Cereus hexagonus]] |Queen of the night |[[File:Cereus hexagonus2WADE.jpg|thumb]] |- |[[Cereus hildmannianus]] |Queen of the night |[[File:Cereus hildmannianus.jpg|thumb]] |- |[[Cereus jamacaru]] |Queen of the night |[[File:Cereus jamacaru.JPG|thumb]] |- |[[Cylindropuntia fulgida]] |Chain-fruit cholla |[[File:Opuntia fulgida 1 - Desert Botanical Garden.jpg|thumb]] |- |[[Cylindropuntia imbricata]] |Imbricate cactus, Imbricate prickly pear |[[File:Cylindroputnia_imbricata.jpg|thumb]] |- |[[Cylindropuntia leptocaulis]] |Pencil cactus |[[File:Cylindropuntialeptocaulis.jpg|thumb]] |- |[[Cylindropuntia pallida]] |Pink flowered sheathed cholla | |- |[[Cylindropuntia spinosior]] |Cane cholla, Spiny cholla |[[File:Cholla fruit 2.JPG|thumb]] |- |[[Echinopsis schickendantzii]] |Torch cactus |[[File:Saguaro flower.jpg|thumb]] |- |[[Harrisia balansae]] |Strangler prickly apple | |- |[[Harrisia martinii]] |Moon cactus, Harrisia cactus |[[File:Harrisia Cactus, Harrisia martinii (10868793096).jpg|thumb]] |- |[[Harrisia pomanensis]] |Midnight lady, Devil’s rope cactus |[[File:Harrisia pomanensis.jpg|thumb]] |- |[[Harrisia tortuosa]] |Spiny snake cactus | |- |[[Hylocereus undatus]] |Night-blooming cereus, Dragon fruit, Pitahaya |[[File:Pitaya cross section ed2.jpg|thumb]] |- |[[Myrtillocactus geometrizans]] |Bilberry cactus |[[File:MartillocactusUNAM.JPG|thumb]] |- |[[Opuntia aurantiaca]] |Jointed cactus |[[File:Opuntia aurantiaca1UGA1294050.jpg|thumb]] |- |[[Opuntia elata]] |Orange tuna |[[File:Opuntia elata (flowers).jpg|thumb]] |- |[[Opuntia engelmannii]] |Small round-leaved prickly pear |[[File:Opuntia engelmannii -Yellow Cactus Flower.jpg|thumb]] |- |[[Opuntia ficus-indica]] |Mission prickly pear, Sweet prickly pear |[[File:Opuntia ficus-indica (Indian Fig) flowering at Secunderabad, AP W IMG 6673.jpg|thumb]] |- |[[Opuntia humifusa]] |Large flowered prickly pear, Creeping prickly pear |[[File:Opuntia humifusa at Welwyn.JPG|thumb]] |- |[[Opuntia leucotricha]] |Aaron's-beard prickly-pear |[[File:Opuntia leucotricha Bl.jpg|thumb]] |- |[[Opuntia microdasys]] |Yellow bunny-ears, Teddy- bear cactus |[[File:Opuntia_microdasys_3.jpg|thumb]] |- |[[Opuntia monacantha]] |Cochineal prickly pear, Drooping prickly pear |[[File:Opuntia monacantha.jpg|thumb]] |- |[[Opuntia pubescens]] |Velvet bur cactus | |- |[[Opuntia robusta]] |Blue-leaf cactus |[[File:Opuntia robusta growth form.jpg|thumb]] |- |[[Opuntia salmiana]] |Bur cactus | |- |[[Opuntia spinulifera]] |Saucepan cactus, Large roundleaved prickly pear | |- |[[Opuntia stricta]] |Pest pear of Australia |[[File:Opuntia_stricta_fruit.jpg|thumb]] |- |[[Opuntia tomentosa]] |Velvet opuntia, Velvet tree pear | |- |[[Peniocereus serpentinus]] |Serpent cactus, Snake cactus |[[File:Peniocereus serpentinus.jpg|thumb]] |- |[[Pereskia aculeata]] |Pereskia/Barbados gooseberry |[[File:Pereskia aculeata4 cropped.jpg|thumb]] |- |[[Tephrocactus articulatus]] |Pine cone cactus, Paper-Spine Cholla |[[File:Tephrocactus articulatus 3.jpg|thumb]] |} == Verwysings == {{Reflist}} == Eksterne bronne == Departement van Omgewingsake lys - https://www.environment.co.za/weeds-invaders-alien-vegetation/alien-invasive-plants-list-for-south-africa.html Invasive Species South Africa lys - https://www.invasives.org.za/plants/plants-a-z [[Kategorie:Plantkunde]] [[Kategorie:Vetplante| ]] cizr1649q78ae6yrrcwxgfbr44txjlb 0 278942 2895073 2747862 2026-04-19T16:31:38Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895073 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting |amptelike_naam=Q. XXXII Europa |ander_naam=<small>EUR</small> |nedersetting_tipe=Stadskwartier |beeld_stadsilhoeët=20161116 Eur - Palazzo civiltà italiana.jpg |beeldgrootte=250px |beeldbyskrif=Paleis van die Italiaanse beskawing<br />(''Palazzo della Civiltà Italiana'') |duimdrukkerkaart=Italië |duimdrukkeretiketposisie=bokant |duimdrukkerkaartbyskrif= |onderafdelingtipe=[[Land]] |onderafdelingnaam={{vlag|Italië}} |onderafdelingtipe1=Streek |onderafdelingtipe2=[[Provinsies van Italië|Provinsie]] |onderafdelingtipe3=Administratiewe distrik |onderafdelingnaam1=[[Lêer:Flag of Lazio.svg|22px]] [[Latium]] |onderafdelingnaam2=Metropolitane Stad Rome |onderafdelingnaam3=Municipio Roma IX |leiertitel= |leiernaam= |stigtingstitel=Stigting |stigtingsdatum=1938 |oppervlakvoetnotas= |oppervlakgroottes= |oppervlak_totaal_km2=4.7382 |oppervlak_totaal_myl2= |hoogtevoetnotas= |hoogte_m= |hoogte_voet=.63.83 |koördinaattipes= |koördinate = {{Koördinate|41|49|52|N|12|28|10|O|display=}} |bevolking_soos_op=2016 |bevolkingnotas= |bevolking_totaal=9416 |bevolkingsdigtheid_km2=1987 |bevolkingsdigtheid_myl2= |bevolking_metro= |bevolkingsdigtheid_metro_km2= |bevolkingsdigtheid_metro_myl2= |bevolking_stedelik= |bevolkingsdigtheid_stedelik_km2= |bevolkingsdigtheid_stedelik_myl2= |bevolking_leeg1_titel= |bevolking_leeg1= |bevolkingsdigtheid_leeg1_km2= |bevolkingsdigtheid_leeg1_myl2= |bevolking_leeg2_titel= |bevolking_leeg2= |bevolkingsdigtheid_leeg2_km2= |bevolkingsdigtheid_leeg2_myl2= |bevolkingnota= |tydsone=MET |utcafset=+1 |tydsone_DST=MEST |uctafset_DST=+2 |poskodetipe= |poskode= |skakelkode= |webwerf= }} '''Esposizione Universale di Roma''', kort '''EUR''' of '''Eur''' [ɛ:ur], [[Afrikaans]]: [[Wêreldtentoonstelling]] te Rome, is die naam van 'n nuwe stadskwartier wat tydens die [[Fascisme|fascistiese]] bewind in [[Italië]] vanaf 1938 in die suide van die hoofstad [[Rome]] ontstaan het. Hier sou volgens die plan van Italië se destydse leier of ''duce'' [[Benito Mussolini]] die [[wêreldtentoonstelling]] van 1942 as 'n «Olimpiade van Beskawings» (''Olimpiade delle Civiltà'') gehou word - onder meer om Italië se vooruitgang onder 'n fascistiese regering aan die wêreld te wys. Amptelik is na die projek verwys as ''E42 (Esposizione 1942)''. Die wêreldtentoonstelling, wat oorspronklik in 1941 gehou sou word (maar uiteindelik weens Italië se toetreding tot die [[Tweede Wêreldoorlog]] gekanselleer is), is volgens Mussolini se wens na die volgende jaar verskuif om saam te val met die 20-jaarfees van sy fascistiese bewind. EUR het daarnaas deel uitgemaak van die fascistiese stadsbeplanning vir Rome waarvolgens die beboude stadsgebied in suidwestelike rigting en kuswaarts uitgebrei sou word, waarby EUR as nuwe moderne middestad sou dien. Hierdie planne is nooit verwesenlik nie, en so het ook talle projekte in EUR onvoltooi gebly. Eers ná die oorlog is sommige van hulle hervat en voltooi - naas 'n verskeidenheid naoorlogse geboue. Sedert 1961 vorm EUR een van Rome se 35 stadskwartiere, as die ''Q. XXXII Europa'', geleë in die 9de administratiewe distrik (''Municipio Roma IX'') waar dit baie funksies van 'n moderne sakekwartier vervul. Die beskikbaarheid van uitgestrekte onbeboude terreine maak van EUR 'n gewilde kwartier vir nuwe eiendomsontwikkelinge soos ''Eurosky'', 'n moderne woonsteltoring met 28 verdiepings wat deur die argitek Franco Purini volgens die voorbeeld van Amerikaanse ''condominiums'' ontwerp is en in 2012 in Torrino, 'n woonkwartier wat aan EUR grens, voltooi is,<ref>{{Cite web |url=https://euroskyroma.it/en/ |title=''Discover Eurosky Roma. Besoek op 12 April 2020'' |access-date=12 April 2020 |archive-date=12 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200412222109/https://euroskyroma.it/en/ |url-status=dead }}</ref> en munisipale projekte soos Rome se nuwe Kongressentrum (''Nuovo Centro Congressi di Roma / Rome Convention Center''). == Geskiedenis == [[Lêer:EUR 42 - Planimetria generale.jpg|duimnael|links|Die oorspronklike plattegrond van E42]] [[Lêer:Palazzo della Civiltà Italiana, EUR, Rome.jpg|duimnael|links|Palazzo della Civiltà Italiana, ontwerp as 'n moderne vierkante argitektoniese verwysing na die [[Colosseum]] (''Colosseo quadrato'') met vier identieke fasades en opgerig op die kwartier se hoogste punt]] [[Lêer:Uitsig op Fendi-hoofkantoor vanuit Via Cristoforo Colombo, EUR, Rome.jpg|duimnael|links|Uitsig oor die ''Palazzo della Civiltà Italiana'' (Paleis van die Italiaanse Beskawing), tans die hoofkwartier van die modehuis Fendi, vanuit Via Cristoforo Colombo]] [[Lêer:Banca Nazionale del Lavoro, EUR, Rome2.jpg|duimnael|links|''Banca Nazionale del Lavoro'']] [[Lêer:EUR, Rome, Via Cristoforo Colombo - afdraaipad tot snelweg.jpg|duimnael|links|Via Cristoforo Colombo, afdraaipad tot die snelweg]] [[Lêer:Vue maquette de Gismondi, J.-P. Dalbéra.jpg|duimnael|links|Die skaalmodelle van argaïese en antieke Rome in die tydperk van keiser [[Konstantyn die Grote]] (foto) is van die indrukwekkendste besienswaardighede in die Museum van die Romeinse Beskawing (''Museo della Civiltà Romana'')]] Ná 'n fase van intensiewe beplanning het die argitek Marcello Piacentini (1881−1960) in 1938 die finale ontwerp vir EUR bekendgestel. Die projek se hoofdoelwit binne die bestek van fascistiese stadsbeplanning vir Rome was om die historiese middestad, die ''Centro storico'', met die see naby Ostia verbind. Hiervoor is 'n nuwe hoofverkeersaar, die Via Cristoforo Colombo, gebou. 'n Spoorverbinding tussen Rome en Ostia is reeds in 1924 voltooi - as die belangrikste vervoerprojek van 'n stadsbeplanning waarin die ontsluiting van voorheen meer of min geïsoleerde kleiner nedersettings in die omgewing van Rome as residensiële voorstede vir pendelaars met werkplekke in Rome sentraal gestaan het. Hiervoor is veral nuwe busroetes geskep.<ref>Harald Bodenschatz: ''Städtebau für Mussolini. Auf dem Weg zu einem neuen Rom''. 2de verkorte uitgawe. Berlin: DOM Publishers 2013, bl. 52</ref> EUR se plattegrond is ontleen aan die klassieke Romeinse model van stadsbeplanning met twee hoofare, die Cardo (meestal in noord-suidelike rigting aangelê) en die Decumanus (wat in wes-oostelike rigting loop), wat mekaar reghoekig sny. By die kruispunte van EUR se hoofare is monumentele fascistiese geboue opgerig wat deels deur Piacentini, deels deur ander argitekte ontwerp is. In teenstelling met ander wêreldtentoonstellingsterreine is alle argitektoniese projekte en uitstallingsgeriewe as permanente geboue beplan wat later die kern van 'n nuwe stadskwartier sou vorm. Vir die ambisieuse projekte is van die mees gesofistikeerde boustyle en duurste boumateriale soos marmer en travertyn gebruik. In argitektoniese opsig het die ontwerpe vir E42 in 'n spanningsveld van twee boustyle ontstaan - die destyds oorheersende neo-klassieke ''Scuola Romana'' (met Marcello Piacentini as hoofverteenwoordiger) en die Italiaanse ''razionalismo'' (waarvan Adalberto Libera een van die bekendste voorstaanders was). Die laasgenoemde argitektoniese stroming het sy voorbeelde dikwels in die antieke Romeinse boukuns gevind, maar ook elemente van 'n vroeg-20ste eeuse metafisiese skilderstyl, die ''Pittura metafisica'', getoon wat in Italië tussen 1910 en die 1920's gefloreer het. == Musea == 'n Aantal eersterangse musea is in EUR geleë wat vanweë hul ligging ver buite die historiese middestad kleiner besoekergetalle lok as ander besienswaardighede in Rome - die Museum van die Romeinse Beskawing (''Museo della Civiltà Romana'' - tans ongelukkig gesluit vir renovasie<ref>[http://www.museociviltaromana.it/ ''Museo della Civiltà Romana: Chiuso il Museo... Besoek op 12 April 2020'']</ref>), die Nasionale Museum vir Prehistoriese Etnografie (''Museo Nazionale Preistorico Etnografico''), die Nasionale Museum van die Hoë Middeleeue (''Museo Nazionale dell'Alto Medioevo'') en die Nasionale Museum van Kunste en Volkskuns (''Museo Nazionale delle Arti e Tradizioni Populari''). In September 2016 het die Italiaanse Departement van Kultuur en Toerisme (''Ministero per i beni e le attività culturali e per il Turismo'') se Direksie van Musea (''Direzione generale Museo'') die museumlandskap in EUR geherstruktureer en vier museale seksies in 'n nuwe kompleks, die Museum van Beskawings (''Museo delle Civiltà''), verenig. {{clear}} == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == ;Wiki-webtuistes ---- {{CommonsKategorie-inlyn|Quartiere XXXII - Europa (Rome)}} ;Media ---- * [https://www.youtube.com/watch?v=MINwQwhF2HA ''YouTube/Roma Megalopolis: Roma EUR - Businesss Capital of Italy''] * [https://www.youtube.com/watch?v=8E-U6IwaPtc ''YouTube/Expostory London 1851− Dubai 2020: Roma EUR 1942''] * [https://www.youtube.com/watch?v=0jkOsxrjd-Q ''YouTube/EUR SpA: «Eur, il futuro della storia» (Camera con Vista - Rai Italia)''] * [https://www.youtube.com/watch?v=_gCraYa2oSI ''YouTube/EUR SpA: Video istituzionale''] * [https://www.youtube.com/watch?v=2m0Rauc6z54 ''YouTube/Roma Megalopolis: EUR - The Past Towards the Future''] * [https://www.youtube.com/watch?v=T7f85KV_zoY ''YouTube/Roma Megalopolis: Rome's Newest Skyscrapers - Eurosky Tower and Europarco Tower''] {{Normdata}} [[Kategorie:Rome]] qqsdnnbyn0jby3jk7irexf1l9xmff4r 0 280244 2895284 2865205 2026-04-20T10:15:49Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895284 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Wetenskaplike | naam = Henri Lefebvre | beeld = Henri Lefebvre 1971.jpg | beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | beeldonderskrif = Henri Lefebvre in 1971 | geboortenaam = Henri Lefebvre | geboortedatum = [[16 Junie]] [[1901]] | geboorteplek = Hagetmau, [[Frankryk]] | sterftedatum = {{SDEO|1901|6|16|1991|6|29}} | sterfteplek = Navarrenx, [[Frankryk]] | plek van graf = | blyplek = | burgerskap = | nasionaliteit = | vakgebied = [[Neomarxisme]] | werkplek = | alma mater = | doktorale promotor = | akademiese adviseurs = | doktorale studente = | ander studente = | bekend vir = | beïnvloed deur = {{hlist |[[Karl Marx]] | [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]] | [[Friedrich Nietzsche]] | [[Friedrich Engels]] | [[Vladimir Lenin]] | [[Martin Heidegger]] | [[Gaston Bachelard]] | [[Roland Barthes]] | [[François Rabelais]] | [[Jean-Jacques Rousseau]] | [[Herakleitos|Heraclitus]]{{·}}[[Kostas Axelos]]{{·}}[[Maurice Merleau-Ponty]]}} | invloed op = {{hlist | [[Guy Debord]] | [[Jean Baudrillard]] | [[Michel de Certeau]] | [[David Harvey]] | [[Raoul Vaneigem]] | [[Bryan Reynolds]] | [[Edward Soja]] | [[Fredric Jameson]] | die [[Internazionale Situazionista]] | [[Mark Poster]] | [[Neil Smith (geographer)|Neil Smith]] | [[Jean-Paul Sartre]]<ref>Ian H. Birchall, ''Sartre against Stalinism'', Berghahn Books, 2004, bl. 176: "Sartre praised highly [Lefebvre's] work on sociological methodology, saying of it: 'It remains regrettable that Lefebvre has not found imitators among other Marxist intellectuals'."</ref> | }} | toekennings = | handtekening = | webblad = | voetnotas = }} '''Henri Lefebvre''' (Hagetmau, [[Landes]], [[16 Junie]] [[1901]] - Navarrenx, [[Pyrénées-Atlantiques]], [[29 Junie]] [[1991]]) was 'n [[Franse]] [[sosioloog]], intellektueel en [[filosoof]], en word oor die algemeen beskou as 'n [[Neomarxisme|neomarxis]].<ref>{{cite book | author=Friedmann, John | title=Planning in the public domain: from knowledge to action | publisher=Princeton | year=1987}}</ref> == Biografie == Lefebvre studeer filosofie aan die Universiteit van Parys, waar hy in 1920 gradueer. In 1924 werk hy saam met Paul Nizan, Norbert Guterman, Georges Friedmann, Georges Politzer en Pierre Morhange in die ''Philosophies''-groep op soek na 'n "filosofiese revolusie".<ref>[https://web.archive.org/web/20160608040420/http://www.ihtp.cnrs.fr/Trebitsch/pref_lefebvre1_MT.html Michel Trebitsch: Introduction to Critique of Everyday Life Vol 1]</ref> Dit het hom in kontak gebring met surrealiste en ander groepe voordat hy na die Franse Kommunistiese Party (PCF) oorgegaan het. Lefebvre het in 1928 lid van hierdie party geword en later skerp geskrifte aan teenstanders van sy interpretasie van [[kommunisme]] gepubliseer (soos byvoorbeeld Nizan).<ref>[https://web.archive.org/web/20030626092609/http://www.radicalphilosophy.com/default.asp?channel_id=2191&editorial_id=9838 Radical Philosophy obituary, 1991]</ref> Van 1930 tot 1940 was Lefebvre professor in filosofie. In 1940 sluit hy by die Franse verset aan. Van 1944 tot 1949 was hy direkteur van die ''Radio Diffusion Française'', 'n Franse radiostasie wat vanaf [[Toulouse]] uitgesaai het. Sy ''Critique of Everyday Life'', wat in 1947 gepubliseer is, was een van die belangrikste intellektuele motiewe agter die stigting van die Cobra-beweging en later van die Internasionale Situasionaliste.<ref>[http://www.notbored.org/lefebvre-interview.html Onderhoud met Lefebvre in 1983]</ref> Lefebvre is in 1958 uit die PCF geskors. In die daaropvolgende jare was hy betrokke by die uitgewersgroep ''Arguments'', 'n [[tydskrif]] waarvan die grootste verdienste was om die Franse publiek bewus te maak van die eksperimente in revisionisme uit [[Sentraal-Europa]] in die 1920's en 1930's.<ref>{{cite book | author=Gombin, Richard | title=The Origins of Modern Leftism | publisher=Penguin | year=1971 | isbn=0-1402-1846-7}}, bl. 40</ref> In 1961 word Lefebvre professor in sosiologie aan die Universiteit van Straatsburg voordat hy in 1965 by die fakulteit van die nuwe [[Universiteit Parys-Nanterre|universiteit in Nanterre]] aangesluit het.<ref>[https://web.archive.org/web/20160608022258/http://www.ihtp.cnrs.fr/Trebitsch/pref_lefebvre3_MT.html Michel Trebitsch: preface to Critique of Everyday Life Vol 3, 1981]</ref> Hy was een van die mees gerespekteerde professore en het die studente-opstand in Mei 1968 beïnvloed en ontleed.<ref>Vincent Cespedes, ''May 68'', ''Philosophy is in the Street!'' (Larousse, Parys, 2008).</ref> Hy skryf in [[Frans]], [[Engels]] en [[Duits]]. Lefebvre is oorlede in 1991. Die tydskrif ''Radical Philosophy'' het geskryf: "Die omvattendste Franse Marxistiese intellektuele is oorlede in die nag van 28 tot 29 Junie 1991, net minder as veertien dae na sy 90ste verjaardag. Gedurende sy lang loopbaan was sy werk verskeie kere in die mode en het hy nie net 'n invloed gehad in die ontwikkeling van filosofie nie, maar ook in die van [[sosiologie]], [[aardrykskunde]], [[politieke wetenskap]]pe en literêre kritiek."<ref>''Radical Philosophy, Obituary'', 1991</ref> == Bibliografie == * 1925 ''Positions d'attaque et de défense du nouveau mysticisme,'' ''Philosophies'' 5-6 (Maart), bl. 471-506. (Filosofie. Deel 2 van die ''Philosophy of Consciousnes''s-projek oor sy bewussyn en identiteit, oorspronklik voorgestel as ‘n tesisonderwerp aan Leon Brunschvicg) * 1934 (met Norbert Guterman) ''Morceaux choisis de Karl Marx'', Parys: NRF (verskeie uitgawes). * 1936 (met Norbert Guterman) ''La Conscience mystifiée'', Paris: Gallimard (herdruk 1979, Parys: Le Sycomore). * 1937 ''Le nationalisme contre les nations'' (voorwoord deur Paul Nizan), Parys: ''Editions sociales internationales'',(herdruk 1988, Parys: Méridiens-Klincksliek, Collection 'Analyse institutionnelle', voorwoord deur M. Trebitsch, naskrif deur Henri Lefebvre). * 1938 ''Hitler au pouvoir, bilan de cinq années de fascisme en Allemagne'', Parys: Bureau d'Editions. * 1938 (met Norbert Guterman) ''Morceaux choisis de Hegel'', Parys: Gallimard (3 herdrukke 1938-1939; herdruk 1969, Collection 'Idées', 2 dele). * 1938 (met Norbert Guterman) ''Cahiers de Lénine sur la dialectique de Hegel'', Parys: Gallimard. * 1938 ''Nietzsche'', Parys: ''Editions sociales internationales''. * 1939 ''Le matérialisme dialectique,'' Parys: P.U.F. (''Dialectisch materialisme'', 1971, Meppel: Boom, vertaal deur Anton van den Heuvel) * 1946 ''L'Existentialisme'', Parys: Editions du Sagittaire. * 1947 ''Logique formelle, logique dialectique'', Deel 1 van ''A la lumière du matérialisme dialectiqu''e (geskryf in 1940-41; 2e deel gesensureer), Parys: Editions sociales. * 1947 ''Descartes,'' Parys: Editions ''Hier et Aujourd'hui''. * 1950 ''Knowledge and Social Criticism, Philosophic Thought in France and the USA''. Albany, N.Y., N.Y.; State University of New York Press, bl. 281-300 (2e ed. 1968). * 1957 ''Pour connaître la pensée de Lénine'', Bordas. * 1958 ''Problèmes actuels du marxisme'', P.U.F., ''Collection Initiation philosophique'' (4e druk: 1970). * 1958 (met Lucien Goldmann, Claude Roy, Tristan Tzara) ''Le romantisme révolutionnaire'', Parys: La Nef. * 1958 ''Critique de la vie quotidienne I: Introduction'', Parys: L'Arche. * 1961 ''Critique de la vie quotidienne II, Fondement d'une sociologie de la quotidienneté,'' Parys: L'Arche. * 1962 ''Introduction à la modernité,'' Edit. de Minuit. * 1963 ''La vallée de Campan - Etude de sociologie rurale'', Parys: Presses Universitaires de France. * 1964 ''Marx,'' P.U.F., Collection 'Philosophes' * 1965 ''Métaphilosophie'' (voorwoord deur Jean Wahl), Parys: Editions de Minuit, Collection 'Arguments'. * 1965 ''La Proclamation de la Commune'', Parys: Gallimard, ''Collection Trente Journées qui ont fait la France''. * 1966 ''Sociologie de Marx'', P.U.F. * 1966 ''Le language et la société,'' Parys: Gallimard, Collection 'Idées'. * 1967 ''Position contre technocrates,'' Gonthier.les * 1968 ''Le Droit à la ville'' Deel I, Deel II (*1973), Parys: Anthropos (herdruk Parys: Ed. du Seuil, Collection 'Points'). * 1968 ''La Vie quotidienne dans le monde moderne,'' Parys: Gallimard, Collection 'Idées'. * 1968 ''Dialectical Materialism,'' J. Sturrock trans., London: Cape. {{ISBN|0-224-61507-6}} * 1968 ''L'Irruption: de Nanterre au sommet'', Anthropos. * 1969 ''Logique formelle et Logique dialectique'', Parys: Anthropos (heruitgawe met nuwe voorwoord). * 1970 ''Du rural à l'urbain,'' Parys: Anthropos. * 1970 ''Révolution urbaine'', Parys: Gallimard, Collection 'Idées'. * 1970 ''Manifeste différentialiste'', Parys: Gallimard, Collection 'Idées'. * 1970 ''La Fin de l'histoire,'' Ed. de Minuit. * 1971 ''Au-delà du structuralisme'', Parys: Anthropos. * 1972 ''La Pensée marxiste et la ville'', Casterman, Collection 'M.-O.'. * 1973 ''La Survie du capitalisme; la re-production des rapports de production'', Parys: Anthropos. * 1974 ''La Production de l'espace,'' Parys: Anthropos. * 1974 met [[Leszek Kołakowski]] ''Evolution or Revolution,'' F. Elders ed. ''Reflexive Water: The Basic Concerns of Mankind'', Londen: Souvenir, bl. 199-267. {{ISBN|0-285-64742-3}} * 1975 ''Hegel, Marx, Nietzsche, ou le royaume des ombres,'' Parys/Tournai: Casterman, Collection 'Synthèses contemporaines'. {{ISBN|2-203-23109-2}} * 1975 ''Le temps des méprises: Entretiens avec Claude Glayman'', Parys: Stock. {{ISBN|2-234-00174-9}} * 1978 (met Catherine Régulier) ''La révolution n'est plus ce qu'elle était'', Parys: Editions Libres-Hallier. {{ISBN|2-264-00849-0}} * 1978 ''Les contradictions de l'État moderne, La dialectique de l'État,'' Deel 4 van 4 'De 1'État', Parys: UGE, Collection '10/18'. * 1980 ''La présence et l'absence'', Parys: Casterman. {{ISBN|2-203-23172-6}} * 1981 ''Critique de la vie quotidienne, III. De la modernité au modernisme (Pour une métaphilosophie du quotidien'') Parys: L'Arche * 1981 ''De la modernité au modernisme: pour une métaphilosophie du quotidien'', Parys: ''L'Arche Collection Le sens de la marché''. * 1985 met Catherine Régulier-Lefebvre, ''Le projet rythmanalytique'' ''Communications'' 41, p.191-199. * 1988 ''Toward a Leftist Cultural Politics: Remarks Occasioned by the Centenary of Marx's Death,'' D. Reifman trans., L.Grossberg and C.Nelson eds. Marxism and the Interpretation of Culture, Urbana: University of Illinois Press; New York: Macmillan, bl. 75-88. {{ISBN|0-252-01108-2}} * 1991 ''The Critique of Everyday Life'', Volume 1, John Moore trans., London: Verso. Oorspronklik gepubliseer in 1947. {{ISBN|0-86091-340-6}} * 1991 met Patricia Latour en Francis Combes, ''Conversation avec Henri Lefebvre P. Latour and F. Combes'' eds., Parys: Messidor, Collection 'Libres propos'. {{ISBN|2-209-06518-6}} * 1991 ''The Production of Space,'' D. Nicholson-Smith trans., Oxford: Basil Blackwell. Oorspronklik gepuliseer 1974. {{ISBN|0-631-14048-4}} * 1992 met Catherine Regulier-Lefebvre ''Eléments de rythmanalyse: Introduction à la connaissance des rythmes'', voorwoord deur René Lorau, Parys: Ed. Syllepse, Collection Explorations et découvertes. {{ISBN|2-907993-11-9}} * 1995 ''Introduction to Modernity: Twelve Preludes September 1959-May 1961,'' J. Moore, trans., London: Verso. Originally published 1962. {{ISBN|1-85984-961-X}} * 1996 ''Writings on Cities'', E. Kofman and E. Lebas trans. and eds., Oxford: Basil Blackwell. {{ISBN|0-631-19187-9}} == Verwysings == {{Verwysings}} {{nl-vertaal|Henri Lefebvre}} {{Kontinentale filosofie}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Lefebvre, Henri}} [[Kategorie:Franse akademici]] [[Kategorie:Franse filosowe]] [[Kategorie:Franse sosioloë]] [[Kategorie:Geboortes in 1901]] [[Kategorie:Sterftes in 1991]] buqltm5my6jrkzycan235omizjn96k5 0 280566 2895225 2813387 2026-04-20T05:50:05Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895225 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Graduale_Aboense_2.jpg|duimnael| Die introit ''Gaudeamus omnes'', gekomponeer in vierkantige notasie in die 14de tot 15de eeuse ''Graduale Aboense'' vereer Henryk, beskermheilige van Finland {{Listen|image=none|filename=Gaudeamus omnes - Graduale Aboense.ogg|title=''Gaudeamus omnes''}}]] '''Gregoriaanse gelyksang''' is die sentrale tradisie van Westerse gelyksang, 'n vorm van monofoniese, onbegeleide heilige sang in Latyn (en soms Grieks) in die Rooms-Katolieke Kerk. Gregoriaanse gelyksang het hoofsaaklik in die negende en tiende eeu in Sentraal- en Wes-Europa ontstaan, met latere toevoegings en verwyderings. Hoewel die gewilde storie lui dat Gregoriaanse gelyksang deur pous Gregorianus uitgevind is, glo die meeste akademici tans dat dit uit 'n latere [[Karolingers|Karolingiese]] samevoeging van die Roomse en Gallikaanse gelyksang ontstaan het. Gregoriaanse gelykgesang is aanvanklik in vier, daarna agt en uiteindelik 12 modusse georganiseer. Tipiese melodiese kenmerke sluit in ’n kenmerkende ambitus, kenmerkende intervalpatrone relatief tot die verwysende modusfinalis, -inval en -kadens, die gebruik van ’n resiteernoot op ’n spesifieke afstand van die finalis en waarom die ander note van die melodie verweef is, asook 'n skat van musiekmotiewe wat deur 'n proses van sentonisasie saamgeweef word om families van verwante gelyksange te skep. Skaalpatrone word teen 'n agtergrondpatroon georganiseer wat deur saamgevoegde of geskeie tetrachorde gevorm word. Dit skep ’n groter toonhoogtestelsel wat die gammas genoem word. Gelyksang kan gesing word deur sesnootpatrone ([[hexachord]]<nowiki/>e) te gebruik. Gregoriaanse melodieë word tradisioneel in neume weergegee – 'n vroeë [[Musieknotasie|musieknotasievorm]] waaruit die moderne vier- en vyflynbalk ontwikkel het.<ref>Development of notation styles is discussed at [http://www.dolmetsch.com/musictheory2.htm Dolmetsch online], accessed 4&nbsp;July&nbsp;2006</ref> Meerstemmige versierings van Gregoriaanse gelyksang, wat as organum bekend gestaan het, was 'n vroeë voorloper van Westerse polifonie. Die Gregoriaanse gelyksang word tradisioneel deur mans- en [[Seunskoor|seunskore]] in kerke gesing, of deur mans en vroue in godsdienstige ordes in hul onderskeie kapelle. Dit is die musiek van die Roomse Rite wat in die [[Mis (musiek)|Mis]] en die kloosteroffisies uitgevoer word. Hoewel Gregoriaanse gelyksang die ander inheemse gelyksangtradisies van die Christelike Weste verdring en gemarginaliseer het en só uiteindelik die amptelike musiekstyl van die Christelike liturgie geword het, word ambrosiese gelyksang nog steeds in Milaan gebruik. Boonop bestudeer musikoloë nou ook hierdie asook die Mosarabiese gelyksang van Christelike Spanje. Hoewel Gregoriaanse gelyksang nie meer verpligtend is nie, beskou die Rooms-Katolieke Kerk dit steeds amptelik as die mees geskikte styl vir kerkmusiek.<ref name="Catholic">[http://www.christusrex.org/www1/CDHN/v8.html The Constitution on the Sacred Liturgy, Second Vatican Council] {{Webarchive|url=https://archive.is/20121220134142/http://www.christusrex.org/www1/CDHN/v8.html|date=20 December 2012}}; [[Pous Benedictus XVI|Pope Benedict XVI]]: [http://www.cwnews.com/news/viewstory.cfm?recnum=44963 Catholic World News 28&nbsp;June&nbsp;2006] both accessed 5&nbsp;July&nbsp;2006</ref> In die 20ste eeu het Gregoriaanse gelyksang 'n musikologiese en populêre herlewing beleef. == Geskiedenis == === Ontwikkeling van vroeë gelyksang === Sang is sedert die begindae van die Kerk deel van die Christelike liturgie. Tot die middel-1990's is dit algemeen aanvaar dat die [[Psalms|psalmodie]] van die [[Geskiedenis van Israel en Juda in die Bybelse Tyd|antieke Joodse]] godsdiens 'n groot invloed op die vroeë Christelike rite en gelyksang gehad het. Dié siening word nie meer algemeen deur akademici aanvaar nie: 'n Ontleding het getoon dat die meeste vroeë Christelike himnes nie Psalms as tekste gebruik het nie, en dat die Psalms vir eeue ná die vernietiging van die Tweede Tempel in 70 nC nie meer in [[Sinagoge|sinagoges]] gesing is nie.<ref>David Hiley, ''Western Plainchant'' pp. 484–5.</ref> Vroeë Christelike rites het egter elemente van Joodse aanbidding opgeneem wat in die latere sangtradisie te voorskyn gekom het. Kanonieke ure het byvoorbeeld hul oorsprong in Joodse gebedsure. "Amen" en "(h)alleluja" kom uit [[Hebreeus]], en die drievoudige "[[Sanktus|sanctus"]] is ontleen aan die drievoudige "kadosh" van die Kedoesja.<ref>Apel, ''Gregorian Chant'' p. 34.</ref> Die [[Nuwe Testament]] meld dat gesange tydens die laaste avondmaal gesing is, byvoorbeeld in Matteus 26:30: "Toe hulle die lofsang gesing het, het hulle na die Olyfberg uitgegaan." Ander antieke getuies soos [[Pous Clemens I]], [[Tertullianus]], [[Athanasius van Alexandrië]] en Egeria bevestig dié praktyk,<ref>Apel, ''Gregorian Chant'' p. 74.</ref> hoewel in poëtiese of obskure wyses wat min lig werp op hoe die musiek van daardie tyd geklink het.<ref>Hiley, ''Western Plainchant'' pp. 484–7 and James McKinnon, ''Antiquity and the Middle Ages'' p. 72.</ref> Die Griekse Oksirhinchus-lofsang uit die derde eeu het in die vorm van musieknotasie oorleef, maar die verband tussen hierdie lofsang en die gewone gelyksangtradisie is onduidelik. <ref>McKinnon, James W.: "Christian Church, music of the early", Grove Music Online ed. L. Macy (Accessed 11&nbsp;July&nbsp;2006), [http://www.grovemusic.com/ (subscription access)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516041031/http://www.grovemusic.com/ |date=16 Mei 2008 }}</ref> Musikale elemente wat later in die Roomse rite gebruik sou word, het in die derde eeu tevoorskyn gekom. Die ''Traditio Apostolica'' (of apostoliese tradisie), wat aan die teoloog [[Teenpous Hippolitus|Hippolitus]] toegeskryf word, noem die sing van [[ Hallel |Halleel-]] psalms met Alleluja-refreine tydens vroeë-Christelike <nowiki><i id="mwYQ">agape-</i></nowiki> feeste.<ref>Hiley, ''Western Plainchant'' p. 486.</ref> Offisiegelyksange wat in die kanonieke ure gesing word, het hul oorsprong in die vroeë vierde eeu, toe woestynmonnike wat [[Antonius van Egipte]] gevolg het die praktyk van voortdurende psalmodie begin het: Elke week word die volledige siklus van 150 psalms gesing. Teen ongeveer 375 het antifonale psalmodie in die Christelike Ooste gewild geword; in 386 stel Ambrosius hierdie praktyk aan die Weste voor. In die vyfde eeu is die Schola Cantorum-sangskool in Rome gestig om opleiding in kerkmusikaliteit te bied.<ref>Grout, ''A History of Western Music'', pp. 28</ref> Akademici debatteer steeds oor hoe gelyksang in die vyfde tot die negende eeu ontwikkel het, want inligting oor dié tydvak is baie beperk. Teen ongeveer 410 het [[Augustinus van Hippo|Augustinus]] die responsoriese sang van 'n trapgesang tydens die [[Mis]] beskryf. Teen ongeveer 520 stel Benedictus van Nursia die Reëls van die Heilige Benedictus in werking, waarin die protokol van die breviergebede vir kloostergebruik neergelê is. Omstreeks 678 word Roomse gelyksang in [[York]] onderrig.<ref>James McKinnon, ''Antiquity and the Middle Ages'' p. 320.</ref> Kenmerkende tradisionele tradisies van Westerse gelyksang ontstaan in dié tyd, veral op die Britse Eilande (Keltiese gelyksang), Spanje (Mosarabiese gelyksang), Gallië (Gallikaanse gelyksang) en Italië (Oud-Roomse, Ambrosiese en Beneventynse gelyksang). Dié tradisies het moontlik ontstaan uit 'n hipotetiese jaarlange repertorium van vyfde-eeuse gelyksang ná die ineenstorting van die Westerse [[Romeinse Ryk]] . Johannes Himmonides, Diaken van Rome en biograaf (ongeveer 872) van [[pous Gregorius I]], het beskeie beweer dat dié pous 'n lapwerkversameling van antifone saamgestel het.<ref name="Bewerunge">{{Cite CE1913|last=Bewerunge|first=Heinrich|wstitle=Gregorian chant}}</ref> Dis geen verrassing nie, gegewe sy aansienlike werk met liturgiese ontwikkeling. Hy het die Schola Cantorum herorganiseer en 'n meer eenvormige standaard in kerkdienste gevestig, en gesange uit die plaaslike tradisies versamel so ver as wat hy kon. Uit hierdie gesange het hy behou wat hy kon, hersien waar nodig en spesifieke gelyksange aan die verskillende dienste toegewys.<ref>Grout, ''A History of Western Music'', pp. 28–9</ref> Volgens Donald Jay Grout het Gregorius beoog om dié versameling van gelykgesange uit uiteenlopende tradisies in 'n eenvormige, ordelike geheel te organiseer sodat die hele westelike deel van die Kerk dit kon gebruik.<ref>Grout, ''A History of Western Music'', p. 30</ref> Sy befaamde liefde vir musiek is reeds 34 jaar ná sy dood opgeteken; Honorius se epitaaf het reeds bewys dat vergelyking met Gregorius die hoogste lof vir 'n musiekliefde pous beskou is. Hoewel latere verhale sy ware prestasies ophemel, kan hierdie belangrike stappe moontlik verklaar waarom sy naam met Gregoriaanse gelykgesang in verband gebring word. === Die oorsprong van volwaardige gelyksang === [[Lêer:Gregory_I_-_Antiphonary_of_Hartker_of_Sankt_Gallen.jpg|regs|duimnael| 'n Duif wat die [[Heilige Gees]] op die skouer van [[pous Gregorius I]] voorstel, simboliseer Goddelike inspirasie. ]] Die Gregoriaanse repertorium is verder gesistematiseer vir gebruik in die Roomse rite, en geleerdes oorweeg die relatiewe invloede wat die Roomse en [[Karolingers|Karolingiese]] praktyke op die ontwikkeling van gelyksang gehad het. Aan die einde van die agtste eeu het die Karolingiese konings 'n toenemende invloed op die pous uitgeoefen. Tydens 'n besoek aan Gallië in 752-753 het [[pous Stefanus II]] die Mis met Roomse gelyksang gevier. Volgens [[Karel die Grote]] het sy vader [[Pepyn die Korte]] die plaaslike Galliese rite ten gunste van die Roomse rite afgeskaf om die vrhouding met Rome te versterk.<ref>Apel, ''Gregorian Chant'' p. 79.</ref> Dertig jaar later (785–786) het [[pous Adrianus I]] op versoek van Karel die Grote 'n pouslike sakramentum (of heilige eed) met Roomse gelykgesange na die Karolingiese hof gestuur. Volgens James McKinnon het 'n projek onder leiding van Chrodegang van Metz oor 'n kort tydjie in die agtste eeu – en onder die gunstige beskerming van die Karolingiese konings – die kernliturgie van die Roomse Mis saamgestel en die gebruik daarvan in [[Franke|Frankië]] en die hele Gallië bevorder. Willi Apel en Robert Snow hou 'n aanvaarde denkskool voor dat Gregoriaanse gelyksang in ongeveer 750 uit 'n sintese van Roomse en Gallikaanse gelyksang ontstaan het, en wel in opdrag van die Karolingiese konings in Frankryk. Andreas Pfisterer en Peter Jeffery het aangetoon dat ouer melodiese essensies uit Roomse gelyksang duidelik in dié gesintetiseerde gelyksangrepertorium voorkom. Daar was ook ander ontwikkelings. Gelyksange is aangepas, beïnvloed deur plaaslike style en Gallikaanse gelyksang, en na die teorie van die antieke Griekse oktoigos-stelsel van modusse aangepas op 'n wyse wat later as die westelike stelsel van die agt kerkmodusse inslag gekry het. Die Metz-projek het ook 'n innoverende [[musieknotasie]] ontwikkel waarmee vryevorm neume gebruik is om die lyne van 'n melodie aan te dui.<ref>Grier J. (2003) Ademar de Chabannes, Carolingian Musical Practices, and Nota Romana. Journal of the American Musicological Society. 56 (1):43–98.</ref> Dié notasievorm is mettertyd verder ontwikkel, en het uiteindelik gelei tot die moderne notebalk (toegeskryf aan [[Guido van Arezzo|Guido d'Arezzo]] ) in die vroeë 11de eeu wat vandag nog gebruik word. Die hele versameling van Frankies-Roomse Karolingiese gelyksang, wat met nuwe gelyksange aangevul is om die liturgiese jaar te voltooi, is in 'n enkele versameling opgeneem wat "Gregoriaans" genoem is. Die veranderinge wat dié nuwe gelyksangstelsel gebring is, was só beduidend dat sommige akademici bespiegel dat dit so genoem is ter ere van die destydse [[pous Gregorius II]].<ref>McKinnon, ''Antiquity and the Middle Ages'' p. 114.</ref> Hoe dit ook al sy, die legendes oor [[pous Gregorius I]] was voldoende om hom as die eintlike persoon agter Gregoriaanse gelyksang te identifiseer. Hy word dikwels as die ontvanger van instruksies oor gelyksang uitgebeeld deurdat die kunstenaar 'n duif op sy skouer uitbeeld by wat die [[Heilige Gees]] uitbeeld – en op dié wyse is Gregoriaanse gelyksang ook as goddelike inspirasie bestempel. Akademici is dit egter eens dat die melodiese wese van baie Gregoriaanse gelyksange nog nie in die tyd van Gregorius I bestaan het nie. Daarbenewens is dit wyd bekend dat die bekende neumestelsel vir die notering van gelyksang nie in sy leeftyd ontwikkel is nie.<ref>Taruskin, Richard ''The Oxford History of Western Music, Volume I – Music from the earliest notations to the 16th century'' Chapter 1, the curtain goes up, page 6. (Oxford: Oxford University Press, 2010)</ref> Nietemin word pous Gregorius tot vandag toe nog deur sommige mense as komponis van die Gregoriaanse gelyksange beskou.<ref>Wilson, ''Music of the Middle Ages'' p. 13.</ref> === Verspreiding en hegemonie === Gregoriaanse gelyksang het binne 'n kort tyd in 'n merkwaardige eenvormige vorm oor Europa heen versprei. [[Karel die Grote]] het, nadat hy tot Roomse keiser verhef is, Gregoriaanse gelyksang aggressief deur sy hele ryk versprei om religieuse en sekulêre mag te verenig. Geestelikes moes die nuwe repertorium in gebruik neem – of die doodstraf in die gesig staar.<ref>David Wilson, ''Music of the Middle Ages'' p. 10.</ref> Volgens Engelse en Duitse bronne het Gregoriaanse gelyksange noord na [[Skandinawië]], [[Ysland]] en [[Finland]] versprei.<ref>Hiley, ''Western Plainchant'' p. 604.</ref> In 885 verbied [[pous Stefanus V]] die [[Kerkslawies|Slawiese]] liturgie, wat tot die gebruik van Gregoriaanse gelyksang in Oos-Katolieke lande soos[[Pole]], [[Morawië]] en [[Slowakye]] gelei het. Die ander gelyksangrepertoriums van die Christelike Weste het met mening met dié nuwe Gregoriaanse gelyksang moes meeding. Karel die Grote het die beleid van sy vader voortgesit om die Roomse rite bo die plaaslike Gallikaanse tradisies te bevoordeel. Teen die 19de eeu is die Gallikaanse rite en gelykgesang vir alle doeleindes uitgeskakel, hoewel nie sonder plaaslike weerstand nie.<ref>Apel, ''Gregorian Chant'' p. 80.</ref> Die Gregoriaanse gelykgesang van die Salisburiese rite het Keltiese gelyksang verdring. Gregoriaanse gelyksang is vir meer as 'n eeu lank saam met Beneventynse gelyksang gesing voordat Beneventynse gelyksang in 1058 weens pouslike bevel afgeskaf is. Mosarabiese gelyksang het die instroming van die [[Wes-Gote]] en [[More]] oorleef, maar nie die pas ingehuldigde Rooms-gesteunde biskoppe ná die herverowering ([[Reconquista]]) van Spanje nie. Moderne mosarabiese gelyksang, wat vandag tot 'n handjievol toegewyde kapelle beperk is, is hoogs Gregoriaans en toon geen musikale ooreenkoms met die oorspronklike vorm nie. Dis alleen maar Ambrosiaanse gelyksang wat tot vandag toe oorleef het omdat dit weens Ambrosius se musikale reputasie en kerklike gesag in [[Milaan]] behoue gebly het. Gregoriaanse gelyksang het uiteindelik die plaaslike gelyksangtradisie van Rome self vervang, wat nou as oud-Romaanse gelyksang bekend staan. In die tiende eeu word feitlik geen musiekmanuskripte in Italië genoteer nie; in plaas daarvan het Roomse pouse Gregoriaanse gelyksang in die tiende en 11de eeu vanuit die (Duitse) Heilige Romeinse Ryk ingevoer. Die Credo (geloofsbelydenis) is byvoorbeeld in 1014 op versoek van keiser Hendrik II by die Romeinse rite gevoeg.<ref>Hoppin, ''Medieval Music'' p. 47.</ref> Versterk deur die legende van [[pous Gregorius]], is Gregoriaanse gelyksang as die outentieke, oorspronklike gelyksang van Rome beskou – 'n wanopvatting wat tot vandag toe voortduur. Teen die 12de en 13de eeu het Gregoriaanse gelyksang al die ander Westerse gelyksangtradisies óf vervang, óf gemarginaliseer. Latere bronne van dié ander gelyksangtradisies dui aan hoe die Gregoriaanse invloed al meer toegeneem het, soos pogings af en toe om hul gelyksange volgens die Gregoriaanse modusse te rangskik. Net so het die Gregoriaanse repertorium ook elemente van hierdie verlore gelyksangtradisies opgeneem wat deur noukeurige styl- en historiese ontleding uitgewys kan word. Daar word byvoorbeeld geglo dat die ''Improperia'' van [[Goeie Vrydag]] 'n oorblyfsel van die Gallikaanse repertorium is.<ref>Carl Parrish, "A Treasury of Early Music" pp. 8–9</ref> === Vroeë bronne en latere hersienings === [[Lêer:Ad_te_levavi_trimmed.jpg|regs|duimnael| Twee gelyksange uit egte Mis (''Missa Proper''), geskryf in adiastematiese neume, uit Sint Gall, MS 359. ]] {{Listen|type=music|filename=Gradual chant - Universi qui te expectant.ogg|title=''Universi qui te expectant'', Gradual for the Mass (first Sunday of Advent)|description=This chant corresponds to the second one on the manuscript folio above beneath the large rubric ''Responsorium Graduale''; by [[Schola Antiqua of Chicago]].}} Die vroegste bronne met musikale notasie is omstreeks 930 geskryf (''Graduale Laon''). Voorheen is gelyksang mondelings oorgedra. Die meeste akademici wat in Gregoriaanse gelyksang spesialiseer, is dit eens dat die ontwikkeling van musieknotasie die verspreiding van gelyksang in Europa 'n hupstoot gegee het. Die vroeëre genoteerde manuskripte is hoofsaaklik uit [[Regensburg]] in Duitsland, Sint Gall in Switserland, Laon en Sint Martial in Frankryk afkomstig. Gregoriaanse gelyksang is dwarsdeur sy lang geskiedenis aan 'n reeks redaksies onderwerp om dit by die heersende smaak en praktyk aan te pas. Die meer onlangse redaksie wat in die Benediktynse Klooster van Sint Pierre in Solesmes onderneem is, het intussen 'n enorme onderneming geword om die beweerde korrupte gelyksang tot 'n veronderstelde "oorspronklike" toestand te herstel. Vroeë Gregoriaanse gelyksang is hersien om aan die teoretiese strukture van die modusse te voldoen . In 1562–63 het die Konsillie van Trent die meeste sekwente verbied. Guidette se ''Directorium chori'', wat in 1582 gepubliseer is, en die ''Editio medicea'', wat in 1614 gepubliseer is, het drasties hersien wat beskou is as korrupte en gebrekkige barbaarshied deur gelyksange te laat ooreenstem met kontemporêre estetiese standaarde.<ref>Apel, ''Gregorian Chant'' pp. 288–289.</ref> In 1811 het die Franse musikoloog Alexandre-Étienne Choron – as deel van 'n konserwatiewe weerslag wat op die ondoeltreffendheid van die liberale Katolieke ordes tydens die [[Franse Rewolusie|Franse Revolusie]] gevolg het – vir die terugkeer na die "suiwerder" Roomse Gregoriaanse gelyksang en weg van Franse korrupsies gepleit.<ref>Hiley, ''Western Plainchant'' p. 622.</ref> In die laat 19de eeu is vroeë liturgiese en musikale manuskripte ontdek en versorg. Vroeër het Dom Prosper Guéranger die kloostertradisie in Solesmes laat herleef. Hy het hom vir die herinstelling van die breviergebede (''Divine Office'') beywer, maar daar was geen behoorlike gelyksangboeke nie. Menige monnik is na biblioteke regoor Europa gestuur om toepaslike gelyksangmanuskripte op te spoor. In 1871 is die ou Medicea-uitgawe egter in Pustet, Regensburg herdruk, wat [[pous Pius IX]] tot die enigste amptelike weergawe verklaar het. In die vaste oortuiging dat hulle op die regte pad was, het die monnike van Solesmes hul pogings egter vergroot en in 1889, ná dekades van navorsing, het hulle die ''Paléographie Musicale'' vrygestel, die eerste boek in 'n beplande reeks. Die belangrikste rede vir die publikasie daarvan was om die korrupsie van die Medicea te demonstreer deur gefotografeerde notasies voor te lê wat ontstaan het uit 'n groot verskeidenheid manuskripte van 'n enkele lied, wat die Solesmes-monnike as bewys voorgelê om hul eie hervorming te regverdig. Dié monnike het hul felste wapens in die stryd gewerp, want die akademies gegronde ''Paléographie Musicale'' was inderdaad bedoel om 'n oorlogstenk te wees wat die korrupte Pustet-uitgawe vir eens en altyd moes uitskakel. Op grond van die getuienis van ooreenkomste dwarsoor verskeie manuskripte (wat passend in faksimilee-uitgawes met voldoende redaksionele inleidings gepubliseer is) kon die Solesmes-skool 'n praktiese rekonstruksie bewerkstellig. Dié herskepte gelyksang was akademies hoog aangeskryf, maar tot in 1903 deur Rome verwerp, toe [[pous Leo XIII]] gesterf het. Sy opvolger, [[pous Pius X]], het die Solesmes-gelyksang – nou onder die naam ''Liber Usualis'' saamgestel - dadelik as gesaghebbend verklaar. In 1904 is daar opdrag gegee om die Vatikaanse uitgawe van die Solesmes-gelyksang saam te stel. Dit het egter tot ernstige akademiese debatte gelei, hoofsaaklik weens die stilistiese vryhede wat die Solesmes-bewerkers hulself gegun het om hul kontroversiële interpretasie van ritme af te dwing. Die Solesmes-uitgawes bevat byvoorbeeld fraseringstekens en nootverlengende episema (interpretasiemerkers in neume) en mora- (klankeenheid-) merke wat nie in die oorspronklike bronne voorkom nie. Boonop het hulle betekenisvolle letters in die oorspronklike bronne weggelaat wat aanduidings vir ritme en artikulasies soos toename en afname in tempo gee. Dié praktyke plaas die historiese korrektheid van die Solesmes-interpretasie onder verdenking.<ref>Hiley, ''Western Plainchant'' p. 624–627.</ref> Sedert die Solesmes-monnike dit op hulself geneem het om gelyksang te herstel, was daar uitgerekte besprekings oor watter rigting ingeslaan moes word. Sommige was ten gunste van 'n streng akademiese nougesetheid en wou publikasie uitstel, terwyl ander op praktiese kwessies gekonsentreer het en die korrupte tradisie so gou moontlik wou vervang. Bykans 'n eeu later bestaan daar steeds 'n gaping tussen 'n streng musikologiese benadering en die praktiese behoeftes van kerkkore. Die uitvoeringtradisie wat sedert die aanvang van die Solesmes-restorasie amptelik gepromulgeer is, verskil dus wesenlik met musiekwetenskaplike bewyse. In sy motu proprio ''Tra le sollecitudini'', het [[pous Pius X]] die gebruik van Gregoriaanse gelykgesang afgedwing en gelowiges aangemoedig om die Ordinarium van die mis te sing, hoewel hy die sing van die Proprium tot slegs manstemme beperk het. Hoewel dié gebruik in tradisionele Katolieke gemeenskappe volgehou word (waarvan die meeste egter ook vrouekore toelaat), dwing die Katolieke Kerk nie meer hierdie verbod af nie. Vatikaan II het Rooms-Katolieke byvoorbeeld amptelik toegelaat om ander musiek, veral gewyde polifoniese werke, in die plek van Gregoriaanse gelyksang te gebruik, hoewel dit weer eens bevestig het dat Gregoriaanse gelyksang steeds die amptelike musiek van die Roomse rite van die Katolieke Kerk is, en dat dit diemees geskikte musiek is vir aanbidding in die Roomse liturgie.<ref name="Catholic"/> == Musikale vorm == === Melodiese soorte === Gregoriaanse gelyksang is, soos "gelyksang" inderdaad impliseer, vokale musiek. Die teks, die frases, woorde en uiteindelik die lettergrepe, kan op verskillende wyses gesing word. Die eenvoudigste hiervan is sang op dieselfde toonhoogte, wat "sillabies" genoem word omdat elke lettergreep op dieselfde toonhoogte gesing word. Net so is eenvoudige gelyksange deurgaans sillabies, met slegs enkele gevalle waar 'n lettergreep op twee of meer note gesing word. Neumse gelyksange is meer versier, en ligature – ’n groep note wat verbind is en as 'n enkele saamgestelde neume genoteer word – kom volop in dié tekste voor. Melismatiese gelyksange is die mees versierde vorme, waarin uitgebreide melodieë op lang volgehoue vokale gesing word, soos die Alleluja, wat wissel van vyf of ses note per lettergreep tot meer as sestig in die meer omslagtige melismas.<ref>Hoppin, ''Medieval Music'' pp. 85–88.</ref> {{Listen|type=music|filename=Epistle for the Solemn Mass of Easter Day.ogg|title=Epistle for the Solemn Mass of Easter Day|description=Example of liturgical recitative in Gregorian chant}} Gregoriaanse gelyksange val in twee breë melodiekategorieë: [[Resitatief|resitatiewe]] en vrye melodieë.<ref>Apel, ''Gregorian Chant'' p. 203</ref> Die eenvoudigste soort melodie is die liturgiese resitatief. Resitatiewe melodieë word oorheers deur 'n enkele toonhoogte, wat die resiteernoot genoem word. Ander toonhoogtes verskyn in melodiese formules vir die ''incipits'' ("aanvang"), gedeeltelike kadense en volledige kadense. Hierdie gelyksange is hoofsaaklik sillabies van aard. Die [[voorgebed]] vir [[Paasfees]] bestaan uit 127 lettergrepe wat op 131 toonhoogtes gesing word, met 108 hiervan die resiteernoot A en die ander 23 toonhooogtes wat na G afbuig.<ref>Hoppin, ''Anthology of Medieval Music'' p. 11.</ref> Liturgiese resitatiewe kom algemeen in die ''accentus''-gelyksange voor, byvoorbeeld in die voorgebede, die Epistel en die [[Evangelie]] tydens die [[mis]], en in die direkte psalmodieë van die offisie. Psalmodiese gelyksang, wat [[psalms]] intoneer, bevat sowel resitatiewe as vrye melodieë. Psalmodiese gelyksange sluit direkte psalmodie, antifonale gelyksang en responsoriese gelyksang in.<ref>Hoppin, ''Medieval Music'' p. 81.</ref> In direkte psalmodie word psalmverse sonder refreine op eenvoudige, formule-agtige melodieë gesing. Die meeste psalmodiese gelyksange is antifonaal en responsories, en word op vrye melodieë van verskillende kompleksiteite gesing. [[Lêer:Evora06.jpg|duimnael| Antifonarium met Gregoriaanse gelykgesang ]] {{Listen|type=music|filename=Loquetur Dominus.ogg|title=''Loquetur Dominus'', Introit for Week XXXIV of Ordinary Time|description=Example of antiphonal psalmody in Gregorian chant|filename2=De profundis.ogg|title2=''De profundis'', tract for the Requiem Mass|description2=Example of responsorial psalmody in Gregorian chant}} Antifonale gelyksange soos die introïtus en die kommunie het oorspronklik verwys na liedere waarin twee kore mekaar afgewissel het: een koor het die verse van die psalm gesing, die ander 'n refrein wat die antifoon genoem word. Met verloop van tyd is die aantal verse verminder en meestal beperk tot net een psalmvers en die doksologie, of selfs heeltemal weggelaat. Antifoniese gelyksang weerspieël hul antieke oorsprong as ingewikkelde resitatiewe weens die resitatiefagtigheid van hul melodieë. Gewone gelyksang, soos die Kyrie en [[Gloria]], word nie as antifonale gelyksange beskou nie, hoewel dit dikwels in antifonale styl uitgevoer word. Responsoriese gelyksang soos die trapgesang, Alleluja, Offertorium en die offisieresponsies het oorspronklik uit 'n refrein – wat 'n responsie genoem word – bestaan wat deur die koor gesing en afgewissel word met psalmverse wat deur 'n solis gesing is. Responsoriese gelyksange is dikwels gekomponeer as 'n sameflansing van verskeie standaardmusiekfrases deur 'n proses wat as sentonisering bekend gestaan het. Traktusse is melismatiese toonsettings van psalmverse wat dikwels van herhalende kadense gebruik maak en sterk gesentoniseer is. Gregoriaanse gelyksang het ontwikkel om verskillende funksies in die Rooms-Katolieke liturgie te verrig. In die breë word liturgiese resitatiewe gebruik vir tekste wat deur diakens of priesters gesing word. Antifoniese gelyksang gaan gepaard met liturgiese aksies: die inkoms van die offisiant, die insameling van offergawes en die uitdeel van geheiligde brood en wyn. Responsoriese gelyksang brei uit op voorlesings en skriflesings.<ref>Hoppin, ''Medieval Music'' p. 123.</ref> Niepsalmodiese gelyksang, insluitend die ordinarium van die [[Mis (musiek)|mis]], [[Sekwent (musikale vorm)|sekwente]] en gesange was oorspronklik as gemeentesang bedoel.<ref>Hoppin, ''Medieval Music'' p. 131.</ref> Die musiekstyl van dié tekste word grootliks deur die struktuur daarvan bepaal. In [[Sekwent (musikale vorm)|sekwente]] word dieselfde melodiese frase in elke [[koeplet]] herhaal. Die strofiese tekste van gesange gebruik dieselfde sillabiese melodie vir elke strofe. === Modaliteit === Daar word aanvaar dat vroeë gelyksang, soos die meeste Westerse musiek, deur die gebruik van die [[diatoniese toonleer]] gekenmerk word. Modale teorie, wat die samestelling van die kernsang-repertorium na-dateer, spruit uit 'n sintese van twee baie verskillende tradisies: die spekulatiewe tradisie van numeriese verhoudings en spesies wat geërf is uit antieke Griekeland en 'n tweede tradisie gewortel in die praktiese kuns van cantus. Die vroegste geskrifte wat oor teorie sowel as praktyk handel, is onder meer die Enchiriadis- groep verhandelinge, wat in die laat negende eeu versprei het en moontlik hul oorsprong het in 'n vroeëre mondelinge tradisie. In teenstelling met die antieke Griekse stelsel van tetrachorde ('n versameling van vier aaneenlopende note) wat met twee tone en 'n halftoon afdaal, baseer die Enchiriadis-komponiste hul toonstelsel op 'n tetrachord wat met die vier finale note van gelyksang, naamlik D, E, F en G. Dié afsonderlike tetrachorde in die Enchiriadis-stelsel was lank bepeins omdat dit nie met die diatoniese raamwerk ooreenkom wat die standaard- Middeleeuse toonleer geword het nie (daar is byvoorbeeld 'n hoë F#, 'n noot wat nie deur latere Middeleeuse komponiste erken is nie). 'n Diatoniese toonleer met 'n chromaties veranderlike b/b-mol is die eerste keer deur Hucbald beskryf, wat die tetrachord van die finale note (D, E, F, G) aanvaar het en die res van die stelsel gekonstrueer het rondom die Griekse groter- en kleinerperfekte stelsels. Perfekte stelsels. Dit was die eerste stappe om 'n teoretiese tradisie te bewerkstellig wat met gelyksang ooreengestem het. Omstreeks 1025 het [[Guido van Arezzo]] 'n omwenteling in Westerse musiek veroorsaak met die ontwikkeling van die ''gamma-ut'' (of ''gamma'' of ''gamut''), waarvolgens toonhoogtes in die sangomvang in oorvleuelende [[Heksachord|heksachorde]] gerangskik is. Heksachorde kan gebou word op C (die natuurlike heksachord C-D-E^F-G-A), F (die sagte heksachord wat 'n B-mol gebruik, F-G-A^B'''♭'''-C-D), of G (die harde heksachord, met 'n natuurlike B, G-A-B^C-D-E). Die B-mol was 'n integrale deel van dié stelsel van heksachorde en nie bloot 'n byteken nie. Die gebruik van note buite dié versameling is as ''musica ficta'' (valse musiek) beskryf. Gregoriaanse gelyksang is volgens agt modusse ingedeel wat deur die agtvoudige indeling van die Bisantynse gelyksang (die ''oktoechos'' genoem word).<ref>Wilson, ''Music of the Middle Ages'' p. 11.</ref> Elke modus word onderskei deur sy finalis (slottoon), dominant en ambitus. Die finalis is die slottoon, wat gewoonlik 'n belangrike noot in die algehele struktuur van die melodie is. Die dominant is 'n sekondêre toonhoogte wat gewoonlik as 'n resiteernoot in die melodie dien. ''Ambitus'' verwys na die reeks toonhoogtes wat in die melodie gebruik word. Melodieë waarvan die finalis in die middel van die ambitus voorkom, of wat slegs 'n beperkte ambitus het, staan as ''plagale modusse'' bekend, terwyl melodieë waarvan die finalis in die onderste deel van die ambitus voorkom en 'n omvang van meer as vyf of ses note het, word ''outentieke modusse'' genoem. Hoewel ooreenstemmende plagale en outentieke modesse dieselfde finaliste het, het hulle verskillende dominante.<ref>Hoppin, ''Medieval Music'' pp. 64–5.</ref> Die huidige pseudo-Griekse name vir die modusse, wat selde in die Middeleeue gebruik is, spruit uit 'n misverstand van die Antieke Griekse modusse: Die voorvoegsel ''hipo-'' (Afrikaans: ''onder'') dui op 'n plagale modus waar die melodie onder die finalis beweeg. In hedendaagse Latynse manuskripte word die modusse bloot ''protus authentus'' of ''proti plagis''; ''deuterus athentus'' of ''deuteri plagis''; ''tritus authentus'' of ''plagis triti'' en so meer genoem: die eerste modus, outentiek of plagaal; die tweede modus, outentiek of plagaal, en so meer. In die Roomse gelyksangbundels word die modusse met Latynse syfers aangedui. : Modus 1 en 2 is die outentieke en plagale modus wat op D eindig; ook die Doriese en Hipodoriese modus genoem. : Modus 3 en 4 is die outentieke en plagale vorme wat op E eindig; ook die Frigiese en Hipofrigiese modus genoem. : Modus 5 en 6 is die outentieke en plagale vorme wat op F eindig; ook die Lidiese en Hipolidiese modus genoem. : Modus 7 en 8 is die outentieke en plagale modus wat op G eindig; ook die Miksolidiese en Hipomiksolidiese modus genoem. Hoewel daar soms na die modusse met melodieë wat op A, B en C eindig as Eolies, lokries en Ionies verwys word, word dit nie as afsonderlike modusse beskou nie, maar eerder as transposisies van watter modus dieselfde stel heksachorde gebruik. Die werklike toonhoogte van Gregoriaanse gelyksang is nie vas nie, so die stuk kan gesing word in watter omvang ook al die gemaklikste is. Sekere klasse van die Gregoriaanse gelyksang het 'n afsonderlike musiekformule vir elke modus, wat help dat een gedeelte van die gelyksang glad na die volgende gedeelte kan oorgaan, byvoorbeeld die psalmverse wat tussen die herhaling van antifone of die ''Gloria Patri'' gesing word. Daar is dus modelle vir al agt modusse vir die voordrag van psalmverse, die Alleluja en die Gloria Patri.<ref>Hoppin, ''Medieval Music'' p. 82.</ref> Nie alle Gregoriaanse gelyksange pas netjies in Guido se heksachord- of die agtmodusstelsel in nie. Daar is byvoorbeeld gelyksange – veral uit Duitse bronne – waarvan die neume op 'n warboel van toonhoogtes tussen die note E en F dui, wat dus buite die heksachordstelsel val; of met ander woorde 'n vorm van chromatisme gebruik.<ref>Wilson, ''Music of the Middle Ages'' p. 22.</ref> Vroeë Gregoriaanse gelyksang, soos Ambrosiaanse en Oud-Roomnse gelyksang, waarvan die melodieë die naaste aan Gregoriaansse gelyksang is, het nie die modusstelsel gebruik nie.<ref>Apel, ''Gregorian Chant'' p. 166–78, and Hiley, ''Western Plainchant'' p. 454.</ref> Die groot behoefte aan 'n stelsel om gelyksang te organiseer, lê in die behoefte om antifone met standaardmelodieë te koppel, soos byvoorbeeld die psalmodie tydens die offisie. Die gebruik van Psalmmelodie i met 'n antifoon in modus 1 verseker 'n gladde oorgang van die einde van die antifoon na die toonaard van die melodie, en die einde van die melodie kan dan gekies word om weer 'n gladde oorgang na die antifoon te verseker. Soos wat die modusstelsel meer en meer aanvaar is, is Gregoriaanse gelyksange verwerk om by dié modusse aan te pas, veral gedurende die 12de-eeuse [[Cisterciënsers|Cisterciënzer-]]<nowiki/>hervormings. Finaliste (slottone) is verander, melodiese omvang verminder, melismata verkort, B-molle uitgeskakel en herhalende woorde weggelaat.<ref>Hiley, ''Western Plainchant'' pp. 608–10.</ref> Ten spyte van pogings om modale konsekwentheid af te dwing, kom sommige eenvoudige gelyksange – veral Kommunies – nie met eenvoudige modale voorskrifte ooreen nie. In vier middeleeuse manuskripte is die Kommunie ''Circuibo'' byvoorbeeld elke keer in 'n ander modus getranskribeer.<ref>Apel, ''Gregorian Chant'' pp. 171–2.</ref> Verskeie kenmerke anders as modaliteit dra ook tot die Gregoriaansegelyksangidioom by, wat dit 'n kenmerkende musikale karakter gee. Melodiese beweging is hoofsaaklik [[Trappe en spronge|stapsgewys]]. Spronge van 'n derde kom gereeld voor, en groter sprong is veel meer gereeld as byvoorbeeld in ander gelyksangrepertoriums, soos Ambrosiaanse of Beneventanse gelyksang. Gregoriaanse melodieë is meer geneig om slegs tot 'n sewende eerder as tot 'n volle oktaaf te strek, sodat die melodieë selde van D na die D 'n oktaaf hoër strek, maar dikwels eerder van D na die C 'n sewende hoër volgens 'n patroon soos D-F-G-A-C.<ref>Apel, ''Gregorian Chant'' pp. 256–7.</ref> Gregoriaanse melodieë verken dikwels kettings van toonhoogtes, soos F-A-C, waaromheen die ander note van die gelyksang beweeg.<ref>Wilson, ''Music of the Middle Ages'' p. 21.</ref> In elke modus word sekere intreetone en kadense verkies, wat die modale teorie op sy eie nie verklaar nie. Gelyksang vertoon boonop dikwels ingewikkelde interne strukture wat musikale subfrases kombineer en herhaal. Dit kom veral in die offertorium voor, asook in gelyksange met korter, herhalende tekste soos die Kyrie en Agnus Dei; ook in langer gelyksange met duidelike tekstuele onderafdelings, soos die Groot Responsies, die [[Gloria]] en die [[Geloofsbelydenis van Nicea|Credo]] (geloofsbelydenis).<ref>Apel, ''Gregorian Chant'' pp. 258–9.</ref> Geyksang val soms in melodies verwante groepe. Die musikale frases is gesentoniseer om trapgesange of traktusse te skep – bykans asof dit een of ander vorm van "grammatika" volg. Sekere frases word slegs aan die begin of aan die einde van 'n gelyksang gebruik, of slegs in sekere kombinasies, sodat musikale families van gelyksange geskep word, byvoorbeeld die ''Iustus ut palma-'' familie van die trapgesange.<ref>Apel, ''Gregorian Chant'' pp. 344–63.</ref> Verskeie introïtusse in modus 3, waaronder die ''Loquetur Dominus'' hierbo, vertoon melodiese ooreenkomste. Mode III- (E-outentiek) gelyksang gebruik C as dominant, dus is C die verwagte resiteertoon. Hierdie modus III-introïtusse gebruik egter sowel G as C as resiteertone, en begin dikwels met 'n versierde sprong van G na C om hierdie tonaliteit te vestig.<ref>Hiley, ''Western Plainchant'' pp. 110–113.</ref> Soortgelyke voorbeelde kom regdeur die repertorium voor. === Notasie === [[Lêer:Neume2.jpg|duimnael| Offertorium ''Iubilate deo universa terra'' in onverhoogde neume. ]] Die vroegste genoteerde bronne van Gregoriaanse gelyksang (geskryf ongeveer 950) het simbole gebruik wat ''neume'' (Grieks: "teken", "van die hand") genoem word om toonbewegings en die relatiewe tydsduur binne elke lettergreep aan te dui. Dit is 'n tipe musikale stenografie wat blyk of dit fokus op gebare en toonbewegings fokus eerder as op die spesifieke toonhoogtes van individuele note of die relatiewe begintoonhoogte van elke neume nie. Aangesien gelyksang volgens 'n mondelinge tradisie oorgelewer is en die tekste en melodieë dus uit die kop gesing is, was dit uiteraard ook nie nodig nie. Die neumse manuskripte vertoon groot gekunsteldheid en noukeurigheid in notasie en 'n magdom grafiese tekens om die musikale gebare en die korrekte uitspraak van die teks aan te dui. Geleerdes is van mening dat dié praktyk moontlik ontstaan het uit chironomiese handgebare, die ekfonetiese notasie van Bisantynse gelyksang, punktuasietekens of diakritiese aksente.<ref>Levy, Kenneth: "Plainchant", ''Grove Music Online'', ed. L. Macy (Accessed 20&nbsp;January&nbsp;2006), [http://www.grovemusic.com/shared/views/article.html?section=music.40099.2.3#music.40099.2.3 (subscription access)]</ref> Latere aanpassings en vernuwings sluit in uitgekrapte (droë) lyne, inkstrepe of twee lyne wat C en F gemerk is om die relatiewe toonhoogtes tussen neume aan te dui. Volgehoue relatiewe verhoging het vir die eerste keer in die eerste helfte van die 11de eeu in [[Akwitanië]] begin ontwikkel, veral by die klooster van Sint Martialus in Limoges. Verskeie Duitssprekende gebiede het egter so laat as die 12de eeu nog van neume sonder vasgestelde toonhoogte gebruik. Bykomende simbole is ontwikkel, byvoorbeeld die ''custos'', wat aan die einde van 'n notebalk geplaas is om die volgende toonhoogte aan te dui. Ander simbole dui op veranderinge in artikulasie, tydsduur of tempo, byvoorbeeld die letter "t" om 'n tenuto aan te dui. 'n Ander weergawe van vroeë notasie het 'n stelsel van letters gebruik wat met verskillende toonhoogtes ooreenkom, bykans soos wat [[Shakers|Shaker-musiek]] genoteer word. [[Lêer:Gregorian_chant.gif|omraam| ''Liber usualis'' in neume (uittreksel uit die ''Kyrie eleison'' (''Orbis factor'')). ]] Teen die 13de eeu is die neume van die Gregoriaanse gelyksang gewoonlik in ''vierkantnotasie'' op 'n vierlynstaaf met 'n sleutel geskryf, soos in die ''Graduale Aboense'' hierbo. In neume word 'n klein groepe stygende note op 'n enkele lettergreep as opgestapelde vierkante genoteer en van onder na bo gesing; daarteenoor word dalende note met diamante aangedui en van links na regs gesing. As 'n lettergreep oor 'n aantal note gesing moet word, word 'n reeks kleiner groepe neumes agtereenvolgens geskryf en van links na regs gesing. Die oriskus-, kwilisma- en likwesentneume dui op gevalle waar vokale op spesiale wyses hanteer word, maar dit is grotendeels verwaarloos weens onsekerheid oor hoe presies dit gesing word. Sedert die 1970's onder die invloedryke Dom Eugène Cardine (sien hieronder onder "ritme"), het sierneume meer aandag van sowel navorsers as kunstenaars begin geniet. B-mol word met 'n ''b-mollum'' (Latyn: "sag") aangedui: 'n geronde kleinletter-b wat links van die melodielyn geplaas word, soos in die "Kyrie" hierbo aangedui word. Indien nodig, dui 'n ''b-durum'' (Latyn: "hard"), wat vierkantig geskryf word, 'n natuurlike B aan, gewoonlik om die ''b-mollum'' te kanselleer. Dié stelsel van vierkantnotasies is standaard in moderne gelyksangboeke. == Uitvoering == === Tekstuur === Gregoriaanse gelyksang is oorspronklik gebruik om die Offisie voor te sing (deur manlike en vroulike godsdienstige persone), asook vir die voorsing van dele van die [[Mis (musiek)|mis]] wat betrekking het op die gelowiges (manlik en vroulik), die offisiant (die priester, wat altyd manlik was) en die koor (saamgestel uit manlike ingesweerdes, buiten in die kloosters). Buite die grense van die groter stede het die aantal beskikbare geestelikes egter afgeneem, en gewone mans het hierdie dele begin sing. Die koor is beskou as 'n amptelike liturgiese plig wat aan geestelikes opgelê is, en daarom is vroue nie toegelaat om in die ''Schola Cantorum'' of ander kore te sing nie, buiten in kloosters, waar vroue as deel van hul gewyde lewens toegelaat is om die offisie en gedeeltes van die mis voor te sing.<ref>Carol Neuls-Bates, ''Women in Music'' p. 3.</ref> Gelyksang was gewoonlik eenstemmig gesing. Latere innovasies het trope (Latyn: ''tropi'') ingesluit, wat 'n nuwe teks is wat in dieselfde melodiese frase in 'n melismatiese gelyksang gesing word (byvoorbeeld nuwe teks op die Alleluja-melodie herhaal, of 'n volledige musiekfrase herhaal maar met 'n nuwe teks wat kommentaar op die vorige teks lewer) en verskillende vorme van die organum, 'n (geïmproviseerde) harmoniese versiering bo die gelyksangmelodieë wat op oktawe, vyfdes, vierdes en later derdes gebaseer is. Nóg trope, nóg organum behoort egter tot die gepaste gelyksangrepertorium. Die belangrikste uitsondering hierop is die [[Sekwent (musikale vorm)|sekwent]], wat ontstaan het uit 'n trope van die uitgebreide melisma van Alleluja-gelyksang, wat as die jubilus bekend staan; maar die sekwent, soos die trope, is later amptelik onderdruk. Die Trentse Konsillie het sekwente van die Gregoriaanse korpus geskrap, behalwe dié vir die [[Paasfees]], [[Pinkster]], [[Sakramentsdag]] en [[Allersiele|Allersieledag]]. Min is bekend oor die spesifieke vokale stilering of uitvoeringspraktyke wat in die Middeleeue vir Gregoriaanse gelyksang gevolg is. By geleentheid is die geestelikes aangespoor dat hul sangers met meer selfbeheersing en vroomheid moet optree. Dit mag op virtuose optredes dui, in teenstelling met die moderne stereotipering van Gregoriaanse gelyksang as 'n trae stemmingsmusiek. Dié spanning tussen musikaliteit en vroomheid reik ver terug; [[Pous Gregorius I]] het self kritiek gelewer op die gebruik om geestelikes te bevorder op grond van hul pragtige sang eerder as hul prediking.<ref>Hiley, ''Western Plainchant'' p. 504.</ref> Odo van Cluny, 'n bekende kloosterhervormer, prys egter die intellektuele en musikale virtuositeit wat in gelyksang aangetref is. Ware antifonale uitvoerings deur twee afwisselende kore kom steeds voor, soos in sekere Duitse kloosters. Antifoniese gelyksang word egter meestal in 'n responsoriese styl uitgevoer deur 'n solis (kantor) wat deur 'n koor afgewissel word. Dit lyk asof dié praktyk in die Middeleeue ontstaan het.<ref>Apel, ''Gregorian Chant'' p. 197.</ref> 'n Ander Middeleeuse innovasie het bepaal dat die kantor die openingswoorde van die responsoriese gelyksang sing, waarna die schola (koor) die einde van die openingsfrase sing. Dié innovasie het die kantor toegelaat om die toonhoogte van die gelyksang vir die koor te bepaal en die koor se intrede aan te dui. === Ritme === Weens Gregoriaanse gelyksang se mondelinge onderrigtradisie is moderne rekonstruksies van die bedoelte ritme wat op die geskrewe notasies van Gregoriaanse gelyksang gebaseer is nog altyd 'n kwessie wat debat uitlok. Om sake te vererger, bemoeilik die vele sierneume wat in die vroegste manuskripte gebruik word reeds bestaande probleme met die interpretasie van ritme. Sekere neume soos die pressus, pes quassus, strofiese neume kan moontlik herhalende note aandui wat deur 'n terugkeer na die tema verleng kan word, in sommige gevalle selfs met bykomende ornamente. Teen die 13de eeu, met die wydverspreide gebruik van vierkantige notasie, is die meeste gelyksang gesing met 'n ongeveer gelyke tydsduur wat aan elke noot toegeken is, hoewel Hieronimus van Morawië uitsonderings noem waarin sekere note, byvoorbeeld die slotnote van 'n gelyksang, verleng word.<ref>Hiley, "Chant", ''Performance Practice: Music before 1600'' p. 44. "The performance of chant in equal note lengths from the 13th century onwards is well supported by contemporary statements."</ref> Hoewel die standaardrepertorium van Gregoriaanse gelyksang ten dele met nuwe vorme van polifonie vervang is, lyk dit asof die vroeëre melo-ritmiese verfynings van monofoniese gelyksang heeltemal in onbruik verval het. Latere redaksies, soos die ''Editio medicaea'' van 1614, het die gelyksang herskryf sodat melismata met hul melodiese aksent op lettergrepe met aksent val.<ref>Apel, ''Gregorian Chant'' p. 289.</ref> Dié estesie het tot in die 19de eeu met die herondersoek van gelyksang deur geleerdes soos Wagner, Pothier en Mocquereau voortgeduur. Dié geleerdes het egter in twee kampe geval. Een denkrigting, waaronder Wagner, Jammers en Lipphardt, het die toepassing van 'n ritmiese metrum op gelyksang voorgestaan, hoewel hulle nie oor die werkswyse saamgestem het nie. 'n Teendenkrigting, verteenwoordig deur Pothier en Mocquereau, het 'n vrye ritme van gelyke nootwaardes ondersteun, hoewel sommige note vir tekstuele klem of musikale effek verleng kon word. Moderne Solesmes-uitgawes van Gregoriaanse gelyksang volg laasgenoemde denkrigting. Mocquereau het melodieë in frases van twee en drie note verdeel, wat elk met 'n ''ictus'' begin (soortgelyk aan 'n maat) en in 'n gelyksangboeke deur 'n klein vertikale teken aangedui word. Hierdie basiese melodiese eenhede is in groter frases gekombineer deur middel van 'n komplekse stelsel wat met chironomiese handgebare uitgevoer word.<ref>Apel, ''Gregorian Chant'' p. 127.</ref> Dié benadering was algemeen in die 20ste eeu, en veral bevorder deur die musiekonderrigprogram vir kinders van Justine Ward, totdat die liturgiese rol van gelyksang ná die liturgiese hervormings van [[Pous Paulus VI|Paulus VI]] verminder is, en nuwe navorsing in wese Mocquereau se ritmiese teorieë gediskrediteer het. <ref>Dyer, Joseph: "Roman Catholic Church Music", Section VI.1, [http://www.grovemusic.com/ Grove Music Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516041031/http://www.grovemusic.com/ |date=16 Mei 2008 }} ed. L. Macy (Accessed 28&nbsp;June&nbsp;2006), (subscription access)</ref> Die algemene moderne praktyk staan die uitvoer van Gregoriaanse gelyksang sonder enige maatslag of vaste metriese aksent voor, meestal om estetiese redes.<ref>William P. Mahrt, "Chant", ''A Performer's Guide to Medieval Music'' p. 18.</ref> Die teks bepaal die aksent, en die melodiese kontoer die frasering daarvan. Die verlenging van note wat deur die Solesmes-skool aanbeveel word, is steeds invloedryk, maar nie voorskriftelik nie. Dom Eugene Cardine (1905–1988), 'n Solemnes-monnik, het in 1970 sy ''Semiologie Gregorienne'' gepubliseer. Hierin het hy die musikale belangrikheid van die neume van die vroeë gelyksangmanuskripte duidelik uiteengesit. Cardine toon die groot verskeidenheid van neume en grafiese variasies van die basiese vorm van 'n spesifieke neume aan, wat nie in vierkantnotasie uitgedruk kan word nie. Dié verskeidenheid van notasies moes 'n praktiese doel en dus 'n musikale betekenis gehad het. Nege jaar later is die ''Graduale Triplex'' gepubliseer, waarin die Roomse Graduaal – wat al die gelyksange vir die mis in 'n jaar siklus bevat – verskyn het met die neume van die twee belangrikste manuskripte wat onder en bo-oor die 4-lynbalk vandie vierkantnotasie gekopieer is. Die ''Graduale Triplex'' het die oorspronklike notasie van Sankt Gallen en Laon (saamgestel ná 930 n.C.) in 'n enkele liedboek wyd toeganklik gemaak en was 'n groot stap vorentoe. Dom Cardine het baie studente gehad wat elkeen op hul eie manier hul semiologiese studies voortgesit het, waarvan sommige ook begin eksperimenteer het om die nuut verstaanbare beginsels in die uitvoeringspraktyk toe te pas. Die studies van Cardine en sy studente (Godehard Joppich, Luigi Augustoni, Johannes B. Göschl, Marie-Noël Colette, Rupert Fischer, Marie-Claire Billecocq, Alexander M. Schweitzer, om maar enkele te noem) het duidelik aangetoon dat ritme in Gregoriaanse gelyksang, soos wat dit in die 10de-eeuse ritmiese manuskripte (veral Sankt Gallen en Laon) genoteer is, soveel ritmiese diversiteit en melodies-ritmiese versierings manifesteer, maa waarvoor daar bykans geen 'n lewendigeuitvoeringstradisie in die Westerse wêreld bestaan nie. Kontemporêre groepe wat egter probeer om volgens die manuskriptradisies te sing, het ná 1975 ontwikkel. Sommige praktiserende navorsers verkies om nie-Westerse (liturgiese) tradisies van nader te beskou in daardie kulture waar die tradisie van modale monofonie nooit laat vaar is nie. 'n Ander groep met verskillende sienings is die menuraliste of die proporsionaliste, wat volhou dat ritme proporsioneel geïnterpreteer moet word en kort note dus presies die helfte van die lang note is. Dié denkrigtings maak aanspraak op die steun van historiese kenners soos Sint Augustinus, Remigius, Guido en Aribo.<ref>{{cite web |url=http://www.calumcille.com/griogair/9A14.html |title=The symbolism of chant rhythm |publisher=Calumcille.com |access-date=6 Junie 2012 |language=vi |archive-url=https://web.archive.org/web/20181201140149/http://www.calumcille.com/griogair/9A14.html |archive-date=1 Desember 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hierdie siening word veral deur John Blackley en sy Schola Antiqua New York bepleit. Onlangse navorsing in Nederland deur dr. Dirk van Kampen toon aan dat die outentieke ritme van Gregoriaanse gelyksang in die 10de eeu sowel proporsionele elemente bevat as elemente wat met die semiologie ooreenstem.<ref>Dirk van Kampen (1994). ''Het oorspronkelijke ritme van het Gregoriaans: Een 'semiologisch-mensuralistische' studie''. Landsmeer, {{ISBN|90-900742-8-7}}.</ref><ref>Dirk van Kampen (2005). Uitgangspunten voor de ritmiek van Gregoriaans. ''Tijdschrift voor Gregoriaans'', 30, 89–94.</ref> Met as vertrekpunt die verwagting dat die ritme van die Gregoriaanse gelyksang (en dus die tydsduur van individuele note) in elk geval tot die uitdrukkingsvermoë van die heilige Latynse tekste bydra, is verskillende woordverwante veranderlikes weens hul verwantskap met verskillende neumeverwante veranderlikes bestudeer. Dié verwantskappe is in 'n steekproef van introïtus-gelyksange bestudeer deur statistiese metodes soos korrelasie-analise en meervoudige regressie-analise te gebruik. Benewens die lengte van die lettergrepe (gemeet in tiendes van sekondes), is elke lettergreep geëvalueer ten opsigte van die posisie binne woord waartoe dit behoort, en dié veranderlikes dan te definieer as "die lettergreep dra of dra nie die hoofaksent nie", "die lettergreep is of is nie aan die einde van 'n woord nie", en so meer, asook ten opsigte van die bepaalde klank wat voortgebring word (byvoorbeeld dat die lettergreep die vokaal "i" bevat). Die verskillende neume-elemente is geëvalueer deur verskillende tydswaardes daaraan te heg, in terme van sowel semiologiese stellings (genuanseerde tydsdure ooreenkomstig die wyse waarop neume in Chris Hakkennes se ''Graduale Lagal'' geskryf is),<ref>Chris Hakkennes (1984). ''Graduale Lagal''. Den Haag: Stichting Centrum voor de Kerkzang.</ref> as vasgestelde lengtewaardes wat op mensurale begrippe gebaseer is, maar met verhoudings tussen kort en lang note wat wissel van 1:1, via 1:1,2, 1:1,4, en so meer tot by 1:3. Om kort en lang note te onderskei, is tabelle geraadpleeg wat deur Van Kampen opgestel is in 'n ongepubliseerde vergelykende studie oor die neume-notasies volgens Sankt Gallen en Laon. Buiten enkele uitsonderings bevestig dié tabelle die kort vs. lang onderskeidings in Cardine se ''Semiologie Gregorienne''. Daar is waardes aan die lengtes van neume toegeken deur die tydswaardes vir die afsonderlike neume-elemente te bereken, telkens volgens 'n spesifieke hipotese oor die ritme van Gregoriaanse gelyksang. Die lengtes van sowel die lettergrepe as die neume is ook uitgedruk in verhouding tot die totale tydsduur van die lettergrepe en respektiewelike neume vir 'n woord (die kontekstuele veranderlikes). Deur die verskillende woord- en neumeveranderlikes met mekaar te korrelleer, is wesenlike verbande vir die woordveranderlikes "geaksentueerde lettergreep" en "kontekstuele lettergreeptydsduur" gevind. Daar kon verder vasgestel word dat die veelvuldige korrelasie (''R'') tussen die twee soorte veranderlikes sy maksimum bereik (''R'' is ongeveer 0,80) as die neumatiese elemente volgens die volgende reëls vir tydsduur geëvalueer word: # Neume-elemente wat kort note verteenwoordig in neume wat uit ten minste twee note bestaan, het 'n tydsduur van 1 telling. # Neume-elemente wat lang note verteenwoordig in neume wat uit ten minste twee note bestaan, het 'n tydsduur van twee tellings. # Neume wat uit slegs een noot bestaan, word gekenmerk deur aanpasbare tydwaardes (met 'n gemiddelde waarde van 2 tellings), wat die tydwaardes van die ooreenstemmende lettergrepe oorneem. Die onderskeid tussen die eerste twee en die laaste reël kom ook in vroeë verhandelings oor musiek voor met verwysing na die terme ''metrum'' en ''ritme''.<ref>Peter Wagner (1916). Zur ursprünglichen Ausführung des Gregorianischen Gesanges. ''Gregoriusblatt'', 81–82.</ref><ref>J. Jeannin (1930). Proportionale Dauerwerte oder einfache Schattierungen im Gregorianischen Choral? ''Gregoriusblatt'', 54, 129–135.</ref> Soos ook Van Kampen aangetoon het, val melodiese pieke dikwels saam met die woordaksent,<ref>G. Reese (1940). ''Music in the Middle Ages''. New York: Norton & Comp., p. 166.</ref> en blyk die gevolgtrekking geregverdig te wees dat Gregoriaanse melodieë die uitdrukkingsvermoë van die Latynse teks verhoog deur sowel die beklemtoning van die heilige woorde (toonhoogteverskille tussen neume) en die relatiewe tydsduur van woordlettergrepe na te boots, deur aandag te gee aan die goed gedefinieerde tydsduurverskille tussen die individuele note van 'n neume). Gedurende die 17de tot 19de eeu in Frankryk het die stelsel van ritmiese notasie gestandaardiseer, met drukkers en uitgewers van gelyksangboeke wat slegs vier ritmewaardes gebruik. Onlangse navorsing deur Christopher Holman dui aan dat gelykange waarvan die tekste in gewone tydmaat is, selfs gewysig kon word om in tydmaattekens uitgevoer te kan word. <ref>{{Cite journal|last=Holman|first=Christopher|date=November 2017|title=Rhythm and metre in French Classical plainchant|url=https://academic.oup.com/em/article-abstract/45/4/657/4781684|journal=Early Music|volume=45, vol. 4|pages=657–664}}</ref> === Melodiese restitusie === Onlangse verwikkelinge behels 'n intensivering van die semiologiese benadering van Dom Cardine, wat ook nuwe stukrag gegee het aan navorsing oor melodiese variante in verskillende gelyksangmanuskripte. Op grond van dié voortdurende navorsing het dit duidelik geword dat die Graduaal en ander gelyksangboeke baie melodiese foute bevat, sommige baie konsekwent ('n verkeerde interpretasie van die derde en agtste modus), wat 'n nuwe uitgawe van die Graduale volgens uitstekende melodiese herstelling. Sedert die 1970's het 'n groep van die AISCGre (International Society for the Study of Gregorian Chant), wat in melodiese herstel spesialiseer, aan 'n "editio magis critica" gewerk wat deur Vatikaan II versoek is (Sacrosanctum Concilium). In reaksie op hierdie behoefte en op uitnodiging van die Heilige Stoel om 'n meer kritiese uitgawe te redigeer, is die eerste volume van die ''Graduale Novum Editio Magis Critica Iuxta SC 117'' ("De Dominicis et Festis") in 2011 gepubliseer deur Libreria Editrice Vatican en ConBrio Verlagsgesellschaft, Regensburg. Volgens dié benadering word die vroeëre "ritmiese" manuskripte van onverhoogde neume (wat 'n oorvloed melo-ritmiese inligting bevat, maar nie van presiese toonhoogtes nie) in groot vergelykende tabelle vergelyk met toepaslike latere "melodiese" manuskripte wat op lyne geskryf is of dubbele alfabetiese en neumenotasies oor die teks gebruik, maar in die reël minder ritmiese verfyning het vergeleke met die vroeëre groep. Die vergelyking tussen dié twee groepe het dit egter moontlik gemaak om ooglopende foute reg te stel. In ander gevalle is dit nie so maklik om tot 'n vergelyk te kom nie. In 1984 publiseer Chris Hakkennes sy eie transkripsie van die ''Graduale Triplex''. Hy het 'n nuwe grafiese aanpassing van vierkantige notasie 'simplex' geprakseer, waarin hy die ritmiese aanduidings van die twee mees relevante bronne (dié van Laon en Sankt Gallen) geïntegreer het. Met verwysing na hierdie manuskripte noem hy sy eie transkripsie ''Gradual Lagal''. Hy het boonop, terwyl hy die transkripsie gemaak het, die melodiese manuskripte gekruiskontroleer om modale en ander melodiese foute reg te stel wat in die ''Graduale Romanum'' voorkom. Sy bedoeling was om 'n gekorrigeerde melodie in ritmiese notasie te voorsien, maar wat bowenal vir praktiese gebruik – hy was immers 'n koordirigent – geskik is, dus 'n eenvoudige, geïntegreerde notasie. Alhoewel hy die belangrikheid van Hakkennes se melodiese hersienings ten volle erken het, het Van Kampen (sien hierbo) bevind dat die ritmiese oplossing wat in die ''Graduale Lagal'' voorgestel word op beskeie wyse aan die teks van die gelyksang verwant is. == Liturgiese funksies == Gregoriaanse gelyksang word in die offisie tydens die kanonieke ure en tydens die liturgie van die [[mis]] gesing. Tekste wat as "accentus" bekend staan, word deur biskoppe, priesters en diakens gekantilleer, meestal op 'n enkele resiteertoon met eenvoudige melodiese formules op sekere plekke in elke sin. Meer ingewikkelde gelyksang word deur opgeleide soliste en kore gesing. Die ''Graduale Romanum'' bevat die toepaslike liedere van die mis (dit wil sê die introïtus, die trapgesang, Alleluja, traktus, die Offertorium en die kommunie) en die volledige Kyriale (die versameling van die instellings van die ordinarium van die mis). Die ''Liber usualis'' bevat die liedere vir die ''Graduale Romanum'' en die offisiegelyksange wat die meeste gebruik word. === Die proprium-gelyksange van die mis === Die introïtus-, trapgesang-, Alleluia-, [[Traktus (liturgie)|traktus]]-, [[Sekwent (musikale vorm)|sekwent]]-, Offertorium- en kommunie-gelyksange vorm deel van die proprium van die mis. Die term "Proprium missae" in Latyn verwys na die gelyksange van die miss wat hul eie individuele tekste vir elke Sondag gedurende die jaarlikse siklus het, in teenstelling met "Ordinarium missae" wat vaste tekste het (maar verskillende melodieë): die Kyrie, Sanctus, Benedictus en Agnus Dei. Introïtusse word tydens die instap van die offisiante (amptenare) gesing. Die introïtus is 'n antifonale gelyksang, wat tipies bestaan uit 'n antifoon, 'n psalmvers, 'n herhaling van die antifoon, 'n kantilering van die Gloria Patri- doksologie en 'n finale herhaling van die antifoon. Resiteernote oorheers dikwels die melodiese strukture. Trapgesange is responsoriese gelyksange wat ná die lees van die Epistel volg. Trapgesange spruit meestal uit sentonisasie; Standaard- musikale frases word soos 'n lapwerk saamgevoeg om die volledige melodie van die gelyksang te skep en dus families van musiekverwante melodieë te skep. Trapgesange gaan hand aan hand met 'n uitgebreide vers, sodat dit eintlik uit twee verskillende dele bestaan, naamlik AB. Dikwels word die eerste deel herhaal, wat 'n "rondeau" skep: ABA. Ten minste die vers – indien nie die hele trapgesang nie – word deur die solo-kantor gesing en is in 'n uitgewerkte, sierlike styl met lang melismata met wye toonomvang. Die Alleluja is bekend vir die jubilus, 'n uitgebreide, vreugdevolle melisma op die laaste vokaal van die woord ''alleluja''. Die Alleluja bestaan ook uit twee dele – die Alleluja self en die psalmvers – waardeur die Alleluja geïdentifiseer word (byvoorbeeld ''Alleluia'' V. ''Pascha nostrum''). Die laaste melisma van die vers is dieselfde as die jubilus wat aan die Alleluja gekoppel is. Die Allelujas word nie in boetetye soos die [[Vastyd]] gesing nie. In plaas daarvan word 'n [[Traktus (liturgie)|traktus]] gesing, gewoonlik met tekste uit die Psalms. Traktusse, soos trapgesange, is hoogs gesentoniseer. [[Sekwent (musikale vorm)|Sekwente]] is gesonge gedigte wat op koeplette gebaseer is. Alhoewel baie sekwente nie deel van die liturgie is nie en derhalwe ook nie deel van die Gregoriaanse repertorium nie, sluit Gregoriaanse sekwente bekende liedere soos ''Victimae paschali laudes'' en ''Veni, Sancte Spiritus'' in. Volgens Notker Balbulus, 'n vroeëre sekwentskrywer, lê die oorsprong daarvan in die toevoeging van woorde aan die lang melismas van die jubilus-gedeeltes van die Alleluja-gelyksange.<ref>Richard Crocker, ''The Early Medieval Sequence'' pp. 1–2.</ref> Offertoriums word tydens die bedien van die brood en wyn tydens die Heilige Sakrament van die Altaar (Eucharistie) gesing. Offertoriums het eens hoogdrawende melodieë in die versgedeeltes bevat, maar die gebruik van verse in Gregoriaanse Offertoriums het rondom die 12de eeu verdwyn. Dié verse tel egter van die mees versierde en uitgebreide in die hele gelyksangrepertorium. Offertoriums is in die vorm die naaste aan responsiegesange, wat op dieselfde wyse met ten minste een vers gepaardgaan en die openingsgedeeltes van sowel die Offertorium as die respons word word gedeeltelik na die vers/e herhaal. Dié finale gedeelte word dus die ''repetenda'' ("herhaling") genoem en is tydens uitvoering die laaste melodiese reël van die gelyksang. {{Feit|date=Julie 2014}} Kommunies word tydens die uitdeel van die Eucharistie gesing en is soortgelyk aan die Introïtus, 'n antifoon met 'n reeks psalmverse. Kommuniemelodieë is dikwels dubbelsinnig en pas nie in 'n enkele musikale modus nie, wat daartoe gelei het dat dieselfde kommunie in verskillende modusse in verskillende manuskripte of uitgawes geklassifiseer is.{{Feit|date=Julie 2014}} === Gelyksange van die ordinarium van die mis === Die teks van die Kyrie, Gloria, Credo, Sanctus, Benedictus en Agnus Dei is presies dieselfde vir elke diens van die mis. Omdat hulle die vaste, onveranderlike 'orde' van die mis volg, staan hierdie dele as die ordinarium van die mis bekend. Die '''Kyrie''' bestaan uit 'n drievoudige herhaling van die woorde "Kyrie eleison" ('Here, wees genadig"), 'n drievoudige herhaling van "Christe eleison" ("Christus, wees genadig"), gevolg deur 'n tweede drievoudige herhaling van "Kyrie eleison". In baie vroeë gelyksange word die woorde "Kyrie eleison imas" ("Here, wees ons genadig") soms aangetref. Die Kyrie is die enigste gedeelte van die ordinarium wat in Grieks in plaas van Latyn is. Vanweë die tekstuele herhaling kom verskillende musikale herhalingstrukture in hierdie sang voor. Die voorbeeld hiernaas (''Kyrie ad. lib.'' ''VI'', vanuit 'n Kambriese manuskrip) gebruik die vorm ABA CDC EFE', met verskuiwings in die tessitura tussen die onderskeie afdelings. Die E'-afdeling van die finale "Kyrie eleison" het intern 'n aa'b-struktuur, wat tot die klimaks bydra.<ref>Hiley, ''Western Plainchant'' p. 153.</ref> {{Listen|type=music|filename=Kyrie 55, Vatican ad lib. VI, Cambrai.ogg|title=Kyrie 55, Vatican ad lib. VI, from Cambrai, Bibl. Mun. 61, fo.155v, as transcribed by David Hiley|description=Example of musical repeat structures in Gregorian chant}} Die '''[[Gloria]]''' bestaan uit die Groter Doksologie, en die '''Credo''' uit die [[Geloofsbelydenis van Nicea|Niceense geloofsbelydenis]]. Vanweë die lengte van hierdie tekste, word hierdie gelyksange gewoonlik in musikale onderafdelings verdeel wat met tekstuele pouses ooreenstem. Omdat die Credo die laaste ordinarium-gelyksang is wat tot die mis gevoeg is, is daar relatief min Credo-melodieë in die Gregoriaanse korpus. Die [[Sanktus|'''Sanctus''']] en die '''Agnus Dei''' bevat, net soos die Kyrie, herhalende tekste wat dikwels deur die musikale strukture daarvan benut word. Tegnies gesproke behoort die '''Ite missa est''' en die '''Benedicamus Domino''', wat die mis afsluit, ook tot die ordinarium van die mis. Dit het hul eie Gregoriaanse melodieë, maar omdat dit kort en eenvoudig is en selde later getoonset is, word dit dikwels in besprekings weggelaat. [[Lêer:Salve_Regina.png|links|duimnael| Gelyksangnotasie vir die plegtige toonsetting van die ''Salve Regina''; 'n eenvoudiger toonsetting word meer gereeld gebruik. ]] === Gelyksange van die offisie === Gregoriaans gelyksang word tydens die kanoniese ure van die kloosteroffisie gesing, meestal in antifone wat gebruik word om die [[Psalms]] te kantilleer, in die Groot Responsies van die mette en in die Kort Responsies van die klein ure en komplet (gebede aan die ende van die dag). Die psalmantifone van die offisie is geneig om kort en eenvoudig te wees, veral in vergelyking met die ingewikkelde Groot Responsies. Aan die einde van die offisie word een van die vier Mariaanse antifone gesing. Hierdie liedere – ''Alma Redemptoris Mater'', ''Ave Regina caelorum'', ''Regina caeli laetare'' en ''Salve, Regina'' – is betreklik laat gelyksange wat uit die 11de eeu dateer en is aansienlik meer ingewikkeld as die meeste offisie-antifone. Willi Apel het dié vier liedere as van die mooiste skeppings uit die laat Middeleeue beskryf. <ref>Apel, ''Gregorian Chant'' p. 404.</ref> {{listen|type=music|filename=Alma Redemptoris Mater.ogg|title=Alma Redemptoris Mater|description=Marian antiphon sung at Compline and Lauds between the First Sunday of Advent and Candlemas|format=[[Ogg]]}} == Invloed == === Middeleeuse en Renaissancemusiek === Gregoriaanse gelyksang het 'n beduidende invloed op die ontwikkeling van die musiek van die [[Middeleeue]] en [[Renaissance]] gehad. Moderne balknotasie het direk uit Gregoriaanse neume ontwikkel. Die vierkantige notasie wat vir gelyksang ontwikkel is, is geleen en vir ander tipes musiek aangepas. Sekere neumegroeperings is gebruik om herhalende ritmes (of ritmiese modusse) aan te dui. Geronde nootkoppe het in die 15de en 16de eeu toenemend die ouer vierkantige en ruitvormige koppe begin vervang, hoewel gelyksangboeke die vierkantige notasie op konserwatiewe wyse behou het. Teen die 16de eeu het die vyfde reël wat tot [[notebalk]] gevoeg is standaard geword. Die [[Sleutel (musiek)|bassleutel]] en die mol-, natuurlike en kruisbyteken is direk uit Gregoriaanse notasie oorgeneem.<ref>Chew, Geoffrey and Richard Rastall: "Notation", ''Grove Music Online'', ed. L. Macy (Accessed 27&nbsp;June&nbsp;2006) (subscription access)]</ref> Gregoriaanse melodieë het musiekmateriaal voorsien en as modelle vir trope en liturgiese dramas gedien. Volksliedere soos "Christ ist erstanden" en "Nun biten wir den Heiligen Geist" is oorspronklik Gregoriaanse melodieë wat vir vertaalde tekste aangepas is. Sekulêre wysies soos die gewilde "In Nomine" (Renaissance) is op Gregoriaanse melodieë gebaseer. Met die aanvang van geïmproviseerde harmoniserings van Gregoriaanse glyksang – wat as organum bekend gestaan het – het dié gelyksange 'n dryfkrag in Middeleeuse en Renaissance-polifonie geword. Dikwels is 'n Gregoriaanse gelyksang (soms in gewysigde vorm) as ''cantus firmus'' gebruik, sodat die opeenvolgende note van die gesang die harmoniese progressie bepaal. Die Mariaanse antifone, veral ''Alma Redemptoris Mater'', is gereeld deur Renaissance-komponiste verwerk. Die gebruik van gelyksang as 'n ''cantus firmus'' was die oorheersende praktyk tot in die [[Barok|Baroktydperk]], toe die sterker harmoniese progressies van 'n onafhanklike baslyn standaard geword het. Die Katolieke Kerk het later toegelaat dat polifoniese verwerkings die Gregoriaanse gelyksang van die ordinarium van die mis vervang. Dit verduidelik waarom die mis as komposisievorm en getoonset deur komponiste soos [[Giovanni Pierluigi da Palestrina|Palestrina]] of [[Wolfgang Amadeus Mozart|Mozart]] wel 'n Kyrie bevat, maar nie 'n introïtus nie. Vir sommige plegtige geleenthede kan die proprium-gedeeltes ook deur toonsettings vir koor vervang word. [[William Byrd]] en Tomás Luis de Victoria is van die komponiste wat die meeste polifoniese toonsettings van die proprium van die mis gekomponeer het. Dié polifoniese verwerkings bevat gewoonlik elemente van die oorspronklike gelyksang. === 20ste eeu === Die hernude belangstelling in vroeë musiek in die laat 19de eeu het ook 'n invloed op 20ste-eeuse musiek gehad. Gregoriaanse invloed op klassieke musiek sluit in die toonsetting vir koor van vier gelyksange in ''Quatre Motets sur des thèmes grégoriens'' deur Maurice Duruflé, die kersliedere van Peter Maxwell Davies en die koorwerke van Arvo Pärt. Gregoriaanse gelyksang is ook effens in ander genres nagevolg, byvoorbeeld in die London Boys se ''Requiem'' en 'n paar ander danskomposisies, Enigma se ''Sadeness (Part I)'', die gelyksanginterpretasies van pop en rock deur die Duitse groep Gregorian, die New Age-projek Era, die techno-projek E Nomine, verskeie van die liedjies van die Amerikaanse power/thrash metal-groep Iced Earth, en die werk van die black metal-groep Deathspell Omega. Die modale melodieë van gelyksang klink vreemd op die oor van mense wat aan moderne toonlere gewoond is. ==== Populêre kultuur ==== Die monnike van Solesmes (wat hierbo bespreek is weens hul herlewing van die Gregoriaanse gelyksang), het 'n aantal opnames uitgereik. Toe Gregoriaanse gelyksang as gewone gelyksang 'n gewilde herlewing beleef tydens die New Age- en wêreldmusiekbewegings van die 1980's en 1990's, was ''Chant'' die onverwagse ikoniese album. Dié album is deur die Benediktynermonnike van Santo Domingo de Silos in Spanje opgeneem. Dit is bemark as musiek om tydlose kalmte en rustigheid te bewerkstellig. In 2008 het die Cisterciënsermonnike van die Oostenrykse Heiligenkreuz-abdy die CD ''Chant – Music for Paradise vrygestel'', wat die topverkoperalbum van die Oostenrykse popranglys geword het en die sewende plek op die Britse ranglys gehaal het. In die VSA is die album onder die titel ''Chant – Music for the Soul'' uitgereik, waar dit die vierde plek op die BillBoard-tydskrif se klassieke ranglys behaal.<ref>{{Cite web|url={{BillboardURLbyName|artist=cistercian monks of stift heiligenkreuz|chart=Classical Albums}}|title=Cistercian Monks of Stift Heiligenkreuz|website=Chart History|publisher=Billboard|access-date=22 June 2013}}</ref> Dit het 'n konvensionele wysheid geword dat die produksie van alfagolwe in die brein verhoog wanneer mens na Gregoriaanse gelyksang luister, wat die gewilde reputasie van die Gregoriaanse gelyksang as kalmerende musiek versterk.<ref>Le Mée, ''Chant : The Origins, Form, Practice, and Healing Power of Gregorian Chant'' p. 140.</ref> Gregoriaanse gelyksang het egter weens sy skynbare eentonigheid al gereeld onder parodieë deurgeloop, sowel voor as ná die bekendstelling van die CD ''Chant''. Bekende voorbeelde sluit in die selfkastydende monnike in ''Monty Python and the Holy Grail'' in wat "Pie Jesu Domine, dona eis requiem" ("Goeie Here Jesus, gee hulle rus") kantilleer. ''The Gregorian Chant'' was die titel van die Britse televisiespel in die 1960's waarin Billie Whitelaw 'n prostituut met onverwagse verfynde smaak speel. == Sien ook == * [[Sekwent (musikale vorm)|Sekwent]] * [[Mis (musiek)|Mis]] * [[Traktus (liturgie)|Traktus]] * [[Pous Gregorius I]] == Bronne == {{Div col|colwidth=45em}} * ''Graduale triplex'' (1979). Tournai: Desclée& Socii. {{ISBN|2-85274-094-X}} * ''Graduale Novum'', Libreria Editrice Vaticana 2011 {{ISBN|978-3-940768-15-5}} * ''Graduale Lagal'' (1984 / 1990) Chris Hakkennes, Stichting Lagal Utrecht {{ISBN|90-800408-2-7}} * ''Liber usualis'' (1953). Tournai: Desclée& Socii. * [http://www.musicasacra.com/pdf/liberusualis.pdf Liber Usualis (1961) in PDF format] (115 MB) * {{Cite book}} * {{Cite CE1913|last=Bewerunge|first=H.|wstitle=Gregorian Chant}} * {{Cite book}} * {{Cite book}} * {{Cite web|url=http://www.grovemusic.com|title=Roman Catholic Church Music|last=Dyer|first=Joseph|website=Grove Music Online, ed. L. Macy|pages=Section VI.1|access-date=28 June 2006|archive-date=21 Julie 2007|archive-url=https://www.webcitation.org/5QVcssKES?url=http://www.grovemusic.com/|url-status=dead}} * {{Cite book}} * {{Cite book}} * {{Cite book}} * {{Cite book}} * {{Cite book}} * {{Cite book}} * {{Cite web|url=http://www.grovemusic.com|title=Plainchant|last=Levy|first=Kenneth|website=Grove Music Online, ed. L. Macy|pages=Section VI.1|access-date=20 January 2006|archive-date=21 Julie 2007|archive-url=https://www.webcitation.org/5QVcssKES?url=http://www.grovemusic.com/|url-status=dead}} * {{Cite journal}} *{{Cite book}} * {{Cite book}} * {{Cite web|url=http://www.grovemusic.com|title=Christian Church, music of the early|last=McKinnon|first=James W|website=Grove Music Online, ed. L. Macy|access-date=11 July 2006|archive-date=21 Julie 2007|archive-url=https://www.webcitation.org/5QVcssKES?url=http://www.grovemusic.com/|url-status=dead}} * {{Cite book}} * {{Cite web|url=http://interletras.com/canticum/Eng/index1_Eng.html|title=Lessons on Gregorian Chant: Notation, characteristics, rhythm, modes, the psalmody and scores|last=Novum|first=Canticum|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20060616141014/http://interletras.com/canticum/Eng/index1_Eng.html|archive-date=16 June 2006|access-date=11 July 2006}} * {{Cite book}} * {{Cite book}} * {{Cite book}} * {{Cite journal}} [http://www.musicasacra.com/publications/sacredmusic/pdf/ward.pdf Reprint] at MusicaSacra.com website (accessed 20 January 2014). * {{Cite book}} {{Div col end}} == Verwysings == {{Verwysings|30em}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Gregorian chant}} * [https://web.archive.org/web/20060616141014/http://interletras.com/canticum/Eng/index1_Eng.html Canticum Novum, Lessons on Gregorian Chant] - Notasie, kenmerke, ritme, modusse, psalmodie en bladmusiek * Die [[iarchive:TheLiberUsualis1961|''Liber Usualis van'' 1961]] vergelyk onder andere moderne en gelyksangnotasies. Dit is ook 'n handige verwysing vir alle soorte neume. * [https://web.archive.org/web/20160305092130/http://www.u.arizona.edu/~aversa/music/Gregorian%20Chant/greg_chant.pdf Singing Gregorian Chant: Pitch and Mode] * [http://www.thecatholicchoirbook.com/ Gratis aanlyn skool vir Gregoriaanse Gelyksang] * [https://open.library.ubc.ca/collections/manuscripts/items/1.0054792 Spaanse gelyksangmanuskripte] - 'n versameling Gregoriaanse gelyksange, gesange en psalms (Spanje, 1575–1625) uit die UBC Library se digitale versameling * Concertzender Gregoriaans Radio - [http://streams.greenhost.nl:8080/gregoriaans.m3u lewendige stroming] * [http://www.gregor-und-taube.de/index.html] Webtuiste van Anton Stingl Jr., insluitend artikels en uitgawes van Sankt Gallen-notasies {{Normdata}} [[Kategorie:Musiekgenres]] noccq2mfqssijt7gyftuzneebhuaknn 0 282195 2895278 2893640 2026-04-20T10:11:45Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895278 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Heilige | naam = Flavia Julia Helena | geboortedatum = Circa [[248]] | geboorteplek = [[Drepanum]] | sterfdatum = Circa [[329]] | sterfplek = Onbekend | feesdag = [[18 Augustus]] | vereer deur = [[Oosters-ortodokse kerk|oosters-ortodokse]] en [[Oriëntaals-ortodokse kerke]], [[Rooms-Katolieke Kerk|Rooms-katolieke]], [[Anglikaanse Kerk|Anglikaanse]] en [[Evangelies-Lutherse Kerk|Lutherse kerk]] | beeld = 0 Statue de Sainte Hélène par Andrea Bolgi - Basilique St-Pierre - Vatican.JPG | onderskrif = Beeld van die heilige Helena in die [[Sint-Pietersbasiliek]] in die Vatikaan, deur Andrea Bolgi | titels = | saligverklaring_datum = | saligverklaring_plek = | saligverklaring_deur = | heiligverklaring_datum = | heiligverklaring_plek = | heiligverklaring_deur = }} '''Flavia Julia Helena (Augusta)''', '''Helena van Konstantinopel''' of '''Sint-Helena''' (circa [[248]] – circa [[329]]) was die moeder van die Romeinse keiser [[Konstantyn die Grote]]. Die ontdekking van verskeie belangrike relikwieë word aan haar toegeskryf. Sy word binne die [[Oosters-Ortodokse kerk|Oosters-ortodokse]] en [[Rooms-Katolieke Kerk|Rooms-katolieke]] [[christendom]] as heilige vereer. == Lewensloop en legende == Helena is waarskynlik in die vergane stad [[Drepanum]] gebore in die landstreek [[Bithinië]] (in die teenswoordige [[Turkye]]). Haar seun Konstantyn het die naam van die stad later na [[Helenopolis]] verander. Daar bestaan ook bronne waaruit dit blyk dat Helena gebore is in [[Škrip]] op die eiland [[Brač]] (tans in [[Kroasië]]) in die [[Adriatiese See]]. Sy stam uit 'n lae sosiale klas. Volgens sommige kenners was sy die dogter van 'n herbergier. [[Lêer:2018 Trier, Konstantinbasilika 02.jpg|duimnael|links|Die [[Basiliek van Konstantyn]] in [[Trier]]. Dit is 'n onderdeel van die paleis van Helena en haar seun Konstantyn]] [[Lêer:2018 Trier, Domschatzkammer, Helena-Trinkschale 1.jpg|duimnael|links|Die drinkbeker van Helena. Dit is deel van die kerkskat van die [[Dom van Trier]]]] Helena het kennis gemaak met die Romeinse militaris [[Konstantius I Chlorus|Konstantius Chlorus]] en later sy seun Konstantyn gebaar. Na hul egskeiding het Konstantius vervolgens met die stiefdogter van keiser [[Maximianus]] getrou en later self keiser geword. Na sy dood in 306 het sy seun Konstantyn hom opgevolg en het Helena, as moeder van die keiser, 'n belangrike figuur aan die keiserlike hof geword. Sy het haar vervolgens in [[Trier]] (''[[Augusta Treverorum]]'') bevind. In die [[324]] het Konstantyn die eretitel 'Augusta' aan haar toegeken. Helena het, net soos haar seun, haar tot die Christendom bekeer. Omstreeks [[325]] het sy 'n reis deur die ooste van die Romeinse Ryk onderneem. Volgens die kerkvader Eusebius se beskrywing van haar in sy "Vita Constantini", was sy voortdurend besig om te bid, aalmoese te gee, heilige plekke te besoek en kerke te stig. Verder het sy besluit om die ware graf van Jesus te vind. Volgens oorlewering het Helena ook daarin geslaag om die Heilige Kruis, die kruis waarop Jesus gesterf het, te vind. Die ligging van die Heilige Kruis is aan haar in 'n droom gewys, waarna sy die Heilige Kruis gevind het. Aanvanklik - steeds volgens oorlewering - het hierdie kruis 'n plek in die [[Heilige Graf]] gekry. Sy sou na bewering ook die [[Scala Sancta (Heilige Trappe)|Heilige trappe]] na [[Rome]] gebring het. Hierdie trap was na bewering deel van Pontius Pilatus se praetorium in Jerusalem. Jesus sou dus daaroor gestap het tydens sy Passie. Sy het ook na bewering die oorblyfsels van die Drie Konings teruggeneem na [[Konstantinopel]], waarna dit in [[344]] aan die stad [[Milaan]] geskenk is. Alhoewel dele van die "Vita Constantini" ooreenstem met geskiedkundige feite, is die meeste van Eusebius se verhale geskryf en bedoel as 'n opbouende verhaal vir 'n Christelike gehoor. Ingevolge die "Gesta Treverorum" word daar gesê dat Helena die sogenaamde Heilige Tuniek, 'n stuk geweefde lap wat aan Jesus behoort het, na [[Trier]] gebring het. Sy, haar seun en sy gesin het daar in 'n paleis gewoon, waarvan die troonkamer en die basiliek van Konstantyn nog bestaan. Die Heilige Tuniek is tans in 'n aparte kapel van die Trier-katedraal, waarvan 'n gedeeltelik voorganger ook deur Konstantyn gebou is. Helena het kort na haar terugkeer uit die Heilige Land gesterf. Danksy die verhale van Eusebius het die Kerk aan haar die status van heilige verleen. Haar naamdag val op 18 Augustus in die Rooms-Katolieke Kerk, op 19 en 21 Mei in die Lutherse Kerk en op 21 Mei in die Ortodokse-kerk. == Nalatenskap == [[Lêer:Freske jezevica.jpg|duimnael|Fresko van Konstantyn en Helena in 'n [[Serwië|Serwiese]] klooster]] Verskeie oorblyfsels van Sint Helena is in omloop. Daar word gesê dat haar as aangetref word in die Basiliek van Santa Maria in Aracoeli. In dieselfde kerk word een van die spykers van die kruis van Jesus bewaar, wat deur Helena vanaf die Heilige Land gebring is. Ontelbare stukke en stukke van die Heilige Kruis self, wat volgens haar gevind is, word bewaar in kerke en kloosters oor die hele wêreld heen. Helena word ook (meestal vergesel van 'n kruis) in Christelike tekeninge, skilderye, fresko's, [[ikoon|ikone]], loodglasvensters, beeldhouwerke en reliëfs van oor die hele wêreld uitgebeeld. Die bekendste hiervan is waarskynlik haar marmerbeeld in die [[Sint Pieterskerk]] in Rome. Bisantynse ikone en fresko's word gewoonlik saam met haar seun, keiser Konstantyn, uitgebeeld.<ref>https://web.archive.org/web/20161220065159/http://oben-acc3.kro.nl/inspiratie/katholiek-abc/c/370-7605-constantinus-i</ref> Sint Helena is die [[beskermheilige]] van die dorp [[Aalten]] in die ooste van [[Gelderland]]. Sover bekend word ook die enigste Sint-Helena-kerke in [[Nederland]] daar gevind, te wete die Ou en Nuwe Helena-kerk. In [[Houyet]] in die provinsie [[Namur (provinsie)|Namur]] kan die enigste kerk wat aan Sint Helena in [[België]] gewy is gevind word. Die eiland [[Sint Helena]] in die [[Atlantiese Oseaan]] is deur die Spanjaard Goao da Nova na haar vernoem, omdat hy die eiland op 21 Mei, die feesdag van Sint Helena ingevolge die Rooms-Katolieke kalender, ontdek het. <ref>http://sainthelenaisland.info/briefhistory.htm</ref>. ==Notas== {{vertaalvanaf | taalafk = nl | il = Helena_van_Konstantinopel }} ==Verwysings== {{Verwysings}} [[Kategorie:Christendom]] r7m181p7rte1p5v4qjkeodzht2d7fab 2895279 2895278 2026-04-20T10:11:58Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895279 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Heilige | naam = Flavia Julia Helena | geboortedatum = Circa [[248]] | geboorteplek = [[Drepanum]] | sterfdatum = Circa [[329]] | sterfplek = Onbekend | feesdag = [[18 Augustus]] | vereer deur = [[Oosters-ortodokse kerk|oosters-ortodokse]] en [[Oriëntaals-ortodokse kerke]], [[Rooms-Katolieke Kerk|Rooms-katolieke]], [[Anglikaanse Kerk|Anglikaanse]] en [[Evangelies-Lutherse Kerk|Lutherse kerk]] | beeld = 0 Statue de Sainte Hélène par Andrea Bolgi - Basilique St-Pierre - Vatican.JPG | onderskrif = Beeld van die heilige Helena in die [[Sint-Pietersbasiliek]] in die Vatikaan, deur Andrea Bolgi | titels = | saligverklaring_datum = | saligverklaring_plek = | saligverklaring_deur = | heiligverklaring_datum = | heiligverklaring_plek = | heiligverklaring_deur = }} '''Flavia Julia Helena (Augusta)''', '''Helena van Konstantinopel''' of '''Sint-Helena''' (circa [[248]] – circa [[329]]) was die moeder van die Romeinse keiser [[Konstantyn die Grote]]. Die ontdekking van verskeie belangrike relikwieë word aan haar toegeskryf. Sy word binne die [[Oosters-Ortodokse kerk|Oosters-ortodokse]] en [[Rooms-Katolieke Kerk|Rooms-katolieke]] [[christendom]] as heilige vereer. == Lewensloop en legende == Helena is waarskynlik in die vergane stad [[Drepanum]] gebore in die landstreek [[Bithinië]] (in die teenswoordige [[Turkye]]). Haar seun Konstantyn het die naam van die stad later na [[Helenopolis]] verander. Daar bestaan ook bronne waaruit dit blyk dat Helena gebore is in [[Škrip]] op die eiland [[Brač]] (tans in [[Kroasië]]) in die [[Adriatiese See]]. Sy stam uit 'n lae sosiale klas. Volgens sommige kenners was sy die dogter van 'n herbergier. [[Lêer:2018 Trier, Konstantinbasilika 02.jpg|duimnael|links|Die [[Basiliek van Konstantyn]] in [[Trier]]. Dit is 'n onderdeel van die paleis van Helena en haar seun Konstantyn]] [[Lêer:2018 Trier, Domschatzkammer, Helena-Trinkschale 1.jpg|duimnael|links|Die drinkbeker van Helena. Dit is deel van die kerkskat van die [[Dom van Trier]]]] Helena het kennis gemaak met die Romeinse militaris [[Konstantius I Chlorus|Konstantius Chlorus]] en later sy seun Konstantyn gebaar. Na hul egskeiding het Konstantius vervolgens met die stiefdogter van keiser [[Maximianus]] getrou en later self keiser geword. Na sy dood in 306 het sy seun Konstantyn hom opgevolg en het Helena, as moeder van die keiser, 'n belangrike figuur aan die keiserlike hof geword. Sy het haar vervolgens in [[Trier]] (''[[Augusta Treverorum]]'') bevind. In die [[324]] het Konstantyn die eretitel 'Augusta' aan haar toegeken. Helena het, net soos haar seun, haar tot die Christendom bekeer. Omstreeks [[325]] het sy 'n reis deur die ooste van die Romeinse Ryk onderneem. Volgens die kerkvader Eusebius se beskrywing van haar in sy "Vita Constantini", was sy voortdurend besig om te bid, aalmoese te gee, heilige plekke te besoek en kerke te stig. Verder het sy besluit om die ware graf van Jesus te vind. Volgens oorlewering het Helena ook daarin geslaag om die Heilige Kruis, die kruis waarop Jesus gesterf het, te vind. Die ligging van die Heilige Kruis is aan haar in 'n droom gewys, waarna sy die Heilige Kruis gevind het. Aanvanklik - steeds volgens oorlewering - het hierdie kruis 'n plek in die [[Heilige Graf]] gekry. Sy sou na bewering ook die [[Scala Sancta (Heilige Trappe)|Heilige trappe]] na [[Rome]] gebring het. Hierdie trap was na bewering deel van Pontius Pilatus se praetorium in Jerusalem. Jesus sou dus daaroor gestap het tydens sy Passie. Sy het ook na bewering die oorblyfsels van die Drie Konings teruggeneem na [[Konstantinopel]], waarna dit in [[344]] aan die stad [[Milaan]] geskenk is. Alhoewel dele van die "Vita Constantini" ooreenstem met geskiedkundige feite, is die meeste van Eusebius se verhale geskryf en bedoel as 'n opbouende verhaal vir 'n Christelike gehoor. Ingevolge die "Gesta Treverorum" word daar gesê dat Helena die sogenaamde Heilige Tuniek, 'n stuk geweefde lap wat aan Jesus behoort het, na [[Trier]] gebring het. Sy, haar seun en sy gesin het daar in 'n paleis gewoon, waarvan die troonkamer en die basiliek van Konstantyn nog bestaan. Die Heilige Tuniek is tans in 'n aparte kapel van die Trier-katedraal, waarvan 'n gedeeltelik voorganger ook deur Konstantyn gebou is. Helena het kort na haar terugkeer uit die Heilige Land gesterf. Danksy die verhale van Eusebius het die Kerk aan haar die status van heilige verleen. Haar naamdag val op 18 Augustus in die Rooms-Katolieke Kerk, op 19 en 21 Mei in die Lutherse Kerk en op 21 Mei in die Ortodokse-kerk. == Nalatenskap == [[Lêer:Freske jezevica.jpg|duimnael|Fresko van Konstantyn en Helena in 'n [[Serwië|Serwiese]] klooster]] Verskeie oorblyfsels van Sint Helena is in omloop. Daar word gesê dat haar as aangetref word in die Basiliek van Santa Maria in Aracoeli. In dieselfde kerk word een van die spykers van die kruis van Jesus bewaar, wat deur Helena vanaf die Heilige Land gebring is. Ontelbare stukke en stukke van die Heilige Kruis self, wat volgens haar gevind is, word bewaar in kerke en kloosters oor die hele wêreld heen. Helena word ook (meestal vergesel van 'n kruis) in Christelike tekeninge, skilderye, fresko's, [[ikoon|ikone]], loodglasvensters, beeldhouwerke en reliëfs van oor die hele wêreld uitgebeeld. Die bekendste hiervan is waarskynlik haar marmerbeeld in die [[Sint Pieterskerk]] in Rome. Bisantynse ikone en fresko's word gewoonlik saam met haar seun, keiser Konstantyn, uitgebeeld.<ref>https://web.archive.org/web/20161220065159/http://oben-acc3.kro.nl/inspiratie/katholiek-abc/c/370-7605-constantinus-i</ref> Sint Helena is die [[beskermheilige]] van die dorp [[Aalten]] in die ooste van [[Gelderland]]. Sover bekend word ook die enigste Sint-Helena-kerke in [[Nederland]] daar gevind, te wete die Ou en Nuwe Helena-kerk. In [[Houyet]] in die provinsie [[Namur (provinsie)|Namur]] kan die enigste kerk wat aan Sint Helena in [[België]] gewy is gevind word. Die eiland [[Sint Helena]] in die [[Atlantiese Oseaan]] is deur die Spanjaard Goao da Nova na haar vernoem, omdat hy die eiland op 21 Mei, die feesdag van Sint Helena ingevolge die Rooms-Katolieke kalender, ontdek het.<ref>http://sainthelenaisland.info/briefhistory.htm</ref>. ==Notas== {{vertaalvanaf | taalafk = nl | il = Helena_van_Konstantinopel }} ==Verwysings== {{Verwysings}} [[Kategorie:Christendom]] cn2ip7diwb240pyv6cobhk6vubz36yf 0 284865 2895283 2866383 2026-04-20T10:14:51Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895283 wikitext text/x-wiki [[Lêer:HendrikMarsman193X.jpg|duimnael|Hendrik Marsman]] '''Hendrik Marsman''' ([[30 September]] [[1899]], in [[Zeist]] – [[21 Junie]] [[1940]], in die [[Golf van Biskaje]]) was 'n [[Nederland]]se [[digter]] en [[skrywer]]. Hy het tydens 'n ontsnappingspoging na [[Groot-Brittanje]] omgekom toe die skip waarop hy geseil het, die S.S. Berenice, óf 'n ontploffing in die enjinkamer gehad het óf deur 'n Duitse [[duikboot]] [[torpedo|getorpedeer]] is.<ref name="autogenerated1">{{cite web |url=http://www.kb.nl/en/web-exhibitions/collectors-and-collections/h-marsman |title=H. Marsman &#124; Koninklijke Bibliotheek |publisher=Kb.nl |access-date=17 Junie 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20140512220427/http://www.kb.nl/en/web-exhibitions/collectors-and-collections/h-marsman |archive-date=12 Mei 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name="uboat1">{{cite web |url=http://uboat.net/allies/merchants/ships/378.html |title=Berenice (Dutch Steam merchant) - Ships hit by German U-boats during WWII |publisher=uboat.net |date=21 Junie 1940 |access-date=17 Junie 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20100615205859/http://uboat.net/allies/merchants/ships/378.html |archive-date=15 Junie 2010 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> ==Biografie== [[Lêer:Marsman3.jpg|duimnael|Outograaf van die gedig Invocatio]] Marsman het regte gestudeer en in Utrecht gepraktiseer. Na 1933 het hy deur Europa gereis en hom aan die [[letterkunde]] gewy. Omstreeks 1921, en onder die invloed van die Duitse ekspressioniste, maak Marsman sy literêre debuut met ritmiese vrye verse wat vanweë hul aggressiewe onafhanklikheid opspraak gemaak het. In Hendrik Marsman se biografie wat op die webwerf van die Nederlands Letterkundig Museum<ref>{{cite web |url=http://www.letterkundigmuseum.nl |title=letterkundigmuseum.nl |publisher=letterkundigmuseum.nl |access-date=17 Junie 2014 |language=nl |archive-url=https://web.archive.org/web/20200512101126/https://letterkundigmuseum.nl/ |archive-date=12 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> beskikbaar is word Charley Toorop genoem as een van Marsman se minaresse voor sy huwelik in 1929 met Rien Barendregt.<ref name="letterkundigmuseum1">{{cite web |url=http://www.letterkundigmuseum.nl/Default.aspx?tabid=92&BiographyID=44&BiographyName=HendrikMarsman&Mode=BiographyDetails |title=Hendrik Marsman |publisher=Letterkundigmuseum.nl |date= |accessdate=2014-06-17 |archive-date=2014-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140512221910/http://www.letterkundigmuseum.nl/Default.aspx?tabid=92&BiographyID=44&BiographyName=HendrikMarsman&Mode=BiographyDetails |url-status=dead }}</ref><ref name="webnode1">{{cite web |url=http://hendrikmarsman.webnode.nl/dedichter/ |title=De dichter |publisher=Hendrikmarsman.webnode.nl |access-date=17 Junie 2014 |language=nl |archive-url=https://web.archive.org/web/20191218153518/https://hendrikmarsman.webnode.nl/dedichter/ |archive-date=18 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Sy ''Verzen'' (1923) druk 'n anti-humanistiese, anti-intellektuele rebelsheid uit, welke die digter “vitalism” genoem het. As redakteur van die tydskrif De Vrije bladen word hy in 1925 die voorste kritikus van die jonger generasie. Sy volgende bundel verskyn in 1927 onder die Engelstalige titel Paradise Regained en word as 'n belangrike artistieke prestasie gehuldig. 'n Ander siklus, Porta Nigra, word oorheers deur die idee van die dood en verskyn in 1934. Sy laaste bundel, Tempel en kruis (1940), 'n [[outobiografie]]se relaas van die digter se ontwikkeling, bevestig weereens humanistiese ideale. Na die verkryging van 'n Portugese visum in Bordeaux, Frankryk, klim Marsman aan boord van 'n skip na Engeland.<ref>{{cite web |url=http://sousamendesfoundation.org/marsman/ |title=Marsman |publisher=Sousa Mendes Foundation |access-date=17 Junie 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20151003164813/http://sousamendesfoundation.org/marsman/ |archive-date=3 Oktober 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Drie dae daarna verdrink hy in tragiese omstandighede toe die skip in die [[Noordsee]] sink na 'n ontploffing. Sy vrou was die enigste oorlewende passasier. Sy digkuns word getipeer as ''Vitalisties'' en [[Ekspressionisme|ekspressionisties]]. Die (vrees vir die) dood, as [[metafoor]] vir die nederlaag in die [[lewe]], is 'n herhalende tema in sy werk, soos byvoorbeeld in sy ''[[Herinnering aan Holland]]'': "Denkend aan Holland zie ik breede rivieren traag door oneindig laagland gaan". In 2000 het die [[Nederlanders]] die gedig as die Nederlandse Gedig van die Eeu gekies.<ref>{{Cite news |last=Steinz |first=Pieter |title=Denkend aan Komrij: De Dichter des Vaderlands en Nederlands Favoriete Gedicht |newspaper=[[NRC Handelsblad]] |date=28 January 2000 |url=http://www.nrcboeken.nl/recensie/denkend-aan-komrij |accessdate=26 May 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100622000914/http://www.nrcboeken.nl/recensie/denkend-aan-komrij |archivedate=22 June 2010 }}</ref> == Pryse == *1927 - Prijs van Amsterdam vir Paradise regained *1936 - Lucy B. en C.W. van der Hoogt-pryse vir Porta Nigra == Dood == Hendrik Marsman sterf aan boord die skip S.S. Berenice wat in die vroeë oggendure van 21 Junie 1940 in die Baai van Biskaje sink. Die skip het vanaf [[Bordeaux]] geseil en in die Noordsee gesink. Daar bestaan verskillende weergawes oor wat die S.S. Berenice gesink het. Die verhaal verloop volgens die Nasionale Biblioteek van Nederland, wat 'n argief oor Hendrik Marsman aanhou, as volg: "Vroegoggend op 21 Junie 1940 het dieS.S. Berenice, wat van Bordeaux gevaar het, in die Noordsee gesink as gevolg van 'n ontploffing in die enjinkamer en nie, soos die gerugte volhou, as gevolg van 'n goed-gerigte Duitse torpedo nie." <ref name="autogenerated1"/> Op 'n [[webwerf]] gewy aan Duitse [[duikboot|duikbote]] word die sink van die S.S. Berenice deur die Duitse U-boot U-65 <ref>{{cite web |url=http://uboat.net/boats/u65.htm |title=The Type IXB boat U-65 - German U-boats of WWII |publisher=uboat.net |access-date=17 Junie 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160522041605/http://www.uboat.net/boats/u65.htm |archive-date=22 Mei 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> tot op die minuut beskryf, alhoewel met spasie vir twyfel: die U-boot kon dalk as gevolg van mis die S.S. Berenice aangeval het omrede dit, dit vir 'n ander skip, die SS Champlain, aangesien het. "Volgens die rekords van U-65 het hulle 'n groot stoomboot, wat geïdentifiseer is as die Champlain om 5.45 gewaar, en dit tot 7.35 gevolg, toe die U-boot se kontak daarmee as gevolg van hewige mis verbreek is. 'n Kort tydjie later is die skip weer waargeneem, en om 8.17 uur met drie torpedo's aangeval. Volgens die [[Geallieerdes van die Tweede Wêreldoorlog|geallieerde]] bronne het die Champlain na die bodem gesink nadat hy omstreeks 17:30 op 17 Junie deur 'n magnetiese myn aan die kus van La Pallice beskadig is. Met inagneming van hierdie bronne, beweer die torpedoverslag van die U-65 dat sy optrede die sinking van die Champlain teweeggebring het, maar die datum, tyd en posisie pas egter goed in by die verlies van die Berenice." <ref name="uboat1"/> Nadat 'n bibliotekaris van die Koninklike Nederlandse Biblioteek per e-pos voorsien is van die taamlik verwarrende verhale oor die S.S. Berenice, is hierdie antwoord ontvang: "Volgens Jaap Goedegebuure se biografie van Marsman [...] het dit Nederlandse historici 45 jaar geneem om vas te stel dat die Berenice nie deur 'n torpedo van die U65 getref is nie. 'n Aanval een dag later is verwar met die ontploffing op die Berenice. Die bronne vir die biografie oor hierdie aangeleentheid is onder meer Karel Bezemer se (Geschiedenis van de Nederlandse koopvaardij in de Tweede Wereldoorlog). In Holland word die U-boot-aanval op die Berenice as 'n voortgesette mite beskou, gestimuleer deur sy weduwee en bewonderaars van die digter wat wou hê dat hy 'n meer heldhaftige dood tegemoet moes gaan."<ref>E-pos betreffende die aangeleentheid ontvang op 30 Mei 2014 deur Arno Kuipers - Collectiespecialist Nederlandse taal- en letterkunde - Afdeling Collecties, van die Koninklike Nederlandse Biblioteek.</ref> Die enigste passasier wat oorleef het was Marsman se vrou, Rien Barendregt. Sy is gered omdat sy ten tyde van die ontploffing op die bodek besig was om ontbyt te bedien terwyl sy 'n reddingsbaadjie gedra het en die ontploffing haar oorboord gegooi het. Sy het aan kaptein Groenhof van die boot ("Nettie") wat haar en die paar oorlewendes opgetel het oor haar man gesê [dat] "Hy nie meer kon vashou nie". Die artikel in ''[[Trouw]]'' wat die geskiedenis van die boot "Nettie" dek, is onder die misleidende titel "Marsman kon niet meer op ms 'Nettie' wachten" geskryf. Volgens dieselfde artikel (in Nederlands) is geen manuskrip of liggaam na die ontploffing gevind nie.<ref>{{cite web |author=door Arend Evenhuis |url=http://www.trouw.nl/tr/nl/4324/Nieuws/archief/article/detail/1732746/2005/03/05/Marsman-kon-niet-meer-op-ms-Nettie-wachten.dhtml |title=Marsman kon niet meer op ms 'Nettie' wachten - Nieuws - TROUW |publisher=Trouw.nl |access-date=17 Junie 2014 |language=nl |archive-url=https://web.archive.org/web/20141231153930/http://www.trouw.nl/tr/nl/4324/Nieuws/archief/article/detail/1732746/2005/03/05/Marsman-kon-niet-meer-op-ms-Nettie-wachten.dhtml |archive-date=31 Desember 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In gedigte soos Vrees,<ref>{{cite web |url=http://4umi.com/marsman/vrees |title=Vrees < Hendrik Marsman |publisher=4umi.com |access-date=17 Junie 2014 |language=nl |archive-url=https://web.archive.org/web/20190828091124/http://4umi.com/marsman/vrees |archive-date=28 Augustus 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> wat "die oomblik dat die koeël nie sal mis nie" beskryf, "Zinkend ship"<ref>{{cite web |url=http://4umi.com/marsman/schip |title=Zinkend schip < Hendrik Marsman |publisher=4umi.com |access-date=17 Junie 2014 |language=nl |archive-url=https://web.archive.org/web/20190828090421/http://4umi.com/marsman/schip |archive-date=28 Augustus 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> en "De Overtocht"<ref>{{cite web |url=http://4umi.com/marsman/overtocht |title=De overtocht < Hendrik Marsman |publisher=4umi.com |access-date=17 Junie 2014 |language=nl |archive-url=https://web.archive.org/web/20190828090153/http://4umi.com/marsman/overtocht |archive-date=28 Augustus 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> sien mens dat Henrik Marsman sy eie oomblik van afsterwe en sy vrees "dat de dood het einde niet is" voorspel. In Verzet <ref>{{cite web |url=http://4umi.com/marsman/verzet |title=Verzet < Hendrik Marsman |publisher=4umi.com |access-date=17 Junie 2014 |language=nl |archive-url=https://web.archive.org/web/20190914211938/http://4umi.com/marsman/verzet |archive-date=14 September 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> prent Marsman die laaste oomblikke uit van 'n sterwende man wat al skreeuende en skoppende sy laaste greintjie krag gebruik om 'n priester af te weer wat 'n [[kruis]] voor hom hou: "Mijn zonden gaan mee in Mijn graf". 'n Aanlyn-gepubliseerde biografie (in [[Nederlands]]) maak melding van 6 (ses) gedigte wat die wyse waarop Marsman sou beswyk voorspel. Slegs 'n vers van die gedig Maannacht word daarin ter illustrasie gebruik.<ref name="webnode1"/> == Bibliografie == [[Lêer:Hendrik Marsman - Val - Zoeterwoudsesingel 42, Leiden.JPG|duimnael|Muurkuns in Leiden: Marsman se gedig ''Val'']] *1923 - ''Verzen'' (gedigte) *1925 - ''Penthesileia'' (gedigte) *1926 - ''De anatomische les'' (essay) *1927 - ''De vliegende Hollander'' *1927 - ''Gerard Bruning. Nagelaten werk'' *1927 - ''Nagelaten werk'' (essay) *1927 - ''Paradise Regained'' *1928 - ''De lamp van Diogenes'' *1929 - ''De vijf vingers'' *1930 - ''Witte vrouwen'' (gedigte) *1931 - ''Kort geding'' (essay) *1931 - ''Voorpost'' (gedigte) *1933 - ''De dood van Angèle Degroux'' (roman) *1933 - ''Tegenonderzoek'' *1934 - ''Porta Nigra'' (gedigte) *1935 - ''De immoralist'' (van [[André Gide]]) (vertaling) *1936 - ''Heden ik, morgen gij'' (met [[Simon Vestdijk]]) (roman) *1937 - ''Herman Gorter'' (essay) *1938 - ''Critisch proza'' *1938-1947 - ''Verzameld werk'' (versamelde werke) *1939 - ''Menno ter Braak'' (essay) *1939 - ''Hieronymus, de dichter der vriendschap'' (deur Teixeira de Pascoaes) (vertaling, met Albert Vigoleis Thelen) *1939 - ''Paulus de dichter Gods'' (deur Teixeira de Pascoaes) (vertaling, met Albert Vigoleis Thelen) *1940 - ''Tempel en kruis'' (gedigte) *1941 - ''Aldus sprak Zarathoestra'' (deur [[Friedrich Nietzsche]]) (vertaling, met Ed Coenraards) *1945 - ''Brieven over literatuur'' (met [[Simon Vestdijk]]) *1946 - ''Verbum obscurum'' (deur Teixeira de Pascoaes) (vertaling, met Albert Vigoleis Thelen) == Die gedig ''Berlijn'' (1922) == [[Lêer:MarsmanBerlin.jpg|duimnael|Marsman se gedig ''Berlijn'' aangebring as muurkuns in [[Berlyn]] ]] Marsman se gedig "Berlijn" is aangebring op 'n muur van die Nederlandse ambassade in Berlyn<ref>{{cite web |url=http://duitsland.nlambassade.org |title=duitsland.nlambassade.org |publisher=duitsland.nlambassade.org |date= |accessdate=2014-06-17 |archive-date=2014-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140627103744/http://duitsland.nlambassade.org/ |url-status=dead }}</ref> in beide die [[Nederlands]]e oorspronklike vorm en in 'n [[Duits]]e vertaling daarvan. :{| |style="padding-right:2em;"|<poem> De morgenlucht is een bezoedeld kleed een bladzij met een ezelsoor een vlek de stad een half ontverfde vrouw maar schokkend steigert zij den hemel in als een blauw paard van Marc in 't luchtgareel Berlijn de zon is geel</poem> | <poem>Der Morgen ist ein besudeltes Kleid eine Seite mit einem Eselsohr ein Klecks die Stadt eine halb abgeschminkte Frau doch zuckend bäumt sie sich in den Himmel wie ein blaues Pferd von Marc im Luftgeschirr Berlin die Sonne gelb</poem> |} {{-}} == Ander voorbeelde van sy digkuns == ===Heerscher=== <poem> Hij schreed en ruimte was hem soepel kleed aan 't koele lijf. de gladde luchten spatten uit elkander en roode sterren walmden àl hun wonder in wankelenden nacht hij schreed en ruimte brak aan zijn metalen tred en lucht verkromp voor zijn doorzengden zucht. leven was enkle vlokken violette geur. hij at en aarde trok haar gillende spiralen door schrompelenden nacht: hij had geproefd. hij stond, atoom en kosmos beide, en heerschend was in ertsen greep over den werveldans der elementen d'ivoren glimlach van den stillen knaap. </poem> *''Uit: Paradise regained'' (1927) ===De Bruid=== <poem> Ik dacht dat ik geboren was voor verdriet en nu ben ik opeens een lied aant 't worden, fluisterend door het ijle morgenriet. nu smelt ik weg en voel mij openstroomen naar alle verten van den horizon, maar ik weet niet meer waar mijn loop begon. de schaduwen van blinkend witte wolken bespelen mij en overzeilen mij; en scholen zilvren visschen bevolken mijne diepte en bliksemend voel ik ze mij doorschichten en mijne wateren alom doorkruisen en in mijn lisschen vluchten zij zijn mijn kind'ren en mijn liefste droomen ik ben nu volgegoten met geluk. de tranen die ik schreide en de zuchten zie ik vervluchtigen tot regenbogen die van mijn oogen springen naar de zon. waar zijn de bergen van den horizon? ik zie ze niet </poem> *''Uit: Porta nigra'' (1934) == Bronne == *1979 ''Keur uit die Nederlandse poësie'', [[A.P. Grové]], J.L. Steyn (samestellers),(Nasou Beperk), {{ISBN|0 625 00160 5}} , Twaalfde druk. == Verwysings == {{verwysings}} ==Eksterne skakels== {{Commons-kategorie inlyn}} *[http://hendrik-marsman.org/book/Hendrik_Marsman_A_Crooked_Flower.pdf Hendrik Marsman: ''A Crooked Flower in Cosmos' Flaling Mouth''. Vertaling deur Terzij de horde, 2015. Gratis PDF] *[https://web.archive.org/web/20070926213632/http://www.erasmuspc.com/index.php?option=com_content&task=view&id=321&Itemid=81 Marsman se gedig ''[[Herinnering aan Holland]]'' word vertoon naby die rivier Lek in Nederland] *[https://web.archive.org/web/20130630174008/http://www.dbnl.org/tekst/post043mars01_01/post043mars01_01_0021.php In-diepte analise (in [[Nederlands]]) van Marsman se gedig ''Berlijn'' deur Hannemieke Postma, ''Marsmans Verzen. Toetsing van een ergocentrisch interpretatiemodel'', 1977] *[http://4umi.com/marsman/ Versameling gedigte deur Hendrik Marsman] {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Marsman, Hendrik}} [[Kategorie:Geboortes in 1899]] [[Kategorie:Sterftes in 1940]] [[Kategorie:Nederlandse digters]] [[Kategorie:Nederlandse skrywers]] 1ee8vy088oe1eucarje6nr4s352lnbu 0 285751 2895136 2118026 2026-04-19T19:46:20Z Jcb 223 2895136 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Pierre Fournier.jpg|duimnael|regs|Borsbeeld van Pierre Fournier in Genève]] '''Pierre Fournier''' ([[Parys]], [[24 Junie]] [[1906]] - [[Genève]], [[8 Januarie]] [[1986]]) was 'n [[Frankryk|Franse]] [[Tjello|tjellis]]. Hy word die "aristokraat van tjelliste" genoem vanweë sy elegante speelwyse en die majestueuse klank wat hy kon voortbring. Hy was die seun van 'n generaal in die Franse leër. Sy moeder het hom leer klavier leer speel; maar hy het egter 'n milde vorm van [[polio]] opgedoen en is gevolglik van enige behendigheid in sy bene en voete ontdaan. Vanweë die gevolglike probleme met klavierpedale kies hy daarom die [[tjello]] as instrument. Hy het sy opleiding aan die Paryse Konservatoria in 1923 voltooi toe hy maar sewentien jaar oud was. Hy is verwelkom as "die tjellis van die toekoms" en is wyd lof toegeswaai vir sy virtuositeit en tegniek met die strykstok. Hy het bekendheid verwerf toe hy in 1925 by die Orchestre Colonne gespeel het en het aan kompetisies van regoor die wêreld deelgeneem. Hy het die volledige [[kamermusiek]] van [[Johannes Brahms|Brahms]] en [[Franz Schubert|Schubert]] vir die [[British Broadcasting Corporation|BBC]] opgeneem (die opnames het ongelukkig verlore gegaan). Hy was baie gewaardeerd vir sy opnames van die ses suites vir onbegeleide tjello van [[J.S. Bach]]. Dit word nog steeds gehuldig as die beste opnames wat nog ooit van die suites gemaak is. Fournier het vanaf 1937 tot 1949 lesse gegee aan die ''École Normale de Musique'' in Parys en aan die Paryse Konservatorium. In 1956 het hy na [[Switserland]] verhuis, sonder om egter sy Franse nasionaliteit op te gee. Hy het aldaar verdere lesse gegee. Die Britse tjellis [[Julian Lloyd Webber]] was een van sy leerlinge. Hy het verskeie onderskeidings behaal soos die van Offisier in die Franse [[Legioen van Eer]], sowel as Offisier in die Franse Orde van Kunste en Lettere en Kommandeur in die Belgiese Orde van Leopold II. Hy het tot twee jaar voor sy dood bly optree. Hy het op 79-jarige leeftyd in Genève gesterf. [[Lêer:RIAN archive 77963 Cellists Rostropovich, Wilkomirski and Fournier in the jury of the 3rd International Tchaikovsky Competition.jpg|duimnael|regs|Die tjelliste [[Mstislav Rostropovich]], Kazimir Wilkomirski en Pierre Fournier in 1966 as deel van die beoordelingspaneel tydens die Derde Internasionale Tsjaikofski Kompetisie]] == Pryse en erkennings == Grammy-toekenning vir die beste kamermusiekuitvoering: * Pierre Fournier, [[Arthur Rubinstein]] & [[Henryk Szeryng]] vir die uitvoering van ''[[Franz Schubert|Schubert]] se Klaviertrio's nr. 1 in B, op. 99 en nr. 2 in E, op. 100'' * Pierre Fournier, Arthur Rubinstein & Henryk Szeryng vir die uitvoering van ''[[Johannes Brahms|Brahms]]'' se volledige trio's en ''[[Robert Schumann|Schumann]]'' se trio nr. 1 in ''[[D-mineur]]''. {{vertaalvanaf | taalafk = nl | il = Pierre_Fournier }} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Fournier, Pierre}} [[Kategorie:Tjelliste]] [[Kategorie:Geboortes in 1906]] [[Kategorie:Sterftes in 1986]] sxezkev4ufr1oeyer4iql6utamyalks 0 285849 2895274 2695616 2026-04-20T10:08:35Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895274 wikitext text/x-wiki '''Heinrich Schiff''' ([[18 November]] [[1951]] – [[23 Desember]] [[2016]]) was 'n [[Oostenryk]]se [[tjello|tjellis]] en [[dirigent]]. ==Vroeë lewe== Heinrich Schiff is op 18 November 1951 in Gmunden, Oostenryk gebore.<ref name="theguardianobit">{{cite news |last1=Millington |first1=Barry |title=Heinrich Schiff obituary |url=https://www.theguardian.com/music/2016/dec/30/heinrich-schiff-obituary |access-date=1 Januarie 2017 |work=The Guardian |date=30 Desember 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200102135025/https://www.theguardian.com/music/2016/dec/30/heinrich-schiff-obituary |archive-date=2 Januarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Sy ouers Helga (neè Riemann) en Helmut Schiff was komponiste.<ref name="theguardianobit"/> Hy het tjello studeer onder Tobias Kühne en André Navarra, en in 1971 sy solodebuut in [[Wene]] en [[Londen]] gemaak. Hy het komposisie onder [[Hans Swarowsky]] gestudeer. ==Loopbaan== Schiff het sy buiging as [[dirigent]] in 1986 gemaak.<ref name="theguardianobit"/> Hy was vanaf 1990 tot 1996 artistieke direkteur van die Northern Sinfonia,<ref name="theguardianobit"/> en het saam met die orkes opnames vir die ''Collins Classics'' plaat-etiket gemaak.<ref name="Clements">{{cite news |author=Andrew Clements |title=Casken: Darting the Skiff; Maharal Dreaming, etc: Schiff/ Northern Sinfonia/ Casken |url=https://www.theguardian.com/music/2003/jul/04/classicalmusicandopera.shopping |work=The Guardian |date=4 Julie 2003 |access-date=7 Februarie 2009 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200102135030/https://www.theguardian.com/music/2003/jul/04/classicalmusicandopera.shopping |archive-date=2 Januarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hy was ook hoofdirigent van die [[Kopenhagen Filharmoniese Orkes]] in [[Kopenhagen]], [[Denemarke]] (1996-2000) en die [[Orchester Musikkollegium Winterthur]] (1996-2001).<ref>[https://www.nzz.ch/article7GDQN-1.508406 nzz.ch]</ref> In 2004 is hy as hoofdirigent van die Weense Kamerorkes aangestel, en het in die hoedanigheid van 2005 tot 2008 gedien.<ref name="theguardianobit"/> Hy het die pos in 2008 om gesondheidsredes opgesê.<ref>{{cite news |title=Stefan Vladar neuer Chefdirigent des Wiener Kammerorchesters |url=http://www.vienna.at/news/om:vienna:kultur/artikel/stefan-vladar-neuer-chefdirigent-des-wiener-kammerorchesters/cn/news-20080516-12280167 |work=Vienna Online |date=16 Mei 2008 |access-date=7 Februarie 2009 |language=de |archive-url=https://web.archive.org/web/20110927055958/http://www.vienna.at/news/om:vienna:kultur/artikel/stefan-vladar-neuer-chefdirigent-des-wiener-kammerorchesters/cn/news-20080516-12280167 |archive-date=27 September 2011 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Schiff het die "Mara" [[Stradivarius]] (1711) en "Sleeping Beauty", wat deur Domenico Montagnana in 1739 in [[Venesië]] gemaak is, bespeel.<ref name="Griffiths">Griffiths, Bill, ''Northern Sinfonia''. Northumbria University Press, p. 21 ({{ISBN|1904794076}}).</ref> Sy opname van [[J.S. Bach|Bach]] se Tjellosuites het verskeie pryse gewen en sy opname van [[Dmitri Sjostakowitsj|Sjostakowitsj]] se concertos het in 1985 die ''Grand Prix du Disque'' gewen.<ref name="theguardianobit"/> Sy opname van [[Johannes Brahms|Brahms]] se Dubbelconcerto saam met Frank Peter Zimmermann en [[Wolfgang Sawallisch]] het die ''Deutscher Schallplattenpreis'' gewen. Komponiste wat tjelloconcertos vir Schiff geskryf het sluit John Casken<ref name="Clements"/><ref name="Griffiths"/> en [[Friedrich Gulda]] in.<ref>{{cite news |author=Andrew Clements |title=Colour and spice: Gulda's Cello Concerto (Royal Albert Hall / Radio 3) |url=https://www.theguardian.com/culture/1999/aug/10/artsfeatures2 |work=The Guardian |date=10 Augustus 1999 |access-date=7 Februarie 2009 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200102135024/https://www.theguardian.com/culture/1999/aug/10/artsfeatures2 |archive-date=2 Januarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Onder sy studente tel Rudi Spring, [[Gautier Capuçon]], Richard Harwood en Natalie Clein. == Ander == Schiff het dikwels pyn in sy regterskouer en - arm ondervind, te wete die arm wat die strykstok vasgehou het. Dit is vermoedelik veroorsaak deur ooreising, en Schiff het die pyn probeer ignoreer. Terwyl hy op 25 April 2010 aan 'n kamerkonsert in [[Wene]] deelgeneem het, moes hy gedurende optredes breke neem as gevolg van die pyn. Na die aand het hy nooit weer in die openbaar tjello gespeel nie.<ref>{{cite news |last1=Amling |first1=Ulrich |title=Zum Tod des Cellisten Heinrich Schiff |url=https://www.tagesspiegel.de/kultur/zum-tod-des-cellisten-heinrich-schiff-beethoven-war-sein-fixstern/19174150.html |access-date=2 Januarie 2019 |work=Der Tagesspiegel |date=23 Desember 2016 |language=de |archive-url=https://web.archive.org/web/20200102135026/https://www.tagesspiegel.de/kultur/zum-tod-des-cellisten-heinrich-schiff-beethoven-war-sein-fixstern/19174150.html |archive-date=2 Januarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die "Mara"-tjello word sedert 2012 deur Christian Poltéra, een van Schiff se voormalige studente, bespeel.<ref>[http://www.christianpoltera.com/ www.christianpoltera.com]</ref><ref name="mara">Die Zeit 7 Mei 2015 / Carolin Pirich: [http://www.zeit.de/2015/17/stradivari-cello-mara-wolf-wondratschek/komplettansicht ''Oh, Mara!'']</ref> ==Afsterwe== Schiff het op 23 Desember 2016 in Wene op die ouderdom van 65 jaar beswyk.<ref name="theguardianobit"/><ref>{{cite news |url=https://www.br-klassik.de/heinrich-schiff-cellist-dirigent-gestorben-100.html |title=ZUM TOD DES CELLISTEN UND DIRIGENTEN |date=23 Desember 2016 |language=de |archive-url=https://web.archive.org/web/20190902024326/https://www.br-klassik.de/heinrich-schiff-cellist-dirigent-gestorben-100.html |archive-date=2 September 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [https://web.archive.org/web/20090207115021/http://intermusica.co.uk/artists/cello/heinrich-schiff/biography Die Intermusica agentskap se biografie van Heinrich Schiff] * [http://www.bruceduffie.com/schiff.html Onderhoud met Heinrich Schiff], 3 Julie 1989 {{s-start}} {{s-culture}} {{succession box | title=Artistieke direkteur, Northern Sinfonia | before=Richard Hickox | years=1990-1996 | after=Jean-Bernard Pommier}} {{succession box | title=[[Orchester Musikkollegium Winterthur|Hoofdirigent, Orchester Musikkollegium Winterthur]] | before=János Fürst | years=1995-2001 | after=Jac van Steen}} {{succession box | title=[[Kopenhagen Filharmoniese Orkes|Hoofdirigent, Kopenhagen Filharmoniese Orkes]] | before=Okko Kamu (eerste gasdirigent) | years=1996&ndash;1999 | after=Giordano Bellincampi }} {{succession box | title=Hoofdirigent, Weense Kamerorkes | before=Christoph Eberle | years=2005–2008 | after=[[Stefan Vladar]]}} {{s-end}} {{saadjie}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Schiff, Heinrich}} [[Kategorie:Geboortes in 1951]] [[Kategorie:Sterftes in 2016]] [[Kategorie:Tjelliste]] [[Kategorie:Oostenrykse dirigente]] i9x10nvv774rnyskivpzui4kz8kq94u 0 286147 2895125 2859065 2026-04-19T19:32:17Z Jcb 223 2895125 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Petrus Augustus de Génestet | beeld = Genestet.jpg | beeldonderskrif = | volledige_naam = | bynaam = | geboorteplek = [[Amsterdam]] | geboortedatum = [[21 November]] [[1829]] | sterfplek = [[Rozendaal]] | sterfdatum = [[2 Julie]] [[1861]] | nasionaliteit = [[Nederland]]s | beroep = [[digter]] en [[teoloog]] | bekend_vir = | religie = | politiek = | webwerf = | handtekening = | portaal = }} '''Petrus Augustus de Génestet''' ([[21 November]] [[1829]], [[Amsterdam]] – [[2 Julie]] [[1861]], [[Rozendaal]]) was 'n [[Nederlanders|Nederlandse]] [[digter]] en [[teoloog]]. Petrus Augustus de Génestet het sy ouers op 'n jeugdige ouderdom verloor, waarna hy opgeneem is in die gesin van sy oom en voog, die skilder Jan Adam Kruseman. Hy het aan die Amsterdamse Atheneum en die Seminarium der Remonstrantse Broederschap as predikant gestudeer. In [[Maart]] [[1852]] is hy as dominee te Moordrecht aangestel en in [[Desember]] van dieselfde jaar te [[Delft]], die stad waar die Genestetkerk staan wat na hom vernoem is. In dieselfde jaar het hy in Bloemendaal, [[Noord-Holland]] met Henriette Bienfait in die huwelik getree. Hulle het saam vier kinders gehad. In [[1859]] het beide sy vrou en 'n kind aan [[tuberkulose]] beswyk en moes hy weens swak gesondheid ontslag neem as predikant. Hy het hom hierna in Amsterdam gevestig, maar somers grotendeels in Bloemendaal deurgebring. Hy sterf twee jaar later in [[1861]] te [[Rozendaal]], ook as gevolg van tuberkulose. Na sy dood het die dominee Bernard ter Haar, die treurlied "Op het Kerkhof in Roozendaal" geskryf. Dié digter is later ook daar begrawe, net soos Willem Hofdijk. Conrad Busken Huet was die spreker gewees tydens die onthulling van die gedenkteken in [[1862]]. == Werke == [[Lêer:GenestetSchwartze.JPG|duimnael|De Génestet (deur Thérèse Schwartze)]] De Génestet was uiters gewild gewees, wat veral te danke was aan sy humoristiese en ontroerende gedigte wat vir die breë publiek toeganklik was. [[Godsdiens]] was egter ook 'n belangrike tema in sy gedigte. De Génestet was 'n vrysinnig-protestant, maar het egter skerp stelling ingeneem teen wat hy beskou het as oppervlakkige vrysinnigheid; dieselfde geld buitensporige onverdraagsaamheid. Hy word saam met [[Nicolaas Beets]] as deel van die Nederlandse navolging van [[Lord Byron]] gesien, wat bekend staan as "Byronisme". Tydens sy vlugtige lewe - De Génestet het slegs 31 geword - kon hy slegs 'n beperkte aantal gedigte skryf. Die gedigte is na sy dood gebundel onder die titel "Dichtwerken". Twee voorbeelde van die werk van De Génestet is: :::''SOORTEN.'' :''Sprekers, hoorders, denkers, daders'' :''Vindt ge in soorten rijp en groen.'' :''Zeldzaam vindt ge wel verenigd'' :''Spreken, hooren, denken, doen.'' :::''BLADVULLING.'' :''Een bladvulling wilt gij gaan schrijven,'' :''Hier voor dit slecht gevulde blad?...'' :''Och ~ 'k zou het maar wit laten blijven!'' :''Daar wordt genoeg papier beklad.'' == Bibliografie == * [[A.P. Grové]], J.L. Steyn (samestellers), ''Keur uit die Nederlandse poësie'', (Nasou Beperk), {{ISBN|0 625 00160 5}} , Twaalfde druk, November 1979 == Eksterne skakels == * [http://www.kb.nl/themas/nederlandse-poezie/dichters-uit-het-verleden/pa-de-genestet-1829-1861 Koninklijke Bibliotheek - profiel De Génestet] == Notas == {{vertaalvanaf | taalafk = nl | il = Petrus_Augustus_de_Génestet }} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Genestet, Petrus Augustus De}} [[Kategorie:Nederlandse teoloë]] [[Kategorie:Nederlandse digters]] [[Kategorie:Geboortes in 1829]] [[Kategorie:Sterftes in 1861]] 58e7upf8rpzx1ses59rsptdufqz86mf 0 286954 2895288 2893648 2026-04-20T10:18:15Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895288 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} [[Lêer:Herman van den Bergh.jpg|thumb|Herman van den Bergh]] '''Herman van den Bergh''' (gebore op [[30 Januarie]] [[1897]] in [[Amsterdam]]; sterf op [[1 Augustus]] [[1967]] in [[Rome]]) was 'n [[Joods]]e en [[Nederlanders|Nederlandse]] [[digter]], joernalis en uitgewer. Tussen 1918 en 1921 was hy die [[redakteur]] van ''Het Getij'' (1916-1924), en in 1924 mede oprigter en redakteur van ''De Vrije Bladen'', waaruit die ''Forum'' literêre tydskrif in 1932 ontwikkel het. Van den Bergh word gesien as die eerste vitalis.<ref>[http://www.dbnl.org/tekst/laan005lett01_01/laan005lett01_01_0677.php K. ter Laan - ''Letterkundig woordenboek voor Noord en Zuid.'', G.B. van Goor Zonen's Uitgeversmaatschappij, Den Haag / Djakarta 1952 (tweede druk)]</ref> ==Lewensloop== Van den Bergh is gebore in 'n Joodse gesin. Na sy studies in die regte in Amsterdam waar hy in 1919 gepromoveer het, neem van den Bergh musieklesse en speel hy [[viool]] in die [[Koninklike Concertgebouw-orkes]]. Hy was as joernalis van [[De Telegraaf]], waar hy tot 1941 in diens was, tussen 1930 en 1936 werksaam in [[Rome]] en [[Parys]]. Hy het ook rondgereis in [[Suidoos-Europa]], [[Anatolië|Klein-Asië]] en [[Noord-Afrika]]. In April 1938 het hy 'n toekenning van die Italiaanse Ministerie van Buitelandse Sake ontvang vir dienste aan die Italiaanse kultuur. Na die [[Tweede Wêreldoorlog]] het Van den Bergh (eind)redakteur van die Winkler Prins Ensiklopedie geword<ref>[http://www.elseviermaandschrift.nl/EGM/1968/01/19680101/EGM-19680101-0246/story.pdf Uit ''encyclopedische notities bij de bijdragen'' van het Elsevier Maandschrift]</ref>. In 1951 het hy aan die Rijks-Universiteit te Utrecht in lettere en wysbegeerte gepromoveer met 'n verhandeling oor Giambattista Casti. Daarna het hy teruggekeer na die [[Universiteit van Amsterdam]] waar hy in 1952 aangestel is as privaatdosent in [[Italië|Italiaanse]] [[kultuurgeskiedenis]]. In 1962 het hy aldaar 'n [[lektor]] in Italiaanse letterkunde geword. Nadat die aandag in 1950 opnuut op die vitale styl van sy vroeë digkuns gevestig is, het sy ''Verzamelde gedichten'' in [[1954]] verskyn. Slegs die gedigte uit sy ''De Boog'' en ''De Spiegel'' is egter daarin opgeneem. Daarna het 'n nuwe tydperk van digterlike werksaamheid begin, met poësie van 'n gans ander karakter as die uit sy eerste tydperk. In 1958 het van den Bergh die eerste ''Boekenmarkt-prijs'' vir sy gehele oeuvre ontvang. ==Plagiaat== In 1961 is Van den Bergh gedwing om in die ''De Gids'' tydskrif 'n ‘Verklaring’ te laat opneem wat 'n erkenning bevat het dat hy in 1959 in dieselfde tydskrif vertalings en gedigte van Wallace Stevens en Stephen Crane onder sy eie naam gepubliseer het. Hy het as rede vir die mistasting gesê dat hy die tekste uit 'n laai met allerlei kennisgewings gehaal het, en nooit eers van die genoemde digters gehoor het nie. Verder meer het hy gesê dat sy beheer oor Engels so swak is dat hy nouliks daaruit sou kon vertaal. In 1965 het daar 'n artikel van Kees Helsloot in die tydskrif ''Maatstaf'' oor die aangeleentheid, sowel as oor toe nog onbekende gevalle van plagiaat, verskyn. In 1982 het August Willemsen in dieselfde tydskrif nog enkele gevalle aan Van den Bergh toegeskryf: naamlik dat hy die gedigte van Fernando Pessoa en Carlos Drummond de Andrade as sy eie werk aangebied het<ref>{{Cite web |url=http://www.textualscholarship.nl/?p=6070 |title=‘Wat loopt er toch al zoo rond in de litteraire wereld!' Textualscholarship.nl |access-date=17 Januarie 2020 |archive-date=26 Mei 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190526072703/http://www.textualscholarship.nl/?p=6070 |url-status=dead }}</ref>. ==Lys van verdere werke== ===Poësie=== * ''De boog'' (1917) * ''De spiegel'' (1925) * ''Nieuwe tucht'' (1928) (poëtiese beskouinge) * ''Het litteken van Odysseus'' (1956) * ''Kansen op een wrak'' (1957) * ''Verstandhouding met de vijand'' (1958) * ''Stenen tijdperk'' (1960) * ''Niet hier, niet heden'' (1962) ===Letterkundige kritiek en Wetenskap=== *''Nieuwe tucht. Studiën'', Amsterdam 1928 *''Schip achter het [[boegbeeld]]. Over het werk van [[J. Slauerhoff|Jan Jacob Slauerhoff]] (1898-1936)'', Den Haag 1958, Utrecht 1979 *''Pruiken, schelmen en koketten. Italië in de 18de eeuw'', Amsterdam 1959 *(Hrsg.) ''Repertorium van de moderne talen'', Amsterdam 1960–1961 === Reisberigte === *''Een lente in de Levant'', Amsterdam 1929 *''Urlaub zwischen Brenner und Adria. Ein Reiseführer für Menschen von heute'', Gütersloh 1962 *''Urlaub zwischen Florenz und Neapel. Ein Reiseführer für Menschen von heute'', Gütersloh 1963 *''Urlaub in Süditalien und Sizilien. Ein Reiseführer für Menschen von heute'', Gütersloh 1964 == Literatuur == *''Herman van den Bergh bij zijn zeventigste verjaardag'', hrsg. von J. J. M. Bakker, Utrecht 1967 *Jaap Meijer, ''Waar wij ballingen zijn. Essays over joodse letterkundigen in Nederland'', Den Haag 1968 {{vertaalvanaf | taalafk = en | il = Herman_van_den_Bergh }} ==Verwysings== {{Verwysings}} {{DEFAULTSORT:Bergh, Herman van den}} [[Kategorie:Nederlandse digters]] [[Kategorie:Geboortes in 1897]] [[Kategorie:Sterftes in 1967]] poeuqj1ncyfqytwliewi65y2fg3dxw9 0 286960 2895070 2662045 2026-04-19T16:29:39Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895070 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Ernest Rutherford LOC.jpg|regs|duimnael|Ernest Rutherford]] '''Ernest Rutherford, 1ste Baron Rutherford van Nelson''' ([[30 Augustus]] [[1871]] – [[19 Oktober]] [[1937]]),<ref name="berig" /> was 'n [[Nieu-Seeland]]sgebore Britse [[fisikus]] wat bekend staan as die "Vader van [[kernfisika]]".<ref name="eb" /> ''[[Encyclopædia Britannica]]'' beskou hom as die grootste eksperimentele fisikus sedert [[Michael Faraday]] (1791 – 1867). In sy vroeë werk het Rutherford die konsep van radioaktiewe [[halfleeftyd]], die radioaktiewe element [[radon]], en gedifferensieerde [[Alfadeeltjie|alfa-]] en [[betadeeltjie|betabestraling]] ontdek.<ref name="lbl" /> Hierdie werk is uitgevoer by die McGill-universiteit in [[Montreal]], [[Quebec]], Kanada. Dit vorm die basis vir die [[Nobelprys vir Chemie]] wat in 1908 aan hom toegeken is ''"vir sy ondersoeke na die disintegrasie van die elemente, en die chemie van radioaktiewe stowwe"'', ten opsigte waarvan hy die eerste Kanadese en [[Oseanië|Oseaniese]] [[Nobelprys]]wenner was. Rutherford het in 1907 na die Victoria-Universiteit van Manchester in die Verenigde Koninkryk gegaan waar hy en Thomas Royds bewys het dat [[alfadeeltjie]]s soortgelyk is aan [[helium]]kerne.<ref name=rutherford.org.nz /><ref name="zenodo" /> Rutherford het sy mees bekende werk gelewer nadat hy reeds die Nobelprys verower het. In 1911, hoewel hy nie kon bewys of die kern positief of negatief gelaai is nie, het hy bespiegel dat atome grotendeels bestaan uit 'n baie klein [[atoomkern|kern]], en daardeur sodoende die Rutherford-model van die [[atoom]] bekendgestel deur sy ontdekking en interpretasie van [[Rutherford verstrooiing]] by wyse van die ''goue foelie eksperiment'' van Hans Geiger en Ernest Marsden. Hy het die eerste kunsmatig-geïnduseerde [[kernreaksie]] in 1917 uitgevoer in eksperimente waartydens [[stikstof]]kerne met alfadeeltjies gebombardeer is. Die gevolg hiervan was die vrylating van 'n subatomiese deeltjie (die [[proton]]). Rutherford is in 1919 as direkteur aan die Cavendish-laboratorium by die [[Universiteit van Cambridge]] aangestel. Onder sy leierskap is die [[neutron]] in 1932 ontdek, en in dieselfde jaar is die eerste eksperiment om die kern op 'n ten volle beheerde wyse te verdeel uitgevoer deur studente wat onder sy leiding gewerk het (John Cockcroft en Ernest Walton). Na sy dood in 1937 is hy in [[Westminster-abdy]] naby [[Isaac Newton]] begrawe. Die chemiese element [[rutherfordium]] (element 104 op die periodieke tabel) is in 1997 na hom genoem. == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="berig">{{Cite journal | last1 = Eve | first1 = A. S. | last2 = Chadwick | first2 = J. | doi = 10.1098/rsbm.1938.0025 | title = Lord Rutherford 1871–1937 | journal = Obituary Notices of Fellows of the Royal Society | volume = 2 | issue = 6 | pages = 394 | year = 1938 }}</ref> <ref name="eb">{{cite web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/514229/Ernest-Rutherford-Baron-Rutherford-of-Nelson-of-Cambridge |title=Ernest Rutherford, Baron Rutherford of Nelson |website=Encyclopædia Britannica |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20100209235025/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/514229/Ernest-Rutherford-Baron-Rutherford-of-Nelson-of-Cambridge |archive-date= 9 Februarie 2010 |url-status=live |df=dmy-all |access-date=21 Januarie 2020 }}</ref> <ref name="lbl">{{cite web |title=The Discovery of Radioactivity |url=http://www.lbl.gov/abc/wallchart/chapters/03/4.html |date=9 Augustus 2000 |website=lbl.gov |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200615143719/https://www2.lbl.gov/abc/wallchart/chapters/03/4.html |archive-date=15 Junie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> <ref name=rutherford.org.nz>{{cite web |last=Campbell |first=John |title=Rutherford – A Brief Biography |url=http://www.rutherford.org.nz/biography.htm |website=Rutherford.org.nz |access-date=4 Maart 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200512125601/https://www.rutherford.org.nz/biography.htm |archive-date=12 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> <ref name="zenodo">{{Cite journal | doi = 10.1080/14786440808636511| title = Spectrum of the radium emanation| journal = Philosophical Magazine |series=Series 6| volume = 16| issue = 92| pages = 313| year = 1908| last1 = Rutherford | first1 = E.| last2 = Royds | first2 = T.| url = https://zenodo.org/record/1430840}}</ref> }} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} * [http://www.aip.org/history/exhibits/rutherford/ Biography and web exhibit] from the American Institute of Physics * [http://nobelprize.org/chemistry/laureates/1908/rutherford-bio.html Biography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080723230048/http://nobelprize.org/chemistry/laureates/1908/rutherford-bio.html |date=23 Julie 2008 }} from Nobel prize official website * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1908/rutherford-lecture.html Nobel Lecture] ''The Chemical Nature of the Alpha Particles from Radioactive Substances'' * [http://www.physics.mcgill.ca/museum/rutherford_museum.htm The Rutherford Museum] * [http://www.rutherford.org.nz Rutherford Scientist Supreme] {{Nobelprys vir Chemie}} {{Wenners van die Copley-medalje 1901–1950}} {{Royal Society presidente}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Rutherford, Ernest}} [[Kategorie:Fisici]] [[Kategorie:Nobelprys vir Chemie wenners]] [[Kategorie:Geboortes in 1871]] [[Kategorie:Sterftes in 1937]] p4wk11aky7xcdh3fxyfb6mzr4jj2wl1 0 287820 2895228 2629644 2026-04-20T05:52:16Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895228 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas hongersnood | hongersnoodnaam = Groot Hongersnood | hongersnoodnaam_plaaslik = ''{{lang|ga|An Gorta Mór/Drochshaol}}'' | beeld = Skibbereen by James Mahony, 1847.JPG | onderskrif = Toneel by Skibbereen tydens die Groot Hongersnood, deur [[Cork]]-kunstenaar James Mahony (1810–1879), in opdrag van ''The Illustrated London News'', 1847 | beeldgrootte = 225px | land = [[Verenigde Koninkryk van Groot-Brittanje en Ierland]] | ligging = [[Ierland]] | tydperk = 1845–1849 | direkte_sterfgevalle = <!-----Deaths directly due to famine starvation-----> | weens_siekte = <!-----Indirect famine deaths from subsequent diseases-----> | totale_sterfgevalle = 1 miljoen | sterftekoers = <!-----Death rate----> | waarnemings = Mislukte beleid, [[Phytophthora infestans|aartappelroes]] | teorie = Corn Laws, Poor Law Amendment Act, William Henry Gregory amendament, Encumbered Estates' Court, Crime and Outrage Bill (Ierland) 1847, Jong Ierse rebellie van 1848, Drie Fs | verligting = [[#Liefdadigheid|sien onder]] | voedselsituasie = Beeste uitgevoer, kontantoeste aangewend om huur te betaal | demografie = Bevolking daal met 20–25% weens sterftes en emigrasie | gevolge = Permanente verandering in die land se demografiese, politiese en kulturele landskap | gedenkteken = Sien Lys van gedenktekens vir die Groot Hongersnood | voorafgegaan_deur = [[Ierse Hongersnood (1740–41)]] (''{{lang|ga|Bliain an Áir}}'') | opgevolg_deur = [[Ierse Hongersnood (1879)|Ierse Hongersnood, 1879]] (''{{lang|ga|An Gorta Beag}}'') | voetnotas = <!-----Test footnote-----> }} Die '''Groot Ierse Hongersnood''' ([[Iers]]: ''an Gorta Mór'', of die groot honger) was 'n periode van hongersnood en siekte in [[Ierland]] van 1845 tot 1849.{{sfn|Kinealy|1994|p=xv}} Die gebiede wat die ergste geraak is in die weste en suide van Ierland, waar die Ierse taal oorheersend was. Die periode is terselfdertyd in Iers bekend as ''An Drochshaol'',<ref>[https://www.duchas.ie/en/tpc/cbes/4427742?con=GA The great famine ({{lang|ga|An Drochshaol}})]. Dúchas.ie</ref> losweg vertaal as die "moeilike tye" (of letterlik, "Die slegte lewe"). Die slegste jaar van die periode was [[1847]], bekend as "Swart 47".<ref>Éamon Ó Cuív, [http://www.irishfamine.ie/wp-content/uploads/2015/11/2009-05-08-FINAL-speech-for-University-of-Toronto-Lecture.pdf {{lang|ga|An Gorta Mór}} – the impact and legacy of the Great Irish Famine]</ref><ref>[https://www.bbc.co.uk/irish/articles/view/1186/english/ ''An Fháinleog''] Chapter 6. "{{lang|ga|drochshaol}}, while it can mean a hard life, or hard times, also, with a capital letter, has a specific, historic meaning: {{lang|ga|Bliain an Drochshaoil}} means The Famine Year, particularly 1847; {{lang|ga|Aimsir an Drochshaoil}} means the time of the Great Famine (1847–52)."</ref> Tydens die hongersnood het ongeveer een miljoen mense gesterf en 'n miljoen meer uit Ierland geëmigreer{{sfn|Ross|2002|p=226}}, wat die bevolking van die eiland met tussen 20% en 25% laat daal het.{{sfn|Kinealy|1994|p=357}} Daar word soms na die voorval verwys as die Ierse [[aartappel]] hongersnood, meestal buite Ierland.{{sfn|Kinealy|1994|p=5}}{{sfn|O'Neill|2009|p=1}} Die onmiddellike oorsaak van die hongersnood was 'n natuurlike gebeurtenis, 'n aartappelroes{{sfn|Ó Gráda|2006|p=7}} wat [[aartappel]]gewasse dwarsdeur [[Europa]] gedurende die 1840's besmet het, wat ook ongeveer 100 000 sterftes buite Ierland veroorsaak het en 'n groot deel van die onrus in die wydverspreide Europese revolusies van 1848 beïnvloed het.<ref>{{cite conference |url= http://www.helsinki.fi/iehc2006/papers3/Vanhaute.pdf|archive-url= https://web.archive.org/web/20170417175737/http://www.helsinki.fi/iehc2006/papers3/Vanhaute.pdf|url-status= dead|archive-date= 2017-04-17|title= The European subsistence crisis of 1845–1850: a comparative perspective|last1= Ó Gráda|first1=Cormac |author-link1=Cormac Ó Gráda |last2= Vanhaute|first2= Eric|last3= Paping|first3= Richard|date= August 2006|location= Helsinki|conference= [http://www.helsinki.fi/iehc2006/index.html XIV International Economic History Congress of the International Economic History Association], [http://www.helsinki.fi/iehc2006/sessions81_124.html Session 123]}}</ref> Vanaf 1846 is die impak van die roes deur die Whig-regering se ekonomiese beleid van ''laissez-faire''-kapitalisme vererger.{{sfn|Woodham-Smith|1991|pp = 410–411}}<ref name="Donnelly">{{cite news |last=Donnelly |first=Jim |title=The Irish Famine |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/famine_01.shtml |work=BBC History |date=17 Februarie 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191109095015/http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/famine_01.shtml |archive-date= 9 November 2019 |url-status=live |df=dmy-all |access-date=25 Januarie 2020 }}</ref><ref name="Thornton 1998">{{cite journal |last1=Thornton |first1=Mark |title=What Caused the Irish Potato Famine? |journal=The Free Market |date=April 1998 |volume=16 |issue=4 |accessdate=}}</ref> Oorsake op langer termyn sluit in die stelsel van afwesige verhuurders en afhanklikheid van enkelgewasboerdery.{{sfn|Póirtéir|1995|p = 19–20}}<ref>{{cite journal |last1=Fraser |first1=Evan D. G. |title=Social vulnerability and ecological fragility: building bridges between social and natural sciences using the Irish Potato Famine as a case study |journal=Conservation Ecology |date=30 Oktober 2003 |volume=2 |issue=7 |url=https://www.ecologyandsociety.org/vol7/iss2/art9/ |accessdate=28 Mei 2019}}</ref> Die hongersnood was 'n waterskeiding in die geskiedenis van Ierland{{sfn|Kinealy|1994|p=xv}}, wat van 1801 tot 1922 direk deur [[Westminster]] as deel van die [[Verenigde Koninkryk]] van Groot-Brittanje en Ierland regeer is. Die hongersnood en die gevolge daarvan het die demografiese, politieke en kulturele landskap van die eiland permanent verander, wat 'n geskatte twee miljoen vlugtelinge opgelewer het en 'n eeu-lange [[bevolkingsafname]] aangespoor het.<ref>{{Cite journal |quote=..population declining dramatically from 8.2 million to 6.5 million between 1841 and 1851 and then declining gradually and almost continuously to 4.5 million in 1961|doi=10.1080/00750778.2011.664806|title = The online atlas of Irish population change 1841–2002: A new resource for analysing national trends and local variations in Irish population dynamics|journal=Irish Geography|volume=44|issue=2–3|pages=215–244|year = 2011|last1 = Kelly|first1 = M.|last2=Fotheringham|first2=A. Stewart}}</ref><ref>[https://www.historyireland.com/20th-century-contemporary-history/the-vanishing-irish-irelands-population-from-the-great-famine-to-the-great-war/ "The Vanishing Irish: Ireland’s population from the Great Famine to the Great War." Timothy W. Guinnane lectures in economics at Yale University.]</ref><ref>K.H. Connell, ''The Population of Ireland 1750–1845'' (Oxford, 1951).</ref><ref>T. Guinnane, ''The Vanishing Irish: Households, Migration, and the Rural Economy in Ireland, 1850–1914'' (Princeton, 1997)</ref> Vir beide die [[Iere|Ierse]] bevolking en diegene wat in die [[diaspora]] gegaan het, sal die hongersnood nooit deur die volk vergeet word nie, hulle sal dit altyd onthou.{{sfn|Kinealy|1994|p=342}} Die reeds gespanne betrekkinge tussen baie Iere en hul regering het gedurende en na die hongersnood verder verswak, wat etniese en sektariese spanning verhoog het, en die Ierse nasionalisme en republikanisme in Ierland en onder Ierse emigrante in die [[Verenigde State]] en elders versterk. Die aartappelroes het in 1879 na Europa teruggekeer, maar op daardie stadium het die Landoorlog ('n periode van woelinge en onrus op die platteland van Ierland) plaasgevind. Die Landoorlog word beskryf as een van die grootste landboubewegings in die 19de-eeuse Europa.<ref name="cambridge.org">{{Cite journal |doi=10.1017/S0021121400018587|title=Irish peasant women in revolt: The Land League years|journal=Irish Historical Studies|volume=28|issue=109|pages=63–80|date=Mei 1992|last1=Tebrake|first1=Janet K.}}</ref> Die beweging, georganiseer deur die Landliga, het die politieke veldtog vir die Drie F's (''Fair rent, Free sale and Fixity of tenure'') voortgesit, wat in 1850 deur die Tenant Right League tydens die Groot Ierse Hongersnood uitgereik is. Toe die aartappelroes in die hongersnood in 1879 terugkeer, het die Liga 'berugte verhuurders' en sy lede geboikot en die uitsettings van boere fisies geblokkeer; die gevolglike afname in haweloosheid en huisvernietigings het gelei tot 'n drastiese afname in die aantal sterftes.<ref name="muse.jhu.edu">[https://muse.jhu.edu/article/224832 "The Battering Ram and Irish Evictions, 1887–90" L. Perry Curtis. ''Irish-American Cultural Institute'' 10.1353/eir.2007.0039]</ref><ref name=historyplace>[http://www.historyplace.com/worldhistory/famine/after.htm "Irish Potato Famine, After the Famine"]|publisher= History Place {{self-published inline|date=September 2018}}</ref><ref name=bitesize>[http://irishhistorybitesize.com/forgotten-famine/ "The forgotten famine of 1879"|publisher= Irish History Bite Size] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200517024924/https://irishhistorybitesize.com/forgotten-famine/ |date=17 Mei 2020 }}{{self-published inline|date=September 2018}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Great Famine (Ireland)}} {{Vertaaluit | taalafk = en | il = Great Famine (Ireland) }} {{Normdata}} [[Kategorie:Ierland]] 1np6iwneq3atecji7j1yuy1zxxovru5 0 289137 2895181 2626993 2026-04-20T05:26:35Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895181 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Rozhdestvensky.jpg|duimnael|259x259px|Gennadi Rozjdestwenski in 1998]] '''Gennadi Nikolajewitsj Rozjdestwenski''', [[Orde van die Britse Ryk|CBE]] ( {{Lang-ru|Генна́дий Никола́евич Рожде́ственский}}, wetenskaplike [[transliterasie]]: ''Gennadij Nikolaevič Roždestvenskij''; [[4 Mei]] [[1931]] - [[16 Junie]] [[2018]] <ref name="mailnewsru">{{cite web |url=https://news.mail.ru/society/33801938/?frommail=1 |title=Ушел из жизни дирижер и пианист Геннадий Рождественский |website=Новости Mail.Ru |access-date=16 Junie 2018 |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20190716174105/https://news.mail.ru/society/33801938/?frommail=1 |archive-date=16 Julie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> ) was 'n [[Sowjetunie|Sowjet-]] en [[Rusland|Russiese]] [[dirigent]], ontvanger van die Mense se Kunstenaar van die USSR (1976), en Held van Sosialistiese Arbeid (1990). == Biografie == Rozjdestwenski is in [[Moskou]] gebore. Sy ouers was die bekende dirigent en pedagoog Nikolai Anosov en die sopraan Natalya Rozhdestvenskaya. Sy gegewe naam was Gennadi Nikolaijewitsj Anosov, maar hy het sy moeder se nooiensvan in sy manlike vorm aangeneem vir sy professionele loopbaan ten einde enige voorkoms van nepotisme te vermy. Sy jonger broer, die skilder PN Anosov, het hul vader se naam behou.<ref name="Yampolsky">Yampol'sky, I.M., ed. Stanley Sadie, "Rozhdestvensky, Gennady (Nikolayevich)", ''The New Grove Dictionary of Music and Musicians, First Edition'' (London: Macmillan, 1980), 20 vols. {{ISBN|0-333-23111-2}}</ref> Hy het dirigeer gestudeer onder sy vader aan die Moskou-konservatoria, en klavier by Lev Oborin. Hy was op die stadium reeds bekend gewees daarvoor dat hy op 20-jarige ouderdom [[Pjotr Tsjaikofski|Tsjaikofski]] se ''Die Neutekraker-''ballet in die [[Bolsjoi-teater]] gedirigeer het. Hy het die eerste uitvoerings van talle Sowjet-komponiste se werke gegee, waaronder Edison Denisov se ''Le soleil des Incas'' ("Die Son van die [[Inka]]s"; 1964),<ref>''Edison Denisov'' by Yuri Kholopov and Valeria Tsenova. Harwood Academic Publishers, 1995.</ref> asook die Russiese première van [[Benjamin Britten]] se ''A Midsummer Night's Dream'' en die Westerse première van [[Dmitri Sjostakowitsj]] se vierde simfonie tydens die Edinburgh-fees in 1962. Hy het in 2000 algemene artistieke direkteur van die Bolshoi-teater geword en in 2001 die wêreldpremière van die oorspronklike weergawe van [[Sergei Prokofiëf]] se opera ''Die Dobbelaar'' uitgevoer.<ref>{{Cite web|url=http://www.bolshoi.ru/en/theatre/person/detail.php?act26=info&id26=813|title=Gennadi Rozhdestvensky: Conductor|publisher=State Academic Bolshoi Theatre|archive-url=https://web.archive.org/web/20110603234518/http://www.bolshoi.ru/en/theatre/person/detail.php?act26=info&id26=813|archive-date=3 Junie 2011|access-date=19 April 2009}}</ref> 'n Rukkie later het hy bedank, met verwysing na die sangers van die teater se drostery asook produksieprobleme en vyandige dekking deur die Moskouse pers. Van die werke wat aan Rozjdestwenski gewy is, is Sofia Gubaidulina se simfonie ''[[:en:Stimmen Verstummen|Stimmen... Verstummen...]]'' en verskeie van [[Alfred Schnittke]] se werke, soos sy Simfonie nr. 1, Simfonie nr. 8 en Simfonie nr. 9.<ref name="ЭК">{{Cite web|url=http://www.philharmonia.spb.ru/rus/pers/r/rozhdestvensky.php|title=Геннадий Рождественский, дирижёр {{!}} Saint-Petersburg Philharmonia, Санкт-Петербургская академическая филармония|archive-url=https://web.archive.org/web/20180724125108/http://www.philharmonia.spb.ru/rus/pers/r/rozhdestvensky.php|archive-date=2018-07-24|access-date=2018-06-17}}</ref> Schnittke het van hom geskryf: : <blockquote> Ek het eenkeer bereken dat daar nou veertig komposisies geskryf is vir Rozjdestwenski - hetsy afgelei van sy idees, of andersins was hy die eerste om dit te dirigeer. Ek kon dit nie glo nie, maar dit is regtig so. Ek sou selfs kon sê dat byna al my eie werk as komponis afhanklik was van kontak met hom en van die vele gesprekke wat ons gehad het. Uit hierdie gesprekke het ek die idee vir vele van my komposisies verkry. Ek reken dit as een van die gelukkigste feite van my lewe. </blockquote> == Dirigeer == Rozjdestwenski word beskou as 'n veelsydige dirigent en 'n hoogs gekultiveerde musikant met 'n soepele tegniek wat die dirigeerstok betref. Hy het met die vorming van sy interpretasies 'n duidelike idee verskaf van die strukturele buitelyne en emosionele inhoud van 'n stuk, gekombineer met 'n uitvoerende styl wat logika, intuïsie en spontanieteit versmelt het.<ref name="Yampolsky">Yampol'sky, I.M., ed. Stanley Sadie, "Rozhdestvensky, Gennady (Nikolayevich)", ''The New Grove Dictionary of Music and Musicians, First Edition'' (Londen: Macmillan, 1980), 20 vols. {{ISBN|0-333-23111-2}}</ref> In die Sowjetunie het hy uitgebreid opgeneem saam met die drie belangrikste kontemporêre soliste naamlik, [[David Oistrakh]] (viool),<ref>{{cite web |url=https://www.nytimes.com/1998/05/10/arts/ever-the-spellbinder-with-a-violin-s-voice.html |title=Ever the Spellbinder With a Violin's Voice |last=Lawrence B Johnson |date=10 Mei 1998 |website=New York Times |access-date=19 Junie 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200129190810/https://www.nytimes.com/1998/05/10/arts/ever-the-spellbinder-with-a-violin-s-voice.html |archive-date=29 Januarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> [[Sviatoslav Richter]] (klavier) <ref>{{Cite web|url=http://www.warnerclassics.com/shop/5009121,0880242752789/euroarts-bruno-monsaingeon-edition-vol-3-sviatoslav-richter-gennadi-rozhdestvensky|title=Bruno Monsaingeon Edition Vol 3 - Sviatoslav Richter / Gennadi Rozhdestvensky|date=22 Apr 2016|website=EuroArts|access-date=19 Junie 2018}}</ref> en [[Mstislav Rostropovich]] (tjello).<ref>{{Cite web|url=https://csosoundsandstories.org/gennady-rozhdestvensky-returns-with-a-double-dose-of-shostakovich/|title=Gennady Rozhdestvensky returns with a double dose of Shostakovich|last=Kyle MacMillan|date=Desember 18, 2016|website=CSO Sounds and Stories|access-date=19 Junie 2018|archive-date=19 Junie 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180619113049/https://csosoundsandstories.org/gennady-rozhdestvensky-returns-with-a-double-dose-of-shostakovich/|url-status=dead}}</ref> Rozjdestwenski verskyn in die dokumentêre rolprent ''Notes interdites: scènes de la vie musicale en Russie Soviétique'' (Engelse titel: "The Red Baton"),<ref>[https://www.amazon.com/Notes-Interdites-DVD-Video-Rozhdestvensky/dp/B0012K53UE Notes Interdites], Bruno Monsaingeon, 2004, 55m 44s.</ref> wat die ontberinge van musikante in die [[Sowjetunie]] onder [[Stalin]]isme ondersoek. Daarin beskryf hy die politieke situasie en die impak daarvan op sy lewe, asook die lewens van Sjostakowitsj, Prokofiëf, Strawinski, Richter en ander kollegas. Die rol van Tikhon Khrennikov, sekretaris van die Unie van Sowjet-komponiste, word breedvoerig daarin bespreek. Op 'n ligter noot, bevat die dokumentêr rolprent Rozjdestwenski wat die kuns van dirigeer bespreek, wat beeldmateriaal van meesterklasse en repetisies met studente van die Moskou-konservatorium en die ''Tonhalle-'' orkes van Zürich insluit, asook stukke van Rozjdestwenski wat die 7de simfonie van Sjostakowitsj, Tsjaikofski se ''Romeo en Juliet'' en [[Alfred Schnittke]] se ''Dooie Siele'' dirigeer. == Sjostakowitsj-interpreteerder == In 2016 is Rozjdestwenski met die 7de Internasionale Sjostakowitsj-prys bekroon vir sy bydrae tot die interpretasie van die werk van [[Dmitri Sjostakowitsj]]. In 1964 in Edinburgh het hy die eerste uitvoering buite die Sowjetunie van die vierde simfonie behartig.<ref name="Gram">{{cite web |url=https://www.gramophone.co.uk/classical-music-news/the-conductor-gennady-rozhdestvensky-has-died |title=The conductor Gennady Rozhdestvensky has died |website=Gramophone |access-date=17 Junie 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190710174551/https://www.gramophone.co.uk/classical-music-news/the-conductor-gennady-rozhdestvensky-has-died |archive-date=10 Julie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Sy opname in 1983 van die 8ste simfonie word beskou as 'n klassieke uitvoering.<ref>{{cite web |url=http://www.rayfieldallied.com/artists/gennady-rozhdestvensky |title=Gennady Rozhdestvensky |website=Rayfield Allied |access-date=17 Junie 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20181105162936/http://www.rayfieldallied.com/artists/gennady-rozhdestvensky |archive-date= 5 November 2018 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Hy het die tweede bundel van die versamelde werke van Sjostakowitsj wat in 1984 gepubliseer is geredigeer, waaronder die Simfonie nr. 3 en simfonie nr. 4. == Persoonlike lewe == In 1969 het Rozjdestwenski met die pianis Viktoria Postnikova in die huwelik getree. Hulle het saam [[Pjotr Tsjaikofski|Tsjaikofski]] se klavierkonserte opgeneem.<ref name="Gram" /> Hul seun, Sasha Rozjdestwenski, is 'n violis, saam met wie Rozjdestwenski senior die Glazoenof- en Sjostakowitsj-vioolconcertos in 2007 opgeneem het.<ref>{{cite web |url=http://www.musicweb-international.com/classrev/2010/Aug10/Glazunov_Shostakovich_NI6123.htm |title=Review |last=Gavin Dixon |website=MusicWeb International |access-date=17 Junie 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190717185801/http://www.musicweb-international.com/classrev/2010/Aug10/Glazunov_Shostakovich_NI6123.htm |archive-date=17 Julie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Gennadi Rozjdestwenski is op 16 Junie 2018 oorlede.<ref name="mailnewsru" /> == Orkesbestuur == * 1951-1961: Orkes van die Bolshoi-teater (dirigent) * 1961-1974: Simfonieorkes van die Radio en Televisie Unie (Moskou) * 1964-1970: Orkes van die Bolshoi-teater (hoofdirigent) * 1974-1985: Kamerteaterorkes * 1974-1977: Stockholm Filharmoniese Orkes (artistieke direkteur) * 1978-1981: [[BBC Simfonieorkes]] (hoofdirigent) * 1980-1982: Wene Simfonieorkes * 1983-1991: USSR Ministerie van Kultuur Simfonieorkes * 1992-1995: Koninklike Stockholm Filharmoniese Orkes <ref name="ЭК"/> * 2011-2018: [[Simfonie-orkes van Ysland|Ysland Simfonieorkes]] (gasdirigent) * 2011-2018: Sint Petersburg Filharmoniese Orkes (hoofdirigent) Hy het saam met die USSR Ministerie van Kultuur Simfonieorkes die volledige simfonieë van [[Dmitri Sjostakowitsj]], [[Aleksander K. Glazoenof|Alexander Glazoenof]], [[Anton Bruckner]], [[Alfred Schnittke]] en Arthur Honegger opgeneem. Hy het ook die volledige simfonieë van [[Ralph Vaughan Williams]] in die laat 1980's in Leningrad opgevoer. Dit is vrygestel deur die Melodiya- etiket as deel van 'n volledige CD-boks wat in April 2014 vrygestel is. Hy het verskeie van die grootste orkeste ter wêreld behartig, waaronder die [[Berliner Philharmoniker|Berlynse Filharmoniese Orkes]], die Koninklike Concertgebouw-orkes, die Boston Simfonieorkes, die Chicago Simfonieorkes, die Cleveland Orkes, die Israel Filharmoniese Orkes en die Londen Simfonieorkes. == Eerbewyse en toekennings == * Held van Sosialistiese Arbeid (18 Oktober 1990) - vir uitstekende bydraes tot die ontwikkeling van Sowjetmusiek en effektiewe pedagogiese aktiwiteit <ref>[http://base.garant.ru/6321463/ Указ Президента СССР от 18 октября 1990 года № УП-889 «О присвоении звания Героя Социалистического Труда тов. Рождественскому Г.Н.»]</ref> * Verdienstelike orde vir die vaderland ; ** 1ste klas (13 Februarie 2017) - vir uitstekende bydrae tot die ontwikkeling van nasionale kultuur, vrugbare aktiwiteit op lang termyn ** 2de klas (22 April 2011) - vir uitstekende bydraes tot die ontwikkeling van nasionale musiekkuns, meerjarige pedagogiese en kreatiewe aktiwiteite ** 3de klas (31 Januarie 2007) - vir uitstekende bydrae tot die ontwikkeling van nasionale musiekkultuur, en baie jare van kreatiewe en opvoedkundige aktiwiteite ** 4de klas (26 April 2001) - vir 'n aansienlike bydrae tot die ontwikkeling van nasionale musiekkuns * Orde van die Rooi Banner van Arbeid, twee keer (1967,<ref>[https://naukaprava.ru/catalog/1/127/108/5416?view=1 Ведомости Верховного Совета СССР. – М.: Издание Верховного Совета СССР, 1967. – № 44 (1 ноября). – 681 – 716 с. – &#x5B;Статьи 586 – 605&#x5D;].</ref> 1981 <ref>[https://naukaprava.ru/catalog/1/127/142/45164?view=1 Указ Президиума Верховного Совета СССР от 4 мая 1981 года № 4823—X «О награждении дирижера Рождественского Г.Н. орденом Трудового Красного Знамени»]</ref> ) * [[Orde van Lenin]] (1990) * Orde van Cyril en Methodius ([[Bulgarye]], 1972) * Offisier van die [[Erelegioen|Legioen van Eer]] (Frankryk, 2003) * Orde van die Opkomende Son, 3de klas ([[Japan]], 2002) <ref>[http://www.newsru.com/cinema/05nov2001/rozhdestvensky.html Геннадий Рождественский награждён Орденом Восходящего Солнца]</ref> * Ere kunstenaar van die RSFSR (1959) <ref>[https://naukaprava.ru/catalog/1/113/43/42646?view=1 Указ Президиума Верховного Совета РСФСР от 15 сентября 1959 года «О присвоении почетных званий РСФСР творческим работникам Государственного ордена Ленина академического Большого театра Союза ССР»]</ref> * Volkskunstenaar van die RSFSR (1966) <ref>[https://naukaprava.ru/catalog/1/113/50/44257?view=1 Указ Президиума Верховного Совета РСФСР от 24 мая 1966 года «О присвоении почетного звания народный артист РСФСР творческим работникам Государственного академического Большого театра Союза ССР»]</ref> * Die Mense se Kunstenaar van die USSR (1976) <ref name="tyr">[https://naukaprava.ru/catalog/1/127/274/51326?view=1 Указ Президиума Верховного Совета СССР от 25 мая 1976 года № 4019—IX «О присвоении почетного звания народного артиста СССР творческим работникам Государственного академического Большого театра СССР»]</ref> * Lenin-prys (1970) * Russiese Federasie Staatsprys vir letterkunde en kuns in 1995 (27 Mei 1996) * Erelid van die Koninklike Sweedse Akademie (1975) * Ere-akademikus van die Britse Koninklike Musiekakademie (1984) * ''Grand Prix van Chant du Mond'' * Diploma van die Akademie Charles Cros in Parys (1969) - vir die vervulling van al die simfonieë van Prokofiev * Erekommandant [[Orde van die Britse Ryk|van die Orde van die Britse Ryk]] (2014) <ref>{{Cite web |url=https://russkiymir.ru/news/57086/ |title=Геннадий Рождественский стал командором Превосходнейшего ордена Британской империи |access-date=29 Januarie 2020 |archive-date=20 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210420170319/https://russkiymir.ru/news/57086/ |url-status=dead }}</ref> == Notas == {{Verwysings}} == Verwysings == * {{Cite web|url=http://www.vor.ru/culture/cultarch166_eng.html|title=There are no Whiz Kid Among Conductors|date=4 May 2001|publisher=[[Voice of Russia]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20070817084616/http://www.vor.ru/culture/cultarch166_eng.html|archive-date=17 August 2007|access-date=23 September 2007}} * Ben Mattison (28 February 2006). "Dirigent Gennady Rozhdestvensky sluit konserte oor linerotas af" . Playbill Arts . Ontsluit 23 September 2007 . * Yampol'sky, IM, red. Stanley Sadie, "Rozhdesvensky, Gennady (Nikolayevich)", ''The New Grove Dictionary of Music and Musicians, First Edition'' (Londen: Macmillan, 1980), 20 vols; {{ISBN|0-333-23111-2}} . == Eksterne skakels == * [http://www.rayfieldallied.com/artists/gennady-rozhdestvensky/ Rayfield Allied profiel] * František Sláma (musikant) [http://www.frantisekslama.com/en/conductors-part-2 Argief] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160925113121/http://www.frantisekslama.com/en/conductors-part-2 |date=25 September 2016 }} Meer oor die geskiedenis van die Tsjeggiese Filharmoniese Orkes tussen die 1940's en 1980's: ''Dirigente'' {{S-start}} {{s-culture}} {{succession box|title=Tsjaikofski Simfonieorkes van Moskouse Radio|Musiekdirekteur, c Director, Tsjaikofski Simfonieorkes van Moskouse Radio|before=[[Aleksandr Gauk]]|years=1961&ndash;1974|after=Vladimir Fedoseyev}} {{succession box|title=[[Bolsjoi-teater|Musiekdirekteur, Bolsjoi-teater, Moskou]] |before=Evgeny Svetlanov|years=1965&ndash;1970|after=Yuri Simonov}} {{succession box|title=[[Koninklike Stockholm Filharmoniese Orkes|Hoofdirigent, Koninklike Stockholm Filharmoniese Orkes]]|before=[[Antal Doráti]]|years= 1974&ndash;1977|after=Yuri Ahronovich}} {{succession box|title=Staatsimfonie Capella van Rusland|Hoofdirigent, Staatsimfonie Capella van Rusland|before=Maxim Sjostakowitsj|years=1981&ndash;1992|after=Valery Polyansky}} {{succession box|title=[[Koninklike Stockholm Filharmoniese Orkes|Hoofdirigent, Koninklike Stockholm Filharmoniese Orkes]]|before=[[Paavo Berglund]]| years=1991&ndash;1995|after=[[Andrew Davis]] en [[Paavo Järvi]]}} {{S-end}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Rozjdestwenski, Gennadi}} [[Kategorie:Sterftes in 2018]] [[Kategorie:Geboortes in 1931]] [[Kategorie:Ontvangers van die Orde van Lenin]] [[Kategorie:Russiese dirigente]] n4hrnxhdg8p1rhb8uavrmv6ayp85wvk 0 289626 2895174 2219271 2026-04-20T05:22:44Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895174 wikitext text/x-wiki '''Gebruikerservaringsontwerp''' ('''UXD''', '''UED''' of '''XD''') is die proses om gebruikersgedrag te manipuleer<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books/about/Hooked.html?id=dsz5AwAAQBAJ&printsec=frontcover&source=kp_read_button&ppis=_c#v=onepage&q&f=false|title=Hooked: How to Build Habit-Forming Products|last=Eyal|first=Nir|date=2014-11-04|publisher=Penguin|isbn=9780698190665|language=en}}</ref> deur bruikbaarheid, toeganklikheid en wenslikheid wat voorsien word in die interaksie met 'n produk. Gebruikerservaringsontwerp omvat tradisionele [[mens]]-[[rekenaar]]-interaksie-ontwerp (''human–computer interaction'' - HCI) en brei dit uit deur alle aspekte van 'n produk of [[diens]] soos deur gebruikers beskou, aan te spreek. Gebruikerservaringontwerp is die praktyk van die [[ontwerp]] van produkte, prosesse, dienste, gebeure, meerkanaal-ondersoeke en omgewings, met die klem op die kwaliteit van die gebruikerservaring en [[kultuur]]relevante oplossings.<ref>{{cite book | last=Aarts| first=Emile H. L.| author2=Stefano Marzano| title=The New Everyday: Views on Ambient Intelligence| publisher=010 Publishers| year=2003| isbn=978-90-6450-502-7| page=46}}</ref> Ervaringsontwerp word nie deur 'n enkele ontwerpdissipline gedryf nie. In plaas daarvan vereis dit 'n perspektief van 'n dissipline wat verskeie aspekte van die [[handelsmerk]] / [[besigheid]] / omgewing / ervaring van produkte, verpakkings en kleinhandelomgewing in ag neem tot die kleding en houding van werknemers. Ervaringsontwerp poog om die ervaring van 'n produk, diens of gebeurtenis volgens een of al die volgende dimensies te ontwikkel:<ref>Steve Diller, Nathan Shedroff, Darrel Rhea (2005): ''Making Meaning: How Successful Businesses Deliver Meaningful Customer Experiences''. New Riders Press {{ISBN|0-321-37409-6}}</ref> Duur (inisiasie, onderdompeling, gevolgtrekking en voortsetting) Intensiteit (refleks, gewoonte, betrokkenheid) Breedte (produkte, dienste, handelsmerke, benamings, kanale / omgewing / promosie, en prys) Interaksie (passief ↔ aktief ↔ interaktief) Snellers (alle menslike sintuie, konsepte en [[simbool|simbole]]) Belangrikheid (betekenis, status, emosie, prys en funksie) == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Vertaaluit | taalafk = en | il = User experience design }} {{Normdata}} [[Kategorie:Ontwerp]] 8ik8tt036at9juqm5c1fm85r7xa35pt 0 293019 2895075 2855806 2026-04-19T16:35:16Z Oesjaar 7467 /* Vroeë lewe */ Verbeter 2895075 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Kunstenaar | naam = Esther Mahlangu | beeld = Esther Mahlangu in 2015.jpg | beeldgrootte = | alt = | onderskrif = Esther Mahlangu in 2015. | geboortenaam = Esther Nikwambi Mahlangu | geboortedatum = [[11 November]] [[1935]] | geboorteplek = [[Middelburg, Mpumalanga|Middelburg]], [[Transvaal]], [[Unie van Suid-Afrika]] | sterfdatum = | sterfteplek = | laaste rusplek = | nasionaliteit = {{vlagland|Suid-Afrika}} | gade = | veld = Kunstenaar | opleiding = | beweging = | werke = | beskermhere = | beïnvloed_deur = | beïnvloed = | toekenings = | verkies = | webwerf = {{URL|esthermahlanguart.com/}} | atergrondkleur = #BCD4E6 }}'''Esther Nikwambi Mahlangu''' (gebore op [[11 November]] [[1935]]) is 'n Suid-Afrikaanse [[kunstenaar]] uit die [[Ndebele (stam)|Ndebele-volk]].<ref>{{cite news |title=The Living Art of Esther Mahlangu |url=https://pqasb.pqarchiver.com/washingtonpost/access/72270661.html?dids=72270661:72270661&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Sep+04%2C+1994&author=Lynne+Duke&pub=The+Washington+Post+%28pre-1997+Fulltext%29&desc=The+Living+Art+of+Esther+Mahlangu%3B+On+a+D.C.+Street%2C+a+South+African+Master+Paints+in+the+Tradition+of+Her+Tribe&pqatl=google |work=[[The Washington Post]] |date=4 September 1994 |accessdate=29 Februarie 2012 }}{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Sy is bekend vir haar gewaagde grootskaalse kontemporêre skilderye wat na haar Ndebele-erfenis verwys.<ref name="WP2014">{{cite web |url=https://www.washingtonpost.com/entertainment/museums/ndebele-artist-mahlangu-uses-bold-colors-striking-graphics-to-honor-african-heritage/2014/10/03/6df5b87c-45af-11e4-b47c-f5889e061e5f_story.html |title=Ndebele artist Mahlangu uses bold colors, striking graphics to honor African heritage |work=The Washington Post |date=3 Oktober 2014 |accessdate=1 April 2015}}</ref> Esther Mahlangu is op 9 April 2018 met 'n eredoktorsgraad (''Philosophiae Doctor honoris causa'') deur die [[Universiteit van Johannesburg]] vereer.<ref>{{cite news |url=https://www.zalebs.com/whats-hot/esther-mahlangu-gets-conferred-honourary-doctorate/ |title=Esther Mahlangu gets conferred with an Honourary Doctorate |last=Mphande |first=Joy |date=9 April 2018 |work=Zalebs |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190729144415/https://zalebs.com/whats-hot/esther-mahlangu-gets-conferred-honourary-doctorate |archive-date=29 Julie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Vroeë lewe == Esther Nikwambi Mahlangu is op 11 November 1935 in [[Middelburg, Mpumalanga|Middelburg, Transvaal]], [[Suid-Afrika]] gebore en behoort tot die Suid-Ndebele-volk.<ref>{{cite book |chapter=Esther Mahlangu |title=Contemporary Art of Africa |last=Magnin |first=André |author2=Jacques Soulillou |pages=[https://archive.org/details/contemporaryarto00magn/page/46 46 ''ff.''] |year=1996 |publisher=H. N. Abrams |isbn=978-0-8109-4032-1 |chapter-url-access=registration |chapter-url=https://archive.org/details/contemporaryarto00magn/page/46 }}</ref> Mahlangu het op tienjarige ouderdom begin skilder,<ref name="Phaidon Editors">{{cite book |title=Great women artists |date=2019 |publisher=Phaidon Press |isbn=0714878774 |page=254}}</ref> en is deur haar moeder en ouma geleer om muurskilderkuns te skep<ref name=WP2014 />, volgens 'n tradisie van haar inheemse Suid-Ndebele mense vir vrouens om die buitekant van [[huis]]e te verf. Dit is in hierdie kulturele tradisie waar Mahlangu met haar artistieke reis begin het.<ref name="RVA2014">{{cite web |url=http://rvanews.com/entertainment/south-african-artist-painting-commissioned-murals-at-vmfa/116911 |title=South African artist painting commissioned murals at VMFA |work=RVA News |date=17 September 2014|accessdate=1 April 2015}}</ref> == Artistieke loopbaan == [[Beeld:BMW 525i Art Car - Esther Mahlangu (1991).jpg|thumb|Mahlangu se ''BMW Art Car'']] Mahlangu se kuns verwys na patrone wat aangetref word in kledingstukke en [[juweliersware]] van die Ndebele-volk.<ref name=WP2014 /> Die patrone wat sy gebruik is tipies baie kleurvol en meetkundig. Haar skilderye is groot.<ref>{{cite web |url=http://vmfa.museum/exhibitions/exhibitions/esther-mahlangu-artistic-residency/ |title=Esther Mahlangu: An Artistic Residency - Exhibitions |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190729144426/https://www.vmfa.museum/exhibitions/exhibitions/esther-mahlangu-artistic-residency/ |archive-date=29 Julie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Mahlangu het in 1989 vir die eerste keer internasionale aandag gekry op 'n Europese kunsuitstalling met die titel ''Magiciens de la terre'' (Towenaaars van die Wêreld).<ref name=WP2014 /><ref name=RVA2014 /> Later in 1991 is sy deur [[BMW]] opdrag gegee om 'n kunsmotor te skep, soos ander ''BMW Art Car''-skeppers al voorheen gedoen het (waaronder [[Andy Warhol]], David Hockney en Frank Stella). Die motor, 'n BMW 525i, was die eerste ''African Art Car'' en is met tipiese motiewe van die Ndebele-stam geverf.<ref name=WP2014 /><ref name=RVA2014 /> Sy was die eerste nie-Westerse persoon en vrou wat een van hierdie kunsmotors ontwerp het.<ref name=WP2014 /><ref>{{cite web|url=http://www.bmwartcarcollection.com/2011/05/12-esther-mahlangu-bmw-art-car/|title=12 - Esther Mahlangu|date=13 Mei 2011}}</ref> Die motor is later in 1994 in die National Museum of Women in the Arts in [[Washington, DC]], uitgestal. Dit is ook in 2017 in die [[Britse Museum]], [[Londen]], uitgestal.<ref name="Artsy">{{cite web |last1=Cashdan |first1=Marina |title=Esther Mahlangu Is Keeping Africa’s Ndebele Painting Alive |url=https://www.artsy.net/article/artsy-editorial-esther-mahlangu-is-keeping-africa-s-ndebele-painting-alive |website=Artsy |access-date=30 Desember 2019 |date=23 September 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191230023805/https://www.artsy.net/article/artsy-editorial-esther-mahlangu-is-keeping-africa-s-ndebele-painting-alive |archive-date=30 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Tussen 1980 en 1991 was sy 'n inwoner in die Botshabelo-opelugmuseum, wat Ndebele-kultuur aan besoekers voorhou.<ref name="Esther Mahlangu CV">{{cite web |title=Esther Mahlangu CV |url=http://www.esthermahlanguart.com/wp-content/uploads/2018/06/Esther-Mahlangu-CV.pdf |website=Esther Mahlangu |accessdate=30 Desember 2019}}</ref> Haar ontwerpe is ook in 1997 op die sterte van die [[British Airways]]-vliegtuie gereproduseer<ref name="The Presidency">{{cite web |title=Esther Mahlangu (1935 - ) |url=http://www.thepresidency.gov.za/national-orders/recipient/esther-mahlangu-1935 |website=The Presidency, The Republic of South Africa |access-date=30 Desember 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191230021455/http://www.thepresidency.gov.za/national-orders/recipient/esther-mahlangu-1935 |archive-date=30 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en meer onlangs is dieselfde tegniek deur die kunstenaar gebruik om op die nuwe Fiat 500 te verf ter gelegenheid van die uitstalling "Why Africa?" (2007, [[Turyn]]). Mahlangu is een van die kunstenaars in [[Afrika]] wie se kuns gereeld internasionaal uitgestal word. Haar werke is in groot privaatversamelings, waaronder die van die kontemporêre Afrikaanse kunsversameling (CAAC) van Jean Pigozzi en in baie Westerse [[museum]]s. Ondanks die feit dat sy 'n internasionaal erkende kunstenaar is, woon Esther Mahalangu steeds in noue kontak met haar kultuur. == Temas == [[Lêer:The entrance gate to Esther Mahlangu's homestead.jpg|links|duimnael|Die ingangshek na Esther Mahlangu se opstal]] Mahlangu volg 'n plaaslike tradisie waardeur hierdie spesifieke soort skildertegniek in die gesin oorgedra word, gekommunikeer, aangeleer en oorgedra word slegs deur vroue (in die verlede). Hierdie skilderye hou ten nouste verband met die ou tradisie om die huise te versier ter wille van die ritueel vir seuns wanneer hul mans word. Tussen 18 en 20 jaar gaan die jeug van die stam na 'n "skool van die [[besnydenis]]", die ritueel wat hul oorgang na volwassenheid bevestig. Om hierdie geleentheid te vier, verf die vroue die binnekant en buitekant van hul huise heeltemal met 'n voorbereiding van koeimis en natuurlike pigmente. Helder gekleurde akrielverf word ook ingevoeg in ontwerpe wat met swart lyne begrens word. Alhoewel dit skynbaar eenvoudig is, word die meetkundige [[abstraksie]] wat deur hierdie skilderye geopenbaar word, onderstreep deur die voortdurende herhaling en [[simmetrie]] van sulke eenvoudige vorms wat die hele werk taamlik kompleks maak. Die kuns van Esther Mahlangu beklemtoon die spanning tussen plaaslik en globaal, tussen anker en losmaak. Ondanks die gebruik van dieselfde "artistieke woordeskat" wat nou gekoppel is aan haar tradisies, het Mahlangu die ontwerpe op verskillende voorwerpe toegepas, waaronder doek, [[beeldhouwerk]], [[keramiek]], [[motor]]s en [[vliegtuig|vliegtuie]]. Sy het ook saamgewerk met verskillende handelsmerke soos BMW, [[Fiat]], EYTYS, Melissa's, Beleverde, die Britse Museum en Rolls Royce. == Latere lewe == Esther Mahlangu se BMW Artcar uit 1991 was in die Britse museum te sien as deel van ''South Africa: the art of a nation'', vanaf 27 Oktober 2016 - 27 Februarie 2017. Die nuwe BMW Individual 7-reeks met unieke, interne houtversierings is deur haar geskilder. uitgestal by ''Frieze Art Fair'' 2016 met gepaardgaande uitstalling van werk wat deur BMW en 34FineArt gekoördineer is. Sy het onlangs 'n spesiale uitgawe Belvedere Vodka-bottelontwerp voltooi (50% van alle winste om [[MIV]] / vigs in Afrika te help beveg). As 'n inwonende kunstenaar is Mahlangu in 2014 deur die Virginia Museum of Fine Arts in opdrag om twee groot kunswerke te skep.<ref name=WP2014 /> In Februarie 2020 het Mahlangu haar werk op 'n Rolls-Royce Phantom in die Melrose Galery onthul. Die motor was van 13 tot 16 Februarie 2020 beskikbaar vir besigtiging. <ref>{{cite web |url=https://www.channel24.co.za/The-Juice/News/dr-esther-mahlangu-adds-her-touch-to-customised-r7m-rolls-royce-20200213 |title=Dr Esther Mahlangu adds her touch to customised R7 million Rolls Royce |publisher=channel24.co.za |access-date=17 Februarie 2020 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200308143934/https://www.channel24.co.za/The-Juice/News/dr-esther-mahlangu-adds-her-touch-to-customised-r7m-rolls-royce-20200213 |archive-date=8 Maart 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Mahlangu bestuur 'n skool wat jong meisies leer om nie net skilderwerk te doen nie, maar ook die tegniek om te ontwerp vir bepaalde komposisies kralewerk.<ref>{{cite web|url=http://www.openafrica.org/experiences/participant/930-esther-mahlangu-ndebele-art-school|title=Esther Mahlangu Ndebele Art School - Participant - Open Africa - Do Travel Differently|publisher=Code Like Clockwork (Pty) Ltd|access-date=2015-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20160309023721/http://www.openafrica.org/experiences/participant/930-esther-mahlangu-ndebele-art-school|archive-date=2016-03-09|url-status=dead}}</ref><ref name="South African History Online">{{cite web |title=Esther Mahlangu |url=https://www.sahistory.org.za/people/esther-mahlangu |website=South African History Online |access-date=30 Desember 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200304131322/https://www.sahistory.org.za/people/esther-mahlangu |archive-date=4 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die tradisie is nie 'n statiese entiteit nie. Soos die werk van Mahlangu suggereer, is 'tradisie' 'n mobiele veld, toekomsgerig en gereed om verskillende stimuli in te sluit. In werklikheid, hoewel Suid-Afrika nou een van die Afrikastate is wat die werk van hul kunstenaars op nasionale en internasionale vlak kan fasiliteer en bevorder, soos die tweejaarlikse geleentheid in Johannesburg, is die werk van Esther Mahlangu selfs moediger omdat sy is gebore en het grootgeword in politieke en sosiale onrus. Esther Mahlangu het onverpoosd gewerk aan die ontbloting en ontwikkeling van haar talent om oor die hele wêreld te reis, en sy is baie passievol daaroor om haar kennis met die jonger geslag te deel, sodat sy 'n nalatenskap agterlaat wat die volgende geslagte voortduur.<ref name="Forbes">{{cite web |last1=Mun-Delsalle |first1=Y.-Jean |title=Esther Mahlangu, One Of South Africa's Most Famous Artists, Perpetuates Traditional Ndebele Painting |url=https://www.forbes.com/sites/yjeanmundelsalle/2019/06/07/esther-mahlangu-one-of-south-africas-most-famous-artists-perpetuates-traditional-ndebele-painting/#753fd4231501 |website=Forbes |access-date=30 Desember 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190828175402/https://www.forbes.com/sites/yjeanmundelsalle/2019/06/07/esther-mahlangu-one-of-south-africas-most-famous-artists-perpetuates-traditional-ndebele-painting/ |archive-date=28 Augustus 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Esther Mahlangu}} {{Vertaaluit | taalafk = en | il = Esther Mahlangu }} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Mahlangu, Esther}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse skilders]] [[Kategorie:Ndebeles]] [[Kategorie:Geboortes in 1935]] [[Kategorie:Lewende mense]] cw5ia2fvubknfcme0v4f7waevyixnmh 0 293034 2895102 2814977 2026-04-19T17:20:07Z Jcb 223 2895102 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} [[Lêer:Nebensonne.jpg|duimnael|230px|Parhelium aan die regterkant]] [[Lêer:Sun halo optical phenomenon edit.jpg|230px|duimnael|Halo ligeffek rondom die [[son]] by die [[suidpool]], met onder andere 'n 22°-halo en linker by-son.]] '''Bysonne''' [in Engels ''parhelia'' (enkelvoud ''parhelion'')] is 'n natuurlike [[optika|optiese]] fenomeen in die [[atmosfeer]] wat in die vorm van twee helder ligvlekke links en regs van die son voorkom. Dikwels kom daar meer as een voor. Bysonne behoort tot die kategorie halo ligeffekte of - verskynsels, en word waargeneem wanneer die son deur yskristalle skyn, veral ingeval van [[cirruswolke|cirrus]] - of cirrostratuswolke (sien afdeling [[Stratuswolke|cirrostratuswolke]]). Bysonne kom dikwels by lae temperature voor, maar kan oral ter wêreld en in alle weertipes voorkom. Dit is mees opvallend tydens 'n lae sonnestand en gaan dikwels gepaard met andere halo's soos (dele van) die 22° halo, parheliese kring en circumzenitale boog. [[Lêer:Sundogs - New Ulm-Edit1.JPG|duimnael|links|Bysonne in [[New Ulm]], Minnesota, Verenigde State op 22 Januarie 2005.]] Bysonne ontstaan deurdat [[lig|sonlig]] gereflekteer en opgebreek word deur [[seshoek]]ige plaatvormige [[yskristal]]le in die atmosfeer, waardeur dit op 'n vergelykbare wyse soos by byvoorbeeld 'n [[reënboog]] gesplits word in die kleure van die [[spektrum]] . As gevolg van die horisontale oriëntasie van die kristalle word die [[lig|ligstrale]] die sterkste na  links en regs versprei, wat resulteer in twee ligvlekke aan beide sye van die son en op dieselfde hoogte bo die horison. In teenstelling met 'n reënboog het bysonne die voorkoms van enigsins driehoekige vlekke (soms met 'n horisontale, van die son-af-gerigte-straal - deel van die parheliese kring) of byna-vertikale stawe, en is dit deurgaans subtieler van kleur. Die rooi gedeelte van die spektrum is by bysonne altyd na die son toe gerig. [[Halo (ligeffek)|Halo]]'s (waaronder parhelia) is gesien tydens die Slag van Mortimer se Kruis in Engeland (1461). Daar is ook in die reisverslag van Gerrit de Veer tydens 'n oorwintering op Nova Zembla 1596-1597 saam met Willem Barentsz melding gemaak van die verskynsel. De Veer het op 4 Junie 1596 daaroor geskryf.<ref>http://www.keesfloor.nl/artikelen/weer/gerrit_de_veer/</ref> Soortgelyk aan die parhelia is die [[paraselena]]e of ''bymane'', wat veroorsaak word deur die lig van die maan. Hierdie verskynsel is egter meer seldsaam as bysonne, omdat die maan se bestraling veel minder fel is as die son, met as gevolg dat bymane dikwels te swak is om deur die menslike oog waargeneem te word. Deurgaans is bymane alleen rondom [[volmaan (astronomie)|volmaan]] goed sigbaar. ==Nabootsing van Bysonne== Die ontstaanswyse van Bysonne kan redelik maklik nageboots word deur 'n gelyksydige prisma aan 'n toutjie te hang, sodanig dat die drie transparante syvlakke vertikaal georiënteerd is. Die prisma moet in die sonlig hang en rondom 'n sentrale as draai. Daar sal dan op 'n nabye muur (of wit skerm) twee spektra gesien kan word, waarvan die duidelikste kleur rooi is (soos in egte bysonne). Die ander spektrale kleure word tot wit herlei, en veral blou sal onherkenbaar wees. Soos ook by egte bysonne die geval is, kan daar in die geprojekteerde spektra gesien word dat die blou gedeelte daarvan die ''begin'' (asook ''einde'') van die Parheliese kring aandui. Die gelyksydige prisma boots 'n heksagonale (seshoekige) plaatvormige deurskynende yskristal na waarvan die voorkeurhoek horisontaal is. Die eksperiment kan dus ook uitgevoer word met behulp van 'n seskantige deurskynende stuk glas waarvan die ses hoeke elk 120° bedrae, en die syvlakke vertikaal georiënteerd is. ==''Kroonflits''== 'n Besondere verskynsel wat met bysonne verband hou is die optiese verskynsel wat in Engels as 'n '''Crown Flash''' bekend staan. In [[Nederlands]] en Afrikaans staan dit as onderskeidelik 'n '''Kroon flitst''' en '''Kroonflits''' bekend.<ref>https://bestglitz.com/dutch/10-meest-fascinerende-atmosferische-evenementen-die-in-uw-regio-kunnen-plaatsvinden/{{Dooie skakel|date=Junie 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. URL besoek op 19/02/2020</ref> Dit kom voor wanneer 'n byson sprongsgewys van posisie verander onder invloed van elektromagnetiese spanningsverskille wat afkomstig is van weerligontlading in 'n onweerswolk. Tydens onweer kan dit gebeur dat daar haloverskynsels sigbaar is in die hoër geleë dele (kap) van Cirruswolke boaan 'n Cumulonimbuswolk. As die waarnemer homself op die regte posisie bevind om een van die twee bysonne in 'n Cirruskap waar te neem, neem die kans toe dat hy of sy getuie sal kan wees van 'n ''Kroonflits''. Op [[YouTube]] bestaan verskillende kort films waarin die wispelturige karakter van 'n ''Kroonflits'' waargeneem kan word, met kommentaar vanaf die verbysterde ooggetuie(s). Die verskynsel is nie onlangs eers ontdek nie, maar is reeds opgeneem in die ''Sourcebook Project'' van Wiliam R. Corliss, en word ook vermeld in sy boek ''Lightning, Auroras, Nocturnal Lights, and related luminous phenomena'' (The Sourcebook Project, 1982). 'n ''Kroonflits'' kan ook waargeneem word in gedeeltes van die Parheliese Sirkel, en ook aan die teenoorliggende kant van die [[son]]. ==''Offset White Arcs''== '''Offset White Arcs''' is afwykende wit reënboogverskynsels, welke egter nie verwar moet word met haloverskynsels nie. Talle ooggetuieverslae van die verskynsel word vermeld in die boek ''Rare Halos, Mirages, Anomalous Rainbows, and related electromagnetic phenomena'' van William R. Corliss (The Sourcebook Project, 1984). Waarskynlik moet die oorsaak gesoek word in die gelyktydige gedrag van heldere bysonne links en regs van die eintlike son, waarby 'n reënbui aan die teenoorliggende kant van die son beskyn word deur sowel die son as deur die twee helder bysonne. Gesien die feit dat bysonne daar uitsien as horisontale spektrumbande, moet die spektrale kleure van die afwykende primêre en sekondêre reenboë enersyds tot wit herlei word (die ''Offset White Arcs''), en andersyds uiteengetrek word (dit lewer vrywel onsigbare breë boë op). == Notas == {{vertaalvanaf | taalafk = nl | il = Parhelium }} == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Parhelia}} {{Normdata}} [[Kategorie:Meteorologie]] rumg6tprb0ve6eknsxhht6jy8dxgmrf 0 295587 2895117 2155804 2026-04-19T19:14:36Z Jcb 223 2895117 wikitext text/x-wiki 'n '''Peptied ''' is 'n [[molekuul]] wat bestaan uit 'n klein aantal [[aminosuur|aminosure]] wat met mekaar verbind is deur peptiedbinding. 'n Peptied word onderskei van 'n [[proteïen]] deur die klein aantal aminosure in die molekule, maar kan ook dien as boustene vir 'n proteïen. Die term peptied word ook dikwels gebruik vir 'n verbinding wat uit meerdere peptiede bestaan, maar dit is dan nie meer 'n verwysing na die grootte van die molekule nie. == Indeling van peptiedverbindings == *[[Oligopeptied]], bestaande uit 'n klein aantal aminosure (maksimum 10). Die belangrikste daarvan is: **Monopeptied: bestaan uit een aminosuur. **[[Dipeptied]]: bestaan uit twee aminosure. **Tripeptied: bestaan uit drie aminosure. *'''Polipeptied''', bestaan uit 'n groter aantal aminosure (geen maksimum). **Polipeptied wat nie per se 'n proteïen is nie. *'''[[Proteïen]]e'''. **'n Molekuul wat uit baie aminosure (meer as 50 en/of 'n molekuulmassa van meer as 5000 u) bestaan en ook oor 'n spesifieke proteïenstruktuur beskik. Daar bestaan geen vaste definisie ten opsigte peptiede wat mindere of meerdere aminosure bevat nie. So kan 'n groot oligopeptied soms as proteïen beskou word, terwyl 'n klein polipeptied soms nie tot [[proteïen]]e gereken word nie. == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Peptides}} * {{en}} [http://www.peptidesguide.com/ Peptidegids] {{vertaalvanaf | taalafk = nl | il = Peptide }} {{Normdata}} [[Kategorie:Proteïene]] ko6d8i9453oewv1z9um5iap75wi77jn 0 295589 2895139 2233906 2026-04-19T19:47:34Z Jcb 223 2895139 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Protein folding.png|duimnael|regs|360px|Proteïen voor en na invouing]] [[Lêer:Protein structure.png|duimnael|regs|360px|Resultate van proteïen-invouing]] '''Proteïen-invouing''' is die fisiese proses by wyse waarvan 'n [[proteïen]]ketting sy natuurlike [[driedimensioneel|driedimensionele]] struktuur verkry. Dit is 'n konformasie wat gewoonlik biologies funksioneel is, en op 'n spoedige en reproduseerbare wyse plaasvind. Dit is die fisiese proses waardeur [[Peptied|polipeptiede]] 'invou' in die karakteristieke en funksionele 3-dimensionele vorm daarvan vanaf 'n lukrake lus.<ref name=Alberts>{{cite book | last1 = Alberts | first1 = Bruce | first2 = Alexander | last2 = Johnson | first3 = Julian | last3 = Lewis | first4 = Martin | last4 = Raff | first5 = Keith | last5 = Roberts | first6 = Peter | last6 = Walters | name-list-format = vanc | title = Molecular Biology of the Cell; Fourth Edition | publisher = Garland Science| year = 2002 | location = New York and London | chapter = The Shape and Structure of Proteins | chapterurl = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26830/ | isbn = 978-0-8153-3218-3 }}</ref> Elke [[proteïen]] bestaan as 'n on-gevoude polipeptied of lukrake lussie wanneer dit van 'n sekwensie van [[Boodskapper-RNS|mRNS]] biologies 'geïnterpreteer' of 'vertaal' word na 'n lineêre ketting van [[aminosuur|aminosure]]. Hierdie polipeptiede beskik nie oor enige stabiele (langdurige) driedimensionele struktuur nie (die linkerkant van die eerste figuur). Soos wat die polipeptiedketting gesintetiseer word deur 'n [[ribosoom]], begin die lineêre ketting om in te vou in sy driedimensionele struktuur. Die invouing begin reeds tydens die 'interpretasie' of 'vertaling' van die polipeptiedketting. Aminosure reageer met mekaar om 'n goed gedefinieerde 3-dimensionele struktuur te vorm, d.i. die gevoude proteïen (die regterkant van die figuur), wat bekend staan as die normale toestand. Die gevolglike 3-dimensionele struktuur word bepaal deur die aminosuurvolgorde of primêre struktuur (Anfinsen se dogma).<ref name="Anfinsen">{{cite journal | vauthors = Anfinsen CB | title = The formation and stabilization of protein structure | journal = The Biochemical Journal | volume = 128 | issue = 4 | pages = 737–49 | date = Julie 1972 | pmid = 4565129 | pmc = 1173893 | doi = 10.1042/bj1280737 }}</ref> Die korrekte 3-dimensionele struktuur is essensieel vir funksionering, alhoewel sommige dele van funksionele proteïene nie-gevou mag bly,<ref>{{cite book | first1 = Jeremy M. | last1 = Berg | first2 = John L. | last2 = Tymoczko | first3 = Lubert | last3 = Stryer | title = Biochemistry | publisher = W. H. Freeman | location = San Francisco | year = 2002 | isbn = 978-0-7167-4684-3 | chapter = 3. Protein Structure and Function | chapterurl = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Search&db=books&doptcmdl=GenBookHL&term=stryer%5Bbook%5D+AND+215168%5Buid%5D&rid=stryer.chapter.280}}</ref> sodat proteïendinamika belangrik is. Versuim om in die natuurlike struktuur in te vou, produseer oor die algemeen onaktiewe proteïene, maar in sommige gevalle beskik foutiewelik gevoude proteïene oor gewysigde of 'toksiese' funksies. Daar word vermoed dat verskeie senuwee-degeneratiewe en ander [[siekte]]s die gevolg is van die ophoping van amiloïde fibrille wat gevorm word deur foutiewelik gevoude proteïene.<ref name="Selkoe:03">{{cite journal | vauthors = Selkoe DJ | title = Folding proteins in fatal ways | journal = Nature | volume = 426 | issue = 6968 | pages = 900–4 | date = December 2003 | pmid = 14685251 | doi = 10.1038/nature02264 | bibcode = 2003Natur.426..900S }}</ref> Baie allergieë word veroorsaak deur die inkorrekte invouing van sommige proteïene omdat die [[immuunstelsel]] nie teenliggame kan produseer vir sekere proteïenstrukture nie.<ref>{{cite book | last1 = Alberts | first1 = Bruce | first2 = Dennis | last2 = Bray | first3 = Karen | last3 = Hopkin | first4 = Alexander | last4 = Johnson | first5 = Julian | last5 = Lewis | first6 = Martin | last6 = Raff | first7 = Keith | last7 = Roberts | first8 = Peter | last8 = Walter | title = Essential cell biology | date = 2010 | publisher = Garland Science | location = New York, NY | isbn = 978-0-8153-4454-4 | pages = 120–70 | edition = Third | chapter = Protein Structure and Function}}</ref> Denaturasie van proteïene is 'n oorgangsproses van die gevoude na die nie-gevoude (lukrake lussie) voorkoms of toestand. Dit gebeur wanneer iets gekook of gebrand word, in proteïenopatie, asook in ander kontekste. Die tydsduur van die vouproses wissel dramaties afhangende van die proteïen. As die proses buite die sel bestudeer word, benodig die proteïene wat die stadigste vou, baie minute of ure om te vou, hoofsaaklik as gevolg van Cis-trans isomerisasie, en moet dit dus deur 'n aantal intermediêre toestande gaan, byna soortgelyk aan kontrolepunte, voordat die proses voltooi is.<ref>{{cite journal | vauthors = Kim PS, Baldwin RL | title = Intermediates in the folding reactions of small proteins | journal = Annual Review of Biochemistry | volume = 59 | pages = 631–60 | year = 1990 | pmid = 2197986 | doi = 10.1146/annurev.bi.59.070190.003215 }}</ref> Aan die ander kant word baie klein enkel-domein proteïene met 'n lengte van tot honderd aminosure tipies in 'n enkele stap gevou.<ref>{{cite journal | vauthors = Jackson SE | title = How do small single-domain proteins fold? | journal = Folding & Design | volume = 3 | issue = 4 | pages = R81-91 | year = 1998 | pmid = 9710577 | doi = 10.1016/S1359-0278(98)00033-9 }}</ref> Tydskale van millisekondes is die norm; die vinnigste bekende proteïenvou-reaksies word binne enkele mikrosekondes voltooi.<ref>{{cite journal | vauthors = Kubelka J, Hofrichter J, Eaton WA | title = The protein folding 'speed limit' | journal = Current Opinion in Structural Biology | volume = 14 | issue = 1 | pages = 76–88 | date = Februarie 2004 | pmid = 15102453 | doi = 10.1016/j.sbi.2004.01.013 }} </ref> == Proteïen-invouingsproses == === Primêre struktuur === Die primêre struktuur van 'n proteïen, dit wil sê sy lineêre aminosuursekwensie, bepaal die gebruiklike bouvorm daarvan.<ref name="Anfinsen1">{{cite journal | vauthors = Anfinsen CB | title = Principles that govern the folding of protein chains | journal = Science | volume = 181 | issue = 4096 | pages = 223–30 | date = Julie 1973 | pmid = 4124164 | doi = 10.1126/science.181.4096.223 | bibcode = 1973Sci...181..223A }}</ref> Die spesifieke aminosuur reste en die posisie daarvan in die polipeptiedketting is die bepalende faktore ten opsigte waarvan gedeeltes van die proteïen nou saamvou en die kenmerkende driedimensionele bouvorm (konformasie) vorm. Die aminosuursamestelling is nie so belangrik soos die sekwensie oftewel ry nie.<ref name="Voet_2016">{{cite book | title = Principles of Biochemistry | first1 = Donald | last1 = Voet | first2 = Judith G. | last2 = Voet | first3 = Charlotte W. | last3 = Pratt | name-list-format = vanc | publisher = Wiley | year = 2016 | edition = Fifth | isbn = 978-1-118-91840-1 }}</ref> Die wesenlike feit van invouing blyk egter te wees dat die aminosuurvolgorde of - sekwensie van elke proteïen die inligting bevat wat die gebruiklike of normale struktuur spesifiseer, sowel as die wyse waarop daardie toestand bereik word. Dit is egter nie te sê dat byna identiese aminosuurvolgordes of - sekwensies altyd op soortgelyke wyse vou nie.<ref>{{cite journal | vauthors = Alexander PA, He Y, Chen Y, Orban J, Bryan PN | title = The design and characterization of two proteins with 88% sequence identity but different structure and function | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 104 | issue = 29 | pages = 11963–8 | date = Julie 2007 | pmid = 17609385 | pmc = 1906725 | doi = 10.1073/pnas.0700922104 | bibcode = 2007PNAS..10411963A }}</ref> Bouvorme verskil ook op grond van omgewingsfaktore; soortgelyke proteïene vou verskillend, afhangende van waar hulle aangetref word. === Sekondêre struktuur === [[Lêer:Alpha helix.png|duimnael|332x332px|Die alfa heliks spiraalformasie]] [[Lêer:BetaPleatedSheetProtein.png|links|duimnael|150x150px|'n Anti-parallele beta geplooide plaat wat 'n waterstofbinding binne die ruggraat vertoon]] Die vorming van 'n sekondêre struktuur is die eerste stap in die vouproses wat 'n proteïen neem om sy natuurlike of gebruiklike struktuur aan te neem. Kenmerkend van sekondêre strukture is die strukture wat bekendstaan as alfa-helikse en beta plate wat vinnig vou omdat dit gestabiliseer word deur intramolekulêre [[waterstof]]bindings, soos dit die eerste keer bevind is deur Linus Pauling. Die vorming van intramolekulêre waterstofbindings lewer nog 'n belangrike bydrae tot proteïenstabiliteit.<ref name="Rose">{{cite journal | vauthors = Rose GD, Fleming PJ, Banavar JR, Maritan A | title = A backbone-based theory of protein folding | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 103 | issue = 45 | pages = 16623–33 | date = November 2006 | pmid = 17075053 | pmc = 1636505 | doi = 10.1073/pnas.0606843103 | bibcode = 2006PNAS..10316623R | citeseerx = 10.1.1.630.5487 }}</ref> α-helikse word gevorm deur die waterstofbinding van die ruggraat ten einde 'n spiraalvorm te vorm (verwys na figuur aan die regterkant). <ref name="Voet_2016" /> Die ß-geplooide plaat is 'n struktuur wat vorm met die ruggraat wat oor homself buig om die waterstofverbindings te vorm (soos getoon in die figuur links). Die waterstofverbindings is tussen die amiedwaterstof en karboniel suurstof van die [[Peptied|peptiedbinding]]. Daar bestaan anti-parallelle ß-geplooide plate en parallelle ß-geplooide plate waar die stabiliteit van die waterstofverbindings sterker is in die anti-parallelle ß-plaat, aangesien dit bind met die ideale 180°-hoek, in vergelyking met die skuins waterstofverbindings wat deur parallelle plate gevorm word.<ref name="Voet_2016" /> === Tersiêre struktuur === Die alfa-helikse en beta-geplooide plate kan amfipaties van aard wees, of 'n hidrofiliese gedeelte en 'n hidrofobiese gedeelte bevat. Hierdie eienskap van sekondêre strukture help met die tersiêre struktuur van 'n proteïen waarin die vou plaasvind, sodat die hidrofiliese sye teenoor die waterige omgewing rondom die proteïen is en die hidrofobiese sye teenoor die hidrofobiese kern van die proteïen.<ref name="Fersht_1999">{{cite book |url=https://books.google.com/?id=QdpZz_ahA5UC&pg=PR20 |title=Structure and Mechanism in Protein Science: A Guide to Enzyme Catalysis and Protein Folding | last = Fersht | first = Alan | name-list-format = vanc | date = 1999 | publisher = Macmillan | isbn = 978-0-7167-3268-6 }}</ref> Die sekondêre struktuur maak op hiërargiese wyse plek vir tersiêre struktuurvorming of formasie. Sodra die proteïen se tersiêre struktuur gevorm is en gestabiliseer word deur hidrofobiese interaksies, mag daar ook kovalente binding wees in die vorm van disulfied-brûe wat tussen twee sisteïenreste gevorm word. Die tersiêre struktuur van 'n proteïen behels 'n enkele [[Peptied|polipeptiedketting]]; bykomende interaksies van gevoude polipeptiedkettings lei egter tot die vorming van die kwaternêre strukture.<ref>{{cite web |url=http://www.nature.com/scitable/topicpage/protein-structure-14122136 |title=Protein Structure |publisher=Nature Education |access-date=26 November 2016 |work=Scitable |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191031115941/https://www.nature.com/scitable/topicpage/protein-structure-14122136/ |archive-date=31 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Kwaternêre struktuur === Tersiêre strukture kan moontlik plek maak vir die vorming van kwaternêre strukture in sommige proteïene, wat meestal die "samestelling" of "mede-samestelling" van sub-eenhede behels wat reeds gevou is; met ander woorde, veelvuldige [[Peptied|polipeptiedkettings]] kan in wisselwerking tree om 'n ten volle funksionele kwaternêre proteïen te vorm.<ref name="Voet_2016" /> <!-- === Dryfkrag agter proteïen invouing === [[Lêer:225 Peptide Bond-01.jpg|duimnael|263x263px|Opsomming van alle vorms van proteïenstrukture]] Folding is a [[spontaneous process]] that is mainly guided by hydrophobic interactions, formation of intramolecular [[hydrogen bond]]s, [[van der Waals forces]], and it is opposed by [[conformational entropy]].<ref>{{cite book | first1 = Charlotte | last1 = Pratt | first2 = Kathleen | last2 = Cornely | name-list-format = vanc | chapter-url = http://www.wiley.com/college/pratt/0471393878/instructor/review/thermodynamics/7_relationship.html | chapter = Thermodynamics | title = Essential Biochemistry | publisher = Wiley | accessdate = 2016-11-26 | date = 2004 | isbn = 978-0-471-39387-0 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/essentialbiochem00char }}</ref> The process of folding often begins [[translation (genetics)|co-translationally]], so that the [[N-terminus]] of the protein begins to fold while the [[C-terminus|C-terminal]] portion of the protein is still being [[protein biosynthesis|synthesized]] by the [[ribosome]]; however, a protein molecule may fold spontaneously during or after [[Protein biosynthesis|biosynthesis]].<ref>{{Cite journal|date=2011-02-01|title=Folding at the birth of the nascent chain: coordinating translation with co-translational folding|url=|journal=Current Opinion in Structural Biology |volume=21 |issue=1 |pages=25–31 |doi=10.1016/j.sbi.2010.10.008 |pmid=21111607 |issn=0959-440X |last1=Zhang |first1=Gong |last2=Ignatova |first2=Zoya}}</ref> While these [[macromolecule]]s may be regarded as "[[Self-assembly|folding themselves]]", the process also depends on the [[solvent]] ([[water]] or [[lipid bilayer]]),<ref>{{cite journal | vauthors = van den Berg B, Wain R, Dobson CM, Ellis RJ | title = Macromolecular crowding perturbs protein refolding kinetics: implications for folding inside the cell | journal = The EMBO Journal | volume = 19 | issue = 15 | pages = 3870–5 | date = August 2000 | pmid = 10921869 | pmc = 306593 | doi = 10.1093/emboj/19.15.3870 }}</ref> the concentration of [[Salt (chemistry)|salts]], the [[pH]], the [[temperature]], the possible presence of cofactors and of molecular [[Chaperone (protein)|chaperone]]s. Proteins will have limitations on their folding abilities by the restricted bending angles or conformations that are possible. These allowable angles of protein folding are described with a two-dimensional plot known as the [[Ramachandran plot]], depicted with psi and phi angles of allowable rotation.<ref>{{cite web |url=http://www.proteinstructures.com/Structure/Structure/Ramachandran-plot.html |title=Torsion Angles and the Ramachnadran Plot in Protein Structures |first=Salam |last=Al-Karadaghi |name-list-format=vanc |work=www.proteinstructures.com |access-date=26 November 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190808081849/https://proteinstructures.com/Structure/Structure/Ramachandran-plot.html |archive-date=8 Augustus 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> ==== Hydrophobic effect ==== [[Image:Protein folding schematic.png|thumb|181x181px|[[Hydrophobic collapse]]. In the compact fold (to the right), the hydrophobic amino acids (shown as black spheres) collapse toward the center to become shielded from aqueous environment.|left]]Protein folding must be thermodynamically favorable within a cell in order for it to be a spontaneous reaction. Since it is known that protein folding is a spontaneous reaction, then it must assume a negative [[Gibbs free energy]] value. Gibbs free energy in protein folding is directly related to [[enthalpy]] and [[entropy]].<ref name="Voet_2016" /> For a negative delta G to arise and for protein folding to become thermodynamically favorable, then either enthalpy, entropy, or both terms must be favorable. [[File:Molecular Dynamics Simulation of the Hydrophobic Solvation of Argon.webm|thumb|Entropy is decreased as the water molecules become more orderly near the hydrophobic solute.|262x262px]] Minimizing the number of hydrophobic side-chains exposed to water is an important driving force behind the folding process.<ref name="Pace">{{cite journal | vauthors = Pace CN, Shirley BA, McNutt M, Gajiwala K | title = Forces contributing to the conformational stability of proteins | journal = FASEB Journal | volume = 10 | issue = 1 | pages = 75–83 | date = January 1996 | pmid = 8566551 | doi = 10.1096/fasebj.10.1.8566551 }}</ref> The hydrophobic effect is the phenomenon in which the hydrophobic chains of a protein collapse into the core of the protein (away from the hydrophilic environment).<ref name="Voet_2016" /> In an aqueous environment, the water molecules tend to aggregate around the hydrophobic regions or side chains of the protein, creating water shells of ordered water molecules.<ref>{{cite journal | vauthors = Cui D, Ou S, Patel S | title = Protein-spanning water networks and implications for prediction of protein-protein interactions mediated through hydrophobic effects | journal = Proteins | volume = 82 | issue = 12 | pages = 3312–26 | date = December 2014 | pmid = 25204743 | doi = 10.1002/prot.24683 }}</ref> An ordering of water molecules around a hydrophobic region increases order in a system and therefore contributes a negative change in entropy (less entropy in the system). The water molecules are fixed in these water cages which drives the [[hydrophobic collapse]], or the inward folding of the hydrophobic groups. The hydrophobic collapse introduces entropy back to the system via the breaking of the water cages which frees the ordered water molecules.<ref name="Voet_2016" /> The multitude of hydrophobic groups interacting within the core of the globular folded protein contributes a significant amount to protein stability after folding, because of the vastly accumulated van der Waals forces (specifically [[London dispersion force|London Dispersion forces]]).<ref name="Voet_2016" /> The [[hydrophobic effect]] exists as a driving force in thermodynamics only if there is the presence of an aqueous medium with an [[amphiphilic]] molecule containing a large hydrophobic region.<ref>{{cite journal | vauthors = Tanford C | title = The hydrophobic effect and the organization of living matter | journal = Science | volume = 200 | issue = 4345 | pages = 1012–8 | date = June 1978 | pmid = 653353 | doi = 10.1126/science.653353 | bibcode = 1978Sci...200.1012T }}</ref> The strength of hydrogen bonds depends on their environment; thus, H-bonds enveloped in a hydrophobic core contribute more than H-bonds exposed to the aqueous environment to the stability of the native state.<ref name="Deechongkit">{{cite journal | vauthors = Deechongkit S, Nguyen H, Powers ET, Dawson PE, Gruebele M, Kelly JW | title = Context-dependent contributions of backbone hydrogen bonding to beta-sheet folding energetics | journal = Nature | volume = 430 | issue = 6995 | pages = 101–5 | date = July 2004 | pmid = 15229605 | doi = 10.1038/nature02611 | bibcode = 2004Natur.430..101D }}</ref> In proteins with globular folds, hydrophobic amino acids tend to be interspersed along the primary sequence, rather than randomly distributed or clustered together.<ref>{{cite journal |last1=Irbäck |first1=Anders |last2=Sandelin |first2=Erik |title=On Hydrophobicity Correlations in Protein Chains |journal=Biophysical Journal |date=November 2000 |volume=79 |issue=5 |pages=2252–2258 |doi=10.1016/S0006-3495(00)76472-1|pmid=11053106 |pmc=1301114 |arxiv=cond-mat/0010390 |bibcode=2000BpJ....79.2252I }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Irbäck |first1=A. |last2=Peterson |first2=C. |last3=Potthast |first3=F. |title=Evidence for nonrandom hydrophobicity structures in protein chains. |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |date=3 September 1996 |volume=93 |issue=18 |pages=9533–9538 |doi=10.1073/pnas.93.18.9533|pmid=8790365 |pmc=38463 |arxiv=chem-ph/9512004 |bibcode=1996PNAS...93.9533I }}</ref> However, proteins that have recently been born [[De novo gene birth|de novo]], which tend to be [[intrinsically disordered proteins|intrinsically disordered]]<ref>{{cite journal |last1=Wilson |first1=Benjamin A. |last2=Foy |first2=Scott G. |last3=Neme |first3=Rafik |last4=Masel |first4=Joanna |title=Young genes are highly disordered as predicted by the preadaptation hypothesis of de novo gene birth |journal=Nature Ecology & Evolution |date=24 April 2017 |volume=1 |issue=6 |pages=0146–146 |doi=10.1038/s41559-017-0146|pmc=5476217 |pmid=28642936 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Willis |first1=Sara |last2=Masel |first2=Joanna |title=Gene Birth Contributes to Structural Disorder Encoded by Overlapping Genes |journal=Genetics |date=September 2018 |volume=210 |issue=1 |pages=303–313 |doi=10.1534/genetics.118.301249 |pmid=30026186 |pmc=6116962}}</ref>, show the opposite pattern of hydrophobic amino acid clustering along the primary sequence.<ref>{{cite journal |last1=Foy |first1=Scott G. |last2=Wilson |first2=Benjamin A. |last3=Bertram |first3=Jason |last4=Cordes |first4=Matthew H. J. |last5=Masel |first5=Joanna |title=A Shift in Aggregation Avoidance Strategy Marks a Long-Term Direction to Protein Evolution |journal=Genetics |date=April 2019 |volume=211 |issue=4 |pages=1345–1355 |doi=10.1534/genetics.118.301719 |pmid=30692195 |pmc=6456324}}</ref> ==== Chaperones ==== [[File:PDB 1gme EBI.jpg|thumb|Example of a small eukaryotic [[heat shock protein]]]] [[Chaperone (protein)|Molecular chaperones]] are a class of proteins that aid in the correct folding of other proteins ''[[in vivo]]''. Chaperones exist in all cellular compartments and interact with the polypeptide chain in order to allow the native three-dimensional conformation of the protein to form; however, chaperones themselves are not included in the final structure of the protein they are assisting in.<ref name="Dobson_2003" /> Chaperones may assist in folding even when the nascent polypeptide is being synthesized by the ribosome.<ref name="Hartl_1996" /> Molecular chaperones operate by binding to stabilize an otherwise unstable structure of a protein in its folding pathway, but chaperones do not contain the necessary information to know the correct native structure of the protein they are aiding; rather, chaperones work by preventing incorrect folding conformations.<ref name="Hartl_1996">{{cite journal | vauthors = Hartl FU | title = Molecular chaperones in cellular protein folding | journal = Nature | volume = 381 | issue = 6583 | pages = 571–9 | date = June 1996 | pmid = 8637592 | doi = 10.1038/381571a0 | bibcode = 1996Natur.381..571H }}</ref> In this way, chaperones do not actually increase the rate of individual steps involved in the folding pathway toward the native structure; instead, they work by reducing possible unwanted aggregations of the polypeptide chain that might otherwise slow down the search for the proper intermediate and they provide a more efficient pathway for the polypeptide chain to assume the correct conformations.<ref name="Dobson_2003" /> Chaperones are not to be confused with folding catalysts, which actually do catalyze the otherwise slow steps in the folding pathway. Examples of folding catalysts are protein disulfide isomerases and peptidyl-prolyl isomerases that may be involved in formation of disulfide bonds or interconversion between cis and trans stereoisomers, respectively.<ref name="Hartl_1996" /> Chaperones are shown to be critical in the process of protein folding ''in vivo'' because they provide the protein with the aid needed to assume its proper alignments and conformations efficiently enough to become "biologically relevant".<ref name="Hartl_2011">{{cite journal | vauthors = Hartl FU, Bracher A, Hayer-Hartl M | title = Molecular chaperones in protein folding and proteostasis | journal = Nature | volume = 475 | issue = 7356 | pages = 324–32 | date = July 2011 | pmid = 21776078 | doi = 10.1038/nature10317 }}</ref> This means that the polypeptide chain could theoretically fold into its native structure without the aid of chaperones, as demonstrated by protein folding experiments conducted ''[[in vitro]]'';<ref name="Hartl_2011" /> however, this process proves to be too inefficient or too slow to exist in biological systems; therefore, chaperones are necessary for protein folding ''in vivo.'' Along with its role in aiding native structure formation, chaperones are shown to be involved in various roles such as protein transport, degradation, and even allow [[Denaturation (biochemistry)|denatured proteins]] exposed to certain external denaturant factors an opportunity to refold into their correct native structures.<ref>{{cite journal | vauthors = Kim YE, Hipp MS, Bracher A, Hayer-Hartl M, Hartl FU | title = Molecular chaperone functions in protein folding and proteostasis | journal = Annual Review of Biochemistry | volume = 82 | pages = 323–55 | year = 2013 | pmid = 23746257 | doi = 10.1146/annurev-biochem-060208-092442 }}</ref> A fully denatured protein lacks both tertiary and secondary structure, and exists as a so-called [[random coil]]. Under certain conditions some proteins can refold; however, in many cases, denaturation is irreversible.<ref name="Shortle">{{cite journal | vauthors = Shortle D | title = The denatured state (the other half of the folding equation) and its role in protein stability | journal = FASEB Journal | volume = 10 | issue = 1 | pages = 27–34 | date = January 1996 | pmid = 8566543 | doi = 10.1096/fasebj.10.1.8566543 }}</ref> Cells sometimes protect their proteins against the denaturing influence of heat with [[enzyme]]s known as [[heat shock protein]]s (a type of chaperone), which assist other proteins both in folding and in remaining folded. Some proteins never fold in cells at all except with the assistance of chaperones which either isolate individual proteins so that their folding is not interrupted by interactions with other proteins or help to unfold misfolded proteins, allowing them to refold into the correct native structure.<ref name="Lee_2005">{{cite journal | vauthors = Lee S, Tsai FT | title = Molecular chaperones in protein quality control | journal = Journal of Biochemistry and Molecular Biology | volume = 38 | issue = 3 | pages = 259–65 | year = 2005 | pmid = 15943899 | doi = 10.5483/BMBRep.2005.38.3.259 }}</ref> This function is crucial to prevent the risk of [[precipitation (chemistry)|precipitation]] into [[insoluble]] amorphous aggregates. The external factors involved in protein denaturation or disruption of the native state include temperature, external fields (electric, magnetic),<ref name="ojeda">{{cite journal | vauthors = Ojeda-May P, Garcia ME | title = Electric field-driven disruption of a native beta-sheet protein conformation and generation of a helix-structure | journal = Biophysical Journal | volume = 99 | issue = 2 | pages = 595–9 | date = July 2010 | pmid = 20643079 | pmc = 2905109 | doi = 10.1016/j.bpj.2010.04.040 | bibcode = 2010BpJ....99..595O }}</ref> molecular crowding,<ref name="berg">{{cite journal | vauthors = van den Berg B, Ellis RJ, Dobson CM | title = Effects of macromolecular crowding on protein folding and aggregation | journal = The EMBO Journal | volume = 18 | issue = 24 | pages = 6927–33 | date = December 1999 | pmid = 10601015 | pmc = 1171756 | doi = 10.1093/emboj/18.24.6927 }}</ref> and even the limitation of space, which can have a big influence on the folding of proteins.<ref>{{cite journal | vauthors = Ellis RJ | title = Molecular chaperones: assisting assembly in addition to folding | journal = Trends in Biochemical Sciences | volume = 31 | issue = 7 | pages = 395–401 | date = July 2006 | pmid = 16716593 | doi = 10.1016/j.tibs.2006.05.001 }}</ref> High concentrations of [[solution|solutes]], extremes of [[pH]], mechanical forces, and the presence of chemical denaturants can contribute to protein denaturation, as well. These individual factors are categorized together as stresses. Chaperones are shown to exist in increasing concentrations during times of cellular stress and help the proper folding of emerging proteins as well as denatured or misfolded ones.<ref name="Dobson_2003" /> Under some conditions proteins will not fold into their biochemically functional forms. Temperatures above or below the range that cells tend to live in will cause [[Thermostability|thermally unstable]] proteins to unfold or denature (this is why boiling makes an [[Egg white#Denaturation|egg white]] turn opaque). Protein thermal stability is far from constant, however; for example, [[hyperthermophiles|hyperthermophilic bacteria]] have been found that grow at temperatures as high as 122&nbsp;°C,<ref>{{cite journal | vauthors = Takai K, Nakamura K, Toki T, Tsunogai U, Miyazaki M, Miyazaki J, Hirayama H, Nakagawa S, Nunoura T, Horikoshi K | title = Cell proliferation at 122 degrees C and isotopically heavy CH4 production by a hyperthermophilic methanogen under high-pressure cultivation | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 105 | issue = 31 | pages = 10949–54 | date = August 2008 | pmid = 18664583 | pmc = 2490668 | doi = 10.1073/pnas.0712334105 | bibcode = 2008PNAS..10510949T }}</ref> which of course requires that their full complement of vital proteins and protein assemblies be stable at that temperature or above. == Incorrect protein folding and neurodegenerative disease == {{main article|Proteopathy}} A protein is considered to be misfolded if it cannot achieve its normal native state. This can be due to mutations in the amino acid sequence or a disruption of the normal folding process by external factors.<ref name="Chaudhuri_2006"/> The misfolded protein typically contains [[Beta sheet|β-sheets]] that are organized in a supramolecular arrangement known as a cross-β structure. These β-sheet-rich assemblies are very stable, very insoluble, and generally resistant to proteolysis.<ref name="Soto_2006">{{cite journal | vauthors = Soto C, Estrada L, Castilla J | title = Amyloids, prions and the inherent infectious nature of misfolded protein aggregates | journal = Trends in Biochemical Sciences | volume = 31 | issue = 3 | pages = 150–5 | date = March 2006 | pmid = 16473510 | doi = 10.1016/j.tibs.2006.01.002 }}</ref> The structural stability of these fibrillar assemblies is caused by extensive interactions between the protein monomers, formed by backbone hydrogen bonds between their β-strands.<ref name="Soto_2006" /> The misfolding of proteins can trigger the further misfolding and accumulation of other proteins into aggregates or oligomers. The increased levels of aggregated proteins in the cell leads to formation of [[amyloid]]-like structures which can cause degenerative disorders and cell death.<ref name="Chaudhuri_2006">{{cite journal | vauthors = Chaudhuri TK, Paul S | title = Protein-misfolding diseases and chaperone-based therapeutic approaches | journal = The FEBS Journal | volume = 273 | issue = 7 | pages = 1331–49 | date = April 2006 | pmid = 16689923 | doi = 10.1111/j.1742-4658.2006.05181.x }}</ref> The amyloids are fibrillary structures that contain intermolecular hydrogen bonds which are highly insoluble and made from converted protein aggregates.<ref name="Chaudhuri_2006" /> Therefore, the proteasome pathway may not be efficient enough to degrade the misfolded proteins prior to aggregation. Misfolded proteins can interact with one another and form structured aggregates and gain toxicity through intermolecular interactions.<ref name="Chaudhuri_2006" /> Aggregated proteins are associated with [[prion]]-related illnesses such as [[Creutzfeldt–Jakob disease]], [[bovine spongiform encephalopathy]] (mad cow disease), [[amyloid]]-related illnesses such as [[Alzheimer's disease]] and [[familial amyloid cardiomyopathy]] or [[Familial amyloid polyneuropathy|polyneuropathy]],<ref name="pmid12560553">{{cite journal | vauthors = Hammarström P, Wiseman RL, Powers ET, Kelly JW | title = Prevention of transthyretin amyloid disease by changing protein misfolding energetics | journal = Science | volume = 299 | issue = 5607 | pages = 713–6 | date = January 2003 | pmid = 12560553 | doi = 10.1126/science.1079589 | bibcode = 2003Sci...299..713H }}</ref> as well as intracellular aggregation diseases such as [[Huntington's]] and [[Parkinson's disease]].<ref name="Selkoe:03" /><ref name="ChitiDobson">{{cite journal | vauthors = Chiti F, Dobson CM | title = Protein misfolding, functional amyloid, and human disease | journal = Annual Review of Biochemistry | volume = 75 | pages = 333–66 | year = 2006 | pmid = 16756495 | doi = 10.1146/annurev.biochem.75.101304.123901 }}</ref> These age onset degenerative diseases are associated with the aggregation of misfolded proteins into insoluble, extracellular aggregates and/or intracellular inclusions including cross-β [[amyloid]] [[fibril]]s. It is not completely clear whether the aggregates are the cause or merely a reflection of the loss of protein homeostasis, the balance between synthesis, folding, aggregation and protein turnover. Recently the [[European Medicines Agency]] approved the use of [[Tafamidis]] or Vyndaqel (a kinetic stabilizer of tetrameric transthyretin) for the treatment of transthyretin amyloid diseases. This suggests that the process of amyloid fibril formation (and not the fibrils themselves) causes the degeneration of post-mitotic tissue in human amyloid diseases.<ref name="pmid16359163">{{cite journal | vauthors = Johnson SM, Wiseman RL, Sekijima Y, Green NS, Adamski-Werner SL, Kelly JW | title = Native state kinetic stabilization as a strategy to ameliorate protein misfolding diseases: a focus on the transthyretin amyloidoses | journal = Accounts of Chemical Research | volume = 38 | issue = 12 | pages = 911–21 | date = December 2005 | pmid = 16359163 | doi = 10.1021/ar020073i }}</ref> Misfolding and excessive degradation instead of folding and function leads to a number of [[proteopathy]] diseases such as [[antitrypsin]]-associated [[emphysema]], [[cystic fibrosis]] and the [[lysosomal storage diseases]], where loss of function is the origin of the disorder. While protein replacement therapy has historically been used to correct the latter disorders, an emerging approach is to use [[pharmaceutical chaperones]] to fold mutated proteins to render them functional. == Experimental techniques for studying protein folding == While inferences about protein folding can be made through [[Phi value analysis|mutation studies]], typically, experimental techniques for studying protein folding rely on the [[Equilibrium unfolding|gradual unfolding]] or folding of proteins and observing conformational changes using standard non-crystallographic techniques. ===X-ray crystallography=== [[File:X ray diffraction.png|thumb|Steps of [[X-ray crystallography]]|321x321px]] [[X-ray crystallography]] is one of the more efficient and important methods for attempting to decipher the three dimensional configuration of a folded protein.<ref name="Cowtan_2001">{{cite web | url = http://people.bu.edu/mfk/restricted566/phaseproblem.pdf | title = Phase Problem in X-ray Crystallography, and Its Solution | last = Cowtan | first = Kevin | name-list-format = vanc | date = 2001 | encyclopedia = Encyclopedia of Life Sciences |publisher=Macmillan Publishers Ltd, Nature Publishing Group|accessdate=November 3, 2016}}</ref> To be able to conduct X-ray crystallography, the protein under investigation must be located inside a crystal lattice. To place a protein inside a crystal lattice, one must have a suitable solvent for crystallization, obtain a pure protein at supersaturated levels in solution, and precipitate the crystals in solution.<ref>{{cite book | url=https://books.google.com/?id=Jobr7svN0IIC&pg=PR5 |title = Principles of Protein X-Ray Crystallography | last = Drenth | first = Jan | name-list-format = vanc | date = 2007-04-05 | publisher = Springer Science & Business Media | isbn = 978-0-387-33746-3 }}</ref> Once a protein is crystallized, x-ray beams can be concentrated through the crystal lattice which would diffract the beams or shoot them outwards in various directions. These exiting beams are correlated to the specific three-dimensional configuration of the protein enclosed within. The x-rays specifically interact with the electron clouds surrounding the individual atoms within the protein crystal lattice and produce a discernible diffraction pattern.<ref name="Fersht_1999">{{cite book |url=https://books.google.com/?id=QdpZz_ahA5UC&pg=PR20 |title=Structure and Mechanism in Protein Science: A Guide to Enzyme Catalysis and Protein Folding | last = Fersht | first = Alan | name-list-format = vanc | date = 1999 | publisher = Macmillan | isbn = 978-0-7167-3268-6 }}</ref> Only by relating the electron density clouds with the amplitude of the x-rays can this pattern be read and lead to assumptions of the phases or phase angles involved that complicate this method.<ref>{{cite journal |doi=10.1107/S0907444903017815 |title=The phase problem |journal=Acta Crystallographica Section D |volume=59 |issue=11 |pages=1881–90 |year=2003 |last1=Taylor |first1=Garry | name-list-format = vanc |pmid=14573942 }}</ref> Without the relation established through a mathematical basis known as [[Fourier transform]], the "phase problem" would render predicting the diffraction patterns very difficult.<ref name="Fersht_1999" /> Emerging methods like [[multiple isomorphous replacement]] use the presence of a heavy metal ion to diffract the x-rays into a more predictable manner, reducing the number of variables involved and resolving the phase problem.<ref name="Cowtan_2001" /> ===Fluorescence spectroscopy=== [[Fluorescence spectroscopy]] is a highly sensitive method for studying the folding state of proteins. Three amino acids, phenylalanine (Phe), tyrosine (Tyr) and tryptophan (Trp), have intrinsic fluorescence properties, but only Tyr and Trp are used experimentally because their [[quantum yield]]s are high enough to give good fluorescence signals. Both Trp and Tyr are excited by a wavelength of 280&nbsp;nm, whereas only Trp is excited by a wavelength of 295&nbsp;nm. Because of their aromatic character, Trp and Tyr residues are often found fully or partially buried in the hydrophobic core of proteins, at the interface between two protein domains, or at the interface between subunits of oligomeric proteins. In this apolar environment, they have high quantum yields and therefore high fluorescence intensities. Upon disruption of the protein's tertiary or quaternary structure, these side chains become more exposed to the hydrophilic environment of the solvent, and their quantum yields decrease, leading to low fluorescence intensities. For Trp residues, the wavelength of their maximal fluorescence emission also depend on their environment. Fluorescence spectroscopy can be used to characterize the [[equilibrium unfolding]] of proteins by measuring the variation in the intensity of fluorescence emission or in the wavelength of maximal emission as functions of a denaturant value.<ref name="pmid=26607240">{{cite journal | vauthors = Bedouelle H | title = Principles and equations for measuring and interpreting protein stability: From monomer to tetramer | journal = Biochimie | volume = 121 | pages = 29–37 | date = February 2016 | pmid = 26607240 | doi = 10.1016/j.biochi.2015.11.013 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Monsellier E, Bedouelle H | title = Quantitative measurement of protein stability from unfolding equilibria monitored with the fluorescence maximum wavelength | journal = Protein Engineering, Design & Selection | volume = 18 | issue = 9 | pages = 445–56 | date = September 2005 | pmid = 16087653 | doi = 10.1093/protein/gzi046 }}</ref> The denaturant can be a chemical molecule (urea, guanidinium hydrochloride), temperature, pH, pressure, etc. The equilibrium between the different but discrete protein states, i.e. native state, intermediate states, unfolded state, depends on the denaturant value; therefore, the global fluorescence signal of their equilibrium mixture also depends on this value. One thus obtains a profile relating the global protein signal to the denaturant value. The profile of equilibrium unfolding may enable one to detect and identify intermediates of unfolding.<ref>{{cite journal | vauthors = Park YC, Bedouelle H | title = Dimeric tyrosyl-tRNA synthetase from Bacillus stearothermophilus unfolds through a monomeric intermediate. A quantitative analysis under equilibrium conditions | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 273 | issue = 29 | pages = 18052–9 | date = July 1998 | pmid = 9660761 | doi = 10.1074/jbc.273.29.18052 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Ould-Abeih MB, Petit-Topin I, Zidane N, Baron B, Bedouelle H | title = Multiple folding states and disorder of ribosomal protein SA, a membrane receptor for laminin, anticarcinogens, and pathogens | journal = Biochemistry | volume = 51 | issue = 24 | pages = 4807–21 | date = June 2012 | pmid = 22640394 | doi = 10.1021/bi300335r }}</ref> General equations have been developed by Hugues Bedouelle to obtain the thermodynamic parameters that characterize the unfolding equilibria for homomeric or heteromeric proteins, up to trimers and potentially tetramers, from such profiles.<ref name="pmid=26607240"/> Fluorescence spectroscopy can be combined with fast-mixing devices such as [[stopped flow]], to measure protein folding kinetics,<ref>{{cite journal | vauthors = Royer CA | title = Probing protein folding and conformational transitions with fluorescence | journal = Chemical Reviews | volume = 106 | issue = 5 | pages = 1769–84 | date = May 2006 | pmid = 16683754 | doi = 10.1021/cr0404390 }}</ref> generate a [[chevron plot]] and derive a [[Phi value analysis]]. ===Circular dichroism=== {{Main article|Circular dichroism}} [[Circular dichroism]] is one of the most general and basic tools to study protein folding. [[Circular dichroism]] spectroscopy measures the absorption of [[circular polarization|circularly polarized light]]. In proteins, structures such as [[alpha helix|alpha helices]] and [[beta sheets]] are chiral, and thus absorb such light. The absorption of this light acts as a marker of the degree of foldedness of the protein ensemble. This technique has been used to measure [[equilibrium unfolding]] of the protein by measuring the change in this absorption as a function of denaturant concentration or [[temperature]]. A denaturant melt measures the [[Thermodynamic free energy|free energy]] of unfolding as well as the protein's m value, or denaturant dependence. A [[temperature]] melt measures the [[Denaturation midpoint|denaturation temperature]] (Tm) of the protein.<ref name="pmid=26607240" /> As for fluorescence spectroscopy, circular-dichroism spectroscopy can be combined with fast-mixing devices such as [[stopped flow]] to measure protein folding [[Chemical kinetics|kinetics]] and to generate [[chevron plot]]s. ===Vibrational circular dichroism of proteins=== The more recent developments of [[vibrational circular dichroism]] (VCD) techniques for proteins, currently involving [[Fourier transform]] (FT) instruments, provide powerful means for determining protein conformations in solution even for very large protein molecules. Such VCD studies of proteins are often combined with [[X-ray diffraction]] of protein crystals, [[FT-IR]] data for protein solutions in heavy water (D₂O), or ''ab initio'' quantum computations to provide unambiguous structural assignments that are unobtainable from [[Circular dichroism|CD]].{{Citation needed|date=April 2010}} ===Protein nuclear magnetic resonance spectroscopy=== {{main article|Protein NMR}} Protein folding is routinely studied using [[NMR spectroscopy]], for example by monitoring [[hydrogen-deuterium exchange]] of backbone amide protons of proteins in their native state, which provides both the residue-specific stability and overall stability of proteins.<ref>Beatrice M.P. Huyghues-Despointes, C. Nick Pace, S. Walter Englander, and J. Martin Scholtz. "Measuring the Conformational Stability of a Protein by Hydrogen Exchange." Methods in Molecular Biology. Kenneth P. Murphy Ed. Humana Press, Totowa, New Jersey, 2001. pp. 69–92</ref> ===Dual polarisation interferometry=== {{Main article|Dual polarisation interferometry}} [[Dual polarisation interferometry]] is a surface-based technique for measuring the optical properties of molecular layers. When used to characterize protein folding, it measures the [[protein conformation|conformation]] by determining the overall size of a monolayer of the protein and its density in real time at sub-Angstrom resolution,<ref name="CrossFreeman2008">{{cite book |doi=10.1002/9780470061565.hbb055 |chapter=Dual Polarization Interferometry: A Real-Time Optical Technique for Measuring (Bio)molecular Orientation, Structure and Function at the Solid/Liquid Interface |title=Handbook of Biosensors and Biochips |year=2008 |last1=Cross |first1=Graham H. |last2=Freeman |first2=Neville J. |last3=Swann |first3=Marcus J. | name-list-format = vanc |isbn=978-0-470-01905-4 }}</ref> although real-time measurement of the kinetics of protein folding are limited to processes that occur slower than ~10&nbsp;Hz. Similar to [[circular dichroism]], the stimulus for folding can be a denaturant or [[temperature]]. === Studies of folding with high time resolution === The study of protein folding has been greatly advanced in recent years by the development of fast, time-resolved techniques. Experimenters rapidly trigger the folding of a sample of unfolded protein and observe the resulting [[protein dynamics|dynamics]]. Fast techniques in use include [[neutron scattering]],<ref name="Callaway">{{cite journal | vauthors = Bu Z, Cook J, Callaway DJ | title = Dynamic regimes and correlated structural dynamics in native and denatured alpha-lactalbumin | journal = Journal of Molecular Biology | volume = 312 | issue = 4 | pages = 865–73 | date = September 2001 | pmid = 11575938 | doi = 10.1006/jmbi.2001.5006 }}</ref> ultrafast mixing of solutions, photochemical methods, and [[Temperature jump|laser temperature jump spectroscopy]]. Among the many scientists who have contributed to the development of these techniques are Jeremy Cook, Heinrich Roder, [[Harry Gray (chemist)|Harry Gray]], [[Martin Gruebele]], Brian Dyer, William Eaton, [[Sheena Radford]], [[Chris Dobson]], [[Alan Fersht]], [[Bengt Nölting]] and Lars Konermann. === Proteolysis === [[Proteolysis]] is routinely used to probe the fraction unfolded under a wide range of solution conditions (e.g. [[Fast parallel proteolysis (FASTpp)]].<ref name="Minde">{{cite journal | vauthors = Minde DP, Maurice MM, Rüdiger SG | title = Determining biophysical protein stability in lysates by a fast proteolysis assay, FASTpp | journal = PLOS ONE | volume = 7 | issue = 10 | pages = e46147 | year = 2012 | pmid = 23056252 | pmc = 3463568 | doi = 10.1371/journal.pone.0046147 | bibcode = 2012PLoSO...746147M }}</ref><ref name="Park">{{cite journal | vauthors = Park C, Marqusee S | title = Pulse proteolysis: a simple method for quantitative determination of protein stability and ligand binding | journal = Nature Methods | volume = 2 | issue = 3 | pages = 207–12 | date = March 2005 | pmid = 15782190 | doi = 10.1038/nmeth740 }}</ref> ===Optical tweezers === Single molecule techniques such as optical tweezers and AFM have been used to understand protein folding mechanisms of isolated proteins as well as proteins with chaperones.<ref name="pmid24001118">{{cite journal | vauthors = Mashaghi A, Kramer G, Lamb DC, Mayer MP, Tans SJ | title = Chaperone action at the single-molecule level | journal = Chemical Reviews | volume = 114 | issue = 1 | pages = 660–76 | date = January 2014 | pmid = 24001118 | doi = 10.1021/cr400326k }}</ref> [[Optical tweezers]] have been used to stretch single protein molecules from their C- and N-termini and unfold them to allow study of the subsequent refolding.<ref>{{cite journal | vauthors = Jagannathan B, Marqusee S | title = Protein folding and unfolding under force | journal = Biopolymers | volume = 99 | issue = 11 | pages = 860–9 | date = November 2013 | pmid = 23784721 | pmc = 4065244 | doi = 10.1002/bip.22321 }}</ref> The technique allows one to measure folding rates at single-molecule level; for example, optical tweezers have been recently applied to study folding and unfolding of proteins involved in blood coagulation. [[von Willebrand factor]] (vWF) is a protein with an essential role in blood clot formation process. It discovered – using single molecule optical tweezers measurement – that calcium-bound vWF acts as a shear force sensor in the blood. Shear force leads to unfolding of the A2 domain of vWF, whose refolding rate is dramatically enhanced in the presence of calcium.<ref>{{cite journal | vauthors = Jakobi AJ, Mashaghi A, Tans SJ, Huizinga EG | title = Calcium modulates force sensing by the von Willebrand factor A2 domain | journal = Nature Communications | volume = 2 | pages = 385 | date = July 2011 | pmid = 21750539 | pmc = 3144584 | doi = 10.1038/ncomms1385 | bibcode = 2011NatCo...2..385J }}</ref> Recently, it was also shown that the simple src SH3 domain accesses multiple unfolding pathways under force.<ref>{{cite journal | vauthors = Jagannathan B, Elms PJ, Bustamante C, Marqusee S | title = Direct observation of a force-induced switch in the anisotropic mechanical unfolding pathway of a protein | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 109 | issue = 44 | pages = 17820–5 | date = October 2012 | pmid = 22949695 | pmc = 3497811 | doi = 10.1073/pnas.1201800109 | bibcode = 2012PNAS..10917820J }}</ref> ===Biotin painting=== Biotin painting enables condition-specific cellular snapshots of (un)folded proteins. Biotin 'painting' shows a bias towards predicted [[Intrinsically disordered proteins]] <ref name="Biotinylation by proximity labelling favours unfolded proteins">{{cite journal | vauthors = Minde DP, Ramakrishna M, Lilley KS | title = Biotinylation by proximity labelling favours unfolded proteins | journal = bioRxiv | year = 2018 | doi = 10.1101/274761 }}</ref>. == Computational studies of protein folding == Computational studies of protein folding includes three main aspects related to the prediction of protein stability, kinetics, and structure. A recent review summarizes the available computational methods for protein folding. <ref>{{cite journal | vauthors = Compiani M, Capriotti E | title = Computational and theoretical methods for protein folding | journal = Biochemistry | volume = 52 | issue = 48 | pages = 8601–24 | date = December 2013 | pmid = 24187909 | doi = 10.1021/bi4001529 }}</ref> ===Levinthal's paradox === In 1969, Cyrus Levinthal noted that, because of the very large number of degrees of freedom in an unfolded polypeptide chain, the molecule has an astronomical number of possible conformations. An estimate of 3³⁰⁰ or 10¹⁴³ was made in one of his papers. [[Levinthal's paradox]] is a thought experiment based on the observation that if a protein were folded by sequentially sampling of all possible conformations, it would take an astronomical amount of time to do so, even if the conformations were sampled at a rapid rate (on the [[nanosecond]] or [[picosecond]] scale).<ref>{{cite journal | last = Levinthal | first = Cyrus | name-list-format = vanc | year = 1968 | title = Are there pathways for protein folding? | url = http://www.biochem.wisc.edu/courses/biochem704/Reading/Levinthal1968.pdf | journal = Journal de Chimie Physique et de Physico-Chimie Biologique | volume = 65 | pages = 44–45 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20090902211239/http://www.biochem.wisc.edu/courses/biochem704/Reading/Levinthal1968.pdf | archivedate = 2009-09-02 | doi = 10.1051/jcp/1968650044 | bibcode = 1968JCP....65...44L }}</ref> Based upon the observation that proteins fold much faster than this, Levinthal then proposed that a random conformational search does not occur, and the protein must, therefore, fold through a series of meta-stable [[Reaction intermediate|intermediate states]]. ===Energy landscape of protein folding === [[File:Folding funnel schematic.svg|thumb|286x286px|The energy funnel by which an unfolded polypeptide chain assumes its native structure.]] The [[Configuration space (physics)|configuration space]] of a protein during folding can be visualized as an [[energy landscape]]. According to Joseph Bryngelson and [[Peter Wolynes]], proteins follow the ''principle of minimal frustration'' meaning that naturally evolved proteins have optimized their folding energy landscapes.<ref name="bryngelson">{{cite journal | vauthors = Bryngelson JD, Onuchic JN, Socci ND, Wolynes PG | title = Funnels, pathways, and the energy landscape of protein folding: a synthesis | journal = Proteins | volume = 21 | issue = 3 | pages = 167–95 | date = March 1995 | pmid = 7784423 | doi = 10.1002/prot.340210302 | arxiv = chem-ph/9411008 }}</ref>, and that nature has chosen amino acid sequences so that the folded state of the protein is sufficiently stable. In addition, the acquisition of the folded state had to become a sufficiently fast process. Even though nature has reduced the level of ''frustration'' in proteins, some degree of it remains up to now as can be observed in the presence of local minima in the energy landscape of proteins. A consequence of these evolutionarily selected sequences is that proteins are generally thought to have globally "funneled energy landscapes" (coined by [[José Onuchic]])<ref>{{cite journal | author1 = Leopold PE | author2 = Montal M | author3 = Onuchic JN | authorlink3 = José Onuchic | title = Protein folding funnels: a kinetic approach to the sequence-structure relationship | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 89 | issue = 18 | pages = 8721–5 | date = September 1992 | pmid = 1528885 | pmc = 49992 | doi = 10.1073/pnas.89.18.8721 | bibcode = 1992PNAS...89.8721L }}</ref> that are largely directed toward the native state. This "[[folding funnel]]" landscape allows the protein to fold to the native state through any of a large number of pathways and intermediates, rather than being restricted to a single mechanism. The theory is supported by both [[lattice protein|computational simulations of model proteins]] and experimental studies,<ref name="bryngelson" /> and it has been used to improve methods for [[protein structure prediction]] and [[protein design|design]].<ref name="bryngelson" /> The description of protein folding by the leveling free-energy landscape is also consistent with the 2nd law of thermodynamics.<ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.physa.2008.12.004 |title=Protein folding as an evolutionary process |journal=Physica A: Statistical Mechanics and Its Applications | volume = 388 | issue = 6 | pages = 851–62 | year = 2009 | last1 = Sharma | first1 = Vivek | last2 = Kaila | first2 = Ville R.I. | last3 = Annila | first3 = Arto | name-list-format = vanc | bibcode = 2009PhyA..388..851S }}</ref> Physically, thinking of landscapes in terms of visualizable potential or total energy surfaces simply with maxima, saddle points, minima, and funnels, rather like geographic landscapes, is perhaps a little misleading. The relevant description is really a high-dimensional phase space in which manifolds might take a variety of more complicated topological forms.<ref name="Robson_2008">{{cite book |doi=10.1016/S0079-6603(08)00405-4 |pmid=19121702 |chapter=Protein Folding Revisited |title=Molecular Biology of Protein Folding, Part B |volume=84 |pages=161–202 |series=Progress in Molecular Biology and Translational Science |year=2008 |last1=Robson |first1=Barry |last2=Vaithilingam |first2=Andy | name-list-format = vanc |isbn=978-0-12-374595-8 }}</ref> The unfolded polypeptide chain begins at the top of the funnel where it may assume the largest number of unfolded variations and is in its highest energy state. Energy landscapes such as these indicate that there are a large number of initial possibilities, but only a single native state is possible; however, it does not reveal the numerous folding pathways that are possible. A different molecule of the same exact protein may be able to follow marginally different folding pathways, seeking different lower energy intermediates, as long as the same native structure is reached.<ref name="Dill_2012">{{cite journal | vauthors = Dill KA, MacCallum JL | title = The protein-folding problem, 50 years on | journal = Science | volume = 338 | issue = 6110 | pages = 1042–6 | date = November 2012 | pmid = 23180855 | doi = 10.1126/science.1219021 | bibcode = 2012Sci...338.1042D }}</ref> Different pathways may have different frequencies of utilization depending on the thermodynamic favorability of each pathway. This means that if one pathway is found to be more thermodynamically favorable than another, it is likely to be used more frequently in the pursuit of the native structure.<ref name="Dill_2012" /> As the protein begins to fold and assume its various conformations, it always seeks a more thermodynamically favorable structure than before and thus continues through the energy funnel. Formation of secondary structures is a strong indication of increased stability within the protein, and only one combination of secondary structures assumed by the polypeptide backbone will have the lowest energy and therefore be present in the native state of the protein.<ref name="Dill_2012" /> Among the first structures to form once the polypeptide begins to fold are alpha helices and beta turns, where alpha helices can form in as little as 100 nanoseconds and beta turns in 1 microsecond.<ref name="Dobson_2003">{{cite journal | vauthors = Dobson CM | title = Protein folding and misfolding | journal = Nature | volume = 426 | issue = 6968 | pages = 884–90 | date = December 2003 | pmid = 14685248 | doi = 10.1038/nature02261 | bibcode = 2003Natur.426..884D }}</ref> There exists a saddle point in the energy funnel landscape where the transition state for a particular protein is found.<ref name="Dobson_2003" /> The transition state in the energy funnel diagram is the conformation that must be assumed by every molecule of that protein if the protein wishes to finally assume the native structure. No protein may assume the native structure without first passing through the transition state.<ref name="Dobson_2003" /> The transition state can be referred to as a variant or premature form of the native state rather than just another intermediary step.<ref name="Fersht_2000">{{cite journal | vauthors = Fersht AR | title = Transition-state structure as a unifying basis in protein-folding mechanisms: contact order, chain topology, stability, and the extended nucleus mechanism | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 97 | issue = 4 | pages = 1525–9 | date = February 2000 | pmid = 10677494 | pmc = 26468 | doi = 10.1073/pnas.97.4.1525 | bibcode = 2000PNAS...97.1525F }}</ref> The folding of the transition state is shown to be rate-determining, and even though it exists in a higher energy state than the native fold, it greatly resembles the native structure. Within the transition state, there exists a nucleus around which the protein is able to fold, formed by a process referred to as "nucleation condensation" where the structure begins to collapse onto the nucleus.<ref name="Fersht_2000" /> ===Modeling of protein folding === [[File:ACBP MSM from Folding@home.tiff|right|thumb|350px|Folding@home uses [[Markov state model]]s, like the one diagrammed here, to model the possible shapes and folding pathways a protein can take as it condenses from its initial randomly coiled state (left) into its native 3D structure (right).]] ''[[wiktionary:de novo|De novo]]'' or ''[[ab initio]]'' techniques for computational [[protein structure prediction]] are related to, but strictly distinct from, experimental studies of protein folding. [[Molecular Dynamics]] (MD) is an important tool for studying protein folding and dynamics [[in silico]].<ref name="Rizzuti">{{cite journal | vauthors = Rizzuti B, Daggett V | title = Using simulations to provide the framework for experimental protein folding studies | journal = Archives of Biochemistry and Biophysics | volume = 531 | issue = 1–2 | pages = 128–35 | date = March 2013 | pmid = 23266569 | pmc = 4084838 | doi = 10.1016/j.abb.2012.12.015 }}</ref> First equilibrium folding simulations were done using implicit solvent model and [[umbrella sampling]].<ref>{{cite journal | vauthors = Schaefer M, Bartels C, Karplus M | title = Solution conformations and thermodynamics of structured peptides: molecular dynamics simulation with an implicit solvation model | journal = Journal of Molecular Biology | volume = 284 | issue = 3 | pages = 835–48 | date = December 1998 | pmid = 9826519 | doi = 10.1006/jmbi.1998.2172 }}</ref> Because of computational cost, ab initio MD folding simulations with explicit water are limited to peptides and very small proteins.<ref>{{cite web |url=http://www.cs.ucl.ac.uk/staff/d.jones/t42morph.html |title=Fragment-based Protein Folding Simulations |first=David |last=Jones |name-list-format=vanc |publisher=University College London |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180622005008/http://www0.cs.ucl.ac.uk:80/staff/d.jones/t42morph.html |archive-date=22 Junie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.biomolecular-modeling.com/Abalone/Protein-folding.html |title=Protein folding |format=by Molecular Dynamics |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191119203718/http://www.biomolecular-modeling.com:80/Abalone/Protein-folding.html |archive-date=19 November 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> MD simulations of larger proteins remain restricted to dynamics of the experimental structure or its high-temperature unfolding. Long-time folding processes (beyond about 1 millisecond), like folding of small-size proteins (about 50 residues) or larger, can be accessed using [[Coarse-grained modeling|coarse-grained models]].<ref>{{cite journal | vauthors = Kmiecik S, Gront D, Kolinski M, Wieteska L, Dawid AE, Kolinski A | title = Coarse-Grained Protein Models and Their Applications | journal = Chemical Reviews | volume = 116 | issue = 14 | pages = 7898–936 | date = July 2016 | pmid = 27333362 | doi = 10.1021/acs.chemrev.6b00163 }}</ref><ref name="Kmiecik">{{cite journal | vauthors = Kmiecik S, Kolinski A | title = Characterization of protein-folding pathways by reduced-space modeling | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 104 | issue = 30 | pages = 12330–5 | date = July 2007 | pmid = 17636132 | pmc = 1941469 | doi = 10.1073/pnas.0702265104 | bibcode = 2007PNAS..10412330K }}</ref><ref name="teritfix">{{cite journal | vauthors = Adhikari AN, Freed KF, Sosnick TR | title = De novo prediction of protein folding pathways and structure using the principle of sequential stabilization | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 109 | issue = 43 | pages = 17442–7 | date = October 2012 | pmid = 23045636 | pmc = 3491489 | doi = 10.1073/pnas.1209000109 | bibcode = 2012PNAS..10917442A }}</ref> The 100-petaFLOP [[distributed computing]] project [[Folding@home]] created by Vijay Pande's group at [[Stanford University]] simulates protein folding using the idle processing time of [[CPU]]s and [[GPU]]s of personal computers from volunteers. The project aims to understand protein misfolding and accelerate drug design for disease research. Long continuous-trajectory simulations have been performed on [[Anton (computer)|Anton]], a massively parallel supercomputer designed and built around custom [[ASIC]]s and interconnects by [[D. E. Shaw Research]]. The longest published result of a simulation performed using Anton is a 2.936 millisecond simulation of NTL9 at 355 K.<ref name="pmid22034434">{{cite journal | vauthors = Lindorff-Larsen K, Piana S, Dror RO, Shaw DE | title = How fast-folding proteins fold | journal = Science | volume = 334 | issue = 6055 | pages = 517–20 | date = October 2011 | pmid = 22034434 | doi = 10.1126/science.1208351 | bibcode = 2011Sci...334..517L }}</ref> --> == Verwysings == {{Verwysings|33em}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Protein folding}} * [http://fold.it/portal/info/science FoldIt - Folding Protein Game] * [https://foldingathome.org/about/the-foldinghome-consortium/ Folding@Home] * [http://boinc.bakerlab.org/rosetta Rosetta@Home] * [http://www.worldcommunitygrid.org/research/proteome/overview.do Human Proteome Folding Project] * [http://www.scfbio-iitd.res.in/bhageerath/bhageerath_h.jsp BHAGEERATH-H: Protein tertiary structure prediction server] {{vertaalvanaf | taalafk = en | il = Protein_folding }} {{Normdata}} [[Kategorie:Proteïene]] a3crop8yi9rn8vjn382jziufzxvk8k9 0 296346 2895085 2837167 2026-04-19T16:45:18Z Oesjaar 7467 /* Biografie */ Verbeter 2895085 wikitext text/x-wiki '''Faith Popcorn''' (gebore '''Faith Plotkin''')<ref>Keyes, Ralph.'' The Post-Truth Era: Dishonesty and Deception in Contemporary Life'', Macmillan 2004, bl. 87</ref> [[11 Februarie]] [[1947]] [[New York Stad]], is 'n [[futuris]], [[skrywer]] en stigter en uitvoerende hoof van die bemarkingskonsultantfirma BrainReserve. Sy het drie topverkoper-boeke geskryf:<ref name="Times2" /><ref>{{cite news |title=The Business Week Best Seller List |url=http://www.businessweek.com/1996/26/b348134.htm |access-date=10 Mei 2015 |publisher=Business Week |date=24 Junie 1996 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923195414/http://www.businessweek.com/1996/26/b348134.htm |archive-date=23 September 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> ''The Popcorn Report'' (1991), ''Clicking'' (1996) en ''EVEolution'' (2000). == Biografie == Gebore as Faith Plotkin,<ref name="Biography">{{cite news|last1=Cawley|first1=Janet|title=Faith Popcorn: Trend-spotter|url=|accessdate=|publisher=Biography Magazine|date= Junie 1998}}</ref><ref>Keyes, Ralph. The Post-Truth Era: Dishonesty and Deception in Contemporary Life'', Macmillan 2004, bl. 87</ref> het sy later wettiglik haar naam verander na "Faith Popcorn."<ref name="Biography" /> Sy is in New York gebore en het haar vroeë kinderjare deurgebring in [[Shanghai]], [[Volksrepubliek van China]], voordat sy na die [[Verenigde State]] teruggekeer het. Sy het die High School of Performing Arts in New York bygewoon<ref name="Times2">{{cite news |last1=Finn |first1=Robin |title=The Future's Paying Off Nicely for a Trend-Spotter |url=https://www.nytimes.com/2001/06/06/nyregion/public-lives-the-future-s-paying-off-nicely-for-a-trend-spotter.html |access-date=8 Mei 2015 |work=New York Times |date=6 Junie 2001 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200328193915/https://www.nytimes.com/2001/06/06/nyregion/public-lives-the-future-s-paying-off-nicely-for-a-trend-spotter.html |archive-date=28 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>, gevolg deur die New York-universiteit.<ref name="Biography" /> Sy is in die NYU Law School aanvaar en besluit om eerder in die vroeë 1970's in die advertensiewese te gaan, wat volgens haar meer glansryke beskou word.<ref>{{cite news |last1=Popcorn |first1=Faith |title=How The Booze-Fueled Mad Men Era Fostered Co-Worker Camaraderie |url=http://observer.com/2015/05/how-the-booze-fueled-mad-men-era-fostered-co-worker-camaraderie/ |access-date=21 Mei 2015 |publisher=New York Observer |date=12 Mei 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200328194153/https://observer.com/2015/05/how-the-booze-fueled-mad-men-era-fostered-co-worker-camaraderie/ |archive-date=28 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Nadat sy agt jaar in die advertensiebedryf gewerk het,<ref name="Times2" /> stig sy in 1974 die bemarkingskonsultantfirma BrainReserve.<ref name="Observer">{{cite news |last1=Wallis |first1=David |title=Parents Will One Day Rely On Robot-Nannies, Says Futurist Faith Popcorn |url=http://observer.com/2015/01/famed-futurist-faith-popcorn-envisions-2025-and-travels-back-in-time/ |access-date=8 Mei 2015 |publisher=New York Observer |date=8 Januarie 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200420085544/https://observer.com/2015/01/famed-futurist-faith-popcorn-envisions-2025-and-travels-back-in-time/ |archive-date=20 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Dit werk saam met maatskappye om toekomstige tendense te identifiseer wat hul besigheid sal beïnvloed.<ref name="LA">{{cite news|last1=Mehren|first1=Elizabeth|title=Life Style in the '90s According to Popcorn|publisher=Los Angeles Times|date=16 Januarie 1987}}</ref> Na verneem word, het Popcorn in 1981 [[Coca-Cola]] aangeraai om gebottelde water te verkoop<ref>{{cite news |last1=Cummer |first1=Corby |title=Food Networks: 'The Tastemakers' and 'The Third Plate' |url=https://www.nytimes.com/2014/06/22/books/review/the-tastemakers-and-the-third-plate.html |access-date=10 Mei 2015 |work=The New York Times |date=19 Junie 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200328194845/https://www.nytimes.com/2014/06/22/books/review/the-tastemakers-and-the-third-plate.html |archive-date=28 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en aan [[Kodak]] voorgestel dat die firma in die laat tagtigerjare eerder op digitale fotos te fokus as gedrukte fotos.<ref name="City">{{cite news |last1=Firth |first1=Peter |title=I know what you'll like next summer: How trend forecasting keeps the biggest brands on top |url=http://www.cityam.com/1411499327/how-trend-forecasting-keeps-biggest-brands-top |access-date=10 Mei 2015 |publisher=City A.M. |date=23 September 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190601231138/http://www.cityam.com/1411499327/how-trend-forecasting-keeps-biggest-brands-top |archive-date= 1 Junie 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Sy het terme soos [[Kokonvorming (sosiale verskynsel)|kokonvorming]] ("''Cocooning''" - "die impuls om binne te bly as die buitekant te taai en eng" word, soos 'n huis in 'n nes ') en "''Cashing Out''" ("die impuls om 'n mens se lewe te verander na 'n stadiger' meer lonende tempo ", soms gemanifesteer deur mense wat korporatiewe werk verlaat).<ref name="Times1">{{cite news |last1=Slesin |first1=Suzanne |title=Cocooning With the Chief Trend Bender |url=https://www.nytimes.com/1991/10/03/garden/cocooning-with-the-chief-trend-bender.html |access-date=8 Mei 2015 |work=New York Times |date=3 Oktober 1991 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200328195405/https://www.nytimes.com/1991/10/03/garden/cocooning-with-the-chief-trend-bender.html |archive-date=28 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Haar onderneming het 'n "TalentBank"<ref name="Times1" /> van 10 000 kundiges geskep wat voorspellings gee oor tendense ten opsigte van baie onderwerpe.<ref name="FT">{{cite news|last1=Broughton|first1=Phillip Delves|title=Soothsayers for corporate hire|url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/cb33956c-616e-11e2-9545-00144feab49a.html?siteedition=uk#axzz3ZTamTuhJ|accessdate=8 Mei 2015|publisher=Financial Times|date=1 Januarie 2013}}</ref> Die onderneming ontleed ook koerante, tydskrifte en ander bronne en voer duisende verbruikersonderhoude om toekomstige neigings te bepaal.<ref name="Biography" /><ref name="FT" /> == Voorspellings == In 'n reeks van nege 2006-voorspellings van groot neigings, voorspel sy 'n kulturele neiging na meer fisieke kontak, insluitend 'gemeganiseerde omhelshutte'.<ref name="Inquirer">{{cite news |last1=Roberto |first1=Ned |title=From Faith Popcorn: 9 marketing predictions |url=http://business.inquirer.net/money/topstories/view/20060908-19729/From_Faith_Popcorn:_9_marketing_predictions |accessdate=10 Mei 2015 |publisher=Inquirer.net |date=8 September 2006 }}{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Sy het ook gesê dat "tweedehandse nostalgie" 'n neiging sou word en dat vooruitgang in [[genetika]] dit moontlik sou maak vir mense om troeteldiere met hul eie [[DNA]] te ontwerp sodat hul honde en katte soos hulle lyk.<ref name="Inquirer" /> Ander voorbeelde uit hierdie reeks voorspellings sluit produkte in wat insluit "gemoed-instellers", soos klere toegedien met 'neuro-chemikalieë' om vertroue of skerpheid te bevorder, die vraag na 'breinfiksheid', wat moontlik in 'brein-opleiers' manifesteer of 'terugkapafrigter' om mense te help om hul verstand te verskerp.<ref name="Inquirer" /> In 'n ''[[Los Angeles Times]]''-vermaak-artikel in 2008, volgens Popcorn se voorspellings oor 'n tydperk van vyf jaar, word sy krediet gegee vir die identifisering van neigings soos "kos-afrigters" en "transcouture".<ref>{{cite news | url=http://www.latimes.com/entertainment/la-et-popcorn-predicts01-2008oct01,0,3168900.story | title=Faith Popcorn's Predictions Five Years Later | year=2008 | work=Los Angeles Times | accessdate=2010-05-02}}</ref> In 2014 het sy aan ''The Hollywood Reporter'' voorspel dat films indompellings in gebeure rondom die kyker sou kon plaasvind, waar verbruikers hul eie [[avatar]]s as karakters kan kies.<ref name="Hollywood">{{cite news |last1=Kilday |first1=Gregg |title=Future of Film: 4 Experts Predict How Moviegoing Will Change in 10 Years |url=http://www.hollywoodreporter.com/news/future-film-4-experts-predict-729031 |access-date=13 Mei 2015 |publisher=Inquirer.net |date=2 September 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200328195925/https://www.hollywoodreporter.com/news/future-film-4-experts-predict-729031 |archive-date=28 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Sy het ook aanhangerfilms voorspel, soortgelyk aan aanhangerfiksie. In 2015 het sy haar voorspelling van 1991 dat '[[humanoïde robot]]te' metgeselle en werkers sou word, herhaal en opgedateer.<ref name="Observer" /> Op 'n IBM-geborgde konferensie het sy voorspel dat robotte 'n derde van die werkgeleenthede in die ontwikkelde wêreld sou vervang en dat regerings 'n "werkloosheidsbelasting" sou aanmoedig as aansporing om mense in diens te neem. Sy het virtuele werklikheid vakansies voorspel en gesê die gemiddelde volwassene sal terselfdertyd vir verskillende ondernemings kan werk.<ref name="Insider">{{cite news |last1=Feloni |first1=Richard |title=A futurist lays out a wild vision for the future of work — here's what your career could look like in 2025 |url=http://www.businessinsider.com/faith-popcorn-on-the-future-of-the-workplace-2015-3 |access-date=8 Mei 2015 |publisher=Business Insider |date=12 Maart 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200328200818/https://www.businessinsider.com/faith-popcorn-on-the-future-of-the-workplace-2015-3 |archive-date=28 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die sakeboekboekskrywer William A. Sherden is skepties oor haar idees oor kokonvorming. Hy verskaf statistieke wat die dubbelsyferpersentasiegroei toon in aktiwiteite buite die huis in die vyf jaar na haar voorspelling.<ref>{{cite book | last= Sherden| first = William A. | title = The Fortune Sellers: The Big Business of Buying and Selling Predictions | publisher = John Wiley & Sons | year= 1999 | location = New York | isbn = 0-471-35844-4 | page = 223}}</ref> Die Amerikaanse posdiens het VSA$ 566 000 aan Faith Popcorn betaal om 'n lewensvatbare toekoms vir die poskantoor voor te stel, 'n verbintenis wat deur die Republikeinse senator Tom Coburn van Oklahoma gekritiseer is in sy jaarlikse lys van 100 voorbeelde van "verkwistende" besteding.<ref>{{cite web |url=http://www.washingtontimes.com/news/2013/dec/17/coburn-wasted-feds-pay-collect-human-urine/?page=2#ixzz2nuD4AVHp |title=Gov't wasted $30 billion on 'pillownauts,' crystal goblets — buying human urine! |year=2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20140114235433/http://www.washingtontimes.com/news/2013/dec/17/coburn-wasted-feds-pay-collect-human-urine/?page=2 |archive-date=14 Januarie 2014 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Persoonlike lewe == Popcorn woon in [[Manhattan]] en Wainscott, Long Island.<ref name="Architectural">{{cite news |last1=Clarke |first1=Gerald |title=Cocooning on Long Island |url=http://www.architecturaldigest.com/decor/archive/bray_article_042003 |access-date=8 Mei 2015 |publisher=Architectural Digest |date=April 2003 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20150623104656/http://www.architecturaldigest.com/decor/archive/bray_article_042003 |archive-date=23 Junie 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Sy is alleenlopend en het twee aangenome kinders.<ref name="Observer" /><ref name="Architectural" /> == Bibliografie == * ''The Popcorn Report: Faith Popcorn on the Future of Your Company, Your World, Your Life''. New York: Doubleday, 1991. {{ISBN|978-0-385-40000-8}} * met Lys Marigold. ''Clicking: 16 Trends to Future Fit Your Life, Your Work, and Your Business''. New York: HarperCollins, 1996. {{ISBN|978-0-88730-694-5}} *''EVEolution: The Eight Truths of Marketing to Women'' (co-authored with Lys Marigold), * met Adam Hanft. ''The Dictionary of the Future: The Words, Terms and Trends That Define the Way We'll Live, Work and Talk'', New York: Hyperion, 2001. {{ISBN|978-0-7868-7007-3}} == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Vertaaluit | taalafk = en | il = Faith Popcorn }} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Popcorn, Faith}} [[Kategorie:Amerikaanse skrywers]] [[Kategorie:Geboortes in 1947]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Toekomsstudies]] 95y29y0lexd6xv8togo9swyc18zz7hr 0 299223 2895216 2723604 2026-04-20T05:39:00Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895216 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = Grootgeelbos | image = | image2 = | taxon = Leucadendron eucalyptifolium | authority = H.Buek ex [[Carl Meissner|Meisn.]], (1856) | synonyms = * ''Protea eucalyptifolia'' <small>Kuntze</small> }} Die '''Grootgeelbos''' (''Leucadendron eucalyptifolium'') is 'n [[Blom|blomdraende]] [[struik]] wat tot die [[genus]] ''[[Leucadendron]]'' behoort en deel van die [[fynbos]]-[[bioom]] vorm. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan die [[Wes-Kaap]] en die [[Oos-Kaap]], waar dit voorkom in die [[Potberg]], [[Riversdal]]vlakte, [[Langeberg]], [[Outeniekwaberge]], [[Tsitsikammaberge]], [[Kougaberge]], [[Elandsberg]], [[Swartberg]], [[Waboomsberg]], Warmwaterberg, [[Touwsberg]], Rooiberg en Soetwaterberg. Die struik word 4&nbsp;m hoog en dra blomme van Julie tot Oktober. 'n Brand vernietig die plant maar die sade oorleef. Die sade word geberg in 'n tol op die vroulike plant en word vrygelaat na 'n brand waar dit dan deur die wind versprei word. Die plant is eenslagtig en daar is manlike- en vroulike plante. Die aktiwiteite van klein [[kewers]] verseker dat die plante bestuif word. Die plant groei hoofsaaklik in sandsteen sand op hoogtes van 160 - 1400&nbsp;m. In Engels staan dit as die ''Gum-leaved Conebush'' bekend. Die boom se FSA-nommer is 81.<ref>https://www.treetags.co.za/national-list-of-indigenous-trees/</ref> == Galery == <gallery> Leucadendron eucalyptifolium 15544116.jpg Leucadendron eucalyptifolium 15721602.jpg Leucadendron eucalyptifolium 52106737.jpg Leucadendron eucalyptifolium 62297783.jpg Leucadendron eucalyptifolium RBGK.JPG </gallery> == Sien ook == * [[Alfabetiese lys van Suid-Afrikaanse bome]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronnelys == * [http://redlist.sanbi.org/species.php?species=794-47 REDLIST Sanbi] * [http://pza.sanbi.org/leucadendron-eucalyptifolium PlantzAfrica] * [http://biodiversityexplorer.info/plants/proteaceae/leucadendron_eucalyptifolium.htm Biodiversityexplorer] * [https://www.proteaatlas.org.za/conebu2.htm Protea Atlas] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:704793-1 Plants of the World Online] == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Leucadendron eucalyptifolium}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Leucadendron]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Endemiese plante van Suid-Afrika]] hbmvr67ixbn25hqvkyn0dqw1reyoesx 0 299942 2895214 2723889 2026-04-20T05:37:37Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895214 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = EN | status_system = iucn3.1 | name = Heideblaargeelbos | image = | image2 = | taxon = Leucadendron ericifolium | authority = [[Robert Brown (botanis)|R.Br.]], (1810) | synonyms = * ''Leucadendron scabrum'' <small>Steud. ex [[Carl Meissner|Meisn.]]</small> * ''Leucadendron uniflorum'' <small>E.Phillips</small> * ''Protea ericifolia'' <small>Poir.</small> }} Die '''heideblaargeelbos''' (''Leucadendron ericifolium'') is 'n [[Blom|blomdraende]] [[struik]] wat tot die [[genus]] ''[[Leucadendron]]'' behoort en deel van die [[fynbos]] vorm. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan die [[Wes-Kaap]] en kom onder andere in die [[Outeniekwaberge]] voor. Die plant blom in Julie met die vrug wat in November ryp is. In Engels staan die plant as die ''Erica-leaved Conebush'' bekend. Die boom se FSA-nommer is 80.<ref>https://www.treetags.co.za/national-list-of-indigenous-trees/</ref> == Sien ook == * [[Alfabetiese lys van Suid-Afrikaanse bome]] == Verwysings == {{verwysings}} == Bronnelys == * [http://redlist.sanbi.org/species.php?species=794-46 REDLIST Sanbi] * [http://biodiversityexplorer.info/plants/proteaceae/leucadendron_ericifolium.htm Biodiversityexplorer] * [https://www.proteaatlas.org.za/Protea_Atlas_Leucadendron2.pdf Protea Atlas] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:704791-1 Plants of the World Online] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Leucadendron]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Endemiese plante van Suid-Afrika]] r3kf5czfwcud3jnk2kwdfvk725frit3 0 313464 2895118 2392328 2026-04-19T19:14:55Z Jcb 223 2895118 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Peter Buwalda | beeld = Peter Buwalda 2019.jpg | onderskrif = Buwalda (2017) | bynaam = | geboortedatum = [[30 Desember]] [[1971]] | geboorteplek = [[Brussel]] | sterfdatum = | sterfplek = | beroep = skrywer<!-- | bekende-werke = ''Bonita Avenue (2010)'', ''Otmars Zonen (2019)'' | uitgewery = [[De Bezige Bij]] | handtekening = --> | webwerf = http://www.debezigebij.nl/auteurs/peter-buwalda/ }} '''Peter Buwalda''' ([[30 Desember]] [[1971]],<ref>[http://www.vn.nl/boeken/schrijver/interview-peter-buwalda-%E2%80%98ik-ben-fed-up-met-zielepoten-in-fictie%E2%80%99/ ''vn.nl'' - Onderhoud met Peter Buwalda] <small>(Opgespoor op 15 September 2012)</small></ref> [[Brussel]]) is 'n [[Nederland]]se [[skrywer]] en rubriekskrywer. Buwalda was voorheen 'n joernalis en redakteur by verskeie uitgewerye. Hy <ref name="Bericht Omroep Venlo">[https://web.archive.org/web/20131111203539/http://www.omroepvenlo.nl/nieuws/12888 ''omroepvenlo.nl'' - Buwalda wint Academica Literatuurprijs]</ref> is die mede-oprigter van die tydskrif ''Wah-Wah''. Daarnaas skryf hy essays en verhale vir literêre tydskrifte soos ''Bunker Hill'', ''[[De Gids]]'', ''Hollands Maandblad'' en ''Vrij Nederland''. In 1996 maak hy - as toentertydse redakteur van die Kafka-katern<ref>[http://www.kafka-kring.nl/kafka-katern/ Kafka-Katern]</ref> - opslae met die essay ''Een omleiding wegens kuilen'' in ''[[De Gids]]'', wat oor Bruno Schulz, [[Franz Kafka]] en Leopold von Sacher-Masoch handel. In September 2010 debuteer hy met die roman Bonita Avenue wat uitgegee word deur [[De Bezige Bij]] en in Afrikaans vertaal word deur [[Zandra Bezuidenhout]] onder 'n gelyknamige titel (uitgegee in 2017 deur [[Protea Boekhuis]]). Op 22 September 2011 wen hy die Academica Debutantenprijs.<ref name="Bericht Omroep Venlo">[https://web.archive.org/web/20131111203539/http://www.omroepvenlo.nl/nieuws/12888 ''omroepvenlo.nl'' - Buwalda wint Academica Literatuurprijs]</ref> Op 30 Oktober 2011 wen hy ook die Selexyz debuutprys.<ref>[https://web.archive.org/web/20160304132109/https://omroepvenlo.nl/nieuws/13156 ''omroepvenlo.nl'' - Weer prijs voor Peter Buwalda]</ref> Hy wen verder ook die Tzumprijs in 2011 en die Anton Wachterprys vir die beste debuutroman in 2012. Bonita Avenue is in [[Duits]] en [[Frans]] (2013), Engels, [[Hongaars]] en [[Yslands]] (2014), en in [[Portugees]] en [[Deens]] (2016) vertaal, bykomend tot die [[Afrikaans]]e vertaling (2017). In Maart 2019, nege jaar na sy debuut, verskyn sy tweede roman, Otmars zonen.<ref>Die karakter Otmar is geïnspireer deur die Amsterdamse violis Christiaan Bor (1950), sien: Jannetje Koelewijn, 'Zo ben je een wonderkind, zo ben je een romanpersonage', in: ''[[NRC Handelsblad|NRC]]'', 10 Mei 2019.</ref> In hierdie roman keer hy terug na die atmosfeer en gevoelswêreld van sy debuutwerk: Enschede en die kampus van die universiteit.<ref>[https://www.tubantia.nl/enschede/aantal-van-de-mooiste-scenes-in-nieuwe-roman-peter-buwalda-spelen-zich-af-in-enschede~a1cbe72f/ ''Aantal van de mooiste scènes in nieuwe roman Peter Buwalda spelen zich af in Enschede'']</ref> == Publikasies (keur) == * ''Bonita Avenue'' (roman). Amsterdam, De Bezige Bij, 2010. Vertaal in [[Afrikaans]] onder 'n gelyknamige titel deur [[Zandra Bezuidenhout]]. Uitgegee deur [[Protea Boekhuis]] (2017). * ''De wethouders van Juinen''. (20ste Frans Kellendonklesing). Nijmegen, Radboud Universiteit, 2013. * ''Suzy vindt van niet'' (rubrieke). Amsterdam, [[De Bezige Bij]], 2014. * ''Van mij valt niks te leren'' (rubrieke). Amsterdam, De Bezige Bij, 2015. * ''De kurk. Nader tot Mart Smeets''. Met tekeninge deur Paul van der Steen. Haarlem, De Korenmaat, 2016. * ''Verse probz.'' (rubrieke). Amsterdam, De Bezige Bij, 2016. * ''De kleine voeten van Lowell George'' (rubrieke). Amsterdam, De Bezige Bij, 2017 * ''Otmars zonen'' (roman). Amsterdam, De Bezige Bij, 2019. Bekroon met die 2019 BookSpot Literatuurprys. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://www.debezigebij.nl/auteurs/peter-buwalda/ Bezige Bij-profiel van Peter Buwalda] * [http://www.vpro.nl/boeken/artikelen/schrijversarchief/peter-buwalda.html profiel van Peter Buwalda] by [[VPRO]] {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Buwalda, Peter}} {{vertaalvanaf | taalafk = nl | il = Peter_Buwalda }} [[Kategorie:Geboortes in 1971]] [[Kategorie:Nederlandse skrywers]] [[Kategorie:Lewende mense]] k4ikvfirjexx7r8z4vwzqsgwsqg4x2x 0 313957 2895184 2883009 2026-04-20T05:27:19Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895184 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = George Bizos | bynaam = | beeld = George Bizos 1 (cropped).jpg| | beeldbeskrywing = George Bizos in 2014 | onderskrif = | geboortenaam = George Bizos | geboortedatum = [[15 November]] [[1927]] | geboorteplek = Vasilitsi, [[Messenia]], [[Griekeland]] | dood_datum = [[23 Junie]] [[2002]] | sterfteplek = [[Johannesburg]], [[Suid-Afrika]] | ouers = | titel = | nasionaliteit = [[Suid-Afrika]] | beroep = Advokaat | ander = | bekend = | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | huweliksmaat = | kinders = | webblad = | handtekening = }} '''George Bizos''' ([[15 November]] [[1927]] - [[9 September]] [[2020]]) was 'n menseregteprokureur wat hom teen [[apartheid]] in [[Suid-Afrika]] beywer het, en is veral bekend weens sy deelname aan die [[Rivonia-verhoor]]. Hy het Mandela raad gegee om die kwalifikasie 'indien nodig' by sy verhoortoespraak dat hy bereid is om te sterf, te voeg, wat bygedra het dat hy die doodsvonnis vrygespring het. Bizos het ook die families van anti-apartheidsaktiviste, wat deur die regering om die lewe gebring is, verteenwoordig, gedurende die verhore van die [[Waarheid- en Versoeningskommissie]]. == Vroeë lewe == Bizos was die seun van Antonios (by sy familie en vriende bekend as "Antoni") Bizos, die [[burgemeester]] van die klein dorpie Vasilitsi, suid van Koroni en Kalamata op die Messenia-skiereiland van die [[Peloponnesos]], [[Griekeland]].<ref name="Isaacs">{{Cite web|last=Isaacs|first=Doron|date=2017-11-14|title=How two teachers helped George Bizos become a lawyer|url=https://www.groundup.org.za/article/how-two-teachers-helped-george-bizos-become-lawyer/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190224173958/https://www.groundup.org.za/article/how-two-teachers-helped-george-bizos-become-lawyer/|archive-date=24 February 2019|access-date=2019-02-24|website=GroundUp News|language=en}}</ref> Hy is op 15 November 1927 gebore (alhoewel verkeerd opgeteken in sy Suid-Afrikaanse identiteitsdokument as 1928, vanweë die verklaring van sy vader aan die owerheid by hul aankoms in Egipte).<ref>{{cite book|title=65 Years of Friendship|first=George|last=Bizos|publisher=Penguin Random House South Africa|date=2017|isbn=9781415208861|access-date=30 September 2019|url=https://books.google.com/books?id=IghbDwAAQBAJ&pg=PT299&lpg=PT299&dq=george+bizos+15+november+1927#v|archive-date=10 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200910071508/https://books.google.com/books?id=IghbDwAAQBAJ&pg=PT299&lpg=PT299&dq=george+bizos+15+november+1927#v|url-status=live}}</ref> In Mei 1941, op dertienjarige ouderdom, het George Bizos en sy vader sewe Nieu-Seelandse soldate (Don Gladding, Mick Karup, Peter Martin, John Lewis en drie ander) gehelp om in die heuwels weg te kruip om die Nazi-besette Griekse vasteland te ontsnap na [[Kreta]]. Hy sê die ontsnapping het nie goed verloop nie en hy was drie dae op die see drywend totdat hy daarin geslaag het om die aandag van die bemanning te trek op die Britse [[torpedojaer]], ''HMS Kimberley'', wat op pad was na die Slag van Kreta. Na die slag het ''HMS Kimberley'' hom in [[Alexandrië]], [[Egipte]], afgelaai.<ref>{{Cite web| title = Media Challenge: Who and Where Are the Seven?| work = International Bar Association| date = 22 Oktober 2004| accessdate = 14 Oktober 2014| url = http://www.ibanet.org/Article/Detail.aspx?ArticleUid=1F5E4C74-75E2-43BA-BA36-8BAAE0E26B0D| archive-date = 11 September 2014| archive-url = https://web.archive.org/web/20140911101718/http://www.ibanet.org/Article/Detail.aspx?ArticleUid=1F5E4C74-75E2-43BA-BA36-8BAAE0E26B0D| url-status = live}}</ref> As vlugteling is hy na Suid-Afrika gestuur en het in [[Durban]] geland.<ref name=birthdaytea>{{cite news|newspaper=Mail & Guardian|url=https://mg.co.za/article/2008-11-16-birthday-tea-with-bizos|title=Birthday tea with Bizos|first=Sello S.|last=Alcock|date=16 Nov 2008|access-date=30 September 2019|archive-date=30 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190930040427/https://mg.co.za/article/2008-11-16-birthday-tea-with-bizos|url-status=live}}</ref> Van daar af het hy per [[trein]] na [[Johannesburg]] gereis en by die Braamfontein-treinstasie afgeklim.<ref name=memoir>{{cite document|url=http://psimg.jstor.org/fsi/img/pdf/t0/10.5555/al.sff.document.gerhart0018_final.pdf|title=Memoirs of George Bizos|publisher=Aluka|first=George|last=Bizos|others=The memoirs of George Bizos, with emphasis on his legal career, as related to Thomas Karis and Gail Gerhart in New York, Oktober 1989|date=Oktober 1989|access-date=30 September 2019|journal=|archive-date=30 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190930034047/http://psimg.jstor.org/fsi/img/pdf/t0/10.5555/al.sff.document.gerhart0018_final.pdf|url-status=live}}</ref> Destyds betoog die [[Ossewabrandwag]], 'n Afrikanergroep met [[Nazi]]-simpatie, teen die binnekoms van vlugtelinge. Die Ossewabrandwag blameer eerste minister [[Jan Smuts]] dat hy die "vuilgoed van [[Europa]]" na Suid-Afrika gebring het. Die plaaslike Griekse gemeenskap het gehelp om hom in die samelewing te integreer.<ref name=patriarch>{{cite news|newspaper=Mail & Guardian|url=https://mg.co.za/article/1997-09-26-greek-patriarch-of-the-struggle|title=Greek patriarch of the struggle|first=Angella|last=Johnson|date=26 Sep 1997|access-date=30 September 2019|archive-date=30 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190930034043/https://mg.co.za/article/1997-09-26-greek-patriarch-of-the-struggle|url-status=live}}</ref> Bizos het sy eerste twee jaar in die land nie skoolgegaan nie, omdat hy nie [[Engels]] of [[Afrikaans]] kon praat nie. Hy het in 1949 toelating tot die [[Universiteit van die Witwatersrand]] bekom, en begin met 'n 3-jarige [[Baccalaureus Artium]]-graad, gevolg deur 'n drie-jarige LLB-graad in die regte. Dit was hier waar hy vir die eerste keer polities aktief geword het en by die Studenteraad onder leiding van Harold Wolpe aangesluit het.<ref name=memoir/> == Regsloopbaan == In 1954 is Bizos tot die balie in Johannesburg toegelaat.<ref name=memoir/>Gedurende die 1950's en 1960's was hy regsverteenwoordiger vir 'n wye verskeidenheid bekende mense, waaronder Trevor Huddleston van [[Sophiatown]].<ref name=memoir/> Tydens die Rivonia-verhoor van 1963-64 was Bizos deel van die span wat [[Nelson Mandela]], [[Govan Mbeki]] en [[Walter Sisulu]] verdedig het. Die beskuldigdes is lewenslange tronkstraf opgelê, maar die doodstraf gespaar. Alhoewel daar soms gesê word dat hy beweer dat hy Mandela se beroemde toespraak opgestel het wat tydens die verhoor gelewer is, sê hy dat sy belangrikste bydrae was om die gebruik van die woorde "indien nodig" te adviseer voordat Mandela gesê het dat hy bereid was om te sterf.<ref name=birthdaytea/> Bizos het geglo dat dit moontlik tot die vermyding van die [[doodstraf]] bygedra het deurdat Mandela blykbaar nie martelaarskap wou soek nie. Hierdie verhoor het die aankoms van 'n groep stoere menseregteprokureurs aangekondig - Joel Joffe, [[Harry Schwarz]], [[Arthur Chaskalson]] en Harold Hanson.<ref name=90thbedford>{{cite news|url=https://bedfordviewedenvalenews.co.za/322506/friends-family-celebrate-bizos-90th/|publisher=Befordview and Edendale News|title=Friends, family celebrate Bizos' 90th|date=6 Desember 2019|access-date=30 September 2019|archive-date=30 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190930032127/https://bedfordviewedenvalenews.co.za/322506/friends-family-celebrate-bizos-90th/|url-status=live}}</ref> Bizos was regsadviseur by verskillende ondersoeke na die dood van mense in aanhouding.<ref name=memoir/> Bizos word 'n seniorlid van die Johannesburgse balie in 1978. Hy was 'n lid van die Nasionale Raad vir Menseregteprokureurs, wat hy in 1979 help oprig het. Hy was senior raadgewer by die Legal Resources Centre in Johannesburg in die Constitutional Litigation Unit. Hy was 'n regter in Botswana se appèlhof van 1985 tot 1993. <ref name=SAH>{{Cite web|url=https://www.sahistory.org.za/people/george-bizos|title=George Bizos|date=2011-02-17|website=South African History Online|language=en|access-date=2019-02-24|archive-date=23 Januarie 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190123010023/http://www.sahistory.org.za/people/george-bizos|url-status=live}}</ref> In 1990 word Bizos 'n lid van die [[African National Congress]] (ANC) se regs- en grondwetlike komitee,<ref name=SAH/> en by die Konvensie vir 'n Demokratiese Suid-Afrika ([[KODESA]]) dien hy as adviseur vir die onderhandelingspanne en neem hy deel aan die opstel van die Voorlopige Grondwet. Hy was betrokke by die opstel van wetgewing, en veral die Wet op die Bevordering van Nasionale Eenheid en Versoening en wysigings aan die Strafproseswet, om dit in ooreenstemming te bring met Hoofstuk 3 van die grondwet, wat fundamentele menseregte aan alle burgers van Suid-Afrika waarborg.<ref>{{cite book|url=https://books.google.ca/books?id=YRPZDEfWI2UC&pg=PA175|title=The Routledge Companion to Museum Ethics: Redefining Ethics for the Twenty-First Century Museum|publisher=Routledge|date=23 Mei 2012|editor-last=Marstine|editor-first=Janet|page=175|isbn=9781136715266|access-date=10 September 2020|archive-date=10 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200910071508/https://books.google.ca/books?id=YRPZDEfWI2UC&pg=PA175|url-status=live}}</ref><ref name="NYT obit">{{cite news|title=George Bizos, Anti-Apartheid Lawyer Who Defended Mandela, Dies at 92|url=https://www.nytimes.com/2020/09/09/world/africa/george-bizos-dead.html|first=Alan|last=Cowell|date=9 September 2020|accessdate=9 September 2020|newspaper=The New York Times|archive-date=9 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200909194602/https://www.nytimes.com/2020/09/09/world/africa/george-bizos-dead.html|url-status=live}}</ref> In die verhore van die [[Waarheids- en Versoeningskommissie]] was Bizos die leier van die span wat die aansoeke om amnestie namens die families Biko, Hani, [[Matthew Goniwe | Goniwe]], Calata, Mkonto, Mhlauli, Slovo en Schoon teëgestaan het.<ref name=Austin>{{cite news|title=Bizos' fight against apartheid|url=https://www.nzherald.co.nz/andrew-austin/news/article.cfm?a_id=54&objectid=3604701|first=Andrew|last=Austin|date=7 November 2004|accessdate=9 September 2020|newspaper=The New Zealand Herald|archive-date=10 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200910071509/https://www.nzherald.co.nz/andrew-austin/news/article.cfm?a_id=54&objectid=3604701|url-status=live}}</ref> In 1994 is Bizos deur president Mandela aangestel in die Kommissie vir Geregtelike Dienste<ref name=SAH/>, wat ingevolge die grondwet kandidate aanbeveel om as regters aan te stel en hervormings aan die regstelsel voorstel om die apartheidsverlede daarvan uit te wis. Bizos was die leier van die span vir die Suid-Afrikaanse regering om aan te voer dat die [[doodstraf]] ongrondwetlik was,<ref>{{cite news|title=Renowned human rights lawyer George Bizos has died|url=https://www.timeslive.co.za/news/south-africa/2020-09-09-breaking-renowned-human-rights-lawyer-george-bizos-has-died/|first=Jeff|last=Wicks|date=9 September 2020|accessdate=9 September 2020|newspaper=The Times|location=Johannesburg, South Africa|archive-date=10 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200910013008/https://www.timeslive.co.za/news/south-africa/2020-09-09-breaking-renowned-human-rights-lawyer-george-bizos-has-died/|url-status=live}}</ref> en raadslid vir die Nasionale Vergadering in die Sertifisering van die [[Grondwet van Suid-Afrika|Grondwet]] deur die [[Grondwethof]].<ref name="SAHO bio">{{cite web|title=George Bizos|url=https://www.sahistory.org.za/people/george-bizos|accessdate=9 September 2020|publisher=South African History Online|archive-date=29 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729031652/https://www.sahistory.org.za/people/george-bizos|url-status=live}}</ref> In 2005 was Bizos regsadviseur van Nelson Mandela in 'n bittere regsgeskil met Mandela se voormalige advokaat, Ismail Ayob.<ref>{{cite web|url=http://www.businessday.co.za/articles/specialreports.aspx?ID=BD4A70054|date= 18 Julie 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20081221154817/http://www.businessday.co.za/articles/specialreports.aspx?ID=BD4A70054|archive-date=21 Desember 2008|publisher=Business Day|title=Bizos behind vicious campaign to discredit, defame me — Ayob|first=Ernest |last=Mabuza}}</ref><ref name="web._SABC">{{Cite web | title = Mandela can still look after his own affairs : Bizos| work = SABCnews| date = 11 April 2005| accessdate = 14 Oktober 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20050411113120/http://www.sabcnews.co.za/south_africa/general/0,2172,101840,00.html|archive-date=11 April 2005| url = http://www.sabcnews.co.za/south_africa/general/0,2172,101840,00.html| language = | quote =}}</ref><ref name="web._Poor">{{Cite web |title = Poor Ismail Ayob |first = Fikile-Notsikelelo |last = Moya |work = Mail & Guardian Online |date = 5 Augustus 2005 |accessdate = 2014-10-14 |url = http://www.mg.co.za/articlePage.aspx?articleid=247331&area=/insight/insight__comment_and_analysis/ |archive-url = https://web.archive.org/web/20060428122252/http://www.mg.co.za/articlePage.aspx?articleid=247331&area=%2Finsight%2Finsight__comment_and_analysis%2F |archive-date = 28 April 2006 |url-status = dead |df = dmy-all}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.ummah.net/forum/showthread.php?t=60167 |title=Friday Khutbar – Ummah.com – Muslim Forum<!-- Bot generated title --> |access-date=11 Februarie 2007 |archive-date=27 September 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927021039/http://www.ummah.net/forum/showthread.php?t=60167 |url-status=live }}</ref> Bizos het die Chinese vereniging van Suid-Afrika verteenwoordig in 'n saak wat in 2008 geëindig het, waarin Chinese Suid-Afrikaners 'voorheen benadeelde' status verleen het en sodoende vir swart ekonomiese bemagtigingsvoordele gekwalifiseer het.<ref>{{cite web|title=Chinese qualify for BEE|url=http://www.news24.com/SouthAfrica/News/Chinese-qualify-for-BEE-20080618|website=News24|accessdate=15 Desember 2015|date=18 June 2008|archive-date=9 Januarie 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160109091051/http://www.news24.com/SouthAfrica/News/Chinese-qualify-for-BEE-20080618|url-status=live}}</ref> === Film oor Rivonia === In 2017 verskyn Bizos saam met oorlewende beskuldigdes by die Rivonia-verhoor, [[Denis Goldberg]], [[Andrew Mlangeni]] en [[Ahmed Kathrada]], saam met mede-verdedigingsadvokate Joel Joffe en Denis Kuny, in 'n dokumentêre film getiteld "''Life is Wonderful''", geregisseer deur Sir Nicholas Stadlen,<ref>[[vimeo]], 284713545, ''Life is Wonderful Q&A''</ref> wat die verhaal van die verhoor vertel. Die titel weerspieël Goldberg se woorde aan sy moeder aan die einde van die verhoor toe hy gehoor het dat hy en sy kamerade die doodsvonnis gespaar is.<ref>{{YouTube|ofNIupHJooA|Life is Wonderful trailer}}</ref><ref>{{cite news|newspaper=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2018/jul/22/men-rivonia-trial-nelson-mandela-1964|title=Unsung heroes: the men who stood trial with Mandela|first=Nick (Nicholas)|last=Stadlen|date=22 Julie 2018|access-date=23 April 2019|archive-date=23 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190423092115/https://www.theguardian.com/world/2018/jul/22/men-rivonia-trial-nelson-mandela-1964|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.businesslive.co.za/bd/life/arts-and-entertainment/2018-06-13-apartheid-history-overlooked-rivonia-triallists-feted-in-life-is-wonderful/|title=Apartheid history: Overlooked Rivonia triallists feted in Life is Wonderful|first=Pippa|last=Green|website=Business Day|date=13 June 2018|access-date=23 April 2019|archive-date=23 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190423090804/https://www.businesslive.co.za/bd/life/arts-and-entertainment/2018-06-13-apartheid-history-overlooked-rivonia-triallists-feted-in-life-is-wonderful/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://news.mandela.ac.za/News/%E2%80%98Life-is-Wonderful%E2%80%99-screening-reinforces-call-for|title='Life is Wonderful' screening reinforces call for such histories in curriculum|date=15 Junie 2018|website=Nelson Mandela University|access-date=23 April 2019|archive-date=20 Oktober 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181020101636/http://news.mandela.ac.za/News/%E2%80%98Life-is-Wonderful%E2%80%99-screening-reinforces-call-for|url-status=live}}</ref> === Bekende mense verteenwoordig === Bizos het onder andere die volgende mense verteenwoordig: Nelson Mandela, sedert die 1950's<ref name=memoir/><ref name="NYT obit"/> Trevor Huddleston van Sophiatown, 1950's<ref name=memoir/> Mac Maharaj in die Little Rivonia-verhoor<ref name=memoir/> Govan Mbeki in die Rivonia-verhoor in 1963–64<ref name=memoir/> Walter Sisulu in die Rivonia-verhoor in 1963–64, en daarna sy vrou<ref name=memoir/> [[Ahmed Timol]] se familie oor sy dood in 1971 in aanhouding<ref name=memoir/> Steve Biko se familie oor sy dood in aanhouding in 1977<ref name=memoir/> Neil Aggett se familie oor sy dood in 1982 in aanhouding<ref name=memoir/> Rob Adam in 'n verhoor vir betrokkenheid by ANC-aktiwiteite, 1982<ref name="ct">''[[Cape Times]]'', 2 Junie 1982.</ref><ref name=memoir/> [[Mosiuoa Lekota]] (bekend as "Terror") en Popo Molefe by die Delmas-verraadverhoor, 1985 - 89 [[Chris Hani]] se familie tydens 'n verhoor van die [[Waarheid-en-versoeningskommissie]], waar huurmoordenaars van Hani om amnestie aansoek gedoen het. [[Morgan Tsvangirai]], leier van die [[Movement for Democratic Change]] van Zimbabwe, toe hy aangekla is vir die beplanning van 'n [[staatsgreep]] voor die algemene verkiesing in 2002<ref name=SAH/><ref name="NYT obit"/> [[Winnie Madikizela-Mandela]]<ref name=memoir/> == Ander aktiwiteite == In die 1970's het Bizos gehelp om 'n Griekse skool, SAHETI, te begin. Dit het die Griekse kultuur onderskryf, maar was selfs tydens die hoogtepunt van apartheid nie-eksklusivisties. Dit was hier waar mense soos [[Chris Hani]] se kinders opgevoed is.<ref>Vithoulkas, Jeana [http://www.neoskosmos.com/news/en/Bizos-visit-Australia?page=show (7 Maart 2010)], {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110714163352/http://www.neoskosmos.com/news/en/Bizos-visit-Australia?page=show |title="Hellenic ideals inspired anti apartheid fighter"| date=14 Julie 2011 }}</ref> In 2013 het twee van Mandela se dogters 'n regsgeding ingestel om Bizos, [[Tokyo Sexwale]] (die voormalige minister van behuising) en die advokaat Bally Chuene as direkteure van twee van Mandela se ondernemings af te sit. Bizos het gesê dat die dogters probeer om dinge in die hande te kry wat nie verkoop moet word nie. Die saak is vertraag nadat die dogters se advokaat Ismail Ayob hom aan die saak onttrek het.<ref>Vithoulkas, Jeana [http://www.neoskosmos.com/news/en/Bizos-visit-Australia?page=show (7 Maart 2010)], {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110714163352/http://www.neoskosmos.com/news/en/Bizos-visit-Australia?page=show |title="Hellenic ideals inspired anti apartheid fighter"| date=14 Julie 2011 }}</ref> == Persoonlike lewe en dood == Bizos was getroud met Arethe Daflos, bekend as 'Rita', wat 'n ruk voor sy 90ste verjaardag in November 2017 oorlede is. Die egpaar het drie seuns gehad.<ref>{{cite web|url=https://www.uct.ac.za/sites/default/files/image_tool/images/328/explore/awards/honorary_degrees/2008/George_Bizos.pdf|title=George Bizos honorary degree citation|publisher=University of Cape Town|year=2008|access-date=10 September 2020|archive-date=10 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200910071511/https://www.uct.ac.za/sites/default/files/image_tool/images/328/explore/awards/honorary_degrees/2008/George_Bizos.pdf|url-status=live}}</ref><ref name=90thbedford/><ref name=SAH/> Bizos is op 9 September 2020 in die ouderdom van 92 oorlede.<ref name="citizendeath">{{cite web | title=Human rights advocate George Bizos has died | website=The Citizen | date=9 September 2020 | url=https://citizen.co.za/news/south-africa/general/2356193/human-rights-advocate-george-bizos-has-died/ | access-date=10 September 2020 | archive-date=10 September 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200910004524/https://citizen.co.za/news/south-africa/general/2356193/human-rights-advocate-george-bizos-has-died/ | url-status=live }}</ref><ref name="bbcdeath">{{cite web | title=George Bizos: Anti-apartheid lawyer who defended Mandela dies aged 92 | website=BBC News | date=9 September 2020 | url=https://www.bbc.com/news/world-africa-54094248 | access-date=10 September 2020 | archive-date=10 September 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200910004643/https://www.bbc.com/news/world-africa-54094248 | url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |title=In memory of George Bizos (1928-2020) |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2020-09-10-in-memory-of-george-bizos-1928-2020/ |accessdate=10 September 2020 |agency=Daily Maverick |archive-date=9 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200909235222/https://www.dailymaverick.co.za/article/2020-09-10-in-memory-of-george-bizos-1928-2020/ |url-status=live }}</ref> == Eerbewyse en toekennings == *1999: Orde vir verdienstelike diens, Klas II-medalje van destydse president Mandela.<ref>"George Bizos". South African History Online. Archived from the original on 29 Julie 2020. Besoek op 9 September 2020.</ref> *2001: Internasionale verhoorprokureursprys van die jaar deur die International Academy of Trial Lawyers.<ref>"George Bizos". South African History Online. Archived from the original on 29 Julie 2020. Besoek op 9 September 2020.</ref> *2004: Die International Bar Association (IBA) het Bizos aangewys as die wenner van die 2004 Bernard Simons Memorial Award .<ref>{{Cite press release | title = IBA announces George Bizos as winner of Bernard Simons Memorial Award | publisher = The International Bar Association | date = 22 Oktober 2004 | accessdate = 14 Oktober 2014 | url = http://www.ibanet.org/Article/Detail.aspx?ArticleUid=7967B641-BC7D-40E5-85EC-44395128DDE5 | language = | quote = | archive-date = 11 September 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140911102952/http://www.ibanet.org/Article/Detail.aspx?ArticleUid=7967B641-BC7D-40E5-85EC-44395128DDE5 | url-status = live | archivedate = 11 September 2014 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140911102952/http://www.ibanet.org/Article/Detail.aspx?ArticleUid=7967B641-BC7D-40E5-85EC-44395128DDE5 }}</ref> == Werke == * {{cite book|last=Bizos|first=George |authorlink=George Bizos|title=No One to Blame?: In Pursuit of Justice in South Africa|url=https://books.google.com/books?id=nAgAzUwnyN4C|year=1998|publisher=New Africa Books|isbn=978-0-86486-319-5|display-authors=0}} * {{cite book|last=Bizos|first=George|authorlink=George Bizos|title=Odyssey to Freedom|url=https://books.google.com/books?id=xUBcAgAAQBAJ|year=2011|publisher=Penguin & Random House|location=South Africa|isbn=978-1-4152-0307-1|display-authors=0}}{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *{{cite book|title=65 Years of Friendship|first=George|last=Bizos|publisher=Penguin Random House South Africa|date=2017|isbn=9781415208861|url=https://books.google.com/books?id=IghbDwAAQBAJ&dq|display-authors=0}} == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Vertaaluit | taalafk = en | il = George Bizos }} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Bizos, George}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse advokate]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse anti-apartheidsaktiviste]] [[Kategorie:Geboortes in 1927]] [[Kategorie:Sterftes in 2020]] 8j1jkrnipk47iqqf0c70b63hvrptx92 0 315250 2895160 2474112 2026-04-19T20:11:52Z Jcb 223 2895160 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting | name = Reggio Emilia | official_name = Comune di Reggio nell'Emilia | image_skyline = Reggio emilia piazza san prospero abside duomo.jpg | image_alt = | image_caption = Piazza San Prospero in Reggio Emilia | image_shield = Reggiospqr.PNG | shield_size = 90px | image_map = | map_alt = | map_caption = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | coordinates = {{koördinate|44|42|N|10|38|E|region:IT_type:city(167013)|display=aansig}} | coordinates_footnotes = <ref name="Istat">{{cite web | url=http://demo.istat.it/bil2016/index.html | title=Istat | accessdate=2017-06-13 | archive-date=2017-08-06 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170806142909/http://www.demo.istat.it/bil2016/index.html | url-status=dead }}</ref> | frazioni = | area_footnotes = | area_total_km2 = 231 | population_footnotes = <ref>Bevolkingsdata van die Nasionale Instituut van Statistieke (Istat)</ref> | population_total = 171944 | population_as_of = 31 Desember 2017 | pop_density_footnotes = | population_demonym = Reggiano | elevation_footnotes = | elevation_m = 58 | twin1 = | twin1_country = | postal_code = 42121-42122-42123-42124 | area_code = 0522 | website = {{official website|http://www.municipio.re.it}} | footnotes = |image_flag = Flag of Bologna.svg |imagesize = 250px |shield_alt = }} '''Reggio Emilia''' (of '''Reggio nell'Emilia''') is 'n stad in die [[Italië|Italiaanse]] streek [[Emilia-Romagna]] en hoofstad van die provinsie ''Reggio nell'Emilia''. Die stad beskik oor 163.928 inwoners. Die stad in die [[Povlakte]] is van Romeinse oorsprong. Dit is in [[175 v.C.]] opgerig onder die naam ''Regium Lepidi'', en is vernoem na die oprigter daarvan, Marcus Emilius Lepidus. Die naam ''Reggio'' was vir eeue lank in gebruik gewees tot die unifikasie van [[Italië]], sonder toevoeging van ''nell'Emilia''. Om verwarring te voorkom met die stad ''Reggio'' in [[Calabria]] is die stad hernoem na ''Reggio nell'Emilia''. Die historiese binnestad is oorwegend middeleeus. Die ''Piazza Camillo Prampolini'' is die hart van die stad; hier staan onder meer die domkerk en die ''Palazzo Comunale''. Die Cispadaanse Republiek word in 1797 in die gebou uitgeroep. Daar is ook 'n vlag vir die nuwe republiek gekies: groen, wit en rooi, die huidige nasionale vlag van [[Italië]]. 'n Ander belangrike monument is die basiliek ''San Prospero'' met sy karakteristieke agthoekige toring. Die belangrikste weg is die historiese ''Via Emilia'' wat die stad van wes na oos deurkruis. Die katedraal is eers in die [[16de eeu]] voltooi. Die ''frazione'' Sesso en Ville di Reggio Emilia maak deel uit van die munisipaliteit. == Sport == ''AC Reggiana 1919'' is die professionele sokkerspan van Reggio Emilia en speel in die MAPEI Stadion - Città del Tricolore. ''AC Reggiana 1919'' het op die hoogste Italiaanse vlak, die [[Serie A]] gespeel. Die stadion speel ook gasheer vir ''US Sassuolo'' van die naburige [[Sassuolo]]. == Persone wat gebore is in Reggio nell'Emilia == <!-- chronologies --> * Ludovico Ariosto (1474-1533), digter, toneelskrywer en howeling aan die hertogelike hof van [[Ferrara]], skrywer van ''Orlando Furioso'' * Angelo Secchi (1818-1878), astronoom en geestelike * Silvio d'Arzo (1920-1952), skrywer * Serge Reggiani (1922-2004), Franse akteur * Romolo Valli (1925-1980), akteur * Mauro Baldi (1954), Formule 1-bestuurder * [[Zucchero Fornaciari|Zucchero]] (1955), sanger en musikant * Sergio Campana (1986) * Hachim Mastour (1998), Marokkaanse sokkerspeler <gallery> Lêer:07 Reggio Emilia, Italy - レッジョ・エミリア.jpg|Die Ou Stad Lêer:Reggio emilia torre bordello sala municipio.jpg|Toring Lêer:Reggio emilia tetti detail.jpg|Uitsig oor die stad Lêer:Residuo mura reggio emilia.jpg|Stadsmuur </gallery> == Susterstede == * [[Chisinau]], Moldawië * Rio Branco, [[Brasilië]]<ref>{{it}}[http://www.comune.re.it/retecivica/urp/retecivi.nsf/PESDocumentID/D4909628607E87F7C1257CAF00325C77?opendocument&FROM=Gmllgg2 Gemellaggi e dichiarazioni di amicizia], Comune di Reggio Emilia. Opgespoor op 13 April 2018.</ref> == Notas == {{vertaalvanaf | taalafk = nl | il = Reggio_Emilia }} == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://www.municipio.re.it/ Munisipaliteit Reggio nell'Emilia] {{Commons|Reggio nell'Emilia}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in Italië]] ffllefdbvzin1invc9mfosq26tv1ssm 0 315892 2895159 2843602 2026-04-19T20:11:32Z Jcb 223 2895159 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} [[Lêer:Wpdms usgs photo raritan bay.jpg|300px|duimnael|regs|Raritan-gebied insluitende Staten Island]] Die '''Raritan''' was groeperinge van die [[Lenni-Lenape|Lenape]] mense wat rondom die Raritanrivier en baai gewoon het, in wat nou noordoostelike [[New Jersey]] en [[Staten-eiland]], [[New York (deelstaat)|New York]] is. Die naam "Raritan" is waarskynlik afkomstig van een van die Delaware-tale (Lenape-tale) (een van die tale in die [[Algonquian-tale |Algonquian]]-taalgroep), hoewel daar verskillende interpretasies is oor die betekenis daarvan. Dit kan 'n afgelei wees van ''Naraticong'' <ref>{{cite web |url=http://www.njstatelib.org/NJ_Information/Digital_Collections/Place_Names/PLACE.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20041205164251/http://www.njstatelib.org/NJ_Information/Digital_Collections/Place_Names/PLACE.pdf |url-status=dead |archive-date=2004-12-05 |title=The Origin of New Jersey Place Names |accessdate=2009-01-06 |format=PDF |year=1938 |work=New Jersey State Library Commission |publisher=Federal Writers' Program }} </ref> wat "rivier oorkant die eiland" beteken, of ''Roaton'' of ''Raritanghe'', die name van 'n groep wat oor die [[Hudsonrivier]] gekom het en die vorige bevolking wat bekendstaan as die ''Sanhican'' verplaas het.<ref>http://www.bergencountyhistory.org/Pages/indians.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190120051116/http://www.bergencountyhistory.org/Pages/indians.html |date=20 Januarie 2019 }} Indigenous Population:Between 1628 and 1640, the Sanhicans were driven away from the west shore of Raritan Bay by a band of Wisquaskecks, known as the Roaton or Raritanghe, who removed from their territory north of Manhattan across Staten Island and into the lower Raritan Valley. By July 1640, the Raritans were described as "a nation of savages who live where a little stream [the Raritan River] runs up about five leagues behind Staten Island." At a peace conference with the Dutch in 1649, Pennekeck, sachem of ''Achter Col'' (Newark Bay), "said the tribe called Raritanoos, formerly living at Wisquaskeck had no chief, therefore he spoke for them, who would also like to be our friends..." Their intrusion was apparently contested unsuccessfully by Sawanoos (Southern) Lenape and Sanhicans. Consequently, the Hackensacks were separated from other Sanhican communities.</ref> (wat verder die binneland in beweeg het).<ref>{{cite web|url=http://trentonhistory.org/His/colonial.htm|title=Trenton Historical Society, New Jersey|website=trentonhistory.org}}</ref> Alternatiewelik is ''Raritan'' die [[Nederlands]]e uitspraak van ''wawitan'' of ''rarachons'', wat "gevurkte rivier" of "oorlopende stroom" beteken.<ref>Troeger, Virginia, B. and McEwen, Rbert, James ''Woodbridge'', Charleston, SC: Acadia Publishing, 2002, p. 18</ref> Die Raritan het vroeë kontak gehad met setlaars in die kolonie [[Nieu-Nederland]]. William Kieft, goewerneur van Nieu-Nederland, het 'n uitwissingsveldtog teen hulle beplan, onder voorwendsel dat varke van 'n plaas op die huidige Staten-eiland gesteel is. Die aanval op die [[Verenigde State van Amerika|Amerikaanse]] [[Indiane]], hoewel dit nie veel skade berokken het nie, was 'n bydraende faktor tot die groepe se vorming van 'n alliansie tydens die Kieft-oorlog (1643-1645) teen die nedersettings van Nieu-Nederland.<ref>{{cite book |last=Shorto |first=Russell |authorlink =Russell Shorto |title=The Island at the Center of the World: The Epic Story of Dutch Manhattan and the Forgotten Colony that Shaped America|year=2004|publisher=Random House|isbn=1-4000-7867-9}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.fulkerson.org/1tienhov.html |title=A Tale of Tienhoven |access-date= 3 Oktober 2020 |archive-date=17 Februarie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200217003147/http://www.fulkerson.org/1tienhov.html |url-status=dead }}</ref> {{vertaalvanaf | taalafk = en | il = Raritan_people }} == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geskiedenis van Amerika]] hr3irh787chvw2divivhqo5n6umr4ql 0 315976 2895071 2728894 2026-04-19T16:30:11Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895071 wikitext text/x-wiki {{gaan taal na}} {{Inligtingskas Skaakspeler | Naam = Eros Riccio | Beeld = Eros Riccio nel 2020.jpg | Beeldbeskrywing = | Beeldonderskrif = Eros Riccio in 2020 | Geboortenaam = | Alias = | Geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1977|12|1}} | Geboorteplek = [[Lucca]], [[Italië]] | Nasionaliteit = {{vlagland|Italië}} | Sterftedatum = | Sterfteplek = | Titel = Grootmeester ICCF | FIDE rang = | Beste gradering = | Wêreldkampioen = }} '''Eros Riccio''' (gebore 1 Desember [[1977]]) is 'n [[Italiaanse]] [[skaak|skaakspeler]]. Hy is 'n grootmeester van korrespondensie-skaak,<ref>[https://www.iccf.com/player?id=241018 (en) Player details]</ref> onderkampioen van Europa en Olimpiese brons met die Italiaanse nasionale span, en wêreldkampioen in korrespondensie-skaak FICGS<ref>[http://www.ficgs.com/titles.html (en) FICGS Correspondence Chess World Championship]</ref>. Hy is bowenal 'n kampioen van [[:en:Advanced chess|Gevorderde skaak]] en ook die outeur van 'n persoonlike skaakboek genaamd Sikanda<ref>{{Cite web |url=http://scacchi.blogcindario.com/2011/12/00059-sikanda.html |title=(en) Sikanda |access-date= 6 Oktober 2020 |archive-date= 4 Maart 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304235638/http://scacchi.blogcindario.com/2011/12/00059-sikanda.html |url-status=dead }}</ref>. == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronne == * [https://www.iccf.com/RatingList.aspx (en) ICCF rang] {{commonscat|Eros Riccio}} {{Saadjie}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Riccio, Eros}} [[Kategorie:Italiaanse sportlui]] [[Kategorie:Skaakspelers]] [[Kategorie:Geboortes in 1977]] [[Kategorie:Lewende mense]] al4ee1pv476srb7z1c6k9xofgggm0ka 0 318347 2895107 2892067 2026-04-19T17:26:38Z Jcb 223 2895107 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Paulclaes.jpg|duimnael|Claes (foto deur Michiel Hendryckx)]] '''Paul Claes''' (gebore op [[30 Oktober]] [[1943]]) is 'n [[Vlaandere|Vlaamse]] akademikus, skrywer, digter en vertaler. Claes word gebore in [[Leuven]] en studeer klassieke letterkunde en Germaanse [[filologie]] (Nederlands en Engels). Hy behaal in 1981 'n PhD met 'n proefskrif getiteld ''De mot zit in de mythe'', wat handel oor verwysings na klassieke tekste in die werke van [[Hugo Claus]]. Hy werk aan die [[Katolieke Universiteit Leuven|Katholieke Universiteit Leuven]] en ook die Katolieke Universiteit van Nijmegen. Claes debuteer in 1983 as digter met [[Sonnet|sonnette]] in ''De zonen van die zon''. Sy vertaling van [[T.S. Eliot]] se "The Waste Land" (2007) bevat 'n omvattende kommentaar en 'n nuwe interpretasie. "La clef des Illuminations" (2008) is 'n nuwe interpretasie van [[Arthur Rimbaud]] se meesterstuk. "Concatenatio Catulliana" (2002) stel 'n nuwe teorie voor oor die rangskikking van Catullus se "Carmina". == Literêre pryse == * Willemsfondsprijs voor kritiek (1984) * Literaire Prijs van de stad Antwerpen (1985) * Cornetteprijs en Eeckhoutprijs van die Vlaamse Academie (1986) * Koopalbeurs voor vertaling (1986, 1993 en 1996) * Belgische Staatsprijs voor [[essay]] en kritiek (1991) * Prijs van de provincie Brabant voor proza: ''Het laatste boek'' (1993) * [[Martinus Nijhoff]] Prijs voor vertaling (1996) * Schrijvers van Nu-prijs (2001) * BookSpot Literatuur-prijs vir die roman ''De Kameleon'' (2002) * [[Multatuli]]prijs vir die roman ''De Kameleon'' (2002) * Prijs voor Letterkunde van de Vlaamse Provincies vir die roman ''De Kameleon'' (2002) * Gemenebestprijs Kalmthout (2002) * Prix du Sonnet (Amis de Ronsard, 2011) * Adele Mellen-prys vir die studie oor ''The Waste Land'' van [[T.S. Eliot]] (2012) Nominasies * Libris Literatuur Prijs 1994 vir ''De Sater'', 1999 vir ''De Phoenix'' * VSB Poëzieprijs 2001 vir ''Glans/Feux'' * BookSpot Literatuurprijs vir ''De Kameleon'' * Europese Aristaeon-prijs 1995 vir ''Ulysses'' van James Joyce, 1996 vir ''Une Saison en enfer'' van [[Arthur Rimbaud]] == Publikasies == === Verhalende prosa === * ''Het laatste boek'' (1992) * ''De Sater'' (1993) * ''De Bloomiade'' (1996) * ''De Zoon van de Panter'' (1996) * ''De Phoenix'' (1998) * ''De Kameleon'' (2001) * ''Het Hart van de Schorpioen'' (2002) * ''De Lezer'' (2003) * ''Lily'' (2003) * ''Sfinx'' (2004) * ''Psyche'' (2006) * ''De Leeuwerik'' (2010) * ''Plastic love'' (2013) * ''De haas en de regenboog'' (2016) * ''Glimpen. Literair logboek'' (uitgewery P, 2018) * ''Waar is de bruidegom? Een tafelgesprek over Bruegel'' (2019) *''De kamerheer en de kanselier. Jan van Eyck en de Maagd van Autun'' (2020) === Poësie === * ''De Zonen van de Zon'' (1983) * ''De zon gaat onder'' (1984) * ''Hospes comesque Corporis'' (1984) * ''Rebis'' (1989) * ''Dodendans (1989) * ''Metamorphoses'' (1991 en 1999²) * ''Feux'' (1992) * ''Embleem'' (1994) * ''Mimicry'' (1994) * ''X Tien dizijnen'' (1997) * ''Glans'' (1999) * ''Glans / Feux'' (2000) * ''Atlantis'' (2000) * ''Mnemosyne. Camenae Latinae'' (2004) * ''De waaier van het hart'' (2004) * ''Dochters van Eva'' (2008) * ''De Zonen van de Zon'' (2008, Versamelde gedigte) * ''Animula. Twaalf zielgedichten voor Christine D'haen'' (2011) * ''Rejoyce'' (Antwerpen: Plantijn Museum voor Typografie 2013) * ''Ziel van mijn ziel. Elegieën'' (2015) * ''De omgekeerde wereld. Tegendraadse gedichten'' (2015) * ''The Bloomiad'' (Bucheliuspers, 2016) * ''William Shakespeare, Sonnet CLV'' (Bucheliuspers, 2019) === [[Essay]]istiek === * ''Het netwerk en de nevelvlek. [[semiotiek|Semiotische]] studies'' (1979) * ''De mot zit in de mythe. Hugo Claus en de oudheid'' (1984) * ''Claus-reading'' (1984) * ''De Kwadratuur van de Onyx. Over de dichtkunst van Christine D'haen'' (1986) * ''Claus Quadrifrons. Vier gezichten van een dichter'' (1987) * ''Echo 's echo 's. De kunst van de allusie'' (1988) * ''De dansende Faun'' (1989) * ''Gezelle gelezen'' (1993) * ''Raadsels van [[Rainer Maria Rilke|Rilke]]. Een nieuwe lezing van de Neue Gedichte'' (1995) * ''De Gulden Tak. Antieke mythe en moderne literatuur'' (2000) * ''Concatenatio Catulliana. A New Reading of the Carmina'' (Gieben 2002) * ''La clef des Illuminations'' (2008) * ''Rilkes Rätsel'' (2009) * ''Echo's echo's. De kunst van de allusie'' (2011, nuwe uitgawe) * ''C. Honderd notities van een alleslezer'' (2011) * ''A Commentary on T.S. Eliot's Poem ''The Waste Land''. The Infertility Theme and the Poet's Unhappy Marriage'' (2012) * ''Zwarte Zon. Code van de hermetische poëzie'' (2013) * ''De sleutel. Vijfentwintig gedichten van Noord en Zuid ontsloten'' (2014) * ''Kinderen van Rousseau. Een pamflet tegen de tijdgeest'' (2014) * ''Meester Claus'' (Huis Clos 2015) * ''Het teken van de hamster. Een close-reading van Hugo Claus'' (Vantilt 2018) * ''Gouden vertaalregels. Tips voor beginnende (en andere) vertalers'' (Vantilt 2018) * ''Serendipity. De dichterlijke detective'' (PoëzieCentrum 2018) === Vertalings === * ''De Griekse liefde, Honderd epigrammen uit de Griekse Anthologie'' (1983) * Gérard de Nerval, ''Christus in de hof van olijven'' (1984) * [[Ezra Pound]], ''Mauberley en andere gedichten'' (1985, met Mon Nys) * [[Sappho]], ''Liederen van Lesbos'' (1985) * Ezra Pound, ''De Pisaanse Canto's'' (1985, met Mon Nys) * J. H. Leopold, ''Cheops'' (1985, vertaling in die Engels, met Christine D'haen) * John Donne, ''Een nocturne op het feest van S. Lucia, zijnde de kortste dag'' (1985, met Christine D'haen) * William Shakespeare, ''Sonnet VIII'' (1986, vertaling in die Frans) * Arthur Rimbaud, ''De dronken boot'' (1986) * John Milton, ''Sonnet'' (1986) * Stéphane Mallarmé, ''Gedichten'' (1986) * [[D.H. Lawrence]], ''Vijgen'' (1986) * Arthur Rimbaud, ''Twaalf gedichten'' (1987) * Georges Bataille, ''Het oog'' (1987) * [[Arthur Rimbaud]], ''Gedichten'' (1987) * Victor Segalen, ''Oostwaartse stèles'' (1988) * [[Guido Gezelle]], ''The Evening and the Rose'' (1989, met Christine D'haen, Engels) * ''De liefste, ''Onsterfelijke liefdesverzen'' (1990) * Guido Gezelle, ''Tranen. Lacrimae'' (1990, vertaling in Latyn) * ''Metamorphoses''. Carmina poetarum recentiorum in Latinum vertit'' (1991 en 1999², vertalings in Latyn) * R.M. Rilke, ''De kornet'' (1991) * Stéphane Mallarmé, ''De middag van een faun'' (1992) * August von Platen, ''Venetiaanse sonnetten'' (1992) * Arthur Rimbaud, ''H: Erotische gedichten'' (1993) * Gérard de Nerval, ''Hersenschimmen/Les Chimères'' (1994) * [[James Joyce]], ''Ulysses'' (1994, agste verbeterde druk 2017, met Mon Nys) * [[Arthur Rimbaud]], ''Een seizoen in de hel. Une saison en enfer'' (1995) * ''De tiende Muze, Onsterfelijke vrouwenpoëzie'' (1995) * James Joyce, ''Giacomo Joyce'' (1995), * Catullus, ''Verzen'' (1995) * José-Maria de Heredia, ''Trofeeën. Trophées'' (1996) * LouÏze Labé, ''Sonnetten/Sonnets'' (1996) * ''De Griekse liefde, Honderdvijftig epigrammen'' (1997) * Arthur Rimbaud, ''Gedichten'' (1998) * [[Johan Andreas dèr Mouw]], ''I 'm Brahman. 15 sonnets translated from the Dutch''. (1999) * Arthur Rimbaud, ''Illuminations'' (1999) * [[Gaius Valerius Catullus|Catullus]], ''Liedjes voor Lesbia'' (2000) * ''Licht van mijn leven'', (2000) * Arthur Rimbaud, ''Een seizoen in de hel'', ''Une saison en enfer'' (2000) * [[Michel de Montaigne|Montaigne]], ''Zinspreuken'', (2002) * Arthur Rimbaud, ''Brieven 1870-1875'' (2002) * Hugo Claus, ''Eros'', in die [[Latyn]] (2004) * ''De gouden lier. Archaïsche Griekse lyriek'' (2005) * [[Rainer Maria Rilke]], ''Het lied van liefde en dood van kornet Christoph Rilke'' (2006), ''Die Weise von Liebe und Tod des Cornets Christoph Rilke'' * Arthur Rimbaud, Gedichten, Een seizoen in de hel, Illuminations'' (2006). * [[T.S. Eliot]], ''Het Barre Land/The Waste Land'' (2007) * ''De meesters. Wereldpoëzie van twintig eeuwen'' (2008) * ''Honderd fragmenten'' van [[Herakleitos]] (2009) * Montaigne, ''Wat weet ik?''(2008) * [[Omar Khayyám]], ''Kwatrijnen'' (2010) * ''De tuin van de Franse poëzie. Een canon in 100 gedichten'' (2011) * Horatius, ''Monument. Twintig oden'' (2011) * Paul Valéry, ''Le Cimetière marin/Het kerkhof aan zee'' (2011) * Herakleitos, ''Alles stroomt'' (2011) * Gezelle, ''La Fleur. Vingt-sept poèmes traduits du flamand'' (2012) * Wallace Stevens, ''Dertien wijzen om naar een merel te kijken'' (2012) * Arthur Rimbaud, ''Gedichten, Een seizoen in de hel, Illuminations'', Perpetua-reeks (Athenaeum 2012) * Guillaume Apollinaire, ''Zone'' (Druksel, 2012) * Louïse Labé, ''Sonnetten. Een keuze'', Editie in de Roozetak (2012) * Charles Baudelaire, ''Le voyage/De reis'' (2013) * Marcel Proust, ''Treurnissen: Mijmeringen onder wisselende hemel'' (2013), met Chris van de Poel * ''Het kristal. Twaalf sonnetten voor Spinoza'' (2014) * Stéphane Mallarmé, ''Een Dobbelsteenworp zal nooit het Toeval opheffen/Un coup de Dés jamais n'abolira le Hasard'' (2014) * ''Beelden van de mens'' (Atalanta Pers, 2015) * Horatius, ''Pluk de dag. Vijftig oden'' (Athenaeum, 2015) * Martinus Nijhoff, ''Awater'', ''Inuits dans la jungle'', n° 6, 2015, 8-17 * T.S. Eliot, ''Prufrock'' (Koppernik, 2016) * Guillaume Apollinaire, ''Poèmes secrets - Geheime gedichten'' (Vleugels, 2016) * Charles Baudelaire, ''Zwarte Venus. Vijftig gedichten uit Les Fleurs du Mal'' (Athenaeum, 2016) * Paul Valéry, ''Tien Charmes'' (Vleugels, 2016) * Catullus, ''Lesbia. Verzen van liefde en spot'' (Athenaeum, 2017) * [[William Butler Yeats|W.B. Yeats]], ''De spiraal. Dertien gedichten'' (Vleugels, 2017) * Martinus Nijhoff, ''De wolken/Les nuages. Onze poèmes'' (Bucheliuspers, 2017) * Stéphane Mallarmé, ''Brise marine'' (Geldermalsen, Lupus 2017) * Meleagros, ''Bitterzoete liefde. Griekse epigrammen'' (Athenaeum, 2018) * Georges Bataille, ''Het kleintje'' (Vleugels, 2018) * Valery Larbaud, ''Barnabooth. Twaalf gedichten'' (Vleugels, 2018) * Georges Bataille, ''Coryphea'' (Vleugels, 2018) * Guillaume Apollinaire, ''Beestenboek'' (Coriarius, 2018) * Georges Bataille, ''De geschiedenis van het oog'' (Vleugels, 2019) * Willem Elsschot, ''Het Huwelijk/Le Mariage'' (Polis, 2019) * ''Het prisma van Brahman.'' Een sonnet van J.A. dèr Mouw, verklaard en vijfmaal vertaald door Paul Claes (Avalon Pers 2019) * T.S. Eliot, ''Gedichten 1917-1930'' (Koppernik, 2019) * Dominicus Lampsonius, ''Portretten van bekende schilders uit de Lage Landen'' (Polis, 2020) * Guillaume Apollinaire, ''Het lied van de onbeminde'' (Vleugels, 2020) * ''Gui aan Lou. Een brief van Guillaume Apollinaire aan Louise de Coligny-Châtillon''(Vleugels, 2020) == Bloemlesings == * ''Lyriek van de lage landen. De canon in tachtig gedichten'' (2008) * ''Onvergetelijke verzen. Maar van wie ook weer?'' (2011) * ''SIC. Mijn citatenboek'' (Coriarius, 2017) * ''Wie zei dat? 500 historische oneliners'' (Vantilt, 2019) == Woordeboek == * ''Groot retorisch woordenboek. Lexicon van stijlfiguren'' (2015), met Eric Hulsens == Vertalings in vreemde tale == * ''Der Phoenix'' (Frankfurt am Main 2001) - Duits (vertaling Marlene Müller-Haas) * ''Feniksas'' (Vilnius 2004) - Litouws (vertaling Antanas Gailius) * ''Syn Pantery'' (Moskva 2007) - Russisch (vertaling Dimitri Silvestrov) * ''Rilkes Rätsel'' (Oberhausen 2009) - Duits (vertaling Marlene Müller-Haas) == Literatuur == * Christine D'haen, ''Het raadsel van de rebis'', De Revisor, 19,2 (1992), 90-95 * Raymond van den Broeck, ''De velerlei gedaanten van Proteus. Een bijdrage over Paul Claes'', Ons Erfdeel, 36, 5 (1993) * Jooris van Hulle, ''Wilde inkt en ambrozijn'' (1997), 33-40 (Paul Claes: Reizen door de literatuur) * Martijn de Bont, ''Paul Claes'', Kritisch Literatuur Lexicon (Feb. 1997) * Christine D'haen, ''De zoon van de Zon: het werk van Paul Claes'' (1997) * Chris van de Poel, ''Het pad van een strenge methode'', Filter, 7,1 (2000), 35-39 * Rudi van der Paardt, ''Claes, a New Literary Wizard'', The Low Countries (2002) * Johan Velter, ''Paul Claes: De vele kanten van een verlichtingsmens'', Leesidee (2002) * Luc Devoldere, ''Alexandrijn in Kessel-Lo'', Ons Erfdeel, 46, 5 (2003) * Peter Henk Steenhuis, ''Een dwingend stappenplan'', Nijmegen: Flanor 2004, 31-36 * Henri Bloemen, '' Paul Claes: Beweeglijk in het beweeglijke'', Filter, 14,4 (Des. 2007) * Johan Velter, ''Een bepaling van het oeuvre tussen 1998 en 2008'', http://www.druksel.be/nl/fondsen/claes/oeuvre.html * Carl De Strycker, ''The Message is the Meaning. De dichter Paul Claes'', Ons Erfdeel (2009), 164-168 * Jooris van Hulle, ''De echte lezer moet de wereld leren lezen'', Poëziekrant 33,2 (2009), 50-57 * Patrick Peeters, ''Poëzie als gecodeerde communicatie'', Poëziekrant 40,1 (2016), 40-45 * Dirk de Geest, ''Kameleon van de letteren'', Poëziekrant 42, 6 (2018), 24-27 * Katelijne De Vuyst, ''Meester Claes. Bij de 75ste verjaardag van Paul Claes'', Poëziekrant 42, 6 (2018), 28-31 == Sien ook == * [[Vlaamse letterkunde|Vlaamse literatuur]] == Bronnelys == * [http://www.dbnl.org/auteurs/auteur.php?id=clae010 Paul Claes] (in Nederlands) * [http://www.dbnl.org/tekst/bork001schr01_01/bork001schr01_01_0194.htm Paul Claes] (in Nederlands) {{vertaalvanaf | taalafk = nl | il = Paul_Claes }} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Claes, Paul}} [[Kategorie:Vlaamse skrywers]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Geboortes in 1943]] 761a7oqd3k0t0q5ff24w1quffj83eec 0 318773 2895119 2812051 2026-04-19T19:15:09Z Jcb 223 2895119 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Pieter Frans van Kerckhoven, asset n1rJDdrUIdbWhPkuqe4yXwOW.tif|duimnael|Peter Frans Van Kerckhoven]] '''Peter Frans van Kerckhoven''' ([[10 November]] [[1818]], [[Antwerpen]] - [[1 Augustus]] [[1857]], Antwerpen) was 'n [[Vlaminge|Vlaamse]] skrywer en een van die leiers van die vroeë [[Vlaamse Taalbeweging|Vlaamse Beweging]]. Hy was die seun van 'n makelaar, en sy geboorte uit 'n welgestelde gesin het aan hom 'n goeie opvoeding besorg. Nadat hy aanvanklik onderrig ontvang het aan 'n privaatskool het hy saam met sy tydgenoot en vriend Domien Sleeckx, die [[Antwerpen]]se athenaeum bygewoon. Van Kerckhoven was in daardie tydperk 'n onvermoeide leser en het byna al sy sakgeld bestee aan boeke deur die tradisionele Franse skrywers. Gedurende sy jeug was Van Kerckhoven, net soos die res van sy gesin, baie godsdienstig. Nadat Van Kerckhoven in 1836 aan die Athenaeum in Antwerpen gegradueer het, studeer hy medies in [[Italië]] aan die Universiteit van Bologna. In Italië was Van Kerckhoven getuie van die rusteloosheid en opstande tydens die [[Unifikasie van Italië|Risorgimento]]. Die konfrontasie met die [[Liberalisme|liberale]] en antiklerikale Risorgimento-beweging sou bepalend wees ten opsigte van sy latere progressief-linkse oortuigings. Van Kerckhoven het ontwikkel van 'n vroom Katoliek na 'n entoesiastiese en oortuigde linkse. Ondanks die persoonlike verandering wat Van Kerckhoven in Italië ondergaan het, het hy egter godsdienstig gebly. Van Kerckhoven behaal die graad baccalaureus in geneeskunde en filosofie, maar in Junie 1838 keer hy skielik terug na Antwerpen sonder om sy studies te voltooi. Daar word algemeen geglo dat Van Kerckhoven inderhaas uit [[Bologna]] gevlug het vanweë sy kontak met die klandestiene Carbonari-beweging. In Antwerpen sou hy sy mediese studies aan die ''Elisabeth-hospitaal'' voortsit, maar hy sou dit egter vinnig opgee. Tydens die opleiding het hy kennis gemaak met die studente Jan De Laet en [[Hendrik Conscience]], wat byna onmiddellik sy artistieke talent herken en hom voorgestel het aan die romantiese kunstenaarsgroep van die stad. Van Kerckhoven sou vinnig een van die sentrale karakters van die [[Antwerpen]]se kultuurtoneel word. Behalwe vir sy kantoorwerk (aanvanklik in die besigheid van sy vader en later by die stadsadministrasie) was hy baie aktief as kunstenaar, literatuurkritikus en as hoofredakteur van verskeie geïllustreerde tydskrifte, waaronder die ''Noordstar'' en die ''Vlaemsche Rederyker''. Van Kerckhoven was ook 'n lid van ''De Hermans'', ''Het Heilig Verbond'' en ''De Olijftak''. As romanskrywer was hy nie so gewild soos [[Hendrik Conscience|Conscience]] nie, maar tog was hy taamlik suksesvol as [[skrywer]] en het hy as literatuurkritikus waardering geniet. Wedersydse afguns asook Van Kerckhoven se strewe om die Vlaamse beweging meer liberaal te maak, het vanaf 1846 gelei tot 'n skeuring met [[Hendrik Conscience|Conscience]], wat die Vlaamse beweging met die [[Rooms-Katolieke Kerk|Katolieke]] politici wou belyn. Die konflik het vinnig toegeneem en in 1847 'n bitter vete geword wat in die [[Antwerpen]]se tydskrifte ''De Roskam'' en ''De Schrobber'' geveg is. Van Kerckhoven het ook vir Conscience aangeval in die pamflet ''De Vlaemsche Beweging'' (1847). Gedurende hierdie jare het Van Kerckhoven sukses behaal toe hy stadsklerk word en met ''Ziel en lichaem'' (1848) en die roman ''Liefde'' (1851) die toppunt van sy literêre oeuvre bereik. Boonop het hy onvermoeid bygedra tot die ''Vlaemsche Rederyker'', 'n literêr-kritiese geïllustreerde tydskrif waarvan hy sedert 1847 hoofredakteur was. In 1852 is Van Kerckhoven selfs in die ''Leopold-orde'' tot ridder geslaan. Hy het egter aan die begin van 1857 ernstig siek geword. Dit wil voorkom asof hy aan [[tuberkulose]] gely het. Hy is enkele maande daarna op die jong ouderdom van 38 jaar oorlede. == Bibliografie == * Gozewijn, graef van Strijen (1841) * Jaek of een arm huisgezin (1842) * De koopmansklerk (1843) * Daniël (1845) * Gedichten en balladen (1846) * De Vlaemsche Beweging (1847) * Richilde (1847) * Ziel en lichaem (1848) * Liefde (1851) - weer in 1971 uitgegee deur Hubert Lampo . * Boer en edel (1853) * De dronkaerd (1854) * Twee goddeloozen (1857) == Sien ook == * [[Vlaamse letterkunde|Vlaamse literatuur]] == Bronne == * Lode Baekelmans, ''Vier Vlaamsche prozaschrijvers'', Antwerpen, 1931. * Contactgroep 19de eeuw. Dr FA Snellaertcomité, Vierde colloquium: Pieter Frans Van Kerckhoven, 1818–1857, Antwerpen, 1989. * Ada Deprez red., ''Hoofdstukken uit de geschiedenis van de Vlaamse letterkunde in de negentiende eeuw'' (Studies op het gebied van de moderne Nederlandse literatuur, nr. 1-4-6), 3 vol., Gent, 1999. * Gobbers, Walter, 'Kerckhoven, Pieter F. van', in: Nieuwe Encyclopedie van de Vlaamse Beweging, II, Tielt, 1998, 1684–1685. * Sleeckx, D., Indrukken en ervaringen, L. Simons red. (Herdrukken uit de Zuidnederlandse Letterkunde), Beveren, 1982. * Van Kerckhoven, PF, Liefde 1843, een liefdesroman in briefvorm, H. Lampo red., Antwerpen, 1971. {{vertaalvanaf | taalafk = en | il = Peter_Frans_Van_Kerckhoven }} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Van Kerckhoven, Peter Frans}} [[Kategorie:Geboortes in 1818]] [[Kategorie:Sterftes in 1857]] [[Kategorie:Vlaamse skrywers]] [[Kategorie:Aktiviste]] 53wiljydhut1bu6x57lqtbu65kqhl0s 0 318794 2895137 2556964 2026-04-19T19:46:35Z Jcb 223 2895137 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Pierre Kemp | beeld = PierreKempHub.Levigne.tiff | beeldonderskrif = Tekening van Kemp deur Hubert Levigne | geboortedatum = [[1 Desember]] [[1886]] | geboorteplek = [[Maastricht]] | sterfdatum = [[21 Julie]] [[1967]] | sterfplek = [[Maastricht]] | beroep = [[skrywer]], [[skilder]] | jare-aktief = | handtekening = | webwerf = }} '''Pierre Kemp''' ([[1 Desember]] [[1886]] – [[21 Julie]] [[1967]]) was 'n [[Nederlanders|Nederlandse]] [[digter]]. ==Lewensloop== [[Lêer:Pierre Kemp stadspark-Maastricht.JPG|duimnael|regs|200px|Standbeeld van Pierre Kemp in die stadspark van Maastricht.]] Na laerskool was Kemp as [[skilder]] (van erdewerk) werksaam by die Société Céramique en daarna tot sy aftrede as administrateur by die steenkoolmyn Laura en Vereeniging te Eygelshoven. Kemp debuteer as digter met 'n [[sonnet]] in 'n uitgawe van De Limburger Koerier van 23 Maart 1910. In 1914 verskyn sy eerste digbundel onder aanmoediging van die [[Jesuïet]] J. van Well. Tussen 1915 en 1916 werk hy as leerling-joernalis by De Tijd in Amsterdam, maar word deur heimwee gedryf en keer spoedig terug na Maastricht. In 1918 trou Kemp met Hubertina Catharine Mommers, saam met wie hy drie seuns het. Kemp het vir dekades lank per trein tussen Maastricht en Eygelshoven gereis op pad na sy werkplek by die Laura-myn. Hy het, gewoonlik onberispelik geklee in 'n donker en stemmige pak, honderde gedigte tydens die kort treinreise geskryf. Vele hiervan is ingesluit in Stabielen en passanten (1934), wat Kemp se "tweede debuutbundel" genoem is vanweë die ligter toon en speelse, beskeie verse daarin, en de Engelse Verfdoos (1956). 'n Besonderse werk verskyn in 1960 toe hy saam met die skilder Willem Hofhuizen Les Folies Maestrichtoises ('n digbundel gebaseer op die koeplette van François Couperin getiteld Les Folies Françaises) ter ere van die 50ste verjaardag van Fernand Lodewick skep. Lodewick was 'n bekende Neerlandikus wat destyds handboeke aan die Nederlandse lycea voorsien het. Dit is gepubliseer deur Willem Veltman. Honderd eksemplare daarvan is gedruk, waarvan die eerste dertig "getooi" is met 'n handtekening van beide kunstenaars en waarvan die gedrukte tekeninge per hand ingekleur is deur Willem Hofhuizen. Behalwe vir sy digterskap was Pierre Kemp ook 'n verdienstelike [[skilder]]. In 1975 en 2010 is uitstallings van sy werk in die Bonnefantenmuseum in Maastricht gehou. Sy jonger broer Mathias Kemp was ook 'n digter en skrywer. Pierre Kemp, Eygelshoven en die Laura-myn was die onderwerp van die digter-juris Manuel Kneepkens se begrafnismars uit 1993: "Langs de lange, lange beroete spoorlijn|naar huis..." (in: Au pays du tendre Mosan noir) <gallery> PierreKempVoorjaar.jpg|Kemp se gedig Voorjaar (aangebring op 'n skuur in Warder, Nederland) KempBeerPastils.jpg|Tekening deur Kemp (Beer-Pastils uit Revuetaferelen) </gallery> ==Pryse== * 1954 - Poëzieprijs van de gemeente Amsterdam vir sy gedigte * 1956 - [[Constantijn Huygens]]-prijs vir sy gehele oeuvre * 1958 - [[Pieter Corneliszoon Hooft|P.C. Hooft]]-prijs vir sy gehele oeuvre * 1959 - Culturele prijs van Limburg vir sy gehele oeuvre ==Bibliografie== * 1914 - ''Het wondere lied'' * 1916 - ''De bruid der onbekende zee en andere gedichten'' * 1925 - ''Limburgs Sagenboek'' * 1928 - ''Carmina Matrimonalia'' * 1934 - ''Stabielen en passanten'' * 1938 - ''Fugitieven en constanten'' * 1940 - ''Transitieven en immobielen'' * 1946 - ''Pacific'' * 1946 - ''Standard-book of classic blacks'' * 1947 - ''Phototropen en noctophilen'' * 1949 - ''Forensen voor Cythère en andere gedichten'' * 1956 - ''Engelse verfdoos'' * 1958 - ''Vijf families en één poederblauw'' * 1959 - ''Emeritaat'' * 1959 - ''Garden, 36, 22, 36 inches'' * 1960 - ''Les Folies Maestrichtoises'' * 1961 - ''De incomplete luisteraar'' * 1961 - ''Au Pays du Tendre mosan'' * 1962 - ''Speelgoed-tentoonstelling ''. Faksimilee uitgawe deur die P.K.-Stichting te Maastricht * 1965 - ''Perzische suite voor Dr. E.F. Tijdens'' * 1976 - ''Verzameld werk'' * 2017 - ''Het regent in de trompetten. De mooiste gedichten van Pierre Kemp'', samestelling Wiel Kusters en Ingrid Wijk. ==Literatuur== * Kusters, Wiel (2010). ''Pierre Kemp : een leven''. Vantilt, Nijmegen. 742 p, 56 p. pl. {{ISBN|978-946-004-044-3}}. ==Eksterne skakels== * [http://www.pierrekemp.nl/ Webwerf van die Pierre Kemp Stichting] {{vertaalvanaf | taalafk = nl | il = Pierre_Kemp }} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Kemp, Pierre}} [[Kategorie:Nederlandse digters]] [[Kategorie:Nederlandse skilders]] [[Kategorie:Geboortes in 1886]] [[Kategorie:Sterftes in 1967]] lt5sqa8krtk1b2bm0rhmfltfdpkhh6m 0 318796 2895138 2389570 2026-04-19T19:46:48Z Jcb 223 2895138 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = P.N. van Eyck | beeld = PNvanEyck1914.gif | onderskrif = Van Eyck (1914)<!-- | volledige naam = Pieter Nicolaas van Eyck--> | geboortedatum = [[1 Oktober]] [[1887]] | geboorteplek = Breukelen, Utrecht | sterfdatum = [[10 April]] [[1954]] | sterfplek = Wassenaar | beroep = digter & kritikus | jare-aktief = | genre = <!-- | bekende-werke = ''De tuinman en de dood'' | pryse = [[Constantijn Huygens]]-prijs (1947)--> | handtekening = | webwerf = }} '''Pieter Nicolaas van Eyck''' ([[1 Oktober]] [[1887]], Breukelen – [[10 April]] [[1954]], Wassenaar) was 'n [[Nederlanders|Nederlandse]] [[digter]], hoogleraar aan die [[Universiteit van Leiden]] en literêre kritikus. Hy het in [[1947]] die [[Constantijn Huygens]]-prijs ontvang vir sy gehele oeuvre. Hy is die vader van die argitek Aldo van Eyck. Sy bekendste gedig is ''De tuinman en de dood'', wat hy plagieer van 'n gedig deur die Franse kunstenaar en tydgenoot [[Jean Cocteau]] (1889 -1963) in sy roman ''Le Grand Écart''. Cocteau se verhaal is vermoedelik weer gebaseer op 'n [[Soefisme|soefi]]-anekdote deur Roemi.<ref>Die outeur Herman Franke het die speurtog na die bron van die gedig beskryf in sy boek ''De tuinman en de dood van Diana'' (1999). Die anekdote is ook die inspirasie vir die titel van [[:en:Appointment in Samarra|Appointment in Samarra]] deur die [[skrywer]] John O'Hara.</ref> == Lewe en werk == Van Eyck het skoolgegaan aan die Gymnasium Haganum. Hy het die staatseksamen geskryf en in [[Leiden]] regte studeer, waar hy in 1914 gepromoveer het. Daarna was hy kortstondig korrespondent vir die [[NRC Handelsblad|NRC]] in [[Rome]], waarna hy redakteur was van die tydskrif ''De Beweging''. In 1918 het hy 'n amptelike pos by die Ministerie van Landbou gekry. Tussen 1920 en 1935 was hy die NRC se Londense korrespondent, waar hy baie aandag aan kulturele sake gegee het. In 1935 het hy vir [[Albert Verwey]] as hoogleraar in die Nederlandse taal- en letterkunde aan die Universiteit van Leiden opgevolg. == Persoonlik == Van Eyck het in 1914 met Nelly Benjamins (1891-1971) getrou. Hulle het twee kinders gehad: die digter Robert van Eyck (1919-1991) en die argitek Aldo van Eyck (1918-1999). == Bibliografie == [[Lêer:VanEyckhofLeiden2017.jpg|duimnael|Aanhaling uit ''De tuinman en de dood'' <br>(P.N. van Eyckhof, Leiden)]] * [[1909]] - ''De getooide doolhof'' (gedigte) * [[1910]] - ''Worstelingen'' (gedigte) * [[1911]] - ''De sterren'' (gedigte) * [[1912]] - ''Uitzichten'' (gedigte) * [[1913]] - ''Bevrijding'' * [[1916]] - ''De plicht van Nederland'' * [[1917]] - ''Het ronde perk'' * [[1917]] - ''Lichtende golven'' * [[1918]] - ''Opgang'' (gedigte) * [[1919]] - ''Getijden'' (gedigte) * [[1921]] - ''De Iersche kwestie'' * [[1922]] - ''Inkeer'' (gedigte) * [[1923]] - ''Uren met Platoon'' * [[1926]] - ''Voorbereiding'' (gedigte) * [[1926]] - ''De tuinman en de dood '' (In: ''Erts. Letterkundige Almanak'')<ref>[https://www.dbnl.org/tekst/_ert001192602_01/_ert001192602_01_0020.php Erts. Letterkundige Almanak, jrg. 1 (1926)]</ref> * [[1935]] - ''Kritisch onderzoek en verbeelding'' (intreerede) * [[1938]] - ''Over leven en dood in de poëzie'' * [[1941]] - ''Verzen 1940'' (gedigte) * [[1943]] - ''Twee gedichten'' (gedigte) * [[1945]] - ''Benaderingen'' * [[1946]] - ''De tuin'' * [[1946]] - ''Meesters'' (gedigte) * [[1947]] - ''Medousa'' * [[1949]] - ''Herwaarts'' (gedigte) * [[1953]] - ''In memoriam Jacob Israël de Haan'' * [[1954]] - ''Herodias'', vertaling van Mallarmés Hérodiade ==Literatuur== * C. BITTREMIEUX, ''P. N. Van Eyck'', 1947. * G. GOSSAERT (Carl GERRETSONà, ''Pieter Nicolaas vanEyck'', in: Jaarboek van de [[Maatschappij der Nederlandse Letterkunde]], Leiden, 1957. * H. A. WAGE, ''Dagend Dichterschap'', 1967. * P. VAN HEES & G. PUCHINGER (red.), ''Briefwisseling Gerretson - Van Eyck'', 1984. * P. VAN HEES, ''Het tijdschrift "Leiding"'', in: E. Jonker en M. Van Rossem (red.), Geschiedenis en Cultuur. Achttien opstellen. Afscheidsbundel voor prof. dr. H. W. von der Dunk, 1990. * Clem BITTREMIEUX & Pieter VAN HEES, ''Pieter N. van Eyck'', in: Nieuwe encyclopedie van de Vlaamse Beweging, Tielt, Lannoo, 1998. == Eksterne skakels == * [http://www.inghist.nl/Onderzoek/Projecten/BWN/lemmata/bwn1/eijk H.A. Wage, 'Eijk, Pieter Nicolaas van (1887-1954)', in: ''Biografisch Woordenboek van Nederland'' 1 (1979).] == Verwysings == {{Verwysings}} {{vertaalvanaf | taalafk = nl | il = Pieter_Nicolaas_van_Eyck }} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Eyck, P.N. van}} [[Kategorie:Geboortes in 1887]] [[Kategorie:Sterftes in 1954]] [[Kategorie:Nederlandse digters]] epnyly14rc0uka2f9tf3nzi5f3xlshc 0 319176 2895146 2297452 2026-04-19T19:50:13Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895146 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Frank_Chikane_(14774389996).jpg|duimnael|Frank Chikane in 2014]] '''Frank Chikane''' ([[3 Januarie]] [[1951]]) is 'n [[Suid-Afrikaanse]] teoloog en voormalige anti-apartheidsaktivis. Chikane is 'n lid van die [[African National Congress]]. Chikane se vader het in [[Johannesburg]] gewerk, terwyl sy moeder in [[Bosbokrand]] gewoon het. Chikane is in Bosbokrand gebore, maar sommige koerante dui op Johannesburg.<ref>Villa-Vicencio, Charles (1996) ''The Spirit of Freedom: South African Leaders on Religion and Politics''. Berkeley en London: University of California Press, p. 64</ref> Chikane het in [[Soweto]] grootgeword. Sy vader was 'n prediker in die ''Apostoliese Geloofsending'' (AGS), 'n Pinksterkerk, en Chikane is opgelei in teenstelling met diegene rondom hom. Hy is na die [[Universiteit van die Noorde]] en het betrokke geraak by die [[swartbewussynsbeweging]] en met [[Cyril Ramaphosa]] in kontak gekom . Chikane het universiteitsbetogings teen [[Apartheid]] gelei en is in 1975 gedwing om die universiteit te verlaat. In 1977 werk hy vir die AGS. Hy is toe vir die eerste keer in hegtenis geneem en baie erg mishandel.<ref>Goodman, David (200), ''Fault Lines: Journeys Into the New South Africa''. Berkeley en London: University of California Press</ref> In 1980 word hy deur die AGS georden. Sy werksaamhede het hom egter in 1981 met die konserwatiewe AGS in konflik gebring; sy skorsing sou tot 1990 duur. Na sy skorsing het Chikane hom aangesluit by die Institute for Contextual Theology, 'n dinkskrum van die Suid-Afrikaanse Raad van Kerke. In 1987 volg Chikane ds. [[Beyers Naudé]] op as sekretaris-generaal van die Suid-Afrikaanse Raad vir Kerke. Hy beklee hierdie pos tot 1994. In [[1989]] het die Suid-Afrikaanse regering Chikane probeer vergiftig deur sy onderklere met senuweegif te behandel . Chikane, wat in die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] woonagtig was, het oorleef danksy tydige mediese behandeling. In 2007 is die verantwoordelike minister [[Adriaan Vlok]] en die polisiehoof Johan van der Merwe tien jaar gevangenisstraf opgelê, wat voorwaardelik opgeskort is. As boetedoening was Vlok, net soos Chikane, 'n godsdienstige Christen, die voete van Chikane. <ref>{{nl}} [http://www.deondernemer.nl/buitenland/93702/Omstreden-boetedoening-Adriaan-Vlok.html De Pers (19-8-2007), ''Omstreden boetedoening Adriaan Vlok'']</ref> In die eerste demokratiese verkiesing in Suid-Afrika was hy 'n lid van die onafhanklike verkiesingskommissie wat die verkiesing gereël het. Hy was nie self kandidaat in hierdie verkiesing nie, hoewel die ANC hom graag as kandidaat wou hê.<ref>{{nl}} [http://www.trouw.nl/krantenarchief/1994/07/06/2641503/Frank_Chicane_weg_bij_Raad_van_Kerken_Zuid-Afrika.html Trouw (6-7-1994), ''Frank Chikane weg bij Raad van Kerken Zuid-Afrika'']</ref> Chikane het in 1995 sy [[meestersgraad]] in openbare administrasie aan die Harvard Kennedy School ontvang. Chikane is sedert 1997 lid van die ANC se nasionale uitvoerende komitee en vanaf 1999–2004 privaatsekretaris van die Suid-Afrikaanse president. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse aktiviste]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse politici]] eu2l8u5id8m6e0lrouz39bd9gf2r6oy 0 365275 2895219 2879786 2026-04-20T05:41:02Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895219 wikitext text/x-wiki In die [[Russies]]e taal het die woord '''''glasnost''''' (гла́сность) verskeie algemene en spesifieke betekenisse. Dit word in Russies gebruik om 'openheid en deursigtigheid' te bedoel sedert ten minste die einde van die agtiende eeu.<ref>{{cite book |language=ru |title=Словарь Академии Российской. Часть II |year=1790 |publisher= Императорская Академия Наук|location= СПб.|page= 72|url=http://www.runivers.ru/bookreader/book10108/#page/100/mode/1up }}</ref> In die [[Russiese Ryk]] van die laat [[19de eeu]] het die term veral verband gehou met hervormings van die regstelsel, waaronder hervormings wat dit vir die pers en die publiek moontlik gemaak het om verhore waarvan die uitspraak voorgelees moes word, by te woon. In die middel 1980's is dit deur [[Michail Gorbatsjof]] gepopulariseer as 'n politieke slagspreuk vir verhoogde regeringsdeursigtigheid in die [[Sowjetunie]]. == Historiese gebruik == Die menseregte-aktivis Lyudmila Alexeyeva voer aan dat die woord glasnost al 'n paar honderd jaar in die Russiese taal was: "Dit was in die woordeboeke en wetboeke solank daar woordeboeke en wetboeke was. Dit was 'n gewone, hardwerkende, nie-beskrywende woord wat gebruik word om te verwys na 'n proses, enige proses van geregtigheid of regering wat in die openbaar gevoer word".<ref>Alexeyeva, Lyudmila and Paul Goldberg ''The Thaw Generation: Coming of Age in the Post-Stalin Era'', Pennsylvania: University of Pittsburgh Press, 1990, bl. 108-109.</ref> In die middel van die 1960's het dit 'n nuwe aktuele belang in die diskoers oor die interne beleid van die Sowjetunie gedurende die [[koue oorlog]] verkry. == In die USSR == === Die andersdenkendes === Op 5 Desember 1965 het die Glasnost-betoging in [[Moskou]] plaasgevind, wat beskou word as 'n belangrike gebeurtenis in die opkoms van die Sowjet-burgerregtebeweging. Betogers op die Poesjkin-plein onder leiding van Alexander Yesenin-Volpin het toegang tot die geslote verhoor van Yuly Daniel en Andrei Sinyavsky geëis. Die betogers het spesifieke versoeke vir 'glasnost' gerig, hierin verwysend na die spesifieke toelating van die publiek, onafhanklike waarnemers en buitelandse joernaliste, tot die verhoor wat in die destyds pas uitgevaardigde Wet op die Strafproseswet gewettig is. Op enkele uitsonderings na, het artikel 111 van die wetgewing gesê dat regterlike verhore in die USSR in die openbaar gehou moet word. Sulke protesaksies teen geslote verhore het gedurende die tydperk ná [[Stalin]] voortgeduur. [[Andrei Sakharov]] het byvoorbeeld nie na [[Oslo]] gereis om sy [[Nobelprys vir Vrede]] te ontvang nie weens sy openbare betoging buite 'n hofgebou in [[Vilnius]], wat toegang geëis het tot die verhoor in 1976 van Sergei Kovalev, 'n redakteur van die Kroniek van Huidige Gebeure en vooraanstaande regte-aktivis.<ref>{{Cite web|url=https://chronicle-of-current-events.com/2016/03/07/38-2-before-the-trials-of-kovalyov-and-tverdokhlebov/|title=Before the Trials of Kovalyov and Tverdokhlebov, March-October 1975 (38.2)|date=7 Maart 2016}}</ref> === Gorbatsjof=== [[Lêer:Mikhail Gorbachev 1985 Geneva Summit.jpg|links|duimnael|Mikhail Gorbatsjof in 1985]] In 1986 neem Mikhail Gorbatsjof en sy adviseurs 'glasnost' aan as 'n politieke slagspreuk, tesame met die minder bekende term '[[perestroika]]' om die historiese en tydelike resonansie van die term op te roep. Glasnost is beskou as 'n toename in openheid en deursigtigheid in regeringsinstellings en aktiwiteite in die Sowjetunie.<ref>{{cite book | title = Milestones in Glasnost and Perestroyka: Politics and People | publisher = Brookings Institution Press | year = 1991 | url =https://archive.org/details/milestonesinglas00edah| url-access =registration| isbn = 0-8157-3623-1 }}</ref> Glasnost weerspieël die verbintenis van die Gorbatsjof-regering om Sowjetburgers in staat te stel om die probleme van hul stelsel en potensiële oplossings in die openbaar te bespreek.<ref>{{Cite book|title=The world transformed : 1945 to the present|last=H.|first=Hunt, Michael|isbn=9780199371020|pages=315|oclc=907585907|date = 2015-06-26}}</ref> Gorbatsjof het populêre ondersoek en kritiek op leiers aangemoedig, sowel as 'n sekere mate van blootstelling deur die massamedia <ref>{{Cite book|title=The world transformed : 1945 to the present|last=H.|first=Hunt, Michael|isbn=9780199371020|pages=316|oclc=907585907|date = 2015-06-26}}</ref> Sommige kritici, veral onder regshervormers en andersdenkendes, beskou die Sowjet-owerhede se nuwe slagspreuke as vae en beperkte alternatiewe vir meer basiese vryhede. Alexei Simonov, president van die Glasnost Defense Foundation, definieer die term krities deur te suggereer dat dit "...'n [[skilpad]] is wat na die vryheid van spraak kruip''.<ref>{{Cite web|url=http://www.gdf.ru/|title=Фонд Защиты Гласности|website=www.gdf.ru|access-date=15 Desember 2020|archive-date=13 Julie 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200713200147/http://www.gdf.ru/|url-status=dead}}</ref> ==== Verskeie betekenisse ==== Tussen 1986 en 1991, tydens 'n era van hervormings in die USSR, is glasnost gereeld gekoppel aan ander algemene begrippe soos perestroika (letterlik: herstrukturering of hergroepering) en demokratizatsiya (demokratisering). Gorbatsjof het dikwels 'n beroep op glasnost gedoen toe hy beleid bevorder het om korrupsie aan die bopunt van die [[Kommunistiese Party van die Sowjetunie]] en die Sowjetregering te verminder en die misbruik van administratiewe mag in die Sentrale Komitee te modereer. Die dubbelsinnigheid van 'glasnost' definieer die kenmerkende periode van vyf jaar (1986-1991) aan die einde van die USSR se bestaan. Daar was 'n afnemende sensuur voor publikasie en voor-uitsending en groter vryheid van inligting. Die "era van Glasnost" het groter kontak gesien tussen Sowjetburgers en die [[Weste]]rse wêreld, veral die [[Verenigde State]]: reisbeperkings is vir baie Sowjetburgers verslap wat die druk op internasionale uitruil tussen die Sowjetunie en die Weste verder verlig het.<ref>{{Cite journal|title=International Tourism In The Soviet Union In The Era Of Glasnost And Perestroyka|journal = Journal of Travel Research|volume = 29|issue = 4|pages = 2–6|doi=10.1177/004728759102900401|year = 1991|last1 = Arefyev|first1 = V.|last2 = Mieczkowski|first2 = Z.|s2cid = 154312740}}</ref> ====Internasionale betrekkinge==== Gorbatsjof se interpretasie van 'glasnost' kan die beste in Afrikaans opgesom word as 'openheid'. Terwyl dit verband hou met [[vryheid van spraak]], was die hoofdoel van hierdie beleid om die bestuur van die land deursigtig te maak en om die besit van byna volledige beheer oor die ekonomie en burokrasie van die Sowjetunie deur 'n gekonsentreerde groep amptenare en burokratiese personeel te omseil. Tydens glasnost is die Sowjetgeskiedenis onder Stalin weer ondersoek; gesensureerde [[literatuur]] in die biblioteke is wyer beskikbaar gestel <ref>[http://www.ib.hu-berlin.de/~pbruhn/glasnost.htm Glasnost] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120207045650/http://www.ib.hu-berlin.de/~pbruhn/glasnost.htm |date= 7 Februarie 2012 }} im sowjetischen Bibliothekswesen (by Peter Bruhn)</ref><ref>А.П. Шикман: ''Совершенно несекретно'' in: Советская библиография, 1988,6 (231), bl.3-12</ref> en daar was 'n groter vryheid van spraak vir burgers en openheid in die media. Dit was in die laat tagtigerjare toe die meeste mense in die Sowjetunie begin leer het oor die wreedhede van Stalin en geleer het oor voorheen onderdrukkende gebeure. Inligting oor die vermeende hoër gehalte van verbruikersgoedere en lewenskwaliteit in die Verenigde State en [[Wes-Europa]] is aan die Sowjetbevolking oorgedra,<ref name="ScottChapter8">{{cite book|title=Dismantling Utopia: How Information Ended the Soviet Union|last=Shane|first=Scott|publisher=Ivan R. Dee|year=1994|isbn=1-56663-048-7|location=Chicago|pages=212 to 244|chapter=Letting Go of the Leninist Faith|quote=All this degradation and hypocrisy is laid not just at the feet of Stalin but of Lenin and the Revolution that made his rule possible.}}</ref> tesame met die Westerse populêre kultuur.<ref name="ScottChapter7">{{cite book|last=Shane|first=Scott|title=Dismantling Utopia: How Information Ended the Soviet Union|year=1994|publisher=Ivan R. Dee|location=Chicago|isbn=1-56663-048-7|pages=182 to 211|chapter=A Normal Country: The Pop Culture Explosion|quote=...market forces had taken over publishing...}}</ref> == In Rusland sedert 1991 == Die volstrekte verbod op sensuur is vervat in artikel 29 van die nuwe Grondwet van 1993 van die Russiese Federasie.<ref>{{Cite web|url=http://www.constitution.ru/search/index.html?cx=partner-pub-7056500280970989:2czdvm-pse9&cof=FORID:10&ie=windows-1251&q=censorship&sa.x=0&sa.y=0|title=Поиск по сайту &#124; Конституция Российской Федерации|website=www.constitution.ru}}</ref> Dit was egter die onderwerp van voortdurende kontroversie in die hedendaagse [[Rusland]] as gevolg van verhoogde regeringsintervensies wat die toegang tot inligting vir Russiese burgers, insluitend internetsensuur, beperk het. Daar was ook druk op die media wat deur die regering bestuur word om die afgelope paar jaar nie sekere gebeure of onderwerpe bekend te maak of te bespreek nie. Die monitering van die skending van mediaregte in die jare 2004 tot 2013 het bevind dat gevalle van sensuur die algemeenste soort oortreding was.<ref>{{Cite web|url=http://mediaconflictsinrussia.org/search|title=''Russia - Conflicts in the Media since 2004, a database. Censorship.''|access-date=15 Desember 2020|archive-date=21 Oktober 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171021004924/http://mediaconflictsinrussia.org/search|url-status=dead}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|3}} {{Sowjetunie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Politiek van Rusland]] [[Kategorie:Geskiedenis van die Sowjetunie]] bwwykje2erbawew8ybq7hseoa9yviqt 0 368674 2895271 2480717 2026-04-20T10:06:10Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895271 wikitext text/x-wiki In die [[17de eeu]] is die '''honnête homme''' (letterlik: ''eerlike, opregte man'', ook: ''man van integriteit'') 'n beskaafde mens wie se taal en maniere ooreenstem met die ideaal van die 17de eeu.<ref>''Larousse Dictionnaire du français contemporain''. 1971. Paris: Librairie Larousse. s.v. "honnête homme".</ref> Dit wil sê, 'n opgevoede kultuurmens met 'n omvattende algemene kennis en ''savoir faire'' om by iedere kring of kliek in te skakel om gesellig in goeie geselskap te verkeer; sodra hy by 'n vertrek instap, moes sy afgerondheid en waardigheid 'n aangename atmosfeer skep en uitstraal wat elke mens op sy gemak laat voel. Hy is ewe veel tuis tussen die howelinge as tussen die gewone burgery (die hof (''cour'') teenoor die wêreld daarbuite (''monde'')). Hy is hoflik, dog ingelig en wêreldwys, nederig en ontwikkeld, soos dit sy edele karakter betaam, maar hy weet ook alte goed hoe om tussen die mense om hom heen moeiteloos by aan te pas. Na sy aard, moet hy hom van alle uitspattighede onthou en sy emosies in toom hou. Hy is die erfgenaam van die ''kalos kagathos'' uit die Griekse Oudheid, met al die genoemde trekke van Ischomachus, soos aan hom toegedig deur Xenophon. Hierdie beeld vind ook byval onder die Middeleeuse godgeleerdes, soos te sien in die begrip ''honestus clerus'' ("eerlike, opregte geestelike").<ref>P. Vuillemin, « Modernité du Moyen Âge ou Moyen Âge de la Modernité ? Généalogie médiévale de "l'Honnête Homme" », dans A. Nijenhuis-Bescher, É.-A. Pépy, J.-Y. Champeley, ''L'Honnête homme, l'or blanc et le Duc d'Albe. Mélanges offerts à Alain Becchia'', Chambéry, 2016, p. 275-320.</ref> == Geskiedenis en stand == Die ''honnête homme'' is die ideale mens wat in die 17de eeu uit die pen van moraliste en skrywers gestalte gekry het. Eintlik verraai dit veel meer oor die opkoms en uitbreiding van die middelklas ([[bourgeoisie]]) wat hul tromp-op loop teen 'n wêreld waar die ganse ruimte van die maatskaplike bewussyn geheel en al oorheers is deur die [[adel]]. Die plekkie wat die ''honnête homme'' dan hier volstaan, getuig ook van die tweeledigheid van sy sosiale stand - want omdat die oorwig van die adel die ''howeling'' tot die ideale model van die mensdom gevorm en verhef het, is hierdie beeld net so afgestempel op die burgery. Wêreldse beleefdheid is daarom sonder meer 'n morele plig, 'n gegewe vir 'n ''honnête homme''.<ref>Voir : Paul Hazard, ''La crise de la conscience européenne 1680-1715'', Paris, Fayard, (1935), 1968, p. 299.</ref>. In hierdie tydperk skryf Nicolas Faret dan ook die eerste verhandeling oor ''L'Honnête Homme'' (1630). == Begrip == Die ''honnête homme'' is 'n wese van kontras en ewewig. In hom heers daar spanning, wat opbou in sy soektog na ewewig tussen liggaam en siel, tussen die daaglikse eise van die lewe en dié van denke, tussen die oerdeugde en die Christendeugde. Hy moet waak teen uitspattigheid en oormaat, selfs in die goeie. Kortom, sy handel en wandel moet dus op alle lewensterreine matigheid en ewewig nastreef - van alles iets - dit is die ideaal. Die ''honnête homme'' is 'n ''generalis'' (of, [[veelweter]]), dit wil sê, iemand wat op elke vakgebied van alles iets weet. Hy is dus die teenpool van die ''spesialis'' wat hom in één vakgebied of -rigting bekwaam (in Grieks, ''idiôtès'': iemand wat hom so te sê afsluit en afstomp van ander kennis, in 'n eng klein wêreldjie bevind, iemand wat dom word, 'n leek, 'n idioot).<ref>Jean-Marie Domenach, ''Ce qu'il faut enseigner'', Paris, Seuil, 1989, p. 19.</ref> Hierdie ideaal was minder daarop gemik om iemand 'n soort verworwe kennis te bied; dit het eerder afronding ten doel, om "goeie smaak" te ontwikkel. Hierdie opvatting van die ''honnête homme'', wat eerder na ewewig bo die opgaar van kennis strewe, adem dieselfde gees as die beginsel van Montaigne; soos hy stel: "Ek sou ook wou hê dat mens sorgvuldig daarop let om vir hulle (die leerlinge) 'n opvoeder te wees, wat die kop eerder goed instel as goed volprop [...]" (''Je voudrais qu'on fût soigneux de lui choisir un conducteur qui eût plutôt la tête bien faite que bien pleine'' [...] ). Hierdie onnodige boekgeleerdheid word eweneens so verwoord wanneer [[René Descartes]] die standpunt huldig: "'n ''honnête homme'' is nie verplig om liewer Grieks of Latyn as Switsers of Laagbretons, die geskiedenis van die Ryk eerder as die geringste Europese staat te ken nie; [en] dat hy slegs daarvoor moet sorg dat sy vryetyd bestee word aan eerlike en nuttige dinge, en dat sy geheue gevul is met slegs die noodsaaklikste." (''un honnête homme n'est pas obligé de savoir le grec ou le latin que le suisse ou le bas-breton, ni l'histoire de l'Empire que du moindre état qui soit en Europe; et qu'il doit seulement prendre garde à employer son loisir en choses honnêtes et utiles, et à ne charger sa mémoire que des plus nécessaires'')<ref>René Descartes, ''La recherche de la Vérité par la lumière naturelle'', In: ''Œuvres'', Édition de la Pléiade, p. 883-884.</ref>. Deur die goue middeweg tussen "algemene kennis met goeie smaak" en "beleefdheid", word die ou begrip by die mens verwesenlik; dit maak van hom 'n "redelike dier" in die ou sin van die woord.<ref>Voir : Pierre Viau, « La fin de l'humanisme classique », (En coll.), In: ''Options humanistes'', Paris, Les Éditions ouvrières, 1968, p. 16.</ref> Boileau voer aan die mens moet "weet en gesels/praat en lewe" (''savoir et converser et vivre'').<ref>Cité par Lionel Groulx, « L'originalité de notre histoire », (En coll.), ''Centenaire de l'Histoire du Canada de François-Xavier Garneau'', Montréal, Société historique de Montréal, 1945, p. 38.</ref>. Hierdie ideaalbeeld van die mensdom duur voort tot die middel van 20ste eeu, en nie alleen slegs in Frankryk nie. Die beskaafde, redelike en nuuskierige ''gentleman'' lig sy hoed in die jare ná die [[Glorieryke Rewolusie]] in Londen, maar verdwyn weer teen die einde van die [[Victoriaanse tydperk]]; dit kenmerk ook die vroeë Duitse Romantiek (in die gees van die Aufklärung), ens. In 1947 kon die Franse geskiedkundige, Philippe Ariès, nog skryf: "die ''honnête homme'' is geen beroepsmatige intellektueel nie, maar 'n nuuskierige, beskaafde gees met fyn smaak." (''l'honnête homme représente non pas un intellectuel professionnel, mais un esprit curieux, cultivé, de goût sûr'')<ref>Philippe Ariès, « L'histoire pour grand public », In: ''Notre Temps'', 11 janvier 1947, p. 2.</ref>. == Verwysings == {{verwysings}} {{fr-vertaal|Special:PermanentLink/179097548|Honnête_homme] }} [[Kategorie:17de eeu]] 7bo43wcb8opnozxf4g3h1gxj2zvwwpw 2895272 2895271 2026-04-20T10:06:35Z Oesjaar 7467 /* Geskiedenis en stand */ verbeter 2895272 wikitext text/x-wiki In die [[17de eeu]] is die '''honnête homme''' (letterlik: ''eerlike, opregte man'', ook: ''man van integriteit'') 'n beskaafde mens wie se taal en maniere ooreenstem met die ideaal van die 17de eeu.<ref>''Larousse Dictionnaire du français contemporain''. 1971. Paris: Librairie Larousse. s.v. "honnête homme".</ref> Dit wil sê, 'n opgevoede kultuurmens met 'n omvattende algemene kennis en ''savoir faire'' om by iedere kring of kliek in te skakel om gesellig in goeie geselskap te verkeer; sodra hy by 'n vertrek instap, moes sy afgerondheid en waardigheid 'n aangename atmosfeer skep en uitstraal wat elke mens op sy gemak laat voel. Hy is ewe veel tuis tussen die howelinge as tussen die gewone burgery (die hof (''cour'') teenoor die wêreld daarbuite (''monde'')). Hy is hoflik, dog ingelig en wêreldwys, nederig en ontwikkeld, soos dit sy edele karakter betaam, maar hy weet ook alte goed hoe om tussen die mense om hom heen moeiteloos by aan te pas. Na sy aard, moet hy hom van alle uitspattighede onthou en sy emosies in toom hou. Hy is die erfgenaam van die ''kalos kagathos'' uit die Griekse Oudheid, met al die genoemde trekke van Ischomachus, soos aan hom toegedig deur Xenophon. Hierdie beeld vind ook byval onder die Middeleeuse godgeleerdes, soos te sien in die begrip ''honestus clerus'' ("eerlike, opregte geestelike").<ref>P. Vuillemin, « Modernité du Moyen Âge ou Moyen Âge de la Modernité ? Généalogie médiévale de "l'Honnête Homme" », dans A. Nijenhuis-Bescher, É.-A. Pépy, J.-Y. Champeley, ''L'Honnête homme, l'or blanc et le Duc d'Albe. Mélanges offerts à Alain Becchia'', Chambéry, 2016, p. 275-320.</ref> == Geskiedenis en stand == Die ''honnête homme'' is die ideale mens wat in die 17de eeu uit die pen van moraliste en skrywers gestalte gekry het. Eintlik verraai dit veel meer oor die opkoms en uitbreiding van die middelklas ([[bourgeoisie]]) wat hul tromp-op loop teen 'n wêreld waar die ganse ruimte van die maatskaplike bewussyn geheel en al oorheers is deur die [[adel]]. Die plekkie wat die ''honnête homme'' dan hier volstaan, getuig ook van die tweeledigheid van sy sosiale stand - want omdat die oorwig van die adel die ''howeling'' tot die ideale model van die mensdom gevorm en verhef het, is hierdie beeld net so afgestempel op die burgery. Wêreldse beleefdheid is daarom sonder meer 'n morele plig, 'n gegewe vir 'n ''honnête homme''.<ref>Voir : Paul Hazard, ''La crise de la conscience européenne 1680-1715'', Paris, Fayard, (1935), 1968, p. 299.</ref> In hierdie tydperk skryf Nicolas Faret dan ook die eerste verhandeling oor ''L'Honnête Homme'' (1630). == Begrip == Die ''honnête homme'' is 'n wese van kontras en ewewig. In hom heers daar spanning, wat opbou in sy soektog na ewewig tussen liggaam en siel, tussen die daaglikse eise van die lewe en dié van denke, tussen die oerdeugde en die Christendeugde. Hy moet waak teen uitspattigheid en oormaat, selfs in die goeie. Kortom, sy handel en wandel moet dus op alle lewensterreine matigheid en ewewig nastreef - van alles iets - dit is die ideaal. Die ''honnête homme'' is 'n ''generalis'' (of, [[veelweter]]), dit wil sê, iemand wat op elke vakgebied van alles iets weet. Hy is dus die teenpool van die ''spesialis'' wat hom in één vakgebied of -rigting bekwaam (in Grieks, ''idiôtès'': iemand wat hom so te sê afsluit en afstomp van ander kennis, in 'n eng klein wêreldjie bevind, iemand wat dom word, 'n leek, 'n idioot).<ref>Jean-Marie Domenach, ''Ce qu'il faut enseigner'', Paris, Seuil, 1989, p. 19.</ref> Hierdie ideaal was minder daarop gemik om iemand 'n soort verworwe kennis te bied; dit het eerder afronding ten doel, om "goeie smaak" te ontwikkel. Hierdie opvatting van die ''honnête homme'', wat eerder na ewewig bo die opgaar van kennis strewe, adem dieselfde gees as die beginsel van Montaigne; soos hy stel: "Ek sou ook wou hê dat mens sorgvuldig daarop let om vir hulle (die leerlinge) 'n opvoeder te wees, wat die kop eerder goed instel as goed volprop [...]" (''Je voudrais qu'on fût soigneux de lui choisir un conducteur qui eût plutôt la tête bien faite que bien pleine'' [...] ). Hierdie onnodige boekgeleerdheid word eweneens so verwoord wanneer [[René Descartes]] die standpunt huldig: "'n ''honnête homme'' is nie verplig om liewer Grieks of Latyn as Switsers of Laagbretons, die geskiedenis van die Ryk eerder as die geringste Europese staat te ken nie; [en] dat hy slegs daarvoor moet sorg dat sy vryetyd bestee word aan eerlike en nuttige dinge, en dat sy geheue gevul is met slegs die noodsaaklikste." (''un honnête homme n'est pas obligé de savoir le grec ou le latin que le suisse ou le bas-breton, ni l'histoire de l'Empire que du moindre état qui soit en Europe; et qu'il doit seulement prendre garde à employer son loisir en choses honnêtes et utiles, et à ne charger sa mémoire que des plus nécessaires'')<ref>René Descartes, ''La recherche de la Vérité par la lumière naturelle'', In: ''Œuvres'', Édition de la Pléiade, p. 883-884.</ref>. Deur die goue middeweg tussen "algemene kennis met goeie smaak" en "beleefdheid", word die ou begrip by die mens verwesenlik; dit maak van hom 'n "redelike dier" in die ou sin van die woord.<ref>Voir : Pierre Viau, « La fin de l'humanisme classique », (En coll.), In: ''Options humanistes'', Paris, Les Éditions ouvrières, 1968, p. 16.</ref> Boileau voer aan die mens moet "weet en gesels/praat en lewe" (''savoir et converser et vivre'').<ref>Cité par Lionel Groulx, « L'originalité de notre histoire », (En coll.), ''Centenaire de l'Histoire du Canada de François-Xavier Garneau'', Montréal, Société historique de Montréal, 1945, p. 38.</ref>. Hierdie ideaalbeeld van die mensdom duur voort tot die middel van 20ste eeu, en nie alleen slegs in Frankryk nie. Die beskaafde, redelike en nuuskierige ''gentleman'' lig sy hoed in die jare ná die [[Glorieryke Rewolusie]] in Londen, maar verdwyn weer teen die einde van die [[Victoriaanse tydperk]]; dit kenmerk ook die vroeë Duitse Romantiek (in die gees van die Aufklärung), ens. In 1947 kon die Franse geskiedkundige, Philippe Ariès, nog skryf: "die ''honnête homme'' is geen beroepsmatige intellektueel nie, maar 'n nuuskierige, beskaafde gees met fyn smaak." (''l'honnête homme représente non pas un intellectuel professionnel, mais un esprit curieux, cultivé, de goût sûr'')<ref>Philippe Ariès, « L'histoire pour grand public », In: ''Notre Temps'', 11 janvier 1947, p. 2.</ref>. == Verwysings == {{verwysings}} {{fr-vertaal|Special:PermanentLink/179097548|Honnête_homme] }} [[Kategorie:17de eeu]] qmkfggam9p12ssaxeqp8n3t1ji0r0c1 2895273 2895272 2026-04-20T10:07:36Z Oesjaar 7467 /* Begrip */ Verbeter 2895273 wikitext text/x-wiki In die [[17de eeu]] is die '''honnête homme''' (letterlik: ''eerlike, opregte man'', ook: ''man van integriteit'') 'n beskaafde mens wie se taal en maniere ooreenstem met die ideaal van die 17de eeu.<ref>''Larousse Dictionnaire du français contemporain''. 1971. Paris: Librairie Larousse. s.v. "honnête homme".</ref> Dit wil sê, 'n opgevoede kultuurmens met 'n omvattende algemene kennis en ''savoir faire'' om by iedere kring of kliek in te skakel om gesellig in goeie geselskap te verkeer; sodra hy by 'n vertrek instap, moes sy afgerondheid en waardigheid 'n aangename atmosfeer skep en uitstraal wat elke mens op sy gemak laat voel. Hy is ewe veel tuis tussen die howelinge as tussen die gewone burgery (die hof (''cour'') teenoor die wêreld daarbuite (''monde'')). Hy is hoflik, dog ingelig en wêreldwys, nederig en ontwikkeld, soos dit sy edele karakter betaam, maar hy weet ook alte goed hoe om tussen die mense om hom heen moeiteloos by aan te pas. Na sy aard, moet hy hom van alle uitspattighede onthou en sy emosies in toom hou. Hy is die erfgenaam van die ''kalos kagathos'' uit die Griekse Oudheid, met al die genoemde trekke van Ischomachus, soos aan hom toegedig deur Xenophon. Hierdie beeld vind ook byval onder die Middeleeuse godgeleerdes, soos te sien in die begrip ''honestus clerus'' ("eerlike, opregte geestelike").<ref>P. Vuillemin, « Modernité du Moyen Âge ou Moyen Âge de la Modernité ? Généalogie médiévale de "l'Honnête Homme" », dans A. Nijenhuis-Bescher, É.-A. Pépy, J.-Y. Champeley, ''L'Honnête homme, l'or blanc et le Duc d'Albe. Mélanges offerts à Alain Becchia'', Chambéry, 2016, p. 275-320.</ref> == Geskiedenis en stand == Die ''honnête homme'' is die ideale mens wat in die 17de eeu uit die pen van moraliste en skrywers gestalte gekry het. Eintlik verraai dit veel meer oor die opkoms en uitbreiding van die middelklas ([[bourgeoisie]]) wat hul tromp-op loop teen 'n wêreld waar die ganse ruimte van die maatskaplike bewussyn geheel en al oorheers is deur die [[adel]]. Die plekkie wat die ''honnête homme'' dan hier volstaan, getuig ook van die tweeledigheid van sy sosiale stand - want omdat die oorwig van die adel die ''howeling'' tot die ideale model van die mensdom gevorm en verhef het, is hierdie beeld net so afgestempel op die burgery. Wêreldse beleefdheid is daarom sonder meer 'n morele plig, 'n gegewe vir 'n ''honnête homme''.<ref>Voir : Paul Hazard, ''La crise de la conscience européenne 1680-1715'', Paris, Fayard, (1935), 1968, p. 299.</ref> In hierdie tydperk skryf Nicolas Faret dan ook die eerste verhandeling oor ''L'Honnête Homme'' (1630). == Begrip == Die ''honnête homme'' is 'n wese van kontras en ewewig. In hom heers daar spanning, wat opbou in sy soektog na ewewig tussen liggaam en siel, tussen die daaglikse eise van die lewe en dié van denke, tussen die oerdeugde en die Christendeugde. Hy moet waak teen uitspattigheid en oormaat, selfs in die goeie. Kortom, sy handel en wandel moet dus op alle lewensterreine matigheid en ewewig nastreef - van alles iets - dit is die ideaal. Die ''honnête homme'' is 'n ''generalis'' (of, [[veelweter]]), dit wil sê, iemand wat op elke vakgebied van alles iets weet. Hy is dus die teenpool van die ''spesialis'' wat hom in één vakgebied of -rigting bekwaam (in Grieks, ''idiôtès'': iemand wat hom so te sê afsluit en afstomp van ander kennis, in 'n eng klein wêreldjie bevind, iemand wat dom word, 'n leek, 'n idioot).<ref>Jean-Marie Domenach, ''Ce qu'il faut enseigner'', Paris, Seuil, 1989, p. 19.</ref> Hierdie ideaal was minder daarop gemik om iemand 'n soort verworwe kennis te bied; dit het eerder afronding ten doel, om "goeie smaak" te ontwikkel. Hierdie opvatting van die ''honnête homme'', wat eerder na ewewig bo die opgaar van kennis strewe, adem dieselfde gees as die beginsel van Montaigne; soos hy stel: "Ek sou ook wou hê dat mens sorgvuldig daarop let om vir hulle (die leerlinge) 'n opvoeder te wees, wat die kop eerder goed instel as goed volprop [...]" (''Je voudrais qu'on fût soigneux de lui choisir un conducteur qui eût plutôt la tête bien faite que bien pleine'' [...] ). Hierdie onnodige boekgeleerdheid word eweneens so verwoord wanneer [[René Descartes]] die standpunt huldig: "'n ''honnête homme'' is nie verplig om liewer Grieks of Latyn as Switsers of Laagbretons, die geskiedenis van die Ryk eerder as die geringste Europese staat te ken nie; [en] dat hy slegs daarvoor moet sorg dat sy vryetyd bestee word aan eerlike en nuttige dinge, en dat sy geheue gevul is met slegs die noodsaaklikste." (''un honnête homme n'est pas obligé de savoir le grec ou le latin que le suisse ou le bas-breton, ni l'histoire de l'Empire que du moindre état qui soit en Europe; et qu'il doit seulement prendre garde à employer son loisir en choses honnêtes et utiles, et à ne charger sa mémoire que des plus nécessaires'').<ref>René Descartes, ''La recherche de la Vérité par la lumière naturelle'', In: ''Œuvres'', Édition de la Pléiade, p. 883-884.</ref> Deur die goue middeweg tussen "algemene kennis met goeie smaak" en "beleefdheid", word die ou begrip by die mens verwesenlik; dit maak van hom 'n "redelike dier" in die ou sin van die woord.<ref>Voir : Pierre Viau, « La fin de l'humanisme classique », (En coll.), In: ''Options humanistes'', Paris, Les Éditions ouvrières, 1968, p. 16.</ref> Boileau voer aan die mens moet "weet en gesels/praat en lewe" (''savoir et converser et vivre'').<ref>Cité par Lionel Groulx, « L'originalité de notre histoire », (En coll.), ''Centenaire de l'Histoire du Canada de François-Xavier Garneau'', Montréal, Société historique de Montréal, 1945, p. 38.</ref> Hierdie ideaalbeeld van die mensdom duur voort tot die middel van 20ste eeu, en nie alleen slegs in Frankryk nie. Die beskaafde, redelike en nuuskierige ''gentleman'' lig sy hoed in die jare ná die [[Glorieryke Rewolusie]] in Londen, maar verdwyn weer teen die einde van die [[Victoriaanse tydperk]]; dit kenmerk ook die vroeë Duitse Romantiek (in die gees van die Aufklärung), ens. In 1947 kon die Franse geskiedkundige, Philippe Ariès, nog skryf: "die ''honnête homme'' is geen beroepsmatige intellektueel nie, maar 'n nuuskierige, beskaafde gees met fyn smaak." (''l'honnête homme représente non pas un intellectuel professionnel, mais un esprit curieux, cultivé, de goût sûr'').<ref>Philippe Ariès, « L'histoire pour grand public », In: ''Notre Temps'', 11 janvier 1947, p. 2.</ref> == Verwysings == {{verwysings}} {{fr-vertaal|Special:PermanentLink/179097548|Honnête_homme] }} [[Kategorie:17de eeu]] l6vyjassseot9c2xorx0yr9jp0t7veh 0 370770 2895175 2728960 2026-04-20T05:23:19Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895175 wikitext text/x-wiki '''Gedesentraliseerde finansies''' (gewoonlik '''DeFi''' genoem) is 'n [[blokketting]]-gebaseerde vorm van [[Finansies|finansiering]] wat nie afhanklik is van gesentraliseerde finansiële tussengangers soos makelaars, [[Aandelebeurs|beurse]] of [[Bank (finansiële instelling)|banke]] om tradisionele finansiële instrumente aan te bied nie, maar eerder slim[[kontrak]]te op blokketings gebruik, die mees algemene synde [[Ethereum]].<ref name="Financial Times 2019-12-30">{{cite news |url=https://www.ft.com/content/16db565a-25a1-11ea-9305-4234e74b0ef3 |title=‘DeFi’ movement promises high interest but high risk |work=Financial Times |date=2019-12-30 |access-date=2020-10-06 }}</ref> DeFi-platforms stel mense in staat om fondse by ander te leen of uit te leen, te spekuleer met prysbewegings op 'n reeks [[bate]]s met behulp van afgeleide instrumente, [[kriptogeld]]eenhede te verhandel, teen [[risiko]]'s te verseker en rente op spaarsoortige rekeninge te verdien. Sommige DeFi-toepassings bevorder hoë rentekoerse, <ref name="Bloomberg 2020-08-26"/><ref name="Bloomberg 2020-08-26">{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-08-26/why-defi-utopia-would-be-finance-without-financiers-quicktake |title=Why ‘DeFi’ Utopia Would Be Finance Without Financiers: QuickTake |work=Bloomberg |date=2020-08-26 |access-date=2020-10-06 }}</ref> maar hou 'n hoë risiko in.<ref name="Financial Times 2019-12-30"/> Teen Oktober 2020 is meer as $ 11 miljard (in waarde van kriptogeldeenhede) gestort in verskillende gedesentraliseerde finansieringsprotokolle, wat gedurende die loop van 2020 meer as 'n tienvoudige groei verteenwoordig.<ref>{{cite web |last1=Ehrlich |first1=Steven |title=Leading ‘Privacy Coin’ Zcash Poised For Growth Following Placement On Ethereum |url=https://www.forbes.com/sites/stevenehrlich/2020/10/29/leading-privacy-coin-zcash-poised-for-growth-following-placement-on-ethereum |website=Forbes |language=en}}</ref><ref name="Bloomberg 2020-08-26"/>] Vanaf Januarie 2021 is ongeveer $ 20,5 miljard in DeFi belê. <ref>{{cite web |last1=Ponciano |first1=Jonathan |title=Ether’s Market Value Surges $20 Billion In One Day While Bitcoin Prices Slow–Here’s Why |url=https://www.forbes.com/sites/jonathanponciano/2021/01/19/ether-market-value-surges-20-billion-while-bitcoin-prices-slowheres-why/?sh=32a2ec736569 |website=Forbes |language=en}}</ref> ==Geskiedenis== MakerDAO se ''stablecoin''-leningsplatform word beskou as die eerste DeFi-toepassing wat aansienlik gebruik bewerkstellig. Dit stel gebruikers in staat om Dai, die oorspronklike bewys (''token'') van die platform, gekoppel aan die [[Amerikaanse dollar]] te leen. MakerDAO beoog om die stabiele waarde van Dai op 'n gedesentraliseerde en outonome manier te handhaaf, deur middel van 'n stel slim kontrakte op die Ethereum-blokketting. <ref>{{Cite news|date=2020-08-26|title=Why ‘DeFi’ Utopia Would Be Finance Without Financiers: QuickTake|language=en|work=Bloomberg.com|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-08-26/why-defi-utopia-would-be-finance-without-financiers-quicktake|access-date=2021-01-26}}</ref><ref>{{Cite book|last=Stabile|first=Daniel T.|url=https://books.google.com/books?id=tljwDwAAQBAJ&newbks=0&hl=en|title=Digital Assets and Blockchain Technology: US Law and Regulation|last2=Prior|first2=Kimberly A.|last3=Hinkes|first3=Andrew M.|date=2020-07-31|publisher=Edward Elgar Publishing|isbn=978-1-78990-744-5|language=en}}</ref> In Julie 2020 het ''[[The Washington Post]]'' 'n artikel gepubliseer oor gedesentraliseerde finansies, insluitend besonderhede oor opbrengsboerdery, opbrengste op beleggings en die risiko's daaraan verbonde is.<ref name="The Washington Post 2020-07-31">{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/business/whats-yield-farming-and-how-do-you-grow-crypto/2020/07/25/b0fc4662-ce5d-11ea-99b0-8426e26d203b_story.html |title=What’s ‘Yield Farming’? (And How Do You Grow Crypto?) |work=[[The Washington Post]] |date=2020-07-31 |access-date=2020-10-05 }}</ref> In September 2020 het Bloomberg gesê dat DeFi twee derdes van die kriptogeldeenheidsmark uitmaak in terme van prysveranderings en dat die DeFi-sekerheidsvlakke $ 9 miljard bereik het.<ref name="Bloomberg 2020-10-05">{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-09-22/defi-mania-puts-crypto-ahead-of-gold-as-2020-s-top-asset-so-far |title=Crypto Is Beating Gold as 2020’s Top Asset So Far |work=Bloomberg News |date=2020-09-22 |access-date=2020-10-05 }}</ref> Ethereum het gedurende 2020 'n toename in ontwikkelaars gesien as gevolg van die toenemende belangstelling in DeFi.<ref>{{cite web |title=Coders Flock Back to Crypto Projects With Prices Surging Again |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-12-10/coders-flock-back-to-crypto-projects-with-prices-surging-again |website=Bloomberg.com |language=en |date=10 Desember 2020}}</ref> DeFi het groot kriptgeldeenheid-beleggers soos Andreessen Horowitz,<ref name="Financial Times 2019-12-30"/> Bain Capital Ventures en Michael Novogratz gelok.<ref name="Bloomberg 2020-09-29">{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-09-29/novogratz-plows-ahead-in-defi-amid-the-gamifying-of-crypto |title=Novogratz Plows Ahead In DeFi Amid the ‘Gamifying’ of Crypto |work=Bloomberg |date=2020-09-29 |access-date=2020-10-06 }}</ref> ==Hoe DeFi werk== DeFi draai om toepassings wat bekend staan as DApps (gedesentraliseerde toepassings) wat finansiële funksies op digitale grootboeke uitvoer, genaamd blokkerings, 'n tegnologie wat die eerste keer deur [[Bitcoin]] gebruik is, maar wat sedertdien wyer aangewend word.<ref name="Bloomberg 2020-08-26"/> In plaas daarvan dat transaksies met en deur 'n gesentraliseerde tussenganger soos 'n kriptogeldeenheid-uitruilinstelling gedoen word, word transaksies direk tussen deelnemers gedoen, bemiddel deur slimkontrakprogramme.<ref name="Financial Times 2019-12-30"/> Daar is gewoonlik toegang tot DApp's deur 'n Web3-blaaieruitbreiding of -toepassing, soos MetaMask, wat gebruikers in staat stel om direk met die Ethereum blokketting via 'n webwerf te kommunikeer.<ref>{{cite web |last1=Schroeder |first1=Stan |title=Crypto wallet MetaMask finally launches on iOS and Android, and it supports Apple Pay |url=https://mashable.com/article/metamask-ios-android/ |website=Mashable |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=MetaMask’s Blockchain Mobile App Opens Doors For Next-Level Web |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-09-02/metamask-s-blockchain-mobile-app-opens-doors-for-next-level-web |website=Bloomberg.com |language=en |date=2 September 2020}}</ref> Baie van hierdie DApps kan verbind en saamwerk om komplekse finansiële dienste te skep. Stablecoin-houers kan byvoorbeeld bates verbind tot 'n likiditeitspoel in 'n likiditeitsprotokol soos Aave.<ref>{{Cite news|last=Wilson|first=Tom|date=2020-08-26|title=Boom or bust? Welcome to the freewheeling world of crypto lending|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-crypto-currencies-lending-insight-idUSKBN25M0GP|access-date=2021-04-08}}</ref>. Desentralisering verwys na die gebrek aan 'n sentrale uitruil meganisme. Slimkontrakprogramme vir die DeFi-protokolle word uitgevoer met behulp van [[oopbron sagteware]] deur 'n gemeenskap van ontwikkelaars en [[programmeerder]]s.<ref name="Bloomberg 2020-09-11">{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-09-11/-come-to-jesus-moment-for-crypto-finance-apps-rocks-valuations |title=Crypto Exchange Gets Millions After Copy-Paste of a Rival’s Code |work=Bloomberg |date=2020-09-11 |access-date=2020-10-06 }}</ref> Een voorbeeld van 'n DeFi-protokol is Uniswap, wat 'n gedesentraliseerde beurs of dex is wat op die Ethereum-blokketting uitgevoer word en dit moontlik maak om honderde verskillende digitale bewyse te verhandel wat op die Ethereum-blokketting uitgereik word. In plaas daarvan om op sentrale markrolspelers te vertrou om bestellings te vul, moedig Uniswap se algoritme gebruikers aan om likiditeitspoele vir die bewyse te vorm deur handelsfooie uit te reik aan diegene wat likiditeit bied. 'n Ontwikkelingspan skryf sagteware vir implementering op Uniswap, maar die platform word uiteindelik beheer deur sy gebruikers. Omdat geen gesentraliseerde party Uniswap bestuur nie, is daar niemand om die identiteit van die mense wat die platform gebruik, na te gaan nie. Dit is nie duidelik watter posisie reguleerders oor die wettigheid van 'n platform soos Uniswap sal inneem nie.<ref name="KhalifUni">{{cite web |last1=Kharif |first1=Olga |title=DeFi Boom Makes Uniswap Most Sought-After Crypto Exchange |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-10-16/defi-boom-makes-uniswap-most-sought-after-crypto-exchange?sref=UsAjUhBb |website=Bloomberg.com |publisher=Bloomberg |access-date=7 November 2020 |date=16 Oktober 2020}}</ref> == Kritiek == Blokketting-transaksies is onomkeerbaar, wat beteken dat 'n verkeerde transaksie met 'n DeFi-platform of selfs die implementering van slimkontrak-kode wat foute bevat, nie altyd maklik reggestel kan word nie.<ref name="Bloomberg 2020-08-26"/> Koderingsfoute en kraking kom algemeen voor.<ref name="Reuters 2020-08-26"/><ref name="Bloomberg 2020-08-26"/> In 2020 het een platform, bekend as Yam Finance, sy deposito's vinnig vergroot tot $ 750 miljoen voordat dit dae na die bekendstelling neergestort het weens 'n kodefout.<ref name="Bloomberg 2020-08-26"/> Daarbenewens is die kode vir die slimkontrakte wat DeFi-platforms implementeer, meestal oopbron sagteware wat maklik gekopieer kan word om mededingende platforms op te stel, wat onstabiliteit skep namate fondse van platform na platform verskuif.<ref name="Bloomberg 2020-09-11"/> Die persoon of entiteit agter 'n DeFi-protokol kan onbekend wees en kan verdwyn met beleggers se geld.<ref name="Bloomberg 2020-09-11"/> Belegger Michael Novogratz het 'n paar DeFi-protokolle beskryf as 'Ponzi-agtig'.<ref name="Bloomberg 2020-09-29"/> DeFi is vergelyk met die aanvanklike entosiasme van muntaanbiedinge van 2017, deel van die kriptogeldeenheidsborrel van 2017. Onervare beleggers loop 'n besondere risiko om [[geld]] te verloor met behulp van DeFi-platforms as gevolg van die sofistikasie wat nodig is om met sulke platforms te kommunikeer en die gebrek aan 'n tussenganger met 'n klanteondersteuningsafdeling.<ref name="Reuters 2020-08-26">{{cite news |url=https://uk.reuters.com/article/uk-crypto-currencies-lending-insight/boom-or-bust-welcome-to-the-freewheeling-world-of-crypto-lending-idUKKBN25M0GQ |title=Boom or bust? Welcome to the freewheeling world of crypto lending |work=Reuters |date=2020-08-26 |access-date=2020-10-06 |archive-date=2020-11-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124013228/https://uk.reuters.com/article/uk-crypto-currencies-lending-insight/boom-or-bust-welcome-to-the-freewheeling-world-of-crypto-lending-idUKKBN25M0GQ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web|last=Braun|first=Alexander|last2=Cohen|first2=Lauren H.|last3=Xu|first3=Jiahua|date=Mei 2020|title=fidentiaX: The Tradable Insurance Marketplace on Blockchain|url=https://www.hbs.edu/faculty/Pages/item.aspx?num=56189|access-date=2021-01-05|publisher=Harvard Business School}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|3}} {{Kriptogeld}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kriptografie]] dkb3td6cbqhohowt440r2nino3cbhb2 0 370815 2895127 2653833 2026-04-19T19:32:28Z Jcb 223 2895127 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Wêrelderfenisgebied | tipe = kultuur | naam = Domplein van Pisa | beeld = [[Lêer:CampodeiMiracoliPisa edit.jpg|duimnael]] | beeldbyskrif = Die doopvont in die voorgrond, die Duomo in die middel, en die kloktoring (Campanile) in die agtergrond regs | land = Italië | streek = Europa en Noord-Amerika | kriteria = i, ii, iv, vi | UNESCO volgnr. = 395 | jaar = 1987 | uitbreiding = 2007 | koördinate = {{koördinate|43|43|23|N|10|23|41|E|type:city|aansig=inlyn,titel}} }} Die '''Piazza dei Miracoli''' ([[Afrikaans]]: ''Plein van wonderwerke''), formeel bekend as die '''Piazza de Duomo''' (Domplein), is 'n groot ommuurde gebied in die sentrum van die [[Toskane|Toskaanse]] stad [[Pisa]]. Dit is bekend as een van die belangrikste sentra van [[Middeleeue|middeleeuse]] kuns in die wêreld en as een van die mooiste argitektoniese komplekse in die wêreld.<ref name="michelin">{{cite book |last=Renzulli |first=Melanie |editor=Rachel Mills |title=The Green Guide: Italy |publisher=Michelin |location=Greenville, SC |year=2010 |page=[https://archive.org/details/isbn_9781907099571/page/328 328] |isbn=9781907099571 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/isbn_9781907099571/page/328 }}</ref> Dit is deels bestraat en deels begras en word oorheers deur vier religieuse geboue: die [[Katedraal van Pisa]], die [[Skewe Toring van Pisa|Toring van Pisa]] (die [[Campanile (kloktoring)|Campanile]] van die [[katedraal]]), die doopvont (baptisterium) van Pisa en die [[Camposanto Monumentale di Pisa|Camposanto]]. Die naam ''Piazza dei Miracoli'' is afkomstig van die Italiaanse [[skrywer]] en [[digter]] [[Gabriele D'Annunzio]] wat in sy boek ''Forse che si forse che no'' (1910) die plein soos volg beskryf: {{cquote|1=''L’Ardea roteò nel cielo di Cristo, sul prato dei Miracoli.''<br /><br /><small>Die reier sirkel in Christus se hemel bo die weivelde van wondere.</small>|2=Gabriele d'Annunzio}} Die Domplein word dikwels foutiewelik ''Campo dei Miracoli'' (Veld van Wondere) genoem. Dié is egter 'n fiktiewe veld uit die boek [[Die Avonture van Pinocchio|Pinocchio]], waar goue saad uit 'n geldboom groei. Die oprigting van die plein is befonds uit skatte wat die Republiek van Pisa in [[1063]] van die [[Sarasene]] in [[Palermo]] gebuit het. In 1987 is die plein met al sy geboue deur UNESCO tot 'n [[Wêrelderfenisgebied]] verklaar. [[Lêer:H0012046-P.JPG|center|duimnael|700px|Panoramafoto van die Piazza dei Miracoli.]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://www.opapisa.it/ Amptelike webwerf] * [http://www.bluffton.edu/~sullivanm/pisa/pisacathedral.html Fotoversameling] * [http://www.virtualtourist.com/travel/Europe/Italy/Tuscany/Pisa-145950/Things_To_Do-Pisa-Campo_dei_Miracoli-BR-1.html Toeristiese resensies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150914174402/http://www.virtualtourist.com/travel/Europe/Italy/Tuscany/Pisa-145950/Things_To_Do-Pisa-Campo_dei_Miracoli-BR-1.html |date=14 September 2015 }} {{Commonscat|Piazza dei Miracoli (Pisa)}} {{vertaalvanaf | taalafk = nl | il = Piazza_dei_Miracoli }} {{Normdata}} [[Kategorie:Pisa]] [[Kategorie:Pleine in Italië]] [[Kategorie:Wêrelderfenisgebiede in Italië]] j62uzk7jrtd3n54zqtg5aetegz70pyt 0 372366 2895260 2846200 2026-04-20T09:53:11Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895260 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Fritz Haber.png|duimnael|Fritz Haber, 1918]] Die '''Haber-proses''', ook genoem die '''Haber-Bosch-proses''', is 'n kunsmatige stikstofbindingsproses en is die belangrikste industriële prosedure vir die produksie van [[ammoniak]].{{R|Appl1982|Appl2006}} Dit is vernoem na die uitvinders daarvan, die Duitse chemici [[Fritz Haber]] en [[Carl Bosch]], wat dit in die eerste dekade van die 20ste eeu ontwikkel het. Die proses skakel atmosferiese [[stikstof]] (N{{Sub|2}}) om na ammoniak (NH{{Sub|3}}) deur reaksie met [[waterstof]] (H{{Sub|2}}) met behulp van 'n metaal[[katalisator]] onder hoë temperatuur en druk: : <math chem>\ce{N2 + 3 H2 -> 2 NH3} \quad \Delta H^\circ = -91.8~\text{kJ/mol}</math> Voor die ontwikkeling van die Haber-proses was ammoniak moeilik om op industriële skaal te produseer met vroeë metodes soos die Birkeland – Eyde-proses en die Frank – Caro-proses, wat almal baie ondoeltreffend was.{{R|Smil2004|Hager2008|Sittig1979}} Alhoewel die Haber-proses vandag hoofsaaklik gebruik word om [[kunsmis]] te produseer, het dit [[Duitsland]] tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]] 'n bron van ammoniak voorsien vir die vervaardiging van [[plofstof]], wat vergoed het vir die handelsblokkade van die [[Geallieerdes van die Eerste Wêreldoorlog|Geallieerde Magte]] teen [[Chili|Chileense]] [[salpeter]].{{R|Nitrate}} == Proses == Hierdie omskakeling word gewoonlik onder druk bo 10&nbsp;MPa (100&nbsp;bar; 1&nbsp;450&nbsp;psi) en tussen 400 en 500&nbsp;°C gedoen, aangesien die gasse (stikstof en waterstof) oor vier beddings katalisator gelei word, met verkoeling tussen in om 'n redelike ewewigskonstante (K{{Sub|eq}}) te handhaaf. By elke ronde vind slegs ongeveer 15% omskakeling plaas, maar enige ongereageerde gasse word herwin, en uiteindelik word 'n algehele omskakeling van 97% behaal.{{R|Appl1982}} Die belangrikste bron van waterstof is [[metaan]] uit [[Aardgas|natuurlike gas]], wat in koolstof en waterstof verdeel word. Ander bronne van fossielbrandstowwe sluit in [[steenkool]], swaar stookolie en nafta. Waterstof word ook vervaardig uit biomassa en uit [[elektrolise]] van water. As gevolg van die beskikbaarheid van hernubare energie in Afrika, is baie navorsings- en ontwikkelingsprojekte daarop gemik om hernubare ammoniakproduksie daar te vestig om die afhanklikheid van invoere te verminder.<ref>CoalCO₂-X^TM – Conversion of CO₂ from South African coal-fired power plants using green ammonia and hydrogen, https://www.igb.fraunhofer.de/en/reference-projects/coalco2x.html</ref><ref>Fraunhofer research for German-Moroccan hydrogen initiative<nowiki/>https://www.igb.fraunhofer.de/en/press-media/press-releases/2020/memorandum-of-understanding-for-german-moroccan-hydrogen-initiat.html</ref><ref>PtX Skills Development in Tunisia https://www.igb.fraunhofer.de/en/reference-projects/ptx-skills-development-in-tunisia.html</ref> === Reaksietempo en ewewig === Stikstofgas is baie onreaktief omdat die atome deur sterk drievoudige bindings bymekaar gehou word. Die Haber-proses is afhanklik van katalisators wat die breuk van hierdie drievoudige bindings versnel. Twee teenoorgestelde oorwegings is relevant vir hierdie sintese: die posisie van die ewewig en die reaksietempo. Teen kamertemperatuur is die ewewig sterk ten gunste van ammoniak, maar die reaksie verloop nie met 'n waarneembare tempo nie as gevolg van die hoë [[aktiveringsenergie]].{{R|Appl1982}} Buiten hierdie temperatuur word die ewewig vinnig baie ongunstig vir die reaksieproduk teen atmosferiese druk, volgens die Van't Hoff-vergelyking. Verlaging van die temperatuur is ook nie nuttig nie omdat die katalisator 'n temperatuur van minstens 400&nbsp;°C benodig om doeltreffend te wees.{{R|Appl1982}} Verhoogde druk bevoordeel wel die voorwaartse reaksie, want daar is 4&nbsp;[[Mol (eenheid)|mol]] reaktant vir elke 2&nbsp;mol produk, en die druk verander die ewewigskonsentrasies om 'n wesenlike ammoniak opbrengs te gee. Die rede hiervoor is duidelik in die ewewigsverhouding: <math chem display="block">K = \frac{y_\ce{NH3}^2}{y_\ce{H2}^3 y_\ce{N2}} \frac{\hat\phi_\ce{NH3}^2}{\hat\phi_\ce{H2}^3 \hat\phi_\ce{N2}} \left(\frac{P^\circ}{P}\right)^2,</math> waar <math>\hat\phi_i</math> die vlugtigheidskoëffisiënt van specie <math>i</math> is, <math>y_i</math> die molfraksie van dieselfde spesie is, <math>P</math> die druk van die reaktor is, en <math>P^\circ</math> standaard druk is (gewoonlik 1&nbsp;bar (0,10&nbsp;MPa)). Omdat pype, kleppe en reaksievate versterk moet word en daar veiligheidsoorwegings is om teen 20&nbsp;MPa te werk, is dit baie duur. Dus lewer die gebruikte kompromis 'n eenmalige opbrengs van ongeveer 15%.{{R|Appl1982}} Verwydering van die produk (d.w.s. ammoniakgas) sal die reaksie-opbrengs verhoog maar hierdie stap word nie in die praktyk gebruik nie, omdat die temperatuur te hoog is. Dit word verwyder uit die ewewigsmengsel van gasse wat die reaksievat verlaat. Die warm gasse word genoegsaam afgekoel, terwyl hulle 'n hoë druk handhaaf, sodat die ammoniak kan kondenseer en as vloeistof verwyder kan word. Ongereageerde waterstof- en stikstofgasse word dan teruggebring na die reaksievat om verdere reaksie te ondergaan.{{R|Appl1982}} === Katalisators === Die Haber-Bosch-proses is afhanklik van katalisators om die [[Hidrogenering|hidrogenasie]] van stikstof te versnel. Die katalisators is "heterogeen", wat beteken dat hulle solied is en op gasreagens reageer.{{R|Mittasch}} Die katalisator bestaan tipies uit fyn verdeelde yster wat gebind is aan 'n ysteroksieddraer wat bevorderaars bevat, wat [[Aluminium|aluminiumoksied]], [[Kalium|kaliumoksied]], [[kalsiumoksied]], [[kaliumhidroksied]], [[molibdeen]], en [[Magnesium|magnesiumoksied]] insluit.{{R|Rock2013}} == Geskiedenis == Gedurende die 19de eeu het die vraag na nitrate en ammoniak vir gebruik as kunsmis en industriële grondstowwe geleidelik toegeneem. Die hoofbron was die ontginning van salpeter en [[guano]] vanaf tropiese eilande.{{R|Vandermeer}} Aan die begin van die 20ste eeu is voorspel dat hierdie bronne nie aan toekomstige behoeftes sou kon voldoen nie,{{R|James1993}} en navorsing oor nuwe potensiële bronne van ammoniak het belangriker geword. Alhoewel atmosferiese stikstof, wat byna 80% van die lug uitmaak, volop is is dit buitengewoon stabiel en reageer dit nie maklik met ander chemikalieë nie. Omskakeling van stikstof in ammoniak was 'n uitdaging vir chemici wêreldwyd. Haber het saam met sy assistent Robert Le Rossignol die hoëdrukapparate en katalisators ontwikkel om die Haber-proses op laboratoriumskaal te demonstreer.{{R|Haber1905|Rossignol}} Hulle het hul proses in 1909 getoon deur druppel vir druppel ammoniak uit die lug te produseer teen 'n dosis van ongeveer 125&nbsp;ml per uur. Die proses is aangekoop deur die Duitse chemiese onderneming BASF, wat Carl Bosch die taak opgedra het om Haber se tafelbladmasjien te vergroot om produksie op industriële vlak moontlik te maak{{R|Hager2008}} en hy het in 1910 daarin geslaag. Haber en Bosch is in 1918 en 1931 [[Nobelprys vir Chemie|Nobelpryse]] toegeken vir hul werk om die chemiese en ingenieursprobleme van grootskaalse, deurlopende vloei-, hoëdruktegnologie te oorkom.{{R|Hager2008}} Ammoniak is die eerste keer in 1913 met die Haber-proses op industriële skaal vervaardig in die Oppau-aanleg in BASF in Duitsland, en het die volgende jaar 20 ton per dag bereik.{{R|AmSci}} Tydens die Eerste Wêreldoorlog het die vervaardiging van ammunisie groot hoeveelhede nitraat benodig. Die Geallieerdes het toegang gehad tot groot hoeveelhede [[natriumnitraat]] in Chili (Chili-salpeter) wat deur Britse maatskappye beheer is. Duitsland het nie sulke hulpbronne gehad nie, en daarom was die Haber-proses noodsaaklik vir die Duitse oorlogspoging.{{R|Hager2008|NYT1920}} Sintetiese ammoniak uit die Haber-proses is gebruik vir die produksie van [[salpetersuur]], 'n voorloper vir die [[Nitraat|nitrate]] wat in plofstof gebruik word. Vandag is die gewildste katalisators gebaseer op [[yster]] wat gemeng word met K{{Sub|2}}O, CaO, SiO{{Sub|2}} en Al{{Sub|2}}O{{Sub|3}}. Vroeër is [[molibdeen]] ook as promotor gebruik. Die oorspronklike Haber-Bosch-reaksiekamers het [[osmium]] as katalisator gebruik, maar dit was in baie klein hoeveelhede beskikbaar. Haber het opgemerk dat [[uraan]] byna net so effektief en makliker bekombaar is as osmium. Onder leiding van Bosch in 1909 het die BASF-navorser Alwin Mittasch 'n baie goedkoper yster-gebaseerde katalisator wat vandag nog gebruik word ontdek. Gedurende die tussenoorlogse jare is alternatiewe prosesse ontwikkel, veral die Casale- en Claude-proses. Luigi Casale en Georges Claude het voorgestel dat die druk van die sinteselus verhoog word tot 80-100&nbsp;MPa (800-1&nbsp;000&nbsp;bar; 12&nbsp;000-15&nbsp;000&nbsp;psi), wat die eenmalige ammoniakomskakeling verhoog en bykans volledige vervloeiing by omgewingstemperatuur moontlik maak. Georges Claude het selfs voorgestel om drie of vier omsetters met vervloeiingstappe in serie te hê en sodoende die behoefte aan 'n herwinningstap uit te laat. Deesdae lyk die meeste industriële werke soos die oorspronklike Haber-proses (20&nbsp;MPa (200&nbsp;bar; 2&nbsp;900&nbsp;psi) en 500&nbsp;°C), maar met verbetering van die eenmalige omskakeling en laer energieverbruik as gevolg van proses- en katalisatoroptimalisering. == Omgewingsimpak == Vanaf 2018 lewer die Haber-proses 230&nbsp;miljoen&nbsp;ton watervrye ammoniak per jaar.{{R|Statista}} Die ammoniak word hoofsaaklik as stikstofkunsmis gebruik as ammoniak self, in die vorm van [[ammoniumnitraat]] en as [[ureum]]. Die Haber-proses verbruik 3–5% van die wêreld se aardgasproduksie (ongeveer 1-2% van die wêreld se energietoevoer).{{R|Smil2004|eia|IFIA|Smith2002}} In kombinasie met die vordering met teling, onkruiddoders en plaagdoders, het hierdie kunsmis die produktiwiteit van landbougrond verhoog: {{Aanhaling|Met die gemiddelde oesopbrengste wat op die 1900-vlak oorbly sou die oes in die jaar 2000 bykans vier keer meer grond benodig het en die bewerkte gebied sou bykans die helfte van alle ysvrye vastelande geëis het, eerder as onder 15% van die totale landoppervlakte wat vandag benodig word.{{R|Smil2011}}}} Die energie-intensiteit van die proses dra by tot klimaatsverandering en ander omgewingsprobleme: {{Aanhaling|Loging van nitrate in grondwater, riviere, damme en mere; uitbreiding van dooie sones in kuswaters, as gevolg van herhalende [[eutrofikasie]]; atmosferiese afsetting van nitrate en ammoniak wat die natuurlike ekosisteme beïnvloed; hoër uitstoot van stikstofoksied, nou die derde belangrikste [[kweekhuisgas]] gevolg deur CO{{Sub|2}} en CH{{Sub|4}}.{{R|Smil2011}}}} Die Haber-Bosch-proses is een van die grootste bydraers tot die opbou van reaktiewe stikstof in die biosfeer, wat 'n antropogene ontwrigting van die [[stikstofsiklus]] veroorsaak.{{R|Kanter2019}} Aangesien die doeltreffendheid van stikstofverbruik gewoonlik minder as 50% is,{{R|Oenema2009}} deur die swaar gebruik van vaste industriële stikstof ontwrig plaasafloop die biologiese habitatte.{{R|Smil2004|Howarth2008}} Byna 50% van die stikstof wat in menslike weefsels voorkom, is afkomstig van die Haber-Bosch-proses.{{R|Ritter2008}} Die Haber-proses dien dus as die "ontsteker van die bevolkingsontploffing", wat die wêreldbevolking in staat stel om van 1,6 miljard in 1900 tot 7,7 miljard teen November 2018 toe te neem.{{R|Smil1999}} == Verwysings == {{verwysings|30em|verwysings= <ref name="AmSci">{{cite journal |url=http://www.americanscientist.org/bookshelf/pub/from-fertile-minds |title=Fertile Minds (Book Review of ''Enriching the Earth: Fritz Haber, Carl Bosch, and the Transformation of World Food Production'') |last=Philip |first=Phylis Morrison |date=2001 |journal=American Scientist |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120702093415/http://www.americanscientist.org/bookshelf/pub/from-fertile-minds |archive-date=2 Julie 2012}}</ref> <ref name="Appl1982">{{cite book |last=Appl |first=M. |chapter=The Haber–Bosch Process and the Development of Chemical Engineering |title=A Century of Chemical Engineering |location=New York |publisher=Plenum Press |year=1982 |pages=29–54 |isbn=978-0-306-40895-3 |language=en}}</ref> <ref name="Appl2006">{{cite book | last1=Appl | first1=Max | title=Ammonia | publisher=Wiley-VCH Verlag GmbH & Co. KGaA | publication-place=Weinheim, Germany | date=15 Desember 2006 | isbn=3-527-30673-0 | doi=10.1002/14356007.a02_143.pub2 |language=en}}</ref> <ref name="eia">{{cite web |url=http://www.eia.doe.gov/oiaf/ieo/nat_gas.html |title=International Energy Outlook 2007 |website=www.eia.gov |publisher=U.S. Energy Information Administration |language=en}}</ref> <ref name="Haber1905">{{cite book |last1=Haber |first1=Fritz |title=Thermodynamik technischer Gasreaktionen |date=1905 |publisher=Salzwasser Verlag |location=Paderborn |isbn=9783864448423 |edition=1ste |language=de |url=https://archive.org/details/thermodynamikte00habegoog}}</ref> <ref name="Hager2008">{{cite book |last1=Hager |first1=Thomas |title=The Alchemy of Air: A Jewish genius, a doomed tycoon, and the scientific discovery that fed the world but fueled the rise of Hitler |date=2008 |publisher=Harmony Books |location=New York, NY |isbn=978-0-307-35178-4 |edition=1ste |language=en}}</ref> <ref name="Howarth2008">{{cite journal |last1=Howarth |first1=R. W. |year=2008 |title=Coastal nitrogen pollution: a review of sources and trends globally and regionally |journal=Harmful Algae |volume=8 |pages=14–20 |doi=10.1016/j.hal.2008.08.015 |language=en}}</ref> <ref name="IFIA">{{cite web |url=http://www.fertilizer.org/ifa/statistics/indicators/ind_reserves.asp |title=Raw material reserves |website=www.fertilizer.org |publisher=International Fertilizer Industry Association |language=en |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080424083111/http://www.fertilizer.org/ifa/statistics/indicators/ind_reserves.asp |archive-date=24 April 2008 }}</ref> <ref name="James1993">{{cite book |last1=James |first1=Laylin K. |title=Nobel Laureates in Chemistry 1901–1992 |date=1993 |publisher=American Chemical Society |location=Washington, DC |isbn=978-0-8412-2690-6 |page=118 |edition=3rd |url=https://archive.org/details/isbn_9780841226906/page/118 |language=en}}</ref> <ref name="Kanter2019">{{Cite journal |last1=Kanter |first1=David R. |last2=Bartolini |first2=Fabio |last3=Kugelberg |first3=Susanna |last4=Leip |first4=Adrian |last5=Oenema |first5=Oene |last6=Uwizeye |first6=Aimable |date=2 Desember 2019 |title=Nitrogen pollution policy beyond the farm |journal=Nature Food |volume=1 |pages=27–32 |url=http://www.nature.com/articles/s43016-019-0001-5 |language=en |doi=10.1038/s43016-019-0001-5 |issn=2662-1355 |doi-access=free}}</ref> <ref name="Mittasch">{{cite journal|first1=Alwin |last1=Mittasch |title=Bemerkungen zur Katalyse |trans-title=Opmerkings oor katalise |journal=Berichte der Deutschen Chemischen Gesellschaft |volume=59 |pages=13–36 |date=1926 |doi=10.1002/cber.19260590103 |language=de}}</ref> <ref name="Nitrate">{{cite web| url=https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/nitrate |title=Nitrate |last=Saavedra |first=Manuel Bastias |website=International Encyclopedia of the First World War |date=8 Oktober 2014 |access-date=27 April 2021 |language=en}}</ref> <ref name="NYT1920">{{cite news |title=Nobel Award to Haber |url=https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1920/02/03/118255924.pdf |access-date=27 April 2021 |newspaper=The New York Times |date=3 Februarie 1920 |language=en |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224154209/https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1920/02/03/118255924.pdf |archive-date=24 Februarie 2021 }}</ref> <ref name="Oenema2009">{{cite journal |last1=Oenema |first1=O. |last2=Witzke |first2= H. P. |last3=Klimont |first3=Z. |last4=Lesschen |first4=J. P. |last5=Velthof |first5=G. L. |year=2009 |title=Integrated assessment of promising measures to decrease nitrogen losses in agriculture in EU-27 |journal=Agriculture, Ecosystems and Environment |volume=133 |issue= 3–4|pages=280–288 |doi=10.1016/j.agee.2009.04.025 |language=en}}</ref> <ref name="Ritter2008">{{Cite journal |last=Ritter |first=Steven K. |date=18 Augustus 2008 |title=The Haber-Bosch Reaction: An Early Chemical Impact On Sustainability |journal=Chemical & Engineering News |volume=86 |issue=33 | url=https://cen.acs.org/articles/86/i33/Haber-Bosch-Reaction-Early-Chemical.html |language=en}}</ref> <ref name="Rock2013">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=TLJoF9kizrAC&pg=PA317 |title =Chemical Thermodynamics |isbn=9781891389320 |last1=Rock |first1=Peter A. |date=19 Junie 2013 |page=317 |language=en}}</ref> <ref name="Rossignol">{{Cite web |title=Robert Le Rossignol, 1884–1976: Professional Chemist |year=2009 |journal=ChemUCL Newsletter |url=http://www.ucl.ac.uk/chemistry/alumni/documents/A5booklet_020909.pdf |language=en |access-date=27 April 2021 |page=8 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110113022251/http://www.ucl.ac.uk/chemistry/alumni/documents/A5booklet_020909.pdf |archive-date=13 Januarie 2011}}.</ref> <ref name="Sittig1979">{{cite book |last1=Sittig |first1=Marshall |title=Fertilizer Industry: Processes, Pollution Control, and Energy Conservation |date=1979 |publisher=Noyes Data Corp. |location=Park Ridge, NJ |isbn=978-0-8155-0734-5 |language=en}}</ref> <ref name="Smil1999">{{cite journal |last1=Smil |first1=Vaclav |author1-link=Vaclav Smil |year=1999 |title=Detonator of the population explosion |url=http://www.vaclavsmil.com/wp-content/uploads/docs/smil-article-1999-nature7.pdf |journal=Nature |volume=400 |issue=6743 |page=415 |doi=10.1038/22672 |bibcode=1999Natur.400..415S |s2cid=4301828 |language=en |access-date=27 April 2021 |archive-date=22 Januarie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122190517/http://vaclavsmil.com/wp-content/uploads/docs/smil-article-1999-nature7.pdf |url-status=dead }}</ref> <ref name="Smil2004">{{cite book |last1=Smil |first1=Vaclav |author1-link=Vaclav Smil |title=Enriching the Earth: Fritz Haber, Carl Bosch, and the Transformation of World Food Production |date=2004 |publisher=MIT |location=Cambridge, MA |isbn=9780262693134 |edition=1ste |language=en}}</ref> <ref name="Smil2011">{{cite journal |last1=Smil |first1=Vaclav |author1-link=Vaclav Smil |year=2011 |title=Nitrogen cycle and world food production |url=http://www.vaclavsmil.com/wp-content/uploads/docs/smil-article-worldagriculture.pdf |journal=World Agriculture |volume=2 |pages=9–13 |language=en |access-date=27 April 2021 |archive-date=21 Junie 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150621000149/http://www.vaclavsmil.com/wp-content/uploads/docs/smil-article-worldagriculture.pdf |url-status=dead }}</ref> <ref name="Smith2002">{{cite journal |doi = 10.1126/science.1076659 |date=September 2002 |last= Smith |first= Barry E. |title = Structure. Nitrogenase reveals its inner secrets |volume=297 |issue=5587 |pages=1654–5 |pmid=12215632 |journal=Science |s2cid=82195088 |language=en}}</ref> <ref name="Statista">{{Cite web |title=Ammonia annual production capacity globally 2030 |url=https://www.statista.com/statistics/1065865/ammonia-production-capacity-globally/ |website=Statista |language=en|access-date=27 April 2021}}</ref> <ref name="Vandermeer">{{cite book |last=Vandermeer |first=John |title=The Ecology of Agroecosystems |url=https://books.google.com/books/about/The_Ecology_of_Agroecosystems.html?id=AFRQSuQGHiIC |date=2011 |publisher=Jones & Bartlett Learning |page=149 |isbn=978-0-7637-7153-9 |language=en}}</ref> }} {{normdata}} [[Kategorie:Chemie]] [[Kategorie:Chemiese ingenieurswese]] qf9nailpx3o7dc7djpfsq9aunfafdn4 0 372871 2895289 2662150 2026-04-20T10:19:03Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895289 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Maatskappy |naam = Hermès International |kenteken = |tipe = Aandelemaatskappy |stigting = 1837 |ligging_stad = [[Parys]] |ligging_land = [[Frankryk]] |ligging = |liggings = |sleutelpersone = Axel Dumas (hoof uitvoerende beampte) |gebied_bedien = Wêreldwyd |industrie = |produkte = Leergoedere, saalware, juwele, horlosies, klere en bykomstighede, sy en tekstiel, huis, parfuum, skoonheidsmiddels |dienste = |inkomste = €6,689 miljard |bedryfsinkomste = |netto_inkomste = |getal_werknemers = 14&nbsp;284 |ouer = |afdelings = |dogtermaatskappye = |slagspreuk = |tuisblad = [https://www.hermes.com ''hermes.com''] |ontbind = |voetnotas = |intl = }} '''Hermès International''', voorheen Hermès Paris of bloot Hermès, is 'n [[Frankryk|Franse]] onderneming wat luukseprodukte ontwerp, vervaardig en verkoop, veral leerware, gereedskap, parfuum, horlosies, huisware en leefstylbykomstighede. Dit is in 1837 in [[Parys]] deur Thierry Hermès gestig. Die maatskappy, oorspronklik 'n harnas- en saalvervaardiger, behoort vandag nog hoofsaaklik aan sy erfgename.<ref>{{fr}}[http://www.lexpress.fr/styles/mode/hermes-de-gaultier-a-lemaire_895506.html Hermès, de Gaultier à Lemaire]</ref> Die fortuin van die gesin word op 39,6 miljoen euro geraam. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} {{Saadjie}} {{normdata}} [[Kategorie:Franse maatskappye]] hwqpkpay8xoktlwza8imwzxbym7v6ji 0 373084 2895134 2396988 2026-04-19T19:45:49Z Jcb 223 2895134 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Pikeniere Wallenstein-Festspiele Memmingen.jpg|duimnael|regs|200px|'n Moderne herskepping van 'n 17de-eeuse leër van [[piekenier]]s]] [[Lêer:Bad-war.jpg|duimnael|regs|200px|Piekeniers tydens die Italiaanse Oorloë (van Hans Holbein die Jonge)]] 'n '''Piek''' of '''spies''' is 'n dun, 5 meter lange stok met 'n metaalpunt aan die einde daarvan. Dit is ontwerp om 'n aanval deur kavalerie af te weer. Die wapen is in die laat [[middeleeue]] en vroegmoderne tyd deur infanteriste (sogenaamde [[piekenier]]s) gebruik. Die piek is skuins op die grond in die rigting van vyandelike magte geplaas om hulle terug te hou. Die ruiter moes dan uitswaai om te voorkom dat sy perd verwond word. Die wapen is tot [[1708]] gebruik in die Staatse leger (die leër van die [[Republiek van die Sewe Verenigde Nederlande|Nederlandse Republiek]] van 1575 tot die oprigting van die [[Bataafse Republiek]] in [[1795]]). In teenstelling tot die goedendag ('n tipe wapen) was die piek ongeskik as [[gevegswapen]]. Hy was wel ligter om te hanteer. Tydens die [[Slag van die Goue Spore|Guldensporenslag]] het die soldate sy aan sy met beide wapens geveg. Die [[Kosakke]] het dit ook as wapen gebruik om slagoffers mee te gooi. Die woord "piek" is afgelei van die [[Frans]]e woord ''piquer'', wat steek beteken.<ref>Van Dale etymologisch woordenboek, 1997, 664, ''piek''</ref> ==Gulden== Die [[Nederlandse gulden|gulden]] het vanweë die uitbeelding van 'n piek met 'n vryheidshoed op die punt die [[bynaam]] "piek" gekry (voor desimalisasie). == Verwysings == {{Verwysings}} {{vertaalvanaf | taalafk = nl | il = Piek_(wapen) }} {{Normdata}} [[Kategorie:Wapens]] cgwn1xuohrh04ysiijvuxobkakauc0a 0 373221 2895142 2872239 2026-04-19T19:48:10Z Jcb 223 2895142 wikitext text/x-wiki [[Lêer:NAMA Greek helmet of Pilos type.JPG|duimnael|300px|Pylos-helm]] Die '''Pylos''' was 'n Oud-Griekse helm <ref>Nicholas Sekunda: ''Macedonian Armies after Alexander 323–168 BC.'' Osprey Publishing, {{ISBN|1-78200-322-3}}, S. 64. [http://books.google.de/books?id=ZbCNF7nLPvIC&pg=PT64 (Auszug bei Google Books)]</ref> wat veral gewild was in die [[Peloponnesos]]. Die helm was goedkoop en is in groot hoeveelhede geproduseer en vasgemaak met 'n leerkenband. Soos die meeste Griekse helms is ook die Pylos van [[brons]] gemaak. Die naam Pylos is afkomstig van die Griekse woord vir vilt. Hierdie helm het immers dieselfde vorm as die gelyknamige vilthoed.<ref>Nic Fields: ''Carthaginian Warrior 264-146 BC.'' Osprey Publishing, 2010, {{ISBN|978-1-84603-958-4}}, S. 40. [http://books.google.de/books?id=_rvKQDY-pqEC&pg=PA40 (Auszug bei Google Books)]; Pamela A. Webb: ''Hellenistic Architectural Sculpture: Figural Motifs in Western Anatolia and the Aegean Islands.'' University of Wisconsin Press, 1996, {{ISBN|0-299-14980-3}}, S. 58. [http://books.google.de/books?id=lTS2zl10EHYC&pg=PA58 (Auszug bei Google Books)]</ref> Die [[Sparta|Spartaanse]] [[hopliet|hopliete]] het aanvanklik die swaarder [[Korintiese helm]] gebruik. Hierdie helm het die gesig beskerm, maar sig en gehoor beperk. In die middel van die [[5de eeu v.C.]] het die Spartane hul gevegstegnieke gewysig: weens die toenemende belang van trompetseine tydens die stryd was die Korintiese helm nie meer prakties nie en is die eenvoudiger pylos in gebruik geneem. Die oorspronklike viltpylos is waarskynlik ook deur die soldate gebruik. Die pyloshelm is deur ander Griekse state gekopieer en ook in [[Kartago]] en Masedonië gebruik. == Verwysings == {{Verwysings}} {{vertaalvanaf | taalafk = nl | il = Pylos_(helm) }} [[Kategorie:Geskiedenis van Griekeland]] q360ymjg0rr81d31la1xe8k5i6xwnhb 0 373530 2895222 2564737 2026-04-20T05:48:09Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895222 wikitext text/x-wiki [[Lêer:UP rhino.JPG|duimnael|Goue renoster van Mapungubwe]] Die '''goue renoster van Mapungubwe''' is 'n [[Middeleeue|Middeleeuse]] artefak gemaak van [[hout]] wat bedek was met blad[[goud]] uit die Middeleeuse Koninkryk van [[Mapungubwe]], wat in die hedendaagse [[Suid-Afrika]] geleë is. Dit is in Desember 1932 in 'n koninklike graf op Mapungubwe heuwel deur Jerry van Graan gevind.<ref>{{cite journal|last1=Steyn|first1=Maryna|title=The Mapungubwe Gold Graves Revisited|journal=The South African Archaeological Bulletin|date=1 Desember 2007|volume=62|issue=186|pages=140–146|jstor=20474969}}</ref><ref>{{cite book|last1=Gardner|first1=Guy A.|title=Mapungubwe, Ancient Bantu Civilization on the Limpopo: Reports on excavations at Mapungubwe (Northern Transvaal) from February 1933 to June 1935, edited by Leo Fouché.|date=1937|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Duffey|first1=Alex|title=Mapungubwe: Interpretation of the Gold Content of the Original Gold Burial M1, A620|date=2012|url=http://www.repository.up.ac.za/handle/2263/42472}}</ref> Goue artefakte waaronder die goue [[renoster]] is deur die [[Universiteit van Pretoria]] aangekoop. Figure van ‘n buffel en kat asook bladgoud fragmente is gevind. Net drie grafte het goud bevat. Goud van Suidelike Afrika was reeds bekend aan Indiese en Semitiese handelaars vroeg in die eerste millennium. [[Drawidas|Dravidiese]] handelaars het in die tyd handel gedryf in goud insluitende met Suidelike Afrika.<ref>Duffey, Allex. “Die geheimenis van Mapungubwe.” Aanbieding by die SA Akademie vir Wetenskap en Kuns, 25 Mei 2021, Aanlyn. https://www.facebook.com/1077250582464523/videos/784540582262114</ref> Die artefak word beskryf as "klein genoeg om in die palm van 'n hand te staan".<ref>{{cite web|last1=Smith|first1=David|title=British Museum may seek loan of the golden rhinoceros of Mapungubwe|url=https://www.theguardian.com/world/2015/aug/17/british-museum-may-seek-loan-of-the-golden-rhinoceros-of-mapungubwe|website=The Guardian|publisher=Guardian News and Media Limited|access-date=13 Augustus 2016}}</ref><ref>{{cite web|last1=York|first1=Geoffrey|title=The return of the Golden Rhino|url=https://www.theglobeandmail.com/news/world/the-return-of-the-golden-rhino/article545513/?page=all|website=The Globe and Mail|publisher=The Globe and Mail Inc.|access-date=13 Augustus 2016}}</ref> Toorbakke afkomstig vanuit [[Sumer]] in die eerste millennium voor Christus is algemeen gebruik in die [[Midde Ooste]]. Dit het in die sesde eeu v.C. na die Dravidiese mense in [[Suid-Indië]] versprei. Toorbakke was ook deel van verskeie Afrikakulture soos die [[Mashona|Westelike Shona]], [[Bavenda|BaVenda]] en BaKaranga, moontlik weens kontak met die Dravidiese mense. 'n Toorbak is 'n instrument van 'n waarsêer. Water en sade word gebruik wat dan deur toordokters geïnterpreteer word. Die gerestoureerde goue renoster, buffel en kat wat by Mapungubwe gevind is, toon ooreenkomste met die toorbakke van die genoemde Afrikakulture. Hierdie figure is dieselfde grootte en het houtkerfwerk bedek wat moontlik deur dieselfde kunstenaar gekerf is. Al hierdie voorwerpe het uit dieselfde graf gekom en was dus waarskynlik deel van een voorwerp. Die gevolgtrekking is dat die diere, insluitende die renoster, moontlik van 'n toorbak afkomstig is. Die diere is ook ietwat gekrom wat in lyn sou wees met die siening dat hulle op die rand van 'n toorbak geplaas kon word. Addisionele goue fragmente dui ook daarop dat daar moontlik ook 'n olifant en krokodil kop op die toorbak kon gewees het. Ander fragmente kon versierings en spykers wees wat op die toorbak gebruik kon word.<ref>Duffey, Allex. “Die geheimenis van Mapungubwe.” Aanbieding by die SA Akademie vir Wetenskap en Kuns, 25 Mei 2021, Aanlyn. https://www.facebook.com/1077250582464523/videos/784540582262114</ref> Die opgrawing by Mapungubwe onthul die bestaan van 'n heersende elite wat apart in 'n heuwelagtige nedersetting gewoon het. Dit is die eerste bekende voorbeeld van 'n klasgebaseerde samelewing in Suidelike Afrika. Hierdie artefak bevestig ook Mapungubwe as 'n ryk handelsentrum.<ref>{{Cite book|title=Historium|last=Nelson|first=Jo|publisher=Big Pictures Press|year=2015|location=China|pages=10}}</ref> Van 26 Oktober 2016 tot 27 Februarie 2017 is dit in die [[Britse Museum]] uitgestal as deel van 'n tentoonstelling ter viering van die kuns van Suid-Afrika.<ref>{{cite web|title=South Africa -- the art of a nation|url=https://www.britishmuseum.org/about_us/past_exhibitions/2016/south_africa.aspx|website=The British Museum|publisher=The British Museum|access-date=9 Januarie 2018|archive-date=27 Januarie 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180127023539/http://www.britishmuseum.org/about_us/past_exhibitions/2016/south_africa.aspx|url-status=dead}}</ref> == Sien ook == * [[Mapungubwe]] * [[Mapungubwe-museum]] * [[Mapungubwe- Nasionale Park]] * [[Orde van Mapungubwe]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{en}} [https://sahris.sahra.org.za/objects/mapg2015001] SAHRA voorwerpe * {{en}} [https://www.up.ac.za/museums-collections] Amptelike webwerf van UP museums * [https://www.facebook.com/1077250582464523/videos/784540582262114] Duffey, Allex: “Die geheimenis van Mapungubwe.” Aanbieding by die [[SA Akademie vir Wetenskap en Kuns]], 25 Mei 2021. {{Normdata}} [[Kategorie:Argeologiese vindplekke in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Geskiedenis van Suid-Afrika]] jaq7cxuxefi629bfkrdc5elswhm5tmi 0 383909 2895280 2786293 2026-04-20T10:12:34Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895280 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} [[Lêer:Policarp Hortolà. Coloured SEM image of an author's bloodstain.jpg|duimnael|375x375px|Skandeerelektronmikroskoopmikrograaf van 'n menslike bloedvlek. Gekleurde beeld met die sagteware wat aan die mikroskoop geheg is om die realistiese voorkoms van die kol te verhoog. Die skaalbalk is gelyk aan 10 mikrometer.]] '''Hemotafonomie''' (van die Griekse ''haima'' vir [[bloed]], ''taphos'' vir begrafnis en ''nomos'' vir die reg) is die wetenskap wat handel oor sitomorfologie in bloedvlekke. Hierdie term is voorgestel in 1992 deur die [[Katalane|Katalaanse]] bioloog [https://www.bionity.com/en/encyclopedia/Haemotaphonomy.html Policarp Hortolà],<ref name="Hortolà">{{cite web |author=Hortolà, P |year=1992| title=SEM analysis of red blood cells in aged human bloodstains|publisher=Forensic Science International|volume=55|page= 139-159 |url=https://dx.doi.org/10.1016%2F0379-0738%2892%2990120-L }}</ref> geïnspireer deur die woord "tafonomie" wat in 1940 in die [[paleontologie]] deur Ivan Antonovich Efremov<ref name="Efremov">{{cite web |author= Efremov, J.A. |url=http://iae.makorzh.ru/science/taph.htm |title=Taphonomy: new branch of paleontology|publisher=Pan-American Geologist |year=1940|volume=74|page=81-93}}</ref> bekendgestel is. Omdat die studie van hemotafonomie die morfologie van bloedselle is in die vorm van 'n vlek, is die studieproefpersone 'n monster wat met bloed bevlek is. Die metodologie van hemotafonomie is die analise van die chiaroscuro-beelde wat verkry is deur middel van skandering-[[elektronmikroskopie]]. Onlangs is voorgestel dat konfokale mikroskopie 'n praktiese alternatief kan wees vir die skandering-elektronmikroskopie as 'n baie hoë detailvlak op die oppervlak van bloedvlekke nie nodig is nie.<ref name="hort2">{{cite web |author=Hortolà, P. |title=Microscopic imaging of human bloodstains: testing the potential of a confocal laser scanning microscope as an alternative to SEMs. |work=Micron|year=2020| volume=130: 102821.|url=doi:10.1016/j.micron.2019.102821}}</ref> Lank voor die verskyning van die eerste kommersiële skandeerelektronmikroskoop teen die middel van die twintigste eeu, is die mikroskopiese bepaling van bloedvlekke sporadies uitgevoer as 'n hulpmiddel vir forensiese wetenskap, met inagneming van die Menorka-dokter en apteker Mateu Josep Bonaventura Orfila as die eerste gebruik van 'n optiese mikroskoop vir sulke doeleindes.<ref name="kata"> {{cite web |url=https://www.enciclopedia.cat/EC-GEC-0519698.xml|title=Gran enciclopèdia catalana – hemotafonomia |language=Katalaans}}</ref> Behalwe die standpunt van basiese wetenskap, soek toegepaste hemotafonomie na die gebruik van bloedvlekke as krimineliese of argeologiese bewyse. <ref name="milani">{{cite web|author=Milani, M.; Curia, R.; Savoia, C.|year=2015|url=http://www.jacobspublishers.com/images/Forensic/J_J_Foren_Sci_1_1_003.pdf|title=FIB/SEM Haemotaphonomy: Red Blood Cells Identification in Unprepared Samples of Forensic Interest|volume=1|page=1-8|access-date=15 Augustus 2021|archive-date= 7 Februarie 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160207132338/http://www.jacobspublishers.com/images/Forensic/J_J_Foren_Sci_1_1_003.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="mainou"> {{cite web | author=Mainou Cervantes, L.; Antuna Bizarro, S.; Fortoul Van der Goes, T.; Straulino Mainou, L. |year=2017 |url=http://www.scielo.org.mx/pdf/inter/v8n15/2007-249X-inter-8-15-00022.pdf |title=Identificación de restos de tejidos humanos en instrumentos rituales prehispánicos de México |language=Spaans|publisher=Intervención|volume= 15| page=22-32}}</ref> Op praktiese vlak poog hemotafonomie om spesifieke vrae te beantwoord. Dit behels onder andere die bepaling of 'n vlek wel bloed is deur die teenwoordigheid van rooibloedselle te verifieer. Indien dit die geval is, is die volgende stap om vas te stel of die bloed van 'n soogdier afkomstig is of nie. As die bloed van soogdier-oorsprong is, word bepaal of dit afkomstig is van 'n kameelagtige (soos die [[dromedaris]], [[Baktriese kameel|Bactriese kameel]], guanako, vigogna, ensovoorts) weens die ovaalvormige, plat en kernlose morfologie van hul eritrosiete. Daarbenewens, as 'n mikroskopiese tegniek, stel hemotafonomie ook die identifikasie van drepanosiete wat kenmerkend is van sekelselanemie. Dit is ook gebruik vir die studie van bloedreste in fragmente van middeleeuse manuskripte<ref name="bicc"> {{cite web | author=Bicchieri, M.; Pinzari, F. |url=https://www.researchgate.net/profile/Marina-Bicchieri/publication/283290519_Discoveries_and_oddities_in_library_materials/links/5a16f9abaca272df08089fc0/Discoveries-and-oddities-in-library-materials.pdf |title=Discoveries and oddities in library materials|publisher= Microchemical Journal|year=2016|volume= 124| page=568-577}}</ref> en in die doek of Lykkleed van Turyn.<ref name="lucotte">{{cite web|author=Lucotte, G.|url=https://jacobspublishers.com/uploads/article_pdf/16/scientific_16_1685_12062019040448.pdf|title=Jacobs Journal of Hematology|year=2007|volume=4 (2)|page=024|access-date= 3 Augustus 2021|archive-date=24 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210424131433/https://jacobspublishers.com/uploads/article_pdf/16/scientific_16_1685_12062019040448.pdf|url-status=dead}}</ref> Hemotafonomie moet nie verwar word met bloedvlekpatroonanalise (''[[:en:Bloodstain pattern analysis|bloodstain pattern analysis]]'') nie. == Werweldierbloed en soogdier -eritrosietmorfologie in die liggaam == [[Gewerweldes|Werweldier]]bloed (dws "bloed" in die ware sin) is 'n suspensie van selle in 'n vloeibare medium (plasma). Drie soorte selle kom in hierdie weefsel voor: eritrosiete ([[rooibloedsel]]le), leukosiete ([[witbloedsel]]le) en trombosiete ([[bloedplaatjie]]s, by soogdiere). Anders as ander gewerweldes, het soogdiere rooibloedselle sonder 'n kern (akariosiete). As 'n uitsondering by die ander gewerweldes, het die salamanders van die ''Plethodontidae''-[[Familie (biologie)|familie]] 'n deel van die rooibloedselle wat met kramme opgeneem is, met die ''Batrachoseps attenuatus'' -spesie wat byna 95% akariosities is.<ref name="emmel">{{cite web | author=Emmel, V.E. |year=1924 |title=Studies on the non-nucleated elements of the blood. II. The occurrence and genesis of non-nucleated erythrocytes or erythroblastids in vertebrates other than mammals |publisher=The American Journal of Anatomy|volume=33 (2)|page= 347-405 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/aja.1000330207}}</ref> Net so het die teleostvisse ''Maurolicus muelleri'' eritrosiete in hulle nukleïede.<ref name="wing">{{cite web |author= Wingstrand, K.G.| year=1956 |url=https://link.springer.com/article/10.1007/BF00338830 |title=Non-nucleated erythrocytes in a teleostean fish ''Maurolicus mülleri'' |publisher= Zeitschrift für Zellforschung und Mikroskopische Anatomie|volume =45 |page=195-200}}</ref> As gevolg van die gebrek aan kerne, word tipiese soogdier-eritrosiete gevorm soos tweekonke skyfies (diskosiete). Dit is nie van toepassing op die ''Camelidae''-familie nie, waar rooibloedselle ovaalvormig is (ovalosiete). Ander fisiologiese vorms – wat in 'n klein hoeveelheid voorkom of patologies is – is echinosiete (selle in die vorm van die Jimson-vrug), dakriosiete (traanvormige selle), skisosiete (gebroke selle), keratosiete (geweervormige selle), sekelselle, en vele ander. [[Lêer:Hortolà hc+jc EA 6 Copyright Taylor & Francis.png|duimnael|583x583px|Skandeerelektronmikroskoopmikrograwe van 'n [[Pekari|kraagpekari]] eksperimentele bloedvlek op [[vuursteen]], verouder vir een jaar. Bo, 'n hekatosiet; onder, 'n janosiet (n). ''Bron:'' Experimental SEM determination of game mammalian bloodstains on stone tools, Policarp Hortolà, ''Environmental Archaeology: The Journal of Human Palaeoecology'', 2001, weergegee met toestemming van die uitgewer (Taylor & Francis Ltd, http://www.tandfonline.com).]] Die meeste rooibloedselle in bloedvlekke deel morfologie met dié wat in hematologie beskryf word. Twee eritrosietmorfologieë is egter spesifiek te wyte aan die droogverskynsels van die bloed, sodat dit as karakteristieke morfologieë van die bloedvlekke van soogdiere beskou kan word, en word daarom nie in fisiologiese toestande aangetref nie. Hierdie metodes toon twee vorme:<ref name="hort3">{{cite web|url=https://dx.doi.org/10.1006%2Fjasc.2001.078 | author=Hortolà, P |year=2002|title= Red blood cell haemotaphonomy of experimental human bloodstains on techno-prehistoric lithic raw materials|publisher= Journal of Archaeological Science|volume= 29 (7)|page= 733-739}}</ref> * ''Hekatosiete'' (lunoïede vorms, verwant aan eritrosiet-plasma-interaksie wanneer dit gedroog word; etimologies van Hecate). * ''Janosiete'' (negatiewe replika's, wat verband hou met die indruk deur die droë plasmamatriks; etimologies van Janus). == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == * [https://books.google.com/books?id=8jPhBwAAQBAJ&hl=af&source=gbs_navlinks_s&redir_esc=y Google Books – The aesthetics of haemotaphonomy. Stylistic parallels between a science and literature and the visual arts] {{Normdata}} [[Kategorie:Kriminologie]] itj505n39w0fk05cmelp08bpk25orbo 0 384323 2895218 2870213 2026-04-20T05:40:10Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895218 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Inligtingskas Persoon |name=Gladys West |image=181206-F-DT527-087.jpg |caption=in 2018 |birth_name=Gladys Mae Brown |birth_place=Sutherland, Virginië, VSA |birth_date={{Birth date|1930|10|27}} | death_date = {{Death date and age|2026|1|17|1930|10|27}} |nationality=American |alma_mater={{unbulleted list |Virginia State University (BS),(MS), |University of Oklahoma (MA), |Virginia Tech (PhD) }} |known_for=Satellite geodesy |spouse={{marriage|Ira West |1957}} |children=3 }} '''Gladys Mae West''' (née '''Brown'''; 27 Oktober 1930<ref name="britannica-bio" /> – 17 Januarie 2026) was 'n Amerikaanse [[wiskundige]] wat bekend geraak het vir haar bydraes tot die wiskundige modellering van die die aarde se vorm en haar bydraes tot die ontwikkeling van satellietgeodesiemodelle wat uiteindelik gelei het tot die [[GPS|Globale Posisioneringstelsel]] (GPS).<ref name=Dyson2018 /> West is in 2018 opgeneem in die [[Amerikaanse Lugmag]] se Hall of Fame. == Vroeë lewe en opvoeding == West is gebore as Gladys Mae Brown in Sutherland, [[Virginië]], in Dinwiddie County, 'n landelike gebied suid van [[Richmond, Virginië|Richmond]].<ref name=SPotomacPilot>{{Cite news |url=https://issuu.com/dcmilitary/docs/sppt_061915 |title=Boomtown Discussion Draws Crowd for Dahlgren Museum Series |last=Hayes |first=Jaron |work=South Potomac Pilot |page=1 |date=June 19, 2015 |access-date=February 9, 2018 |archive-date= 3 Julie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220703190829/https://issuu.com/dcmilitary/docs/sppt_061915 |url-status=dead }}</ref><ref name="Dyson2018">{{Cite news|last=Dyson|first=Cathy|url=http://www.fredericksburg.com/features/gladys-west-s-work-on-gps-would-impact-the-world/article_26e82f21-bb5a-5d76-9789-69a5039ad018.html|title=Gladys West's work on GPS 'would impact the world'|date=January 19, 2018|work=The Free Lance Star, Fredericksburg.com|access-date=February 9, 2018}}</ref><ref name="Kinkade2019">{{Cite web|url=https://www.gideons.org/blog/dr_gladys_west|title=Destination on Right: the Influence of Dr. Gladys West|last=Kinkade|first=Daniel|date=May 3, 2019|website=Gideons International|access-date=May 29, 2019|archive-date=28 Oktober 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221028004927/https://www.gideons.org/blog/dr_gladys_west|url-status=dead}}</ref> Haar gesin was 'n Afro-Amerikaanse boeregesin in 'n gemeenskap van bywoners. Sy het vir 'n groot deel van haar kinderjare op haar gesin se plot gewerk.<ref name=Mohdin>{{Cite news|date=November 19, 2020|title=Gladys West: the hidden figure who helped invent GPS|first=Aamna|last= Mohdin|url=http://www.theguardian.com/society/2020/nov/19/gladys-west-the-hidden-figure-who-helped-invent-gps|access-date=November 20, 2020|newspaper=[[The Guardian]]|language=en}}</ref><ref name="BBC, 100 Women" >{{Cite news |title=Gladys West – the 'hidden figure' of GPS |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-43812053 |date= May 20, 2018 |last=Butterfly |first=Amelia |work=BBC News Online |series=[https://www.bbc.com/news/world-46225037 BBC 100 Women 2018] }}</ref> Haar ma het by 'n tabakfabriek gewerk. Haar pa was 'n boer wat ook vir die spoorweë gewerk het.<ref name="Kinkade2019" /> West se ouers was 'n groot inspirasie vir haar en het haar aangespoor om 'n sterk en gedrewe vrou te word. West het vroeg besef dat sy nie soos die res van haar gesin in die tabakvelde of fabrieke wou werk nie, en het besluit dat geleerdheid haar uitweg sou wees.<ref name="Lane2018">{{Cite web|url=https://blackdoctor.org/524934/dr-gladys-west-gps/|title=Dr. Gladys West: The Black Woman Behind GPS Technology|last=Lane|first=Derrick|date=December 18, 2018|website=BlackDoctor.org|access-date=March 17, 2019}}</ref> Terwyl West besig was om hoërskool te voltooi, het sy besef dat die enigste struikelblok wat haar van hoër onderwys sou weerhou, finansieel was. Haar ouers het hul bes probeer om te spaar, maar moes 'n hele gesin op die loon van 'n bywoner onderhou, wat nie veel vir West se opvoeding oorgelaat het nie. West het begin om kinders op te pas om te help om geld bymekaar te skraap, maar uiteindelik het haar voortreflike akademiese prestasie die verskil gemaak. By West se hoërskool het die twee voorste studente van elke afstudeerklas volledige beurse ontvang vir studie aan Virginia State College, 'n histories swart openbare universiteit.<ref name="BBC, 100 Women" /> West, vasberade en gedissiplineerd, het in 1948 eerste in haar klas geëindig en die beurs ontvang.<ref name="Kinkade2019" /><ref name="Lane2018"/> Sy was aanvanklik nie seker watter hoofvak sy by VSU wou volg nie, aangesien sy in al haar vakke op hoërskool presteer het. Sy is aangemoedig om wetenskap of wiskunde te studeer vanweë hul moeilikheidsgraad, en het uiteindelik besluit om wiskunde te studeer, 'n vak waarin die meeste van haar klasmaats mans was.<ref name="BBC, 100 Women" /> Sy het ook 'n lid geword van die Alpha Kappa Alpha sorority. West behaal in 1952 haar Bachelor of Science in Wiskunde.<ref name="Kinkade2019" /> Na haar voorgraadse studies, het sy twee jaar lank wiskunde en wetenskap gegee in Waverly, Virginië.<ref name="Kinkade2019" /> Daarna is sy terug na VSU om haar meestersgraad in Wiskunde te voltooi, wat sy in 1955 verwerf het.<ref name="Lane2018" /><ref name="Kinkade2019" /> Daarna het sy kortliks 'n ander aanstelling in [artinsville, Virginië beklee. <ref name="Kinkade2019" /> == Loopbaan == [[Lêer:Data_processing_for_GeoSat.png|duimnael| Dataverwerkingsverslag vir GeoSat deur Gladys West <ref name="geosat1986">{{Cite web|url=https://apps.dtic.mil/dtic/tr/fulltext/u2/a181113.pdf|title=Data Processing System Specifications for the Geosat Satellite Radar Altimeter|last=West|first=Gladys B.|date=June 1986|publisher=Naval Surface Weapons Center, Report NSWC TR 86-149|access-date=February 9, 2018|archive-date= 6 Februarie 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190206003159/https://apps.dtic.mil/dtic/tr/fulltext/u2/a181113.pdf|url-status=dead}}</ref>]] In 1956 is West aangestel by die Naval Proving Ground in Dahlgren, [[Virginië]], (tans die Naval Surface Warfare Center), waar sy die tweede swart vrou was wat ooit aangestel is en een van slegs vier swart werknemers.<ref name=SPotomacPilot /><ref name="BBC, 100 Women" /> West het as programmeerder op grootskaalse rekenaars gewerk en was 'n projekbestuurder vir dataverwerkingstelsels wat gebruik is in die ontleding van satellietdata.<ref>{{Cite web|url=http://dahlgrenmuseum.org/index.php?option=com_content&view=article&id=96:forum-to-recount-impact-of-the-war-years-on-dahlgren-and-region&catid=40:press&Itemid=78|title=Forum to Recount Impact of the War Years on Dahlgren and Region|date=June 11, 2015|website=Dahlgren Museum|access-date=February 9, 2018|archive-date= 7 Mei 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210507095237/https://dahlgrenmuseum.org/?option=com_content&view=article&id=96%3Aforum-to-recount-impact-of-the-war-years-on-dahlgren-and-region&catid=40%3Apress&Itemid=78|url-status=dead}}</ref> Terselfdertyd het West 'n tweede meestersgraad in openbare administrasie aan die [[Universiteit van Oklahoma]] verwerf.<ref name="Kinkade2019"/> In die vroeë 1960's het sy deelgeneem aan 'n bekroonde astronomiese studie wat die reëlmatigheid van [[Pluto]] se beweging relatief tot [[Neptunus]] bewys het.<ref name="AirForce">{{Cite web|url=https://www.afspc.af.mil/News/Article-Display/Article/1707464/mathematician-inducted-into-space-and-missiles-pioneers-hall-of-fame/|title=Mathematician inducted into Space and Missiles Pioneers Hall of Fame|last=Air Force Space Command Public Affairs|date=December 7, 2018|website=Air Force Space Command|language=en-US|access-date=February 4, 2019|archive-date= 3 Junie 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190603171222/https://www.afspc.af.mil/News/Article-Display/Article/1707464/mathematician-inducted-into-space-and-missiles-pioneers-hall-of-fame/|url-status=dead}}</ref> Daarna het West begin om data van [[satelliet]]e, veral satelliethoogtemeters soos GEOS 3, te ontleed en modelle van die aarde se vorm saam te stel. Sy word projekbestuurder vir die Seasat-radarhoogtebepalingsprojek, die eerste satelliet wat oseane op 'n afstand kon bespeur.<ref>{{Cite web|url=https://www.jpl.nasa.gov/missions/seasat|title=Seasat|website=www.jpl.nasa.gov|access-date=February 9, 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1978-064A|title=NASA – NSSDCA – Spacecraft – Details|website=nssdc.gsfc.nasa.gov|access-date=February 9, 2018|archive-date=30 Januarie 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220130095202/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1978-064A|url-status=dead}}</ref> West het deurgaans ekstra ure ingesit en haar span se verwerkingstyd met die helfte verminder.<ref name="BBC, 100 Women" /> Sy is in 1979 uitgesonder met lof.<ref>{{Cite news |url=https://www.theatlantavoice.com/articles/celebrate-black-history-month-when-you-use-your-gps-remember-gladys-west/ |title=Celebrate Black History Month: When you use your GPS, remember Gladys West |date=February 7, 2018 |author=Riley, Ricky |work=The Atlanta Voice {{!}} Atlanta GA News |access-date=February 9, 2018 }}</ref> [[Lêer:Gladys_West_and_Sam_Smith.jpg|duimnael| Gladys West en Sam Smith ondersoek data van die Globale Posisioneringstelsel by Dahlgren in 1985]] Vanaf die middel sewentiger- tot tagtigerjare het West 'n IBM 7030 transistorgedrewe rekenaar, die vinnigste rekenaar van sy tyd, geprogrammeer om toenemend akkurate berekeninge te lewer om die vorm van die aarde te modelleer, naamlik 'n ellipsoïd met ekstra golwings, bekend as die ''[[Geoid|geoïde]]''.<ref name=Mohdin /> Om 'n uiters akkurate geopotensiële model te genereer, moes sy komplekse algoritmes gebruik om rekening te hou met variasies in gravitasie-, gety- en ander kragte wat die aarde se vorm beïnvloed. West se span het een keer 'n fout tydens die studie ontdek, en uit al die briljante wetenskaplikes in die span, was sy die enigste een wat dit kon oplos. West se model het uiteindelik die basis geword vir die [[GPS|Globale Posisioneringstelsel]] (GPS). <ref name="AirForce"/> In 1986 publiseer West die ''spesifikasies van die dataverwerkingsstelsel vir die Geosat Satellite Radar Altimeter'', 'n tegniese verslag van 51 bladsye van The Naval Surface Weapons Center (NSWC). Die gids is gepubliseer om te verduidelik hoe om die akkuraatheid van die skatting van geoïedhoogtes en vertikale defleksie, belangrike komponente van satellietgeodesie, te verhoog. Dit is bewerkstellig deur die verwerking van data vanuit die radiohoogtemeter op die Geosat satelliet, wat op 12 Maart 1984 sy wentelbaan betree het.<ref name="geosat1986"/> West het 42 jaar by Dahlgren gewerk en in 1998 afgetree.<ref name="BBC, 100 Women" /> Na haar aftrede voltooi sy 'n PhD in Publieke Administrasie aan Virginia Tech. == Nalatenskap == [[Lêer:Dr_Gladys_West.jpg|duimnael| Gladys West word in 2018 opgeneem in die Air Force Space and Missile Pioneers Hall of Fame]] West se belangrike bydraes tot GPS-tegnologie is herontdek toe 'n lid van haar sorority Alpha Kappa Alpha groep, 'n kort biografie voorgelees het wat Gladys vir 'n alumnifunksie voorgelê het. West is in 2018 opgeneem in die United States Air Force Hall of Fame, een van die hoogste eerbewyse wat deur die Air Force Space Command (AFSPC) toegeken word.<ref>{{Cite web|url=https://gazette.com/news/hidden-figure-mathematician-who-helped-develop-gps-technology-inducted-into/article_7d8d191a-03d3-11e9-81dd-6750bb894cd1.html|title=Hidden Figure {{!}} Mathematician who helped develop GPS technology inducted into Air Force hall of fame|last=|first=|date=December 19, 2019|website=Colorado Springs Gazette|language=en|via=9News|access-date=February 12, 2019|archive-date= 3 Julie 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220703190825/https://gazette.com/news/hidden-figure-mathematician-who-helped-develop-gps-technology-inducted-into/article_7d8d191a-03d3-11e9-81dd-6750bb894cd1.html|url-status=dead}}</ref> <ref name="AirForce"/> Die destydse persverklaring van die AFSPC noem haar "een van die sogenaamde ''Hidden Figures'', deel van die span wat in die era voor elektroniese stelsels berekeninge vir die Amerikaanse weermag gedoen het'. Dit was 'n verwysing na Margot Lee Shetterly se boek van 2016, wat in dieselfde jaar verfilm is.<ref>{{Cite web|url=https://cosmosmagazine.com/mathematics/gladys-west-maps-the-future|title=Science History: Gladys West maps the future|last=Glorfeld|first=Jeff|date=October 14, 2019|website=Cosmos|access-date=17 Augustus 2021|archive-date=17 Augustus 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210817220235/https://cosmosmagazine.com/mathematics/gladys-west-maps-the-future|url-status=dead}}</ref> Kapt. Godfrey Weekes, bevelvoerder by die Naval Surface Warfare Center Dahlgren Division in 2018, beskryf die rol wat West gespeel het in die ontwikkeling van die [[GPS|Globale Posisioneringstelsel]]: 'Sy het deur die geledere gestyg, aan die satellietgeodesie gewerk en bygedra tot die akkuraatheid van GPS en die meting van satellietdata. Toe Gladys West in 1956 haar loopbaan as wiskundige by Dahlgren begin het, het sy waarskynlik nie 'n idee gehad dat haar werk die wêreld nog dekades lank sou beïnvloed nie."<ref>Capt. Godfrey Weekes, in a 2017 message about ''Black History Month'', as quoted by Dyson (2018).</ref> West het ingestem en gesê dat sy destyds nie 'n idee gehad het dat haar werk soveel mense sou raak nie: "Wanneer 'n mens elke dag werk, dink jy nie: 'Watter impak gaan dit op die wêreld hê?' nie. Jy dink: 'Ek moet dit regkry'. As alumna van die Virginia State University het Dr Gladys West die toekenning gewen vir "Vroulike Alumna van die jaar" by die ''Historically Black Colleges and Universities Awards'' in 2018.<ref>{{Cite web|url=https://www.progress-index.com/news/20180529/vsu-finalist-in-nine-hbcu-award-categories|title=VSU finalist in nine HBCU Award categories|website=The Progress-Index|language=en|access-date=May 4, 2020|archive-date=17 Augustus 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210817220236/https://www.progress-index.com/news/20180529/vsu-finalist-in-nine-hbcu-award-categories|url-status=dead}}</ref> West is deur die [[BBC]] gekies as deel van hul program ''100 Women of 2018''.<ref name="BBC, 100 Women" /> In 2021 ontvang sy die Prince Philipmedalje van die Royal Academy of Engineering, die vereniging se hoogste individuele eerbetoning.<ref>{{Cite web|url=https://www.raeng.org.uk/news/news-releases/2021/june/%E2%80%98hidden-figure-whose-mathematical-modelling-enable|title=‘Hidden Figure’ whose mathematical modelling enabled GPS becomes first woman to win the Prince Philip Medal|authorlink=Royal Academy of Engineering|website=Royal Academy of Engineering|language=English|access-date=10 June 2021|archive-date=10 Junie 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210610105910/https://www.raeng.org.uk/news/news-releases/2021/june/%E2%80%98hidden-figure-whose-mathematical-modelling-enable|url-status=dead}}</ref> == Persoonlike lewe == Sy ontmoet haar man Ira West by die Naval Surface Warfare Center Dahlgren Division, waar hy ook as wiskundige gewerk het. Hulle was destyds twee van slegs vier swart werknemers. Hulle is in 1957 getroud en het drie kinders: Carolyn, David en Michael, en sewe kleinkinders. West woon in King George County, [[Virginië]].<ref name="BBC, 100 Women" /><ref name=SPotomacPilot /><ref name="Dyson2018" /> West het aanvanklik die pos by Dahlgren van die hand gewys vanweë die ligging en die vereiste om 'n onderhoud te voer. West het nie 'n motor gehad nie en kon nie Dahlgren op 'n kaart vind nie. Dit, gepaard met haar vrees dat hulle haar na die onderhoud sou afkeur weens haar ras, het haar laat besluit om eers te wag om van ander aansoeke te hoor, maar sy het geen terugvoer gekry nie. Gelukkig het Dahlgren weer kontak gemaak en vir haar die pos sonder 'n onderhoud aangebied. Die salaris was tweekeer soveel as haar onderwyspos, en sy het geen ander aanbiedings gekry nie. Om slegs op grond van haar kwalifikasies aangestel te word, met 'n salaris wat haar uiteindelik sou help om haar gesin te onderhou, was destyds 'n seldsame vonds vir 'n swart vrou, dus het sy die geleentheid aangegryp. Dit was in die tyd toe die Hooggeregshof 'n belangrike oordeel gevel het in die saak van ''Brown vs Board of Education of Topeka, Kansas'', wat beslis het dat Amerikaanse staatswette wat rasseskeiding in openbare skole opstel, ongrondwetlik was. Skole in Virginië was egter steeds volgens ras geskei omdat die Hooggeregshof nie bepaal het watter state volgens die nuwe uitspraak moes hervestig nie. Dit het bygedra tot senuweeagtigheid by West oor die pos in die middel van nêrens in die Suide. Verskeie groepe soos die [[Ku Klux Klan]] en die ''Night Riders'' was steeds op vrye voet en die vooruitsig om na 'n plattelandse area in 'n suidelike staat te trek, kon vir 'n ongetroude swart vrou skrikwekkend wees, maar West het haarself nie laat afskrik nie. Die Burgerregtebeweging was in volle gang tydens haar tyd by Dahlgren. Alhoewel sy die beweging ondersteun het, kon sy nie aan vreedsame protesoptredes deelneem nie omdat sy 'n regeringswerknemer was. In Boomtown, waar getroude mense op die basis woon, was sy deel van 'n klub van swart vroue wat onderwerpe rondom burgerregte bespreek het. Gedurende haar loopbaan het sy baie ontberinge ondervind weens rassisme teen Afro-Amerikaners, primêr die gebrek aan erkenning wat sy tydens haar werk gekry het, terwyl haar blanke kollegas lof en voorregte ontvang het. Haar teleurstelling kom na vore in haar biografie dat sy nie die projekte gegee is wat reismoontlikhede en blootstelling moontlik gemaak het nie. In 2018 het West 'n PhD voltooi via 'n afstandsonderrigprogram by die School of Public and International Affairs by [[Virginia Tech]].<ref name="AirForce"/> West verkies steeds om 'n papierkaart bo 'n GPS te gebruik en sê dat sy steeds haar brein meer vertrou.<ref>{{Cite web|url=https://atlantablackstar.com/2018/02/04/meet-gladys-west-black-female-engineer-played-pivotal-role-developing-gps/|title=Meet Gladys West, The Black Female Engineer Who Played a 'Pivotal' Role In Developing the GPS|last=Kenney|first=Tanasia|date=February 4, 2018|website=Atlanta Black Star|language=en-US|access-date=March 17, 2019}}</ref> Sy het gesê: 'Ek is 'n praktiese soort persoon. As ek die pad kan sien en kan sien waarheen dit draai en waarheen dit gaan, voel ek meer seker."<ref name=Mohdin /> == Publikasies == * {{cite journal | last=West | first=Gladys B. | title=Smoothing of Geos 3 satellite radar altimeter data | journal=Journal of Geophysical Research | publisher=American Geophysical Union (AGU) | volume=84 | issue=B8 | year=1979 | issn=0148-0227 | doi=10.1029/jb084ib08p04055 | page=4055}} * {{cite book | last=West | first=Gladys B | title=SEASAT Satellite Radar Altimetry Data Processing System. | publisher=[[Naval Surface Weapons Center]] | location = Dahlgren, VA | date=May 1981 |id=NSWC TR 81-234|via=Defense Technical Information Center}} * {{cite journal | last=West | first=Gladys B. | title=Mean Earth ellipsoid determined from SEASAT 1 altimetric observations | journal=Journal of Geophysical Research: Solid Earth | publisher=American Geophysical Union (AGU) | volume=87 | issue=B7 | date=1982-07-10 | issn=0148-0227 | doi=10.1029/jb087ib07p05538 | pages=5538–5540}} * {{cite book | last=West | first=Gladys B. | title=Data Processing System Specifications for the GEOSAT Satellite Radar Altimeter. | publisher=Naval Surface Weapons Center |location=Dahlgren VA |id=NSWC TR 86-149 |via=Defense Technical Information Center}} == Verwysings == {{Verwysings|2|verwysings= <ref name="britannica-bio">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Gladys-West|title=Gladys West &#124; Biography, Accomplishments, Hidden Figure, GPS, Mathematician, & Facts &#124; Britannica|date=October 23, 2023 }}</ref> }} == Bronne == * {{Cite web|url=https://www.amightygirl.com/blog?p=22639|title=Dr.&nbsp;Gladys West: The "Hidden Figure" who pioneered GPS technology|last=Handcock|first=Katherine|date=23 May 2019|website=A Mighty Girl|access-date=2021-01-15}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geboortes in 1930]] [[Kategorie:Sterftes in 2026]] [[Kategorie:Rekenaarprogrammeerders]] r308jnky2yfql3nphso8axdpdmyrsjm 0 387479 2895069 2579792 2026-04-19T16:29:05Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895069 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Epson-hx-20.jpg|duimnael|'''Epson HX-20''']] Die '''Epson HX-20''' (ook bekend as die '''HC-20''') was die eerste "ware" [[skootrekenaar]].<ref name="epson">{{cite web | url=http://files.support.epson.com/pdf/hx20__/hx20__sl.pdf | title=Epson SX-20 Promotional Brochure |accessdate=2 November 2008 |publisher=Epson America, Inc. |year=1987 }}</ref><ref name="ipsj">{{cite web|url=http://museum.ipsj.or.jp/en/computer/personal/0081.html|title=Shinshu Seiki/Suwa Seikosha HC-20|website=IPSJ Computer Museum|access-date=19 Junie 2019}}</ref><ref name="peres">Michael R. Peres, [https://books.google.co.uk/books?id=NMJxyAwGvKcC&pg=PA306 ''The Focal Encyclopedia of Photography'', page 306],Taylor & Francis</ref> Dit is in Julie 1980 uitgevind deur Yukio Yokozawa, wat gewerk het vir Suwa Seikosha, 'n tak van die Japannese maatskappy Seiko (nou Seiko Epson), wat 'n [[patent]] vir die uitvinding ontvang het.<ref>[https://patents.google.com/patent/FR2487094A1/en FR2487094A1 patent: Notebook computer system small]</ref> Dit is in 1981 as die HC-20 in [[Japan]] aangekondig<ref name="ipsj"/> en is deur Epson in [[Noord-Amerika]] as die HX-20 by die 1981 COMDEX rekenaarskou in [[Las Vegas]] bekendgestel, waar dit aansienlike aandag getrek het weens sy draagbaarheid.<ref name="hx20">[http://oldcomputers.net/hx-20.html Epson HX-20], Old Computers</ref> Dit het 'n massamarkvrystelling in Julie 1982 gehad, as die HC-20 in Japan.<ref name="ipsj"/> en as die Epson HX-20 in Noord-Amerika. <ref name="peres"/> Die grootte van 'n A4-[[notaboek]] en weeg 1,6 kg, is deur BusinessWeek tydskrif beskou as die "vierde revolusie in persoonlike rekenaars". == Eienskappe == [[Lêer:Epson HX-20 in case - MfK Bern.jpg|links|duimnael|Die Epson HX-20 in sy vervoertas met twee ekstra papierrolletjies.]] Epson het die HX-20 geadverteer met 'n foto en fotoredigering van die rekenaar op twee teenoorstaande tydskrifbladsye met die opskrif "Werklike grootte".<ref name="byte198212">{{cite news | url=https://archive.org/stream/byte-magazine-1982-12/1982_12_BYTE_07-12_Game_Plan_1982#page/n281/mode/2up | title=Actual size. | work=BYTE | date=Desember 1982 | accessdate=19 Oktober 2013 | author=Advertisement | pages=260–261}}</ref> Met omtrent die afmetings van 'n A4-grootte bladsy, beskik die Epson HX-20 oor 'n volvervoerbare [[sleutelbord]], herlaaibare nikkel-kadmium-batterye, 'n ingeboude 120 × 32-pixel LCD wat 4 reëls van 20 karakters toegelaat het, 'n sakrekenaar-grootte puntmatriksdrukker, die EPSON [[BASIC]]-programmeertaal, twee Hitachi 6301-[[Sentrale verwerkingseenheid|SVE's]] teen 614 kHz<ref name=epman>[http://files.support.epson.com/pdf/hx20__/hx20__u1.pdf HX-20 Operations Manual]</ref> wat in wese 'n verbeterde Motorola 6801 is,<ref>[http://www.jrok.com/hardware/cus60/cus60_an_owners_guide.html jrok.om - Replacement CUS60, CUS63 and some CUS64]</ref> 16 kB RAM uitbreidbaar tot 32 kB, twee RS-232-poorte op 'n maksimum van 4800 biss/s vir die eerste 8-pen DIN-konneksie bedoel vir modem of seriële drukker met die tweede poort wat in staat is tot 38,400 bis/s met behulp van 'n 5-pen DIN-aansluiting wat hoofsaaklik vir gebruik was met eksterne slapskyfstasie en videoskerm,<ref name=epman/> 'n vroeë konsep van 'n dokstasie, 'n 300 bis/s akoestiese koppelaar was beskikbaar.<ref name=epman/>ingeboude mikrokassetaandrywing, strepieskode-leserverbinding. <ref name=epman/>Gebruik 'n eie [[Bedryfstelsel (inligtingstegnologie)|bedryfstelsel]], wat bestaan uit die EPSON BASIC-tolk en 'n monitorprogram, en weeg ongeveer 1,6 kg. Bekende kleure van die masjien is silwer en room, terwyl sommige prototipes donkergrys was. Die HX-20 is met 'n grys of bruin dratas voorsien. 'n Eksterne akoestiese koppelaar, die CX-20, was beskikbaar vir die HX-20, asook 'n eksterne [[slapskyf]]stasie, die TF-20, en 'n eksterne spraaksintese ''Augmentative Communication Device'' (ACD), 'RealVoice'. Nog 'n uitbreiding was die serie-gekoppelde video van 40 × 24 karakters. Dit het 'n spesiale protokol, EPSP,<ref>{{cite web|url=http://electrickery.xs4all.nl/comp/hx20/epsp.html|title=C-20 PROTOCOL|date=19 November 1982|access-date=19 Junie 2019|archive-date=25 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180925022434/http://electrickery.xs4all.nl/comp/hx20/epsp.html|url-status=dead}}</ref> gebruik wat ook deur die eksterne slapskyfstasie gebruik is. Die batterylewe van die HX-20 was ongeveer 50 uur met BASIC en minder met die mikrokasset, drukker of RS-232. <ref name=epman/> Data-integriteit kan in die 4.0 - 6.0 V-reeks bewaar word.<ref name=epman/> Die kragtoevoer is gegradeer vir 8 W.<ref name=epman/> Deur dit te gebruik en te laai, sal dit 5 - 35 °C kon hanteer.<ref name=epman/> Data-integriteit kon by -5 - 40 °C bewaar word <ref name=epman/> Die HX-20 kan tussen -20 - 60 °C gestoor word.<ref name=epman/> Die later, meer gewilde TRS-80 Model 100-lyn, ontwerp deur Kyocera, het baie te danke aan die ontwerp van die HX-20. == Ontvangs == ''BYTE'' het in September 1983 geskryf dat die HX-20, wat vir ongeveer 'n jaar in die [[Verenigde State]] beskikbaar was, onsuksesvol was weens die gebrek aan sagteware of bykomstighede. Die resensie het opgemerk dat Epson die voorheen $160 mikrokassetaandrywer in die standaard $795-konfigurasie ingesluit het, sowel as 'n eenvoudige woordverwerker saamgevoeg het. BYTE het die drukker geprys as "niks minder as wonderlik nie", maar het die gebrek aan 'n bedryfstelsel vir kassetberging gekritiseer en gesê in vergelyking met die TRS-80 Model 100 se skerm, "lyk die HX-20 primitief".<ref name="ramsey198309">{{cite news | url=https://archive.org/stream/byte-magazine-1983-09/1983_09_BYTE_08-09_Portable_Computers_in_Depth#page/n201/mode/2up | title=Epson's HX-20 and Texas Instruments' CC-40 | work=BYTE | date=September 1983 | accessdate=20 Oktober 2013 | author=Ramsey, David | pages=193}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{Commonskat-inlyn| Epson HX-20}} {{Vertaaluit | taalafk = en | il = Epson HX-20}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geskiedenis van die rekenaar]] [[Kategorie:Rekenaars]] [[Kategorie:Skootrekenaars]] ln7zdj3110kq9muxcgdo0lg4824y61g 0 388574 2895072 2484382 2026-04-19T16:31:04Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895072 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Escp-Paris.jpg|duimnael|200px|ESCP Paris]] '''ESCP Business School''' is 'n sakeskool en een van die mees gesogte en selektiewe ''grandes écoles'' in [[Parys]], [[Frankryk]].<ref>{{en}}[http://rankings.ft.com/businessschoolrankings/european-business-school-rankings-2015 European Business School Rankings 2015] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160504204453/http://rankings.ft.com/businessschoolrankings/european-business-school-rankings-2015 |date= 4 Mei 2016 }}</ref> ESCP is in 1819 gestig. Die skoolprogramme is drie keer geakkrediteer - volgens die internasionale AMBA, EQUIS en AACSB standaarde.<ref>{{en}}[http://www.mba.today/guide/triple-accreditation-business-schools Triple accredited business schools (AACSB, AMBA, EQUIS)]</ref> == Bekende onderwysers == * [[Andreas Kaplan]], rektor by ESCP Business School in Berlyn == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|ESCP Business School}} * [https://escp.eu/ ESCP Business School] {{Normdata}} [[Kategorie:Parys]] [[Kategorie:Franse universiteite]] ndn76lag4816jv0btfxicd52zwnhg3t 0 389008 2895171 2758837 2026-04-20T05:20:46Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895171 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon |image= |birth_date=31 Januarie 1971 |birth_place=[[Boedapest]], [[Hongarye]] |nationality=Hongaars |honorific_prefix=[[Professor|Medeprofessor]] PhD (Habil) |education=Eötvös Lóránd Universiteit (1997) <br/> Zsigmond Király Főiskola (2011) |occupation=Historikus van godsdienste, Sinologis |website=https://www.btk.elte.hu/en/staff/dr-gabor-kosa}} '''Gábor Kósa''' (gebore [[31 Januarie]] [[1971]], [[Boedapest]]) is 'n [[Hongarye|Hongaarse]] historikus van godsdienste, 'n medeprofessor aan die Eötvös Lóránd Universiteit, Departement Chinese Studies. (Chinese naam: Kāng Gāobǎo; [[Tradisionele Chinees]]: 康高寶; [[Vereenvoudigde Chinees]]: 康高宝.)<ref name=":0">{{Cite web|url=http://mta.hu/koztestuleti_tagok|title=Köztestületi tagok|website=mta.hu|language=hu|access-date=2021-10-10}}</ref> == Beroep == Gábor Kósa is gebore in Boedapest, en behaal MA-grade in Engels (1995), Chinees (1997) en godsdiensstudies (2011). In 2006 verdedig hy sy doktorale proefskrif getiteld ʻThe Terminological Analysis of Chinese Texts Related to Manichaeism' (in Hongaars: A manicheizmussal kapcsolatos kínai nyelvű szövegek terminológiai elemzése). Tussen 1999 en 2008 het hy by die Dharma Gate Boeddhistekollege skoolgehou. Hy is vanaf 2009 verbonde aan die Eötvös Lóránd Universiteit, tans as 'n medeprofessor. Kósa is bekroon met die nadoktorale beurs van die Japanse Vereniging vir die Bevordering van Wetenskap (JSPS, 2008-2009) en die Taiwanese Chiang Ching-kuo-stigting vir Internasionale Wetenskaplike Uitruil (2010-2012). In 2014-15 was hy 'n EURIAS-genoot by Sentrum vir Navorsing in die Kunste, Sosiale Wetenskappe en Geesteswetenskappe (CRASSH), [[Universiteit van Cambridge]].<ref>{{Cite web|url=http://www.crassh.cam.ac.uk/people/profile/gabor-kosa|title=Gabor Kosa – CRASSH|website=www.crassh.cam.ac.uk|access-date=2021-09-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.2018-2019.eurias-fp.eu/fellows/gabor-kosa|title=Gábor Kósa {{!}} European Institutes for Advanced Study (EURIAS) Fellowship Programme {{!}} 2018-2019|website=www.2018-2019.eurias-fp.eu|access-date=2021-09-29|archive-date=2023-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20230616165959/http://www.2018-2019.eurias-fp.eu/fellows/gabor-kosa|url-status=dead}}</ref> In 2020-21 was hy Roger E. Covey-lid in [[Oos-Asiatiese studies|Oos-Asiatiese Studies]] by die Instituut vir Gevorderde Studie (IAS, Princeton)<ref>{{Cite web|url=https://www.ias.edu/scholars/gabor-kosa|title=Gabor Kosa - Scholars {{!}} Institute for Advanced Study|date=2020-03-06|website=www.ias.edu|language=en|access-date=2021-09-29}}</ref> Hy is lid van die ''Silk Road'' Navorsingsgroep by ELTE Universiteit, hy is vennoot ondersoeker in die Australiese Navorsingsraad Projek getiteld "Manichaean Liturgical Texts and Practices from Egypt to China". Hy is een van die redakteurs van die Hongaarse tydskrif getitel Távol-keleti Tanulmányok (Oos-Asiatiese Studies). Vanaf 2019 dien hy as die hoofredakteur van die Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae. Hy is lid van die Komitee oor Oosterse Studies by die Hongaarse Akademie vir Wetenskappe.<ref>{{Cite web|url=http://tavolkeletiintezet.elte.hu/silkroad/index.php?menu=tagok&lang=en|title=Budapest Centre for Buddhist Studies, Budapest|website=tavolkeletiintezet.elte.hu|access-date=2021-10-10|archive-date=2023-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20230616080540/http://tavolkeletiintezet.elte.hu/silkroad/index.php?menu=tagok&lang=en|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://researchers.mq.edu.au/en/projects/liturgical-texts-and-practices-in-the-ancient-world|title=Liturgical texts and practices in the ancient world|website=Macquarie University|language=en|access-date=2021-10-10}}</ref> Sy hoofnavorsingsveld sluit Chinese mitologie, antieke Chinese sjamanistiese (Wu) praktyke en Chinese Manicheïsme in.<ref>{{Cite web|url=https://elte.academia.edu/GaborKosa|title=Gábor Kósa {{!}} Eötvös Loránd University - Academia.edu|website=elte.academia.edu|access-date=2021-09-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://m2.mtmt.hu/gui2/?type=authors&mode=browse&sel=10029437|title=Magyar Tudományos Művek Tára|website=m2.mtmt.hu|access-date=2021-10-10}}</ref> == Meldbare publikasies == === in Hongaars === * „A manicheizmus Kínában.” In: Hamar Imre (szerk.) 2000. ''Mítoszok és vallások Kínában''. [Sinológiai Műhely 1.] Budapest: Balassi Kiadó, 90–122. * „Sámánizmus és mitológia az ókori Chu államban.” In: Puskás Ildikó (szerk.) 2000. ''Állandóság a változásban. T'ung-pien. Tőkei Ferenc születésnapjára''. Budapest: Politika + Kultúra Alapítvány, 398–428. * „Matuzsálem a Jangce partján.” In: Birtalan Ágnes – Yamaji Masanori (szerk.) 2001. ''Orientalista Nap 2000''. Budapest: MTA Orientalisztikai Bizottság – ELTE Orientalisztikai Intézet, 78–95. * „Exorcizmus és sámánizmus az ókori Kínában.” In: Csonka-Takács Eszter – Czövek Judit – Takács András (szerk.) 2002. ''Mir-susnē-khum. Tanulmánykötet Hoppál Mihály tiszteletére''. Budapest: Akadémiai Kiadó. 2. kötet, 806–833. * „A mágikus, a szellemi és a varázslatos. A ''ling'' szó jelentésének vizsgálata a ''Jiuge'' versciklus alapján.” In: Hamar Imre – Salát Gergely (szerk.) 2003. ''Kínai nyelv és irodalom.Tanulmányok Csongor Barnabás születésének 80. évfordulójára''. [Sinológiai Műhely 4.] Budapest: Balassi Kiadó, 38–65. * „Halandó halhatatlanok. A ''xian''-halhatatlanság képzete a ''Baopuzi'' 2. fejezetének tükrében.” In: Hamar Imre – Salát Gergely (szerk.) 2004. ''Kínai filozófia és vallás a középkor hajnalán''. Budapest: Balassi Kiadó, 77–136. * „Sámánizmus a Tang-kor előtti Kínában.” In: Hoppál Mihály – Szathmári Botond – Takács András (szerk.) 2006. ''Sámánok és kultúrák''. Budapest: Gondolat Kiadó, 296–360. * „Creatio ex gigante – a kínai Pangu-mítosz forrásai.” ''Vallástudományi Szemle'' 2007/2: 142–174. * „A létezők átváltozása” –– A pillangó motívuma a ''Zhuangzi''ben.” ''Vallástudományi Szemle'' 2008/1: 91–106. * „Az öröklét gyümölcsei” − Kínai nyelvű manicheus töredékek a Turfán-medencéből.” ''Távol-keleti Tanulmányok'' 2009/1: 49−68. * „A Hatalmas Felhő Fényessége” – áttekintés a kínai buddhizmus és manicheizmus viszonyáról a történeti források tükrében. (Buddho-Manichaica III).” In: Hamar I. – Salát Gergely (szerk.) 2009. ''Kínai történelem és kultúra – Tanulmányok Ecsedy Ildikó emlékére''. (Sinológiai Műhely 7.) Budapest: Balassi Kiadó, 115–135. === in Engels === * “In Search of the Spirits. Shamanism in China before the Tang dynasty. Part I.” ''Shaman'' (Journal of the International Society for Shamanistic Research) 8.2. (2000) 131–179. * “Open Wide, Oh, Heaven's Door! Shamanism in China before the Tang dynasty. Part II.” ''Shaman'' (Journal of the International Society for Shamanistic Research) 9.2. (2001) 169–197. * “The Shaman and the Spirits. The Meaning of the Word ‘ling’ in the ''Jiuge'' poems.” ''Acta Orientalia Hung''. 56.2–4. (2003) 275–294. * “Pangu’s Birth and Death as Recorded in a Tang Dynasty Buddhist Source.” ''Oriental Archive'': Quarterly Journal of African and Asian Studies 77.2. (2009) 169−192. * “Peacocks under the Jewel-tree − New hypotheses on the Manichaean painting of Bezeklik (Cave 38).” ''Journal of Inner Asian Art and Archaeology'' 4 (2011) 135–148. * “The ‘Sea of Fire’ as a Chinese Manichaean metaphor — Source materials for mapping an unnoticed image.” ''Asia Major'' 24.2 (2011) 1–52. * “The protagonist-catalogues of the apocryphal Acts of Apostles in the Coptic Manichaica –– a re-assessment of the evidence.” In: Bechtold E. and Gulyás A. and Hasznos A. (eds.) 2011. ''From Illahun to Djeme. Papers Presented in Honour of Ulrich Luft''. Oxford: Archaeopress, 107–119. * “Buddhist and pseudo-Buddhist motifs in the Chinese Manichaean ''Hymnscroll''.” In: Bellér-Hann, Ildikó and Rajkai Zsombor (eds.) 2012. ''Frontiers and boundaries –– Encounters on China’s margins.'' Wiesbaden: Harrassowitz, 49–69. * “Atlas and Splenditenens in the Cosmology Painting.” In: Michael Knüppel und Luigi Cirillo (eds.) 2012. ''Gnostica et Manichaica. Festschrift für Aloïs van Tongerloo. Anläßlich des 60. Geburtstages überreicht von Kollegen, Freunden und Schülern''. (Studies in Oriental Religions 65.) Wiesbaden: Harrassowitz, 63–88. * “Translating the ''Eikōn''. Some considerations on the relation of the Chinese Cosmology painting to the ''Eikōn''.” In: Laut, Jens Peter / Röhrborn, Klaus (Hrsg.) 2014. ''Vom Aramäischen zum Alttürkischen. Fragen zur Übersetzung von manichäischen Texten. Vorträge des Göttinger Symposium vom 29./30. September 2011''. Berlin, New York: De Gruyter (Abhandlungen der Akademie der Wissenschaften zu Göttingen, N. F.), 49–84. * “Buddhist Monsters in the Chinese Manichaean ''Hymnscroll'' and the ''Pumen'' chapter of the ''Lotus sūtra''.” ''The Eastern Buddhist'' 44 (2014) 27–76. * “The Iconographical Affiliation and the Religious Message of the Judgment Scene in the Chinese Cosmology Painting.” In: Zhang Xiaogui 张小贵 (chief editor)，Wang Yuanyuan 王媛媛 and Yin Xiaoping 殷小平 (eds.) 2015. ''San yi jiao yanjiu –– Lin Wushu jiaoshou guxi jinian wenji'' 三夷教研究——林悟殊教授古稀纪念文集 (Researches on the Three Foreign Religions ––Papers in Honour for Prof. Lin Wushu on His 70th Birthday.) Lanzhou: Lanzhou Daxue Chubanshe (Ou-Ya lishi wenhua wenku 欧亚历史文化文库》[Treasures of Eurasian History and Culture]), 77–161. * “The Manichaean ‘New Paradise’ in Text and Image.” ''Crossroads'' 13 (2016) 27–113. * “Near Eastern Angels in Chinese Manichaean Texts.” ''Orientierungen / Zeitschrift zur Kultur Asiens 30 (2018 [2019]) 43–71.'' * “The Qing Corpus of Manichaean Texts from Fujian.” ''Ming Qing Studies'' 2020: 85–126. * “Zarathuštra in the Chinese Manichaean Manuscripts from Fujian.” ''Quaderni di Studi Indo-Mediterranei'' XII (2019 [2021]): 135–171. === In Chinees === * “Monijiao shenpan huihua er zhen 摩尼教审判绘画二帧 [Two Manichaean Judgment Scenes].” [Trans. You Xiaoyu] ''Zhongshan Daxue Xuebao (Shehui kexue ban)'' 中山大学学报(社会科学版) 61/4 (2021): 120–130. * “ʻXiabuzan’ yiti tanmi –– Fujian Monijiao wenshu zhong de Xiabuzan yinwen bianxi 《下部赞》异本探秘–––福建摩尼教文书中的《下部赞》引文辨析 [Another Hymnscroll? Some Hymnal Quotations in the Manichaean Corpus from Fujian].” (Trans. Ma Xiaohe 马小鹤) ''Shaoxing Wenli Xueyuan xuebao'' 绍兴文理学院学报 41/9: 1–12. === In Japannees === * “Uchū-zu no ‘Kōki no hojisha’ ni tsuite 宇宙図の「光輝の保持者」について [Splenditenens in the Cosmology painting].” (Trans. Dr. Inoue Takami) In: Yoshida Yutaka 吉田豊 and Furukawa Shōichi 古川 攝一 (eds.) 2015. ''Chūgoku kōnan Manikyō kaiga kenkyū'' 中国江南マニ教絵画研究 [Studies of the Chinese Manichaean paintings of South Chinese origin preserved in Japan]. Kyoto: Rinsen, 292‒302. * “Uchū-zu no Atorasu ni tsuite 宇宙図のアトラスについて [Atlas in the Cosmology painting].” (Trans. Dr. Inoue Takami) In: Yoshida Yutaka 吉田豊 and Furukawa Shōichi 古川 攝一 (eds.) 2015. ''Chūgoku kōnan Manikyō kaiga kenkyū'' 中国江南マニ教絵画研究 [Studies of the Chinese Manichaean paintings of South Chinese origin preserved in Japan]. Kyoto: Rinsen, 261‒274. * “Chūgoku no Manikyō uchū-zu ni egakareta sabaki no bamen: zuzō no kigen to shūkyō-tekina messēji 中国のマニ教宇宙図に描かれた裁きの場面''':''' 図像の起源と宗 教的なメッセージ.” [The Judgment Scene in the Chinese Manichaean Cosmology Painting and its Religious Message].” (Trans. Ikematsu-Papp Gabriella 池松パプガブリエラ and Ikematsu Hiroshi 池松 裕史) In: Yoshida Yutaka 吉田豊 and Furukawa Shōichi 古川 攝一 (eds.) 2015. ''Chūgoku kōnan Manikyō kaiga kenkyū'' 中国江南マニ教絵画研究 [Studies of the Chinese Manichaean paintings of South Chinese origin preserved in Japan]. Kyoto: Rinsen, 275‒291. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Hongaarse sinoloë]] ozmas7r6z4o1c51te9t1mqda90qvlbv 0 390328 2895230 2594349 2026-04-20T05:53:28Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895230 wikitext text/x-wiki {{Infobox airline | airline = Gulf Air | image = <!-- Gulf Air Logo 2018.svg --> | image_size = | IATA = GF | ICAO = GFA | callsign = GULF AIR | founded = 1950 (as Gulf Aviation) | commenced = | ceased = | hubs = [[Bahrein Internasionale Lughawe]] | secondary_hubs = | frequent_flyer = Falconflyer<ref>{{cite web |url=https://www.gulfair.com/enrol/about-falconflyer |title=About Falconflyer |website=Gulf Air}}</ref> | fleet_size = 35 | destinations = 59 | parent = GULF AIR HOLDING B.S.C | headquarters = Muharraq, [[Bahrein]] | key_people = <div> * {{nowrap|Zayed Rashid Al Zayani}} (voorsitter)<ref name=Gulfair>{{cite web|title=Board of Directors|url=https://www.gulfair.com/about-gulf-air/board-of-directors|access-date=17 April 2017}}</ref> *Kaptein Waleed Abdulhameed Al Alawi, [[HUB]]<ref>{{cite web |title=Jeffrey Goh - DCEO|url=https://www.gulfair.com/about-gulf-air/executive-management |publisher=Gulf Air |access-date=19 March 2020}}</ref></div> | website = [http://www.gulfair.com/ GulfAir.com] | aoc = | num_employees = }} '''Gulf Air''' ( [[Arabies]]: طيران الخليج) is 'n [[lugredery]] en die vlagdraer van [[Bahrein]], gestig in 1950. Dit bedryf vlugte na Afrika, Asië, Australië, Europa, die Midde-Ooste en die Verenigde State. Die basis is Bahrein Internasionale Lughawe. Gulf Air is ook die titelborg van die [[Formule Een]] [[Bahreinse Grand Prix]]. == Geskiedenis == Die Gulf Aviation Company is op 24 Maart 1950 gestig. Die British Overseas Aircraft Corporation (BOAC), 'n voorloper van [[British Airways]], was byna vanaf sy ontstaan af 'n groot [[Aandeel|aandeelhouer]] in die lugredery. In 1970 is 'n internasionale gereelde diens na Londen met die [[Vickers VC10]] begin. In 1973 het die regerings van [[Aboe Dhabi (emiraat)|Aboe Dhabi]], [[Bahrein]], [[Oman]] en [[Katar]] die aandele van BOAC oorgeneem. Die naam is verander na Gulf Air en dit het die vlagdraer van hierdie vier [[Persiese Golfstate|Golfstate]] geword. In 1976 het die eerste [[Lockheed L-1011 TriStar]]s en [[Boeing 737]]'s by die vloot aangesluit; in daardie jaar het die maatskappy 4 000 werknemers in diens gehad. In 1981 het dit 'n lid van die IATA geword. Weens die vinnige groei van die vloot en bestemmings is meer as 7,5 miljoen passasiers vir die eerste keer in 2004 vervoer. Aboe Dhabi het in September 2005 as aandeelhouer onttrek en Oman het in Mei 2007 gevolg.<ref>{{En}} {{Cite web|url=http://arabaviation.com/countrybriefs/bahrain/gulfair.aspx|title=Arab Aviation, Oman trekt zich terug uit Gulf Air|access-date=2012-03-06}}</ref> Gulf Air word nou 100% deur Bahrain besit deur die Bahrain Mumtalakat Holding Company. == Huidige vloot == {{multiple image | align = right | direction = vertical | width = 200 | image1 = Airbus A320-212, Gulf Air AN1284588.jpg | caption1 = Gulf Air [[Airbus A320|Airbus A320-200]] | image2 = DSC 2799-A9C-CD (10391885256).jpg | caption2 = 'n Gulf Air Airbus A321-200 | caption3 = 'n Gulf Air [[Boeing 787]]-9 in die redery se nuutste kleure | image3 = EGLL - Boeing 787 Dreamliner - Gulf Air - A9C-FC (43924573081).jpg | header = Gulf Air huidige vloot | header_align = center | total_width = | alt1 = }} Teen Augustus 2023 bestaan Gulf Air se vloot uit die volgende vliegtuie:<ref name="Gulf Air Fleet Detail and History">{{cite web|url=https://www.planespotters.net/airline/Gulf-Air?refresh=1|title=Gulf Air Fleet Detail and History|website=Planespotters.net|access-date=3 Augustus 2023}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.gulfair.com/on-board/our-fleet |title=Gulf Air fleet}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+'''Vloot van Gulf Air in Julie 2023''' !Tipe !Aantal !Bestellings !Aantal passasiers |- |[[Airbus A320|Airbus A320-200]] |8 |0 |136 |- |[[Airbus A320neo-familie|Airbus A320neo]] |6 |0 |136 |- |[[Airbus A320|Airbus A321-200]] |4 |0 |169 |- |[[Airbus A320neo-familie|Airbus A321neo]] |2 |2 |TBA |- |[[Airbus A320neo-familie|Airbus A321LR]] |6 |3 |166 |- |[[Boeing 787|Boeing 787-9]] |8 |2 |282 |- !Totaal !34 !7 ! |} == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakel == * [http://www.gulfair.com/ Offisiële webwerf] {{Normdata}} [[Kategorie:Lugrederye]] di7jhqdlf0zz1ryp8yy36mwpm7y99ny 0 392094 2895172 2879757 2026-04-20T05:21:27Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895172 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Gallo-Romeinse cavalerist26-09-2008 16-07-55.JPG|duimnael|Rekonstruksie van 'n Gallo-Romaanse kryger in die Park Samara]] Die '''Gallo-Romaanse periode''' is die gebruiklike benaming (veral in [[België]] en [[Frankryk]]) vir die [[Romeinse Ryk|Romeinse]] periode in [[Gallië]] en Gallia Belgica. Gallië en Gallia Belgica het 'n gebied beslaan wat vandag rofweg ooreenstem met moderne Frankryk, België, die weste van Switserland, en dele van [[Nederland]] en [[Duitsland]] ten weste van die [[Ryn]]rivier. Die periode begin by [[Julius Caesar]] se verowering van Gallië tussen [[58 v.C.|58]] en [[51 v.C.]] (die sogenaamde Galliese Oorlog) en eindig by die Romeinse heerser Siagrius in [[486]]. Hy was die laaste Romeinse heerser oor dié deel van Gallië; Romeinse gesag in Gallia Belgica, - die huidige Suid-Nederland, België, en Noord-Frankryk - was op die tydstip reeds iets van die verlede vanweë invalle deur die [[Germane]]. Die benaming ''Gallo-Romaans'' word gebruik omdat die plaaslike Galliese (deel van die [[Kelte|Keltiese]]-groepering) bevolking geassimileer is deur die Romeinse kultuur tydens die [[Romeinse Ryk|Romeine]] se kolonisasie van die gebied.<ref>Vir 'n onlangse oorsig van die Romanisasie van die Galliërs se kultuur, sien {{cite book |last=Woolf |first=Greg |year=1998 |publication-date=2003 |title=Becoming Roman: The Origins of Provincial Civilization in Gaul |url=https://books.google.com/books?id=GjNaT7FMohwC |location=[[Cambridge]] |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/CBO9780511518614 |isbn=0-521-41445-8}}</ref><ref>{{cite book |editor-last=Pollini |editor-first=John |year=2002 |title=Gallo-Roman Bronzes and the Process of Romanization: The Cobannus Hoard |series=Monumenta Graeca et Romana |volume=9 |location=[[Leiden]] |publisher=Brill-uitgewers |isbn=978-90-04-12437-0}}</ref> ''Interpretatio romana'' het Romeinse name vir Galliese gode gegee, soos byvoorbeeld die god van die ystersmede genaamd ''Gobannus''.<ref>{{cite book |editor-last=Pollini |editor-first=John |year=2002 |title=Gallo-Roman Bronzes and the Process of Romanization: The Cobannus Hoard |series=Monumenta Graeca et Romana |volume=9 |location=[[Leiden]] |publisher= Brill uitgewersPublishers |isbn=978-90-04-12437-0}}</ref> As voorbeeld van die ongelyke en disproporsionele vlakke van assimilasie kan genoem word dat van die [[Kelte|Keltiese]] gode, slegs die perdebeskermheer ''Epona'' geromaniseerde kulture buite die grense van Gallië binnegedring het.<ref>{{cite book |author-last=Oaks |author-first=L. S. |chapter=The Goddess Epona: Concepts of Sovereignty in a Changing Landscape |editor1-last=Henig |editor1-first=Martin |editor2-last=King |editor2-first=Anthony |year=1986 |title=Pagan Gods and Shrines of the Roman Empire |series=Oxford University Committee for Archaeology Monographs |volume=8 |location=[[Oxford]] |publisher=Oxford University Press |pages=77–83 |isbn=0-947816-08-9}}</ref> Omdat die oorspronklike Keltiese bevolking getalsgewys veel groter gebly het as die nuwe Romeinse elite, het die gevolglike Romaans-Keltiese mengkultuur enkele unieke eienskappe verkry. Daar is byvoorbeeld, naas Romeinse gode, ook Galliese ([[Kelte|Keltiese]]) gode aanbid en daar is verskeie [[toponiem|plekname]] uit die Romeinse periode wat nie suiwer [[Latyn]]s is nie. Moontlik het dit te make met die feit dat die Romeinse "nedersettings" meestal gebaseer was op bestaande Galliese dorpe. In die Gallo-Romaanse gebied eindig plekname tipies op -''acum'', (wat [[Nederlands|vernederlands]] is tot -''aken'' (byvoorbeeld Kortenaken), -''zake'' (Semmerzake), -''zeke'' (Kemzeke) of -''ik''/-''ijk'' ([[Kortrijk]], [[Doornik]]). In [[Frans]] eindig Gallo-Romaanse plekname, na gelang van die streek, dikwels op -''ac'' (in die suide, byvoorbeeld Armagnac), -''ai'' (in die noorde, byvoorbeeld [[Doornik|Tournai]]) of -''igny'' (byvoorbeeld Montigny). Bowendien was die oorgang van die [[Kelte#Geskiedenis|Keltiese era]] na die [[Romeinse Ryk|Romeinse era]] en vervolgens die [[Franke|Frankiese era]] nie abrupte oorgange soos soms wel gedink word nie. Die vroeëre Keltiese elite het as gevolg van onderlinge huwelike versmelt met die nuwe Romeinse elite en op die wyse geleidelik 'n nuwe Gallo-Romeinse elite gevorm. Eeue later het hierdie kulturele- en regerende elite weer as gevolg van dieselfde proses versmelt met die nuwe [[Germane|Germaanse]] elite van Frankiese edeles en magshebbers. Sodoende het hulle weer die voorouers geword van die middeleeuse Franse [[aristokrasie]]. Die barbaarse invalle op die Gallo-Romaanse kultuur aan die einde van die [[3de eeu]] het grondliggende en gedwonge veranderings aangebring op politieke-, ekonomiese- en militêre gebied. Die skikking met die [[Wes-Gote]] in [[418]] het 'n "dubbele lojaliteit" veroorsaak, soos wat Wes-Romeinse gesag in [[Rome]] verval het. Die benarde toestand van die geromaniseerde regerende elite <ref>{{cite journal |last1=Gilliard |first1=Frank D. |date=October 1979 |title=The Senators of Sixth-Century Gaul |journal=Speculum: A Journal of Medieval Studies |volume=54 |issue=4 |publisher=University of Chicago Press, namens die Medieval Academy of America |pages=685–697 |doi=10.2307/2850323 |jstor=2850323 |s2cid=162653671}}</ref> is die navorsingsgebied van R.W. Mathisen,<ref>Mathisen, ''Roman Aristocrats in Barbarian Gaul: Strategies for Survival in an Age of Transition'' (University of Texas Press) 1993.</ref> en die stryd van Biskop Hilarius van Arles dié van M. Heinzelmann.<ref>M. Heinzelmann, "The 'affair' of Hilary of Arles (445) and Gallo-Roman identity in the fifth century" in Drinkwater and Elton 2002.</ref> Gallo-Romaanse kultuur sou tot in die [[7de eeu]] 'n verbete stryd voer, veral in die areas van [[Gallia Narbonensis]], wat ontwikkel het in Occitània, [[Gallia Cisalpina]], Orléanais, en in mindere mate, [[Gallia Aquitania]]. Die voormalige geromaniseerde noorde van Gallië sou, nadat dit deur die [[Franke]] beset is, ontwikkel en opgeneem word in die kultuur van die [[Frankiese Ryk|Merowingiese Ryk]]. Die Romeinse lewe, gesentreer rondom openbare gebeurtenisse en die kulturele verantwoordelikhede van die stedelike lewe in die ''[[res publica]],'' en die soms luukse lewe van die selfversorgende landelike villa-stelsel, het langer geneem om ineen te stort in die Gallo-Romaanse streke, waar die [[Wes-Gote]] grootliks die status quo in [[418]] geërf het. Die Gallo-Romaanse taal het in die noordooste tot diep binne die Silva Carbonaria volhard, wat 'n effektiewe kulturele versperring met die Franke in die noorde en ooste, en in die noordweste tot by die onderste vallei van die [[Loire (rivier)|Loire]] gevorm het. Hier het die Gallo-Romaanse kultuur met die Frankiese kultuur in aanraking gekom in 'n stad soos Tours, en in die persoon van die Gallo-Romeinse biskop (wat gekonfronteer is deur die Merowingiese koninklikes), [[Gregorius van Tours]]. Gebaseer op onderlinge verstaanbaarheid, lys David Dalby sewe tale wat van Gallo-Romaans afstam: [[Waals]], [[Frans]], [[Arpitaans]], [[Romansch]], [[Ladinies]], [[Friulaans]] en [[Lombardies]]. <ref name=Dalby>David Dalby, 1999/2000, ''The Linguasphere register of the world’s languages and speech communities.'' Observatoire Linguistique, Linguasphere Press. Volume 2. Oxford.[http://www.linguasphere.info/?page=chain&id_chain=1017077] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230405055615/https://linguasphere.info/?page=chain&id_chain=1017077 |date= 5 April 2023 }}</ref> Ander definisies van dié tale is egter veel breër, en sluit in die '''[[Retoromaans|Retoromaanse tale]]''', '''Oksitaans-Romaanse tale''' (Oksitaans-Romaans of Gallo-Narbonnese ([[Katalaans]]: llengües occitanoromàniques; [[Oksitaans]]: lengas occitanoromanicas), en minder gebruiklik Oos-Iberies, <ref name="Ethnologue Ibero-Romance">{{cite web |url=https://www.ethnologue.com/subgroups/ibero-romance |title=Ibero-Romance |access-date=4 Oktober 2017}}</ref> is 'n tak van die [[Romaanse tale|Romaanse taalgroep]] wat insluit [[Katalaans]]/Valensiaans: Valensiaans (''valencià'') <ref>Valensiaanse fonetiese uitspraak: ''valensiˈa, ba-''. <br/> [[Katalaans]]e uitspraak: ''bələnsiˈa, və-'' (Sentrale en afgeslote gebiede), ''balensiˈa'' (Noordwestelike gebiede)</ref> of die Valensiaanse taal <ref name="Statute">{{cite web |url=http://www.docv.gva.es/datos/2006/04/11/pdf/2006_4177.pdf |title=Ley Orgánica 1/2006, de 10 de abril, de Reforma de la Ley Orgánica 5/1982, de 1 de julio, de Estatuto de Autonomía de la Comunidad Valenciana. |accessdate=17 Februarie 2013 |publisher=Generalitat Valenciana |date=10 April 2006 }}</ref> (''llengua valenciana'') <ref>ook bekend as ''idioma valencià''</ref> is die amptelike, historiese en tradisionele naam wat gebruik word in die Valensiaanse Gemeenskap en nie-amptelik in die El Carche comarca in Murcia (beide in Spanje) <ref name="Carche">{{cite web |url=http://www.avl.gva.es/va/gabinet-de-comunicacio/notes-de-premsa-historic/El-valenci--continua-viu-en-la-comarca-murciana-del-Carxe |title=El valencià continua viu en la comarca murciana del Carxe |accessdate=13 September 2014 |author=Acadèmia Valenciana de la Llengua |date=23 Julie 2013 |language=Valencian |work=avl.gva.es |archive-url=https://web.archive.org/web/20140913174418/http://www.avl.gva.es/va/gabinet-de-comunicacio/notes-de-premsa-historic/El-valenci--continua-viu-en-la-comarca-murciana-del-Carxe |archive-date=13 September 2014 }}</ref><ref>{{cite news |title=El valenciano 'conquista' El Carche |url=http://www.laopiniondemurcia.es/municipios/2016/02/11/generalitat-anuncia-ayudas-promocion-valenciano/713266.html |date=12 Februarie 2016 |accessdate=21 Februarie 2016 |work=La Opinión de Murcia }}</ref><ref>{{cite news |title=En Murcia quieren hablar valenciano|url=http://www.elmundo.es/comunidad-valenciana/2016/02/21/56c8a76c22601d5d298b45d7.html|date=21 Februarie 2016|access-date=21 Februarie 2016|author=Miquel Hernandis |work=El Mundo }}</ref><ref>{{cite news |agency=Europa Press |title=La AVL publica una 'Gramàtica Valenciana Bàsica' con las formas más "genuinas" y "vivas" de su tradición histórica |url=http://www.20minutos.es/noticia/2728807/0/avl-publica-gram-tica-valenciana-b-sica-con-formas-m-genuinas-vivas-su-tradicion-historica/ |accessdate=23 April 2016 |work=20minutos.es |date=22 April 2016}}</ref> om te verwys na die [[Romaanse tale|Romaanse taal]] wat ook bekend staan as Katalaans. <ref name="judgements3">{{cite web |url=http://www.docv.gva.es/datos/2005/05/06/pdf/2005_4906.pdf |title=Dictamen sobre los Principios y Criterios para la Defensa de la Denominación y entidad del Valenciano |quote=It is a fact the in Spain there are two equally legal names for referring to this language: Valencian, as stated by the Statute of Autonomy of the Valencian Community, and Catalan, as recognised in the Statutes of Catalonia and Balearic Islands. }}</ref><ref name="judgements4">[http://www.20minutos.es/noticia/330167/0/catalan/sentencia/filologia/ «Otra sentencia equipara valenciano y catalán en las oposiciones, y ya van 13.»] ''20 minutos'', 7 Januarie 2008.</ref><ref name="judgements2">[https://www.docv.gva.es/portal/portal/2008/06/10/pdf/2008_7155.pdf Decreto 84/2008, de 6 de junio, del Consell, por el que se ejecuta la sentencia de 20 de junio de 2005, de la Sala de lo Contencioso-Administrativo del Tribunal Superior de Justicia de la Comunitat Valenciana] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100325074228/https://www.docv.gva.es/portal/portal/2008/06/10/pdf/2008_7155.pdf |date=25 Maart 2010 }}.</ref><ref name="judgements1">{{cite web|url=https://sindicat.net/n.php?n=7087|title=no trobat|website=sindicat.net|access-date=18 Julie 2022|archive-date=17 Februarie 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190217142244/https://sindicat.net/n.php?n=7087|url-status=dead}}</ref> Die Valensiaanse Gemeenskap se Statuut van Outonomie uit 1982 en die Spaanse Grondwet erken Valensiaans amptelik as 'n streekstaal, <ref name="Statute"/> sowel as ander [[Oksitaans]]e tale wat in dele van Suid-Frankryk en die Noordooste van [[Spanje]] gepraat word.) <ref>"Mas se confrontam los parlars naturals de Catalonha e d'Occitania, i a pas cap de dobte, em en preséncia de parlars d'una meteissa familha linguistica, la qu'ai qualificada d'occitano-romana, plaçada a egala distància entre lo francés e l'espanhòl." Loís Alibèrt, ''Òc'', n°7 (01/1950), p. 26</ref><ref>Lozano Sierra J, Saludas Bernad A.. Aspectos morfosintácticos del Belsetán. Saragossa: Gara d'Edizions, 2007, p. 180. {{ISBN|84-8094-056-5}}.</ref> en '''Gallo-Italiaanse tale'''. ==Galery== <gallery widths="154px" heights="200px" perrow="8"> Gallische huis Archeosite Aubechies-Beloeil 10-05-2021 13-36-26.jpg|Galliese huis in Archeosite van Aubechies-Beloeil Gallische huis Archeosite Aubechies-Beloeil 10-05-2021 13-37-00.jpg|Binnekant van 'n huis by 'n argeologiese uitgrawing Galloroemische grabfiguren museum ingelheim.jpg|Gallo-Romaanse beelde, gevind in Ingelheim am Rhein Amants de Bordeaux (Pistillus fecit).jpg|''Die geliefde van Bordeaux'' </gallery> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://www.archeologie.nl/?do=content&page=102 Romeinse grafheuwel in IJsselstein] * [https://web.archive.org/web/20140710064616/http://www.limes.nl/ Limes in Nederland] * [http://www.galloromeinsmuseum.be/ Gallo-Romaanse museum in Tongeren] * [http://www.musees-gallo-romains.com/ Gallo-Romaanse museums in Lyon en Wene] * [http://www.oudenburg.be/?page=museum Romeins-Argeologiese Museum (RAM)] in Oudenburg {{Commonscat|Ancient Roman archaeological sites in France}} [[Kategorie:Geskiedenis van Frankryk]] [[Kategorie:Geskiedenis van België]] [[Kategorie:Geskiedenis van Nederland]] n8csaevzwi1nptufd1bw2skzjz7t000 0 392202 2895074 2784208 2026-04-19T16:33:52Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895074 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Inligtingskas Ampsbekleër |naam=Estelle Youssouffa |beeld=Estelle Youssouffa (cropped).png |beeldonderskrif=Estelle Youssouffa in 2022 |birth_place=Châtenay-Malabry, [[Frankryk]] |birth_date={{GDEO|1978|07|31}} |nationality={{vlagland|Frankryk}} |party=SE |order=Lid van die Franse Parlement vir [[Mayotte]] |term_start=[[22 Junie]] [[2022]] |predecessor=Ramlati Ali }} '''Estelle Youssouffa''' (gebore op 31 Julie 1978 in Châtenay-Malabry) is 'n Franse joernalis, aktivis en [[politikus]]. Sy is in 2022 verkies as die verteenwoordiger vir die eerste kiesafdeling van [[Mayotte]] in die Franse parlement.<ref>{{fr}} {{Lien web |url=https://www.mayottehebdo.com/actualite/politique/elections-legislatives/estelle-youssouffa-elue-deputee-premiere-circonscription-mayotte/|titre=Estelle Youssouffa élue députée de la première circonscription de Mayotte|date= 22 Junie 2022}}</ref><ref>{{fr}} {{Lien web |url=https://www.lemonde.fr/politique/article/2022/06/23/estelle-youssouffa-dite-piment-oiseau-fait-son-entree-a-l-assemblee-nationale_6131731_823448.html|titre=Estelle Youssouffa, voix de Mayotte, fait son entrée à l’Assemblée nationale|date= 23 Junie 2022}}</ref> == Biografie == Estelle Youssouffa is in Châtenay-Malabry, [[Frankryk]], gebore as die dogter van 'n Mahoraanse militêre vader en 'n metropolitaanse verpleegmoeder. Sy het haar skoolopleiding in [[Mayotte]] voortgesit totdat sy haar baccalaureaat aan die Hoërskool [[Mamoudzou]] verwerf het. Sy het toe by 'n joernalistieke groep in Tours aangesluit, en daarna haar studies aan die Universiteit van [[Quebec]] in Kanada voortgesit. Hierna het sy 'n joernalis en televisiegasheer geword en vir LCI, TV5 Monde, [[Al Jazeera]], BFM TV en iTélé gewerk. == Politikus == {{NPOV}} Sy het in September 2021 aangekondig<ref name="mercenaire">{{fr}} {{Lien web |auteur=Minas, Bruno |url=https://la1ere.francetvinfo.fr/mayotte/estelle-youssoufa-a-l-assemblee-nationale-je-serai-une-mercenaire-au-service-de-mayotte-1098256.html |titre=Estelle Youssouffa: « à l’Assemblée Nationale, je serai une mercenaire au service de Mayotte » |date=8 September 2021 |site=la1ere.francetvinfo.fr}}.</ref> dat sy vir die 2022 wetgewende verkiesings in die eerste kiesafdeling van Mayotte in die plek van die uittredende LP Ramlati Ali wil staan.<ref name="élue députée">{{fr}} {{Lien web |langue=fr |auteur=N.G. |url=https://www.mayottehebdo.com/actualite/politique/elections-legislatives/estelle-youssouffa-elue-deputee-premiere-circonscription-mayotte/ |titre=Estelle Youssouffa élue députée de la première circonscription de Mayotte |jour=20 |mois=juin |année=2022 |site=Mayotte Hebdo }}</ref> Sy bied haarself aan deur 'n program voor te stel wat hoofsaaklik gesentreer is op die stryd teen Comorese immigrasie, die weiering van samewerking met die Comore<ref name="baromètre">{{fr}} {{Lien web |langue=fr |auteur=Alexis Duclos |url=https://www.mayottehebdo.com/actualite/politique/elections-legislatives/barometre-idees-candidats-deuxieme-tour-mayotte/ |titre=Notre baromètre des idées des candidats du deuxième tour à Mayotte |jour=17 |mois=juin |année=2022 |site=Mayotte Hebdo}}</ref> en die ontwikkeling van die eiland se infrastruktuur.<ref name=":1">{{fr}} {{Lien web |langue=fr-FR |titre=Législatives 2022 : Estelle Youssouffa, élue députée de Mayotte |url=https://la1ere.francetvinfo.fr/mayotte/legislatives-2022-estelle-youssouffa-elue-deputee-de-mayotte-1295984.html |site=Mayotte la 1ère |consulté le=2022-06-21}}</ref> Op 22 Junie 2022 het sy by Olivier Serva en ander ultramarine-afgevaardigdes aangesluit in 'n poging om 'n parlementêre groep, genaamd "Ultramarins, territoires, insularités, liberté, égalité et solidarités" in die Nasionale Vergadering te vorm.<ref>{{fr}} {{Lien web |titre=Le député Olivier Serva annonce la création d'un groupe dédié aux problématiques ultramarines à l'Assemblée nationale |url=https://la1ere.francetvinfo.fr/olivier-serva-annonce-la-creation-d-un-groupe-ultramarin-a-l-assemblee-nationale-1297132.html |accès url=libre |site=Outre-mer la 1ère |date=22 juin 2022 |consulté le=21/07/2022}}</ref><ref>{{fr}} {{Lien web |titre=Assemblée nationale. Vers un 10e groupe parlementaire composite avec des Ultramarins |url=https://www.ouest-france.fr/politique/institutions/assemblee-nationale/assemblee-nationale-vers-un-10e-groupe-parlementaire-composite-avec-des-ultramarins-f709e5dc-f2d8-11ec-aa92-a0c5552bd42a |accès url=libre |site=Ouest-France |date=23/06/2022 |consulté le=21/07/2022}}</ref> Aangesien hulle nie genoeg lede kon werf nie, het hulle by die "Libertés, Indépendants, Outre-mer, Territoires"-groep aangesluit<ref>{{Lien web |langue=fr-FR |titre=Assemblée nationale : dans quels groupes politiques siègent les élus ultramarins ? |url=https://la1ere.francetvinfo.fr/assemblee-nationale-dans-quels-groupes-politiques-siegent-les-elus-ultramarins-1299236.html |site=Outre-mer la 1ère |consulté le=2022-07-21}}</ref> waarvoor sy op die Buitelandse Sakekomitee dien.<ref name=":2">{{fr}} {{Lien web |langue=fr-FR |titre=La députée de Mayotte Estelle Youssouffa fait son entrée à l’Assemblée nationale |url=https://la1ere.francetvinfo.fr/mayotte/la-deputee-de-mayotte-estelle-youssouffa-fait-son-entree-a-l-assemblee-nationale-1297464.html |site=Mayotte la 1ère |consulté le=2022-07-21}}</ref>. == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geboortes in 1978]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Mayotte]] [[Kategorie:Politici]] dj1mlh38znz4i1pouwqc5jxx8vxmvl9 0 392319 2895227 2618815 2026-04-20T05:51:29Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895227 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Knossos fresco in throne palace.JPG|thumb|250px|'n Gerestoureerde [[fresko]] van 'n griffioen in die troonkamer van die Paleis van [[Knossos]] op [[Kreta]], oorspronklik uit die [[Bronstydperk]].]] 'n '''Griffioen''' (antieke [[Grieks]]: γρύψ, ''grū́ps''; [[Latyn]]: ''gryphes'', ''grypho'';<ref name=dmlbs>{{cite book |title=Dictionary of Medieval Latin from British Sources|author=Ronald Edward Latham|author2=David Robert Howlett |author3=Richard Ashdowne |publisher=British Academy |place=[[Londen]] |year=1975–2013}}</ref> [[Frans]]: ''griffon'') is 'n legendariese wese met die lyf, stert en agterbene van 'n [[leeu]]; die kop en vlerke van 'n [[arend]]; en soms die kloue van 'n arend as sy voorpote. Omdat die leeu tradisioneel beskou word as die koning van die [[dier]]e en die arend as die koning van die [[voël]]s, is die griffioen in die [[Middeleeue]] beskou as 'n uiters sterk en majestueuse wese. Sedert die klassieke oudheid word griffioene beskou as die oppassers van skatte en waardevolle besittings.<ref name="friar">{{cite book|last=Friar |first=Stephen |title=A New Dictionary of Heraldry |year=1987 |publisher=Alphabooks/A & C Black |location=Londen |isbn=978-0-906670-44-6 |page= 173}}</ref> In Griekse en Romeinse geskrifte is griffioene verbind met goudneerslae in [[Sentraal-Asië]]. Soos [[Plinius die ouere]] geskryf het, "word gesê griffioene lê hulle eiers in gate in die grond en dié neste bevat goudklonte".<ref>{{cite journal |last1=Mayor |first1=A.|last2=Heaney |first2=M. |title=Griffins and Arimaspeans |journal=Folklore |date=1993 |volume=104 |issue=1–2 |page=40 |doi=10.1080/0015587X.1993.9715853}}</ref> In Middeleeuse [[Wapen (heraldiek)|heraldiek]] het die griffioen 'n [[Christelike]] simbool van goddelike mag geword en 'n oppasser van dit wat goddelik is.<ref name="von volborth">{{cite book |last=von Volborth |first=Carl-Alexander |title=Heraldry: Customs, Rules and Styles |year=1981 |pages=44–45 |publisher=New Orchard Editions |location=Poole |isbn=978-1-85079-037-2}}</ref> ==Vorm== Die meeste voorstellings van griffioene is met voëlagtige voorpote en kloue, hoewel hulle in sommige ouer illustrasies die voorbene van 'n leeu gehad het; hulle het gewoonlik die agterlyf van 'n leeu. Die arendkop het gewoonlik prominente [[Oor|ore]]; dit word soms beskryf as 'n leeu se ore, maar is dikwels langer (eerder soos 'n [[perd]] se ore) en soms [[Veer|geveer]]. In uitsonderlike gevalle word die griffioen sonder vlerke uitgebeeld of word 'n vlerklose leeu met die kop van 'n arend 'n griffioen genoem. Nog 'n weergawe in heraldiek is 'n griffioen met die lyf en vier bene van 'n leeu; die kop, nek en vlerke van 'n arend; en 'n [[kameel]] se kort stert. Soms het dit nie vlerke nie<ref>{{Cite book|title=Giants, Monsters, and Dragons: an Encyclopedia of Folklore, Legend, and Myth|last=Rose|first=Carol|publisher=W. W. Norton & Company|year=2001|isbn=0393322114|location=New York|page=279|oclc=48798119}}</ref><ref>{{Cite book|title=Fictitious and Symbolic Creatures in Art: With Special Reference to Their Use In British Heraldry|last=Vinycomb|first=John|publisher=Chapman and Hall|year=1906|location=London|page=162}}</ref> <gallery widths="200px" heights="200px"> Beeld:Psa-Opera del Duomo-Grifone Islamico007.jpg|Die Pisa-griffioen, in die [[Pisa]]-katedraalmuseum, 11de eeu. Beeld:Martin Schongauer, The griffin (15th century).jpg|''Die griffioen'', Martin Schongauer, 15de eeu. Beeld:Bronzen griffioen ForumHadriani 198894 RMO Leiden.jpg|Die bronsfiguur van 'n griffioen, Romeinse tydperk (50-270&nbsp;n.C.) Beeld:Danam letters on Sanchi inscription.jpg|[[Brahmi-skrif|Brahmi-inskripsie]] op die uitbeelding van 'n griffioen in [[Indië]], 3de eeu&nbsp;v.C. </gallery> ==Geskiedenis== [[Beeld:Griffin of Perugia.jpg|thumb|190px|links|'n Griffioen met albei voorbene in die lug en die stadskroon van Perugia op sy kop, 13de eeu.]] [[Beeld:Minneteppich KGM.jpg|thumb|190px|links|'n Middeleeuse tapisserie uit [[Basel]], omstreeks 1450.]] Voorstellings van griffioenagtige hibriede met vier bene en 'n kop met 'n snawel kom voor in die antieke [[Iran]]nese en [[Antieke Egipte|Egiptiese]] kuns van so lank gelede as 3000&nbsp;v.C.<ref>{{cite web |title=Griffin |series=Illustrated Dictionary of Egyptian Mythology |website=Buffaloah.com |url=http://buffaloah.com/a/archsty/egypt/illus/illus.html#Griffin |access-date=2 January 2012}}</ref> In Egipte is 'n griffioenagtige dier ontdek in [[Nechen|Hierakonpolis]] bekend as die "Tweehondpalet",<ref>{{cite web |title=Egyptian gryphon lore |website=myth-and-fantasy.com |url=http://www.myth-and-fantasy.com/gryphons/lore-egypt.html |access-date=24 May 2014}}</ref><ref>{{cite web |title=Strange (fantastic) animals of ancient Egypt |website=Touregypt.net |url=http://www.touregypt.net/featurestories/beasts.htm |access-date=2 January 2012}}</ref> wat van omstreeks 3300-3100&nbsp;v.C. dateer.<ref>{{cite book |last=Patch |first=Diana |year=2012 |title=Dawn of Egyptian Art |url=https://books.google.com/books?id=tfkvlD4Pi20C&pg=PA140 |publisher=Metropolitan Museum of Art |pages=139–140 |isbn=978-0300179521 |access-date= 24 May 2014}}</ref> In die [[Persiese mitologie|Irannese mitologie]] word die griffioen genoem '''''Shirdal''''', wat beteken "Leeu-arend". Dit verskyn in die antieke kuns van [[Iran]] sedert die laat 2de millennium&nbsp;v.C.<ref>{{cite web |last = Taheri |first = Sadreddin |date = 2017 |title = The Semiotics of Archetypes, in the Art of Ancient Iran and its Adjacent Cultures |place = Tehran, IR |publisher = Shour Afarin Publications |url = http://tsaart.eshragh.ir/Portal/home/?news/3640/624698/627768/%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%DA%A9%D9%87%D9%86-%D8%A7%D9%84%DA%AF%D9%88%D9%87%D8%A7--%D9%86%D9%88%DB%8C%D8%B3%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%B5%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D8%B7%D8%A7%D9%87%D8%B1%DB%8C |access-date = 26 Julie 2022 |archive-date = 5 Julie 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220705074326/http://tsaart.eshragh.ir/Portal/home/?news/3640/624698/627768/%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%DA%A9%D9%87%D9%86-%D8%A7%D9%84%DA%AF%D9%88%D9%87%D8%A7--%D9%86%D9%88%DB%8C%D8%B3%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%B5%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D8%B7%D8%A7%D9%87%D8%B1%DB%8C |url-status = dead }}</ref> ''Shirdals'' verskyn reeds in 3000&nbsp;v.C. op [[silinderseël]]s van [[Susa]].<ref>{{cite AV media |title=Image of Persian griffin |publisher=The Granger Collection |website=granger.com |medium=picture |url=http://www.granger.com/results.asp?image=0018458&screenwidth=977 |access-date=26 May 2014}}</ref> Hulle is ook algemene motiewe in die kuns van Luristan, die noordelike en noordwestelike streke van Iran in die [[Ystertydperk]] en die [[Achaemenidiese Ryk|Achaemenidiese kuns]].<ref>{{cite journal |last = Taheri |first = Sadreddin |year = 2013 |title = ''Gopat'' and ''Shirdal'' in the Ancient Middle East |journal ={{lang|ar| نشریه هنرهای زیبا- هنرهای تجسمی}} |volume = 17 |issue = 4 |pages = 13–22 |doi = 10.22059/jfava.2013.30063}}</ref> Griffioenagtige wesens met [[Velociraptor|raptoragtige]] koppe en [[soogdier]]lywe kom voor in die kuns uit die Middel-Bronstydperk van die [[Levant]], [[Sirië]] en [[Anatolië]]<ref>{{cite book |last=Teissier |first=Beatrice |year=1996 |title=Egyptian Iconography on Syro-Palestinian Cylinder Seals of the Middle Bronze Age |url=https://books.google.com/books?id=oiSoxUE_Vn0C&pg=PA88 |publisher=Vandenhoeck & Ruprecht |pages=88–90 |isbn=978-3525538920 |access-date= 24 May 2014}}</ref><ref>{{cite book |last1=Aruz |first1=Joan |last2=Benzel |first2=Kim |last3=Evans |first3=Jean M. |date=2008 |title=Beyond Babylon: Art, trade, and diplomacy in the second millennium&nbsp;B.C. |url=https://archive.org/details/bub_gb_gr5BgOwEJicC |publisher=Metropolitan Museum of Art and Yale University Press |page=[https://archive.org/details/bub_gb_gr5BgOwEJicC/page/n163 137] |isbn=978-1588392954 |access-date= 24 May 2014}}</ref> van omstreeks 1950-1550&nbsp;v.C.<ref>{{cite book |last=Teissier |first=Beatrice |year=1996 |title=Egyptian Iconography on Syro-Palestinian Cylinder Seals of the Middle Bronze Age |url=https://books.google.com/books?id=oiSoxUE_Vn0C&pg=PA5 |publisher=Vandenhoeck & Ruprecht |pages=5–6 |isbn=978-3525538920 |access-date= 24 May 2014}}</ref> Vroeë uitbeeldings van griffioenagtige wesens in die [[Minoïese beskawing|Minoïese kuns]] word aangetref op gerestoureerde [[Fresko|fresko's]] uit die Bronstydperk van die 15de eeu&nbsp;v.C. in die troonkamer van [[Knossos]]. Samestellings van voëls en soogdiere was 'n algemene versieringstema in argaïese en klassieke Griekse kuns, maar het taamlik gewild geraak in die 6de en 5de eeu&nbsp;v.C. In [[Sentraal-Asië]] is die griffioenbeeld ingesluit in [[Skitiërs|Skitiese]] "dierestyl"-artefakte van die 6de-4de eeu&nbsp;v.C., maar geen geskrewe verduideliking vir die betekenis daarvan bestaan nie. Griffioenbeelde kom voor in die kuns van die [[Achaemenidiese Ryk]] van Persië. Die historikus en kenner van Russiese [[juweliersware]] Elena Newa glo die Achaemeniede het die griffioen beskou as "'n bewaarder van die bose, heksekuns en geheime kwaadpratery",<ref>{{cite web |last=Neva |first=Elena |date=March 12, 2008 |title=Central Asian Jewelry and their Symbols in Ancient Time |website=Artwis |url=http://www.artwis.com/articles/central-asian-jewelry-and-their-symbols-in-ancient-time/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20140725171007/http://www.artwis.com/articles/central-asian-jewelry-and-their-symbols-in-ancient-time/ |archive-date=25 July 2014 |postscript=;}} who cites<br/>{{cite journal |last=Pugachenkova |first=G. |year=1959 |title=Grifon v drevnem iskusstve central'noi Azii |journal=Sovetskya Arheologia |volume=2 |pages=70, 83}}</ref> maar geen geskrifte uit die ryk bestaan om haar bewering te bevestig nie. Die Pisa-griffioen is 'n groot bronsbeeld wat sedert die [[Middeleeue]] in [[Pisa]], [[Italië]], staan, hoewel dit van [[Islam]]itiese oorsprong is. Dit is sover bekend die grootste Middeleeuse Islamitiese bronsbeeld; dit is meer as 1,08&nbsp;m hoog. Dit is moontlik in die 8ste eeu in Islamitiese [[Spanje]] gemaak.<ref>{{cite web |title=The griffon of Pisa |website=Quantara |url=http://www.qantara-med.org/qantara4/public/show_document.php?do_id=1141&lang=en |access-date=15 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326172719/http://www.qantara-med.org/qantara4/public/show_document.php?do_id=1141&lang=en |archive-date=26 March 2012}}</ref><ref>Hoffman, 318</ref> Van omstreeks 1100 het dit op 'n pilaar op die dak van die Pisa-katedraal gestaan, totdat dit in 1832 deur 'n replika vervang is. Die oorspronklike beeld is nou in die Museo dell' Opera del Duomo (Katedraalmuseum) in Pisa. ==Middeleeuse legendes== Volgens Middeleeuse legendes het griffioene nie net vir die res van hulle lewe gepaar nie, maar as die een doodgegaan het, het die ander een die res van sy lewe alleen deurgebring en nooit 'n nuwe maat gesoek nie. Die Kerk het dus die griffioen 'n embleem teen hertrou gemaak. Omdat dit 'n vereniging van 'n aardse dier en hemelse voël was, is dit in die [[Christendom]] beskou as 'n simbool van [[Jesus]], wat [[Diofisitisme|beide menslik en goddelik]] is. Dit is dus in baie kerke uitgebeeld.<ref name="friar" /> Volgens Stephen Friar se ''New Dictionary of Heraldry'' is geglo 'n griffioen se klou het [[Medisyne|medisinale]] eienskappe en dat een van sy vere blindes se sig kan herstel.<ref name="friar" /> Drinkbekers van griffioenkloue ([[takbok]]horings) en griffioeneiers ([[volstruis]]eiers) is hoog aangeslaan aan Middeleeuse Europese howe.<ref name="bedingfeld">{{cite book |last=Bedingfeld |first=Henry |author2=Gwynn-Jones, Peter |title=Heraldry |year=1993 |pages=80–81 |location=Wigston |publisher=Magna Books |isbn=978-1-85422-433-0}}</ref> Toe [[Genua]] in die Middeleeuse en die [[Renaissance]] 'n groot seevarende mag word, het hulle die griffioen begin uitbeeld as deel van die republiek se [[Wapen (heraldiek)|wapen]]. Teen die 12de eeu is die voorkoms van die griffioen in 'n groot mate vasgestel: "Al sy liggaamsdele is soos 'n leeu s'n, maar die vlerke en kop is dié van 'n arend."<ref name="white">{{cite book |last=White |first=T. H. |title=The Book of Beasts: Being a Translation From a Latin Bestiary of the Twelfth Century |year=1992 |orig-year=1954 |pages=22–24 |publisher=Alan Sutton |location=Stroud |isbn=978-0-7509-0206-9}}</ref> 'n '''Hippogrief''' is 'n legendariese wese wat blykbaar die nageslag van 'n griffioen en 'n [[Perd|merrie]] is. ==In argitektuur== [[Beeld:Venice - Statue of a griffin.jpg|thumb|150px|Die beeld van 'n griffioen, Sint Markus-basilika, [[Venesië]].]] In [[argitektuur]] word die griffioen gewoonlik voorgestel as 'n dier met vier bene en vlerke en die kop van 'n arend. Hulle het dikwels horings of die kop en die snawel van 'n arend. Hulle word dikwels op geboue uitgebeeld as die beskermers van waardevolle goedere. ==In heraldiek== In heraldiek het die griffioen se versmelting van leeu en arend al hoe sterker geraak, en hulle is eindelik as magtige monsters uitgebeeld. Dit word gebruik as 'n teken van krag, militêre moed en leierskap. Griffioene word uitgebeeld met die agterlyf van 'n leeu, die kop van 'n arend met gepunte ore, 'n bors vol vere en die voorbene en kloue van 'n arend. Dié eienskappe dui op 'n kombinasie van intelligensie en krag.<ref>Stefan Oliver, ''Introduction to Heraldry''. David & Charles, 2002. p. 44.</ref> Griffioene kan in 'n verskeidenheid houdings uitgebeeld word, maar in Britse heraldiek word hulle nooit gewys met hulle vlerke toe nie. Griffioene gebruik dieselfde houdingsterminologie as leeus, maar terwyl die klimmende leeu as ''rampant'' beskryf word, word 'n griffioen in dieselfde posisie as ''segreant'' beskryf.<ref name="Davies">Arthur Fox-Davies, ''A Complete Guide to Heraldry'', T.C. en E.C. Jack, Londen, 1909, pp. 222–224, https://archive.org/details/completeguidetoh00foxduoft.</ref> In Britse heraldiek word die manlike griffioen sonder vlerke gewys, met sy liggaam bedek met klossies formidabele punte en 'n kort horing wat uit sy voorkop kom, soos by 'n [[eenhoring]].<ref>Male griffin depicted in Debrett's Peerage, 1968, p. 222</ref> Dié onderskeid kom nie buite die Britse heraldiek voor nie, en selfs daarbinne is manlike griffioene baie seldsamer as dié met vlerke. <gallery widths="200px" heights="200px"> Beeld:Johann-Vogel-Meditationes-emblematicae-de-restaurata-pace-Germaniae MGG 1034.tif|'n Griffioen in Johann Vogel se ''Meditationes emblematicae de restaurata pace Germaniae'', 1649. Beeld:Lion Rampant.svg|'n "Klimmende" leeu (''passant'') in heraldiek. 'n Griffioen in dié posisie word as ''segreant'' beskryf. Beeld:Griffioen, Kasteel de Haar, juli 2003.JPG|'n Heraldiese griffioen wat waghou by Kasteel de Haar, [[Nederland]], 1892-1912. Beeld:POL COA Gryf.svg|Die wapen van die familie Gryfici. Sulke wapens is teen omstreeks 481 deur [[Pole|Poolse]] adellike families gebruik. </gallery> ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ==Nog leesstof== * Wild, F., ''Gryps-Greif-Gryphon (Griffon). Eine sprach-, kultur- und stoffgeschichtliche Studie'' (Wien, 1963) (Oesterreichische Akademie der Wissenschaften, Philologisch-historische Klasse, Sitzungberichte, 241). * Bisi, Anna Maria, ''Il grifone: Storia di un motivo iconografico nell'antico Oriente mediterraneo'' (Rome: Università) 1965. * {{Cite journal|title = Gopat (Sphinx) and Shirdal (Gryphon) in the Ancient Middle East|journal =نشریه هنرهای زیبا- هنرهای تجسمی|volume = 17|issue = 4|pages = 13–22|date = 2013|last = Taheri|first = Sadreddin|doi = 10.22059/jfava.2013.30063}} * Joe Nigg, ''The Book of Gryphons: A History of the Most Majestic of All Mythical Creatures'' (Cambridge, Apple-wood Books, 1982). ==Skakels== {{CommonsKategorie-inlyn|Griffins}} {{vertaaluit| taalafk = en | il = Griffin}} {{Normdata}} [[Kategorie:Mitologiese wesens]] 1kw99e1trdfkwenotfey7j119m1rqzs 0 393730 2895156 2863434 2026-04-19T20:10:50Z Jcb 223 2895156 wikitext text/x-wiki '''Raffinering''' (ook dalk bekend as die wiskundige term affinering) is die proses van suiwering van 'n (1) [[Chemiese verbinding|stof]] of 'n (2) [[Ideëleer|vorm]]. Die term word gewoonlik gebruik vir 'n [[natuurlike hulpbron]] wat amper in 'n bruikbare vorm is, maar wat meer bruikbaar in sy suiwere vorm sal wees. Die meeste soorte natuurlike [[Ruolie|petroleum]] sal byvoorbeeld reguit vanuit die grond uit brand, maar dit sal swak brand en 'n [[Motor|enjin]] vinnig verstop met residue en neweprodukte steeds in dit. Die term is wyd, en kan meer drastiese transformasies insluit, soos die reduksie van erts tot [[metaal]] (sien [[raffinering (metallurgie)]]). Die raffinering van [[Vloeistof|vloeistowwe]] word dikwels deur [[distillasie]] of fraksionering bewerkstellig; hierdie proses is bruikbaar, byvoorbeeld, vir die isolering van verskillende fraksies [[Ruolie|petroleum]]. [[Gas|Gasse]] kan ook op hierdie manier verfyn word deur afgekoel en/of saamgepers te word totdat dit vloeibaar word. Gasse en vloeistowwe kan ook verfyn word deur ekstraksie met 'n selektiewe [[oplosmiddel]] wat óf die stof van belang óf die ongewenste onsuiwerhede oplos. Baie [[Vaste stof|vaste stowwe]] kan verfyn word deur [[Kristal|kristalle]] in 'n [[Oplossing (chemie)|oplossing]] van die onsuiwer materiaal te laat groei; die reëlmatige struktuur van die kristal is geneig om die gewenste materiaal te bevoordeel en ander soorte deeltjies dan uit te sluit. [[Chemiese reaksie|Chemiese reaksies]] word ook dikwels gebruik om onsuiwerhede van spesifieke tipes te verwyder. [[Lêer:Salt refining-Lake Mariout.JPG|duimnael|Soutpan, Mariout meer]] Die gebruik van [[silikon]] en ander [[Halfgeleier|halfgeleiers]] in [[elektronika]] hang af van die presiese beheer van onsuiwerhede. Die [[Sonesmelting|sonesmeltproses]] wat deur William Gardner Pfann ontwikkel is, is gebruik om suiwer [[germanium]] te produseer, en daarna het dryfsone -silikon beskikbaar geword toe Henry Theuerer van Bell Labs Pfann se metode tot silikon aangepas het. * [[Metaal|metale]] (sien Verfyning (metallurgie) * [[Ruolie|petroleum]] (sien [[Olieraffinadery]]) * [[silikon]] * [[Suikers|suiker]] (sien Suikerraffinadery) * [[meel]] (sien Gristmill) * [[tafelsout]] * [[Plantaardige olie|groente-olie]] (sien Voedselolie-verfyning vir voedselgebruik en Verfyning van groente-olie vir biobrandstofgebruik) * [[Aarde se atmosfeer|lug]] * glas == Sien ook == * Deurlopende distillasie * Verwerking van aardgas * Raffinadery * Wafer (elektronika) * Lug skeiding == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Industriële prosesse]] 1015wh4nci6jgg2arw4p9qvlgfwh4yc 0 394168 2895145 2893084 2026-04-19T19:49:32Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895145 wikitext text/x-wiki {{Infobox persoon | naam = François Daniël Changuion | titel = Jonkheer | beeld = FD Changuion c1800-1815 - Copy1.jpg | beeldonderskrif = François Daniël Changuion (omstreeks 1800 tot 1815) | geboortenaam = François Daniël Changuion | geboortedatum = 16 Februarie 1766 | geboorteplek = Demerara | sterfdatum = 15 Junie 1850 | sterfplek = Offenbach am Main, Duitsland | nasionaliteit = Nederlands | beroep = Administrateur, diplomaat | bekend_vir = Sekretaris van die voorlopige bewind (1813) | eggenoot = Henriëtte Wilhelmina Hartingh | kinders = 5 }} '''Jonkheer François Daniël Changuion''' (Demerara, 16 Februarie 1766 - [[Offenbach am Main]], Duitsland, 15 Junie 1850), algemeen bekend as Daniël Changuion, was ’n [[Nederland|Nederlandse]] administrateur en diplomaat. Hy het in 1813 as sekretaris van die voorlopige bewind van Nederland opgetree en word in die historiografie beskou as een van die grondleggers van die Koninkryk der Nederlande. Lede van sy nageslag het hulle in die negentiende eeu in Suid-Afrika gevestig. == Familie == Die [[Changuion|Changuion-]]<nowiki/>familie is van Franse oorsprong. François Daniël Changuion se grootvader, François Changuion (1694-1777), het hom in 1717 of 1718 in Amsterdam gevestig. Sy vader, François (1727-omstreeks 1778), was raadslid van die hof van geregtigheid in die Nederlandse kolonie van Essequibo, en sy moeder was Anna Geertruida (van) Gelskerke (1730-1795).<ref name="Adelsboek-bl26">''Nederland's Adelsboek'', 9. 1911. Den Haag. pp. 25-26.</ref> In die mid-1790's het Changuion ’n verhouding met Antonia van Limburgh (1766-1843) gehad, waaruit ’n seun Fransch Antonie Changuion (1795-1797) gebore is.<ref name=":3" /> === Huwelik en kinders === In 1800 is François Daniël in Emmerik getroud met Henriëtte Wilhelmina Hartingh (1775-1860), die dogter van Nicolaas Hartingh, ’n gesiene inwoner van Leiden en seun van VOC-goewerneur Nicolaas Hartingh,<ref>Molhuysen, P.C. en P.J. Blok (reds.) (1918), Nieuw Nederlandsch biografisch woordenboek. Deel 8. Leiden, Nederland: A.W. Sijthoff’s Uitgevers Maatschappij. pp. [https://resources.huygens.knaw.nl/retroboeken/nnbw/#source=8&page=354&accessor=accessor_index 696-697].</ref> en Louise Ernestine Meyners. Vier kinders is uit hierdie huwelik gebore:<ref>''Nederland's Adelsboek'', 9. 1911. Den Haag. p. 26.</ref> * François Daniël Changuion (1801-1854) * Louise Anne Changuion (1802-1872) * [[Antoine Changuion|Antoine Nicolas Ernest Changuion]] (1803-1881) * Laurent Jonathan Changuion (1805-1851). == Loopbaan == === Vroeë loopbaan === Changuion het in 1788 aan die [[Universiteit van Leiden]] ’n doktorsgraad in die regte verwerf. In dieselfde jaar is hy aangestel as raadslid en wetsheer van Leiden. Na die uitroeping van die Bataafse Republiek in Nederland in 1795 is hy uit sy administratiewe poste ontslaan, waarna hy Nederland verlaat het. In 1803 het hy na Nederland teruggekeer en hom in [[Den Haag]] gevestig. In Den Haag het hy by die [[Driemanskap van 1813]] betrokke geraak.<ref name=":1" /> === Rol in 1813 === Die Driemanskap, ’n voorlopige regeringsliggaam wat in November 1813 die magsvakuum ná die Franse tydperk in Nederland bestuur het, het onder leiding van Gijsbert Karel van Hogendorp gestaan. Van Hogendorp was ’n verre neef van Changuion se vrou, Henriëtte Wilhelmina Hartingh. Van 17 tot 29 November 1813 het Changuion as sekretaris van hierdie voorlopige bewind opgetree.<ref>Molhuysen, P.C. en P.J. Blok (reds.) (1918), ''Nieuw Nederlandsch biografisch woordenboek''. Deel 4. Leiden, Nederland: A.W. Sijthoff’s Uitgevers Maatschappij. p. [https://www.dbnl.org/tekst/molh003nieu04_01/molh003nieu04_01_0660.php 411].</ref> Die Driemanskap het [[Willem I van Nederland|Prins Willem van Oranje]] in November 1813 uit ballingskap in Brittanje teruggeroep om die rol van soewereine vors van die Nederlande te aanvaar. Weens sy rol as sekretaris word Changuion in die historiografie as een van die grondleggers van die [[Koninkryk van die Nederlande|Koninkryk]] [[Koninkryk van die Nederlande|der Nederlande]] beskou. Sy naam verskyn saam met die lede van die [[Driemanskap van 1813|Driemanskap]] op die monument op Plein 1813 in Den Haag.<ref>Boddaert, Dolph (2021). De familie Changuion. Ten onrechte betwist adeldom. ''Nederlandse Adelsvereniging Nieuwsbrief,'' '''Zomer''': 11</ref> === Diplomatieke aanstellings === In Januarie 1814 is Changuion deur die soewereine vors aangestel as Nederland se eerste gesant na die [[Verenigde State van Amerika]]. In Mei 1814 het hy saam met sy gesin daarheen vertrek. Weens die [[Oorlog van 1812]] en die onsekere politieke omstandighede was sy diplomatieke werksaamhede egter beperk.<ref name=":1">Changuion, Louis J.S. (2014). ''Die familie Changuion van Suid-Afrika. Vanaf Frankryk deur Duitsland en Nederland tot Suid-Afrika, 1560's-1960's.'' Haenertsburg, Suid-Afrika: Pennefather Books. p. 57.</ref><ref name=":0">''Nederland's Adelsboek'', 81. Den Haag. 1990–1991. p. 97.</ref> In Mei 1815 het hy kennis ontvang dat hy reeds in Desember 1814 as gesant in [[Konstantinopel]] aangestel is. Hoewel hy na Nederland teruggekeer het, is hy nooit na Konstantinopel gestuur nie. Die presiese rede hiervoor is nie amptelik gedokumenteer nie, maar volgens bronne het daar gerugte bestaan oor Changuion se finansiële solvensie. Daar was ook hoë koste en finansiële risiko’s verbonde aan die ambassadeurspos in Konstantinopel.<ref>Briët, C.P. (2019). "Jhr. mr. François Daniël Changuion (1766-1850), de man van 1813, opnieuw beschouwd". De Nederlandsche Leeuw, CXXXVI: 56-57.</ref> === Latere jare === In 1818 het Changuion herhaaldelik versoek om as goewerneur-generaal van Suriname aangestel te word. Hy het onder meer aangevoer dat hy oor uitgebreide kennis van die Wes-Indiese kolonies beskik het, en dat hy die pos teen ’n laer vergoeding as ander kandidate sou kon beklee en het voorgestel dat sy aanstelling tot beduidende besparings vir die staatskas sou lei. Ná oorlegpleging met verskeie ministers, waaronder die minister van Koloniën en die minister van Buitelandse Sake, is Changuion se versoeke egter van die hand gewys. Met ingang van 1 Oktober 1818 is Changuion op pensioen geplaas.<ref>Briët, C.P. (2019). "Jhr. mr. François Daniël Changuion (1766-1850), de man van 1813, opnieuw beschouwd". De Nederlandsche Leeuw, CXXXVI: 57.</ref><ref>Changuion, Louis J.S. (2014). ''Die familie Changuion van Suid-Afrika. Vanaf Frankryk deur Duitsland en Nederland tot Suid-Afrika, 1560's-1960's''. Haenertsburg, Suid-Afrika: Pennefather Books. pp. 59-63.</ref> Changuion se persoonlike korrespondensie uit omstreeks 1818 toon dat sy finansiële posisie heel ernstig verswak het. Volgens bronne uit die tydperk het hy hom daarna skuldig gemaak aan die vervalsing en inning van wissels, hoofsaaklik ten koste van voormalige bekendes, ten bedrae van ongeveer 44 000 gulde. Nadat hy die fondse in Nederland ingesamel het, het hy na Duitsland uitgewyk. Versoeke om sy uitlewering aan Nederland was onsuksesvol. Op 27 Februarie 1823 is hy in absentia deur ’n Nederlandse hof tot tien jaar gevangenisstraf en ’n boete van 11 000 gulde gevonnis.<ref>Molhuysen, P.C. en P.J. Blok (reds.) (1918), Nieuw Nederlandsch biografisch woordenboek. Deel 4. Leiden, Nederland: A.W. Sijthoff’s Uitgevers Maatschappij. pp. [https://www.dbnl.org/tekst/molh003nieu04_01/molh003nieu04_01_0660.php 411-412].</ref> == Adelstand == [[Lêer:Changuion Coat of Arms.jpg|duimnael|Die familiewapen van François Daniël Changuion (1766-1850) en sy nageslag.]] In 1815 is François Daniël Changuion deur [[Willem I van Nederland|Koning Willem I]] in die [[Nederlandse adel]] verhef weens sy rol as sekretaris van die voorlopige bewind van 1813. Hy en sy nageslag het daarvolgens die reg verkry om die predikaat [[Jonkheer|jonkheer of jonkvrouw]] te gebruik.<ref name=":0" /> Weens sy onterende vonnis van 1823 is Changuion nie in 1825 opgeneem in die eerste amptelike lys van persone wat tot die Nederlandse adel behoort nie. Sy kinders, wat almal voor die datum van sy vonnis gebore is, is wel op die lys vermeld,<ref>''[https://books.google.nl/books?id=6oVRAAAAcAAJ&hl=nl&pg=PA27#v=onepage&q&f=false Wetten en besluiten betrekkelijk den adel en het Koningrijk der Nederlanden]'' (1839), p. 27.</ref><ref>Boddaert, Dolph (2021). De familie Changuion. Ten onrechte betwist adeldom. ''Nederlandse Adelsvereniging Nieuwsbrief,'' '''Zomer''': 11-12.</ref> het hul adelstatus behou en aan hul nageslag oorgedra.<ref name=":3">Briët, C.P. (2019). "Jhr. mr. François Daniël Changuion (1766-1850), de man van 1813, opnieuw beschouwd". ''De Nederlandsche Leeuw'', '''CXXXVI''': 40-77.</ref><ref name=":2">Töpfer, John. "[https://www.adelinnederland.nl/de-adelskwestie-changuion/ De adelskwestie Changuion]". ''Adel in Nederland''. Stichting Adel in Nederland. Geraadpleeg 29 Augustus 2022.</ref> Hierdie interpretasie word bevestig deur die Hoge Raad van Adel in Nederland. == Nalatenskap == François Daniël Changuion is in 1850 in Duitsland op die ouderdom van 84 oorlede. Sy weduwee, Henriëtte Wilhelmina Hartingh, is in 1860 oorlede.<ref>Molhuysen, P.C. en P.J. Blok (reds.) (1918), Nieuw Nederlandsch biografisch woordenboek. Deel 4. Leiden, Nederland: A.W. Sijthoff’s Uitgevers Maatschappij. pp. [https://www.dbnl.org/tekst/molh003nieu04_01/molh003nieu04_01_0660.php 410, 412].</ref> Van sy kinders het slegs een ’n nageslag voortgebring. Sy seun [[Antoine Changuion|Antoine Nicolas Ernest Changuion]] (1803-1881) het hom in 1831 in Kaapstad gevestig en het die stamvader geword van ’n omvangryke Suid-Afrikaanse nageslag,<ref>Changuion, Louis J.S. (2014). ''Die familie Changuion van Suid-Afrika. Vanaf Frankryk deur Duitsland en Nederland tot Suid-Afrika, 1560's-1960's''. Haenertsburg, Suid-Afrika: Pennefather Books. pp. 73–75.</ref> waarvan ’n deel volgens die Nederlandse adelreg as adellik erken word.<ref>Boddaert, Dolph (2021). De familie Changuion. Ten onrechte betwist adeldom. ''Nederlandse Adelsvereniging Nieuwsbrief'', '''Zomer''': 12-13.</ref><ref name=":2" /> Sy Suid-Afrikaanse nageslag strek oor verskeie gemeenskappe en sosiale agtergronde. == Verwysings == {{verwysings}} == Bronnelys == * [http://www.historici.nl/retroboeken/nnbw/#source=4&page=213&accessor=accessor_index Nieuw Nederlandsch Biografisch Woordenboek] * ''[[Nederland's Adelsboek]]'' 81 (1990-1991), p. 97. * C.P. Briët 'Jhr. mr. François Daniël Changuion (1766-1850), de man van 1813, opnieuw beschouwd', in: ''[[De Nederlandsche Leeuw]]'' CXXXVI (2019) 2 (juni), p. 49-77. {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Changuion, Francois Daniel}} [[Kategorie:Nederlandse adel]] [[Kategorie:Geskiedenis van Nederland]] [[Kategorie:Geboortes in 1766]] [[Kategorie:Sterftes in 1850]] dvb9uq1c53t4ptr3tho3tdfbl5hsn48 0 394433 2895265 2812960 2026-04-20T10:00:06Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895265 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting |amptelike_naam=Harlem |ander_naam= |inheemse_naam= |nedersetting_tipe=Woonbuurt |bynaam="Heaven", "Black mecca" |slagspreuk= |translit_taal1= |translit_taal1_tipe= |translit_taal1_inligting= |translit_taal2= |translit_taal2_tipe= |translit_taal2_inligting= |beeld_stadsilhoeët=Hotel theresa.jpg |beeldgrootte=250px |beeldbyskrif=Hotel Theresa op die hoek van Adam Clayton Powell Jr. Boulevard en 125th Street. |beeld_vlag= |vlaggrootte=100px |vlagskakel= |beeld_seël= |seëlskakel= |seëlgrootte=100px |beeld_skild= |skildskakel= |skildgrootte= |beeld_leë_embleem= |leë_embleemtipe= |leë_embleemgrootte= |leë_embleemskakel= |beeld_kaart=Location of Harlem.svg |kaartgrootte=250px |kaartbyskrif=Kaart van Manhattan wat Harlem in oranje aandui. |beeld_kaart1= |kaartgrootte1= |kaartbyskrif1= |beeld_punt_kaart= |puntkaartgrootte= |puntkaartbyskrif= |punt-x= |punt-y= |duimdrukkerkaart= |duimdrukkeretiketposisie= |duimdrukkerkaartgrootte= |duimdrukkerkaartbyskrif= |duimdrukkerkaart1= |duimdrukkeretiketposisie1= |onderafdelingtipe=[[Land]] |onderafdelingnaam={{vlag|Verenigde State}} |onderafdelingtipe1=[[Deelstate van die Verenigde State van Amerika|Deelstaat]] |onderafdelingtipe2=Stad |onderafdelingtipe3=Borough |onderafdelingtipe4=Distrik |onderafdelingnaam1=[[Lêer:Flag of New York.svg|22px]] [[New York (deelstaat)|New York]] |onderafdelingnaam2=[[Lêer:Flag of New York City.svg|22px]] [[New York]] |onderafdelingnaam3=[[Lêer:Flag of the Borough of Manhattan.svg|22px]] [[Manhattan]] |onderafdelingnaam4=Manhattan 10<ref name="NYCPlanning">{{en}} {{cite web |url=https://communityprofiles.planning.nyc.gov/manhattan/10 |title=NYC Planning {{!}} Community Profiles |publisher=New York City Department of City Planning |accessdate=18 Maart 2019}}</ref> |regeringvoetnotas= |regeringstipe= |leiertitel= |leiernaam= |leiertitel1= |leiertitel2= |leiertitel3= |leiertitel4= |leiernaam1= |leiernaam2= |leiernaam3= |leiernaam4= |stigtingstitel=Gestig in |stigtingsdatum=1660<ref>{{harvnb|Gill|2011|p=33}}</ref> |stigtingstitel2=Gestig deur |stigtingsdatum2=[[Peter Stuyvesant]] |stigtingstitel3=Genoem na |stigtingsdatum3=[[Haarlem, Nederland|Haarlem]], [[Nederland]] |eenheidvoorkeur= |oppervlakvoetnotas=<ref name="NYCPlanning" /> |oppervlakgroottes= |oppervlak_totaal_km2=3.63 |oppervlak_land_km2= |oppervlak_water_km2= |oppervlak_totaal_myl2=1400 |oppervlak_land_myl2= |oppervlak_water_myl2= |oppervlak_water_persent= |oppervlak_stedelik_km2= |oppervlak_stedelik_myl2= |oppervlak_metro_km2= |oppervlak_metro_myl2= |oppervlak_leeg1_titel= |oppervlak_leeg1_km2l= |oppervlak_leeg1_myl2= |oppervlak_leeg2_titel= |oppervlak_leeg2_km2l= |oppervlak_leeg2_myl2= |hoogtevoetnotas= |hoogte_m= |hoogte_voet= |koördinaattipe= |koördinate={{Koördinate|40|48|N|73|57|W|aansig=inlyn,titel}} |bevolking_soos_op=2018 |bevolkingnotas=<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www1.nyc.gov/assets/doh/downloads/pdf/data/2018chp-mn10.pdf |title=Central Harlem |publisher=NYC Health |date=2018 |accessdate=2 Maart 2019 |archive-date=21 Maart 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190321040538/https://www1.nyc.gov/assets/doh/downloads/pdf/data/2018chp-mn10.pdf |url-status=dead }}</ref> |bevolking_totaal=197&nbsp;052 |bevolkingsdigtheid_km2= |bevolkingsdigtheid_myl2= |bevolking_metro= |bevolkingsdigtheid_metro_km2= |bevolkingsdigtheid_metro_myl2= |bevolking_stedelik= |bevolkingsdigtheid_stedelik_km2= |bevolkingsdigtheid_stedelik_myl2= |bevolking_leeg1_titel= |bevolking_leeg1= |bevolkingsdigtheid_leeg1_km2= |bevolkingsdigtheid_leeg1_myl2= |bevolking_leeg2_titel= |bevolking_leeg2= |bevolkingsdigtheid_leeg2_km2= |bevolkingsdigtheid_leeg2_myl2= |bevolkingnota= |tydsone=OST |utcafset=-5 |tydsone_DST=ODT |uctafset_DST=-4 |poskodetipe=Poskode |poskode=10026, 10027, 10030, 10037, 10039 |skakelkode=212, 332, 646 en 917 |leë_naam= |leë_inligting= |leë1_naam= |leë1_inligting= |leë2_naam= |leë2_inligting= |leë3_naam= |leë3_inligting= |voetnotas= |webwerf= }} '''Harlem''' is 'n woonbuurt in Bo-[[Manhattan]] in die stad [[New York]]. Dit word rofweg begrens deur die [[Hudsonrivier]] in die weste; die Harlemrivier en 155th Street in die noorde; Fifth Avenue in die ooste; en [[Central Park|Central Park-Noord]] in die suide. Die groter Harlem sluit verskeie ander woonbuurte in. Die buurt was aanvanklik 'n [[Nederland]]se dorp wat in 1658 amptelik ontstaan het.<ref>Pierce, Carl Horton, et al. ''New Harlem Past and Present: the Story of an Amazing Civic Wrong, Now at Last to be Righted''. New York: New Harlem Pub. Co., 1903.</ref> Dit is genoem na die stad [[Haarlem, Nederland|Haarlem]] in [[Nederland]]. Harlem se geskiedenis word gekenmerk deur 'n reeks ekonomiese siklusse van oplewing en insinking, met aansienlike bevolkingsverskuiwings wat met elke siklus gepaardgegaan het.<ref>{{cite web |url=http://harlemworldmag.com/harlemhistory/ |title=Harlem History &#124; |publisher=Harlemworldmag.com |date=January 26, 1934 |access-date=February 2, 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121213083348/http://harlemworldmag.com/harlemhistory/ |archive-date=December 13, 2012}}</ref> Dit is in die 19de eeu hoofsaaklik deur Amerikaanse [[Jode]] en [[Italiane]] bewoon, maar [[Afro-Amerikaners]] het tydens die [[Groot Migrasie (Afro-Amerikaners)|Groot Migrasie]] in die 20ste eeu in groot getalle daarheen getrek. In die 1920's en 1930's was Sentraal- en Wes-Harlem die middelpunt van die [[Harlem-renaissance]], 'n groot Afro-Amerikaanse kultuurbeweging. Teen die 1970's het baie inwoners wat dit kon bekostig uit die buurt getrek op soek na beter skole en huise en veiliger strate. Dié wat agtergebly het, was die armstes. Hoewel die regering $100&nbsp;miljoen bestee het om werkopleiding en woonomstandighede oor 'n tydperk van 10 jaar te verbeter, het Harlem geen verbetering getoon nie.<ref>"Harlem's Dreams Have Died in Last Decade, Leaders Say", ''The New York Times'', 1 Maart 1978, p. A1.</ref> Ná die 1990's het Harlem weer begin groei. Tussen 1990 en 2006 het die inwonertal met 16,9% toegeneem.<ref name="dailyNews201012">[http://articles.nydailynews.com/2010-12-26/local/27085558_1_whites-million-dollar-homes-black-harlem-residents "Census trends: Young, white Harlem newcomers aren't always welcomed"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120622022201/http://articles.nydailynews.com/2010-12-26/local/27085558_1_whites-million-dollar-homes-black-harlem-residents |date=2012-06-22 }}, ''New York Daily News'', 26 Desember 2010</ref> Weens werkverliese tydens die [[Groot Depressie]] van die 1930's en die deïndustrialisasie van New York ná die [[Tweede Wêreldoorlog]] het [[armoede]] en [[Misdaad|misdadigheid]] in Harlem aansienlik gestyg.<ref name="nytimes.com">{{cite news |first=Sam |last=Roberts |date=January 5, 2010 |url=https://www.nytimes.com/2010/01/06/nyregion/06harlem.html?pagewanted=all |title=No Longer Majority Black, Harlem Is in Transition |work=The New York Times |access-date=October 2, 2016}}</ref> In die 21ste eeu het misdadigheid weer afgeneem en Harlem is opgeknap en gerestoureer. Die gebied het 'n [[moltrein]] en [[bus]]se. Daar is verskeie skole en dit is naby 'n aantal universiteite. ==Geografie== [[Beeld:Harlem map2.svg|thumb|160px|links|'n Kaart van Bo-Manhattan, met Groter Harlem uitgelig. Die ware Harlem is in die middel.]] Harlem is in Bo-Manhattan geleë. Die drie buurte wat die Groter Harlem uitmaak – Wes-, Sentraal- en Oos-Harlem – strek van die Harlem- en Oosrivier in die ooste tot die Hudsonrivier in die weste; en van 155th Street in die noorde tot 'n ongelyke grens in die suide wat strek van 96th Street oos van Fifth Avenue, 110th Street tussen Fifth Avenue en Morningside Park, en 125th Street wes van Morningside Park tot die Hudsonrivier.<ref name="nyc.gov"/><ref name="ReferenceA">{{cite web |url= http://www.nyc.gov/html/dcp/pdf/lucds/mn9profile.pdf |title= Manhattan CD 9 Profile |access-date= May 28, 2014 |url-status= dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20130928060108/http://www.nyc.gov/html/dcp/pdf/lucds/mn9profile.pdf |archive-date= September 28, 2013 }}</ref><ref name="ReferenceB"/> ''[[Encyclopædia Britannica]]'' gee dié grense aan,<ref>{{cite web | title= Harlem - Location, History, & Facts | website= Encyclopedia Britannica | date= April 25, 2019 | url= https://www.britannica.com/place/Harlem-New-York | access-date= June 7, 2019}}</ref> maar die ''Encyclopedia of New York City'' beskou net Sentraal-Harlem as die ware Harlem. Sentraal-Harlem is die naam van die ware Harlem; dit val onder Manhattan Community District 10.<ref name="nyc.gov"/> Dié deel word begrens deur Fifth Avenue in die ooste; Central Park in die suide; Morningside Park, St. Nicholas Avenue en Edgecombe Avenue in die weste; en die Harlemrivier in die noorde.<ref name="nyc.gov">{{cite web |url= http://www.nyc.gov/html/dcp/pdf/lucds/mn10profile.pdf |title= Manhattan CD 10 Profile |access-date= May 28, 2014 |url-status= dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20140825143942/http://www.nyc.gov/html/dcp/pdf/lucds/mn10profile.pdf |archive-date= August 25, 2014 }}</ref> Fifth Avenue en Marcus Garvey Park skei dié gebied van Oos-Harlem in die ooste.<ref name="nyc.gov"/> Wes-Harlem omvat Manhattan Community District 9 en vorm nie deel van die ware Harlem nie. Oos-Harlem, ook bekend as die Spaanse Harlem, of ''El Barrio'', val in Manhattan Community District 11.<ref name="ReferenceB">{{cite web |url= http://www.nyc.gov/html/dcp/pdf/lucds/mn11profile.pdf |title= Manhattan CD 11 Profile |access-date= May 28, 2014 |url-status= dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20130928060104/http://www.nyc.gov/html/dcp/pdf/lucds/mn11profile.pdf |archive-date= September 28, 2013 }}</ref> ===SoHa-omstredenheid=== In die 2010's het sommige eiendomsagente begin om Suid-Harlem en Morningside Heights "SoHa" te noem ('n naam wat vir "South Harlem" staan in die styl van SoHo ("South of Houston Street") en NoHo ("North of Houston Street"), ook in Manhattan, in 'n poging om die modernisering van die buurte te versnel. "SoHa", soos toegepas op die gebied tussen West 110th Street en 125th Street, het 'n omstrede naam geword.<ref>{{cite news |url= https://www.nytimes.com/2017/07/06/nyregion/soha-in-harlem-the-misguided-madness-of-neighborhood-rebranding.html | work = The New York Times |title= SoHa in Harlem? The Misguided Madness of Neighborhood Rebranding |date= July 6, 2017}}</ref><ref>{{cite news |title= 'SoHa' Is a Renaissance Few in Harlem Want |work= The Wall Street Journal |date= July 1, 2017 |url= https://www.wsj.com/articles/soha-is-a-renaissance-few-in-harlem-want-1498914001}}</ref><ref>{{cite news |title= 'SoHa' Rebranding Effort In South Harlem Stirs Outrage |work= CBS New York |url= http://newyork.cbslocal.com/2017/06/26/south-harlem-soha/ |date= June 26, 2017}}</ref> Inwoners en ander kritici wat dié hernoeming van die gebied teengestaan het, het die naam SoHa beskryf as "beledigend en nog 'n teken van modernisering wat handuit geruk het".<ref>{{cite news |title= Attempt to Rebrand Harlem as 'SoHa' Leaves Residents Fuming |work= U.S. News & World Report |agency= AP |url= https://www.usnews.com/news/best-states/new-york/articles/2017-05-25/attempt-to-rebrand-harlem-as-soha-leaves-residents-fuming |date= May 25, 2017 |location= New York}}</ref> Volgens hulle "wis dit nie net die woonbuurt se ryk geskiedenis uit nie, maar lyk dit ook of dit daarop ingestel is om nuwe huurders te lok, insluitende studente van die nabygeleë Columbia-universiteit".<ref name="auto">{{cite web |website= 6sqft.com |url= https://www.6sqft.com/from-soha-to-nolita-the-practice-and-controversy-of-rebranding-nyc-neighborhoods/ |date= July 10, 2017 |title= From NoLiTa to SoHa: The practice and controversy of rebranding NYC neighborhoods |last= Etherington |first= Cait}}</ref> Verskeie New Yorkse politici het wetgewing begin om dié praktyk om woonbuurte te hernoem, stop te sit. In ander New Yorkse woonbuurte het dit gelei tot hoër huur en eiendomswaardes, sowel as 'n "verskuiwing in demografie".<ref name="auto"/> ==Geskiedenis== [[Beeld:Harlem, from the old fort in the Central Park (NYPL b13512822-424264) (cropped).jpg|thumb|220px|''Harlem, from the old fort in the Central Park'', New York- openbare biblioteek.]] [[Beeld:Three Harlem Women, ca. 1925.png|thumb|200px|Drie vroue van Harlem, omstreeks 1930.]] Voor die aankoms van Europese setlaars is die gebied wat later as Harlem (aanvanklik Haarlem) bekend geword het, bewoon deur die [[Indiana|Indiaanse]] clan ''Wecquaesgeek'', wat deur Nederlandse setlaars ''Manhattans'' of ''Manhattoe'' gedoop is.<ref>{{cite book |title=The Epic of New York City |author=Ellis, Edward Robb |publisher=Old Town Books |year=1966 |page=52}}</ref> Hulle het die gebied op 'n [[Nomade|halfnomadiese]] basis beset. Tot 'n paar honderd het op die Harlemse vlaktes geboer.<ref>{{harvnb|Gill|2011|p=6}}</ref> Tussen 1637 en 1639 is 'n paar nedersettings gestig.<ref>{{citation |last=Riker |first=James |title=Harlem: Its Origins and Early Annals |place=Elizabeth, New Jersey |publisher=New Harlem Publishing Company |year=1904 |url=https://books.google.com/books?id=uAAmEO_WshUC&q=Harlem:+Its+Origins+and+Early+Annals }}</ref><ref>{{cite news |title=Harlem in the Old Times |newspaper=The New York Times |date=January 11, 1880 |url=https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1880/01/11/98876947.pdf |access-date=December 30, 2012 }}</ref> Harlem is in 1660 amptelik geïnkorporeer, onder die leierskap van [[Peter Stuyvesant]].<ref name="ng1977">"To Live In Harlem", Frank Hercules, ''National Geographic'', February 1977, p. 178-</ref><ref>{{harvnb|Gill|2011|p=33}}</ref> Tydens die [[Amerikaanse Rewolusie]] het die Britte Harlem tot op die grond afgebrand.<ref>{{harvnb|Gill|2011|p=61}}</ref> Dit het lank geduur om die gebied te herbou, want Harlem het in die laat 18de eeu stadiger gegroei as die res van Manhattan.<ref>"Harlem, the Village That Became a Ghetto", Martin Duberman, in ''New York, N.Y.: An American Heritage History of the Nation's Greatest City'', 1968</ref> Ná die [[Amerikaanse Burgeroorlog]] het Harlem 'n ekonomiese opbloei beleef, wat in 1868 begin het. Die buurt was 'n toevlugsoord vir New Yorkers, maar ook toenemend vir arm Jode en Italiane.<ref>{{harvnb|Gill|2011|pp=100 & 109}}</ref> Die bou van spoorlyne<ref>{{harvnb|Gill|2011|p=86}}</ref><ref>"The Growth and Decline of Harlem's Housing", Thorin Tritter, ''Afro-Americans in New York Life and History'', January 31, 1998</ref> het Harlem se ekonomiese groei aangehelp, want dit het Harlem met Laer en Sentraal-Manhattan verbind. Die Joodse en Italiaanse inwoners het afgeneem, terwyl [[Afro-Amerikaners|swart mense]] en [[Puerto Rico|Puerto Ricane]] in dié tyd toegeneem het.<ref>{{harvnb|Gill|2011|pp=175 & 210}}</ref> Die Groot Migrasie van swart mense na die noordelike nywerheidstede in die vroeë 20ste eeu is aangevuur deur hulle begeerte om die [[Jim Crow-wette]] van die [[Suidelike Verenigde State|Suide]] agter te laat en beter werk- en opvoedingsgeleenthede vir hulle kinders te soek. In die [[Eerste Wêreldoorlog]] het uitbreidende nywerhede swart werkers gesoek vir nuwe werke, waarvoor min werkers beskikbaar was omdat baie jong mans vir die weermag opgeroep is.<ref name="sg1925">[http://etext.virginia.edu/harlem/JohMakiF.html "The Making of Harlem"] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20060615081628/http://etext.virginia.edu/harlem/JohMakiF.html |date=15 Junie 2006}}, James Weldon Johnson, The Survey Graphic, Maart 1925</ref> Van omtrent die einde van die Tweede Wêreldoorlog is Harlem verbind met die ''New Negro''-beweging en daarna die kunsbeweging bekend as die Harlem-renaissance, wat [[poësie]], [[roman]]s, die [[teater]] en [[beeldende kunste]] ingesluit het. So baie swart mense het gekom dat dit "die bestaan van sommige vooraanstaande nywerhede van Georgia, Florida, Tennessee en Alabama bedreig het".<ref>"118,000 Negroes Move From The South", ''The New York World'', November 5, 1917</ref> Baie van hulle het hulle in Harlem gevestig. Teen 1920 was 32,43% van Sentraal-Harlem se inwoners swart. Volgens die sensus van 1930 was 70,18% van hulle swart en het hulle tot so ver suid as Central Park, by 110th Street, gewoon.<ref name="gothamgazette.com">{{cite web |url=http://www.gothamgazette.com/article//20080827/255/2635 |title=Harlem's Shifting Population |date=August 27, 2008 |work=Gotham Gazette |publisher=The Citizens Union Foundation |access-date=June 9, 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100212141227/http://gothamgazette.com/article//20080827/255/2635 |archive-date=February 12, 2010}}</ref> Teen die 1930's is die buurt egter hard getref deur werkverliese tydens die Groot Depressie. In die vroeë deel van die dekade was 25% van die inwoners werkloos, en werkvooruitsigte het dekades lank sleg gebly. Indiensneming onder swart New Yorkers het gedaal namate sommige tradisioneel swart poste, soos dié vir huiswerkers en sommige soorte handarbeid, deur ander etniese groepe oorgeneem is. Baie nywerhede het New York heeltemal verlaat, veral ná 1950. Verskeie opstande het in dié tyd in Harlem uitgebreek, insluitende dié van 1935 en 1943. [[Beeld:Harlem 135 street buildings.jpg|thumb|200px|'n Woonstelblok in Sentraal-Harlem.]] [[Beeld:Harlem condemned building.jpg|thumb|200px|'n Vervalle gebou in Harlem ná die 1970's.]] Groot veranderings het nà die Tweede Wêreldoorlog plaasgevind. In die laat 1950's en vroeë 1960's was Harlem die terrein van 'n reeks stakings deur huurders teen hoë rente. Die groepe wat die optogte gelei het, wou hê die stad moes woonsteleienaars dwing om die gehalte van huisvesting te verbeter, [[rot]]te en [[kakkerlak]]ke uit te roei, hitte in die winter te voorsien en huur te beperk.<ref>{{harvnb|Killens|1966|p=27}}</ref> Die grootste openbare projekte in dié jare in Harlem was openbare huisvesting, met die meeste wat in Oos-Harlem gebou is.<ref>[http://www.nationaltrust.org/magazine/archives/arch_story/112103.htm "A Landmark Struggle"], Lisa Davis, ''Preservation Online'', November 21, 2003 {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080204130305/http://www.nationaltrust.org/magazine/archives/arch_story/112103.htm |date=February 4, 2008}}</ref> Bestaande strukture is afgebreek en met eiendomme vervang wat in die stad ontwerp en bestuur is. In die teorie sou dit 'n veiliger en aangenamer omgewing skep as dié deur privaat eienaars. Vanweë besware uit die gemeenskap is die bou van nuwe projekte stopgesit.<ref name="eastharlem1999">[http://www.east-harlem.com/cb11_197A_history.htm East Harlem's History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190904040230/http://www.east-harlem.com/cb11_197A_history.htm |date= 4 September 2019 }}, New Directions: A 197-A Plan for Manhattan Community district 11 (hersien 1999)</ref> Van die middel 20ste eeu af was die gehalte van opvoeding in Harlem 'n bron van kommer. In die 1960's het sowat 75% van leerlinge in Harlem onderpresteer in lees en 80% in wiskunde.<ref>Pinkney & Woock, ''Poverty and Politics in Harlem'' (1970), p. 33.</ref> In 1964 het inwoners twee skoolboikotte begin om aandag op die probleem te vestig. In Sentraal-Harlem het 92% van studente tuis gebly.<ref>{{harvnb|Killens|1966|p=104}}</ref> In die tydperk ná die oorlog was Harlem nie meer die grootste tuiste van die stad se swart mense nie,<ref>"Harlem Losing Ground as Negro Area", ''New York Herald Tribune'', April 6, 1952</ref> maar dit het die kulturele en politieke hoofstad van swart New York, en moontlik swart Amerika, gebly.<ref>Powell, Michael. [https://www.washingtonpost.com/ac2/wp-dyn/A30280-2005Mar12?language=printer "Harlem's New Rush: Booming Real Estate"] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20050410163113/http://www.washingtonpost.com/ac2/wp-dyn/A30280-2005Mar12?language=printer |date=April 10, 2005}}, ''The Washington Post'', 13 Maart 2005. Besoek op 18 Mei 2007.</ref><ref>Brooks, Charles. [https://web.archive.org/web/20050420171049/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0HST/is_2_4/ai_83553085 "Harlemworld: Doing Race and Class in Contemporary Black America – nonfiction reviews – book review"], ''Black Issues Book Review'', Maart-April 2002. Besoek op 18 Mei 2007.</ref> Teen die 1970's het baie inwoners wat dit kon bekostig uit die buurt getrek op soek na beter skole en huise en veiliger strate. Dié wat agtergebly het, was die armstes en swaks geskooldes, met die minste geleenthede vir sukses. Hoewel die federale regering $100&nbsp;miljoen bestee het om werkopleiding, gesondheidsorg, opvoeding, openbare veiligheid, saniteit, huisvesting en ander omstandighede oor 'n tydperk van 10 jaar te verbeter, het Harlem geen verbetering getoon nie.<ref>"Harlem's Dreams Have Died in Last Decade, Leaders Say", ''The New York Times'', 1 Maart 1978, p. A1.</ref> Die stad het sy talle eiendomme in Harlem in 1985 op veilings begin verkoop. Die doel was om die gemeenskap te verbeter deur eiendomme in die hande te plaas van die mense wat daar woon en dit moes onderhou. In baie gevale sou die regering 'n eiendom heeltemal restoureer en dit dan teen laer as markprys verkoop.<ref>Stern, Fishman & Tilove, ''New York 2000'' (2006), p. 1016</ref> Ná die 1990's het Harlem weer begin groei. Tussen 1990 en 2006 het die inwonertal met 16,9% toegeneem, en die persentasie swart inwoners het van 87,6% tot 69,3% gedaal.<ref name="gothamgazette.com"/> Teen 2010 het dit verder, tot 54,4%, gedaal.<ref name="dailyNews201012"/> Die persentasie wit inwoners het teen 2006 van 1,5% tot 6,6% toegeneem,<ref name="gothamgazette.com"/> en teen 2010 tot "byna 10%".<ref name="dailyNews201012"/> ==Kultuur== [[Beeld:Welcome -2 - Harlem (2115131054).jpg|thumb|220px|Welkombord bo die voormalige Victoria 5-rolprentteater in 125th Street.]] In die 1920's en 1930's was Sentraal- en Wes-Harlem die fokus van die "Harlem-renaissance", 'n skepping van kunswerke sonder presedent in die Amerikaanse swart gemeenskap. Hoewel Harlem se musikante en skrywers veral goed onthou word, was die buurt ook die tuiste van talle akteurs en teatermaatskappye, insluitende die New Heritage Repertory Theater,<ref name="ng1977"/> National Black Theater, Lafayette Players, Harlem Suitcase Theater, The Negro Playwrights, American Negro Theater en Rose McClendon Players.<ref>Jim Williams, "Need for Harlem Theater", in ''Harlem: A Community in Transition'', 1964. p.158</ref> [[Beeld:Apollo Theater, Harlem (November 2006).jpg|200px|left|thumb|Die [[Apollo-teater]] in 125th Street in November 2006.]] Die [[Apollo-teater]] het op 26 Januarie 1934 sy deure in 125th Street geopen, in 'n voormalige burlesketeater. Die Savoy Ballroom, in Lenox Avenue, was 'n bekende venue vir swingdanse en is verewig in 'n bekende liedjie uit die tydperk, "Stompin' At The Savoy". In die 1920's en 1930's was daar meer as 125 vermaakvenues tussen Lenox Avenue en Seventh Avenue in Sentraal-Harlem, insluitende ''speakeasies'' (kroeë wat onwettige drank verkoop het), kafees, braairestaurante en ander eetplekke, tavernes, teaters en dansplekke.<ref>{{cite web |first=Murray L. |last=Pfeffer |title=My Harlem Reverie |url=http://nfo.net/usa/harlem.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20100331102518/http://nfo.net/usa/harlem.html |archive-date=March 31, 2010 |publisher=The Big Bands Database |access-date=October 2, 2016}}</ref> 133rd Street het bekend geword as "Swing Street" en was die tuiste van kabarette, ''speakeasies'' en die jazztoneel tydens die Drankverbodtydperk. Dit is ook "Jungle Alley" gedoop vanweë die rassevermenging in die strate.<ref name="Freeland2009">{{cite book |last=Freeland |first=David |title=Automats, Taxi Dances, and Vaudeville: Excavating Manhattan's Lost Places of Leisure |url=https://archive.org/details/automatstaxidanc00davi |url-access=registration |year=2009 |publisher=NYU Press |isbn=978-0-8147-2763-8 |page=[https://archive.org/details/automatstaxidanc00davi/page/155 155]}}</ref><ref name="NNS">{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=XX05_owF5js |archive-url=https://web.archive.org/web/20221026110609/https://www.youtube.com/watch?v=XX05_owF5js |archive-date=2022-10-26 |url-status=bot: unknown |title=Saxman Finds Place For Jazz History |date=December 18, 2008 |publisher=New York City News Service |type=Video |access-date=December 6, 2013 }}</ref> Sommige jazzvenues, insluitende die [[Cotton Club]], waar [[Duke Ellington]] opgetree het, en Connie's Inn, was beperk tot slegs blankes. Ander was gemeng, insluitende die Renaissance en Savoy Ballroom. [[Beeld:Spritual African Drummer .jpg|thumb|150px|Die ''Spiritual African Drummer'' in 135th Street.]] In 1936 het [[Orson Welles]] sy swart ''[[Macbeth]]'' in die [[Lafayette-teater]] in Harlem opgevoer.<ref>"Jam Streets as 'Macbeth' Opens", ''The New York Times'', 15 April 1936</ref> Groot teaters van die laat 19de en vroeë 20ste eeu is intussen afgebreek of as kerke ingerig. Harlem het daarna geen permanente teater gehad nie tot die skepping van die Gatehouse-teater in 2006 in 135th Street.<ref>"Gatehouse Ushers in a Second Act as a Theater", ''The New York Times'', 17 Oktober 2006</ref> Van 1965 tot 2007 was die buurt die tuiste van die Harlemse Seunskoor, 'n toerende koor en opvoedingsprogram vir seuns, van wie die meeste swart was.<ref name="endchoir">{{cite news |last1=Otterman |first1=Sharon |title=A Quiet End for Boys Choir of Harlem |url=https://www.nytimes.com/2009/12/23/nyregion/23choir.html?_r=0 |access-date=February 18, 2015 |work=The New York Times |date=December 22, 2009}}</ref> Die Meisiekoor van Harlem is in 1989 gestig en het saam met die seunskoor gesluit.<ref name="girlschoir">{{cite news |last1=Kennedy |first1=Randy |title=A Girls' Choir Finally Sings In Spotlight |url=https://www.nytimes.com/1997/11/24/nyregion/a-girls-choir-finally-sings-in-spotlight.html |access-date=February 18, 2015 |work=The New York Times |date=November 24, 1997}}</ref> Harlem is ook die tuiste van die grootste ''African American Day Parade'', wat die kultuur van die Afrika-[[diaspora]] in Amerika vier. Dit is in 1969 begin.<ref name="africanamericanday">{{cite web |title=HISTORY OF AFRICAN AMERICAN DAY PARADE, INC. |url=http://www.africanamericandayparade.org/3.html |website=African American Day Parade |access-date=February 18, 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150218072654/http://www.africanamericandayparade.org/3.html |archive-date=February 18, 2015 }}</ref> In die laat 1960's het Arthur Mitchell, 'n voormalige danser van die New Yorkse Balletgeselskap, die Dansteater van Harlem gestig as 'n skool en geselskap vir ballet- en teateropleiding. Dit toer land- en wêreldwyd. Generasies teaterkunstenaars het al hier 'n geleentheid gekry. Teen die 2010's het nuwe gewilde eetplekke hulle deure om Frederick Douglass Boulevard in Harlem geopen.<ref>{{cite web |url=http://www.nbcnewyork.com/video/#!/shows/newyorklive/Harlems-Restaurant-Row/103478474 |title=Drone Footage Shows Hurricane Lane Flooding in Hawaii |website=NBC New York |access-date=February 15, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402032823/http://www.nbcnewyork.com/video/#!/shows/newyorklive/Harlems-Restaurant-Row/103478474 |archive-date=April 2, 2015 |url-status=dead }}</ref> Terselfdertyd het sommige inwoners geveg teen die gentrifikasie (opknapping en restourasie) van die woonbuurt. In 2013 het inwoners 'n sitdemonstrasie gehou om beswaar te maak teen 'n boeremark van vyf dae per week wat sou gelei het tot die sluiting van Macombs Place in 150th Street.<ref>{{cite news |url=http://www.dnainfo.com/new-york/20131018/hamilton-heights/harlem-residents-protest-farmers-market-temporary-pedestrian-plaza |title=Harlem Residents Hold Sit-In to Protest Farmers Market Takeover of Plaza |last=Mays |first=Jeff |date=October 18, 2013 |publisher=DNAinfo.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131123224148/http://www.dnainfo.com/new-york/20131018/hamilton-heights/harlem-residents-protest-farmers-market-temporary-pedestrian-plaza |archive-date=November 23, 2013 }}</ref> Uptown Night Market is in 2021 gestig om kos, die gemeenskap en kultuur te vier.<ref>{{Cite web |author=<!--Not stated--> |date=September 30, 2021 |title=Announcing Uptown Night Market From Cupcakes, Catering, Cuzin's And More All Under The Arch In Harlem |url=https://www.harlemworldmagazine.com/announcing-uptown-night-market-from-cupcakes-catering-cuzins-and-more-all-in-harlem/ |access-date=January 29, 2022 |work=Harlem World Magazine}}</ref> Dit is een van die grootste nagmarkte in Manhattan. Die hoofattraksies sluit in musiekopvoerings, kunsmarkte en kos.<ref>{{Cite web |author=<!--Not stated--> |date=August 4, 2021 |title=Uptown Night Market Opens Its Doors For A Strong Harlem Week 2021 |url=https://www.harlemworldmagazine.com/uptown-night-market-opens-its-doors-for-a-strong-harlem-week-2021/ |access-date=January 29, 2022 |work=Harlem World Magazine}}</ref> [[Beeld:Black Ivory promo10.jpg|thumb|links|220px|Die Harlemse R&B-groep Black Ivory in 2017 in Harlem.]] ===Musiek=== Baie R&B-/soulgroepe en {{nowrap|-kunstenaars}} was in Harlem bedrywig. The Main Ingredient, Frankie Lymon & The Teenagers, Black Ivory, Cameo, Keith Sweat, Freddie Jackson, Alyson Williams, Johnny Kemp, Teddy Riley en ander se loopbane het in die buurt begin. Manhattan se bydraes tot [[hip-hop]] is grootliks danksy kunstenaars met Harlem-wortels soos Doug E. Fresh, Big L, Kurtis Blow, The Diplomats, Mase en Immortal Technique. Harlem is ook die plek waar gewilde hip-hop-danse soos die Harlem shake, toe wop en Chicken Noodle Soup ontstaan het. Harlem se [[klassieke musiek]] het aanleiding gegee tot organisasies en ensembles soos Roberta Guaspari se Opus 118,<ref>{{cite web |last1=Staff |title=Meryl Streep plays violin in Music of the Heart |url=https://www.thestrad.com/video/meryl-streep-plays-violin-in-music-of-the-heart/3828.article |website=The Strad |language=en |date=September 24, 2015}}</ref> die Harlem Chamber Players<ref>{{cite web |last1=Rabinowitz |first1=Chloe |title=The Apollo Theater, ACO & NBT to Present THE GATHERING: A COLLECTIVE SONIC RING SHOUT |url=https://www.broadwayworld.com/off-broadway/article/The-Apollo-Theater-ACO-NBT-to-Present-THE-GATHERING-A-COLLECTIVE-SONIC-RING-SHOUT-20220420 |website=BroadwayWorld.com |language=en |date=April 20, 2022}}</ref> en Harlem Quartet, en musikante soos die violis [[Edward W. Hardy]].<ref>{{cite web |last1=Jacobs |first1=Jessie |title=He followed his passion for classical music from Harlem to Colorado |url=https://www.cpr.org/2022/02/02/he-followed-his-passion-for-classical-music-from-harlem-to-colorado/ |website=Colorado Public Radio |publisher=CPR Classical |language=en |date=February 2, 2022}}</ref> In die 1920's het Afro-Amerikaanse pianiste in Harlem begin met hulle eie jazzklavierstyl, bekend as [[stride]], wat baie deur [[ragtime]] beïnvloed is. Dié styl het 'n baie belangrike rol gespeel in vroeë jazzklaviermusiek.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=YgALtJ2GKIUC&q=harlem+stride&pg=PA148 |title=New York Modern: The Arts and the City |first1=William B. |last1=Scott |first2=Peter M. |last2=Rutkoff |date=August 14, 2001 |publisher=JHU Press |via=Google Books|isbn=9780801867934 }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=eTKvDAAAQBAJ&q=stride+piano+importance+in+jazz&pg=PT3 |title=How to Play Solo Jazz Piano |first=John |last=Valerio |date=August 1, 2016 |publisher=Hal Leonard Corporation |via=Google Books|isbn=9781495073663 }}</ref> ===Taal=== In 1938 het die jazzsanger Cab Calloway die eerste woordeboek deur 'n Afro-Amerikaner gepubliseer: ''Cab Calloway's Cat-ologue: A "Hepster's" Dictionary''. Dit het die amptelike jivetaalverwysingsboek van die New Yorkse openbare biblioteek geword.<ref>{{Cite web|last=Sorene|first=Paul|date=April 26, 2017|title=Cab Calloway's Hepster's Dictionary: A Guide To The Language Of Jive (1938)|url=https://flashbak.com/cab-calloways-hepsters-dictionary-a-guide-to-the-language-of-jive-1938-378657/|website=Flashbak|language=en-US}}</ref><ref name="Calt">{{cite book|last1=Calt|first1=Stephen|title=Barrelhouse Words: A Blues Dialect Dictionary|date=2009|publisher=University of Illinois Press|isbn=9780252076602|page=xxi}}</ref> In 1939 het Calloway 'n meegaande boek die lig laat sien: ''Professor Cab Calloway’s Swingformation Bureau''. Dit het aan lesers vertel hoe om die woorde en frases in die woordeboek aan te wend. Hy het tot in 1944 verskeie weergawes gepubliseer, waarvan die laaste een was ''The New Cab Calloway’s Hepsters Dictionary: Language of Jive''.<ref>{{Cite book|last=Alvarez|first=Luis|url=https://books.google.com/books?id=e6gwDwAAQBAJ&q=cab+calloway+|title=The Power of the Zoot: Youth Culture and Resistance During World War II|publisher=Univ of California Press|year=2009|isbn=978-0-520-26154-9|pages=92–93|language=en}}</ref> Die digter Lemn Sissay het gesê "Cab Calloway het besit van taal geneem vir mense wie se eie tale net 'n paar generasies gelede van hulle weggeneem is."<ref>{{Cite web|last=Blakemore|first=Erin|date=August 1, 2017|title=The 'Hepster Dictionary' Was the First Dictionary Written By an African American|url=https://www.history.com/news/the-hepster-dictionary-was-the-first-dictionary-written-by-an-african-american|website=History|language=en}}</ref> ===Godsdienslewe=== [[Beeld:Andrew Episcopal Harlem jeh.JPG|thumb|220px|Die Episkopaalse Kerk Sint Andreas.]] Die godsdienslewe was nog altyd baie belangrik in swart Harlem. Daar is meer as 400 kerke in die buurt,<ref>"The New Heyday of Harlem", Tessa Souter, ''The Independent'', Sunday, June 8, 1997</ref> en van hulle is amptelike stads- of nasionale landmerke. Christene sluit in Baptiste, Metodiste, [[Rooms-Katolieke Kerk|Rooms-Katolieke]] en lede van die Pinksterkerk. Die Abessiniese Baptistekerk het al lank 'n invloed danksy sy groot gemeente. Die [[Kerk van Jesus Christus van die Heiliges van die Laaste Dae]] het in 2005 in kapel in 128th Street gebou. Baie van die buurt se kerke is "winkelfrontkerke", wat in leë winkels, kelders of huise bedrywig is. Hulle het elk minder as 30-50 lidmate, maar daar is honderde van hulle.<ref>''Fact Not Fiction in Harlem'', John H. Johnson, St. Martin's Church, 1980. p. 69+</ref> Ander is ou, groot landmerke. Veral in die jare voor die [[Tweede Wêreldoorlog]] het gewilde Christelike charismatiese "kultusleiers" uit Harlem gekom, soos [[Father Divine]].<ref name="HUSAintro">''Harlem U.S.A.'', red. John Henrik Clarke, inleiding tot 1971-uitgawe</ref> Hy het in 1932 na Harlem verhuis, waar hy volgelinge in die swart gemeenskap gehad het. Sy beweging, die Internasionale Vredesending, het verskeie hotelle gekoop wat hulle "hemele" genoem het. Lede het daar gewoon en op 'n goedkoop manier werk gesoek. In 'n stadium was Father Divine en die Vredesending die grootste besitters van eiendom in Harlem.<ref name="pbs.org">{{Cite web |title=This Far by Faith: Father Divine's Peace Mission, Hop for the Impoverished |website=pbs.org |publisher=The Faith Project |date=2003 |access-date=September 14, 2020 |url= https://www.pbs.org/thisfarbyfaith/journey_3/p_10.html }}</ref> Die beweging het ook verskeie goedkoop winkels geopen, waaronder restaurante en klerewinkels, wat hulle ware teen lae pryse kon verkoop deur oorhoofse koste te besnoei. Hulle was baie suksesvol tydens die depressie. Ekonomiese sakeondernemings waar alles kontant betaal moes word, was deel van Father Divine se [[Father Divine#Leerstelling|leerstelling]]. Daar is ook verskeie [[moskee]]s en 'n [[Jood]]se sinagoge in Harlem. Tot in 2008 was daar 'n niehoofstroomsinagoge vir Swart Hebreërs, bekend as Commandment Keepers, in West 123rd Street. ==Demografie== Die demografie van Harlem se gemeenskappe het deur sy geskiedenis baie verander. In 1910 het swart inwoners sowat 10% van Harlem se bevolking uitgemaak, maar teen 1930 het hulle 'n meerderheid van 70% gevorm.<ref name="nytimes.com"/> Die tydperk tussen 1910 en 1930 is gekenmerk deur die Groot Migrasie van Afro-Amerikaners uit die Suide na die noordelike stede, insluitende New York. In Harlem was daar ook 'n instroming van swartes uit die Manhattanse "onderdorp", waar hulle minder welkom gevoel het.<ref name="nytimes.com"/> Die swart bevolking in die buurt het in 1950 'n hoogtepunt bereik met 98%, of 233&nbsp;000 inwoners, wat swart was. Teen 2000 het Sentraal-Harlem se swart inwoners 77% van die totale bevolking uitgemaak; die swart bevolking het egter in onlangse jare afgeneem namate swartes uitgetrek en meer immigrante ingetrek het.<ref>[http://www.nyc.gov/html/dcp/pdf/pub/mnneeds_2012.pdf#mn10 Nyc.gov] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20130317001127/http://www.nyc.gov/html/dcp/pdf/pub/mnneeds_2012.pdf |date=March 17, 2013}}</ref> Werkloosheidsyfers in Harlem is gewoonlik twee keer so hoog as in die res van die stad, en die armoedesyfers is ook hoog.<ref>{{cite book | last1=Pinkney | first1=Alphonso | last2=Woock | first2=Roger R. | title=Poverty and Politics in Harlem | publisher=Rowman & Littlefield Publishers, Incorporated | year=1970 | isbn=978-0-8084-0249-7 | url=https://books.google.com/books?id=7_x_oAEACAAJ | access-date=March 21, 2019 | page=31}}</ref> Die situasie vir mans lyk aansienlik slegter as vir vroue. Inisiatiewe deur die regering en privaat sektor om syfers vir werkloosheid en armoede te verlaag was nie geslaagd nie. Tydens die Groot Depressie was werkloosheid hoër as 20% en mense is uit hulle huise gesit.<ref>{{cite news | last=Taylor | first=Nick | title=Great Depression (1930's) News | newspaper=The New York Times | url=https://nytimes.com/topic/subject/the-great-depression | access-date=March 21, 2019}}</ref> Die federale regering het terselfdertyd die beleid van "''redlining''" ingestel en toegepas waarvolgens buurte soos Sentraal-Harlem beskryf word as onaantreklik soos gebaseer op die ras, etnisiteit en nasionale oorsprong van die inwoners.<ref name="CHP2018">{{Cite web|url=https://www1.nyc.gov/assets/doh/downloads/pdf/data/2018chp-mn10.pdf|title=Central Harlem|date=2018|website=nyc.gov|publisher=NYC Health|access-date=March 2, 2019|archive-date=21 Maart 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190321040538/https://www1.nyc.gov/assets/doh/downloads/pdf/data/2018chp-mn10.pdf|url-status=dead}}</ref>{{Rp|2, 20}} Sentraal-Harlem is as "gevaarlik" beskou en inwoners is lenings en ander beleggings geweier.<ref name="CHP2018" /> In vergelyking is huislenings en ander beleggings makliker aan wit, ryk inwoners van New Yorkse woonbuurte toegestaan.<ref name="CHP2018" /> Oor die algemeen het die rykes voorkeurbehandeling gekry van stads- en staatsinstellings. In die 1960's kon onopgevoede swartes makliker werk kry as opgevoede swartes, en dit het pogings in die wiele gery om die lewe van die buurt se inwoners deur opvoeding te verbeter.<ref name="CHP2018" /> Grondeienaars het die situasie misbruik en woonstelle teen laer huur aan lede van die laer klasse beskikbaar gestel, maar in swak toestande.<ref>{{cite book | last=Shumsky | first=N.L. | title=Encyclopedia of urban America: the cities and suburbs. A - L | publisher=ABC-ClIO | issue=v. 1 | year=1999 | isbn=978-0-87436-846-8 | url=https://books.google.com/books?id=uodUAAAAMAAJ | access-date=March 21, 2019 | chapter=Harlem}}</ref> ==Misdaad en polisiëring== [[Beeld:Police Area 6 148 St jeh.JPG|thumb|220px|Die NYPD se polisiekantoor in wyk 6, wat Harlem help bedien.]] Sentraal-Harlem word deur twee polisiekantore van die New Yorkse polisie (NYPD) bedien,<ref>{{cite web | title=Find Your Precinct and Sector - NYPD | website=www.nyc.gov | url=https://www1.nyc.gov/site/nypd/bureaus/patrol/find-your-precinct.page | access-date=March 3, 2019}}</ref> 32nd Precinct in Sentraal-Harlem-Noord<ref name="NYPD 28th Precinct">{{Cite web|url=https://www1.nyc.gov/site/nypd/bureaus/patrol/precincts/28th-precinct.page|title=NYPD – 28th Precinct|website=www.nyc.gov|publisher=New York City Police Department|access-date=October 3, 2016}}</ref> en 28th Precinct in Sentraal-Harlem-Suid.<ref name="NYPD 32nd Precinct">{{Cite web|url=https://www1.nyc.gov/site/nypd/bureaus/patrol/precincts/32nd-precinct.page|title=NYPD – 32nd Precinct|website=www.nyc.gov|publisher=New York City Police Department|access-date=October 3, 2016}}</ref> 28th Precinct het 'n laer misdaadsyfer as in die 1990's, met misdade in alle kategorieë wat tussen 1990 en 2021 met 72,2% afgeneem het. Van die vyf groot geweldsmisdade (moord, verkragting, aanranding, diefstal en roof) het 28th Precinct in 2019 1&nbsp;125 per 100&nbsp;000 inwoners aangemeld, teenoor die stadswye gemiddeld van 572 misdade per 100&nbsp;000 inwoners.<ref name = "crime map"/><ref name = "sevenmajorfelonies">{{cite web | url = https://www1.nyc.gov/assets/nypd/downloads/pdf/analysis_and_planning/historical-crime-data/seven-major-felony-offenses-2000-2019.pdf | title = Citywide Seven Major Felony Offenses 2000-2019 | publisher = New York Police Department | access-date = March 23, 2020 | website = www.nyc.gov}}</ref><ref name = "sevenmajorfeloniesbyprecinct"/> Ook in 32nd Precinct het misdade sedert die 1990's afgeneem, met alle misdade wat tussen 1990 en 2021 met 71,4% minder geword het. Van die vyf groot geweldsmisdade is in 2019 1&nbsp;042 per 100&nbsp;000 inwoners aangeteken.<ref name = "crime map">{{cite web | url = https://maps.nyc.gov/crime/ | access-date = March 23, 2020 | title = NYC Crime Map | website = www.nyc.gov | publisher = New York City Police Department}}</ref><ref name = "sevenmajorfeloniesbyprecinct">{{cite web | url = https://www1.nyc.gov/assets/nypd/downloads/pdf/analysis_and_planning/historical-crime-data/seven-major-felony-offenses-by-precinct-2000-2019.pdf | title = Citywide Seven Major Felony Offenses by Precinct 2000-2019 | publisher = New York Police Department | access-date = March 23, 2020 | website = www.nyc.gov}}</ref> ===Misdaadneigings=== In die vroeë 20ste eeu was Harlem 'n bastion van die [[Sisiliaanse Mafia]], ander Italiaanse georganiseerde misdaadgroepe en later die [[Amerikaanse Mafia|Italiaans-Amerikaanse Mafia]]. Namate die etniese samestelling van die woonbuurt verander het, het Afro-Amerikaners soortgelyke organisasies gestig. In plaas daarvan om met ander bendes mee te ding, het hulle egter gekonsentreer op die sogenaamde [[nommerspel]], of ''bolita'' in Oos-Harlem. Dit was 'n dobbelspel soortgelyk aan die lotery wat onwettig van talle plekke in Harlem gespeel kon word. Volgens Francis Ianni was daar teen 1925 sowat "30 swart nommerspelbanke in Harlem, waarvan verskeie groot genoeg was om wedgeld in te samel in 'n gebied van 20 straatblokke en oor drie of vier lane".<ref name="ianni">Francis A.J. Ianni, ''Black Mafia'', 1974</ref> Teen die vroeë 1950's is miljarde dollars verwed en is polisiemanne deur bendebase omgekoop.<ref>"Inside Story of Numbers Racket", ''Amsterdam News'', 21 Augustus 1954</ref> Dié base het geweldig magtig geword en geld voorgeskiet aan mense wat dit nie by tradisionele finansiële instellings geleen kon kry nie. Hulle het ook in wettige ondernemings en eiendomme belê.<ref>Cook, Fred J. [https://www.nytimes.com/1971/04/04/archives/the-black-mafia-moves-into-the-numbers-racket-the-numbers-racket.html "The Black Mafia Moves Into the Numbers Racket"], ''The New York Times'', 4 April 1971. Besoek op 28 Desember 2016.</ref> Die gewildheid van die nommerspele het afgeneem ná die instelling van die Amerikaanse staatslotery, wat wettig is maar kleiner wenbedrae uitbetaal waarop [[belasting]] betaal moet word.<ref>Wilson, Michael. [https://www.nytimes.com/2013/03/23/nyregion/numbers-runner-a-rarity-is-arrested-in-harlem.html "Relics of the Bygone (and the Illegal)"], ''The New York Times'', 22 Maart 2013. Besoek op 28 Desember 2016.</ref> Die nommerspele gaan steeds op 'n kleiner skaal voort. [[Beeld:Harlem riots - 1964.jpg|thumb|links|200px|'n Toneel uit die Harlem-opstand van 1964.]] Volgens statistieke uit 1940 is sowat 100 moorde per jaar in Harlem gepleeg, "maar verkragtings is baie skaars".<ref name="look1940">"244,000 Native Sons", ''Look'', 21 Mei 1940, p.8+</ref> Teen 1950 het baie wit mense Harlem verlaat en teen 1960 ook 'n groot deel van die swart middelklas. Terselfdertyd het beheer oor georganiseerde misdaad verskuif van Italiaanse sindikate na plaaslike swart, Puerto Ricaanse en [[Kuba]]anse groepe wat ietwat minder formeel georganiseerd was.<ref name="ianni"/> Teen die tyd van die Harlem-opstande van 1964 was 10 keer meer mense hier verslaaf aan [[dwelms]] as gemiddeld in New York en 12 keer meer as in Amerika as geheel. Van die 30&nbsp;000 dwelmverslaafdes wat daar toe na raming in New York was, het 15&nbsp;000 tot 20&nbsp;000 in Harlem gewoon. Ses keer soveel moorde het plaasgevind as in New York. Die helfte van die kinders in Harlem het met een ouer of sonder ouers grootgeword en dit het tot jeugmisdade gelei; tussen 1953 en 1962 het die misdaadtempo onder jong mense in die hele New York toegeneem, maar dit was konsekwent sowat 50% hoër in Harlem.<ref>''Poverty and Politics in Harlem'', Alphonso Pinkney & Roger Woock, College & University Press Services, Inc., 1970, p.33</ref> Die inspuit van [[heroïen]] het in die 1950's en 1960's in gewildheid toegeneem in Harlem, maar daarna afgeneem. In die 1980's het die gebruik van [[crack]] wydverspreid geword en dit het tot hoër misdaadsyfers gelei omdat verslaafdes gesteel het om hulle dwelmgewoonte te kan volhou en handelaars geveg het vir die reg om in sekere gebiede te verkoop, of oor transaksies wat skeefgeloop het.<ref>"Harlem Speaks: A Living History of the Harlem Renaissance." Wintz, Cary.</ref> Met die einde van die crack-oorloë in die middel 1990's en beter polisiëring onder die burgemeesters David Dinkins en Rudy Giuliani, het misdade in Harlem geweldig afgeneem. In vergelyking met 1981, toe 6&nbsp;500 rooftogte aangemeld is, is net 4&nbsp;800 in 1990 aangemeld; 1&nbsp;700 in 2000; en 1&nbsp;100 in 2010.<ref>[http://www.reform.co.uk/filestore/pdf/How%20NY%20cut%20crime.pdf "How New York Cut Crime"], ''Reform Magazine'', Autumn 2002 p.11 {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080308165611/http://www.reform.co.uk/filestore/pdf/How%20NY%20cut%20crime.pdf |date=March 8, 2008}}</ref> Dieselfde neiging het onder ander misdade voorgekom.<ref name="NYPD 28th Precinct"/><ref name="NYPD 32nd Precinct"/> Desnieteenstaande het Harlem steeds die meeste geweldsmisdade in New York.<ref name = "crime map"/> Dit is hoofsaaklik weens groot armoede. Onwettige bedrywighede soos diefstal, roof, dwelmmisbruik en [[prostitusie]] duur voort. Misdaadorganisasies soos straatbendes is verantwoordelik vir baie van die moorde en skietvoorvalle in die buurt. ===Bendes=== Daar is baie bendes in Harlem en talle is in spesifieke woonstelblokke en ander woonprojekte gesentreer. As een bendelid deur 'n ander bende vermoor word, breek wraakgeweld uit wat jare kan duur.<ref name="Buettner2013">{{cite news|last=Buettner|first=Russ|title=63 Gang Members Indicted in East Harlem Shootings|url=https://www.nytimes.com/2013/04/05/nyregion/63-in-e-harlem-gangs-indicted-in-revenge-shootings.html|access-date=June 15, 2013|newspaper=The New York Times|date=April 4, 2013}}</ref> Daarbenewens was die East Harlem Purple Gang van die 1970's, wat in Oos-Harlem en omliggende gebiede bedrywig was, 'n Italiaans-Amerikaanse groep huurmoordenaars en heroïenhandelaars.<ref name="LLC1979">{{cite journal|title=New York Magazine|website = Newyorkmetro.com|url=https://books.google.com/books?id=ctECAAAAMBAJ&pg=PA44|volume=12|issue = 19|date=May 7, 1979|publisher=New York Media, LLC|pages=44–|issn=0028-7369}}</ref> Harlem en sy bendes het 'n sterk verbinding met die [[hip hop]]-, rap- en R&B-kultuur in Amerika, en baie suksesvolle rappers in die musieknywerheid kom uit bendes in Harlem.<ref name="AdjayeAndrews1997">{{cite book|last1=Adjaye|first1=Joseph K.|last2=Andrews|first2=Adrianne R.|title=Language, Rhythm and Sound: Black Popular Cultures Into the Twenty-First Century|url=https://books.google.com/books?id=mGIRAq5w4ngC&pg=PA135|access-date=June 14, 2013|year=1997|publisher=University of Pittsburgh Pre|isbn=978-0-8229-7177-1|page=135}}</ref> Gangster rap, wat in die laat 1980's ontstaan het, het dikwels liriek wat "vrouehaat of geweld aanhits" of wat wapens, dwelms en los vroue in Harlem en New York aanloklik uitbeeld.<ref name="Ray2013">{{cite book|last=Ray|first=Michael|title=Alternative, Country, Hip-Hop, Rap, and More: Music from the 1980s to Today|url=https://books.google.com/books?id=mRDMpGVCkjoC&pg=PA78|access-date=June 14, 2013|year=2013|publisher=The Rosen Publishing Group|isbn=978-1-61530-910-8|page=78}}</ref><ref name="AdjayeAndrews1997"/> ==Gesondheid== Teen 2018 was vroeggeboortes en geboortes onder tienermoeders meer algemeen in Sentraal-Harlem as op enige ander plek in die stad. Daar was 103 vroeggeboortes per 1&nbsp;000 geboortes (in vergelyking met 87 per 1&nbsp;000 stadswyd), en 23 geboortes onder tienermoeders per 1&nbsp;000 geboortes (in vergelyking met 19,3 per 1&nbsp;000 stadswyd). Die konsentrasie van [[fynstowwe]], die dodelikste vorm van [[lugbesoedeling]], in Sentraal-Harlem is effens hoër as die stad se gemiddelde.<ref name="CHP2018" />{{Rp|9}} Sowat 10% van die inwoners is [[Rookgewoonte|rokers]], wat minder is as die stadsgemiddelde van 14%.<ref name="CHP2018" />{{Rp|13}} Byna 34% van inwoners is [[Obesiteit|vetsugtig]], 12% het [[diabetes]] en 35% het [[Hipertensie|hoë bloeddruk]], die hoogste syfers in die stad – teenoor die stadsgemiddeldes van onderskeidelik 24%, 11% en 28%.<ref name="CHP2018" />{{Rp|16}} Die naaste groot hospitaal is in Noordsentraal-Harlem.<ref>{{cite web | title=Manhattan Hospital Listings | website=New York Hospitals | url=http://www.allny.com/health/hosp-manhattan.html | access-date=March 20, 2019}}</ref><ref>{{cite web | title=Best Hospitals in New York, N.Y. | website=U.S. News & World Report | date=July 26, 2011 | url=https://health.usnews.com/best-hospitals/area/new-york-ny | access-date=March 20, 2019}}</ref> ===Sosiale faktore=== Die bevolkingsgesondheid van Sentraal-Harlem word nou verbind met invloedryke sosiale faktore van gesondheid, ook bekend as sosiale bepalers van gesondheid, en die uitwerking van strukturele rassisme op die buurt. Die uitwerking van diskriminerende beleide soos ''redlining'' het daartoe bygedra dat inwoners wat gesondheid betref slegter daaraan toe is as in die res van die stad. Dit het betrekking op lewensverwagting, die voorkoms van armoede, woonbuurtgesondheid, huisvestingsgehalte en asmasyfers. Die gesondheid van inwoners van Sentraal-Harlem word ook gekoppel aan hulle belewenis van rassisme.<ref>Hinterland K, Naidoo M, King L, Lewin V, Myerson G, Noumbissi B, Woodward M, Gould LH, Gwynn RC, Barbot O, Bassett MT. Community Health Profiles 2018, Manhattan Community District 10: Central Harlem; 2018;10(59):1-20.</ref><ref name=":1">{{Cite journal|last1=Paradies|first1=Yin|last2=Ben|first2=Jehonathan|last3=Denson|first3=Nida|last4=Elias|first4=Amanuel|last5=Priest|first5=Naomi|last6=Pieterse|first6=Alex|last7=Gupta|first7=Arpana|last8=Kelaher|first8=Margaret|last9=Gee|first9=Gilbert|date=September 23, 2015|title=Racism as a Determinant of Health: A Systematic Review and Meta-Analysis|journal=PLOS ONE|volume=10|issue=9|pages=e0138511|doi=10.1371/journal.pone.0138511|issn=1932-6203|pmc=4580597|pmid=26398658|bibcode=2015PLoSO..1038511P|doi-access=free}}</ref> Navorsingstudies het getoon die ervaring van rassisme skep en vererger chroniese [[stres]], wat kan bydra tot groot doodsoorsake, veral onder Afro- en Spaans-Amerikaanse bevolkings in die VSA, soos [[hartbloedvatsiekte]]s.<ref name=":1" /><ref>{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/healthequity/lcod/men/2016/nonhispanic-black/index.htm|title=From the CDC-Leading Causes of Death-Non-Hispanic Black Males 2016|last=CDC|date=September 27, 2019|website=Centers for Disease Control and Prevention|language=en-us|access-date=October 27, 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/healthequity/lcod/men/2016/hispanic/index.htm|title=From the CDC-Leading Causes of Death Hispanic Males 2016|last=CDC|date=September 27, 2019|website=Centers for Disease Control and Prevention|language=en-us|access-date=October 27, 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/women/lcod/2016/nonhispanic-black/index.htm|title=From the CDC-Leading Causes of Death by Age Group, All Females-US|last=CDC|date=September 27, 2019|website=Centers for Disease Control and Prevention|language=en-us|access-date=October 27, 2019}}</ref> Sekere gesondheidsongelykhede tussen Sentraal-Harlem en die res van New York kan toegeskryf word aan "vermydelike oorsake", soos substandaardhuisvesting, armoede en geregsgeweld – wat alles deur die Amerikaanse Openbaregesondheidsvereniging beskryf word as sosiale sleutelbepalers van gesondheid.<ref>{{Cite web|url=https://www.apha.org/policies-and-advocacy/public-health-policy-statements/policy-database/2018/01/18/housing-and-homelessness-as-a-public-health-issue|title=Housing and Homelessness as a Public Health Issue|website=www.apha.org|access-date=October 27, 2019}} * {{Cite web|url=https://www.apha.org/policies-and-advocacy/public-health-policy-statements/policy-database/2018/01/18/reducing-income-inequality-to-advance-health|title=Reducing Income Inequality to Advance Health|website=www.apha.org|access-date=October 27, 2019}} * {{Cite web|url=https://www.apha.org/policies-and-advocacy/public-health-policy-statements/policy-database/2019/01/29/law-enforcement-violence|title=Addressing Law Enforcement Violence as a Public Health Issue|website=www.apha.org|access-date=October 27, 2019}}</ref> ==Vervoer== ===Brûe=== {{beeldgroep2|perrow = 2|total_width=450 | align = right | direction = horizontal | background color = | voetskrif = | image1 = HARLEM RIVER-HARLEM ON LEFT. BRONX ON RIGHT - NARA - 548427.jpg | caption1 = Brûe oor die Harlemrivier verbind Harlem (links) en die Bronx. | image2 = MNRR NH-Line-Train 125th-St.jpg | caption2 = Die stasie Harlem-125th Street op die Metro-North Railroad. }} Die Harlemrivier skei [[The Bronx|die Bronx]] en Manhattan, en dit vereis verskeie brûe tussen die twee New Yorkse woonbuurte. Vyf brûe verbind Harlem en die Bronx: die Willis Avenue-brug (net vir noordwaartse verkeer), die Third Avenue-brug (net vir suidwaartse verkeer), die Madison Avenue-brug, 145th Street-brug en Macombsdam-brug. In Oos-Harlem verbind die Wardseilandbrug Manhattan met Wardseiland. Die Triborough-brug is 'n kompleks van drie aparte brûe wat verbindings verskaf tussen Queens, Oos-Harlem en die Bronx.<ref>{{cite web|url=http://web.mta.info/bandt/html/rfk.html|title=Robert F. Kennedy Bridge|date=December 30, 2010|publisher=Mta.info|access-date=February 2, 2013}}</ref> ===Openbare vervoer=== Dienste vir openbare vervoer word verskaf deur die Metropolitan Transportation Authority. Dit sluit in die New York City Subway en MTA Regional Bus Operations. Sommige plaaslike Bronx-roetes bedien ook Manhattan. Metro-North Railroad het 'n stasie by Harlem-125th Street, met treine na die Laer Hudsonvallei en [[Connecticut]].<ref>{{cite web|url=http://web.mta.info/mnr/html/mnrmap.htm|title=Metro-North Railroad Map|date=2017|publisher=Metropolitan Transportation Authority|access-date=May 14, 2017}}</ref> Daar is drie [[moltrein]]lyne in Harlem: * IRT Lenox Avenue * IND Eighth Avenue Line * IND Concourse Line Verskeie busse loop in Harlem. Daar is ook busse wat naby Harlem stilhou, maar nie in die woonbuurt self nie. ==Verwysings== {{Verwysings|4}} ==Nog leesstof== {{refbegin|2}} * Bourgois, Philippe. ''In search of respect: Selling crack in El Barrio''. Vol. 10. Cambridge University Press, 2003. * {{cite book|last=Gill|first=Jonathan|url=https://books.google.com/books?id=DaGckQAodGkC|title=Harlem: The Four Hundred Year History from Dutch Village to Capital of Black America|publisher=Grove Press|date=2011|isbn=9780802195944 }} * Ianni, Francis A. J. ''Black Mafia: Ethnic Succession in Organized Crime'', 1974. * {{cite book|last1=Killens|first1=John|last2=Halstead|first2=Fred|title=Harlem Stirs|date=1966}} * King, Shannon. ''Whose Harlem Is This? Community Politics and Grassroots Activism During the New Negro Era''. New York: New York University Press, 2015. * Osofsky, Gilbert. ''Harlem: The Making of a Ghetto: Negro New York, 1890-1930'', 1971. * ''WPA Guide to New York City'', 1939 * ''TIME'', vol. 84, No. 5, 31 Julie 1964. "Harlem: No Place Like Home". * ''Newsweek'', 3 Augustus 1964. "Harlem: Hatred in the Streets". * "Crack's Decline: Some Surprises from U.S. Cities", National Institute of Justice Research in Brief, Julie 1997. * Paterson, David ''"Black, Blind, & In Charge: A Story of Visionary Leadership and Overcoming Adversity."'' Skyhorse Publishing. New York, New York, 2020 {{refend}} ==Skakels== * [http://indianapublicmedia.org/nightlights/portraits-harlem-2/ Portrette van Harlem] * [https://web.archive.org/web/20110829164035/http://acl.arts.usyd.edu.au/harlem/ "Digital Harlem: Everyday Life 1915–1930"] * [http://nycwiki.org/wiki/Harlem Harlem] – NYCwiki {{CommonsKategorie-inlyn|Harlem, Manhattan}} {{vertaaluit| taalafk = en | il = Harlem}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Harlem| ]] nmvd9qbicg4k8agxdhqn78nt8fdshkx 0 394711 2895266 2869234 2026-04-20T10:01:42Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895266 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks |status = LC |status_system = IUCN3.1 |status_ref = <ref name="iucn status 19 November 2021">{{cite iucn |author=García-Mendoza, A.J. |author2=Sandoval-Gutiérrez, D. |author3=Hernández Sandoval, L. |author4=Zamudio, S. |date=2019 |title=''Agave americana'' |volume=2019 |page=e.T13507070A13507074 |doi=10.2305/IUCN.UK.2019-3.RLTS.T13507070A13507074.en |access-date=19 November 2021}}</ref> |genus = Agave |species = americana |image = Agave americana R01.jpg |authority = [[Carl Linnaeus|L.]]<ref name="GRIN">{{GRIN | access-date=2010-01-12}}</ref> |synonyms = {{Collapsible list |title = Sinoniemlys | *''Agave altissima'' <small>Zumagl.</small> *''Agave americana'' var. ''marginata'' <small>Trel.</small> *''Agave americana'' var. ''mediopicta'' <small>Trel.</small> *''Agave americana'' var. ''picta'' <small>(Salm-Dyck) A.Terracc.</small> *''Agave americana'' f. ''picta'' <small>(Salm-Dyck) Voss</small> *''Agave americana'' var. ''striata''<small> Trel.</small> *''Agave americana'' var. ''subtilis'' <small>(Trel.) Valenz.-Zap. & Nabhan</small> *''Agave americana'' var. ''theometel'' <small>(Zuccagni) A.Terracc.</small> *''Agave americana'' var. ''variegata'' <small>Hook.</small> *''Agave americana'' f. ''virginica'' <small>Voss</small> *''Agave'' ''communis'' Gaterau *''Agave complicata'' <small>Trel. ex Ochot.</small> *''Agave cordillerensis'' <small>Lodé & Pino</small> *''Agave felina''<small> Trel.</small> *''Agave fuerstenbergii'' <small>Jacobi</small> *''Agave gracilispina'' <small>(Rol.-Goss.) Engelm. ex Trel.</small> *''Agave ingens'' <small>A.Berger</small> *''Agave melliflua'' <small>Trel.</small> *''Agave milleri'' <small>Haw.</small> *''Agave ornata'' <small>Jacobi</small> *''Agave picta'' <small>Salm-Dyck</small> *''Agave ramosa''<small> Moench</small> *''Agave salmiana'' var. ''gracilispina'' <small>Rol.-Goss</small> *''Agave subtilis'' <small>Trel.</small> *''Agave subzonata'' <small>Trel.</small> *''Agave theometel'' <small>Zuccagni</small> *''Agave variegata'' <small>Steud.</small> *''Agave virginica'' <small>Mill</small>. 1768, non <small>L.</small> 1753 *''Agave zonata'' <small>Trel.</small> }} |synonyms_ref = <ref>{{cite web|url=http://www.tropicos.org/name/1200371|title=Tropicos - Name - Agave americana L.|website=www.tropicos.org|access-date=4 July 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.theplantlist.org/tpl/record/kew-293578|title=Agave americana L. — The Plant List|website=www.theplantlist.org|access-date=4 July 2017|archive-date=19 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230419065837/http://www.theplantlist.org/tpl/record/kew-293578|url-status=dead}}</ref> }} [[Lêer:Agave_americana74.jpg|links|duimnael|150px|Vorm met geelgerande blare]] [[Lêer:Agave July 2011-1.jpg|regss|duimnael|180px|Bloeiwyse rank tot 8 m hoog]] [[Lêer:Agave_americana_flor.jpg|regs|duimnael|Detail van blomme]] Die '''honderdjaaraalwyn''' (''Agave americana''), in Engels: ''century plant'', ''maguey'', of ''American aloe'',<ref>Bailey, L.H.; Bailey, E.Z.; the staff of the Liberty Hyde Bailey Hortorium. 1976. ''Hortus third: A concise dictionary of plants cultivated in the United States and Canada''. Macmillan, New York.</ref> is 'n [[bedeksadiges|blomplant]] in die [[familie (biologie)|familie]] [[Asparagaceae]], subfamilie ''Agavoideae''. Ten spyte van die voorstel in die gewone naam, is dit nie 'n ''[[aalwyn]]'' nie en word die plant ook nie honderd jaar oud nie. Die honderdjaaraalwyn kom natuurlik voor in droë streke van [[Meksiko]], [[Sentraal-Amerika]] en [[Texas]]. Die spesie word wêreldwyd as 'n ornamentele plant verbou, regdeur die [[trope]] en [[Subtropiese klimaat|subtrope]] geplant, insluitend in vogtige gebiede. Sedert die sestiende eeu word die plant rondom die [[Middellandse See]] en in die [[Kanariese Eilande]] verbou. Dit is later ook gevestig in dele van die [[Wes-Indies]], [[Suid-Amerika]], [[Afrika]], [[Indië]], [[China]], [[Thailand]] en [[Australië]].<ref name="Irish">{{cite book |url=https://archive.org/details/agavesyuccasrela0000iris |url-access=registration |title=Agaves, Yuccas, and Related Plants: A Gardener's Guide |first=Gary |last=Irish |publisher=Timber Press |year=2000 |isbn=978-0-88192-442-8 |pages=[https://archive.org/details/agavesyuccasrela0000iris/page/94 94]–97}}</ref> Dit is dikwels die vorms met geelrande blare. In Suid-Afrika is dit as 'n [[Lys van indringerplante in Suid-Afrika|indringerplant]] gelys. Dit is 'n stamlose [[vetplant]] met groot, kragtige, grondstaande blaarrosette. Die [[Blaar|blare]] is baie verleng, 12-30&nbsp;cm breed, 1-2,5 m lank en 4-8&nbsp;cm dik, vernou tussen die basis en die middel, dikvlesig, het 'n puntige punt en is ook stekelrig met klein bultjies tussen die tande. Die stekels het 'n breë basis en is dikwels opwaarts gebuig. Die blare is blou- of grysgroen as gevolg van 'n dik waslaag en het soms liggeel lengtestrepe. Die jong blare is gewoonlik regop en die ouer blare is gewoonlik S-vormig wat opgaan met 'n afwaarts geboë top. Die plant stoor baie water in sy blare. Die vog wat die plant opgaar is giftig en kan dae lank ernstige velirritasie veroorsaak, onmiddellik na kontak. == Sien ook == * [[Lys van indringerplante in Suid-Afrika]] * [[Alfabetiese lys van Suid-Afrikaanse bome]] == Verwysings == {{Verwysings}} {{Commons|Agave americana}} {{Wikispecies|Agave americana}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Agave|americana]] [[Kategorie:Indringerplante]] [[Kategorie:Flora van Amerika]] [[Kategorie:Flora van Meksiko]] s1z9gegq6abebasm9lvja0aj11ut8co 0 395328 2895100 2792064 2026-04-19T17:19:22Z Jcb 223 2895100 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}}   {| class="infobox vcard" |+ class="infobox-title fn org" id="4" |Oryx | colspan="2" class="infobox-image" | |- ! class="infobox-label" scope="row" |<div style="display: inline-block; line-height: 1.2em; padding: .1em 0;">Type of site</div> | class="infobox-data" |Ondersoekende joernalistiek |- ! class="infobox-label" scope="row" |Available&nbsp;in | class="infobox-data" |<div class="hlist hlist-separated"> * [[Engels]] (hoof) * [[Turks]] * [[Japannees]] * [[Afrikaans]] </div> |- ! class="infobox-label" scope="row" |Gestig | class="infobox-data" |2013 |- ! class="infobox-label" scope="row" |Land van oorsprong | class="infobox-data" |[[Nederland]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |Stigters | class="infobox-data" |Stijn Mitzer, Joost Oliemans |- ! class="infobox-label" scope="row" |URL | class="infobox-data url" |[https://www.oryxspioenkop.com/ oryxspioenkop.com] |} '''Oryx''', of '''Oryxspioenkop''' is 'n Nederlandse [[:en:Open-source_intelligence|oopbron-intelligensie]] (OSINT) verdedigingsanalise webwerf, en oorlogvoering navorsingsgroep. Dit word bestuur deur Stijn Mitzer en Joost Oliemans. Albei het voorheen vir Bellingcat in Nederland gewerk. <ref>{{Cite web|url=https://www.helion.co.uk/people/stijn-mitzer.php|title=Stijn Mitzer|archive-url=http://archive.today/2022.05.08-195116/https://www.helion.co.uk/people/stijn-mitzer.php|archive-date=2022-05-08}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.helion.co.uk/people/joost-oliemans.php|title=Joost Oliemans|archive-url=http://archive.today/2022.05.08-194955/https://www.helion.co.uk/people/joost-oliemans.php|archive-date=2022-05-08}}</ref> Oliemans het ook vir Janes Information Services gewerk, 'n Britse oopbron militêre intelligensiemaatskappy.<ref name=":0" /> Oryx is in 2013 begin en het aanvanklik op [[Sirië]] gefokus. <ref name="interview">{{Cite web|url=https://osservatorioglobalizzazione.it/osservatorio/observing-the-main-battlefields-of-the-world-with-oryx-blog/|title=Observing the battlefields of the world with "Oryx Blog"|last=Maddaluno|first=Amedeo|date=16 December 2020|website=osservatorioglobalizzazione.it/|access-date=4 May 2022}}</ref> Mitzer en Oliemans het ook twee boeke oor die Koreaanse Volksweermag geskryf. <ref name="interview" /> Volgens Oryx verwys die term ''[[Spioenkop (berg)|spionkop]]'' ( [[Afrikaans]] vir "spioenheuwel") "na 'n plek vanwaar 'n mens kan kyk hoe gebeure regoor die wêreld afspeel". <ref>{{Cite web|url=https://twitter.com/oryxspioenkop/status/1585370276380168192|title=@oryxspioenkop on Twitter|date=26 Oct 2022|website=Twitter|access-date=26 October 2022}}</ref> [[:en:Janes_Information_Services|Die]] blog het internasionale bekendheid verwerf deur sy werk tydens die [[Russiese inval in Oekraïne, 2022|Russiese inval in die Oekraïne in 2022]], deur materiële verliese te tel en tred te hou gebaseer op visuele bewyse en oopbron-intelligensie van [[sosiale media]]. <ref>{{Cite web|url=https://www.fpri.org/article/2022/04/appraising-the-war-in-ukraine-and-likely-outcomes/|title=Appraising the War in Ukraine and Likely Outcomes|last=Wasielewski|first=Philip|publisher=[[Foreign Policy Research Institute]]|access-date=4 May 2022}}</ref> Dit is gereeld in groot media aangehaal, insluitend [[Reuters]], BBC News, ''[[The Guardian]]'', ''[[The Economist]]'', ''[[Newsweek]]'', [[CNN]], en CBS News . ''[[Forbes]]'' het Oryx "die mees betroubare bron in die konflik tot dusver" genoem en sy dienste "uitstaande" genoem.<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/davidhambling/2022/05/25/ukraine-is-knocking-increasing-numbers-of-russian-drones-out-of-the-sky/?sh=d8556d5635a7|title=Ukraine is Knocking Increasing Numbers of Russian Drones Out of the Sky — with Help from Russian Corruption|website=[[Forbes]]}}</ref> Omdat dit slegs visueel bevestigde verliese rapporteer, het Oryx se tellings van toerustingverliese absolute minimum basislyne vir verliesskattings gevorm. == Verwysings == {{Verwysings}} Peck, Michael (5 April 2022). "Russia Is Exaggerating Ukraine's Military Losses". Forbes. Retrieved 4 May 2022. Malyasov, Dylan (14 April 2022). "Russia loses dozens of unmanned aircraft in Ukraine". Defence Blog. Retrieved 4 May 2022. Taylor, Adam (20 August 2021). "The Taliban is flaunting captured U.S. weapons that may be worth billions". Washington Post. Retrieved 4 May 2022. "Stijn Mitzer". Archived from the original on 2022-05-08. "Joost Oliemans". Archived from the original on 2022-05-08. Maddaluno, Amedeo (16 December 2020). "Observing the battlefields of the world with "Oryx Blog"". osservatorioglobalizzazione.it/. Retrieved 4 May 2022. "@oryxspioenkop on Twitter". Twitter. 26 Oct 2022. Retrieved 26 October 2022. Wasielewski, Philip. "Appraising the War in Ukraine and Likely Outcomes". Foreign Policy Research Institute. Retrieved 4 May 2022. Lendon, Brad (29 April 2022). "Russia's tanks in Ukraine have a 'jack-in-the-box' design flaw. And the West has known about it since the Gulf war". CNN. Retrieved 4 May 2022. "'Russia is failing in its war aims' in Ukraine: US". Al Jazeera. 25 April 2022. Retrieved 4 May 2022. "Fact Check-No evidence photo shows a Ukrainian soldier who 'blew up 52 Russian tanks'". Reuters. 19 April 2022. Retrieved 4 May 2022. Oryx, a closely watched military blog which tallies both sides' losses based on verifiable visual evidence "Ukraine conflict: Why is Russia losing so many tanks?". BBC News. 11 April 2022. Sabbagh, Dan (6 April 2022). "As Ukraine war enters new phase, can western arms turn the tide?". The Guardian. Retrieved 4 May 2022. "How Ukraine is winning the drone-jamming war". The Economist. Carbonaro, Giulia (27 April 2022). "Russia Unable To Fight Another War After Catastrophic Military Losses". Newsweek. Retrieved 4 May 2022.; Carbonaro, Giulia (28 April 2022). "Russia's Colossal Tank Losses in Ukraine Are Due to This Fatal Design Flaw". Newsweek. Retrieved 4 May 2022.; Cole, Brendan (6 April 2022). "Russian Tanks Already Rusting in Ukraine, Photo Shows". Newsweek. Retrieved 4 May 2022. "Why Russia keeps losing so many armored vehicles in Ukraine: "It's finders keepers for these farmers"". CBS News. 23 April 2022. Retrieved 4 May 2022. Hambling, David (26 April 2022). "How Heavy Are Russian Losses, And What Does It Mean For Their Offensive?". Forbes. Retrieved 4 May 2022. Axe, David (30 April 2022). "The 'Ghost Of Kyiv,' Who Was Never Real, Just Got Killed In The Press". Forbes. Retrieved 4 May 2022. "Ukraine is Knocking Increasing Numbers of Russian Drones Out of the Sky — with Help from Russian Corruption". Forbes. == Eksterne skakels == * [https://www.oryxspioenkop.com/|Amptelike webwerf] {{Normdata}} [[Kategorie:Oopbron intelligensie]] [[Kategorie:Intelligensie-webwerwe]] [[Kategorie:Inligtingstegnologie-organisasies gebaseer in Nederland]] [[Kategorie:2013 inrigtings]] sl0yank74vtfrlinumxwoz13j8cfm1w 0 395863 2895168 2748895 2026-04-20T05:16:31Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895168 wikitext text/x-wiki Die '''FTSE/JSE Top 40 Indeks''' is 'n Suid-Afrikaanse effektebeurs-indeks en die leidende indikator vir die [[JSE]] effektebeurs in [[Johannesburg]].<ref name="jse" /> Die indeks verteenwoordig die veertig belangrikste aandele en is saamgestel uit maatskappye wat ten opsigte van hulle markkapitalisasie tot die eenhonderd grootstes in Suid-Afrika behoort. == Samestelling == 'n Lys van die maatskappye in die JSE-40 (soos gelys op [[27 November]] [[2022]]):<ref name="sashares" /> {| class="wikitable sortable" ! Kode !! Naam !! Bedryf |- | ANB || [[Anheuser-Busch InBev|Anheuser-Busch InBev SA]]|| |- |BTI |[[British American Tobacco]] | |- |SAB |[[SABMiller]] | |- |NPN |[[Naspers]] |Media |- |GLN |[[Glencore]] |Mynbou |- |CFR |[[Richemont]] | |- |BIL |[[BHP Billiton]] | |- |AGL |[[Anglo American-korporasie|Anglo American]] | |- |SNH |[[Steinhoff International]] | |- |FSR |FirstRand | |- |SOL |[[SASOL]] | |- |SBK |[[Standard Bank]] | |- |MTN |[[MTN]] |Telekommunikasie |- |VOD |[[Vodacom]] |Telekommunikasie |- |OML |[[Old Mutual]] |Versekering |- |SLAM |[[Sanlam]] | |- |S32 |[[South32]] | |- |NED |[[Nedbank]] | |- |BGA |[[Barclays Afrika Groep|Barclays Africa]] | |- |APN |Aspen Pharmacare | |- |SHP |Shoprite | |- |MNDI |[[Mondi]] | |- |REM |Remgro | |- |CPI |[[Capitec Bank|Capitec]] | |- |MEI |MediClinic International | |- |RMH |Rand Merchant Bank | |- |BID |[[Bidcorp]] | |- |DSY |Discovery | |- |AMS |[[Anglo-American Platinum]] | |- |TBS |Tiger Brands | |- |WHL |[[Woolworths]] | |- |GRT |Growthpoint Properties | |- |KIO |[[Kumba Iron Ore]] | |- |INP |Investec | |- |RMI |Rand Merchant Investment Holdings | |} == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="jse">https://www.jse.co.za/services/indices/ftsejse-africa-index-series</ref> <ref name="sashares">https://sashares.co.za/jse-top-40/</ref> }} {{JSE-40}} {{Normdata}} [[Kategorie:JSE]] ef0gw9fabkyjh88osrfdpmy3txktvtd 0 397852 2895086 2871356 2026-04-19T16:46:19Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895086 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Dispute of Jesus and the Pharisees (89477737).jpg|thumb|180px|Gustave Doré: ''Dispuut tussen Jesus en die Fariseërs''.]] Die '''Fariseërs''' ([[Hebreeus]]: פְּרוּשִׁים, Pərūšīm) was 'n [[Jood]]se sosiale beweging en gedagterigting in die [[Levant]] tydens die tydperk van die [[Tweede Tempel]]. Ná die vernietiging van die Tweede Tempel in 70&nbsp;n.C. het die Fariseërs se geloofsoortuigings die fundamentele, liturgiese en ritualistiese basis vir Rabynse Judaïsme gevorm. Konflikte tussen die Fariseërs en [[Sadduseërs]] het plaasgevind in die konteks van heelwat breër en langduriger sosiale en godsdienskonflikte onder Jode, wat deur die Romeinse verowering vererger is.<ref>{{cite web |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/history-and-overview-of-the-dead-sea-scrolls#Essenes |title=The Dead Sea Scrolls: History & Overview |website=www.jewishvirtuallibrary.org |first1=Ayala |last1=Sussman |first2=Ruth |last2=Peled |access-date=6 October 2018}}</ref> Een konflik was kultureel, tussen dié wat vergrieksing voorgestaan het (Sadduseërs) en dié wat dit teengestaan het (Fariseërs). Nog een was juridies-godsdienstig, tussen dié wat die belangrikheid van die tempel met sy rites en dienste beklemtoon het en dié wat klem op die Wet van [[Moses]] gelê het. 'n Spesifiek godsdienstige rede vir konflik was verskillende vertolkings van die [[Tora]] en hoe om dit op die Joodse lewe van destyds toe te pas – met die Sadduseërs wat net die geskrewe Torah erken en ander leerstellings verwerp het. [[Josephus]] (omstreeks 37-100&nbsp;n.C.), wat volgens baie historici vermoedelik 'n Fariseër was, het geraam daar was omtrent 6&nbsp;000 Fariseërs voor die val van die Tweede Tempel.<ref>''Antiquities of the Jews'', 17.42</ref> Hy het beweer die Fariseërs se invloed oor die gewone mense was so groot dat enigiets geglo is wat hulle teen die koning of hoëpriesters gesê het,<ref>{{cite book |last1=Josephus |first1=Flavius |title=The Antiquities of the Jews, 13.288}}</ref> oënskynlik in teenstelling met die meer elitistiese Sadduseërs, wat van die hoër stand was. Die Fariseërs het beweer hulle het Moses se gesag vir hulle vertolking<ref>Ber. 48b; Shab. 14b; Yoma 80a; Yeb. 16a; Nazir 53a; Ḥul. 137b; et al.</ref> van die Joodse godsdiensreg, terwyl die Sadduseërs die priesterlike mag verteenwoordig het wat sedert [[Salomo]] se bewind gegeld het. Fariseërs is ook bekend uit baie verwysings uit die [[Nuwe Testament]]. Hoewel die skrywers vyandelikhede tussen die Fariseërs en [[Jesus]] noem, is daar ook verskeie verwysings na Fariseërs wat in Hom geglo het. Dit sluit in [[Nikodemus]], wat gesê het dit is bekend dat Jesus 'n leermeester is wat van [[God]] af gekom het,<ref>[[Johannes]] 3:2</ref> [[Josef van Arimatea]], wat sy dissipel was,<ref>Johannes 19:38</ref> en 'n onbekende getal van "die gelowiges wat vroeër Fariseërs was".<ref>[[Handelinge]] 15:5</ref> Onder hulle was die [[apostel Paulus]] – selfs nadat hy 'n dissipel van Jesus geword het.<ref>Handelinge 23:6</ref><ref>Handelinge 22:3</ref> Hy het die Sanhedrin gewaarsku om Jesus se dissipels teen te staan kan gelykstaande wees daaraan om teen God te stry.<ref>Handelinge 5:39</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Pharisees}} {{Normdata}} [[Kategorie:Joodse geskiedenis]] sy2itm3zfh2guniis42s63lu5bf1utt 0 397999 2895224 2842771 2026-04-20T05:49:17Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895224 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Stadion | stadionnaam = Grand Palais | bynaam = | beeld =[[Lêer:Grand Palais, Paris 13 March 2019.jpg|300px]] | byskrif = | vollenaam = | vorigenaam = | ligging = [[Parys]], [[Frankryk]] | koördinate = {{Koördinate|48|51|58.181|N|2|18|44.002|E|aansig=inlyn,titel}} | sooi_gespit = | gebou = 1897 | geopen = 1900 | renovasie = | uitgebrei = | gesluit = | afgebreek = | eienaar = | operateur = | oppervlak = | boukoste = | argitek = | struktuuringenieur = | diensteingenieur = | algemene_kontrakteur= | projekbestuurder = | hoofkontrakteurs = | tuisveld_van = | sitplekke = | dimensies = }} Die '''Grand Palais''' is 'n historiese terrein, uitstalsaal en museumkompleks geleë by die [[Avenue des Champs-Élysées|Champs-Élysées]] in die 8ste arrondissement van [[Parys]], Frankryk. Konstruksie aan die Grand Palais het in 1897 begin ná die sloping van die ''Palais de l'Industrie'' (Paleis van Nywerheid) om voor te berei vir die Universele Uitstalling van 1900.<ref>{{cite web|url=https://www.parismuseescollections.paris.fr/fr/petit-palais/oeuvres/exposition-1900-grand-palais|title= Exposition 1900. Grand Palais}}</ref> Daardie uitstalling het ook die aangrensende ''[[Petit Palais]]'' en ''Pont Alexandre III'' opgelewer.<ref>{{Cite web |url=http://www.expositions-universelles.fr/1900-petit-palais-grand-palais.html |title=Le Grand et le Petit Palais |access-date=28 Februarie 2023 |archive-date=28 Februarie 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230228070652/http://www.expositions-universelles.fr/1900-petit-palais-grand-palais.html |url-status=dead }}</ref> Die gebou is ontwerp om 'n grootskaalse lokaal vir amptelike artistieke geleenthede te wees. 'n Fronton op die gebou verwys na hierdie funksie met 'n inskripsie wat lees, "'n monument wat deur die Republiek opgedra is aan die glorie van Franse kuns." Die gebou is ontwerp volgens ''Beaux-Arts''-smaak en beskik oor versierde klipfasades, glaskluise en periode-innovasies wat yster- en ligte staalraamwerk en gewapende beton ingesluit het.<ref>[https://panoramadelart.com/focus/le-grand-palais Le Grand Palais]</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie}} * [http://www.grandpalais.fr Amptelike webwerf] {{Normdata}} [[Kategorie:Geboue en strukture in Parys]] [[Kategorie:Sport in Parys]] tphwufbk0ur3508vao78gdpx0kqty3z 0 398157 2895261 2786011 2026-04-20T09:56:15Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895261 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Inligtingskas Stadion | stadionnaam = Halle Georges Carpentier | bynaam = | beeld = | byskrif = [[Lêer:TIPIF 2013 ts122104.jpg|300px]] | vollenaam = | vorigenaam = | ligging = [[Parys]], [[Frankryk]] | koördinate = {{Koördinate|48|49|11.628|N|2|22|3.655|E|aansig=inlyn,titel}} | sooi_gespit = | gebou = 1960 | geopen = 1960 | renovasie = | uitgebrei = | gesluit = | afgebreek = | eienaar = | operateur = | oppervlak = | boukoste = | argitek = | struktuuringenieur = | diensteingenieur = | algemene_kontrakteur= | projekbestuurder = | hoofkontrakteurs = | tuisveld_van = | sitplekke = | dimensies = }} Die '''Halle Georges Carpentier''' is 'n veeldoelige binnenshuise sportarena geleë in die 13de arrondissement van [[Parys]], [[Frankryk]].<ref>[https://www.loquis.com/fr/loquis/2037978/Halle+Georges+Carpentier Halle Georges-Carpentier]</ref> Die arena kan vir verskeie sportbyeenkomste gebruik word, insluitend: boks, gevegskuns, pluimbal, tafeltennis, vlugbal, handbal, skerm, basketbal en gimnastiek. Dit is deel van 'n sportkompleks wat ook 'n gimnasium en fasiliteite vir sokker, rugby en atletiek insluit. Die arena is vernoem na die Franse bokslegende Georges Carpentier en bevat 'n standbeeld van die bokser in die arena-voorportaal deur beeldhouer Brennen.<ref>{{Cite web |url=https://www.paris2018.com/fr/sites/halle-georges-carpentier/ |title=Halle Georges Carpentier |access-date= 5 Maart 2023 |archive-date=20 Februarie 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230220084010/https://www.paris2018.com/fr/sites/halle-georges-carpentier/ |url-status=dead }}</ref> Die kapasiteit van die arena wanneer dit vir basketbalspeletjies opgestel is, is 5 009.<ref>[https://www.sortiraparis.com/lieux/52635-halle-georges-carpentier Halle Georges Carpentier]</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie}} * [https://www.paris.fr/lieux/gymnase-georges-carpentier-3087 Amptelike webwerf] {{Normdata}} [[Kategorie:Geboue en strukture in Parys]] [[Kategorie:Sport in Parys]] 1dewruefgkgb6o3vgeybejk7dx1g7fx 0 399228 2895220 2618797 2026-04-20T05:42:24Z Oesjaar 7467 /* Onderrig goedhartigheid */ Verbeter 2895220 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Fifty-fifty_-_something_better_than_rolling_Easter_eggs_(cropped).jpg|duimnael| Twee kinders deel 'n [[koeldrank]] by die [[Withuis|Wit Huis]]. 1922]] [[Lêer:People's_Climate_March_2017_in_Washington_DC_35.jpg|duimnael| Plakkaat vir goedhartigheid, by die People's Climate March (2017)]] '''Goedhartigheid''' is 'n tipe gedrag wat gekenmerk word deur dade van vrygewigheid, konsiderasie, hulpverlening vir of besorgdheid oor andere, sonder om lof of beloning daarvoor terug te verwag. Goedhartigheid, wat soms ook as vriendelikheid of gaafheid gesien word, is 'n onderwerp van belangstelling in [[filosofie]], [[godsdiens]] en [[sielkunde]]. Goedhartigheid was een van die hoofonderwerpe in die [[Bybel]]. In Boek II van ''Retoriek'' definieer [[Aristoteles]] vriendelikheid as "behulpsaamheid teenoor iemand in nood, nie in ruil vir enigiets nie, ook nie tot voordeel van die helper self nie, maar vir dié van die persoon wat gehelp is". <ref>{{Cite web|url=http://www.public.iastate.edu/~honeyl/Rhetoric/rhet2-7.html|title=Kindness|last=Aristotle (translated by Lee Honeycutt)|website=Rhetoric, book 2, chapter 7|archive-url=https://web.archive.org/web/20041213221951/http://www.public.iastate.edu/~honeyl/Rhetoric/rhet2-7.html|archive-date=December 13, 2004|access-date=2005-11-22}}</ref> [[Friedrich Nietzsche|Nietzsche]] het goedhartigheid en liefde as die "mees genesende kruie en middels in menslike omgang" beskou. <ref>Nietzsche, Friedrich Wilhelm. "On the History of Moral Feelings," Human, all too human: a book for free spirits. Aphorism 48. [Original: Menschliches, Allzumenschiles, 1878.] Trans. Marion Faber with Stephen Lehman. University of Nebraska Press: First Printing, Bison Books, 1996.</ref> Vriendelikheid word beskou as een van die ridderlike deugde. <ref>{{Cite web|url=https://archive.org/details/bub_gb_1mXR35jX-TsC|title=The Manual of Life - Character|last=Singla|first=Parvesh|publisher=Parvesh singla|via=Google Books}}</ref> In Meher Baba se leringe is [[God]] sinoniem met goedhartigheid: "God is so goedhartig dat dit onmoontlik is om Sy onbeperkte goedheid voor te stel!" <ref>Kalchuri, Bhau (1986). ''Meher Prabhu: Lord Meher'', '''11''', Myrtle Beach: Manifestation, Inc., p. 3918.</ref> == Geskiedenis == In Engels dateer die woord ''goedhartigheid'' vanuit ongeveer 1300, alhoewel die woord se betekenis oor die tyd heen ontwikkel het tot sy huidige betekenisse in die laat 1300's. <ref>{{Cite web|url=https://www.etymonline.com/word/kindness|title=Kindness &#124; Etymology, origin and meaning of kindness by etymonline}}</ref> Met verloop van tyd het die konsep gedeeltelik opgetree as 'n persoonlikheidseienskap, as 'n lang tradisie van vrygewigheid deur menslike kulture en ook as gesinsvriendelike voordele in die konsep van gasvryheid. == In die samelewing == In menslike keuses van lewensmaats dui studies daarop dat beide mans en vroue goedhartigheid in hul voornemende maats op prys stel, tesame met faktore soos intelligensie, fisiese voorkoms, aantreklikheid en ouderdom. <ref>Buss, David M., et al. "Sex differences in jealousy: Evolution, physiology, and psychology." Psychological science 3.4 (1992): 251-255</ref> <ref>Gleitman, Henry; Gross, James; Reisberg, Daniel. ''Psychology'' (8th ed.).</ref> == In sielkunde == Gebaseer op eksperimente aan die Yale Universiteit wat speletjies met babas gebruik, het sommige studies tot die gevolgtrekking gekom dat goedhartigheid inherent aan mense is. <ref>[https://www.nytimes.com/video/magazine/1247467772000/can-babies-tell-right-from-wrong-.html Can Babies Tell Right From Wrong?, Babies at Yale University's Infant Cognition Center respond to "naughty" and "nice" puppets., May 5, 2010]</ref> Daar is soortgelyke studies oor die wortel van empatie in kinderskoene <ref>[https://www.nytimes.com/1989/03/28/science/researchers-trace-empathy-s-roots-to-infancy.html?pagewanted=all Researchers Trace Empathy's Roots to Infancy, Daniel Goleman, 1989]</ref> – motoriese spieëlbeeldgedrag ontwikkel in die vroeë maande van die lewe, <ref>D Goleman, ''Emotional Intelligence'' (London 1996) p. 98-99</ref> om (optimaal) te lei tot die besorgdheid wat kinders toon vir hul maats in nood. <ref>A Phillips/B Taylor, ''On Kindness'' (London 2009) p. 112</ref> Barbara Taylor en Adam Phillips het die element van noodsaaklike realisme in volwasse goedhartigheid beklemtoon, sowel as die wyse waarop "ware goedhartigheid mense verander in die doen daarvan, dikwels op onvoorspelbare wyses". <ref>A Phillips/B Taylor, ''On Kindness'' (London 2009) p. 96 and p. 12</ref> [[Lêer:2018_Women's_March_in_Missoula,_Montana_97.jpg|duimnael| 2018 Vroue-optog in Missoula, Montana]] Om goedhartig op te tree kan 'n persoon se meetbare sielkundige welstand verbeter. Heelwat studies het gepoog om die hipotese te toets dat om iets goedhartigs te doen 'n mens beter daaraan toe maak. 'n Meta-analise van 27 sodanige studies het bevind dat die intervensies wat bestudeer is (gewoonlik met die meting van korttermyn-effekte na kort dade van vriendelikheid, in [[Sielkunde|WEIRD]] navorsingsvakke) die hipotese ondersteun het dat meer goedhartige optrede jou sielkundige welstand verbeter. <ref>Oliver Scott Curry, Lee A. Rowland, Caspar J. Van Lissa, Sally Zlotowitz, John McAlaney, & Harvey Whitehouse, “Happy to help? A systematic review and meta-analysis of the effects of performing acts of kindness on the well-being of the actor” ''Journal of Experimental Social Psychology'' (2018)</ref> == Bewapende goedhartigheid == Sommige denkers het voorgestel dat goedhartigheid 'bewapen' kan word om vyandigheid te ontmoedig: : As jou vyand honger het, gee hom brood; en as hy dors is, gee hom water om te drink; want deur dit te doen, sal jy kole vuur op sy hoof hoop. ― ''[[Spreuke van Salomo|Spreuke]]'' xxv 21–22 : Jy moet met goedhartigheid reageer op die kwaad wat jou aangedoen word, en jy sal in 'n bose persoon die plesier vernietig wat hy uit die kwaad put.” – [[Leo Tolstoi]] <ref>Leo Tolstoy, ''A Calendar of Wisdom'' (~1910) January 30</ref> == In die letterkunde == * Die ''Tirukkural,'' 'n antieke Indiese werk oor [[etiek]] en [[moraliteit]], wy 'n hoofstuk aan goedhartigheid (hoofstuk 8, verse 71–80), wat die waarde in ander hoofstukke bevorder, soos gasvryheid (verse 81–90), die uitspreek van aangename woorde (verse 91 –100), deernis (verse 241–250), [[Veganisme|morele vegetarisme]] (verse 251–260), geweldloosheid (verse 311–320), nie-doodmaak (verse 321–330), en goedaardigheid (verse 571–580), onder andere. <ref>Tirukkuṛaḷ, Archived 2014-12-16 at the Wayback Machine verses 71-80.</ref> <ref>Pope, George Uglow (1886). ''The Sacred Kurral of Tiruvalluva Nayanar'' (PDF) (First ed.). New Delhi: Asian Educational Services. ISBN <bdi>8120600223</bdi>.</ref> * [[Mark Twain]] het vanuit 'n deernis- oogpunt "Goedhartigheid [as 'n] taal wat die dowes kan hoor en die blindes kan sien", beskou. * Daar is voorgestel dat "die meeste van [[William Shakespeare|Shakespeare]] se opus as 'n studie van menslike goedhartigheid beskou kan word". <ref>Lagrette Tallent Lenker, ''Fathers and Daughters in Shakespeare and Shaw'' (2001) p. 107</ref> * [[Robert Louis Stevenson]] was van mening dat 'die essensie van liefde goedhartigheid is; en inderdaad kan dit die beste gedefinieer word as hartstogtelike vriendelikheid: vriendelikheid, so te sê, word mal en word oorweldigend en gewelddadig'. <ref>Robert Louis Stevenson, ''Virginibus Puerisque'' (London 1909) p. 35</ref> * Die Christenapostel Paulus noem goedhartigheid as een van die nege eienskappe wat beskou word as die " vrug van die Gees " <ref>Galatians 5:22, New International Version</ref> in Galasiërs 5:22. In 1 Korintiërs 13:4 sê hy: "Die liefde is geduldig, die liefde is vriendelik." <ref>1 Corinthians 13:4, New International Version</ref> == In die media == Die rolprent ''Pay it Forward'', gebaseer op die gelyknamige roman wat in 1999 deur die stigter Catherine Ryan Hyde geskryf is, met [[Kevin Spacey]], [[Helen Hunt]], [[Haley Joel Osment]] en [[Jon Bon Jovi]] in die hoofrolle, illustreer die krag wat 'n mens kan hê om 'n impak te maak op 'n kettingreaksie van vriendelike dade. Die filosofie van ''Pay It Forward'' is dat ons almal deur dade van goedhartigheid onder vreemdelinge 'n meer sorgsame samelewing bevorder. In die boek en film daag Reuben St. Clair, 'n onderwyser in sosiale studies in Atascadero, Kalifornië, sy studente uit om "die wêreld te verander". Een van sy studente, Trevor, neem die uitdaging ter harte. Hy begin deur goedhartigheid aan 'n vreemdeling te betoon wat verder rimpel as wat hy ooit sou kon dink het. In Oktober 2011 het ''Life Vest Inside'' 'n video genaamd "Kindness Boomerang" geplaas. <ref name="Kindness Boomerang">Archived at [https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211211/nwAYpLVyeFU Ghostarchive] and the {{Cite web|url=http://www.youtube.com/watch?v=nwAYpLVyeFU&gl=US&hl=en|title=Kindness Boomerang|publisher=[[YouTube]]/Life Vest Inside|access-date=14 January 2016|archive-date=21 November 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111121111602/http://www.youtube.com/watch?v=nwAYpLVyeFU&gl=US&hl=en|url-status=bot: unknown}}: {{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=nwAYpLVyeFU|title=Kindness Boomerang|publisher=[[YouTube]]/Life Vest Inside|access-date=14 January 2016}}</ref> Dit wys hoe een daad van vriendelikheid soomloos van een persoon na die volgende oorgaan en boemerang terugstuur na die persoon wat dit aan die gang gesit het. Orly Wahba, ''Life Vest Inside''-stigter en Direkteur van ''Kindness Boomerang'' verduidelik dat elke toneel gebaseer was op werklike ervarings wat sy self persoonlik deurgemaak het; oomblikke van goedhartigheid wat 'n blywende indruk op haar lewe gelaat het. Binne 'n paar maande na sy vrystelling het ''Kindness Boomerang'' viraal gegaan; meer as 20 miljoen mense wêreldwyd bereik en uiteindelik die Wahba-plek op TED2013 <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=yn9VxUPlC5g "TED Talk - Kindness - Orly Wahba"], ''YouTube/TED Conferences''. Retrieved January 14, 2016.</ref> -verhoog bereik om oor die krag van goedhartigheid te praat. Die sanger-liedjieskrywer [[Harry Styles]] bevorder goedhartigheid ten minste sedert 2017 met sy slagspreuk 'Treat People with Kindness', wat ook afgekort word as 'TPWK'. <ref>{{Cite web|url=https://www.musicweek.com/talent/read/small-changes-make-a-big-difference-harry-styles-tells-the-story-of-treat-people-with-kindness/078397|title='Small changes make a big difference': Harry Styles tells the story of Treat People with Kindness}}</ref> == Onderrig goedhartigheid == Goedhartigheid word meestal van ouers aan kinders geleer en word deur waarneming en direkte onderrig aangeleer. Studies het aangetoon dat goedhartigheid deur middel van programme en intervensies aangeleer en aangemoedig kan word gedurende die eerste 20 jaar van die lewe. <ref>Malti, Tina (2021-09-03). "Kindness: a perspective from developmental psychology". ''European Journal of Developmental Psychology''. '''18''' (5): 629–657. doi:10.1080/17405629.2020.1837617. ISSN 1740-5629. S2CID 228970189</ref> Verdere studies toon dat goedhartigheids-intervensies kan help om welstand te verbeter met vergelykbare resultate as onderrig van dankbaarheid. <ref>Datu, Jesus Alfonso D.; Valdez, Jana Patricia M.; McInerney, Dennis M.; Cayubit, Ryan Francis (May 2022). "The effects of gratitude and kindness on life satisfaction, positive emotions, negative emotions, and COVID‐19 anxiety: An online pilot experimental study". ''Applied Psychology: Health and Well-Being''. '''14''' (2): 347–361. doi:10.1111/aphw.12306. ISSN 1758-0846. PMC 8652666. <nowiki>PMID 34668323</nowiki></ref> Soortgelyke bevindinge het aangetoon dat die onderrig van vriendelikheid op organisasievlak die sielkundige welstand van volwassenes op universiteit kan verbeter. <ref>Datu, Jesus Alfonso D.; Lin, Xunyi (June 2022). "The Mental Health Benefits of kind University Climate: Perception of Kindness at University Relates to Longitudinal Increases in Well-Being". ''Applied Research in Quality of Life''. '''17''' (3): 1663–1680. doi:10.1007/s11482-021-09981-z. ISSN 1871-2584. S2CID 255275797</ref> Talle godsdienste leer hul lede om goedhartig te wees.<ref>Kindness: The Core of 12 Religions: https://inspiremetoday.com/blog/kindness-the-core-of-12-religions/</ref> == Verwysings == {{Verwysings|30em}} == Verdere leeswerk == * {{Cite web|url=http://www.islamonline.net/English/introducingislam/society/Neighborhoods/article02.shtml|title=Kindness to a Non-Muslim Neighbor: Tips for Interaction|last=El-Sayed M. Amin|website=Society|publisher=Islam Online|archive-url=https://web.archive.org/web/20050828042644/http://www.islamonline.net/English/introducingislam/society/Neighborhoods/article02.shtml|archive-date=2005-08-28|access-date=2005-11-22}} * [https://www.scientificamerican.com/article/kindness-emotions-psychology/# Forget Survival of the Fittest: It Is Kindness That Counts] (January 2017), ''Scientific American.'' "A psychologist probes how altruism, Darwinism, and neurobiology mean that we can succeed by not being cutthroat." == Eksterne skakels == {{Wikt-inlyn|kindness}} * [http://www.kindnessuk.com/ A UK independent, not-for-profit organisation] * [https://www.randomactsofkindness.org Random Acts of Kindness Foundation] * [https://www.youtube.com/watch?v=L1Z-yU999LQ Video with quotes about Kindness], from [[Wikiquote]] {{Normdata}} [[Kategorie:Emosies]] [[Kategorie:Deugde]] [[Kategorie:Sielkunde]] [[Kategorie:Positiewe Sielkunde]] [[Kategorie:Godsdiensterminologie]] [[Kategorie:Etiek]] [[Kategorie:Filosofie]] [[Kategorie:Bybel]] 1ig2t8pyfyx4iay06h6z1w6zqvpftig 0 402196 2895078 2588176 2026-04-19T16:38:12Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895078 wikitext text/x-wiki [[Beeld:PE Evvias in Greece.svg|thumb|220px|Evia.]] '''Evia''' (ook bekend onder sy antieke spelling '''Eubea'''<ref>"Eubea" in Pharos aanlyn by [https://www.pharosonline.co.za/ pharosonline.co.za] (intekening nodig). Besoek op 13 Julie 2023.</ref> of '''Euboea''';<ref>"Euboea" in [https://www.pharosonline.co.za/ Lys Klassieke Eiename] (intekening nodig). Besoek op 13 Julie 2023.</ref> antieke [[Grieks]]: Εὔβοια) is ná [[Kreta]] die grootste Griekse [[eiland]] wat oppervlakte en bevolking betref. Dit is die sesde grootste eiland in die [[Middellandse See]] en word van Boeotië op die [[Griekeland|Griekse vasteland]] geskei deur die smal Euriposstraat (net 40&nbsp;km by sy smalste punt).<ref>{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/place/Euripus|title=Euripus {{!}} strait, Greece|encyclopedia=Encyclopedia Britannica|access-date=2018-08-20|language=en}}</ref> Dit is 'n lang en smal eiland; dit is sowat 180&nbsp;km lank en wissel in breedte van 50&nbsp;km tot 6&nbsp;km. 'n [[Bergreeks]] loop in die lengte deur die eiland. Dit vorm die grootste deel van die streek Euboea, wat ook Skuros en 'n klein deel van die vasteland insluit. ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Euboea}} {{Normdata}} [[Kategorie:Egeïese See]] 440tqy3yxl0rkrmy8bl5mnaenw17ehb 0 402784 2895143 2731518 2026-04-19T19:48:20Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895143 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Ford Madox Ford | beeld = Ford Madox Ford.jpg | beeldonderskrif = ongeveer 1905 foto | geboortenaam = Joseph Leopold Ford Hermann Madox Hueffer | geboortedatum = {{Geboortedatum|1873|12|17|}} | geboorteplek = Merton, Londen, [[Surrey]], Engeland | sterfdatum = {{sterfdatum en ouderdom|1939|6|26|1873|12|17|}} | sterfplek = Deauville, Frankryk | beroep = [[Roman]]sier, uitgewer<!-- | familie = Francis Hueffer (vader)<br/>Catherine Madox Brown (moeder)<br/>Oliver Madox Hueffer (broer)<br/>Juliet Soskice (suster)<br/>Frank Soskice (neef)<br/>Ford Madox Brown (grootvader aan moederskant)<br/>Lucy Madox Brown (tante)<br/>Olivia Rossetti Agresti (niggie)<br/>Johann Hermann Hüffer (grootvader aan vaderskant)--> | huweliksmaat = Elsie Martindale Hueffer | kinders = 3 }} '''Ford Madox Ford''' (gebore as '''Joseph Leopold Ford Hermann Madox Hueffer''' {{IPAc-en|ˈ|h|ɛ|f|ər}});<ref>{{cite book| first= Daniel| last= Jones| title= Everyman's English Pronouncing Dictionary| edition= 13de; hers. A.C. Gimson| place= Londen| publisher= Dent| year= 1967| page= 236}}</ref> [[17 Desember]] [[1873]] – [[26 Junie]] [[1939]]) was 'n Engelse romansier, digter, kritikus en redakteur. Sy joernaaltydskrifte, ''The English Review'' en ''The Transatlantic Review,'' was van groot belang vir die ontwikkeling van die vroeë [[20ste eeu]]se Engelse- en Amerikaanse letterkunde. Ford word veral onthou om sy romans ''The Good Soldier'' (1915), die ''Parade's End'' tetralogie (1924–1928) en ''The Fifth Queen'' trilogie (1906–1908). ''The Good Soldier'' word dikwels ingesluit as deel van die grootste letterkundige werke van die 20ste eeu. == Vroeë lewe == Ford is gebore in Wimbledon, Londen<ref>{{cite book|title=Complete Works of Ford Madox Ford, with picture of birthplace in Kingston Road, Wimbledon. |url=https://books.google.com/books?id=s24bAgAAQBAJ&q=ford+madox+ford+kingston+road&pg=PT9|isbn=9781908909701|access-date=3 February 2014|last1=Ford|first1=Ford Madox|date=17 November 2013}}</ref> as die seun van Catherine Madox Brown en Francis Hueffer. Hy was die oudste van drie kinders. Sy broer was Oliver Madox Hueffer en sy suster Juliet Hueffer, die vrou van David Soskice en moeder van Frank Soskice. Ford se vader, wat musiekresensent vir ''The Times'' geword het, was Duits en sy moeder Engels. Sy oupa aan vaderskant, Johann Hermann Hüffer, was die eerste uitgewer om die werk van die Wesfaalse [[digter]]es en skryfster Annette von Droste-Hülshoff te publiseer. Hy is vernoem na sy oupa aan moederskant, die Pre-Rafaëlitiese skilder Ford Madox Brown, wie se biografie hy uiteindelik sou skryf. Sy moeder se ouer halfsuster was Lucy Madox Brown, die vrou van William Michael Rossetti, en die moeder van Olivia Rossetti Agresti. In 1889, ná die dood van hul vader, het Ford en Oliver by hul grootvader in Londen gaan woon. Ford het University College School in Londen bygewoon, maar nooit universiteit toe gegaan nie.<ref name="Ford Madox Society">{{cite web|last1=Saunders|first1=Max|title=Ford Madox Ford (1873-1939): Biography|url=http://www.fordmadoxfordsociety.org/fords-biography.html|publisher=The Ford Madox Society|access-date=31 May 2015|archive-date=15 Julie 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190715095714/http://www.fordmadoxfordsociety.org/fords-biography.html|url-status=dead}}</ref> In November 1892 het hy op 18-jarige leeftyd 'n [[Rooms-Katolieke Kerk|Katoliek]] geword, "very much at the encouragement of some Hueffer relatives, but partly (het hy gebieg) galled by the 'militant atheism and anarchism' of his English cousins."<ref>Janet Soskice, "I have never felt so at home." ''The Tablet'', 8 September 2012, 15. Ford was die grootoom van Soskice se man.</ref> == Persoonlike lewe == In 1894 het Ford saam met sy skoolvriendin, Elsie Martindale weggeloop. Die paartjie is in [[Gloucester]] getroud en het na Bonnington verhuis. In 1901 het hulle na Winchelsea verhuis.<ref name="Ford Madox Society"/> Hulle het twee dogters gehad, Christina (gebore 1897) en Katharine (gebore 1900).<ref>{{cite web |url=http://www.fordmadoxfordsociety.org/fords-biography.html |title=Biography |publisher=Ford Madox Ford Society |access-date=21 Julie 2023 |archive-date=15 Julie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190715095714/http://www.fordmadoxfordsociety.org/fords-biography.html |url-status=dead }}</ref>Ford se bure in Winchelsea het die skrywers [[Joseph Conrad]], Stephen Crane, W.H. Hudson, [[Henry James]], in nabygeleë Rye, en [[H.G. Wells]] ingesluit.<ref name="Ford Madox Society" /> In 1904 het Ford 'n [[agorafobie]]se ineenstorting gehad as gevolg van finansiële- en huweliksprobleme. Hy het na Duitsland gereis om tyd saam met familie daar deur te bring en behandeling te ondergaan.<ref name=" Ford Madox Society" /> In 1909 het Ford sy vrou verlaat en saam met die Engelse skryfster Isobel Violet Hunt begin woon, saam met wie hy die literêre tydskrif ''The English Review'' gepubliseer het. Ford se vrou het geweier om van hom te skei en hy het probeer om 'n Duitse burger te word om 'n egskeiding in Duitsland te verkry. Dit was onsuksesvol. 'n Verwysing in 'n geïllustreerde artikel na Violet Hunt as "Mev. Ford Madox Hueffer" het aanleiding gegee tot 'n suksesvolle lasteraksie wat in 1913 deur Mev. Elsie Hueffer gebring is. Ford se verhouding met Hunt het nie die Eerste Wêreldoorlog oorleef nie.<ref>''South Lodge'' by Douglas Goldring, Constable and Co, 1943)</ref> Ford het die naam '''Ford Madox Hueffer''' gebruik, maar dit in 1919 na die Eerste Wêreldoorlog verander, deels om die bepalings van 'n klein nalatenskap na te kom,<ref>{{cite book|last1=Stang |first1=Sondra |title=The Ford Madox Ford Reader |date=1986 |publisher=Carcanet |location=Manchester |isbn=0-85635-519-4 |page=481}}</ref> deels "because a Teutonic name is in these days disagreeable", en moontlik om verdere regsgedinge van Elsie te vermy indien daar na sy nuwe metgesel, Stella, as "Mev. Hueffer" verwys word.<ref>{{cite book |last1=Judd |first1=Alan |title=Ford Madox Ford |date=1991 |publisher=Flamingo |location=Londen |isbn=0-00-654448-7 |page=324}}</ref>Tussen 1918 en 1927 het hy saam met Stella Bowen, 'n Australiese kunstenares 20 jaar jonger as hy, gewoon. In 1920 het Ford en Bowen 'n dogter gehad, Julia Madox Ford.<ref>{{cite book|title=The Saddest Story: A Biography of Ford Madox Ford | url=https://archive.org/details/saddeststorybiog0000mize |url-access=registration |place=New York |first=Arthur |last=Mizener |publisher=World Publishing |year=1971}}</ref> In die vroeë 1930's het Ford 'n verhouding aangegaan met Janice Biala, 'n Pools-gebore kunstenares van New York, wat verskeie van Ford se latere boeke geïllustreer het.<ref>''South Lodge'' deur Douglas Goldring, Constable & Co, 1943)</ref> Hierdie verhouding het geduur tot die laat 1930's. Ford het gedurende die laaste jare van sy lewe onderrig gegee aan Olivet College in Olivet, Michigan, VSA. Hy het in Junie 1939 in [[Honfleur]], Frankryk, siek geword, en is kort daarna in [[Deauville]] op die ouderdom van 65 oorlede. == Literêre lewe == [[Lêer:Ford Madox Ford 80 Campden Hill Road blue plaque.jpg|duimnael|Blou gedenkplaat, Campden Hill Road 80, Kensington, Londen]] Een van Ford se bekendste werke is die roman ''The Good Soldier'' (1915). ''The Good Soldier'', wat net voor die Eerste Wêreldoorlog afspeel, gaan oor die tragiese uitgewekene lewens van twee "perfekte paartjies", een Brits en een Amerikaans, met behulp van ingewikkelde terugflitse. In die "Dedicatory Letter to Stella Ford", wat die roman voorafgaan, berig Ford dat 'n vriend ''The Good Soldier'' aangewys het "die beste Franse roman in die Engelse taal!" Ford het homself as 'n "Tory wat besorg is oor historiese kontinuïteit" uitgespreek, en geglo dat dit die romanskrywer se funksie is om as die historikus van sy eie tyd te dien.<ref>{{cite journal|jstor=441444|title=The Tory in a Time of Change: Social Aspects of Ford Madox Ford's Parade's End|first=Gene M.|last=Moore|date=23 Desember 1982|journal=Twentieth Century Literature|volume=28|issue=1|pages=49–68|doi=10.2307/441444}}</ref> Hy het egter nie veel ooghare gehad vir die [[Konserwatiewe Party (VK)|Konserwatiewe Party]] nie, en na dit verwys as "the Stupid Party."<ref>{{cite book |last1=Ford |first1=Ford Madox |title=Memories and Impressions: A Study in Atmospheres |url=https://archive.org/details/memoriesimpressi00ford |date=1911 |publisher=Harper & Brothers |page=[https://archive.org/details/memoriesimpressi00ford/page/193 193]}}</ref> Ford was betrokke by Britse oorlogspropaganda na die begin van die [[Eerste Wêreldoorlog]]. Hy het gewerk vir die Buro vir Oorlogspropaganda, bestuur deur C. F. G. Masterman, saam met Arnold Bennett, [[G. K. Chesterton]], [[John Galsworthy]], Hilaire Belloc en Gilbert Murray. Ford het twee propagandaboeke vir Masterman geskryf; ''When Blood is their Argument: An Analysis of Prussian Culture'' (1915), met die hulp van Richard Aldington, en ''Between St Dennis and St George: A Sketch of Three Civilizations'' (1915). Nadat hy die twee propagandaboeke geskryf het, het Ford op 41-jarige ouderdom op 30 Julie 1915 by die Welch Regiment van die Britse Leër aangesluit. Hy is na Frankryk gestuur. Ford se oorlogservaringe en sy vorige propaganda-aktiwiteite het sy tetralogie ''Parade's End'' (1924–1928) geïnspireer, wat in Engeland en aan die Westerse Front voor, tydens en na die Eerste Wêreldoorlog afspeel. [[Lêer:FifthQueen-cvr archive-org (PD).jpg|duimnael|Omslag van ''The Fifth Queen: And How She Came to Court'' (1906) deur Ford Madox Ford, toe nog bekend as Ford Madox Hueffer]] Ford het tientalle romans sowel as essays, poësie, memoires en literêre kritiek geskryf. Hy het saam met [[Joseph Conrad]] gewerk aan drie [[roman]]s, ''The Inheritors'' (1901), ''Romance'' (1903) en ''The Nature of a Crime'' (1924, hoewel baie vroeër geskryf). Gedurende die drie tot vyf jaar na hierdie direkte samewerking was Ford se bekendste prestasie ''The Fifth Queen''-trilogie (1906–1908), historiese romans gebaseer op die lewe van [[Catherine Howard]], wat Conrad destyds "die swanesang van die historiese roman" genoem het.<ref name=Judd157>{{cite book | last = Judd | first = Alan | title = Ford Madox Ford | url = https://archive.org/details/fordmadoxford00judd | url-access = registration | publisher = Harvard University Press | location = Cambridge, MA | year = 1991 | page = [https://archive.org/details/fordmadoxford00judd/page/157 157]| isbn = 9780674308152 }}</ref> [[T.S. Eliot]] was vol lof vir Ford se gedig ''Antwerp'' (1915). Eliot het dit bestempel as "the only good poem I have met with on the subject of the war".<ref>{{cite web |url=http://modernism.research.yale.edu/wiki/index.php/Antwerp |title=Antwerp |first=Pericles |last=Lewis |access-date=21 Julie 2023 |archive-date=23 Junie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170623082107/http://modernism.research.yale.edu/wiki/index.php/Antwerp |url-status=dead }}</ref> Ford se roman ''Ladies Whose Bright Eyes'' (1911, uitgebreid hersien in 1935)<ref>{{cite journal| first= Richard A. | last= Cassell| title= The Two Sorrells of Ford Madox Ford| journal= Modern Philology| volume= 59| number= 2| date= November 1961| pages= 114–121 | doi= 10.1086/389447| jstor= 434869| s2cid= 154530201}}</ref> is 'n "tydsreis" roman; soortgelyk aan [[Mark Twain|Twain]] se klassieke teks ''A Connecticut Yankee in King Arthur's Court'', met die verskil dat dit die moeilikhede dramatiseer en beklemtoon, en nie die belonings met betrekking tot sulke tipe omstandighede nie. Toe die [[Spaanse Burgeroorlog]] uitbreek het Ford hom aan die kant van die linkse Republikeinse faksie geskaar: "I am unhesitatingly for the existing Spanish Government and against Franco’s attempt—on every ground of feeling and reason...Mr Franco wishes to establish a government resting on the arms of Moors, Germans, Italians. Its success must be contrary to world conscience."<ref name="Saunders">{{cite book |last1=Saunders |first1=Max |title=Ford Madox Ford: A Dual Life: Volume II: The After-War World |date=2012 |publisher=Oxford University Press |pages=627–628}}</ref> == Keur uit sy werk == * ''The Shifting of the Fire'', as H Ford Hueffer, Unwin, 1892. * The Questions at the Well as Fenil Haig,1893 * ''The Brown Owl'', as H Ford Hueffer, Unwin, 1892. * ''The Queen Who Flew: A Fairy Tale'', Bliss Sands & Foster, 1894. * ''Ford Madox Brown : a record of his life and work'', as H Ford Hueffer, Longmans, Green, 1896. * ''The Cinque Ports'', Blackwood, 1900. * ''The Inheritors: An Extravagant Story'', [[Joseph Conrad]] en Ford M. Hueffer, Heinemann, 1901. * ''Rossetti'', Duckworth, [1902]. * ''Romance'', [[Joseph Conrad]] en Ford M. Hueffer, Smith Elder, 1903. * ''The Benefactor'', Langham, 1905. * ''The Soul of London. A Survey of the Modern City'', Alston Rivers, 1905. * ''The Heart of the Country. A Survey of a Modern Land'', Alston Rivers, 1906. * ''The Fifth Queen'' (Deel Een van ''The Fifth Queen'' trilogie), Alston Rivers, 1906. * ''Privy Seal'' (Deel Twee van ''The Fifth Queen'' trilogie), Alston Rivers, 1907. * ''The Spirit of the People. An Analysis of the English Mind'', Alston Rivers, 1907. * ''An English Girl'', Methuen, 1907. * ''The Fifth Queen Crowned'' (Deel Drie van ''The Fifth Queen'' trilogie), Nash, 1908. * ''Mr Apollo'', Methuen, 1908. * ''The Half Moon'', Nash, 1909. * ''A Call'', Chatto, 1910. * ''The Portrait'', Methuen, 1910. * ''The Critical Attitude'', as Ford Madox Hueffer, Duckworth 1911. * ''The Simple Life Limited'', as Daniel Chaucer, Lane, 1911. * ''Ladies Whose Bright Eyes'', Constable, 1911 (uitvoerig hersien in 1935). * ''The Panel'', Constable, 1912. * ''The New Humpty Dumpty'', as Daniel Chaucer, Lane, 1912. * ''Henry James'', Secker, 1913. * ''Mr Fleight'', Latimer, 1913. * ''The Young Lovell'', Chatto, 1913. * ''Antwerp'' (eight-page poem), The Poetry Bookshop, 1915. * ''Henry James, A Critical Study'' (1915). * ''Between St Dennis and St George'', Hodder, 1915. * ''The Good Soldier'', Lane, 1915. * ''Zeppelin Nights'', met Violet Hunt, Lane, 1915. * ''The Marsden Case'', Duckworth, 1923. * ''Women and Men'', Paris, 1923. * ''Mr Bosphorous'', Duckworth, 1923. * ''The Nature of a Crime'', met [[Joseph Conrad]], Duckworth, 1924. * ''Joseph Conrad, A Personal Remembrance'', Little, Brown and Company, 1924. * ''Some Do Not . . .'', (Eerste van die ''Parade's End'' tetralogie) Duckworth, 1924. * ''No More Parades'', Duckworth, 1925. * ''A Man Could Stand Up --'', Duckworth, 1926. * '' A Mirror To France. Duckworth. 1926 * ''New York is Not America'', Duckworth, 1927. * ''New York Essays'', Rudge, 1927. * ''New Poems'', Rudge, 1927. * ''Last Post'', (Vierde van die ''Parade's End'' tetralogie) Duckworth, 1928. * ''A Little Less Than Gods'', Duckworth, [1928]. * ''No Enemy'', Macaulay, 1929. * ''The English Novel: From the Earliest Days to the Death of Joseph Conrad'' (One Hour Series), Lippincott, 1929; Constable, 1930. * ''Return to Yesterday'', Liveright, 1932. * ''When the Wicked Man'', Cape, 1932. * ''The Rash Act'', Cape, 1933. * ''It Was the Nightingale'', Lippincott, 1933. * ''Henry for Hugh'', Lippincott, 1934. * ''Provence'', Unwin, 1935. * ''Ladies Whose Bright Eyes'' (hersiene uitgawe), 1935 * ''Portraits from Life: Memories and Criticism of Henry James, Joseph Conrad, Thomas Hardy, H.G. Wells, Stephen Crane, D.H. Lawrence, John Galsworthy, Ivan Turgenev, W.H. Hudson, Theodore Dreiser, A.C. Swinburne'', Houghton Mifflin Company Boston, 1937. * ''Great Trade Route'', OUP, 1937. * ''Vive Le Roy'', Unwin, 1937. * ''The March of Literature'', Dial, 1938. * ''Selected Poems'', Randall, 1971. * ''Your Mirror to My Times'', Holt, 1971. * ''A History of Our Own Times'', Indiana University Press, 1988. == Verwysings == {{Verwysings}} == Verdere leesstof == * Attridge, John, "Steadily and Whole: Ford Madox Ford and Modernist Sociology," in ''Modernism/modernity'' 15:2 ([http://muse.jhu.edu/journals/modernism-modernity/toc/mod15.2.html] April 2008), 297–315. *{{Cite book| title=Geniuses Together: American Writers in Paris in the 1920s| year=1987| author=Carpenter, Humphrey| publisher=Unwin Hyman| isbn=0-04-440331-3}} Bevat 'n skerp en kritiese biografiese skets van Ford. * Hawkes, Rob, ''Ford Madox Ford and the Misfit Moderns: Edwardian Fiction and the First World War''. Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2012. {{ISBN|978-0230301535}} * Goldring, Douglas, ''The Last Pre-Raphaelite: A Record of the Life and Writings of Ford Madox Ford''. Macdonald & Co., 1948 * Mizener, Arthur, ''The Saddest Story: A Biography of Ford Madox Ford''. World Publishing Co., 1971 * Judd, Alan, ''Ford Madox Ford''. Cambridge: Harvard University Press, 1991. * Saunders, Max, ''Ford Madox Ford: A Dual Life'', 2 vols. Oxford, Oxford University Press, 1996. {{ISBN|0-19-211789-0}} en {{ISBN|0-19-212608-3}} * Thirlwell, Angela, ''Into the Frame: The Four Loves of Ford Madox Brown''. Londen, Chatto & Windus, 2010. {{ISBN|978-0-7011-7902-1}} *{{cite book|last1=Davison-Pégon|first1=Claire|last2=Lemarchal|first2=Dominique|title=Ford Madox Ford, France and Provence|date=2011|publisher=Rodopi|location=Amsterdam|isbn=9789401200462|oclc=734015160}} == Eksterne skakels == {{Wikiquote}} {{Wikisource author}} * {{Gutenberg author |id=Ford,+Ford+Madox | name=Ford Madox Ford}} * {{Internet Archive author |sname=Ford Madox Ford}} *[http://www.fordmadoxfordsociety.org/ Ford Madox Ford Society] *[http://www.litencyc.com/php/speople.php?rec=true&UID=1584 Literêr-Ensiklopediese stuk oor Ford] *[http://www.eldritchpress.org/fmf/gs.htm ''The Good Soldier'' volledig] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150206120942/http://www.eldritchpress.org/fmf/gs.htm |date=6 February 2015 }} *[https://web.archive.org/web/20070927193359/http://www.litweb.net/biography/76/Ford%20Madox_Ford.html LitWeb.net: Ford Madox Ford Biografie] *[http://www.fordmadoxfordsociety.org/international-ford-madox-ford-studies.html Internasionale Ford Madox Ford Studies] *[https://web.archive.org/web/20091225135103/http://library.wustl.edu/units/spec/manuscripts/mlc/findingaidshtml/wtu00046.html Die Ford Madox Ford Stukke by Washington-universiteit in St. Louis] * [https://archives-manuscripts.dartmouth.edu/repositories/2/resources/1541 The Papers of Ford Madox Ford] by die Biblioteek van Dartmouth-kollege {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Ford, Ford Madox}} [[Kategorie:Geboortes in 1873]] [[Kategorie:Sterftes in 1939]] [[Kategorie:Engelse skrywers]] [[Kategorie:Engelse digters]] 6f6sbp718mh5zm8vwxe1rws8x5tj8df 0 403392 2895130 2835778 2026-04-19T19:43:03Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895130 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Jack Reacher- Never Go Back Japan Premiere Red Carpet- Tom Cruise (35338493152) (cropped).jpg|duimnael|upright=1.0|Cruise tydens die [[Japan]]nese première van ''Jack Reacher: Never Go Back'', in 2016]] [[Tom Cruise]] is 'n [[VSA|Amerikaanse]] [[akteur]] en rolprentvervaardiger. Hy maak sy rolprentdebuut in die romantiese drama ''Endless Love'' in 1981.<ref name=debut/><ref>{{cite book|last1=Morton|first1=Andrew |title=Tom Cruise: An Unauthorized Biography |date=15 Januarie 2008|publisher=St. Martin's Press |location=New York|isbn=978-1250036070|pages=47–48}}</ref> In 1983 maak hy sy deurbraak in die romantiese komedie, ''Risky Business''<ref>{{cite web|url=http://www.rogerebert.com/interviews/tom-cruise-color-him-bankable|title=Tom Cruise: Color him bankable|publisher=Roger Ebert|last=Ebert|first=Roger|authorlink=Roger Ebert|date=19 Oktober 1986|accessdate=11 Desember 2014}}</ref> en ontvang hiermee sy eerste benoeming vir die Golden Globe-toekenning vir Beste Akteur.<ref name=GGwin/> In 1986 speel Cruise die rol van 'n vegvlieënier in die aksiedrama ''Top Gun'', wat vervaardig is deur Tony Scott. Dit was die topverdiener by die filmloket vir diè jaar.<ref name=top/><ref>{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=topgun.htm |title=Top Gun (1984) |publisher=Box Office Mojo. Amazon.com |access-date=20 Desember 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141219084139/http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=topgun.htm |archive-date=19 Desember 2014 }}</ref> Cruise het ook saam met [[Paul Newman]] verskyn in ''The Color of Money'', wat deur [[Martin Scorsese]] geregisseer is. Twee jaar later verskyn hy saam met [[Dustin Hoffman]] in die drama ''Rain Man'', wat bekroon is met die [[Oscar]] vir Beste Rolprent (1988). Hy het ook verskyn in die romantiese drama ''Cocktail'' (1988). Sy volgende rol was die van 'n anti-oorlogsaktivis (Ron Kovic) in die rolprentverwerking van Kovic se gelyknamige memoirs, ''Born on the Fourth of July'' (1989), waarvoor hy die Golden Globe-toekenning vir Beste Akteur ontvang.<ref name=GGwin>{{cite web|url=http://www.goldenglobes.com/tom-cruise |title=Tom Cruise |publisher=Hollywood Foreign Press Association |access-date=11 Desember 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141221182149/http://www.goldenglobes.com/tom-cruise |archive-date=21 Desember 2014 }}</ref> In 1992 verskyn hy teenoor [[Jack Nicholson]] in die regsdrama ''A Few Good Men'',<ref name=AFGM/> 'n verwerking van die gelyknamige [[Broadway]]toneelstuk wat ook geskryf is deur Aaron Sorkin.<ref>{{cite web|url=https://deadline.com/2014/11/aaron-sorkin-few-good-men-remake-nbc-craig-zadan-neil-meron-live-1201277440/ |title=NBC Wants Aaron Sorkin Back For Live Staging Of 'A Few Good Men' |publisher=Deadline Hollywood|date=7 November 2014 |access-date=7 Januarie 2015 |last=de Moraes |first=Lisa |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141230214956/http://deadline.com/2014/11/aaron-sorkin-few-good-men-remake-nbc-craig-zadan-neil-meron-live-1201277440/ |archive-date=30 Desember 2014 }}</ref> Cruise verskyn hierna in ''The Firm'' (1993), 'n rolprentverwerking van [[John Grisham]] se gelyknamige regsdrama. In dieselfde jaar maak hy sy debuut as regisseur in 'n episode van die televisiereeks ''Fallen Angels''.<ref name=FA/><ref>{{cite news|url=https://variety.com/1993/film/news/cruise-set-for-directing-bow-104191/ |title=Cruise set for directing bow |work=Variety|date=22 Februarie 1993 |access-date=31 Desember 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150119074242/https://variety.com/1993/film/news/cruise-set-for-directing-bow-104191/ |archive-date=19 Januarie 2015 }}</ref> Cruise verskyn as die spioen Ethan Hunt in die aksiefilm ''Mission: Impossible'' (1996), die eerste projek van sy maatskappy, Cruise/Wagner Productions,<ref>{{cite news|url=https://articles.latimes.com/1996-05-12/entertainment/ca-3109_1_tom-cruise/2 |title=He Accepted the Mission |work=Los Angeles Times|date=12 Mei 1996 |last=Kronke |first=David |access-date=31 Desember 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150119080248/http://articles.latimes.com/1996-05-12/entertainment/ca-3109_1_tom-cruise/2 |archive-date=19 Januarie 2015 }}</ref> wat hy in 1993 opgerig het saam met medestigter Paula Wagner. Met ingang 2023 het Cruise reeds in ses verdere rolprente in die ''Mission: Impossible'' franchise verskyn naamlik: ''Mission: Impossible 2'' (2000), ''Mission: Impossible III'' (2006), ''Mission: Impossible&nbsp;– Ghost Protocol'' (2011), ''Mission: Impossible&nbsp;– Rogue Nation'' (2015), ''Mission: Impossible – Fallout'' (2018), en ''Mission: Impossible&nbsp;– Dead Reckoning Part One'' (2023). Cruise het die titelrol gespeel in die komediedrama ''Jerry Maguire'', wat geregisseer is deur Cameron Crowe. Vir sy vertolking word hy genomineer vir 'n Golden Globe in die kategorie Beste Akteur. <ref name=GGwin/> In 1999 verskyn Cruise in die erotiese riller ''Eyes Wide Shut'' teenoor sy destydse vrou [[Nicole Kidman]], waarvan [[Stanley Kubrick]] die regisseur is. Hy verskyn ook in die drama ''Magnolia'', wat geregisseer is deur Paul Thomas Anderson. Vir laasgenoemde rol ontvang hy 'n Golden Globe-toekenning vir Beste Ondersteunende Akteur. Hy is ook benoem vir 'n Oscar vir Beste Ondersteunende Akteur. <ref name=GGwin/><ref>{{cite web|url=http://www.oscars.org/oscars/ceremonies/2000 |title=The 72nd Academy Awards |publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences (AMPAS) |access-date=11 Desember 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141109141152/http://www.oscars.org/oscars/ceremonies/2000 |archive-date=9 November 2014 }}</ref> Cruise het weereens saam met Crowe (as regisseur) verskyn vir die [[wetenskapsfiksie]]riller ''Vanilla Sky'' (2001), waarvoor hy 'n Saturn-toekenning vir Beste Akteur ontvang het.<ref>{{cite news|url=http://goldderby.latimes.com/awards_goldderby/2009/03/saturn-awards-n.html |title='The Dark Knight' dominates Saturn Awards with 11 nods while 'Twilight' is almost shut out |work=Los Angeles Times |date=11 Maart 2009 |access-date=21 Desember 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141224134240/http://goldderby.latimes.com/awards_goldderby/2009/03/saturn-awards-n.html |archive-date=24 Desember 2014 }}</ref> Die daaropvolgende jaar verskyn hy in ''Minority Report'', wat deur [[Steven Spielberg]] geregisseer is. In 2005 werk hy weer saam met Spielberg in ''War of the Worlds''. Hiervoor ontvang hy die Stanley Kubrick Britannia-toekenning vir Uitnemendheid (BAFTA Los Angeles).<ref>{{cite web|url=http://www.bafta.org/los-angeles/britannia-awards/archive/britannia-awards-honorees |title=Britannia Award Honorees |date=22 Mei 2014 |publisher=British Academy of Film and Television Arts |access-date=20 Desember 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129013923/http://www.bafta.org/los-angeles/britannia-awards/archive/britannia-awards-honorees |archive-date=29 November 2014 }}</ref> Drie jaar later verskyn hy in die [[satire|satiriese]] aksiekomedie rolprent ''Tropic Thunder''. In dieselfde jaar speel hy ook die rol van die leëroffisier [[Claus von Stauffenberg]] in die historiese dramarolprent ''Valkyrie'' (beide in 2008). In 2010 speel Cruise weer teenoor sy medester van ''Vanilla Sky''-faam, [[Cameron Diaz]], in die aksiedrama film ''Knight and Day'', wat gevolg word deur die aksiefilm ''Jack Reacher'' (2012), waarin hy die titelrol gespeel het, asook in die vervolg daarop, ''Jack Reacher: Never Go Back'' (2016). Hy het ook verskyn in ''Oblivion'' (2013) en ''Edge of Tomorrow'' (2014), beide wetenskapsfiksie films.<ref>{{cite news|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/box-office-report-tom-cruises-443632 |title=Box Office Report: Tom Cruise's 'Oblivion' Rockets to Solid $38.2 million Opening |work=The Hollywood Reporter |publisher=Prometheus Global Media |date=21 April 2013 |access-date=21 Desember 2014 |last=McClintock |first=Pamela |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150207063544/http://www.hollywoodreporter.com/news/box-office-report-tom-cruises-443632 |archive-date=7 Februarie 2015 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.forbes.com/sites/markhughes/2014/06/05/review-edge-of-tomorrow-is-tom-cruise-at-his-sci-fi-best/ |title=Review – 'Edge of Tomorrow' Is Tom Cruise At His Sci-Fi Best |work=Forbes |date=5 Junie 2014 |access-date=21 Desember 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141221175926/http://www.forbes.com/sites/markhughes/2014/06/05/review-edge-of-tomorrow-is-tom-cruise-at-his-sci-fi-best/ |archive-date=21 Desember 2014 }}</ref> Drie jaar later vertolk hy die rol van die dwelmsmokkelaar Barry Seal in die aksiekomedie ''American Made'' (2017). In 2022 was Cruise beide vervaardiger van, en akteur in die vervolg op ''Top Gun'', ''Top Gun: Maverick'', wat meer as $1.4 [[miljard]] verdien het by rolprentlokette, en sodoende sy besbetaalde rolprent geword het.<ref>{{cite news|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/top-gun-maverick-box-office-billion-tom-cruise-1235172044/|work=The Hollywood Reporter|date=26 Junie 2022|accessdate=27 Junie 2022|title='Top Gun: Maverick' Joins Billion-Dollar Box Office Club in a First for Tom Cruise|last=McClintock|first=Pamela}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt1745960/|title=Top Gun: Maverick|accessdate=8 Julie 2023|publisher=Box Office Mojo}}</ref> == Rolprent == {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |- !scope="col" | Jaar !scope="col" | Titel !scope="col" | Rol !scope="col" class="unsortable" | Notas !scope="col" class="unsortable" | Verwysings |- !scope="row" rowspan="2" | 1981 | ''Endless Love'' | Billy | | style="text-align:center;" | <ref name=debut>{{cite news|url=http://www.radiotimes.com/film/cr2t6/endless-love |title=Endless Love |work=Radio Times |access-date=December 9, 2014 |last=Ferguson |first=John |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141221182007/http://www.radiotimes.com/film/cr2t6/endless-love |archive-date=21 Desember 2014 }}</ref> |- | ''Taps'' | {{sort|Shawn|Kaptein David Shawn}} | | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" rowspan="4"| 1983 | ''{{sort|Outsiders|The Outsiders}}'' | Steve Randle | | style="text-align:center;" | <ref>{{cite magazine|url=https://www.ew.com/ew/gallery/0,,20471622_20158645_536211,00.html |title=Tom Cruise, The Outsiders |magazine=Entertainment Weekly |date=8 November 2007 |access-date=9 Desember 2014 |last1=Bernardin |first1=Marc |last2=Susman |first2=Gary |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141221173740/http://www.ew.com/ew/gallery/0%2C%2C20471622_20158645_536211%2C00.html |archive-date=21 Desember 2014 }}</ref> |- | ''Losin' It'' | Woody | | style="text-align:center;" | <ref>{{cite magazine|url=https://www.ew.com/ew/gallery/0,,20471622_20158645_536211,00.html#20047057 |title=Tom Cruise, Shelley Long, ... |magazine=Entertainment Weekly |date=8 November 2007 |access-date=9 Desember 2014 |last1=Bernardin |first1=Marc |last2=Susman |first2=Gary |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141221173740/http://www.ew.com/ew/gallery/0%2C%2C20471622_20158645_536211%2C00.html |archive-date=21 Desember 2014 }}</ref> |- | ''Risky Business'' |Joel | | style="text-align:center;" | <ref>{{cite magazine|url=https://www.ew.com/ew/gallery/0,,20471622_20158645_536211,00.html#536215 |title=Tom Cruise, Rebecca De Mornay, ... |magazine=Entertainment Weekly |date=8 November 2007 |access-date=9 Desember 2014 |last1=Bernardin |first1=Marc |last2=Susman |first2=Gary |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141221173740/http://www.ew.com/ew/gallery/0%2C%2C20471622_20158645_536211%2C00.html |archive-date=21 Desember 2014 }}</ref> |- | ''All the Right Moves'' |Stefen Djordjevic | | style="text-align:center;" | <ref>{{cite magazine|url=https://www.ew.com/ew/gallery/0,,20471622_20158645_536211,00.html#20363983 |title=Tom Cruise, All the Right Moves |magazine=Entertainment Weekly |date=8 November 2007 |access-date=9 Desember 2014 |last1=Bernardin |first1=Marc |last2=Susman |first2=Gary |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141221173740/http://www.ew.com/ew/gallery/0%2C%2C20471622_20158645_536211%2C00.html |archive-date=21 Desember 2014 }}</ref> |- ! scope="row" |1985 | ''Legend'' | Jack | | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" rowspan="2" | 1986 | ''Top Gun'' | Luitenant Pete "Maverick" Mitchell | | style="text-align:center;" | <ref name=top>{{cite news|url=https://www.empireonline.com/features/film-characters-inspired-by-real-people/p2 |title=Outrageous Film Characters You Didn't Know Were Based On Real People |work=Empire |access-date=9 Desember 2014 |last=Oughton |first=Jack |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141221181657/http://www.empireonline.com/features/film-characters-inspired-by-real-people/p2 |archive-date=21 Desember 2014 }}</ref> |- | ''The Color of Money'' | Vincent Lauria | | style="text-align:center;" | <ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/movie/review?res=9A0DE2DD103DF934A25753C1A960948260 |title=The Color of Money (1986) |work=The New York Times|date=17 Oktober 1986 |access-date=9 Desember 2014 |last=Canby |first=Vincent |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141221184151/http://www.nytimes.com/movie/review?res=9A0DE2DD103DF934A25753C1A960948260 |archive-date=21 Desember 2014 }}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | 1988 | ''Cocktail'' | {{sort|Flanagan|Brian Flanagan}} | | style="text-align:center;" | <ref>{{cite news|url=http://articles.philly.com/1988-07-29/entertainment/26234461_1_cocktail-molotov-doug-coughlin |title=Tom Cruise And Bryan Brown Mix A 'Cocktail' |work=The Philadelphia Inquirer |publisher=Robert J. Hall |date=29 Julie 1988 |access-date=9 Desember 2014 |last=Rickey |first=Carrie |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150914231718/http://articles.philly.com/1988-07-29/entertainment/26234461_1_cocktail-molotov-doug-coughlin |archive-date=14 September 2015 }}</ref> |- | ''[[Rain Man]]'' | Charlie Babbitt | | style="text-align:center;" | <ref>{{cite news|url=https://articles.latimes.com/1988-12-16/entertainment/ca-35_1_rain-man |title=Movie Review: 'Rain Man'--Not the Ordinary Buddy Film |work=Los Angeles Times|date=16 Desember 1988 |access-date=9 Desember 2014 |last=Benson |first=Shiela |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141224175423/http://articles.latimes.com/1988-12-16/entertainment/ca-35_1_rain-man |archive-date=24 Desember 2014 }}</ref> |- ! scope="row" |1989 | ''Born on the Fourth of July'' | Ron Kovic | | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |1990 | ''Days of Thunder'' | Cole Trickle | Ook medeskrywer van draaiboek | style="text-align:center;" | <ref>{{cite news|url=https://articles.latimes.com/1990-06-27/entertainment/ca-446_1_robert-towne |title=Movie Review : Utility Vehicle : 'Days of Thunder': The NASCAR racing footage and Tom Cruise's grin are fine. Robert Towne's malnourished screenplay isn't. |work=Los Angeles Times|date=27 Junie 1990 |access-date=9 Desember 2014 |last=Benson |first=Shiela |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141224175429/http://articles.latimes.com/1990-06-27/entertainment/ca-446_1_robert-towne |archive-date=24 Desember 2014 }}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | 1992 | ''Far and Away'' | Joseph Donelly | | style="text-align:center;" | <ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/movie/review?res=9E0CE0DE173EF931A15756C0A964958260 |title=Far and Away (1992) |work=The New York Times|date=22 Mei 1986 |access-date=9 Desember 2014 |last=James |first=Caryn |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141221184048/http://www.nytimes.com/movie/review?res=9E0CE0DE173EF931A15756C0A964958260 |archive-date=21 Desember 2014 }}</ref> |- | ''A Few Good Men'' | Luitenant Daniel Kaffee | | style="text-align:center;" | <ref name=AFGM>{{cite news|url=http://articles.chicagotribune.com/1992-12-11/entertainment/9204220853_1_daniel-kaffee-reiner-demi-moore |title=Full Court Press |work=Chicago Tribune |date=11 Desember 1992 |access-date=9 Desember 2014 |last=Kehr |first=Dave |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150105203135/http://articles.chicagotribune.com/1992-12-11/entertainment/9204220853_1_daniel-kaffee-reiner-demi-moore |archive-date=5 Januarie 2015 }}</ref> |- ! scope="row" |1993 | ''{{sort|Firm|The Firm}}'' | {{sort|McDeere|Mitch McDeere}} | | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |1994 | ''Interview with the Vampire'' | {{sort|Lioncourt|Lestat de Lioncourt}} | | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" rowspan="2" | 1996 | ''Mission: Impossible'' | {{sort|Hunt|Ethan Hunt}} | Ook vervaardiger | style="text-align:center;" | |- | ''Jerry Maguire'' | {{sort|Maguire|Jerry Maguire}} | | style="text-align:center;" | <ref>{{cite news|url=https://variety.com/1996/film/reviews/jerry-maguire-2-1200448137/ |title=Review: 'Jerry Maguire' |work=Variety|date=8 Desember 1996 |access-date=9 Desember 2014 |last=McCarthy |first=Todd |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141227214236/http://variety.com/1996/film/reviews/jerry-maguire-2-1200448137/ |archive-date=27 Desember 2014 }}</ref> |- ! scope="row" |1998 | ''Without Limits'' | N.V.T. | Slegs vervaardiger | style="text-align:center;" | <ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/movies/movie/161795/Without-Limits/details |title=Without Limits (1998) |access-date=9 Desember 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141221184105/http://www.nytimes.com/movies/movie/161795/Without-Limits/details |department=Movies & TV Dept. |work=The New York Times |date=2014 |archive-date=21 Desember 2014 }}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | 1999 | ''Eyes Wide Shut'' | {{sort|Bill|Dr. William Harford}} | | style="text-align:center;" | <ref>{{cite news|url=https://variety.com/1999/film/reviews/eyes-wide-shut-1117742974/ |title=Review: 'Eyes Wide Shut' |work=[[Variety (magazine)|Variety]]|date=July 12, 1999 |access-date=December 9, 2014 |last=McCarthy |first=Todd |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150105061847/http://variety.com/1999/film/reviews/eyes-wide-shut-1117742974/ |archive-date=January 5, 2015 }}</ref> |- | ''Magnolia'' | {{sort|Mackey|Frank T.J. Mackey}} | | style="text-align:center;" | <ref>{{cite news|url=https://articles.latimes.com/1999/dec/17/entertainment/ca-44701/2 |title=Random Lives, Bound by Chance |work=Los Angeles Times]date=17 Desember 1999 |access-date=9 Desember 2014 |last=Turan |first=Kenneth |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141224175437/http://articles.latimes.com/1999/dec/17/entertainment/ca-44701/2 |archive-date=24 Desember 2014 }}</ref> |- ! scope="row" |2000 | ''Mission: Impossible 2'' | {{sort|Hunt|Ethan Hunt}} | Ook vervaardiger | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" rowspan="3" | 2001 | ''Stanley Kubrick: A Life in Pictures'' | Verteller | Dokumentêre prent | style="text-align:center;" | <ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/movies/movie/239446/Stanley-Kubrick-A-Life-in-Pictures/cast |title=Stanley Kubrick: A Life in Pictures (2001)&nbsp;– Acting Credits |access-date=9 Desember 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141221184032/http://www.nytimes.com/movies/movie/239446/Stanley-Kubrick-A-Life-in-Pictures/cast |department=Movies & TV Dept. |work=The New York Times |date=2014 |archive-date=21 Desember 2014 }}</ref> |- | ''The Others'' | N.V.T. | Slegs uitvoerende vervaardiger | style="text-align:center;" | <ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/movies/movie/246294/The-Others/details |title=The Others (2001) |access-date=9 Desember 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141221182444/http://www.nytimes.com/movies/movie/246294/The-Others/details |department=Movies & TV Dept. |work=The New York Times |date=2014 |archive-date=21 Desember 2014 }}</ref> |- | ''Vanilla Sky'' | {{sort|Aames|David Aames}} | Ook vervaardiger | style="text-align:center;" | <ref>{{cite news|url=https://variety.com/2001/film/reviews/vanilla-sky-2-1200552338/ |title=Review: 'Vanilla Sky' |work=Variety|date= 9 Desember 2001 |access-date=9 Desember 2014 |last=McCarthy |first=Todd |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150105061841/http://variety.com/2001/film/reviews/vanilla-sky-2-1200552338/ |archive-date=5 Januarie 2015 }}</ref> |- ! scope="row" rowspan="4" | 2002 | ''Space Station 3D'' | Verteller | Dokumentêr | style="text-align:center;" | <ref>{{cite web|url=https://www.bbfc.co.uk/releases/space-station-2002-0 |title=Space Station |publisher=British Board of Film Classification |access-date=9 Desember 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141221180320/http://www.bbfc.co.uk/releases/space-station-2002-0 |archive-date=21 Desember 2014 }}</ref> |- | ''Minority Report'' | {{sort|Anderton|Chief John Anderton}} | | style="text-align:center;" | <ref>{{cite web|url=https://www.rogerebert.com/reviews/minority-report-2002 |title=Minority Report Movie Review & Film Summary (2002) |publisher=Roger Ebert |last=Ebert |first=Roger |author-link=Roger Ebert |date=21 Junie 2002 |access-date=9 Desember 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141213140749/http://www.rogerebert.com/reviews/minority-report-2002 |archive-date=13 Desember 2014 }}</ref> |- | ''Austin Powers in Goldmember'' |Homself as Austin Powers |Cameorol | style="text-align:center;" | |- | ''Narc'' | N.V.T. | Slegs uitvoerende vervaardiger | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" rowspan="2" | 2003 | ''Shattered Glass'' | N.V.T. | Slegs uitvoerende vervaardiger | style="text-align:center;" | |- | ''The Last Samurai'' | {{sort|Algren|Nathan Algren}} | Ook vervaardiger | style="text-align:center;" | <ref>{{cite web|url=https://www.rogerebert.com/reviews/the-last-samurai-2003 |title=The Last Samurai Movie Review (2003) |publisher=Roger Ebert |last=Ebert |first=Roger |author-link=Roger Ebert |date=5 Desember 2003 |access-date=9 Desember 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141221180254/http://www.rogerebert.com/reviews/the-last-samurai-2003 |archive-date=21 Desember 2014 }}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.sfgate.com/movies/article/A-dogged-Cruise-learns-new-rules-of-war-and-2509954.php |title=A dogged Cruise learns new rules of war – and takes a thumping in the process – as a Western samurai |work=San Francisco Chronicle |date=5 Desember 2003 |access-date=9 Desember 2014 |last=LaSalle |first=Mick |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141221174308/http://www.sfgate.com/movies/article/A-dogged-Cruise-learns-new-rules-of-war-and-2509954.php |archive-date=21 Desember 2014 }}</ref> |- ! scope="row" |2004 | ''Collateral'' | Vincent | | style="text-align:center;" | <ref>{{cite web|url=https://www.rogerebert.com/reviews/collateral-2004 |title=Collateral Movie Review & Film Summary (2004) |last=Ebert |first=Roger |author-link=Roger Ebert |date=6 Augustus 2004 |access-date=9 Desember 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141221180445/http://www.rogerebert.com/reviews/collateral-2004 |archive-date=21 Desember 2014 }}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | 2005 | ''War of the Worlds'' | Ray Ferrier | | style="text-align:center;" | |- | ''Elizabethtown'' | N.V.T. | Slegs vervaardiger | style="text-align:center;" | <ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2005/10/14/movies/14eliz.html |title=Grief, Love and Shoes in a Kentucky Stew |work=The New York Times|date=14 Oktober 2005 |access-date=9 Desember 2014 |last=Scott |first=A. O. |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150506052035/http://www.nytimes.com/2005/10/14/movies/14eliz.html |archive-date=6 Mei 2015 }}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | 2006 | ''Ask the Dust'' | N.V.T. | Slegs vervaardiger | style="text-align:center;" | <ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2006/03/10/movies/10dust.html |title=A Writer's Story of Rage, Lust and Oranges |work=The New York Times|date=10 Maart 2006 |access-date=9 Desember 2014 |last=Dargis |first=Manohla |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141221184054/http://www.nytimes.com/2006/03/10/movies/10dust.html |archive-date=21 Desember 2014 }}</ref> |- | ''Mission: Impossible III'' | Ethan Hunt | Ook vervaardiger | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |2007 | ''Lions for Lambs'' | Senator Jasper Irving | | style="text-align:center;" | <ref>{{cite news|url=https://articles.latimes.com/2007/nov/09/entertainment/et-lions9 |title=As a matter of policy, 'Lions' doesn't play |work=Los Angeles Times|date=9 November 2007 |access-date=9 Desember 2014 |last=Chocano |first=Carina |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141224175412/http://articles.latimes.com/2007/nov/09/entertainment/et-lions9 |archive-date=24 Desember 2014 }}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | 2008 | ''Tropic Thunder'' | Les Grossman | | style="text-align:center;" | <ref>{{cite news|url=https://www.empireonline.com/features/35-great-movie-cameos/p3 |title=Tom Cruise |work=Empire |publisher=Bauer Mediagroep |access-date=9 Desember 2014 |last1=O' Hara |first1=Helen |last2=De Semlyen |first2=Phil |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141221181245/http://www.empireonline.com/features/35-great-movie-cameos/p3 |archive-date=21 Desember 2014 }}</ref> |- | ''Valkyrie'' | Kolonel Claus Von Stauffenberg | | style="text-align:center;" | <ref>{{cite news|url=https://articles.latimes.com/2008/dec/25/entertainment/et-valkyrie25 |title=Faltering ride of the 'Valkyrie' |work=Los Angeles Times|date=25 Desember 2008 |access-date=9 Desember 2014 |last=Turan |first=Kenneth |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141224175435/http://articles.latimes.com/2008/dec/25/entertainment/et-valkyrie25 |archive-date=24 Desember 2014 }}</ref> |- ! scope="row" |2010 | ''Knight and Day'' | Roy Miller / Matthew Knight | | style="text-align:center;" | <ref>{{cite magazine|url=https://www.newyorker.com/magazine/2010/07/05/thrills-and-chills |title=Thrills and Chills |magazine=The New Yorker |date=5 Julie 2010 |access-date=9 Desember 2014 |last=Denby |first=David |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141201064132/http://www.newyorker.com/magazine/2010/07/05/thrills-and-chills |archive-date=1 Desember 2014 }}</ref> |- ! scope="row" |2011 | ''Mission: Impossible&nbsp;– Ghost Protocol'' | Ethan Hunt | Ook vervaardiger | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" rowspan="2" | 2012 | ''Rock of Ages'' | Stacee Jaxx | | style="text-align:center;" | <ref>{{cite magazine|url=https://www.newyorker.com/magazine/2012/06/25/face-the-music |title=Face the Music |magazine=The New Yorker |date=25 Junie 2012 |access-date=9 Desember 2014 |last=Lane |first=Anthony |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141221181143/http://www.newyorker.com/magazine/2012/06/25/face-the-music |archive-date=21 Desember 2014 }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/rock-of-ages-soundtrack-julianne-hough-318774 |title=Tom Cruise Covers Guns N' Roses, Russell Brand Sings Jefferson Starship on 'Rock of Ages' Soundtrack |work=The Hollywood Reporter |date=1 Mei 2012 |access-date=December 9, 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150207063547/http://www.hollywoodreporter.com/news/rock-of-ages-soundtrack-julianne-hough-318774 |archive-date=7 Februarie 2015 }}</ref> |- | ''Jack Reacher'' | Jack Reacher | Ook vervaardiger | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |2013 | ''Oblivion'' | Jack Harper | | style="text-align:center;" | <ref>{{cite news|url=https://articles.latimes.com/2013/apr/18/entertainment/la-et-mn-oblivion-20130419 |title=Review: Tom Cruise's 'Oblivion' a sci-fi adventure to remember |work=Los Angeles Times|access-date=9 Desember 2014 |last=Turan |first=Kenneth |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141224175421/http://articles.latimes.com/2013/apr/18/entertainment/la-et-mn-oblivion-20130419 |archive-date=24 Desember 2014 }}</ref> |- ! scope="row" |2014 | ''Edge of Tomorrow'' | Majoor William "Bill" Cage | | style="text-align:center;" | <ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2014/06/06/movies/tom-cruise-battles-invaders-in-edge-of-tomorrow.html|title=Killed in Action by Aliens, Over and Over Again |work=The New York Times|date=5 Junie 2014 |access-date=9 Desember 2014 |last=Dargis |first=Manohla |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141221184022/http://www.nytimes.com/2014/06/06/movies/tom-cruise-battles-invaders-in-edge-of-tomorrow.html?partner=rss&emc=rss |archive-date=21 Desember 2014 }}</ref> |- ! scope="row" |2015 | ''Mission: Impossible&nbsp;– Rogue Nation'' | Ethan Hunt | Ook vervaardiger | style="text-align:center;" | <ref>{{cite news|url=https://www.latimes.com/entertainment/movies/la-et-mn-mission-impossible-rogue-nation-review-20150731-column.html |title=Once again, Tom Cruise accomplishes the near-impossible in 'Rogue Nation' |work=Los Angeles Times |date=30 Julie 2015 |last=Turan |first=Kenneth |access-date=1 Augustus 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150801125522/http://www.latimes.com/entertainment/movies/la-et-mn-mission-impossible-rogue-nation-review-20150731-column.html |archive-date=1 Augustus 2015 }}</ref> |- ! scope="row" |2016 | ''Jack Reacher: Never Go Back'' | Jack Reacher | Ook vervaardiger | style="text-align:center;" | <ref>{{cite news|last1=Evry |first1=Max |title=Jack Reacher: Never Go Back Begins Filming with Tom Cruise |url=https://www.comingsoon.net/movies/news/624203-jack-reacher-never-go-back-begins-filming-with-tom-cruise#/slide/1 |access-date=22 Oktober 2015 |work=comingsoon.net |date=20 Oktober 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151021131508/http://www.comingsoon.net/movies/news/624203-jack-reacher-never-go-back-begins-filming-with-tom-cruise |archive-date=21 Oktober 2015 }}</ref> |- ! scope="row" rowspan="2" | 2017 | ''The Mummy'' | Sersant Nick Morton | | style="text-align:center;" | <ref>{{cite news|url=https://variety.com/2016/film/news/marwan-kenzari-the-mummy-reboot-tom-cruise-1201729667/ |title=Marwan Kenzari Joins Tom Cruise in 'The Mummy' Reboot |date=14 Maart 2016 |access-date=24 Maart 2016 |work=Variety|last=Kroll |first=Justin |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160320091510/http://variety.com/2016/film/news/marwan-kenzari-the-mummy-reboot-tom-cruise-1201729667/ |archive-date=20 Maart 2016 }}</ref> |- | ''American Made'' | Barry Seal | | style="text-align:center;" | <ref>{{cite news|last1=Fleming |first1=Mike Jr. |title=Universal Sets Tom Cruise-Doug Liman 'Mena' Flight Plan For January 2017 |url=https://deadline.com/2015/05/tom-cruise-doug-liman-mena-universal-january-6-2017-release-1201433436/ |access-date=29 Mei 2015 |website=Deadline Hollywood|date=27 Mei 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150529160214/http://deadline.com/2015/05/tom-cruise-doug-liman-mena-universal-january-6-2017-release-1201433436/ |archive-date=29 Mei 2015 }}</ref> |- ! scope="row" |2018 | ''Mission: Impossible – Fallout'' | Ethan Hunt | rowspan="3" | Ook vervaardiger | style="text-align:center;" | <ref>{{cite news|url=https://www.empireonline.com/movies/features/mission-impossible-fallout-tom-cruise-christopher-mcquarrie-conversation/|work=Empire|title=Making A Mission: Tom Cruise and Christopher McQuarrie In Conversation|last=Hewitt|first=Chris|date=31 Oktober 2018|access-date=7 November 2019}}</ref> |- ! scope="row"|2022 | ''Top Gun: Maverick'' | Kaptein Pete "Maverick" Mitchell | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" | 2023 |''Mission: Impossible – Dead Reckoning Part One'' | rowspan="2" |Ethan Hunt | style="text-align:center;" |<ref>{{cite news|url=https://deadline.com/gallery/mission-impossible-dead-reckoning-part-one-premiere-photos-tom-cruise/|work=Deadline Hollywood|date=19 Junie 2023|accessdate=8 Julie 2023|last1=Lang|first1=Robert|last2=Ntim|first2=Zac|title='Mission: Impossible – Dead Reckoning Part One' World Premiere Photo Gallery: Tom Cruise & Team Hit Rome}}</ref> |- ! scope="row" |2024 | style="background:#FFFFCC;" | ''Mission: Impossible – Dead Reckoning Part Two'' |Ook vervaardiger; Verfilming | style="text-align:center;" | <ref>{{cite web|url=https://movieweb.com/mission-impossible-7-8-release-date-tom-cruise-director-christopher-mcquarrie/|title=Next 2 Mission: Impossible Sequels Will Shoot Back-To-Back with Fallout Director|website=MovieWeb|first=B. Alan|last=Orange|date=14 Januarie 2019|access-date=14 Januarie 2019|archive-date=15 Januarie 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190115101211/https://movieweb.com/mission-impossible-7-8-release-date-tom-cruise-director-christopher-mcquarrie/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.comingsoon.net/movies/news/1127615-mission-impossible-7-set-photos|title=Production Resumes in Mission: Impossible 7 Set Photos|website=Comingsoon.net|first=Maggie Dela|last=Paz|date=18 Maart 2020|access-date=25 Maart 2020|archive-date= 5 Mei 2020|archive-url=https://archive.today/20200505011558/https://www.comingsoon.net/movies/news/1127615-mission-impossible-7-set-photos|url-status=dead}}</ref> |} [[Lêer:Tom Cruise in Paris 2018.jpg|160px|duimnael|Tom Cruise tydens die ''European Red Carpet Paris''-debuut van ''Mission: Impossible – Fallout'', Julie 2018]] == Televisie == {| class="wikitable plainrowheaders" !scope="col"| Jaar !scope="col"| Titel !scope="col"| Rol !scope="col" class="unsortable"| Notas !scope="col" class="unsortable"| {{abbr|Ref(s)|Reference(s)}} |- !scope=row|1993 |''Fallen Angels'' |N.V.T. |Regisseur<br/>Episode: "The Frightening Frammis" |style="text-align:center;"|<ref name=FA>{{cite news|title=Variety and Daily Variety Television Reviews, 1992–1994 |url=https://books.google.com/books?id=PS1g1rnX7rsC&pg=PR145 |work=Variety|date=3 September 1993 |isbn = 9780824037970|access-date=31 Desember 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150926104813/https://books.google.com/books?id=PS1g1rnX7rsC&pg=PR145&lpg=PR145 |archive-date=26 September 2015 |author1 = Prouty}}</ref> |} == Sien ook == * [[Tom Cruise]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{IMDb name|129|Tom Cruise}} {{DEFAULTSORT:Cruise, Tom}} [[Kategorie:Filmografieë]] muu0733k6y2mu6tg9h5fs658wu4vaw4 0 406644 2895133 2850609 2026-04-19T19:45:08Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895133 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | beeld = Florian Zeller 2021.jpg | naam = Florian Zeller | beeldonderskrif = Zeller in 2021 | geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1979|6|28|}} | geboorteplek = [[Parys]], Frankryk | beroep = [[Roman]]sier, [[dramaturg]], draaiboekskrywer en filmregisseur | nasionaliteit = Frans | huweliksmaat = {{marriage|Marine Delterme|2010}} | kinders = 2 }} '''Florian Zeller''' (* [[28 Junie]] [[1979]]) is 'n Franse romansier, dramaturg, draaiboekskrywer en filmregisseur. Hy het die Prix Interallié gewen vir sy 2004 roman, ''The Fascination of Evil'', asook verskeie pryse vir sy toneelstukke.<ref>{{cite news|url=https://www.thetimes.co.uk/article/review-the-son-at-kiln-theatre-nw6-gmp889jqz|title=Review: The Son at Kiln Theatre, NW6|newspaper=The Times|last=Treneman|first=Ann|date=27 Februarie 2019}}</ref><ref>{{Cite web|date=2016-04-04|title=Olivier awards 2016: Judi Dench and Rufus Norris deserve their statuettes|url=http://www.theguardian.com/stage/2016/apr/04/olivier-awards-2016-judi-dench-rufus-norris-national-theatre|access-date=2021-03-28|website=the Guardian|language=en}}</ref> Sy eerste rolprent, ''The Father'', met [[Anthony Hopkins]] en [[Olivia Colman]], is gebaseer op sy gelyknamige toneelstuk (Le Père). Die rolprent het ses benoemings ontvang tydens die [[93ste Oscar-toekenningsaand]], insluitende Beste Rolprent. Zeller het die Oscar vir Beste Verwerkte Draaiboek saam met Christopher Hampton gewen. Die rolprent het ook vier benoemings ontvang tydens die [[78ste Golden Globe-toekenningsaand]], en ses benoemings by die 74ste Britse Akademie-toekenningsaand (ook bekend as die BAFTA's). Sedertdien is dit as een van die beste films van die 2020's en die 21ste eeu aangehaal.<ref name="Hughes">{{Cite web |last=Hughes |first=Mark |title=The Top 150 Greatest Films Of The 21st Century |url=https://www.forbes.com/sites/markhughes/2021/05/31/the-top-150-greatest-films-of-the-21st-century/ |access-date=2023-10-18 |website=Forbes |language=en}}</ref><ref name="timeout">{{cite web | url=https://www.timeout.com/film/the-100-best-movies-of-the-21st-century-so-far | title=The 100 best films of the 21st century (So far) | work=Time Out Worldwide | date=6 February 2022 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://collider.com/best-drama-movies-2020s/ | title="Don't be so eager to be offended." the 20 Best Drama Movies of the 2020s So Far, Ranked | website=[[Collider (website)|Collider]] | date=24 August 2023 }}</ref><ref name="Maher 2021 r393">{{cite web | last=Maher | first=Kevin | title=give the man an Oscar! (Oh, they did) | website=The Father review | date=10 June 2021 | url=https://www.thetimes.com/culture/film/article/the-father-review-give-the-man-an-oscar-oh-they-did-dklxnwf90 | access-date=19 January 2024}}</ref> In 2025,hy het aangesluit by die'''Académie Française''', die mees gesogte instelling in Frankryk.<ref>https://variety.com/2025/film/global/the-father-florian-zeller-french-society-academie-francaise-1236573043/</ref> == Biografie == Zeller het sy eerste roman, getiteld ''Artificial Snow'', geskryf toe hy twee-en-twintig was. Dit was egter sy derde roman, ''The Fascination of Evil'', wat hom bekend gemaak het in Frankryk. Dit is gekies vir die Prix Goncourt. Sy toneelstuk, ''Le Père (The Father)'', is opgevoer by Londen se West End-teater en het kritiese lof ontvang.<ref>{{cite web|url=http://florian-zeller.hautetfort.com/archive/2015/07/01/the-father-au-theatre-de-londres-le-wyndham-s-theatre-5649448.html|title=The Father, au théâtre de londres le Wyndham's Theatre !|website=www.florian-zeller.hautetfort.com|language=fr|trans-title=The Father, at the London Theater Wyndham's Theater!|date=1 Julie 2015|access-date=15 February 2019|archive-date=17 Oktober 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181017233707/http://florian-zeller.hautetfort.com/archive/2015/07/01/the-father-au-theatre-de-londres-le-wyndham-s-theatre-5649448.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|title=The best of the decade|url=https://www.thetimes.co.uk/article/the-best-of-the-decade-jzfv7gs5k|access-date=2021-03-28|website=www.thetimes.co.uk|language=en}}</ref> Dit het verskeie pryse en nominasies in Parys, Londen en New York ontvang.<ref>{{cite web|url=https://www.stage-door.com/3/Reviews/Entries/2019/2/the-father.html|title=The Father - Stage Door|website=www.stage-door.com|date=14 Februarie 2019|access-date=15 Februarie 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190216094941/https://www.stage-door.com/3/Reviews/Entries/2019/2/the-father.html|archive-date=16 February 2019|url-status=dead}}</ref> Volgens ''[[The Times]]'' is ''The Father'' "een van die beste toneelstukke van die eeu".<ref>{{cite news | url=https://www.thetimes.co.uk/article/best-plays-of-the-century-theatre-shows-k8n9vjj03 | title=The 25 best plays of the century }}</ref> Zeller se komedie, ''The Truth'', is in Junie 2017 by die West End opgevoer en het 'n Laurence Olivier-benoeming vir Beste Komedie ontvang. Sy toneelstuk, ''The Height of the Storm'', met [[Jonathan Pryce]] en [[Eileen Atkins]], is in September 2018 by die West End opgevoer en in September 2019 by New York se [[Broadway]].<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2019/02/06/theater/the-height-of-the-storm-broadway.html|title='The Height of the Storm' Is Heading to Broadway|newspaper=The New York Times|last=Aridi|first=Sara|date=6 Februarie 2019}}</ref> Dit is al "die beste toneelstuk van 2018" genoem<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/stage/2018/dec/17/top-10-theatre-shows-2018|title=Top 10 theatre shows of 2018|newspaper=The Guardian|last=Billington|first=Michael|date=17 Desember 2018}}</ref>. Sy toneelstuk, ''The Mother'', met [[Isabelle Huppert]], is in Februarie 2019 in [[New York]] opgevoer.<ref>{{cite web|url=https://www.theatermania.com/off-broadway/news/the-mother-isabelle-huppert-extends-atlantic-theater-company_87832.html|title=Florian Zeller's ''The Mother'', Starring Isabelle Huppert, Extends|website=TheaterMania.com|last=Fujishima|first=Kenji|date=14 Februarie 2019}}</ref> Sy toneelstuk ''The Son'' is in Februarie 2019 in Londen opgevoer, en in September van dieselfde jaar by die West End, en is deur resensente geloof. == Toneelstukke == *2004: ''L'Autre'' *2005: ''Le Manège'' *2006: ''Si tu mourais'' *2008: ''Elle t'attend'' *2010: ''The Mother'' (2015 in Londen, 2019 in New York) *2011: ''The Truth'' (2017 in Londen) *2012: ''Le Père (The Father)'' (2014 in Londen, 2016 in New York, verwerk vir die 2015 rolprent ''Floride'' en 2020 se ''The Father'') *2013: ''Une heure de tranquillité'' (verwerk vir die 2014 rolprent ''Do Not Disturb'') *2014: ''The Lie'' (2017 in Londen) *2016: ''L'Envers du décor'' (verwerk vir die 2018 rolprent ''The Other Woman'') *2016: ''The Height of the Storm'' (2018 in Londen) *2018: ''Le Fils (The Son)'' (2019 in Londen, verwerk vir die 2022 rolprent ''The Son'') *2021: ''The Forest'' (2021 in Londen) == Filmografie == *2008: ''Castle in Sweden'' (skrywer) *2014: ''Do Not Disturb'' (skrywer) *2018: ''The Other Woman'' (skrywer) *2020: ''The Father'' (skrywer en mederegisseur) *2022: ''The Son'' (skrywer en regisseur) == Romans == *2002: ''Artificial Snow'' *2003: ''Lovers or Something Like It'' *2004: ''The Fascination of Evil'' *2006: ''Julien Parme'' *2012: ''La Jouissance'' == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Commons category}} * {{IMDb name|1725469}} * [http://editions.flammarion.com/Auteurs/zeller-florian Werke] by Flammarion {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Zeller, Florian}} [[Kategorie:Geboortes in 1979]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Franse skrywers]] [[Kategorie:Franse dramaturge]] 7zhz2xi8syhkk9iotfz4q1n7ekb7u8x 0 407401 2895212 2893579 2026-04-20T05:36:12Z Oesjaar 7467 /* Groen-tee */ Verbeter 2895212 wikitext text/x-wiki {{Skoonmaak}} Daar is verskeie '''gesondheids- en medisinale voordele van tee''' wat al die pad van gewigsverlies tot by regulering van [[bloeddruk]] strek. Een van die vroeë verslae van die gebruik van tee vir medisinale gebruike dateer terug na die vroeë 3de eeu n.C. in 'n mediese teks geskryf deur [[Chinese]] [[:en:Hua_Tuo|doctor Hua Tuo]]. Verskeie mense drink tee op 'n daaglikse basis vir medisinaalevoordele of selfs vir hul genot. == Geskiedenis == Daar is spekulasie dat die tee plant oorspronklik van suiwesterse [[China]], [[Tibet]] en [[Noord-Indië]] af ontstaan het. Chinese handelaars het gereeld deur hierdie lande gereis en het teëgekom met mense wat aan teeblare kou vir medisinaale doeleindes.<ref>https://www.peets.com/blogs/peets/a-history-of-tea</ref> Volgens 'n legende van [[2737 v.C.]], was die eerste tee ontdek deur Chinese keiser [[:en:Shennong|Shen Nung]] hy het onder 'n boom gesit terwyl sy bediende drink water gekook het, maar 'n paar blare vanaf 'n boom het in die water in geval. Sheng Nung 'n bekende kruie dokter, het besluit om die infusie te drink wat sy bediende perongeluk geskep het.<ref>https://www.cam.ac.uk/research/discussion/just-your-cup-of-tea-the-history-and-health-claims-of-the-nations-favourite-brew</ref> Die boom was geglo om 'n [[Camellia sinensis|Camellia Sinensis]] boom te wees<ref>https://www.tea.co.uk/history-of-tea</ref> wat ons vandag as ‘’“Wit tee”’’ met baie verskeie medisinale voordele ken.<ref>https://www.sciencedirect.com/topics/agricultural-and-biological-sciences/camellia-sinensis</ref> So vroeg as 4000 – 5000 jaar gelede het die Chinese mense bewus geword dat tee gesondheid kan bevorder en sommige menslike siektes kan voorkom. Dit is aan geteken in klassieke boeke soos Sheng Nong se Herbal Classic<ref>https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4322420/</ref> Tee was hoofsaaklik gebruik vir sy medisinale eienskappe, dit as weetenskaplik erken dat tee 'n bron van [[Antioksidant|antioksidante]] en 'n natuurlike immuniteitsversterker is.<ref>https://www.newbyteas.com/gb/journal/the-origins-of-tea-and-its-medicinal-properties{{Dooie skakel|date=Januarie 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Met verloop van tyd het teeverbruik toegeneem en versprei met behulp van komplekse interkulturele uitruilings wat met die teekultuur verband gehou het, was die gevolg van die beweeging van handelaars, sendelinge en dokters langs aan die Sypaaie wat bygedra het met die verspreiding van die gebruik van tee. Terwyl hulle deur die uiterste dele van van [[Eurasië]] gereis het, is verskillende elemente van kultuur na beide die [http://Oostenryk Ooste] en die [[Weste]] oor gedra.<ref>https://en.unesco.org/silkroad/content/cultural-selection-diffusion-tea-and-tea-culture-along-silk-roads</ref> ==Invloed== Saamgeperste tee was gebruik as m vorm van geldeenheid wat vir byna enigiets in die Tibetaanse saamlewing kon betaal, soos betaling van werkers en bediendes.<ref>https://rauantiques.com/blogs/canvases-carats-and-curiosities/history-of-tea</ref> Tee het 'n sentrale rol gespeel in verskeie belangrike historiese gebeurtenisse soos die [[Eerste Opiumoorlog]] en die [[Amerikaanse Rewolusie|Amerikaanse Revolusie]]. In die einde van die 18de eeu was die gebruik van tee in [[Engeland]] in hoe aanvraag, handel was noodsaaklik om die land se te korte en beleid te ondersteun.<ref>https://www.treehugger.com/how-tea-changed-the-world-4863908</ref> Maar nou speel tee 'n belangrike rol in landelike ontwikkeling, armoedevermindering en voedselsekerheid in ontwikkelde lande aangesien dit een van die grootste kontantgewasse is wat ook werk aan burgers verskaf.<ref>https://www.un.org/en/observances/tea-day</ref> Tee het ook 'n impak op moderne medisyne mense wat tee langtermyn drink is bewys om gesonder in algeeel te wees asook om 'n sterker [[Immuunstelsel|imuunstelsel]] te hê. Dit wil se dat dit mense ooreed om tee te begin drink en meer natuurlike middels om jou gesondheids beter te maak gebruik. Tee en sy hoofkomponente, soos [[groen tee]], swart tee, tee polifenole, en [https://www.healthline.com/nutrition/egcg-epigallocatechin-gallate epigallocatechin-3-gallaat (EGCG)] verskaf deur drinkwater of 'n dieet, is gedemonstreer om [https://af.opentran.net/afrikaans-javaans/tumorgenese.html tumorgenese] in baie diermodelle vir verskillende organe te inhibeer plekke, insluitend die [http://long long], mondholte, [[slukderm]], [[maag]] ensovoorts, wat veroorsaak dat jou organe 'n immuun bou en hulle funksies meer effektief kan uivoer.<ref>https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4322420/</ref> ==Gebruike== Daar is onteenseglik ontelbare gebruike vir tee vanaf 'n heerlike drankie na eksterne gebruike. Maar tee word hoofsaaklik gebruik vir hul medisinale voordele dit help om siektes te voorkom gesonde gewig te bestuur, verligging van fiesiese ongemak, en meer.<ref>https://www.everydayhealth.com/diet-nutrition/diet/best-teas-your-health/</ref> Tee kan gebruik word om jou oe te ontpoff en jou voete te ontstink, deur jou voete 1 keer 'n week vir 20 minute in soet-ruikende tee water te laat bad. , volgens ''[https://www.rd.com/ Readers Digest]''. Geswelde oogverligting kan op gelos word deur 'n tee sakkie vir 20 minute op jou oe te laat sit. Dit is een van die algemeenste gebruike van oorskiet tee sakkies. Die [[Tannien|Tanniene]] in die tee tree op om swelling te verminder en moeë oë te streel. Anniensuur en Teobromien in tee help om die brand van 'n sonbrand, skeermes brand of gewoone brand as gevolg van hitte te verkoel. Plaas net 'n verkoelde tee sakkie op die aangetaste area vir onmiddellike verligting. Dit sal ook help om gifblaaruitslag beter te laat voel.<ref>https://www.heavenlytealeaves.com/blogs/heavenly-tea-leaves-blog/7-creative-uses-for-tea</ref> ==Tee== [[Lêer:Teestrauch Detail.jpg|duimnael|Teestruik]] [[Lêer:Tea bags.jpg|duimnael|Teesakkies]] '''Tee''' (''[[Engels]]:'' ''tea''; ''[[Nederlands]]:'' ''thee''; ''[[Duits]]:'' ''Tee''; ''[[Chinees]]:'' 茶 ''chá'') is 'n warm drankie wat uit die gedroogde blare van die teestruik ''[[Camellia sinensis]]'' berei word.<ref>'''HAT''': [[Handwoordeboek van die Afrikaanse Taal]]. Vyfde uitgawe, F. F. Odendal & R.H. Gouws, 2005.</ref> [http://Tee Tee] is een van die baie maniere om op 'n gesonde en natuurlike wyse oorfleilige gesondheidsvoordele in te reep. Van die hoof tiepes tee vir gesondheid is Groen-Tee, Swart-Tee, Wit-Tee, Kamille-tee, Gemmer-tee,Rooibos-tee ‘’rooi tee’’, Peperment-tee, Chai-Tee ens<ref>https://www.everydayhealth.com/diet-nutrition/diet/best-teas-your-health/</ref> ===Groen-tee=== [[Lêer:Green tea 3 appearances.jpg|200px|duimnael|Die voorkoms van groen tee in drie verskillende stadiums (van links na regs): die ingewande blare, die droë blare en die vloeistof.]] Groen tee is soos 'n welstandselikser dit is ryk aan antioksidante en is gelaai met katekiene, kragtige antioksidante wat help om selskade te voorkom. Hierdie antioksidante kan ook teen verskeie siektes beskerm.<ref> https://www.healthline.com/nutrition/top-10-evidence-based-health-benefits-of-green-tea</ref>Dit verbeter jou Hartgesondheid, gereelde verbruik van groen tee word geassosieer met 'n laer risiko van [http://kardiovaskulêre%20siektes kardiovaskulêre siektes]. Dit kan help om slegte [[cholesterol]]vlakke te verlaag en die verhouding van goeie cholesterol tot slegte cholesterol te verbeter.<ref>https://www.everydayhealth.com/atrial-fibrillation/diet/teas-and-heart-health/</ref> Groen tee is bestudeer vir sy potensiële rol in gewigsverlies. Die kombinasie van kafeïen en katekiene kan metabolisme 'n hupstoot gee en help om vet te verbrand. Dit gaan nie jou liggaam maak om net gewig te verloor nie maar gepaart met 'n gooie diet en eet gewoonted sal dit jou gewigsverlies reis 'n hup stoot gee omdat die antioxidante jou [[metabolisme]] help herstell en versnell.<ref>https://www.medicalnewstoday.com/articles/320540</ref>Die kafeïeninhoud in groen tee, saam met die aminosuur L-theanine, kan sinergistiese effekte op breinfunksie hê. Dit kan bui, waaksaamheid en kognitiewe funksie verbeter. Die groen tee verminder jou stress vlakke wat help met optimaale brein funksie en versterk werkende geheue en aandag.<ref>https://www.insider.com/guides/health/diet-nutrition/green-tea-benefits</ref>. Sommige studies dui daarop dat die polifenole in groen tee is epigallocatechin gallate (EGCG) en kan help om teen sekere soorte [[Kanker|kankers]] te beskerm, soos Maagkanker en die groei van velgewasse as ge volg van die prolifenole se anti-inflammatoriese en antikanker eienskappe. Dit kan ook help om bloedsuikervlakke te reguleer, wat dit voordelig maak vir individue met of die risiko loop om tipe 2-diabetes te ontwikkel.<ref>https://www.mountsinai.org/health-library/herb/green-tea</ref> Die katekiene in groen tee het antibakteriese eienskappe wat kan help om die groei van skadelike bakterieë in die mond te inhibeer. Dit kan bydra tot verbeterde tandheelkundige gesondheid en verminderde risiko van holtes. Die antioksidante in groen tee help ook om 'n slegte asem en slegte smaak in jou mond te verminder<ref>{{Cite web |url=https://www.rejuvdentist.com/nutrition-and-oral-health/green-tea-teeth/ |title=argiefkopie |access-date=16 Oktober 2023 |archive-date=16 Oktober 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231016223920/https://www.rejuvdentist.com/nutrition-and-oral-health/green-tea-teeth/ |url-status=dead }}</ref>.Die [[Anti-inflammatoriese middel|anti-inflammatoriese]] effektein die tee help met inflamitasie in jou tandvleis, en kan voordelig wees vir toestande wat inflammasie behels, soos [[artritis]].<ref>https://www.webmd.com/diet/can-tea-help-with-inflammation</ref>. Die antioksidante in groen tee kan ook help om die vel te beskerm teen skade wat deur vrye radikale veroorsaak word. Sommige studies dui ook daarop dat groen tee uittreksels anti-veroudering effekte op die vel kan hê.<ref>https://asianbeautyessentials.com/blogs/the-idol-beauty-blog/green-tea-skin-benefits</ref><ref>https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3586922/</ref> Alhoewel groen tee talle gesondheidsvoordele bied is dit noodsaaklik om die tee te drink met 'n gesonde, goeie en gebalanseerde leefstyl om die beste resultate te sien. Te veel van enigiets is selde 'n goeie ding, so matige verbruik is die sleutel. Konsultasie met 'n gesondheidswerker is raadsaam vir individue met spesifieke gesondheidsprobleme of toestande ===Swart-tee=== [[Lêer:Black Tea from Kerala IMG 20200924 201237.jpg|thumb|right|Kopie Swart-Tee]] [[Swarttee|Swart tee]], met sy robuuste geur en ryk geskiedenis, het ook talle gesondheidsvoordele maar net soos groen tee, bevat swart tee antioksidante, soos polifenole, wat tot hartgesondheid kan bydra. Gereelde verbruik word geassosieer met 'n verminderde risiko van [[Hartsiektes|hartsiektes]].<ref>https://www.uclahealth.org/news/6-health-benefits-of-drinking-black-tea</ref>. Swart tee is 'n kragtige bron van antioksidante, insluitend theaflavins en thearubigins. Hierdie antioksidante help om vrye radikale te neutraliseer en kan bydra tot algemene gesondheid.<ref>https://www.uclahealth.org/news/6-health-benefits-of-drinking-black-tea</ref><ref>https://www.healthline.com/nutrition/black-tea-benefits</ref> Sommige studies dui daarop dat gereelde verbruik van swart tee kan bydra tot beskeie verlagings in [[bloeddruk]], wat kardiovaskulêre gesondheid bevorder.<ref>https://www.uclahealth.org/news/6-health-benefits-of-drinking-black-tea</ref>. Die tee bevat verbindings wat die groei van voordelige dermbakterieë kan bevorder, wat spysverteringstelselgesondheid ondersteun en bydra tot verbeterde beengesondheid, wat moontlik die risiko van osteoporose verminder.<ref>https://www.arthritis.org/health-wellness/healthy-living/nutrition/healthy-eating/best-drinks-for-arthritis</ref> Asook bevat dit kafeïen, wat waaksaamheid kan verbeter en kognitiewe funksie kan verbeter. Dit bevat ook L-teanien, 'n aminosuur wat kalmerende effekte kan hê, wat die stimulerende effekte van kafeïen uitbalanseer.<ref>https://www.healthline.com/nutrition/black-tea-benefits</ref> Daar wor op ge dui dat gereelde verbruik van swart tee geassosieer kan word met 'n laer risiko van beroerte. Swart tee kan help om cholesterolvlakke te verbeter, veral deur die verhoging van vlakke van hoëdigtheid lipoproteïen (HDL) [[cholesterol]], wat as ''goeie'' cholesterol beskou word, en speel 'n rol in die bestuur van bloedsuikervlakke en die vermindering van die risiko van [[Tipe 2-diabetes|tipe 2-diabetes]]<ref>https://www.ars.usda.gov/news-events/news/research-news/2003/study-shows-tea-consumption-lowers-blood-cholesterol/</ref><ref>https://www.uclahealth.org/news/6-health-benefits-of-drinking-black-tea</ref>. Die L-teanien-inhoud in swart tee, gekombineer met sy matige kafeïeninhoud, kan stresverligtende en kalmerende effekte hê.<ref>https://www.joko.co.za/blog/need-to-calm-down-relax-with-these-teas/</ref> Genuit die tee met nm goeie, gesonde en gebalanseerde diet vir die beste resultate. Daarbenewens kan individuele reaksies op tee verskil, so dit is altyd 'n goeie idee om na jou liggaam te luister en met 'n gesondheidswerker te konsulteer as jy spesifieke gesondheidsprobleme het. ===Wit-tee=== [[Image:Bai Hao Yinzhen or Silver needle White Tea.JPG|thumb|right|Die sigbare wit hare is 'n unieke eienskap van die [[Bai Hao Yinzhen tee]]]] Wit tee, afkomstig van die [[Teestruik|Camellia sinensis]]-plant, is bekend vir sy delikate geur en minimale verwerking. Terwyl wetenskaplike navorsing oor wit tee beperk is in vergelyking met groen of swart tee, is sommige potensiële gesondheidsvoordele geïdentifiseer Wit tee bevat polifenole, soos katekiene en flavonoïede, wat as antioksidante funksioneer. Hierdie verbindings kan help om vrye radikale te neutraliseer, wat moontlik [[oksidatiewe stres|Oksidatiewe stres]] in die liggaam verminder.<ref>https://greatist.com/eat/white-tea-</ref><ref>benefitshttps://www.webmd.com/diet/health-benefits-white-tea</ref>. Die antioksidante in wit tee kan tot kardiovaskulêre gesondheid bydra deur cholesterolvlakke te verbeter en gesonde [[Bloedvat|bloedvate]] te bevorder.<ref>https://www.healthline.com/nutrition/white-tea-benefits</ref>. Wit tee kan anti-inflammatoriese effekte hê, wat moontlik toestande wat verband hou met inflammasie kan bevoordeel. Die antimikrobiese eienskappe kan bydra tot mondgesondheid deur die groei van [[Bakterie|bakterieë]] wat met plaakvorming en holtes geassosieer word, te inhibeer.<ref>https://www.waterdrop.com/blogs/magazine/9-benefits-of-white-tea-you-should-know</ref>. Wittee-ekstrak kan help met gewigsverlies deur die ophoping van vetselle te verminder en vetafbraak te bevorder die tee help om metabolisme met 'n ekstra 4-5% te verhoog, en verbrand ongeveer 70-100 meer kalorieë daagliks. Boonop help die polifenole wat in wit tee voorkom om vet af te breek en te verhoed dat nuwe vetselle vorm.<ref>https://tea101.teabox.com/white-tea-and-weight-loss</ref><ref>https://www.waterdrop.com/blogs/magazine/9-benefits-of-white-tea-you-should-know</ref>. Die antioksidante in wit tee kan beskermende effekte op die vel hê, wat moontlik die impak van veroudering verminder en algehele velgesondheid bevorder en help om plooie, ontsteking, [[Hiperpigmentasie|hiperpigmentasie]], fyn lyntjies, sonbrand en dehidrasie te behandel en te voorkom<ref>{{Cite web |url=https://sundree.com/blogs/news/the-benefits-of-white-tea-extract-in-your-skincare |title=argiefkopie |access-date=16 Oktober 2023 |archive-date=16 Oktober 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231016223919/https://sundree.com/blogs/news/the-benefits-of-white-tea-extract-in-your-skincare |url-status=dead }}</ref>. Die polifenole in wit tee is ondersoek vir hul potensiële rol in die voorkoming van sekere soorte kankers. Meer studies is nodig om afdoende bewyse te vestig. Maar die tee is gepak met asntioxsidant wat dit 'n ongelooflike gesoonde tee maak.<ref>https://www.healthline.com/nutrition/white-tea-benefits</ref>. Wit tee kan immuunversterkende eienskappe hê, alhoewel navorsing op hierdie gebied steeds opduik. Meer onlangse studies het bevind dat wit tee selfs meer doeltreffend as groen tee is, wat antibakteriese, antivirale en antifungale effekte toon. Wit tee kan ook immuunselle beskerm.<ref>https://dragonflytea.com/blogs/our-blog/the-extraordinary-benefits-of-drinking-white-tea</ref> Dit is belangrik om daarop te let dat die bestaande wetenskaplike literatuur oor wit tee relatief yl is, en verdere navorsing is nodig om hierdie potensiële gesondheidsvoordele te staaf. Soos met enige dieetkomponent, is moderering die sleutel, en individuele reaksies kan verskil. Dit is raadsaam om met 'n gesondheidswerker te konsulteer vir persoonlike gesondheidsaanbevelings. ===Kamille-tee=== [[Lêer:Camomile tea, High Tea at the Savoy Hotel.jpg|thumb|Kamilletee word bedien by die Savoy Hotel in Londen, Engeland]] Kamilletee, afkomstig van die gedroogde blomme van die kamilleplant (Matricaria chamomilla of Chamaemelum nobile), word erken vir sy potensiële gesondheidsvoordele. Alhoewel individuele antwoorde kan verskil.<ref>https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2995283/</ref> Kamille bevat verbindings, soos chamazulene en bisabolol, met anti-inflammatoriese effekte. Dit kan help om [[inflammasie]] in die liggaam te verminder.<ref>https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2995283/</ref> Kamilletee word dikwels verbruik om spysverteringsongemak, insluitend spysvertering en opgeblasenheid, te verlig. Die ligte ontspannende eienskappe daarvan kan help om die spysverteringskanaal te streel.<ref>{{Cite web |url=https://portfoliocoffee.ca/blogs/coffee-news-coffee-blog/11-surprising-benefits-of-chamomile-tea-for-hair-skin-and-more |title=argiefkopie |access-date=16 Oktober 2023 |archive-date=16 Oktober 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231016223919/https://portfoliocoffee.ca/blogs/coffee-news-coffee-blog/11-surprising-benefits-of-chamomile-tea-for-hair-skin-and-more |url-status=dead }}</ref> Die kalmerende effekte van kamilletee word algemeen geassosieer met verbeterde slaapkwaliteit. Kamille bevat apigenien, wat aan sekere reseptore in die brein kan bind, wat bydra tot 'n gevoel van ontspanning en bevat ook ligte anxiolitiese ‘’(angsverminderende)’’ effekte kan hê, moontlik toegeskryf aan die interaksie daarvan met [[Neurotransmitter|neurotransmitters]] in die brein.<ref>https://artfultea.com/blogs/wellness/chamomile-tea-benefits</ref>Die anti-inflammatoriese en antioksidante eienskappe van kamille kan bydra tot velgesondheid. Eksterne toediening, soos in die vorm van rome wat met kamille toegedien is, word ook vir veltoestande ondersoek.<ref>https://upcirclebeauty.com/blogs/upcircle/skincare-benefits-of-chamomile</ref> Verligting van menstruele pyn kom saam met die verbruik van Kamilletee dit bied verligting [[Menstruasie|menstruele krampe]] as gevolg van sy spierverslappende eienskappe. Sy tee help ook om die werking van [[dopamien]] en serotonien te moduleer, wat help om die impak van [[Depressie (gemoedstoestand)|depressie]]we simptome te verreken of ten minste te verminder<ref>https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6970572/</ref> Kamille bevat verbindings wat immuunmodulerende effekte kan hê, wat moontlik die liggaam se verdedigingsmeganismes ondersteun. Navorsingstudies dui op verskeie moontlike kamille-voordele, insluitend 'n laer risiko van dood as gevolg van hartsiektes, immuunstelselondersteuning en moontlike beskerming teen sommige kankers. Volgens 'n navorsingsoorsig kan kamilletee ook vroue help wat aan [[Premenstruele sindroom|premenstruele sindroom]] ly.<ref>https://www.health.harvard.edu/nutrition/the-health-benefits-of-3-herbal-teas</ref> Kamille is 'n bron van antioksidante, wat kan help om oksidatiewe stres en die gepaardgaande uitwerking daarvan op die liggaam te bekamp. Kamille is bekend vir sy ontspannende eienskappe, en maak 'n strelende. Aangesien kamille ook 'n baie ligte kalmeermiddel is, kan dit jou help om fisies en geestelik te kalmeer.<ref>https://artfultea.com/blogs/wellness/chamomile-tea-benefits</ref> Terwyl kamilletee oor die algemeen as veilig vir die meeste individue beskou word, is dit belangrik om daarop te let dat dit allergiese reaksies kan veroorsaak by diegene wat sensitief is vir plante in die Asteraceae-familie. Individue met ragweed-allergieë, veral, moet versigtig wees.<ref>https://www.healthline.com/health/allergies/can-you-be-allergic-to-tea</ref> Soos met enige kruiemiddel, kan individuele reaksies verskil, en konsultasie met 'n gesondheidswerker is raadsaam, veral vir individue met bestaande mediese toestande of diegene wat medikasie neem. ===Gemmer-tee=== '''[[Gemmer]]tee''', afkomstig van die risoom van die Zingiber officinale-plant, word al eeue lank verbruik vir beide sy duidelike geur en potensiële gesondheidsvoordele. Wetenskaplike navorsing dui op verskeie gebiede waar gemmertee gesondheid positief kan beïnvloed.<ref>https://www.bbcgoodfood.com/howto/guide/health-benefits-ginger-tea</ref> Gemmer bevat bioaktiewe verbindings, soos gingerol, bekend vir hul anti-inflammatoriese effekte. Gereelde verbruik van gemmertee kan bydra tot die vermindering van inflammasie in die liggaam, wat moontlik simptome van inflammatoriese toestande verlig.<ref>https://artfultea.com/blogs/wellness/ginger-tea-benefits</ref> Gemmertee word dikwels geprys vir sy spysverteringsvoordele. Dit kan help om die leegmaak van die maag te versnel, wat slegte spysvertering en ongemak verminder. Boonop kan gemmertee naarheid verlig, wat dit 'n moontlike middel maak vir bewegingsiekte en oggendnaarheid tydens swangerskap.<ref>https://www.tuasaude.com/en/how-to-lose-weight-with-ginger-tea/</ref> Verskeie studies dui daarop dat gemmer effektief kan wees in die vermindering van naarheid en braking wat verband hou met verskeie toestande, insluitend chemoterapie-geïnduseerde naarheid en swangerskap-verwante oggendnaarheid.<ref>https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4818021/</ref> Gemmer se anti-inflammatoriese eienskappe strek tot pynverligting. Gereelde verbruik van gemmertee kan bydra tot die hantering van muskuloskeletale pyn en ongemak, wat 'n natuurlike alternatief bied vir individue wat nie-farmakologiese pynverligting<ref>soek.https://www.medicalnewstoday.com/articles/ginger-tea-side-effects</ref><ref>{{Cite web |url=https://versusarthritis.org/about-arthritis/complementary-and-alternative-treatments/types-of-complementary-treatments/ginger/ |title=argiefkopie |access-date=16 Oktober 2023 |archive-date=16 Oktober 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231016223920/https://versusarthritis.org/about-arthritis/complementary-and-alternative-treatments/types-of-complementary-treatments/ginger/ |url-status=dead }}</ref> Gemmer bevat antioksidante wat kan bydra tot die ondersteuning van die immuunstelsel. Die tee help ook jou immuunstelsel deur om vir dit ’n hupstoot te gee as gevolg van sy kragtige antibakteriese eienskappe wat kan help om jou veilig en gesond te hou. Gemmer kan ook help om jou [[immuunstelsel]] in topvorm te hou danksy sy anti-inflammatoriese effekte.<ref>https://artfultea.com/blogs/wellness/ginger-tea-benefits</ref> Sommige studies dui daarop dat gemmer kan help om bloedsuikervlake te verlaag. Alhoewel dit nie 'n plaasvervanger vir mediese behandeling is nie, kan die inkorporering van gemmertee in 'n gebalanseerde dieet oorweeg word vir individue met of 'n risiko vir [[diabetes]].<ref>https://www.healthline.com/health/diabetes/ginger-and-diabetes</ref> Gemmer kan kardiovaskulêre gesondheid positief beïnvloed deur by te dra tot laer bloeddruk en cholesterolvlakkeal al word gemmetee gewoonlik beskou as 'n maagsopper, kan dit ook help met cholesterol. Gemmerpoeier het lipiedvlakke aansienlik verlaag<ref>https://www.healthline.com/health/high-cholesterol/herbal-tea</ref>Verdere navorsing is egter nodig om afdoende bewyse vas te stel rakende die langtermyn kardiovaskulêre voordele daarvan, maar die vitamiene, minerale en aminosure in gemmertee kan help om bloedsirkulasie te herstel en te verbeter wat kan help om die kans op kardiovaskulêre probleme te verminder. Gemmer kan voorkom dat vet in die are neerslaan en help om hartaanvalle en beroerte te voorkom.<ref>https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/health-fitness/diet/8-health-benefits-of-ginger-tea/articleshow/27715978.cms</ref> Beperkte studies stel voor dat gemmer 'n rol kan speel in gewigsbestuur deur metabolisme te verhoog en gevoelens van honger te verminder. Meer navorsing is nodig om die omvang van gemmer se impak op gewig ten volle te verstaan.<ref>https://www.webmd.com/diet/health-benefits-lemon-ginger-tea</ref> Terwyl gemmertee oor die algemeen veilig is vir die meeste individue, kan dit met sekere medikasie interaksie hê. Konsultasie met 'n gesondheidswerker word aangeraai, veral vir individue wat antikoagulante gebruik of diegene met onderliggende gesondheidstoestande.<ref>https://www.mountsinai.org/health-library/herb/ginger</ref> Gemmertee bied 'n geurige en potensieel [[Gesondheid|gesondheids]]bevorderende as 'n drankie. Soos met enige kruiemiddel, kan die effekte daarvan tussen individue verskil. Terwyl wetenskaplike navorsing verskeie gesondheidsvoordele ondersteun, is dit van kardinale belang om gemmertee in 'n gebalanseerde leefstyl te integreer en professionele advies in te win vir persoonlike gesoond heids kwessies. <gallery> Lêer:Limon&zingiber.jpg|Suurlemoengemmertee Lêer:Saenggang-cha 6.jpg|''Saenggang-cha'' (gemmertee) gemaak van ''saenggang-cheong'' Lêer:Wedang Jahe.jpg|''Wedang jahe'' (Javanese gemmertee) in [[Surakarta]], Sentraal-Java, met stukkies speserye </gallery> ===Rooibos-tee "''rooi tee''"=== '''Rooibostee''', afkomstig van die blare van die Aspalathus linearis-plant inheems aan ''[[Suid-Afrika]]'', het gewild geword, nie net vir sy duidelike geur nie, maar ook vir sy potensiële gesondheidsvoordele. Wetenskaplike ondersoeke na die eienskappe van rooibostee dui op verskeie gebiede waar dit gesondheid positief kan beïnvloed.<ref>https://www.medicalnewstoday.com/articles/323637</ref> Rooibostee is volop in polifenoliese verbindings, insluitend flavonoïede soos aspalatien en nothofagin. Hierdie antioksidante kan bydra tot die neutralisering van vrye radikale in die liggaam, wat moontlik oksidatiewe stres verminder.<ref>https://www.medicalnewstoday.com/articles/323637</ref> Sommige studies stel voor dat rooibostee kardiovaskulêre voordele kan inhou. Gereelde verbruik kan bydra tot 'n verlaging in [[bloeddruk]] en verbetering in lipiedprofiele, wat hartgesondheid ondersteun.<ref>https://www.webmd.com/diet/health-benefits-rooibos</ref> Die antioksidante in rooibostee word geassosieer met anti-inflammatoriese eienskappe. Alhoewell meer navorsing nodig is, dui voorlopige studies op potensiële voordele in die bestuur van inflammasieverwante toestande. Die tee besit Anti-inflammatoriese en anti-oksidant wat help om te beskerm teen skade wat met kanker geassosieer word. Dit help ook om te beskerm teen die effekte van oksidatiewe skade van [[diabetes]]. Kan beengesondheid bevorder. Beperk spysverteringsprobleme wat algemeen gesien word wanneer tannienryke drankies gedrink word dus<ref>https://www.bbcgoodfood.com/howto/guide/health-benefits-of-rooibos-tea</ref> word Rooibostee dikwels gebruik om [[spysverteringstelsel]] welstand te bevorder. Die anti-spasmodiese eienskappe kan help om maagkrampe en ongemak te verlig, wat bydra tot algehele vertroosting. Beperkte studies dui daarop dat rooibostee 'n rol kan speel in die regulering van bloedsuikervlakke. Vir diegene met diabetes kan rooibos help om bloedsuikervlakke te bestuur en die risiko van komplikasies te verminder. Die antioksidant aspalatien, wat in rooibos tee voorkom, kan ook inflammasie as gevolg van hoë bloedsuiker verminder.<ref>https://www.webmd.com/diet/health-benefits-rooibos</ref> Rooibostee bevat minerale soos [[kalsium]] en [[mangaan]], wat noodsaaklik is vir die handhawing van beengesondheid. Terwyl meer navorsing nodig is om die omvang van die impak daarvan vas te stel, dra hierdie minerale komponente by tot algehele beensterkte.<ref>https://www.linkedin.com/pulse/rooibos-bone-health-yael-joffe</ref> Rooibostee is natuurlik [[kafeïen|kafeïenvry,]] wat dit 'n geskikte opsie maak vir individue wat gehidreer wil bly sonder die stimulerende effekte van kafeïen. Hidrasie is noodsaaklik vir algemene gesondheid en welstand.<ref>https://www.bbcgoodfood.com/howto/guide/health-benefits-of-rooibos-tea</ref> Die antioksidante en alfa-hidroksuurinhoud in rooibostee kan bydra tot verbeterde velgesondheid. Sommige aktuele toedienings van rooibosekstrakte word ondersoek vir hul potensiële voordele in velsorg.<ref>https://carmientea.co.za/rooibos-beauty/</ref> Rooibostee het antimikrobiese eienskappe, wat moontlik die groei van sekere bakterieë inhibeer. Hierdie eienskap implikasies hê vir mondgesondheid en algehele immuunondersteuning. Dit is bewys dat rooibos-ekstrakte antimikrobiese aktiwiteit teen ''Escherichia coli, Staphylococcus aureus, Bacillus cereus, Listeria monocytogenes, Streptococcus mutans en Saccharomyces cerevisiae'' in vloeibare kultuur besit wat op 'n soliede matrix groei.<ref>https://www.healthline.com/nutrition/rooibos-tea-benefits</ref> Terwyl rooibostee oor die algemeen as veilig beskou word, moet individue met bekende allergieë vir plante in die Fabaceae-familie versigtig wees. Soos met enige diet aanwysing, is moderering die sleutel.<ref>https://www.livestrong.com/article/508223-allergic-reactions-to-african-rooibos-tea/</ref> Rooibostee, met sy unieke geurprofiel en potensiële gesondheidsvoordele, bied homself aan as 'n geurige en kafeïenvrye alternatief. Terwyl wetenskaplike navorsing verskeie positiewe aspekte ondersteun, is verdere ondersoeke geregverdig om die omvang van sy gesondheidsbevorderende eienskappe ten volle te verstaan. Soos met enige dieetoorweging, word konsultasie met 'n [[Dieetkunde|gesondheidswerker]] aangeraai vir persoonlike gesondheidsaanbevelings. <gallery> Lêer:Rooibos (Aspalathus linearis)PICT2813.JPG|Rooibosplant, [[Clanwilliam]], Suid-Afrika Lêer:Rooibos geschnitten.jpg|Rooibostee, gedroog en gesny Lêer:Rooibos tea 2.jpg|Rooibostee in 'n glas </gallery> ===Peperment-tee=== '''Peperment-tee''', afkomstig van die blare van die Mentha piperita-plant, is nie net bekend vir sy verfrissende geur nie, maar ook vir sy potensiële gesondheidsvoordele. Wetenskaplike studies en tradisionele gebruike dui op verskeie gebiede waar pepermenttee gesondheid positief kan beïnvloed.<ref>https://www.forbes.com/health/nutrition/peppermint-tea-benefits/</ref> Peperment-tee is bekend vir sy verteringseienskappe. Die [[Mentol|menthol]] in peperment blare kan help om die spiere van die spysverteringskanaal te ontspan, wat simptome van spysvertering, opgeblasenheid en gas verminder.<ref>https://www.webmd.com/diet/mint-tea-health-benefits</ref>. Verskeie studies stel voor dat pepermentolie, 'n sleutelkomponent van pepermenttee, effektief kan wees om [[Simptoom|simptome]] wat verband hou met prikkelbare derm-sindroom (IBS), insluitend abdominale pyn en ongemak, te verlig. Dit help om die [[sfinkter]] te ontspan en verhoog die burping, wat verhoed dat die gas deur die spysverteringstelsel beweeg. Dit is [[kramp]]stillend en werk deur pynlike maagkrampe te verslap.<ref>https://healthmatch.io/irritable-bowel-syndrome/what-tea-is-good-for-ibs</ref> Die menthol-inhoud in pepermenttee kan ligte anti-naarheid-effekte hê, wat verligting bied van naarheid en bewegingsiekte. Dit word dikwels tydens swangerskap aanbeveel om oggendnaarheid te bestuur tot net die reuk van peppermint tee kan in verkigging omskep.<ref>https://artfultea.com/blogs/wellness/the-best-teas-for-nausea-and-upset-stomachs</ref> Pepermenttee kan pynstillende eienskappe hê. Sommige studies dui daarop dat dit kan help om hoofpyne en migraine te verlig, wat moontlik toegeskryf word aan die spierverslappende effekte daarvan Respiratoriese gesondheid. Die menthol in [[Pepermentolie|pepermentolie]] verhoog bloedvloei en verskaf 'n verkoelende sensasie<ref>https://www.healthline.com/nutrition/peppermint-tea</ref> As jy die stoom van pepermenttee inasem, kan dit help om neusgange oop te maak en respiratoriese kongestie te verlig. Dit word dikwels gebruik om simptome van verkoue en [[Allergie|allergieë]] te verlig. Spesifiek, die saamgestelde menthol, wat in kruisement voorkom, blyk te help om bakterieë in die mond dood te maak en tandvleisbloeding te voorkom. Jy kan 'n kruisementspoel maak deur menttee te laat afkoel en dan daarmee af te spoel, Pepperment menttee is 'n briljante en heeltemal natuurlike manier om die bakterieë in die mond weg te was wat slegte asem kan veroorsaak.l.<ref>https://www.colgate.com/en-us/oral-health/adult-oral-care/benefits-of-mint-on-teeth</ref> Die mentol en ander verbindings in peperment beskik oor anti-inflammatoriese, antibakteriese, antivirale eienskappe, wat voordelig kan wees vir toestande wat inflammasie behels. Dit kan help om stres te verlig, opeenhoping of irritasie wat verband hou met allergieë te verlig, jou immuunstelsel ’n hupstoot te gee om verkoue en griep te bekamp, en meer! Boonop is die aromatiese eienskappe van pepermenttee hoogs verfrissend en verkwikkend.<ref>https://www.sipsby.com/blogs/functional-herb-spotlights/best-anti-inflammatory-teas{{Dooie skakel|date=Januarie 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Die verkwikkende aroma van peperment kan stimulerende effekte op die [[brein]] hê, wat geestelike helderheid en waaksaamheid bevorder. Pepermenttee word dikwels verbruik vir sy verfrissende en ontwakende eienskappe.<ref>https://dragonflytea.com/blogs/our-blog/mint-tea-benefits</ref> Aktuele toediening van pepermenttee of -ekstrakte word ondersoek vir die potensiële voordele daarvan op die vel. Die [[Antimikrobiese|antimikrobiese]] en anti-inflammatoriese eienskappe daarvan kan relevant wees vir sekere veltoestand omdat die peperment-tee ryk is aan antioksidante en antibakteriese middels, kan daaglikse verbruik daarvan [https://www.niams.nih.gov/health-topics/acne aknee]-veroorsakende bakterieë doodmaak en tot helderder vel lei. Antioksidante in groenmenttee maak bakterieë dood en verminder inflammasie wat met aknee geassosieer word.<ref>{{Cite web |url=https://www.bebeautiful.in/all-things-skin/skin-concerns/benefits-and-how-to-use-spearmint-tea-for-acne |title=argiefkopie |access-date=16 Oktober 2023 |archive-date=16 Oktober 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231016223920/https://www.bebeautiful.in/all-things-skin/skin-concerns/benefits-and-how-to-use-spearmint-tea-for-acne |url-status=dead }}</ref> Oor die algemeen is pepermenttee as veilig beskou, kan oormatige verbruik lei tot sooibrand of simptome van suur refluks vererger. Individue met ''gastro-oesofageale refluksiekte'' (GERD) moet versigtig wees as gevolg van die hoe vlak antioksidante. Pepermenttee, met sy duidelike geur en definetiewe gesondheidsvoordele, dien as meer as net 'n drankie. [[Wetenskaplike]] bewyse en tradisionele gebruike dui op die doeltreffendheid daarvan om verteringsgemak te bevorder, simptome van IBS te verlig en by te dra tot respiratoriese gesondheid. Soos met enige kruietee, is dit raadsaam om pepermenttee in 'n gebalanseerde leefstyl te integreer, en individue met spesifieke gesondheidsprobleme moet professionele advies inwin vir persoonlike aanbevelings. ===Chai-Tee=== [[Lêer:A Kolkata voter - Flickr - Al Jazeera English.jpg|thumb|right|'n Man in [[Kolkata]], met 'n ''chaidaani'' vir nege glase ''chai'' – gewone tee sonder 'n masala]] '''Chai-tee''', 'n tradisionele [[Indië|Indiese]] drankie, is 'n mengsel van swart tee en verskeie speserye, soos [[kaneel]], [[Kardamom|kardemom]], [[naeltjies]], [[gemmer]] en [[swartpeper]]. Behalwe vir sy ryk en aromatiese geur, is chai-tee geassosieer met verskeie potensiële gesondheidsvoordele, wat die aandag trek van beide tradisionele wysheid en wetenskaplike verkenning.<ref>https://www.teatulia.com/tea-varieties/what-is-chai.htm</ref> Chai-tee bevat 'n menigte speserye, wat elkeen antioksidante bydra wat kan help om vrye radikale in die liggaam te neutraliseer. Hierdie antioksidante, insluitend polifenole van swart tee en [[Spesery|speserye]], kan bydra tot algehele sellulêre gesondheid.<ref>https://matcha.com/blogs/news/18-studied-health-benefits-of-chai-tea-to-support-wellness</ref> Verskeie bestanddele in chai-tee, soos gemmer, kardemom en swartpeper, is tradisioneel gebruik om vertering te help. Hierdie speserye kan help om spysvertering en opgeblasenheid te verlig deur bevorderde verteringsensiemaktiwiteit. Hierdie speserye is ook bekend om naarheid te verlig en maag ongemak te verlig.bevorder.<ref>https://maduratea.com.au/blogs/wellness/unlocking-the-health-benefits-of-chai-tea-a-comprehensive-guide</ref> Speserye soos gemmer en kaneel in chai-tee het anti-inflammatoriese eienskappe getoon. [[Chroniese siekte|Chroniese]] inflammasie word geassosieer met verskeie gesondheidstoestande, en die gereelde verbruik van chai-tee kan daartoe bydra om [[inflammasie]] te versag.<ref>https://maduratea.com.au/blogs/wellness/unlocking-the-health-benefits-of-chai-tea-a-comprehensive-guide</ref> Kaneel, 'n primêre komponent van chai tee, is gekoppel aan potensiële kardiovaskulêre voordele. Die antioksidante in kaneel kan help om bloeddruk te verlaag en algemene hartgesondheid te bevorder. In sommige individue is getoon dat kaneel help om die vlakke van totale cholesterol, "slegte" LDL-cholesterol en [[Trigliseriede|trigliseriede]] met tot 30% te verminder<ref>https://www.healthline.com/nutrition/chai-tea</ref> Sommige speserye in chai, soos kaneel, is bestudeer vir hul potensiële rol in die regulering van bloedsuikervlakke. Kan chai-tee beskou word as deel van 'n gebalanseerde dieet vir individue wat bekommerd is oor bloedsuikerbestuur. Chai los tee bevat 'n verbinding genaamd katekiene, wat getoon is om te help om bloedsuikervlakke te reguleer. Boonop kan chai-tee help om i[https://www.nih.gov/news-events/nih-research-matters/understanding-insulin-sensitivity-diabetes nsuliensensitiwiteit] te verhoog. Insulien is 'n hormoon wat die liggaam help om glukose vir energie te gebruik<ref>https://www.tea-and-coffee.com/blog/chai-tea-benefits</ref> Swart tee bevat kafeïen en die aminosuur L-theanine,, wat, gekombineer met die speserye in chai, wat albei gekoppel is aan verbeterde focus en bydra tot verbeterde waaksaamheid en kognitiewe funksie. Daarbenewens is sekere verbindings in speserye, soos gemmer en kardemom, bestudeer vir hul potensiële [[Neurologie|neurobeskermende]] effekte. Dit will se dat die swart tee en speserye wat voorkom in chai tee, aansienlike voordele vir beide korttermyn- en langtermyn kognitiewe funksie bied. Navorsing toon dat die blote reuk van kaneel beide aandag en [[geheue]] kan verbeter.<ref>https://www.webmd.com/diet/health-benefits-chai-tea</ref> Speserye soos gemmer, kardemom en naeltjies in chai-tee is bekend vir hul immuunmodulerende eienskappe. Alhoewel chai-tee alleen nie 'n kuur is nie, kan die inkorporering daarvan in 'n gevarieerde dieet bydra tot algehele immuunondersteuning. Die kardemom, wat ryk is aan vitamien C en verskeie ander noodsaaklike voedingstowwe wat help om jou immuunstelsel glad te laat werk. Kardemom het ook antioksidante, antimikrobiese en anti-inflammatoriese eienskappe wat help om bakterieë, swaminfeksies en [[Verkoue|verkoue]] te beveg. Asook het gemmer kragtige antibakteriese eienskappe wat help om gevaarlike patogene af te weer en jou veilig en [[Gesondheid|gesond]] te hou asgevolg van sy oormaat van anti-inflammatoriese effekte.<ref>https://artfultea.com/blogs/wellness/chai-tea-benefits</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.firebellytea.com/en-au/blogs/all/chai-tea-health-benefits |title=argiefkopie |access-date=16 Oktober 2023 |archive-date=16 Oktober 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231016223920/https://www.firebellytea.com/en-au/blogs/all/chai-tea-health-benefits |url-status=dead }}</ref> Chai-tee bied 'n geurige alternatief vir gewone water, wat hidrasie aanmoedig. Om goed gehidreer te bly is noodsaaklik vir algemene gesondheid, en die uiteenlopende geur profiel van chai kan dit 'n aangename keuse maak.<ref>https://thrivemarket.com/blog/chai-tea-benefits</ref> Terwyl chai-tee potensiële gesondheidsvoordele bied, kan individuele reaksies verskil. Dit is belangrik om bedag te wees op die algehele samestelling van die chai, veral met betrekking tot bygevoegde suikers alhoewel tradisionele wysheid en voorlopige navorsing die positiewe eienskappe daarvan beklemtoon is dit noodsaaklik om chai-tee in 'n gebalanseerde en gevarieerde dieet te integreer. Konsultasie met 'n gesondheidswerker is raadsaam vir individue met spesifieke gesondheidsprobleme of toestande. == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{Commonskat-inlyn|Tea|Tee}} {{Wikt-inlyn|tee}} {{Commons category|Green tea}} {{Commons category|Black tea}} {{commons category|Chai}} {{Commons-kategorie inlyn|Aspalathus linearis}} {{Normdata}} [[Kategorie:Tee| ]] [[Kategorie:Groen-Tee| ]] [[Kategorie:Swart-Tee| ]] [[Kategorie:Wit-Tee| ]] [[Kategorie:Chai-Tee| ]] [[Kategorie:Gemmer-Tee| ]] [[Kategorie:Kamille-Tee| ]] [[Kategorie:Rooibos-Tee| ]] [[Kategorie:Peperment-Tee| ]] [[Kategorie:Gesondheid]] knzsfvm5kqgcbdtm9o3wpkm94x9e1wo 0 408799 2895094 2816067 2026-04-19T16:55:24Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895094 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas pryse|naam=Fields-medalje|beeld=FieldsMedalFront.jpg|breedte=200}} Die '''Fields-medalje''' is 'n prys wat tydens die kongres van die Internasionale Wiskundige Unie (IMU) aan 2-4 [[Wiskundige|wiskundiges]] jonger as 40 jaar, toegeken word. Die kongres vind elke 4 jaar plaas. Die naam van die toekenning vereer die Kanadese wiskundige John Charles Fields.<ref name="Fields Institute About Us">{{Cite web|url=http://www.fields.utoronto.ca/aboutus/jcfields/fields_medal.html|title=About Us: The Fields Medal|publisher=The Fields Institute, [[University of Toronto]]|access-date=21 August 2010}}</ref> Die medalje word beskou as een van die hoogste eerbewyse wat 'n wiskundige kan ontvang, en word beskryf as die Nobelprys vir Wiskunde,<ref name=":2">{{Cite web|url=http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Honours/FieldsMedal.html|title=Fields Medal|website=www-history.mcs.st-andrews.ac.uk|access-date=29 March 2018}}</ref><ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.uchicago.edu/about/accolades/14/|title=Fields Medal|website=The University of Chicago|language=en|access-date=29 March 2018}}</ref> (Dit verskil wel in die frekwensie van toekenning, aantal toekennings, ouderdomsgrense, geldwaarde en toekenningskriteria.) Volgens die jaarlikse ''Akademiese Uitmuntendheidsopgawe'' ''(Academic Excellence Survey)'' deur ARWU word die Fields-medalje beskou as dié toptoekenning in die veld van wiskunde, wêreldwyd.<ref>{{Cite web|url=http://www.shanghairanking.com/subject-survey/awards.html|title=Top Award, ShanghaiRanking Academic Excellence Survey 2017 {{!}} Shanghai Ranking – 2017|website=Shanghairanking.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20201017012526/http://www.shanghairanking.com/subject-survey/awards.html|archive-date=17 October 2020|access-date=29 March 2018}}</ref>In 'n opname wat deur IREG in 2013–14 gemaak is, is die Fields-medalje saam met die Abel-prys die mees gesogte internasionale toekenning in wiskunde. Fields was instrumenteel in die vestiging van die toekenning, die ontwerp van die medalje self en die finansiering daarvan, alhoewel hy gesterf het voordat onder toesig van John Lighton Synge ingestel is.<ref name="Fields Institute About Us"/> Die medalje is vir die eerste keer in 1936 aan die Finse wiskundige Lars Ahlfors en die Amerikaanse wiskundige Jesse Douglas toegeken, en dit word sedert 1950 elke vier jaar toegeken. Die doel daarvan is om erkenning en ondersteuning te gee aan jonger wiskundiges wat groot bydraes tot die veld gelewer het. In 2014 het die Iranse wiskundige [[Maryam Mirzakhani]] die eerste vroulike Fields-medaljewenner geword.<ref>{{Cite web|url=http://www.mathunion.org/general/prizes/2014|title=IMU Prizes 2014|publisher=International Mathematical Union|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226060901/https://www.mathunion.org/general/prizes/2014%0A|archive-date=26 December 2018|access-date=12 August 2014}}</ref> Altesaam 64 mense het al die Fields-medalje ontvang. Die mees onlangse groep Fields-medaljewenners het hul toekennings op 5 Julie 2022 ontvang in 'n aanlyngeleentheid wat regstreeks vanaf Helsinki, Finland, uitgesaai is. Dit was oorspronklik bedoel om in [[Sint Petersburg]], Rusland, gehou te word, maar is verskuif na die [[Russiese inval in Oekraïne sedert 2022|Russiese inval in die Oekraïne in 2022]]. Die prys sluit 'n geldelike toekenning in, wat sedert 2006 CA$ 15000 beloop.<ref>[http://www.jpost.com/Israel/Article.aspx?id=185366 "Israeli wins 'Nobel' of Mathematics"], ''[[The Jerusalem Post]]''</ref> == Voorwaardes van toekenning == Die Fields-medalje is vir 'n lang tyd as die mees gesogte toekenning in die veld van wiskunde beskou en word dikwels beskryf as die Nobelprys vir Wiskunde.<ref name=":2"/><ref name=":3"/> Anders as die Nobelprys word die Fields-medalje net elke vier jaar toegeken. Die Fields-medalje het ook 'n ouderdomsperk: 'n ontvanger moet onder die ouderdom van 40 wees teen 1 Januarie van die jaar waarin die medalje toegeken word. Die onder-40-reël is gebasseer op Fields se begeerte dat "terwyl dit in erkenning was vir werk wat reeds gedoen is, dit terselfdertyd bedoel was om 'n aanmoediging vir verdere prestasie te wees."<ref>{{Harnvb|McKinnon Riehm|Hoffman|2011}}</ref> Boonop kan slegs een Fields-medalje aan 'n individu toegeken word; wenners kom nie in aanmerking om toekomstige medaljes te ontvang nie. <ref>{{Cite web|url=http://darboux.mathunion.org/fileadmin/IMU/Prizes/Fields/Statutes%20Fields%20Medal.pdf|title=Rules for the Fields Medal|website=mathunion.org|access-date=20 November 2023|archive-date= 2 Mei 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180502070440/http://darboux.mathunion.org/fileadmin/IMU/Prizes/Fields/Statutes%20Fields%20Medal.pdf|url-status=dead}}</ref> Dit is eerste toegeken in 1936 en sedertdien het 64 mense al die medalje gewen.<ref>{{Cite web|url=https://www.mathunion.org/imu-awards/fields-medal|title=Fields Medal|publisher=International Mathematical Union|access-date=14 September 2020}}</ref> Met die uitsondering van twee PhD-houers in fisika ( Edward Witten en Martin Hairer ),<ref>{{Cite web|url=https://www.worldsciencefestival.com/participants/dr-edward-witten/|title=Edward Witten|publisher=World Science Festival|access-date=14 September 2020}}</ref> het slegs mense met 'n PhD in wiskunde die medalje gewen.<ref>{{Cite web|url=https://web.math.princeton.edu/~kollar/FromMyHomePage/fm-essay.pdf|title=Is there a curse of the Fields medal?|last=Kollár|first=János|date=2014|publisher=[[Princeton University]]|access-date=14 September 2020}}</ref> == Mylpale == Die medalje is vir die eerste keer in 1936 aan die Finse wiskundige Lars Ahlfors en die Amerikaanse wiskundige Jesse Douglas toegeken, en dit is sedert 1950 elke vier jaar toegeken. Die doel daarvan is om erkenning en ondersteuning te gee aan jonger wiskundige navorsers wat groot bydraes gelewer het. In 1954 het Jean-Pierre Serre op 27 die jongste wenner van die Fields-medalje geword. Hy behou hierdie onderskeiding.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/science/Fields-Medal|title=Fields Medal|last=Raikar|first=Sanat Pai|date=2023-05-08|website=[[Encyclopædia Britannica]]|language=en|access-date=2023-06-22}}</ref> In 1966 het Alexander Grothendieck die ICM, wat in Moskou gehou is, geboikot om Sowjet-militêre optrede wat in Oos-Europa plaasvind, te protesteer. Léon Motchane, stigter en direkteur van die Institut des Hautes Études Scientifiques, het die Grothendieck's Fields-medalje namens hom bygewoon en aanvaar.<ref>{{Cite web|url=https://www.ams.org/samplings/this-math-month/thismathmonth-aug|title=This Mathematical Month – August|publisher=[[American Mathematical Society]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20100811071525/http://www.ams.org/samplings/this-math-month/thismathmonth-aug|archive-date=11 August 2010}}</ref> In 1970 kon Sergei Novikov, weens beperkings wat deur die Sowjet-regering op hom geplaas is, nie na die kongres in [[Nice]] bywoon om sy medalje te ontvang nie.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/science/Fields-Medal|title=Fields Medal|last=Raikar|first=Sanat Pai}}</ref> In 1978 kon Grigory Margulis, as gevolg van beperkings wat deur die Sowjet-regering op hom geplaas is, nie na die kongres in [[Helsinki]] reis om sy medalje te ontvang nie. Die toekenning is namens hom deur Jacques Tits aanvaar, wat in sy toespraak gesê het: "Ek kan nie anders as om my diepe teleurstelling uit te spreek nie - ongetwyfeld gedeel deur baie mense hier - in die afwesigheid van Margulis van hierdie seremonie. In die lig van die simboliese betekenis van hierdie stad Helsinki, het ek inderdaad rede gehad om te hoop dat ek uiteindelik 'n kans sou hê om 'n wiskundige te ontmoet wat ek net deur sy werk ken en vir wie ek die grootste respek en bewondering het."<ref>[http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Margulis.html Margulis biography], School of Mathematics and Statistics, University of St Andrews, Scotland. Retrieved 27 August 2006.</ref> In 1982 sou die kongres in [[Warskou]] plaasvind, maar moes na die volgende jaar herskeduleer word as gevolg van krygswet wat op 13 Desember 1981 in Pole ingestel is. Die toekennings is vroeër in die jaar by die negende Algemene Vergadering van die IMU aangekondig en by die 1983 Warskou-kongres toegeken. In 1990 het Edward Witten die eerste fisikus geword wat die toekenning gewen het.<ref name="National Science Foundation">{{Cite web|url=https://www.nsf.gov/news/special_reports/medalofscience50/witten.jsp|title=The National Medal of Science 50th Anniversary|website=National Science Foundation|access-date=2022-08-30}}</ref> In 1998, by die ICM, is Andrew Wiles deur die voorsitter van die Fields-medaljekomitee, Yuri I. Manin, die eerste IMU silwer gedenkplaat oorhandig ter erkenning van sy bewys van [[Fermat se laaste stelling|Fermat se Laaste Stelling]] . Don Zagier het na die gedenkplaat verwys as 'n "gekwantiseerde Fields-medalje". Verhale van hierdie toekenning verwys gereeld dat Wiles ten tyde van die toekenning oor die ouderdomsperk vir die Fields-medalje was.<ref>[http://wwwa.britannica.com/eb/article-9090319 Wiles, Andrew John] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080827194548/http://wwwa.britannica.com/eb/article-9090319}}, Encyclopædia Britannica. Retrieved 27 August 2006.</ref> Alhoewel Wiles in 1994 effens oor die ouderdomsperk was, is daar gedink dat hy 'n gunsteling was om die medalje te wen; 'n leemte (wat later deur Taylor en Wiles opgelos is) in die bewys is egter in 1993 gevind <ref>[https://web.archive.org/web/20010430062600/http://www.icm2002.org.cn/general/prize/medal/1998.htm Fields Medal Prize Winners (1998)], 2002 International Congress of Mathematicians. Retrieved 27 August 2006. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927193530/http://www.icm2002.org.cn/general/prize/medal/1998.htm}}</ref> In 2006 het [[Grigori Perelman]], wat die [[Poincare probleemstelling|Poincaré-vermoede]] bewys het, sy Fields-medalje geweier en nie die kongres bygewoon nie. In 2014 het [[Maryam Mirzakhani]] die eerste Iraniër sowel as die eerste vrou geword om die Fields-medalje te wen, en Artur Avila het die eerste [[Suid-Amerika|Suid-Amerikaner]] geword en Manjul Bhargava het die eerste persoon van Indiese oorsprong geword om dit te doen. In 2022 het Maryna Viazovska die eerste Oekraïner geword om die Fields-medalje te wen, en June Huh het die eerste persoon van Koreaanse oorsprong geword om dit te doen.<ref name="DZH">{{Cite web|url=https://life.pravda.com.ua/society/2022/07/5/249420/|title=Друга жінка в історії: українка Марина В'язовська отримала престижну математичну нагороду|website=Українська правда _Життя|access-date=2022-07-11}}</ref><ref name="The Korea Times 2022">{{Cite web|url=https://m.koreatimes.co.kr/pages/article.asp?newsIdx=332224|title=June Huh becomes 1st scholar of Korean descent to win Fields Medal|date=5 July 2022|website=The Korea Times|access-date=5 July 2022}}</ref> == Medalje == [[Lêer:FieldsMedalBack.jpg|regs|duimnael| Die keersy van die Fields-medalje]] Die medalje is ontwerp deur die Kanadese beeldhouer R. Tait McKenzie.<ref>{{Cite web|url=http://www.fields.utoronto.ca/aboutus/jcfields/fields_medal.html|title=Fields Institute – The Fields Medal|date=9 August 1932|publisher=Fields.utoronto.ca|access-date=21 August 2010}}</ref> Dit is gemaak van 14KT goud, het 'n deursnee van 63,5 mm en weeg 169g.<ref>{{Cite web|url=https://www.mathunion.org/imu-awards/fields-medal|title=Fields Medal|date=2022|publisher=International Mathematical Union|access-date=July 7, 2022}}</ref> Op die voorkant is [[Archimedes]] en 'n aanhaling toegeskryf aan die 1ste eeu nC digter Manilius, wat in Latyn lees: "Transire suum pectus mundoque potiri" ("Om 'n mens se begrip te oortref en die wêreld te bemeester").<ref>{{Cite web|url=http://www.fields.utoronto.ca/about/fields-medal|title=The Fields Medal|date=5 February 2015|website=Fields Institute for Research in Mathematical Sciences|language=en|access-date=23 April 2021}}</ref> Die jaartal 1933 is in Romeinse syfers geskryf en bevat 'n fout ("MCNXXXIII" eerder as "MCMXXXIII"). In Griekse hoofletters is die woord ΑΡΧΙΜΗΔΟΥΣ, of "van Archimedes," ingeskryf. Op die agterkant is die inskripsie (in Latyn): : {{Lang|la|CONGREGATI}} : {{Lang|la|EX TOTO ORBE}} : {{Lang|la|MATHEMATICI}} : {{Lang|la|OB SCRIPTA INSIGNIA}} : {{Lang|la|TRIBUERE}} Vertaling: "Wiskundiges van regoor die wêreld sou hul geskrifte eer." In die agtergrond is daar die voorstelling van Archimedes se [[Archimedes|graf]], met die kerfwerk wat sy stelling oor die sfeer en silinder illustreer, agter 'n olyftak. (Dit is die wiskundige resultaat waarop Archimedes glo die trotsste was: Gegewe 'n sfeer en 'n omskrewe silinder van dieselfde hoogte en deursnee, is die verhouding tussen hul volumes gelyk aan{{Breuk|2|3}} Die rand dra die naam van die pryswenner.<ref name="Fields Institute for Research in Mathematical Sciences 2015">{{Cite web|url=http://www.fields.utoronto.ca/about/fields-medal|title=The Fields Medal|date=2015-02-05|website=Fields Institute for Research in Mathematical Sciences|access-date=2022-08-30}}</ref> == Mansgenomineerde veld == Die Fields-medalje is al twee keer aan dames toegeken: [[Maryam Mirzakhani]] van [[Iran]] in 2014, en Maryna Viazovska van [[Oekraïne|die Oekraïne]] in 2022. <ref name="DZH"/> == In popkultuur == Die Fields-medalje het 'n mate van erkenning in populêre kultuur gekry as gevolg van verwysings in die 1997-film, ''Good Will Hunting''. In die fliek is Gerald Lambeau ([[Stellan Skarsgård]]) 'n MIT- professor wat die toekenning gewen het alvorens die gebeure in die storie, waarin gereëlde verwysings na die toekenning gebruik word om sy aansien in die veld oor te dra. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Wenners van die Fields-medalje}} {{Normdata}} [[Kategorie:Vertaalde bladsye wat nagegaan moet word]] [[Kategorie:Toekennings]] bjmf2lu4jjc1m6ekh4l5wttafnqoy7b 2895095 2895094 2026-04-19T16:56:19Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895095 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas pryse|naam=Fields-medalje|beeld=FieldsMedalFront.jpg|breedte=200}} Die '''Fields-medalje''' is 'n prys wat tydens die kongres van die Internasionale Wiskundige Unie (IMU) aan 2-4 [[Wiskundige|wiskundiges]] jonger as 40 jaar, toegeken word. Die kongres vind elke 4 jaar plaas. Die naam van die toekenning vereer die Kanadese wiskundige John Charles Fields.<ref name="Fields Institute About Us">{{Cite web|url=http://www.fields.utoronto.ca/aboutus/jcfields/fields_medal.html|title=About Us: The Fields Medal|publisher=The Fields Institute, [[University of Toronto]]|access-date=21 August 2010}}</ref> Die medalje word beskou as een van die hoogste eerbewyse wat 'n wiskundige kan ontvang, en word beskryf as die Nobelprys vir Wiskunde.<ref name=":2">{{Cite web|url=http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Honours/FieldsMedal.html|title=Fields Medal|website=www-history.mcs.st-andrews.ac.uk|access-date=29 March 2018}}</ref><ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.uchicago.edu/about/accolades/14/|title=Fields Medal|website=The University of Chicago|language=en|access-date=29 March 2018}}</ref> (Dit verskil wel in die frekwensie van toekenning, aantal toekennings, ouderdomsgrense, geldwaarde en toekenningskriteria.). Volgens die jaarlikse ''Akademiese Uitmuntendheidsopgawe'' ''(Academic Excellence Survey)'' deur ARWU word die Fields-medalje beskou as dié toptoekenning in die veld van wiskunde, wêreldwyd.<ref>{{Cite web|url=http://www.shanghairanking.com/subject-survey/awards.html|title=Top Award, ShanghaiRanking Academic Excellence Survey 2017 {{!}} Shanghai Ranking – 2017|website=Shanghairanking.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20201017012526/http://www.shanghairanking.com/subject-survey/awards.html|archive-date=17 October 2020|access-date=29 March 2018}}</ref>In 'n opname wat deur IREG in 2013–14 gemaak is, is die Fields-medalje saam met die Abel-prys die mees gesogte internasionale toekenning in wiskunde. Fields was instrumenteel in die vestiging van die toekenning, die ontwerp van die medalje self en die finansiering daarvan, alhoewel hy gesterf het voordat onder toesig van John Lighton Synge ingestel is.<ref name="Fields Institute About Us"/> Die medalje is vir die eerste keer in 1936 aan die Finse wiskundige Lars Ahlfors en die Amerikaanse wiskundige Jesse Douglas toegeken, en dit word sedert 1950 elke vier jaar toegeken. Die doel daarvan is om erkenning en ondersteuning te gee aan jonger wiskundiges wat groot bydraes tot die veld gelewer het. In 2014 het die Iranse wiskundige [[Maryam Mirzakhani]] die eerste vroulike Fields-medaljewenner geword.<ref>{{Cite web|url=http://www.mathunion.org/general/prizes/2014|title=IMU Prizes 2014|publisher=International Mathematical Union|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226060901/https://www.mathunion.org/general/prizes/2014%0A|archive-date=26 December 2018|access-date=12 August 2014}}</ref> Altesaam 64 mense het al die Fields-medalje ontvang. Die mees onlangse groep Fields-medaljewenners het hul toekennings op 5 Julie 2022 ontvang in 'n aanlyngeleentheid wat regstreeks vanaf Helsinki, Finland, uitgesaai is. Dit was oorspronklik bedoel om in [[Sint Petersburg]], Rusland, gehou te word, maar is verskuif na die [[Russiese inval in Oekraïne sedert 2022|Russiese inval in die Oekraïne in 2022]]. Die prys sluit 'n geldelike toekenning in, wat sedert 2006 CA$ 15000 beloop.<ref>[http://www.jpost.com/Israel/Article.aspx?id=185366 "Israeli wins 'Nobel' of Mathematics"], ''[[The Jerusalem Post]]''</ref> == Voorwaardes van toekenning == Die Fields-medalje is vir 'n lang tyd as die mees gesogte toekenning in die veld van wiskunde beskou en word dikwels beskryf as die Nobelprys vir Wiskunde.<ref name=":2"/><ref name=":3"/> Anders as die Nobelprys word die Fields-medalje net elke vier jaar toegeken. Die Fields-medalje het ook 'n ouderdomsperk: 'n ontvanger moet onder die ouderdom van 40 wees teen 1 Januarie van die jaar waarin die medalje toegeken word. Die onder-40-reël is gebasseer op Fields se begeerte dat "terwyl dit in erkenning was vir werk wat reeds gedoen is, dit terselfdertyd bedoel was om 'n aanmoediging vir verdere prestasie te wees."<ref>{{Harnvb|McKinnon Riehm|Hoffman|2011}}</ref> Boonop kan slegs een Fields-medalje aan 'n individu toegeken word; wenners kom nie in aanmerking om toekomstige medaljes te ontvang nie. <ref>{{Cite web|url=http://darboux.mathunion.org/fileadmin/IMU/Prizes/Fields/Statutes%20Fields%20Medal.pdf|title=Rules for the Fields Medal|website=mathunion.org|access-date=20 November 2023|archive-date= 2 Mei 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180502070440/http://darboux.mathunion.org/fileadmin/IMU/Prizes/Fields/Statutes%20Fields%20Medal.pdf|url-status=dead}}</ref> Dit is eerste toegeken in 1936 en sedertdien het 64 mense al die medalje gewen.<ref>{{Cite web|url=https://www.mathunion.org/imu-awards/fields-medal|title=Fields Medal|publisher=International Mathematical Union|access-date=14 September 2020}}</ref> Met die uitsondering van twee PhD-houers in fisika ( Edward Witten en Martin Hairer ),<ref>{{Cite web|url=https://www.worldsciencefestival.com/participants/dr-edward-witten/|title=Edward Witten|publisher=World Science Festival|access-date=14 September 2020}}</ref> het slegs mense met 'n PhD in wiskunde die medalje gewen.<ref>{{Cite web|url=https://web.math.princeton.edu/~kollar/FromMyHomePage/fm-essay.pdf|title=Is there a curse of the Fields medal?|last=Kollár|first=János|date=2014|publisher=[[Princeton University]]|access-date=14 September 2020}}</ref> == Mylpale == Die medalje is vir die eerste keer in 1936 aan die Finse wiskundige Lars Ahlfors en die Amerikaanse wiskundige Jesse Douglas toegeken, en dit is sedert 1950 elke vier jaar toegeken. Die doel daarvan is om erkenning en ondersteuning te gee aan jonger wiskundige navorsers wat groot bydraes gelewer het. In 1954 het Jean-Pierre Serre op 27 die jongste wenner van die Fields-medalje geword. Hy behou hierdie onderskeiding.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/science/Fields-Medal|title=Fields Medal|last=Raikar|first=Sanat Pai|date=2023-05-08|website=[[Encyclopædia Britannica]]|language=en|access-date=2023-06-22}}</ref> In 1966 het Alexander Grothendieck die ICM, wat in Moskou gehou is, geboikot om Sowjet-militêre optrede wat in Oos-Europa plaasvind, te protesteer. Léon Motchane, stigter en direkteur van die Institut des Hautes Études Scientifiques, het die Grothendieck's Fields-medalje namens hom bygewoon en aanvaar.<ref>{{Cite web|url=https://www.ams.org/samplings/this-math-month/thismathmonth-aug|title=This Mathematical Month – August|publisher=[[American Mathematical Society]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20100811071525/http://www.ams.org/samplings/this-math-month/thismathmonth-aug|archive-date=11 August 2010}}</ref> In 1970 kon Sergei Novikov, weens beperkings wat deur die Sowjet-regering op hom geplaas is, nie na die kongres in [[Nice]] bywoon om sy medalje te ontvang nie.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/science/Fields-Medal|title=Fields Medal|last=Raikar|first=Sanat Pai}}</ref> In 1978 kon Grigory Margulis, as gevolg van beperkings wat deur die Sowjet-regering op hom geplaas is, nie na die kongres in [[Helsinki]] reis om sy medalje te ontvang nie. Die toekenning is namens hom deur Jacques Tits aanvaar, wat in sy toespraak gesê het: "Ek kan nie anders as om my diepe teleurstelling uit te spreek nie - ongetwyfeld gedeel deur baie mense hier - in die afwesigheid van Margulis van hierdie seremonie. In die lig van die simboliese betekenis van hierdie stad Helsinki, het ek inderdaad rede gehad om te hoop dat ek uiteindelik 'n kans sou hê om 'n wiskundige te ontmoet wat ek net deur sy werk ken en vir wie ek die grootste respek en bewondering het."<ref>[http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Margulis.html Margulis biography], School of Mathematics and Statistics, University of St Andrews, Scotland. Retrieved 27 August 2006.</ref> In 1982 sou die kongres in [[Warskou]] plaasvind, maar moes na die volgende jaar herskeduleer word as gevolg van krygswet wat op 13 Desember 1981 in Pole ingestel is. Die toekennings is vroeër in die jaar by die negende Algemene Vergadering van die IMU aangekondig en by die 1983 Warskou-kongres toegeken. In 1990 het Edward Witten die eerste fisikus geword wat die toekenning gewen het.<ref name="National Science Foundation">{{Cite web|url=https://www.nsf.gov/news/special_reports/medalofscience50/witten.jsp|title=The National Medal of Science 50th Anniversary|website=National Science Foundation|access-date=2022-08-30}}</ref> In 1998, by die ICM, is Andrew Wiles deur die voorsitter van die Fields-medaljekomitee, Yuri I. Manin, die eerste IMU silwer gedenkplaat oorhandig ter erkenning van sy bewys van [[Fermat se laaste stelling|Fermat se Laaste Stelling]] . Don Zagier het na die gedenkplaat verwys as 'n "gekwantiseerde Fields-medalje". Verhale van hierdie toekenning verwys gereeld dat Wiles ten tyde van die toekenning oor die ouderdomsperk vir die Fields-medalje was.<ref>[http://wwwa.britannica.com/eb/article-9090319 Wiles, Andrew John] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080827194548/http://wwwa.britannica.com/eb/article-9090319}}, Encyclopædia Britannica. Retrieved 27 August 2006.</ref> Alhoewel Wiles in 1994 effens oor die ouderdomsperk was, is daar gedink dat hy 'n gunsteling was om die medalje te wen; 'n leemte (wat later deur Taylor en Wiles opgelos is) in die bewys is egter in 1993 gevind <ref>[https://web.archive.org/web/20010430062600/http://www.icm2002.org.cn/general/prize/medal/1998.htm Fields Medal Prize Winners (1998)], 2002 International Congress of Mathematicians. Retrieved 27 August 2006. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927193530/http://www.icm2002.org.cn/general/prize/medal/1998.htm}}</ref> In 2006 het [[Grigori Perelman]], wat die [[Poincare probleemstelling|Poincaré-vermoede]] bewys het, sy Fields-medalje geweier en nie die kongres bygewoon nie. In 2014 het [[Maryam Mirzakhani]] die eerste Iraniër sowel as die eerste vrou geword om die Fields-medalje te wen, en Artur Avila het die eerste [[Suid-Amerika|Suid-Amerikaner]] geword en Manjul Bhargava het die eerste persoon van Indiese oorsprong geword om dit te doen. In 2022 het Maryna Viazovska die eerste Oekraïner geword om die Fields-medalje te wen, en June Huh het die eerste persoon van Koreaanse oorsprong geword om dit te doen.<ref name="DZH">{{Cite web|url=https://life.pravda.com.ua/society/2022/07/5/249420/|title=Друга жінка в історії: українка Марина В'язовська отримала престижну математичну нагороду|website=Українська правда _Життя|access-date=2022-07-11}}</ref><ref name="The Korea Times 2022">{{Cite web|url=https://m.koreatimes.co.kr/pages/article.asp?newsIdx=332224|title=June Huh becomes 1st scholar of Korean descent to win Fields Medal|date=5 July 2022|website=The Korea Times|access-date=5 July 2022}}</ref> == Medalje == [[Lêer:FieldsMedalBack.jpg|regs|duimnael| Die keersy van die Fields-medalje]] Die medalje is ontwerp deur die Kanadese beeldhouer R. Tait McKenzie.<ref>{{Cite web|url=http://www.fields.utoronto.ca/aboutus/jcfields/fields_medal.html|title=Fields Institute – The Fields Medal|date=9 August 1932|publisher=Fields.utoronto.ca|access-date=21 August 2010}}</ref> Dit is gemaak van 14KT goud, het 'n deursnee van 63,5 mm en weeg 169g.<ref>{{Cite web|url=https://www.mathunion.org/imu-awards/fields-medal|title=Fields Medal|date=2022|publisher=International Mathematical Union|access-date=July 7, 2022}}</ref> Op die voorkant is [[Archimedes]] en 'n aanhaling toegeskryf aan die 1ste eeu nC digter Manilius, wat in Latyn lees: "Transire suum pectus mundoque potiri" ("Om 'n mens se begrip te oortref en die wêreld te bemeester").<ref>{{Cite web|url=http://www.fields.utoronto.ca/about/fields-medal|title=The Fields Medal|date=5 February 2015|website=Fields Institute for Research in Mathematical Sciences|language=en|access-date=23 April 2021}}</ref> Die jaartal 1933 is in Romeinse syfers geskryf en bevat 'n fout ("MCNXXXIII" eerder as "MCMXXXIII"). In Griekse hoofletters is die woord ΑΡΧΙΜΗΔΟΥΣ, of "van Archimedes," ingeskryf. Op die agterkant is die inskripsie (in Latyn): : {{Lang|la|CONGREGATI}} : {{Lang|la|EX TOTO ORBE}} : {{Lang|la|MATHEMATICI}} : {{Lang|la|OB SCRIPTA INSIGNIA}} : {{Lang|la|TRIBUERE}} Vertaling: "Wiskundiges van regoor die wêreld sou hul geskrifte eer." In die agtergrond is daar die voorstelling van Archimedes se [[Archimedes|graf]], met die kerfwerk wat sy stelling oor die sfeer en silinder illustreer, agter 'n olyftak. (Dit is die wiskundige resultaat waarop Archimedes glo die trotsste was: Gegewe 'n sfeer en 'n omskrewe silinder van dieselfde hoogte en deursnee, is die verhouding tussen hul volumes gelyk aan{{Breuk|2|3}} Die rand dra die naam van die pryswenner.<ref name="Fields Institute for Research in Mathematical Sciences 2015">{{Cite web|url=http://www.fields.utoronto.ca/about/fields-medal|title=The Fields Medal|date=2015-02-05|website=Fields Institute for Research in Mathematical Sciences|access-date=2022-08-30}}</ref> == Mansgenomineerde veld == Die Fields-medalje is al twee keer aan dames toegeken: [[Maryam Mirzakhani]] van [[Iran]] in 2014, en Maryna Viazovska van [[Oekraïne|die Oekraïne]] in 2022. <ref name="DZH"/> == In popkultuur == Die Fields-medalje het 'n mate van erkenning in populêre kultuur gekry as gevolg van verwysings in die 1997-film, ''Good Will Hunting''. In die fliek is Gerald Lambeau ([[Stellan Skarsgård]]) 'n MIT- professor wat die toekenning gewen het alvorens die gebeure in die storie, waarin gereëlde verwysings na die toekenning gebruik word om sy aansien in die veld oor te dra. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Wenners van die Fields-medalje}} {{Normdata}} [[Kategorie:Vertaalde bladsye wat nagegaan moet word]] [[Kategorie:Toekennings]] 0v0pnkq37kkpuyqr2lflrt79xdqjnga 2895096 2895095 2026-04-19T16:56:34Z Oesjaar 7467 Ai! 2895096 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas pryse|naam=Fields-medalje|beeld=FieldsMedalFront.jpg|breedte=200}} Die '''Fields-medalje''' is 'n prys wat tydens die kongres van die Internasionale Wiskundige Unie (IMU) aan 2-4 [[Wiskundige|wiskundiges]] jonger as 40 jaar, toegeken word. Die kongres vind elke 4 jaar plaas. Die naam van die toekenning vereer die Kanadese wiskundige John Charles Fields.<ref name="Fields Institute About Us">{{Cite web|url=http://www.fields.utoronto.ca/aboutus/jcfields/fields_medal.html|title=About Us: The Fields Medal|publisher=The Fields Institute, [[University of Toronto]]|access-date=21 August 2010}}</ref> Die medalje word beskou as een van die hoogste eerbewyse wat 'n wiskundige kan ontvang, en word beskryf as die Nobelprys vir Wiskunde.<ref name=":2">{{Cite web|url=http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Honours/FieldsMedal.html|title=Fields Medal|website=www-history.mcs.st-andrews.ac.uk|access-date=29 March 2018}}</ref><ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.uchicago.edu/about/accolades/14/|title=Fields Medal|website=The University of Chicago|language=en|access-date=29 March 2018}}</ref> (Dit verskil wel in die frekwensie van toekenning, aantal toekennings, ouderdomsgrense, geldwaarde en toekenningskriteria). Volgens die jaarlikse ''Akademiese Uitmuntendheidsopgawe'' ''(Academic Excellence Survey)'' deur ARWU word die Fields-medalje beskou as dié toptoekenning in die veld van wiskunde, wêreldwyd.<ref>{{Cite web|url=http://www.shanghairanking.com/subject-survey/awards.html|title=Top Award, ShanghaiRanking Academic Excellence Survey 2017 {{!}} Shanghai Ranking – 2017|website=Shanghairanking.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20201017012526/http://www.shanghairanking.com/subject-survey/awards.html|archive-date=17 October 2020|access-date=29 March 2018}}</ref>In 'n opname wat deur IREG in 2013–14 gemaak is, is die Fields-medalje saam met die Abel-prys die mees gesogte internasionale toekenning in wiskunde. Fields was instrumenteel in die vestiging van die toekenning, die ontwerp van die medalje self en die finansiering daarvan, alhoewel hy gesterf het voordat onder toesig van John Lighton Synge ingestel is.<ref name="Fields Institute About Us"/> Die medalje is vir die eerste keer in 1936 aan die Finse wiskundige Lars Ahlfors en die Amerikaanse wiskundige Jesse Douglas toegeken, en dit word sedert 1950 elke vier jaar toegeken. Die doel daarvan is om erkenning en ondersteuning te gee aan jonger wiskundiges wat groot bydraes tot die veld gelewer het. In 2014 het die Iranse wiskundige [[Maryam Mirzakhani]] die eerste vroulike Fields-medaljewenner geword.<ref>{{Cite web|url=http://www.mathunion.org/general/prizes/2014|title=IMU Prizes 2014|publisher=International Mathematical Union|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226060901/https://www.mathunion.org/general/prizes/2014%0A|archive-date=26 December 2018|access-date=12 August 2014}}</ref> Altesaam 64 mense het al die Fields-medalje ontvang. Die mees onlangse groep Fields-medaljewenners het hul toekennings op 5 Julie 2022 ontvang in 'n aanlyngeleentheid wat regstreeks vanaf Helsinki, Finland, uitgesaai is. Dit was oorspronklik bedoel om in [[Sint Petersburg]], Rusland, gehou te word, maar is verskuif na die [[Russiese inval in Oekraïne sedert 2022|Russiese inval in die Oekraïne in 2022]]. Die prys sluit 'n geldelike toekenning in, wat sedert 2006 CA$ 15000 beloop.<ref>[http://www.jpost.com/Israel/Article.aspx?id=185366 "Israeli wins 'Nobel' of Mathematics"], ''[[The Jerusalem Post]]''</ref> == Voorwaardes van toekenning == Die Fields-medalje is vir 'n lang tyd as die mees gesogte toekenning in die veld van wiskunde beskou en word dikwels beskryf as die Nobelprys vir Wiskunde.<ref name=":2"/><ref name=":3"/> Anders as die Nobelprys word die Fields-medalje net elke vier jaar toegeken. Die Fields-medalje het ook 'n ouderdomsperk: 'n ontvanger moet onder die ouderdom van 40 wees teen 1 Januarie van die jaar waarin die medalje toegeken word. Die onder-40-reël is gebasseer op Fields se begeerte dat "terwyl dit in erkenning was vir werk wat reeds gedoen is, dit terselfdertyd bedoel was om 'n aanmoediging vir verdere prestasie te wees."<ref>{{Harnvb|McKinnon Riehm|Hoffman|2011}}</ref> Boonop kan slegs een Fields-medalje aan 'n individu toegeken word; wenners kom nie in aanmerking om toekomstige medaljes te ontvang nie. <ref>{{Cite web|url=http://darboux.mathunion.org/fileadmin/IMU/Prizes/Fields/Statutes%20Fields%20Medal.pdf|title=Rules for the Fields Medal|website=mathunion.org|access-date=20 November 2023|archive-date= 2 Mei 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180502070440/http://darboux.mathunion.org/fileadmin/IMU/Prizes/Fields/Statutes%20Fields%20Medal.pdf|url-status=dead}}</ref> Dit is eerste toegeken in 1936 en sedertdien het 64 mense al die medalje gewen.<ref>{{Cite web|url=https://www.mathunion.org/imu-awards/fields-medal|title=Fields Medal|publisher=International Mathematical Union|access-date=14 September 2020}}</ref> Met die uitsondering van twee PhD-houers in fisika ( Edward Witten en Martin Hairer ),<ref>{{Cite web|url=https://www.worldsciencefestival.com/participants/dr-edward-witten/|title=Edward Witten|publisher=World Science Festival|access-date=14 September 2020}}</ref> het slegs mense met 'n PhD in wiskunde die medalje gewen.<ref>{{Cite web|url=https://web.math.princeton.edu/~kollar/FromMyHomePage/fm-essay.pdf|title=Is there a curse of the Fields medal?|last=Kollár|first=János|date=2014|publisher=[[Princeton University]]|access-date=14 September 2020}}</ref> == Mylpale == Die medalje is vir die eerste keer in 1936 aan die Finse wiskundige Lars Ahlfors en die Amerikaanse wiskundige Jesse Douglas toegeken, en dit is sedert 1950 elke vier jaar toegeken. Die doel daarvan is om erkenning en ondersteuning te gee aan jonger wiskundige navorsers wat groot bydraes gelewer het. In 1954 het Jean-Pierre Serre op 27 die jongste wenner van die Fields-medalje geword. Hy behou hierdie onderskeiding.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/science/Fields-Medal|title=Fields Medal|last=Raikar|first=Sanat Pai|date=2023-05-08|website=[[Encyclopædia Britannica]]|language=en|access-date=2023-06-22}}</ref> In 1966 het Alexander Grothendieck die ICM, wat in Moskou gehou is, geboikot om Sowjet-militêre optrede wat in Oos-Europa plaasvind, te protesteer. Léon Motchane, stigter en direkteur van die Institut des Hautes Études Scientifiques, het die Grothendieck's Fields-medalje namens hom bygewoon en aanvaar.<ref>{{Cite web|url=https://www.ams.org/samplings/this-math-month/thismathmonth-aug|title=This Mathematical Month – August|publisher=[[American Mathematical Society]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20100811071525/http://www.ams.org/samplings/this-math-month/thismathmonth-aug|archive-date=11 August 2010}}</ref> In 1970 kon Sergei Novikov, weens beperkings wat deur die Sowjet-regering op hom geplaas is, nie na die kongres in [[Nice]] bywoon om sy medalje te ontvang nie.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/science/Fields-Medal|title=Fields Medal|last=Raikar|first=Sanat Pai}}</ref> In 1978 kon Grigory Margulis, as gevolg van beperkings wat deur die Sowjet-regering op hom geplaas is, nie na die kongres in [[Helsinki]] reis om sy medalje te ontvang nie. Die toekenning is namens hom deur Jacques Tits aanvaar, wat in sy toespraak gesê het: "Ek kan nie anders as om my diepe teleurstelling uit te spreek nie - ongetwyfeld gedeel deur baie mense hier - in die afwesigheid van Margulis van hierdie seremonie. In die lig van die simboliese betekenis van hierdie stad Helsinki, het ek inderdaad rede gehad om te hoop dat ek uiteindelik 'n kans sou hê om 'n wiskundige te ontmoet wat ek net deur sy werk ken en vir wie ek die grootste respek en bewondering het."<ref>[http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Margulis.html Margulis biography], School of Mathematics and Statistics, University of St Andrews, Scotland. Retrieved 27 August 2006.</ref> In 1982 sou die kongres in [[Warskou]] plaasvind, maar moes na die volgende jaar herskeduleer word as gevolg van krygswet wat op 13 Desember 1981 in Pole ingestel is. Die toekennings is vroeër in die jaar by die negende Algemene Vergadering van die IMU aangekondig en by die 1983 Warskou-kongres toegeken. In 1990 het Edward Witten die eerste fisikus geword wat die toekenning gewen het.<ref name="National Science Foundation">{{Cite web|url=https://www.nsf.gov/news/special_reports/medalofscience50/witten.jsp|title=The National Medal of Science 50th Anniversary|website=National Science Foundation|access-date=2022-08-30}}</ref> In 1998, by die ICM, is Andrew Wiles deur die voorsitter van die Fields-medaljekomitee, Yuri I. Manin, die eerste IMU silwer gedenkplaat oorhandig ter erkenning van sy bewys van [[Fermat se laaste stelling|Fermat se Laaste Stelling]] . Don Zagier het na die gedenkplaat verwys as 'n "gekwantiseerde Fields-medalje". Verhale van hierdie toekenning verwys gereeld dat Wiles ten tyde van die toekenning oor die ouderdomsperk vir die Fields-medalje was.<ref>[http://wwwa.britannica.com/eb/article-9090319 Wiles, Andrew John] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080827194548/http://wwwa.britannica.com/eb/article-9090319}}, Encyclopædia Britannica. Retrieved 27 August 2006.</ref> Alhoewel Wiles in 1994 effens oor die ouderdomsperk was, is daar gedink dat hy 'n gunsteling was om die medalje te wen; 'n leemte (wat later deur Taylor en Wiles opgelos is) in die bewys is egter in 1993 gevind <ref>[https://web.archive.org/web/20010430062600/http://www.icm2002.org.cn/general/prize/medal/1998.htm Fields Medal Prize Winners (1998)], 2002 International Congress of Mathematicians. Retrieved 27 August 2006. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927193530/http://www.icm2002.org.cn/general/prize/medal/1998.htm}}</ref> In 2006 het [[Grigori Perelman]], wat die [[Poincare probleemstelling|Poincaré-vermoede]] bewys het, sy Fields-medalje geweier en nie die kongres bygewoon nie. In 2014 het [[Maryam Mirzakhani]] die eerste Iraniër sowel as die eerste vrou geword om die Fields-medalje te wen, en Artur Avila het die eerste [[Suid-Amerika|Suid-Amerikaner]] geword en Manjul Bhargava het die eerste persoon van Indiese oorsprong geword om dit te doen. In 2022 het Maryna Viazovska die eerste Oekraïner geword om die Fields-medalje te wen, en June Huh het die eerste persoon van Koreaanse oorsprong geword om dit te doen.<ref name="DZH">{{Cite web|url=https://life.pravda.com.ua/society/2022/07/5/249420/|title=Друга жінка в історії: українка Марина В'язовська отримала престижну математичну нагороду|website=Українська правда _Життя|access-date=2022-07-11}}</ref><ref name="The Korea Times 2022">{{Cite web|url=https://m.koreatimes.co.kr/pages/article.asp?newsIdx=332224|title=June Huh becomes 1st scholar of Korean descent to win Fields Medal|date=5 July 2022|website=The Korea Times|access-date=5 July 2022}}</ref> == Medalje == [[Lêer:FieldsMedalBack.jpg|regs|duimnael| Die keersy van die Fields-medalje]] Die medalje is ontwerp deur die Kanadese beeldhouer R. Tait McKenzie.<ref>{{Cite web|url=http://www.fields.utoronto.ca/aboutus/jcfields/fields_medal.html|title=Fields Institute – The Fields Medal|date=9 August 1932|publisher=Fields.utoronto.ca|access-date=21 August 2010}}</ref> Dit is gemaak van 14KT goud, het 'n deursnee van 63,5 mm en weeg 169g.<ref>{{Cite web|url=https://www.mathunion.org/imu-awards/fields-medal|title=Fields Medal|date=2022|publisher=International Mathematical Union|access-date=July 7, 2022}}</ref> Op die voorkant is [[Archimedes]] en 'n aanhaling toegeskryf aan die 1ste eeu nC digter Manilius, wat in Latyn lees: "Transire suum pectus mundoque potiri" ("Om 'n mens se begrip te oortref en die wêreld te bemeester").<ref>{{Cite web|url=http://www.fields.utoronto.ca/about/fields-medal|title=The Fields Medal|date=5 February 2015|website=Fields Institute for Research in Mathematical Sciences|language=en|access-date=23 April 2021}}</ref> Die jaartal 1933 is in Romeinse syfers geskryf en bevat 'n fout ("MCNXXXIII" eerder as "MCMXXXIII"). In Griekse hoofletters is die woord ΑΡΧΙΜΗΔΟΥΣ, of "van Archimedes," ingeskryf. Op die agterkant is die inskripsie (in Latyn): : {{Lang|la|CONGREGATI}} : {{Lang|la|EX TOTO ORBE}} : {{Lang|la|MATHEMATICI}} : {{Lang|la|OB SCRIPTA INSIGNIA}} : {{Lang|la|TRIBUERE}} Vertaling: "Wiskundiges van regoor die wêreld sou hul geskrifte eer." In die agtergrond is daar die voorstelling van Archimedes se [[Archimedes|graf]], met die kerfwerk wat sy stelling oor die sfeer en silinder illustreer, agter 'n olyftak. (Dit is die wiskundige resultaat waarop Archimedes glo die trotsste was: Gegewe 'n sfeer en 'n omskrewe silinder van dieselfde hoogte en deursnee, is die verhouding tussen hul volumes gelyk aan{{Breuk|2|3}} Die rand dra die naam van die pryswenner.<ref name="Fields Institute for Research in Mathematical Sciences 2015">{{Cite web|url=http://www.fields.utoronto.ca/about/fields-medal|title=The Fields Medal|date=2015-02-05|website=Fields Institute for Research in Mathematical Sciences|access-date=2022-08-30}}</ref> == Mansgenomineerde veld == Die Fields-medalje is al twee keer aan dames toegeken: [[Maryam Mirzakhani]] van [[Iran]] in 2014, en Maryna Viazovska van [[Oekraïne|die Oekraïne]] in 2022. <ref name="DZH"/> == In popkultuur == Die Fields-medalje het 'n mate van erkenning in populêre kultuur gekry as gevolg van verwysings in die 1997-film, ''Good Will Hunting''. In die fliek is Gerald Lambeau ([[Stellan Skarsgård]]) 'n MIT- professor wat die toekenning gewen het alvorens die gebeure in die storie, waarin gereëlde verwysings na die toekenning gebruik word om sy aansien in die veld oor te dra. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Wenners van die Fields-medalje}} {{Normdata}} [[Kategorie:Vertaalde bladsye wat nagegaan moet word]] [[Kategorie:Toekennings]] 43r5t3zx9gu3ojesbonoiu16t7qteta 0 409248 2895269 2644367 2026-04-20T10:04:45Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895269 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Universiteit |naam = HEC Paris |beeld = HEC Paris entrée.JPG |beeldbyskrif = HEC Paris |latyn_naam = Paris School of Provectus Studiorum Negotiatorum |leuse = |leuseafr = Hoe meer jy weet, hoe meer waag jy |leuseeng = ''The more you know, the more you dare'' |gestig = [[1881]] |gesluit = |tipe = Private universiteit |affiliasie = |befondsing = |amptenaar_in_beheer = |voorsitter = |voorsittende beampte= |kanselier = |president = [[Jean-Paul Agon]] |visie-president = Eloïc Peyrache |superintendent = |provoos = |visie_kanselier = |rektor = |prinsipaal = |dekaan = |direkteur = |fakulteit = |personeel = |studentetal = 4500 |voorgraadse studente= |nagraadse studente = |doktoraal = |ander = |ligging = [[Jouy-en-Josas]], [[Doha]] |stad = |provinsie = [[Île-de-France]] |land = [[Frankryk]] |coor = {{Koördinate|48|45|26.406|N|2|10|8.476|E|tipe:landmark|aansig=inlyn,titel}} |kampus = |voormalige_name = ) |free_label = |free = |sport = |kleure = |bynaam = |gelukbringer = |affiliasies = AACSB, AMBA, CGE, EQUIS |webtuiste = [https://www.hec.edu/ hec.edu] |logo = [[Lêer:HEC Paris.svg|240px]] |voetnotas = }} [[Beeld:Inauguration HEC-1881.jpg|thumb|190px|Inwyding van die skool in 1881]] '''HEC Paris''' (''École des hautes études commerciales de Paris'') is 'n Europese Bestuurskool met verskeie kampusse in [[Parys]], [[Jouy-en-Josas]] en [[Doha]].<ref>[https://www.tresor.economie.gouv.fr/Articles/2021/11/21/hec-paris-fete-ses-10-ans-au-qatar-et-inaugure-ses-nouveaux-locaux-dans-la-ville-nouvelle-de-msheireb-downtown-a-doha HEC Paris fête ses 10 ans au Qatar et inaugure ses nouveaux locaux dans la ville nouvelle de Msheireb Downtown à Doha]</ref> Die instelling is in 1881 gestig.<ref>[https://www.mondedesgrandesecoles.fr/hec-paris-de-laudace-au-service-de-lexcellence-depuis-1881/#:~:text=Créée%20en%201881%20par%20la,pendant%20aux%20écoles%20d%27ingénieurs. HEC Paris : de l’audace au service de l’excellence depuis 1881]</ref> HEC is in 2023 eerste onder [[Europese Unie|Europese]] Besigheidskole geplaas, volgens die ranglys wat deur die [[Financial Times|''Financial Times'']] opgestel is.<ref>[https://rankings.ft.com/rankings/2943/european-business-school-rankings-2022 European Business School Rankings 2022]</ref> Die [[Meestersgraad in Besigheidsadministrasie|''Executive MBA'']]-program word as 4de beste in die wêreld gereken.<ref>[https://rankings.ft.com/rankings/2950/emba-2023 EMBA 2023]</ref> HEC Paris word dikwels geassosieer met selektiwiteit, maar ook met elitisme en tegnokrasie, wat sedert sy stigting 'n bron van kritiek was. Die instelling se programme word internasionaal drievoudig geakkrediteer deur AMBA, EQUIS en AACSB.<ref>[http://www.mba.today/guide/triple-accreditation-business-schools Triple accredited business schools (AACSB, AMBA, EQUIS)]</ref> Die skool bied verskeie kursusse aan, insluitend 'n Uitvoerende Meesters Innovasie en Entrepreneurskap in vennootskap met [[Coursera]].<ref>[https://www.coursera.org/degrees/omie Executive MSc & MSc in Innovation and Entrepreneurship]</ref> 100% aanlyn, dit beoog om senior bestuurders wat in hierdie twee gebiede spesialiseer binne 18 maande op te lei.<ref>[https://www.letudiant.fr/educpros/actualite/exclusif-hec-se-lance-dans-diplome-100-ligne.html Exclusif. HEC se lance dans un diplôme... 100 % en ligne]</ref> Dit is in Maart 2017 geopen.<ref>[https://www.lemonde.fr/campus/article/2017/03/29/hec-lance-un-programme-diplomant-100-en-ligne_5102642_4401467.html HEC lance un programme diplômant 100 % en ligne]</ref> Die skool het sy eie stigting.<ref>[https://www.mondedesgrandesecoles.fr/chaire-the-future-of-money-worldline-hec-paris-et-la-fondation-hec-sassocient-pour-explorer-lavenir-des-paiements/ Chaire « The Future of Money » : Worldline, HEC Paris et la Fondation HEC s’associent pour explorer l’avenir des paiements]</ref> == Bekende gegradueerdes == * [[François Asselineau]], Franse politikus * [[François Hollande]], Voormalige president van die [[Frankryk|Franse Republiek]] * [[Andreas Kaplan]], rektor by [[ESCP Business School]] in Berlyn. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|École des hautes études commerciales de Paris}} * [https://www.hec.edu HEC Paris] {{Normdata}} [[Kategorie:Parys]] [[Kategorie:Franse universiteite]] [[Kategorie:Katar]] h4rjaqnuw0rgw2rhwmyvsm3cdqivqzf 0 410725 2895223 2762547 2026-04-20T05:48:36Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895223 wikitext text/x-wiki Die '''grammatika van Interlingua''' is grootliks op dié van die [[Romaanse tale]] gebaseer, maar vereenvoudig, hoofsaaklik onder die invloed van Engels. Al die beheertale, insluitend Duits en Russies, is egter geraadpleeg in die ontwikkeling van die grammatika. Grammatikale kenmerke wat afwesig was van enige van die primêre beheertale ([[Engels]], [[Frans]], [[Italiaans]], [[Frans|Spaans]] en [[Portugees]]) is weggelaat. Daar is byvoorbeeld nie byvoeglike ooreenkoms (Spaans/Portugees ''gatos negros'' 'swart katte'), aangesien hierdie kenmerk afwesig is in Engels, nóg aaneenlopende werkwoordtye (Engels wat ek lees), aangesien dit afwesig is in Frans. Omgekeerd het Interlingua artikels, anders as Russies, aangesien Russies 'n sekondêre beheertaal is. Daar is geen sistemiese nasien vir dele van spraak nie. Selfstandige naamwoorde hoef byvoorbeeld nie op enige spesifieke letter te eindig nie. Tipies eindig byvoeglike naamwoorde egter op ''-e'' of 'n konsonant, bywoorde eindig op ''-mente'' of ''-o'', terwyl selfstandige naamwoorde eindig op ''-a'', ''-e'', ''-o'' of 'n konsonant. Eindige werkwoorde eindig feitlik altyd op ''-a'', ''-e'' of ''-i'', terwyl infinitiewe -r byvoeg: ''scribe'', 'skryf'; ''scriber'', 'om te skryf'. == Artikels == Die bepaalde lidwoord is ''le'',<ref>[https://www.interlingua.com/grammatica/grammatica/articulo-definite/ Articulo definite]</ref> die onbepaalde lidwoord is ''un''<ref>[https://www.interlingua.com/grammatica/grammatica/articulo-indefinite/ Articulo indefinite]</ref>, en geen lidwoord toon enige ooreenkoms in vorm met selfstandige naamwoorde nie. Die voorsetsels ''a'' ("to") en ''de'' ("van") versmelt met 'n volgende ''le'' in onderskeidelik ''al'' en ''del''. Die bepaalde lidwoord word in die geheel gebruik soos in Engels, met die uitsondering dat dit nie weggelaat moet word met titels wat eiename voorafgaan nie en ook nie met abstrakte selfstandige naamwoorde wat 'n hele klas, spesie, ens. == Byvoeglike naamwoorde == Byvoeglike naamwoorde kan die selfstandige naamwoord wat hulle wysig voorafgaan of volg. As 'n kwessie van styl, is kort byvoeglike naamwoorde geneig om vooraf te gaan, lang byvoeglike naamwoorde is geneig om te volg. Syfers gaan altyd die selfstandige naamwoord vooraf. : ''belle oculos'' of ''oculos belle'' &nbsp; pragtige oe : ''un bon idea, un idea ingeniose'' &nbsp; 'n goeie idee, 'n vernuftige idee 'n Byvoeglike naamwoord hoef nooit saam te stem met die selfstandige naamwoord wat dit wysig nie, maar byvoeglike naamwoorde kan meervoud wees wanneer daar geen eksplisiete selfstandige naamwoord is om te wysig nie. :''le parve infantes'' &nbsp; die kindertjies; &nbsp; maar &nbsp; ''le parves'' &nbsp; die kleintjies Vergelykende graad word uitgedruk deur ''plus'' of ''minus'' wat die byvoeglike naamwoord voorafgaan en superlatiewe graad deur ''le plus'' of ''le minus''. :''un plus feroce leon'' &nbsp; 'n feller leeu :''un traino minus rapide'' &nbsp; 'n minder vinnige trein :''le plus alte arbore'' &nbsp; die hoogste boom :''le solution le minus costose'' &nbsp; die minste duur oplossing. Die agtervoegsel ''-issime'' kan gebruik word om die absolute superlatiewe graad uit te druk. :''un aventura excellentissime'' &nbsp; ''n uitstekende avontuur' Die byvoeglike naamwoorde ''bon'' 'goed', ''mal'' 'sleg', ''magne'' 'groot' en ''parve'' 'klein' het opsionele onreëlmatige vorme vir die vergelykende en superlatief. :{| |- |''bon → plus bon → le plus bon'' || &nbsp; || of || &nbsp; || ''bon → melior → optime'' |- |''mal → plus mal → le plus mal'' || &nbsp; || of || &nbsp; || ''mal → pejor → pessime'' |- |''magne → plus magne → le plus magne'' || &nbsp; || of || &nbsp; || ''magne → major → maxime'' |- |''parve → plus parve → le plus parve'' || &nbsp; || of || &nbsp; || ''parve → minor → minime'' |- |} Teoreties kan elke byvoeglike naamwoord dien as 'n voornaamwoord wat verwys na iets wat in 'n vorige gedeelte uitgedruk is. == Bywoorde == Daar is twee tipes bywoorde, primêre en sekondêre. Primêre bywoorde is 'n geslote klas grammatikale operateurs, soos ''quasi'' 'amper'; ''jam,'' 'reeds'; en ''totevia'' 'in elk geval'. Sekondêre bywoorde is 'n oop klas wat van ooreenstemmende byvoeglike naamwoorde afgelei word deur die agtervoegsel ''-mente'' (''-amente'' na finale ''-c'' by te voeg). :''felice'' &nbsp; 'gelukkig' &nbsp; → &nbsp; ''felicemente'' &nbsp; 'gelukkig' :''magic'' &nbsp; 'magies' &nbsp; → &nbsp; ''magicamente'' &nbsp; 'magies' 'n Paar algemene bywoorde het opsionele kort vorme in ''-o''. : ''sol'' &nbsp; 'alleen' &nbsp; → &nbsp; ''solo'' of ''solmente'' &nbsp; 'enigste' Soos byvoeglike naamwoorde, gebruik bywoorde ''plus'' en ''minus'' om die vergelykende uit te druk en ''le plus'' en ''le minus'' om die superlatief uit te druk. : ''Illa canta plus bellemente que illa parla.'' &nbsp; 'Sy sing mooier as wat sy praat.' : ''Le gepardo curre le plus rapide de omne animales.'' &nbsp; 'Die jagluiperd hardloop die vinnigste van alle diere.' Die bywoorde gelykstaande aan ''bon'' 'goed' en ''mal'' 'sleg' het opsionele onreëlmatige vorme. :{| |- |''bonmente → plus bonmente → le plus bonmente'' || &nbsp; || of || &nbsp; || ''ben → plus ben → le plus ben'' || &nbsp; || of || &nbsp; || ''ben → melio → optimo'' |- |''malmente → plus malmente→ le plus malmente'' || &nbsp; || of || &nbsp; || ''mal → plus mal → le plus mal'' || &nbsp; || of || &nbsp; || ''mal → pejo → pessimo'' |- |} == Voornaamwoorde == === Persoonlike voornaamwoorde === {|border="1" cellpadding="5" cellspacing="0" align="right" style="border-collapse:collapse" |- align="center" | colspan=7 style="background: navy; color: white" | '''Persoonlike voornaamwoorde – enkelvoud''' |- | Persoon || Geslag || Nom. || Pre. || Obl. || Refl. || Genitief |- align="center" | align="left" | Eerstens || – || '''io''' || colspan=3 | '''me''' || '''mi, mie''' |- align="center" | align="left" | Tweedens || – || '''tu''' || colspan=3 | '''te''' || '''tu, tue''' |- align="center" | rowspan=3 align="left" | Derde || align="left" | masc. || colspan=2 | '''ille''' || '''le''' || rowspan=3 | '''se''' || rowspan=3 | '''su, sue''' |- align="center" | align="left" | fem. || colspan=2 | '''illa''' || '''la''' |- align="center" | align="left" | neut. || colspan=2 | '''illo''' || '''lo''' |- align="center" | colspan=7 style="background: navy; color: white" | '''Persoonlike voornaamwoorde – meervoud''' |- | Persoon || Geslag || Nom. || Pre. || Obl. || Refl. || Genitief |- align="center" | align="left" | Eerstens || – || colspan=4 | '''nos''' || '''nostre''' |- align="center" | align="left" | Tweedens || – || colspan=4 | '''vos''' || '''vostre''' |- align="center" | rowspan=3 align="left" | Derde || align="left" | masc. || colspan=2 | '''illes''' || '''les''' || rowspan=3 | '''se''' || rowspan=3 | '''lor, lore''' |- align="center" | align="left" | fem. || colspan=2 | '''illas''' || '''las''' |- align="center" | align="left" | neut. || colspan=2 | '''illos''' || '''los''' |- |} Persoonlike voornaamwoorde buig vir getal, hoofletters en (in die derde persoon) geslag. * Die '''nominatief''' is die verstekvorm en dien tipies as die onderwerp van 'n werkwoord. ::''"Qui es ibi?" "Io."'' &nbsp; "Wie is daar?" "Ek." ::''Tu arrestava le chef de policia.'' &nbsp; "Jy het die polisiehoof gearresteer." * Die '''obliek''' word gebruik vir direkte voorwerpe, en kan ook vir indirekte voorwerpe gebruik word. (Alternatiewelik word indirekte voorwerpe uitgedruk deur ''a'', 'na' plus 'n voornaamwoord.) :: ''Le caffe es excellente: proba lo!'' &nbsp; "Die koffie is uitstekend: probeer dit!" :: ''Dice me le conto; dice me lo'' (or ''Dice le conto a me...'') &nbsp; 'Vertel my die storie; vertel dit vir my.' * '''Refleksiewe voornaamwoorde''' word gebruik wanneer die onderwerp van 'n werkwoord identies is met die direkte of indirekte voorwerp. Soos in die Romaanse tale, word refleksiewe konstruksies dikwels gebruik waar Engels 'n onoorganklike werkwoord of die passiewe stem gebruik. :: ''Deo adjuta les, qui se adjuta.'' &nbsp; 'God help diegene wat hulself help'. :: ''Io me sibila un melodia.'' &nbsp; "Ek fluit 'n deuntjie vir myself." :: ''Tu te rasava?'' &nbsp; "Het jy geskeer?" :: ''Francese se parla in Francia.'' &nbsp; "In Frankryk word Frans gepraat." * Die '''genitiefkas''' dui besit aan (''mi auto'', 'my motor'). Die langer vorms ''mie'', ''tue'', ens. is byvoeglike naamwoorde wat gebruik word in konstruksies soos ''le auto es le mie'', 'die motor is myne'. Hulle kan ook 'n selfstandige naamwoord direk verander. :: ''alicun amicos mie'' &nbsp; 'sommige vriende van my' :: ''Matre mie! Es un picante bolla de carne!'' &nbsp; "Mamma mia, dis 'n pittige frikkadel!" 'n Mens sou ook die bestaan van 'n aparte voorsetselsaak kon beweer, aangesien derdepersoonsvoornaamwoorde die langer vorme ''ille'', ''illes'' ens. na 'n voorsetsel gebruik in die plek van die verwagte ''le'', ''les'' ens. : ''Da le can a illes.'' &nbsp; "Gee vir hulle die hond." Baie gebruikers volg die Europese gewoonte om die meervoudsvorme vos ens. eerder as tu ens. in formele situasies te gebruik. : ''Esque vos passava un viage placente, Seniora Chan?'' &nbsp; "Het jy 'n aangename reis gehad, mev. Chan?" : ''Aperi vostre valise, Senior.'' &nbsp; "Maak oop jou tas, Meneer." Illes kan as 'n seksneutrale voornaamwoord gebruik word, soos Engelse 'hulle'. Illas kan gebruik word vir heeltemal vroulike groepe. == Sien ook == * [[Interlingua]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronnelys == * Gode, Alexander, and Hugh E. Blair. ''Interlingua: a grammar of the international language''. Storm Publishers, New York, 1951. * Wilgenhof, Karel. [[oldwikisource:Grammatica de Interlingua (K. Wilgenhof)|''Grammatica de Interlingua'']]. Union Mundial pro Interlingua, 2012. == Eksterne skakels == * [https://www.interlingua.com/grammatica/ Grammatica de interlingua] {{Interlingua}} [[Kategorie:Interlingua]] [[Kategorie:Kunsmatige taal]] dv2fzdm2b8bjy8kw1db21x5i7xlm27e 0 411070 2895135 2858905 2026-04-19T19:46:19Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895135 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Planeet | name = Foibe | mpc_name = Saturnus IX | named_after = [[Foibe]] ([[Grieks]]: Φοίβη) | image = [[Lêer:Phoebe cassini full.jpg|240px]] | caption = Cassini se foto van Foibe. | discoverer = W.H. Pickering | discovered = 18 Maart 1899 (van foto's wat op 16 Augustus 1898 geneem is) | orbit_ref = [http://www.minorplanetcenter.org/iau/NatSats/NaturalSatellites.html] | semimajor = 12 960 000 km | eccentricity = {{val|0.1562415}} | period = {{val|550.564636|u=d}} | inclination = 173,04° (tot die sonnebaan)<br />151,78° (tot Saturnus se ewenaar) | satellite_of = [[Saturnus]] | group = Noorse groep | dimensions = {{nowrap|({{val|218.8|2.8}})&thinsp;×&thinsp;({{val|217.0|1.2}})&thinsp;<br />×&thinsp;({{val|203.6|0.6}}) km}}<ref name=Thomas2010>{{cite journal| doi = 10.1016/j.icarus.2010.01.025| last1 = Thomas| first1 = P. C.| date = July 2010| title = Sizes, shapes, and derived properties of the saturnian satellites after the Cassini nominal mission| journal = Icarus| volume = 208| issue = 1| pages = 395–401| url = http://www.ciclops.org/media/sp/2011/6794_16344_0.pdf| bibcode = 2010Icar..208..395T| access-date = 2015-09-04| archive-date = 2011-09-27| archive-url = https://web.archive.org/web/20110927185355/http://www.ciclops.org/media/sp/2011/6794_16344_0.pdf| url-status = dead}}</ref> | mean_radius = {{val|106.5|0.7|u=km}}<ref name=Thomas2010/><ref name="Jacobson2022"/> | mass = {{val|8.3123|0.0162|e=18|u=kg}}<ref name="Jacobson2022">{{cite journal |last1=Jacobson |first1=Robert. A. |title=The Orbits of the Main Saturnian Satellites, the Saturnian System Gravity Field, and the Orientation of Saturn's Pole* |journal=The Astronomical Journal |date=1 November 2022 |volume=164 |issue=5 |pages=199 |doi=10.3847/1538-3881/ac90c9|doi-access=free }}</ref> | density = {{val|1.6428|0.0326|u=g/cm³}}<ref name="Jacobson2022"/> | surface_grav = 0,038-0,050 m/s²<ref name=Thomas2010/> | escape_velocity = ≈&thinsp;0,1 km/s | sidereal_day = {{val|9.2735|u=h}} (9&thinsp;h 16&thinsp;min 25&thinsp;s ± 3&thinsp;s)<ref>{{cite journal | last1 = Bauer | first1 = J.M. | last2 = Buratti | first2 = B.J. | last3 = Simonelli | first3 = D.P. | last4 = Owen | first4 = W.M. | year = 2004 | title = Recovering the Rotational Lightcurve of Phoebe | journal = The Astronomical Journal | volume = 610 | issue = 1| pages = L57–L60 | doi=10.1086/423131 | bibcode=2004ApJ...610L..57B| doi-access = free }}</ref> | axial_tilt = 152,14° (tot sy wentelbaan)<ref>{{cite journal |author=Porco CC |display-authors=etal |title=Cassini Imaging Science: Initial Results on Phoebe and Iapetus |journal=Science |volume=307 |date=2005-02-25 |pages=1237–1242 |doi=10.1126/science.1107981 |issue=5713 |pmid=15731440 |bibcode=2005Sci...307.1237P |s2cid=20749556 |url=https://authors.library.caltech.edu/36635/7/Porco_Iapetus_SOM.pdf |access-date=2019-09-23 |archive-date=2018-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180719075213/https://authors.library.caltech.edu/36635/7/Porco_Iapetus_SOM.pdf |url-status=live }}</ref> | single_temperature = ≈&thinsp;73(?) [[Kelvin|K]] }} '''Foibe''' ([[Engels]]: ''Phoebe'') is [[Saturnus]] se onreëlmatige maan met die grootste massa. Dit het 'n deursnee van 213 km en is op 18 Maart 1899 deur William Henry Pickering ontdek<ref name="ArtizLyfe/Charlie Kovas">{{cite web|last1=Kovas|first1=Charlie|title=On This Day|url=https://www.onthisday.com/date/1899/march/18|website=What Happened on March 18, 1899|publisher=Unknown.|access-date=September 21, 2017|ref=Unknown.|archive-date=September 12, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150912021551/https://www.onthisday.com/date/1899/march/18|url-status=live}}</ref> op foto's wat van 16 Augustus 1898 af by die Boyden-sterrewag in [[Peru]] geneem is. 'n Onreëlmatige maan is een wat in die teenoorgestelde rigting wentel as waarin die planeet draai. Foibe was die eerste satelliet wat fotografies ontdek is. Dit was die eerste teiken wat teengekom is met die aankoms van die [[Cassini-Huygens|Cassini]]-ruimtetuig in die Saturnus-stelsel in 2004 en is dus besonder goed bestudeer vir 'n onreëlmatige maan van sy grootte. Cassini se vlugbaan na Saturnus en tyd van aankoms is spesifiek gekies om dié verbyvlug moontlik te maak.<ref name="Martinez">{{cite web | last = Martinez | first = Carolina | author2 = Brown, Dwayne | title = Cassini Spacecraft Near First Stop in Historic Saturn Tour | work = Mission News | publisher = [[Nasa]] | date = 2004-06-09 | url = http://www.nasa.gov/mission_pages/cassini/media/cassini-060904.html | access-date = 2008-03-02 | archive-date = 2008-06-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080628164421/http://www.nasa.gov/mission_pages/cassini/media/cassini-060904.html | url-status = dead }}</ref> Ná die verbyvlug en begin van sy wentelbaan om Saturnus het Cassini nie veel verder gegaan as [[Iapetus (maan)|Iapetus]] se wentelbaan nie. Foibe is rofweg sferies en het [[planetêre differensiasie]]. Vroeg in sy geskiedenis was dit rond en warm, maar dit is deur botsings uit sy ronde vorm gestamp. Dit is vermoedelik 'n [[Sentour (kleinplaneet)|sentour]] wat in die [[Kuipergordel]] ontstaan het en deur Saturnus aangetrek is.<ref name="Jewitt2007">{{cite journal|last=Jewitt |first=David |author2=Haghighipour, Nader |title=Irregular Satellites of the Planets: Products of Capture in the Early Solar System |journal=Annual Review of Astronomy and Astrophysics |date=2007 |volume=45 |issue=1 |pages=261–95 |url=http://www.ifa.hawaii.edu/~jewitt/papers/2007/JH07.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20090919020650/http://www.ifa.hawaii.edu/~jewitt/papers/2007/JH07.pdf |archive-date=2009-09-19 |doi=10.1146/annurev.astro.44.051905.092459 |bibcode=2007ARA&A..45..261J |arxiv=astro-ph/0703059 |s2cid=13282788 |url-status=dead }}</ref> Foibe is die tweede grootste [[Retrograde en prograde beweging|retrograde]] maan in die [[Sonnestelsel]], naas [[Triton (maan)|Triton]].<ref>{{Cite web|url=https://ssd.jpl.nasa.gov/?sat_phys_par|title=Planetary Satellite Physical Parameters|access-date=2020-06-09|archive-date=2021-09-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20210904053002/https://ssd.jpl.nasa.gov/?sat_phys_par|url-status=live}}</ref> ==Geskiedenis== ===Ontdekking=== Foibe is op 17 Maart 1899 deur William Henry Pickering ontdek<ref name="ArtizLyfe/Charlie Kovas"/> op fotografiese plate wat van 16 Augustus 1898 af by die [[Boyden-sterrewag]] in [[Peru]] geneem is.<ref>{{cite journal |author=Pickering EC |title=A New Satellite of Saturn |url=http://adsabs.harvard.edu//full/seri/BHarO/0049//0000001.000.html |journal=Harvard College Observatory Bulletin |date=1899-03-17 |volume=9 |issue=221 |page=456 |doi=10.1126/science.9.221.456 |pmid=17844472 |s2cid=30496398 |access-date=2004-07-14 |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303194618/http://adsabs.harvard.edu//full/seri/BHarO/0049//0000001.000.html |url-status=live }}</ref> Dit was die eerste maan wat fotografies ontdek is. ===Naam=== Foibe is genoem na 'n [[Foibe|Titaniese godin]] in die [[Griekse mitologie]] wat met die [[Maan]] verbind word en [[Saturnus (mitologie)|Saturnus]] se suster was.<ref name="Pickering1899">{{cite journal |author=Pickering EC |url=http://adsabs.harvard.edu//full/seri/ApJ../0009//0000274.000.html |title=A New Satellite of Saturn |journal=Astrophysical Journal |volume=9 |date=1899-04-10 |pages=274–276 |issue=4 |bibcode=1899ApJ.....9..274P |doi=10.1086/140590 |pmid=17844472 |doi-access=free |access-date=2004-07-14 |archive-date=2016-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160411003004/http://adsabs.harvard.edu//full/seri/ApJ../0009//0000274.000.html |url-status=live }}</ref> Dit word in wetenskaplike geskrifte ook Saturnus IX genoem. Volgens die [[Internasionale Sterrekundige Vereniging]] (IAU) word eienskappe op Foibe genoem na die karakters in die Griekse mite van [[Jason (mitologie)|Jason en die Argonoute]]. In 2005 het die IAU aan 24 [[Slagkrater|kraters]] name gegee.<ref>[http://www.spaceflightnow.com/cassini/050224phoebecraters.html ''Features on Saturn's moon Phoebe given names''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160110070432/http://www.spaceflightnow.com/cassini/050224phoebecraters.html |date=2016-01-10 }}, Spaceflight Now, February 24, 2005</ref> ==Wentelbaan== [[Beeld:Animation of Phoebe orbit around Saturn.gif|thumb|220px|links|'n Animasie van Foibe se wentelbaan.<br />{{legend0|RoyalBlue| Saturnus}}{{·}}{{legend0| Magenta | Foibe}}{{·}}{{legend0|Cyan|Titaan}}]] Foibe se wentelbaan is retrograad. Dit beteken hy wentel in die teenoorgestelde rigting as waarin Saturnus roteer. Vir langer as 100 jaar was dit Saturnus se heel buitenste maan, tot in 2000 met die ontdekking van nog verskeie mane. Foibe is omtrent vier keer so ver van Saturnus as sy naaste buurman, [[Iapetus (maan)|Iapetus]], en is aansienlik groter as enige van die ander mane wat op omtrent dieselfde afstand van planete af wentel. Foibe is deel van die Noorse groep mane van Saturnus, 'n groot groep retrograde mane. Hulle [[baanhelling]]s wissel tussen 136° en 178° en hulle [[Eksentrisiteit (sterrekunde)|eksentrisiteite]] tussen 0,06 en 0,63. Foibe kan sy eie subgroep vorm saam met twee ander mane met soortgelyke wentelbane, S/2006&nbsp;S&nbsp;20 en S/2006&nbsp;S&nbsp;9. ===Foibe-ring=== Die Foibe-ring is een van [[Saturnus se ringe]]. Dit lê met 'n helling van 27 grade met Saturnus se ewenaarvlak (en die ander ringe). [[Beeld:Saturn largest ring Spitzer telescope 20091006.jpg|thumb|200px|'n Kunstenaar se voorstelling van die Foibe-ring, wat Saturnus se hoofringe verdwerg.]] Die ring is versprei van minstens 128 tot 207<ref name="Verbiscer">{{cite journal |last=Verbiscer| first=Anne |author2=Skrutskie, Michael |author3=Hamilton, Douglas |title=Saturn's largest ring |journal=Nature |date=2009-10-07 |doi=10.1038/nature08515 |bibcode = 2009Natur.461.1098V|pmid=19812546 |volume=461|issue=7267 |pages=1098–100| s2cid=4349726 }}</ref> keer die [[radius]] van Saturnus; Foibe wentel op 'n gemiddelde afstand van 215 Saturnusradiusse. Die ring is omtrent 40 keer so dik as die planeet se deursnee.<ref>{{cite web|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/spitzer/multimedia/spitzer-20091007b.html|title=The King of Rings|publisher=NASA, Spitzer Space Telescope center|date=2009-10-07|access-date=October 7, 2009|archive-date=2009-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20091010072014/http://www.nasa.gov/mission_pages/spitzer/multimedia/spitzer-20091007b.html|url-status=dead}}</ref> Omdat die ring se deeltjies vermoedelik geskep word deur botsings van [[meteoroïde|mikrometeoroïdes]] met Foibe, deel hulle waarskynlik dieselfde retrograde wentelbaan,<ref name=sciencenews_large_ring>{{cite journal|last=Cowen|first=Rob|url=http://www.sciencenews.org/view/generic/id/48097/title/Largest_known_planetary_ring_discovered|title=Largest known planetary ring discovered|journal=Science News|date=October 6, 2009|access-date=October 6, 2009|archive-date=August 22, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110822023022/http://www.sciencenews.org/view/generic/id/48097/title/Largest_known_planetary_ring_discovered|url-status=dead}}</ref> wat in die teenoorgestelde rigting loop as dié van die volgende binnemaan, Iapetus. Ringmateriaal van na binne die wentelbaan beweeg, sal dus bots met Iapetus se leidende halfrond, en dit kan die rede wees vir Iapetus se twee kleure.<ref>[https://www.newscientist.com/article/dn17928-largest-ring-in-solar-system-found-around-saturn.html Largest ring in solar system found around Saturn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150518234316/http://www.newscientist.com/article/dn17928-largest-ring-in-solar-system-found-around-saturn.html |date=2015-05-18 }}, New Scientist</ref><ref name = "Mason">{{Cite web | last = Mason | first = J. | author2 = Martinez, M. | author3 = Balthasar, H. | title = Cassini Closes In On The Centuries-old Mystery Of Saturn's Moon Iapetus | work = CICLOPS website newsroom | publisher = Space Science Institute | date = 2009-12-10 | url = http://ciclops.org/view.php?id=6033 | access-date = 2009-12-22 | archive-date = 2012-02-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120203132024/http://ciclops.org/view.php?id=6033 | url-status = dead }}</ref><ref name = "Denk">{{Cite journal | last = Denk | first = T. |display-authors=etal | title = Iapetus: Unique Surface Properties and a Global Color Dichotomy from Cassini Imaging | journal = Science | volume = 327| issue = 5964 | pages = 435–439 | date = 2009-12-10 | doi = 10.1126/science.1177088 | pmid = 20007863|bibcode = 2010Sci...327..435D | s2cid = 165865 }}</ref> Hoewel die ring baie groot is, is dit feitlik onsigbaar – dit is ontdek met Nasa se infrarooi-ruimteteleskoop [[Spitzer-ruimteteleskoop|Spitzer]]. Materiaal van Foibe se oppervlak af kan ook verantwoordelik wees vir die donker streke op die oppervlak van [[Huperion (maan)|Huperion]]. Puin van die grootste botsings kan die oorsprong wees van die ander mane van Foibe se groep, die Noorse groep. Almal se radius is kleiner as 10&nbsp;km. ==Fisiese eienskappe== [[Beeld:Phoebe 13-06-2004.jpg|links|thumb|200px|Cassini se nabyskoot van Foibe op 13 Junie 2004; die krater Euphemus is middel bo.]] Foibe is rofweg rond en het 'n deursnee van {{val|213|1.4|u=km}},<ref name=Thomas2010/> omtrent {{breuk|1|16}} van die Maan. Dit is Saturnus se negende grootste maan, maar kan die een wees met die agtste grootste massa. Huperion het 'n groter radius, maar 'n kleiner massa as Foibe. Foibe roteer elke 9 uur 16 minute om sy eie as en voltooi 'n volle wentelbaan om Saturnus in sowat 18 maande. Sy oppervlaktemperatuur is gemiddeld 75 K ({{nowrap|-198,2 °C}}). Die meeste van Saturnus se binnemane het baie helder oppervlakke, maar Foibe se [[albedo]] is baie laag (0,06). Foibe se oppervlak is vol kraters van tot 80&nbsp;km breed. Een se kante is 16&nbsp;km hoog. Sowat 50% van Foibe bestaan uit rots, teenoor die 35% of so wat tipies van Saturnus se ander binnemane is. Wetenskaplikes vermoed dus Foibe is 'n sentour wat ver weg, in die Kuipergordel, ontstaan het en toe aangetrek is.<ref>{{cite journal |last1=Johnson |first1=Torrence V. |last2=Lunine |first2=Jonathan I. |title=Saturn's moon Phoebe as a captured body from the outer Solar System |journal=Nature |volume=435 |issue=7038 |pages=69–71 |doi=10.1038/nature03384 |date=2005 |bibcode=2005Natur.435...69J |pmid=15875015 |s2cid=4390697 }}</ref><ref>{{cite web|last=Martinez |first=C. |url=http://saturn.jpl.nasa.gov/news/press-release-details.cfm?newsID=568 |title=Scientists Discover Pluto Kin Is a Member of Saturn Family |work=Cassini–Huygens News Releases |date=May 6, 2005 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080501033138/http://saturn.jpl.nasa.gov/news/press-release-details.cfm?newsID=568 |archive-date=May 1, 2008 }}</ref> Ondanks sy klein grootte was Foibe vermoedelik 'n sferiese voorwerp met planetêre differensiasie. Dit het later solied geword en is deur botsings vol kraters gestamp sodat dit nie meer heeltemal rond is nie.<ref name=planetlike>{{cite web |date=2012-04-26 |author=Jia-Rui C. Cook and Dwayne Brown |title=Cassini Finds Saturn Moon Has Planet-Like Qualities |url=http://saturn.jpl.nasa.gov/news/newsreleases/newsrelease20120426/ |publisher=JPL/NASA |archive-url=https://web.archive.org/web/20120427192715/http://saturn.jpl.nasa.gov/news/newsreleases/newsrelease20120426/ | archive-date=2012-04-27 |url-status=dead}}</ref> ==Verkenning== [[Beeld:Phoebe-2010Mar09.jpg|200px|thumb|Foibe (en die [[sterrestelsel]] NGC&nbsp;4179 regs onder), soos afgeneem met 'n 24"-teleskoop.]] Anders as Saturnus se ander mane, het Foibe nie in 'n gunstige posisie gelê vir die Voyager-ruimtetuie nie. [[Voyager&nbsp;2]] het Foibe in September 1981 'n paar uur lank afgeneem. Op die foto's, wat op 'n afstand van 2,2&nbsp;miljoen&nbsp;km geneem is, was Foibe se grootte omtrent 11 pieksels (beeldpunte) en kon helder kolle op 'n andersins donker oppervlak gesien word. [[Cassini-Huygens|Cassini]] het op 11 Junie 2004 net 2&nbsp;068&nbsp;km van Foibe af verbygevlieg en baie hoëresolusiefoto's teruggestuur Aarde toe. "Pokmerke" kon op die oppervlak gesien word. Omdat Voyager&nbsp;2 nie hoëresolusiebeelde van Foibe kon neem nie, was dit 'n prioriteit vir die Cassini-sending,<ref name="Martinez"/> en die tuig se roete is met opset ontwerp om naby die maan verby te beweeg. Danksy Foibe se kort rotasieperiode van sowat 9&nbsp;uur 17&nbsp;minute, kon Cassini feitlik Foibe se hele oppervlak karteer. ===Kaarte=== <gallery mode="packed" heights="200"> Phoebe 2005 Mercator PIA07795.jpg|'n Kaart van Foibe se middelste hoogtes. Die hoër hoogte is van die hoofkaart verwyder, maar kan op die poolprojeksies gesien word. Phoebe 2005 south polar projection PIA07797.jpg|'n Kaart van Foibe se suidpoolstreek. </gallery> ==Sien ook== * [[Saturnus se natuurlike satelliete]] == Verwysings == {{Verwysings|3}} ==Skakels== {{Commons-kategorie inlyn|Phoebe (moon)}} {{vertaaluit| taalafk = en | il = Phoebe (moon)}} {{Normdata}} [[Kategorie:Mane van Saturnus]] jr9n9j8ciwem3bosyhrlqsebvf9cq5n 0 411708 2895140 2713714 2026-04-19T19:47:38Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895140 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Lucas Cranach - Der Jungbrunnen (Gemäldegalerie Berlin).jpg|thumb|300px|''Die Fontein van Jeug'', 'n skildery uit 1546 deur [[Lucas Cranach die Ouere]].]] Die '''Fontein van Jeug''' is 'n mitiese fontein wat na bewering almal wat sy water drink of daarin swem, se jeugdigheid herstel. Verhale oor so 'n fontein doen al duisende jare die ronde<ref>{{Cite book|title=Finding the Fountain of Youth: The Science and Controversy Behind Extending Life and Cheating Death|last=Zorea|first=Aharon|publisher=Greenwood Press|year=2017|isbn=978-1-4408-3798-2|location=Westport, CT|pages=35–39}}</ref> en verskyn in die skryfwerk van [[Herodotos]] (5de eeu&nbsp;v.C.),<ref>Herodotos, [[Geskiedenisse van Herodotos]], Boek III: 23</ref> in 'n verhaal oor [[Alexander die Grote]] (3de eeu&nbsp;n.C.) en in die stories van [[Priester Johannes]] (vroeë [[Kruistogte]], 11de/12de&nbsp;eeu). Stories oor soortgelyke waters kom voor onder die volke van die [[Karibiese See]] in die tyd van die ontdekkingsreise (vroeë 16de&nbsp;eeu).<ref name="Peck">{{cite web|author=Peck, Douglas T|title=Misconceptions and Myths Related to the Fountain of Youth and Juan Ponce de Leon's 1513 Exploration Voyage|url=http://www.newworldexplorersinc.org/FountainofYouth.pdf|format=PDF|publisher=New World Explorers, Inc|access-date=2008-04-03|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409062720/http://www.newworldexplorersinc.org/FountainofYouth.pdf|archive-date=2008-04-09}}</ref> Geskoei op hierdie legendes, het talle ontdekkingsreisigers en avonturiers gesoek na die ontwykende Fontein van Jeug of 'n ander kuur teen [[veroudering]] wat gewoonlik met towerwater verbind is. Dit kon 'n fontein, rivier of enige ander waterbron wees wat die verouderingsproses omkeer en siekes heel. Die legende het veral in die 16de eeu prominent geword toe dit verbind is met die Spaanse ontdekkingsreisiger [[Juan Ponce de León]], die eerste goewerneur van [[Puerto Rico]]. Ponce de León was na bewering op soek na die Fontein van Jeug toe hy in 1513 na [[Florida]] gevaar het. Volgens legendes het inheemse Amerikaners aan hom vertel die fontein is in Bimini in die [[Bahamas]]. ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Skakels== {{CommonsKategorie-inlyn|Fountain of Youth}} {{vertaaluit| taalafk = en | il = Fountain of Youth}} {{Normdata}} [[Kategorie:Mitologie]] octsriquoeegrqdorkh3s5u5e6t2tgn 0 414127 2895131 2763019 2026-04-19T19:43:52Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895131 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Musikale kunstenaar |Name=Fleetwood Mac |Background=group_or_band |image=Fleetwood Mac Billboard 1977.jpg |caption=Fleetwood Mac in 1977. Van links na regs: [[Mick Fleetwood]], [[Christine McVie]], [[John McVie]], [[Stevie Nicks]] en [[Lindsey Buckingham]]. |Origin=Londen, Engeland |Genre={{flatlist| * [[Rock music|Rock]]<ref>{{AllMusic|fleetwood-mac-mn0000182900}}</ref> * [[pop rock]]<ref name="EB"/> * [[folk rock]] * [[soft rock]]<ref>{{cite book|first= Chris |last= Smith |title= The Greenwood Encyclopedia of Rock History: From Arenas to the Underground, 1974–80 |year= 2006 |publisher= Greenwood Press |pages= 88, 94–95, 215 |isbn= 0-313-32937-0}}</ref> * {{nowrap|[[blues rock]]}}<ref>{{cite book |first1= Nathan |last1= Brackett |first2= Christian |last2= Hoard |title= [[The New Rolling Stone Album Guide]] |year= 2004 |edition= 4th |isbn= 0-394-72107-1 |publisher= [[Simon & Schuster|Fireside]] |page= [https://archive.org/details/newrollingstoner00mars/page/303 303] }}</ref> * [[art pop]]<ref>{{cite news|last1=Bennun|first1=David|title=How Fleetwood Mac Invented Goth|url=http://thequietus.com/articles/21749-fleetwood-mac-rumours-tusk-tango-in-the-night-anniversary-review|work=[[The Quietus]]|date=13 February 2017|access-date=20 February 2017}}</ref> * {{nowrap|[[British blues]]}}<ref name="EB">{{cite encyclopedia|title=Fleetwood Mac |date=5 January 2015 |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |access-date=4 August 2015 |url=https://www.britannica.com/topic/Fleetwood-Mac |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150906100844/https://www.britannica.com/topic/Fleetwood-Mac |archive-date=6 September 2015 }}</ref>}}|Years_active={{hlist|{{Sedert |1967}}–{{tot |1995}}|{{sedert|1997}}–huidig}}|Label={{hlist|[[Blue Horizon (record label)|Blue Horizon]]|[[Reprise Records|Reprise]]|[[Sire Records|Sire]]|[[Columbia Records|CBS]]|[[Warner Records|Warner Bros.]]|LMJS Productions}}|website={{URL|fleetwoodmac.com}}|Current_members=*[[Mick Fleetwood]] *[[John McVie]] *[[Stevie Nicks]] *[[Mike Campbell (musikant)|Mike Campbell]] *[[Neil Finn]]|Past_members=*[[Peter Green (musikant)|Peter Green]] *[[Jeremy Spencer]] *[[Bob Brunning]] *[[Danny Kirwan]] *[[Christine McVie]] *[[Bob Welch (musikant)|Bob Welch]] *[[Bob Weston (kitaarspeler)|Bob Weston]] *[[Dave Walker]] *[[Lindsey Buckingham]] *[[Billy Burnette]] *[[Rick Vito]] *[[Bekka Bramlett]] *[[Dave Mason]] }} '''Fleetwood Mac''' is 'n Brits-Amerikaanse rock-groep wat in 1967 in Londen gestig is deur kitaarspeler en sanger Peter Green.<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=ifuLKTbgoog&ab_channel=Rock%26RollHallofFame|title=Fleetwood Mac Acceptance Speech at the 1998 Rock & Roll Hall of Fame Induction Ceremony|website=[[YouTube]]}}</ref> Green het die tromspeler Mick Fleetwood, kitaarspeler en sanger Jeremy Spencer en baskitaarspeler Bob Brunning gewerf, met John McVie wat Brunning vervang 'n paar weke ná hul eerste openbare vertoning. Kitaarspeler en sanger Danny Kirwan het in 1968 by die groep aangesluit. Christine Perfect, wat opgetree het as 'n sessie-musikant sedert die groep hul tweede album geproduseer het, het met McVie getrou en in Julie 1970 as 'n amptelike lid by Fleetwood Mac aangesluit as sangeres en op die klawerbord, twee maande nadat Green die groep verlaat het; sy het bekend geword as Christine McVie. Fleetwood Mac, hoofsaaklik 'n Britse bluesgroep in hul vroeë jare, het 'n Britse nommer een-enkelsnit in 1968 behaal met die instrumentale "Albatross",<ref>{{cite magazine|title=Fleetwood Mac Biography|url=https://www.rollingstone.com/music/artists/fleetwood-mac/biography|magazine=Rolling Stone|access-date=28 August 2017|archive-date=11 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120711154402/http://www.rollingstone.com/music/artists/fleetwood-mac/biography|url-status=live}}</ref> en het ander Britse toptien-treffers gehad met "Man of the World", "Oh Well" (beide 1969), en "The Green Manalishi (With the Two Prong Crown)" (1970). Ná Green se vertrek het Spencer en Kirwan ook, onderskeidelik in 1971 en 1972, die groep verlaat. Spencer is vervang deur Bob Welch en Kirwan deur Bob Weston en Dave Walker. Teen die einde van 1974 is Weston en Walker afgedank en Welch het verlaat, wat die groep sonder 'n kitaarspeler of manlike sanger gelaat het. Terwyl Fleetwood ateljees in Los Angeles verken het, het hy die Amerikaanse folk-rock-duo Buckingham Nicks gehoor, bestaande uit kitaarspeler en sanger Lindsey Buckingham en sanger Stevie Nicks. In Desember 1974 het hy vir Buckingham gevra om by Fleetwood Mac aan te sluit, met Buckingham wat ingestem het op voorwaarde dat Nicks ook kon aansluit. Die toevoeging van Buckingham en Nicks het die groep 'n meer pop-rock -klank gegee en hul 1975-album ''Fleetwood Mac'' was boaan die [[Billboard 200]]-ranglys in die Verenigde State. Die groep se opvolgende album, ''Rumours'' (1977), het vier Amerikaanse Top 10-enkelsnitte opgelewer en het vir 31 weke op nommer een op die ''Billboard'' 200 gebly. Dit het ook die topposisie in lande regoor die wêreld bereik en die Grammy-toekenning vir Album van die Jaar in 1978 gewen. ''Rumours'' het meer as 40 miljoen eksemplare wêreldwyd verkoop, wat dit een van die topverkoper-albums in die geskiedenis maak. Alhoewel elke lid van die groep deur 'n skeiding gegaan het (John en Christine McVie, Buckingham en Nicks, en Fleetwood en sy vrou Jenny Boyd) terwyl hulle die album opgeneem het, het hulle voortgegaan om saam te skryf en op te neem. Die groepslede het stabiel gebly deur nog drie ateljee-albums, maar teen die laat 1980's het die groep weereens begin disintegreer. Nadat Buckingham in 1987 weg is, is hy vervang deur Billy Burnette en Rick Vito, alhoewel Vito in 1991 saam met Nicks weg is. 'n Eenmalige optrede in 1993, vir die eerste inhuldiging van president Bill Clinton, het die klassieke 1974–1987-groep vir die eerste keer in ses jaar herenig. 'n Volle reünie het vier jaar later plaasgevind, en Fleetwood Mac het hul vierde Amerikaanse nr. 1-album, ''The Dance'' (1997), vrygestel, 'n album wat die 20ste herdenking van ''Rumours'' en die 30ste herdenking van die groep se stigting vier. Christine McVie het in 1998 vertrek en hulle het voortgegaan as 'n vierstuk en hul mees onlangse ateljee-album, ''Say You Will'', in 2003 vrygestel. Christine McVie het in 2014 weer aangesluit. In 2018 is Buckingham afgedank<ref>{{cite magazine|url=https://www.rollingstone.com/music/news/fleetwood-mac-fires-lindsey-buckingham-w518925|title=Fleetwood Mac Fires Lindsey Buckingham|magazine=Rolling Stone|date=9 April 2018|access-date=10 June 2018|archive-date=12 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612145735/https://www.rollingstone.com/music/news/fleetwood-mac-fires-lindsey-buckingham-w518925|url-status=live}}</ref> en vervang deur Mike Campbell, voorheen van Tom Petty and the Heartbreakers, en Neil Finn van Split Enz en Crowded House. Christine McVie is in 2022 dood, wat die groep se toekoms in twyfel getrek het. Fleetwood Mac het meer as 120 miljoen plate wêreldwyd verkoop, wat hulle een van die wêreld se topverkopergroepe maak. In 1979 is die groep vereer met 'n ster op die [[Hollywood Walk of Fame]]. In 1998 is die groep opgeneem in die [[Rock and Roll Hall of Fame]]<ref>{{Cite web|url=https://www.rockhall.com/inductees/fleetwood-mac|title=Fleetwood Mac Hall of Fame|website=rockhall.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20200614002723/https://www.rockhall.com/inductees/fleetwood-mac|archive-date=14 June 2020|access-date=6 March 2020}}</ref> en het die [[Brit Awards|Brit-toekenning]] vir Uitstaande Bydrae tot Musiek (''Outstanding Contribution to Music'') ontvang.<ref>{{Cite web|url=https://www.brits.co.uk/history/shows/1998|title=History|website=BRIT Awards|archive-url=https://web.archive.org/web/20190213123855/https://www.brits.co.uk/history/shows/1998|archive-date=13 February 2019|access-date=13 February 2019}}</ref> In 2018 het die groep die MusiCares Persoon van die Jaar -toekenning van The Recording Academy ontvang ter erkenning van hul kunstige prestasie in die musiekbedryf en toewyding aan filantropie. == Geskiedenis == === 1967–1970: Vorming en vroeë jare === [[Lêer:Fleetwood_mac_peter_green_2.jpg|regs|duimnael| Peter Green, 18 Maart 1970]] Fleetwood Mac is in Julie 1967 in Londen, Engeland, gestig deur Peter Green nadat hy die Britse bluesgroep ''John Mayall and the Bluesbreakers'' verlaat het. Green het voorheen kitaarspeler, [[Eric Clapton]], in die Bluesbreakers vervang<ref name="Lazell1989">{{cite book|author=Barry Lazell|title=Rock movers & shakers|url=https://books.google.com/books?id=L2kGAQAAMAAJ|date=1 April 1989|publisher=Billboard Publications, Incorporated |isbn=978-0-8230-7608-6|access-date=13 March 2016|archive-date=12 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150512061427/http://books.google.com/books?id=L2kGAQAAMAAJ|url-status=live}}</ref> en het lof ontvang vanaf vele kritici vir sy werk op hul album, ''A Hard Road''. Green was in twee musiekgroepe saam met Mick Fleetwood, Peter B's Looners en die toe Shotgun Express (met 'n jong [[Rod Stewart]] as sanger),<ref name="Stewart2012">{{cite book|author=Rod Stewart|title=Rod Stewart: Autobiografía|url=https://books.google.com/books?id=4A15mxBdiQ0C&pg=PT85|date=22 November 2012|publisher=Penguin Random House Grupo Editorial España|isbn=978-84-01-34665-1|pages=85–|access-date=13 March 2016|archive-date=9 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161209001142/https://books.google.com/books?id=4A15mxBdiQ0C&pg=PT85|url-status=live}}</ref> en het Fleetwood voorgestel as 'n plaasvervanger vir die tromspeler Aynsley Dunbar toe Dunbar die Bluesbreakers verlaat het om by die Jeff Beck Groep aan te sluit.<ref name="Brunning p18">Brunning, B. (1998).</ref> [[John Mayall]] het ingestem en Fleetwood het deel van die Bluesbreakers geword. [[Lêer:Fleetwood_mac_mick_fleetwood_4.jpg|links|duimnael| Mick Fleetwood, 18 Maart 1970]] Die Bluesbreakers het toe uit Green, Fleetwood, John McVie en Mayall bestaan. Mayall het vir Green gratis opnametyd as geskenk gegee, wat Fleetwood, McVie en Green gebruik het om vyf liedjies op te neem. Die vyfde liedjie was 'n instrumentale baan wat Green vernoem het na die ritme-afdeling, "Fleetwood Mac" ("Mac" is kort vir McVie). [[Lêer:Fleetwood_mac_jeremy_spencer_8.jpg|regs|duimnael| Jeremy Spencer, 18 Maart 1970]] Kort hierna het Green aan Fleetwood voorgestel dat hulle 'n nuwe band stig. Die paar wou McVie op baskitaar hê en het die groep "Fleetwood Mac" genoem om hom te lok, maar McVie het gekies om sy bestendige inkomste by Mayall te behou eerder as om 'n risiko met 'n nuwe groep te neem. Intussen het Green en Fleetwood saamgespan met "slide-" kitaarspeler Jeremy Spencer en baskitaarspeler Bob Brunning. Brunning was in die groep met die verstandhouding dat hy sou vertrek as McVie instem om aan te sluit. Die groep het sy debuut gemaak op Sondag 13 Augustus 1967 by die Windsor Jazz and Blues Festival (later bekend as die Reading Festival ), wat as "Peter Green's Fleetwood Mac featuring Jeremy Spencer" gereken is. Brunning het net 'n paar optredes saam met Fleetwood Mac gespeel.<ref name="McStravickRoos2001">{{cite book|author1=Summer McStravick|author2=John Roos|title=Blues-rock Explosion|url=https://books.google.com/books?id=kLoQAQAAMAAJ|year=2001|publisher=Old Goat Publishing|isbn=978-0-9701332-7-4|access-date=13 March 2016|archive-date=8 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161208171845/https://books.google.com/books?id=kLoQAQAAMAAJ|url-status=live}}</ref> Binne 'n paar weke na hul eerste vertoning het John McVie ingestem om as permanente baskitaarspeler by die groep aan te sluit.<ref name="Darlington2001">{{cite book|author=Andrew Darlington|title=I was Elvis Presley's Bastard Love-child & Other Stories of Rock'n'roll Excess|url=https://books.google.com/books?id=UQtyBSE6risC&pg=PA67|year=2001|publisher=Critical Vision|isbn=978-1-900486-17-0|pages=67–|access-date=13 March 2016|archive-date=8 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161208120950/https://books.google.com/books?id=UQtyBSE6risC&pg=PA67|url-status=live}}</ref><ref name="Petersen2011">{{cite book|author=Holger Petersen|title=Talking Music|url=https://books.google.com/books?id=vZ9GlMzNNVwC&pg=PA93|date=30 September 2011|publisher=Insomniac Press|isbn=978-1-55483-058-9|pages=93–|access-date=13 March 2016|archive-date=8 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161208194416/https://books.google.com/books?id=vZ9GlMzNNVwC&pg=PA93|url-status=live}}</ref> [[Lêer:Fleetwood_mac_johnMcVie_3.jpg|links|duimnael| John McVie, 18 Maart 1970]] Fleetwood Mac se selfgetitelde debuutalbum is in Februarie 1968 deur die Blue Horizon-etiket vrygestel<ref name="Inc.1969">{{cite book|title=Billboard|url=https://books.google.com/books?id=KygEAAAAMBAJ&pg=PA4|date=24 May 1969|pages=4–|issn=0006-2510|access-date=13 March 2016|archive-date=8 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161208142730/https://books.google.com/books?id=KygEAAAAMBAJ&pg=PA4|url-status=live}}</ref> Die liedjie "Long Grey Mare" is vroeër opgeneem met Brunning op baskitaar, terwyl die res van die album saam met McVie opgeneem is. Die album was suksesvol in die VK en het nr. 4, hoewel geen snitte as enkelsnitte vrygestel is nie. Later in die jaar is die enkelsnitte "Black Magic Woman" (later 'n groot treffer toe dit oorgemaak is deur Santana) en "Need Your Love So Bad" vrygestel, wat albei top-veertig in die Verenigde Koninkryk bereik het.<ref name="Brackett2007">{{Cite book|accessdate=13 March 2016|archivedate=8 December 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161208112839/https://books.google.com/books?id=loCGso06VjsC&pg=PA63|lccn=live}}</ref> Die groep se tweede ateljee-album, ''Mr. Wonderful'', is in Augustus 1968 vrygestel. Die album is lewendig opgeneem in die ateljee met mikrofoonversterkers en 'n PA-stelsel, eerder as om by die bord ingeprop te word.<ref name="Fleetwood2014">{{Cite book|accessdate=13 March 2016|archivedate=8 December 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161208151714/https://books.google.com/books?id=pX_WAwAAQBAJ&pg=PT76|lccn=live}}</ref> Die sessies het 'n horingafdeling gehad, sowel as 'n vriend van die groep, Christine Perfect van Chicken Shack, op klawerborde gehad.<ref>{{Cite book|accessdate=13 March 2016|archivedate=8 December 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161208234058/https://books.google.com/books?id=_NNmFiUnSmUC&pg=PA2112|lccn=live}}</ref> Later daardie jaar sou Chicken Shack 'n Britse treffer behaal met 'n omslag van die Etta James- klassiekesnit "I'd Rather Go Blind", met Perfect as hoofsanger. Perfect sou ook twee keer as vroulike kunstenaar van die jaar in Engeland aangewys word. [[Lêer:Fleetwood_Mac_Danny_Kirwan_11.jpg|regs|duimnael| Danny Kirwan, 18 Maart 1970]] Kort na die vrystelling van ''Mr. Wonderful'', het die 18-jarige kitaarspeler Danny Kirwan by die groep aangesluit, wat Fleetwood Mac 'n vyfstukgroep met drie kitaarspelers gemaak het. Kirwan was in die Suid-Londense blues-trio, Boilerhouse, saam met Trevor Stevens (baskitaar) en Dave Terrey (tromme). Green en Fleetwood het gekyk hoe Boilerhouse in 'n kelder-ketelkamer oefen, en Green was so beïndruk dat hy die groep genooi het om ondersteuningsgleuwe vir Fleetwood Mac te speel. Green wou hê Boilerhouse moes 'n professionele band word, maar Stevens en Terrey was nie bereid om professioneel te word nie, so Green het probeer om 'n ander ritme-afdeling vir Kirwan te vind deur 'n advertensie in ''Melody Maker'' te plaas. Daar was meer as 300 aansoeke, maar toe Green en Fleetwood oudisies by die ''Nag's Head'' in Battersea (tuiste van die Mike Vernon Blue Horizon Club) gehou het, kon die moeilik-om-te-behaag, Green, niemand goed genoeg vind nie. Fleetwood het Kirwan genooi om by Fleetwood Mac aan te sluit as 'n derde kitaarspeler.<ref name="Brunning p18">Brunning, B. (1998).</ref> Green was gefrustreerd dat Jeremy Spencer nie bygedra het tot sy liedjies nie. Kirwan, 'n talentvolle, selfopgeleide kitaarspeler, het 'n kenmerkende vibrato en 'n unieke styl gehad wat 'n nuwe dimensie aan die groep se klank gevoeg het. In November 1968, met Kirwan in die musiekgroep, het hulle hul eerste nommer-een-enkelsnit in Europa vrygestel, "Albatross", 'n instrumentale snit met hoofkitaar deur beide Green en Kirwan. Green het later gesê die sukses van “Albatros” was te danke aan Kirwan. "As dit nie vir Danny was nie, sou ek nooit 'n nommer een trefferrekord gehad het nie." In Januarie 1969 het hulle hul eerste versamelalbum ''English Rose'' vrygestel, wat die helfte van ''Mr. Wonderful'' se liedjies, asook nuwe liedjies van Kirwan, bevat het. Hul volgende en meer suksesvolle versamelalbum ''The Pious Bird of Good Omen'' is in Augustus vrygestel en bevat verskeie enkelsnitte, B-kante en snitte wat die groep as rugsteun vir Eddie Boyd opgeneem het. Op toer in die VSA in Januarie 1969 het die groep ''Fleetwood Mac in Chicago'' opgeneem (wat in Desember as 'n dubbelalbum vrygestel is) by die binnekort-te-sluit Chess Records Studio saam met van die blueslegendes van Chicago, insluitend Willie Dixon, Buddy Guy en Otis Spann. Dit was Fleetwood Mac se laaste alleen-blues-opnames, met die groep wat meer na rock beweeg het. Saam met die verandering van styl, het die groep ook deur etiketveranderinge gegaan. Tot op daardie stadium was hulle op die Blue Horizon-etiket, maar met Kirwan in die orkes het die musikale moontlikhede te divers geword vir 'n blues-alleen-etiket. Die groep het by Immediate Records geteken en die enkelsnit "Man of the World" vrygestel, wat nog 'n Britse en Europese treffer geword het. Vir die B-kant het Spencer Fleetwood Mac as "Earl Vince and the Valiants" voorgedra en "Somebody's Gonna Get Their Head Kicked In Tonite" opgeneem, wat die meer raserige rock 'n' roll kant van die groep tipeer. Immediate Records was egter in 'n slegte toestand, so die groep het hard gesoek vir 'n nuwe etiketmaatskappy. [[The Beatles|Die Beatles]] wou die groep op Apple Records hê (Mick Fleetwood en George Harrison was swaers), maar die groep se bestuurder , Clifford Davis, het besluit om saam met Warner Bros. Records te gaan (deur Reprise Records, 'n etiket wat deur [[Frank Sinatra]] gestig is), die etiket waarby hulle sedertdien gebly het. Onder die vlerk van Reprise het Fleetwood Mac hul derde ateljee-album, ''Then Play On'', in September 1969 vrygestel. Alhoewel die aanvanklike druk van die Amerikaanse vrystelling van hierdie album dieselfde was as die Britse weergawe, is dit verander om die liedjie " Oh Well " te bevat, wat konsekwent in lewendige optredes verskyn het vanaf die tyd van sy vrystelling tot 1997 en weer vanaf 2009..''Then Play On'', wat gesien het hoe die groep hul styl verbreed weg van "straight" blues, geskryf deur Kirwan en Green, plus 'n snit elk deur Fleetwood en McVie. Jeremy Spencer het intussen 'n solo-album van 1950's-styl rock 'n' roll liedjies opgeneem, gerugsteun deur die res van die groep, behalwe Green.<ref>{{Cite web|url=https://www.allmusic.com/album/jeremy-spencer-mw0000849643|title=Jeremy Spencer – Songs, Reviews, Credits|website=AllMusic|language=en-us|archive-url=https://web.archive.org/web/20191006023617/https://www.allmusic.com/album/jeremy-spencer-mw0000849643|archive-date=6 October 2019|access-date=6 October 2019}}</ref> Teen 1969 het Green [[LSD]] gebruik. Tydens 'n Europese toer teen die einde van daardie jaar het hy 'n slegte "acid trip" by 'n hippie-kommune in München beleef. Clifford Davis, die groep se bestuurder, het hierdie voorval uitgesonder as die deurslaggewende punt in Green se geestelike agteruitgang. Hy het gesê: "Die waarheid oor Peter Green en hoe hy geëindig het hoe hy gedoen het, is baie eenvoudig. Ons het laat in 1969 deur Europa getoer. Toe ons in Duitsland was, het Peter vir my gesê hy is na 'n partytjie genooi. Ek het geweet daar was gaan baie dwelms wees en ek het voorgestel dat hy nie gaan nie, maar hy het in elk geval gegaan en soos ek verstaan van hom: hy het, wat blyk te wees, 'n baie slegte, onsuiwer LSD-dosis geneem het. Hy was nooit weer dieselfde."<ref>Brunning, B. (1998).</ref> Die Duitse skrywer en filmmaker Rainer Langhans het in sy outobiografie verklaar dat hy en sy destydse meisie, die model [[Uschi Obermaier]], Green in München ontmoet het en hom na hul Highfisch-Kommune genooi het, waar die drankies met "acid" gesmeer ("spiked") is.<ref name="High-Fish">{{Cite web|url=https://www.ic.org/wiki/high-fish-commune|title=Fellowship for Intentional Community/High-Fish Commune|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612184443/https://www.ic.org/wiki/high-fish-commune/|archive-date=12 June 2018|access-date=17 August 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=mcZJCLce1cY|title=Peter Green - The Munich LSD Party Incident|website=[[YouTube]]|access-date=17 September 2022}}</ref> Langhans en Obermaier was van plan om 'n opelug "Bavarian Woodstock" te reël, waarvoor hulle wou hê dat [[Jimi Hendrix]] en [[The Rolling Stones]] die hoofoptredes moes wees. Reeds in kontak met Hendrix, het hulle gehoop Green sou hulle help om met The Rolling Stones in aanraking te kom.<ref name="High-Fish" /> Green se laaste ateljee-opname met Fleetwood Mac was "The Green Manalishi (With the Two Prong Crown) " en die B-kant, "World in Harmony". Die snitte is by Warner-Reprise se ateljees in Hollywood opgeneem tydens die groep se derde Amerikaanse toer in April 1970, 'n paar weke voordat Green die groep verlaat het. Dit is die volgende maand as 'n enkelsnit vrygestel en het nommer 10 in die VK gemaak. Voor sy ateljee-opname het die groep die liedjie regstreeks by die Boston Tea Party in Februarie 1970 gespeel. Sommige opnames van die drie Boston Tea Party-optredes (5/6/7 Februarie 1970) is uiteindelik in die 1980's vrygestel as die ''Live in Boston-'' album. 'n Meer volledige herbemeesterde drie-volume samestelling van hierdie programme is vrygestel deur Snapper Music in die laat 1990's. "Green Manalishi" is vrygestel namate Green se geestelike stabiliteit verswak het. Hy wou hê die groep moet al hul geld aan liefdadigheid gee, maar die ander lede van die groep het nie saamgestem nie. In 1978 het [[Judas Priest]] 'n omslag van "Green Manalishi" opgeneem vir hul ''Hell Bent for Leather'' -album, met 'n lewendige weergawe wat die volgende jaar op hul ''Unleashed in the East-'' album verskyn het. In April 1970 het Green besluit om die groep te verlaat na die voltooiing van hul Europese toer.<ref name="fmlegacy">{{Cite web|url=http://www.fmlegacy.com/Bios/biopeter.html|title=Peter Green Biography|publisher=Fmlegacy.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20090428011827/http://www.fmlegacy.com/Bios/biopeter.html|archive-date=28 April 2009|access-date=30 December 2011}}</ref> Sy laaste vertoning met Fleetwood Mac was op 20 Mei 1970. Tydens daardie vertoning het die groep verby hul toegelate tyd gegaan en die krag is afgeskakel, hoewel Mick Fleetwood aangehou het om te drom. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Vertaalde bladsye wat nagegaan moet word]] [[Kategorie:Engelse musiekgroepe]] 6l7yc9sqtq1bidti5v6l7czl8ez7r7b 0 414989 2895229 2887318 2026-04-20T05:52:58Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895229 wikitext text/x-wiki 'n '''Groot taalmodel''' ('''GTM''') is 'n berekeningsmodel wat opmerklik is vir sy vermoë om algemene doeltaalgenerering en ander [[natuurliketaalverwerking]]stake soos klassifikasie te bereik. Gebaseer op [[taalmodel]]le, verwerf GTM’e hierdie vermoëns deur [[Statistiek|statistiese verwantskappe]] uit [[Teks (algemene literatuurwetenskap)|teksdokumente]] te [[Leerproses|leer]] tydens 'n rekenaarintensiewe selftoesig- en semi-toesig opleidingsproses.<ref name=":7">{{Cite web |date=2019-02-14 |title=Better Language Models and Their Implications |url=https://openai.com/blog/better-language-models/ |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20201219132206/https://openai.com/blog/better-language-models/ |archive-date=2020-12-19 |access-date=2019-08-25 |website=OpenAI}}</ref> GTM'e kan gebruik word vir teksgenerering, 'n vorm van generatiewe [[kunsmatige intelligensie]] (KI), deur 'n invoerteks te neem en die volgende teken of woord herhaaldelik te voorspel. <ref name="Bowman">{{cite arXiv |eprint=2304.00612 |class=cs.CL |first=Samuel R. |last=Bowman |title=Eight Things to Know about Large Language Models |year=2023}}</ref> GTM’e is kunsmatige [[neurale netwerk]]e. Die grootste en mees bekwame, vanaf Maart 2024, is gebou met 'n dekodeerder-net [[Transformator (diep leer)|transformator]]-gebaseerde argitektuur. Tot 2020 was fynafstelling die enigste manier waarop 'n model aangepas kon word om spesifieke take te kan verrig. Groter modelle, soos [[ChatGPT|GPT-3]], kan egter vinnig ontwerp word om soortgelyke resultate te behaal.<ref name="few-shot-learners">{{cite journal |last1=Brown |first1=Tom B. |last2=Mann |first2=Benjamin |last3=Ryder |first3=Nick |last4=Subbiah |first4=Melanie |last5=Kaplan |first5=Jared |last6=Dhariwal |first6=Prafulla |last7=Neelakantan |first7=Arvind |last8=Shyam |first8=Pranav |last9=Sastry |first9=Girish |last10=Askell |first10=Amanda |last11=Agarwal |first11=Sandhini |last12=Herbert-Voss |first12=Ariel |last13=Krueger |first13=Gretchen |last14=Henighan |first14=Tom |last15=Child |first15=Rewon |date=Dec 2020 |editor1-last=Larochelle |editor1-first=H. |editor2-last=Ranzato |editor2-first=M. |editor3-last=Hadsell |editor3-first=R. |editor4-last=Balcan |editor4-first=M.F. |editor5-last=Lin |editor5-first=H. |title=Language Models are Few-Shot Learners |url=https://proceedings.neurips.cc/paper/2020/file/1457c0d6bfcb4967418bfb8ac142f64a-Paper.pdf |journal=Advances in Neural Information Processing Systems |publisher=Curran Associates, Inc. |volume=33 |pages=1877–1901 |last25=Chess |last20=Hesse |first20=Christopher |last21=Chen |first21=Mark |last22=Sigler |first22=Eric |last23=Litwin |first23=Mateusz |last24=Gray |first24=Scott |first26=Jack |first25=Benjamin |last26=Clark |last19=Winter |last27=Berner |first27=Christopher |last28=McCandlish |first28=Sam |last29=Radford |first29=Alec |last30=Sutskever |first30=Ilya |last31=Amodei |first31=Dario |first19=Clemens |first18=Jeffrey |last18=Wu |last16=Ramesh |first16=Aditya |last17=Ziegler |first17=Daniel M.}}</ref> Daar word gemeen dat hulle kennis opdoen oor sintaksis, [[semantiek]] en "[[ontologie]]" wat inherent is aan menslike taalkorpora, maar ook onakkuraathede en vooroordele wat in die korpusse voorkom.<ref name="Manning-2022">{{cite journal |last=Manning |first=Christopher D. |year=2022 |title=Human Language Understanding & Reasoning |url=https://www.amacad.org/publication/human-language-understanding-reasoning |journal=Daedalus |volume=151 |issue=2 |pages=127–138 |doi=10.1162/daed_a_01905 |s2cid=248377870|doi-access=free }}</ref> Sommige noemenswaardige GTM’e is [[OpenAI]] se GPT-reeks modelle (bv. GPT-3.5 en GPT-4, wat in [[ChatGPT]] en Microsoft Copilot gebruik word), [[Google]] se [[LaMDA]]<ref>{{Cite web|url=https://blog.google/technology/ai/lamda/|title=LaMDA: our breakthrough conversation technology|date=2021-05-18|website=Google|language=en-us|access-date=2025-12-24}}</ref> en Gemini (waarvan laasgenoemde tans in die kletsbot met dieselfde naam gebruik word), Meta se Llama-familie van modelle,<ref>{{cite web|url=https://ai.meta.com/blog/meta-llama-3/|title=Introducing Meta Llama 3: The most capable openly available LLM to date|date=2024-04-18|website=[[Meta Platforms|Meta]]|language=en-us|access-date=2025-12-24}}</ref> [[Anthropic]] se [[Claude (groot taalmodel)|Claude]]-modelle en Mistral AI se modelle. == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kunsmatige intelligensie]] aa1by8b0hxz28hea0u5qltelvhoy03q 0 415747 2895191 2674508 2026-04-20T05:28:42Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895191 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Georges Frêche | bynaam = | beeld = Georges Frêche - 17 septembre 2010 - P1490427.jpg | beeldbeskrywing = | onderskrif = Georges Frêche | geboortenaam = | geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1938|7|09}} | geboorteplek = Puylaurens, [[Frankryk]] | dood_datum = {{Geboortedatum en ouderdom|2010|10|24}} | sterfteplek = [[Montpellier]], [[Frankryk]] | ouers = | titel = | nasionaliteit = | beroep = [[Politikus]] | ander = | bekend = | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | godsdiens = | huweliksmaat = | kinders = | webblad = | handtekening = }} '''Georges Frêche''' (Puylaurens, 9 Julie 1938 – [[Montpellier]], 24 Oktober 2010) was 'n Franse politikus. In 1977 is hy verkies tot [[sosialisme|sosialistiese]] burgemeester van [[Montpellier]], wat daar gebly het tot 2004. In dieselfde jaar waarin hy bedank het as burgemeester, is hy verkies tot president van die streeksraad van [[Languedoc-Roussillon]] en beklee die pos tot sy dood in Oktober 2010, ouderdom 72 jaar.<ref>[https://www.ladepeche.fr/article/2010/10/25/934998-georges-freche-est-mort-arret-cardiaque-72-ans.html Georges Frêche est mort d'un arrêt cardiaque à 72 ans]</ref> In Januarie 2007 is hy uit die Sosialistiese Party geskors vir uitsprake teen die Harki, Arabiese vegters wat saam met die Franse weermag teen Algerynse onafhanklike geveg het, waarna hy 'n alternatiewe kandidatuur aangebied het waarmee hy die streeksverkiesing in Maart van dieselfde jaar gewen het. Na sy dood het Christian Bourquin sy plek ingeneem.<ref>[https://www.lemonde.fr/disparitions/article/2010/10/24/georges-freche-est-mort_1430655_3382.html Georges Frêche est mort]</ref> Georges Frêche het aan [[HEC Paris]] gegradueer.<ref>[https://50ansnumerique.parisnanterre.fr/content/georges-frêche.html Georges Frêche]</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Freche, Georges}} [[Kategorie:Geboortes in 1938]] 6v58rxis3ngsudfpsnliinh1enxnb79 0 416223 2895077 2677228 2026-04-19T16:37:34Z Oesjaar 7467 /* Etruskiese Etrurië */ Verbeter 2895077 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Etruscan civilization map.png|duimnael|regs|300px|'n Kaart toon Etrurië en Etruskiese kolonies met ingang 750 v.C. en soos uitgebrei teen 500 v.C.]] '''Etrurië''' was 'n streek van Sentraal-Italië, afgebaken deur die Arno en [[Tiber]]-riviere. Die gebied beslaan tans die grootste deel van [[Toskane]], Noord-[[Lazio|Latium]] en die noordweste van [[Umbrië]]. == Etruskiese Etrurië == Die antieke mense van Etrurië<ref>{{Cite journal|doi = 10.1126/sciadv.abi7673|title = The origin and legacy of the Etruscans through a 2000-year archeogenomic time transect|year = 2021|last1 = Posth|first1 = Cosimo|last2 = Zaro|first2 = Valentina|last3 = Spyrou|first3 = Maria A.|last4 = Vai|first4 = Stefania|last5 = Gnecchi-Ruscone|first5 = Guido A.|last6 = Modi|first6 = Alessandra|last7 = Peltzer|first7 = Alexander|last8 = Mötsch|first8 = Angela|last9 = Nägele|first9 = Kathrin|last10 = Vågene|first10 = Åshild J.|last11 = Nelson|first11 = Elizabeth A.|last12 = Radzevičiūtė|first12 = Rita|last13 = Freund|first13 = Cäcilia|last14 = Bondioli|first14 = Lorenzo M.|last15 = Cappuccini|first15 = Luca|last16 = Frenzel|first16 = Hannah|last17 = Pacciani|first17 = Elsa|last18 = Boschin|first18 = Francesco|last19 = Capecchi|first19 = Giulia|last20 = Martini|first20 = Ivan|last21 = Moroni|first21 = Adriana|last22 = Ricci|first22 = Stefano|last23 = Sperduti|first23 = Alessandra|last24 = Turchetti|first24 = Maria Angela|last25 = Riga|first25 = Alessandro|last26 = Zavattaro|first26 = Monica|last27 = Zifferero|first27 = Andrea|last28 = Heyne|first28 = Henrike O.|last29 = Fernández-Domínguez|first29 = Eva|last30 = Kroonen|first30 = Guus J.|journal = Science Advances|volume = 7|issue = 39|pages = eabi7673|pmid = 34559560|pmc = 8462907| bibcode=2021SciA....7.7673P |display-authors = 1}}</ref> was die [[Etruskers]]. Hul komplekse kultuur<ref>Kindy, David, ''[https://www.smithsonianmag.com/smart-news/dna-analysis-shows-early-etruscans-were-homegrown-180978772/ Where Did the Ancient Etruscans Come From?: A new DNA analysis suggests the enigmatic civilization was native to the Italian Peninsula]'', Smithsonian, 29 September 2021</ref> was gesentreer rondom verskeie stadstate wat in die negende eeu v.C. gedurende die [[Villanovakultuur]] ontstaan het. Hulle was baie magtig tydens die Oriëntale fase van die [[Argaïese Griekeland|Argaïese periodes]]. Die [[Etruskers]] was teen 650 v.C. 'n dominante kultuur in Italië<ref name="Rix-2008">Rix, Helmut. "Etruscan." In ''The Ancient Languages of Europe,'' red. Roger D. Woodard. Drukpers van die Universiteit van Cambridge, 2008, pp. 141–164.</ref> en het ander ou-[[Italiërs|Italiese volke]] soos die [[Liguriërs]] oortref. Hulle invloed kan buite Etrurië se grense bespeur word in die [[Po (rivier)|Po-rivier]]vallei en [[Latium]], sowel as in [[Kampanië]] en deur hul kontak met die [[Magna Graecia|Griekse kolonies]] in Suid-Italië (insluitend [[Sisilië]]). Inderdaad, by sommige Etruskiese grafte soos dié van die Tumulus di Montefortini by Comeana (Carmignano) in [[Toskane]], is fisiese bewyse deur argeoloë gevind wat die Etruskers se handel met [[Derde Tussentydperk van Egipte|Egipte]] staaf—fyn Egiptiese keramiekkoppies is 'n voorbeeld hiervan. Sulke handel het óf direk met Egipte plaasgevind óf deur middel van tussengangers soos Griekse of Fenisiese matrose. Rome is sterk deur die Etruskers beïnvloed, al is dit van die vroeë grens van Etrurië geskei deur die Silva Ciminia, die Ciminiaanse Woud. 'n Reeks Etruskiese konings het [[Rome]] regeer tot 509 v.C., toe die laaste Etruskiese koning, Lucius Tarquinius Superbus, onttroon is en die [[Romeinse Republiek]] gestig is.<ref name="Cary" > Cary, M.; Scullard, H. H., ''A History of Rome.'' Bl. 28. 3de Uitg. 1979. {{ISBN|0-312-38395-9}}.</ref> Die Etruskers word daarmee gekrediteer dat hulle Romeinse argitektuur en rituele praktyke beïnvloed het; dit was onder die Etruskiese konings dat belangrike strukture soos die die Tempel van Jupiter Optimus Maximus ([[Latyn]]s: ''Aedes Iovis Optimi Maximi Capitolina'', Afrikaans; "die beste en grootste Jupiter"),<ref>Die Tempel van Jupiter was die belangrikste en een van die grootste tempels in antieke Rome. Die tempel is op die Kapitolyn- of Kapitool-heuwel ([[Latyn]]s: Capitolium of Collis Capitolinus, "Kapitolynse heuwel", Italiaans: Campidoglio) (Die Kapitolyn of Kapitool is die belangrikste van die sewe heuwels van Rome) gebou en is daarom ook die Tempel van Jupiter Capitolinus genoem. In die tempel was daar drie aparte [[cella|cellae]]: in die sentrale cella is Jupiter aanbid en weerskante daarvan was twee kleiner sellae vir sy vrou Juno en sy dogter Minerva. Hierdie drie heiligdomme het dus die Kapitolynse Drie-eenheid gevorm. Voor die trappe van die tempel het die groot Altaar van Jupiter (ara Iovis) gestaan, waar offerandes gemaak is. Die Tempel van Jupiter was die eindpunt vir die seëvierende generaals wat toegelaat is om 'n triomftog te maak, en dit was die plek waar die profetiese Sibillynse boeke gehou is.</ref> Cloaca Maxima, en Via Sacra ontstaan het. Die [[Etruskers|Etruskiese beskawing]] en sy tradisies het 'n groot invloed op die kultuur van die vroeë Republikeinse Rome gehad, en sommige tradisies was later van die mees simboliese tradisies van die stad. Dit het ook die bekendstelling van nuwe kossoorte, die [[Latynse alfabet]], [[argitektuur]], en komponente van siviele ingenieurswese ingesluit.<ref>{{Cite web |last=Roma.Com |first=Redazione |date=2021-08-04 |title=L'influenza della civiltà etrusca sugli antichi Romani |url=https://www.roma.com/linfluenza-della-civilta-etrusca-sugli-antichi-romani/ |access-date=2023-04-26 |website=Roma.Com |language=it}}</ref> == Territoriale subafdelings van Etrurië == Etrurië is verdeel in twee hoofgebiede wat bekendstaan as Noord-Etrurië en Suid-Etrurië. Hierby moet bygevoeg word die mees noordelik gebiede wat as Etruria Padana bekendstaan en die mees suidelike gebiede wat bekendstaan as Etruria Campana. ; '''Etrurië''': * '''Noord-Etrurië''' - 'n groot deel van moderne [[Toskane]], van die [[Arno|Arno-rivier]] tot die noorde, die [[Apennyne]] tot die ooste, en die [[Albegna|Albegna-rivier]] tot die suide van Toskane; verdermeer, die Etruskiese gebiede noord na Perugia in moderne [[Umbrië]] * '''Suid-Etrurië''' - klein gedeeltes van die mees suidelike gebiede van Toskane, die hele noord- en sentraal [[Lazio|Latium]] tot die hekke van [[Rome]] ; Etruskiese kolonies: * '''Etruria Padana''' (Padaniese Etrurië) - gebiede in [[Emilia-Romagna]] en in die suidelike grense van [[Lombardye]] en [[Veneto]], in Noord-Italië * '''Etruria Campana''' (Kampaniese Etrurië) - gebiede in die suide van [[Lazio|Latium]] en [[Kampanië]] in Suid-Italië == Etrurië se stede == [[Lêer:Etruscan votive heads IV-II century BC.jpg|duimnael|regs|300px|Etruskiese votiefhoofde wat gevind is in verskeie heiligdomme in Etrurië wat dateer uit die vierde eeu v.C. tot die tweede eeu v.C.]] Latynse en Italiaanse name word gegee in hakkies: * [[Arezzo|Arritim]] (Arretium, '''Arezzo''') * [[Adria|Atria]] ('''Adria''') * [[Cerveteri|Caisra]] (Caere, '''Cerveteri''') * [[Chiusi|Clevsin]] (Clusium, '''Chiusi''') * [[Cortona|Curtun]] (Cortonium, '''Cortona''') * [[Volterra|Felathri]] (Volaterrae, '''Volterra''') * [[Populonia|Fufluna]] (Populonium, '''Populonia''') * [[Perugia|Parusia]] (Perusia, '''Perugia''') * [[Terracina|Tarchna]] ([[Volscian language|Volscian]] Anxur) (Tarracina, '''Terracina''') * [[Tarquinia|Tarchnal]] (Tarquinii, '''Tarquinia''') * [[Veii]] (Veii, Veio) * [[Vetluna]] (Vetulonium, '''Vetulonia''') * [[Fiesole|Vipsul]] (Faesulae, '''Fiesole''') * [[Volci|Velch]] (Vulci, '''Volci''') * [[Volsinii|Velzna]] (Volsiniia, '''Volsinii''') Daar was 'n tydperk tussen 600 v.C. en 500 v.C. waartydens twaalf Etruskiese stadstate 'n los konfederasie gevorm het wat bekendstaan as die Etruskiese Liga. Etruskies was die amptelike taal vir hul vergaderings. Toe Etrurië deur die [[Romeinse Republiek]] verower is het [[Latyn]] die amptelike taal geword. == Romeinse Etrurië == In die [[Augustus Octavianus|Augustynse]] organisasie van Romeins-Italië was ''Etruria'' die naam van 'n streek (Regio VII). Sy grense was die [[Tiber]], die [[Tirreense See]], die [[Apuaanse Alpe]] en die [[Apennyne]]. Dit stem rofweg ooreen met dié van Etrurië voor die Romeinse tydperk wat in 509 v.C. begin het.<ref>{{cite book|last1=Baracca|first1=M.|title=Atlante Storico|date=1970|publisher=De Agostini|location=Novara|page=15|language=Latin}}</ref> == Etrurië in moderne geskiedenis == Die Groothertogdom Toskane (wat tussen 1569 tot 1801, en van 1814 tot 1859 bestaan het) het homself in [[Latyn]]s gestileer as ''Magnus Ducatus Etruriae'' (Groothertogdom Etrurië). Die naam Etrurië is ook toegepas op die Koninkryk van Etrurië, 'n kortstondige kliëntstaat van [[Napoleon I van Frankryk]] wat die Groothertogdom tussen 1801 en 1807 vervang het. 'n Besonder noemenswaardige werk wat handel oor Etruskiese plekke is [[D.H. Lawrence]] se ''Sketches of Etruscan Places and Other Italian Essays''. == Nog leesstof == *{{cite book| title = An Ancient and Modern History of Etruria | last = Coberly| first =Daniel | isbn = 978-0615819112| year=2013| publisher = Italian Heritage Press}} == Sien ook == * [[Etruskers]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronnelys == * {{cite book|last1=Bonfante|first1=Giuliano|last2=Bonfante|first2=Larissa|title=The Etruscan Language: an Introduction|location=Manchester|publisher=Manchester U.P.|year=2003|isbn=0719055407}} * {{cite book|editor-last=Hall|editor-first=John F.|title=Etruscan Italy: Etruscan Influences on the Civilizations of Italy from Antiquity to the Modern Era|publisher=Drukpers van die Universiteit van Indiana |year=1996|isbn=9780842523349|url-access=registration|url=https://archive.org/details/etruscanitaly00john/page/411}} Kronologie van Etruskiese Italië, [https://books.google.com/books?id=bUhT7i7XhOAC&pg=PA367|p.96]. * {{cite web|title=Etruria|publisher =Treccani.it |lang=it|work=Istituto dell'Enciclopedia Italiana|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/etruria|ref={{harvid|Treccani}}}} == Eksterne skakels == {{wiktionary}} * [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Gazetteer/Places/Europe/Italy/_Periods/Roman/Archaic/Etruscan/_Texts/DENETR*/home.html Cities and Cemeteries of Etruria], deur George Dennis, 'n oorsig van die [[Etruskers]] * {{Cite EB1911|wstitle=Etruria|short=x}} * [https://transferinrome.cab/etruscan-cerveteri-an-ancient-civilization/ "The Mysteries of Etruscan Cerveteri: A Walk Through an Ancient Civilization"] . ''transferinrome.cab'' - 2023-06-30 {{Normdata}} [[Kategorie:Geskiedenis van Italië]] r4ou51kqc27ewgc3x6z2ovwpj0zbsxi 0 416250 2895089 2677390 2026-04-19T16:48:19Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895089 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | name = Vratjiewitbessiebos | image = | image_caption = | status = LC | status_system = IUCN2.3 | taxon = Flueggea verrucosa | authority = ([[Carl Peter Thunberg|Thunb.]]) G.L.Webster, (1984) | synonyms =* ''Diasperus verrucosus'' <small>(Thunb.) Kuntze</small> * ''Phyllanthus verrucosus'' <small>Thunb.</small> * ''Pleiostemon verrucosus'' <small>(Thunb.) Sond.</small> * ''Securinega verrucosa'' (<small>Thunb.) Benth. ex Pax</small> }} Die '''vratjiewitbessiebos''' (''Flueggea verrucosa'') is 'n [[boom]] wat hoort tot die ''Phyllanthaceae'' [[Familie (biologie)|familie]]. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Suid-Afrika]] en kom in [[KwaZulu-Natal]] en die [[Oos-Kaap]] voor. Die boom se FSA-nommer is 309.1.<ref>https://www.treetags.co.za/national-list-of-indigenous-trees/</ref> == Galery == <gallery> Flueggea verrucosa 5Dsr 7523-01.jpg Flueggea verrucosa 5Dsr 7523.jpg Flueggea verrucosa 5Dsr 7524.jpg </gallery> == Sien ook == * [[Alfabetiese lys van Suid-Afrikaanse bome]] == Verwysings == {{verwysings}} == Bronnelys == * [http://redlist.sanbi.org/species.php?species=605-2 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:914042-1 Plants of the World Online] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Bome van Afrika]] [[Kategorie:Flueggea|verrucosa]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Endemiese plante van Suid-Afrika]] evxx9souvppg4ypd42zpn3om0jrhcy9 0 416398 2895262 2678141 2026-04-20T09:56:56Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895262 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | name = Stinkebbehout | image = | image_caption = | taxon = Heywoodia lucens | authority = Sim, (1907) | synonyms = }} Die '''stinkebbehout''' (''Heywoodia lucens'') is 'n [[boom]] wat hoort tot die Phyllanthaceae [[Familie (biologie)|familie]] en is [[inheems]] aan [[Eswatini]], [[Kenia]], [[Mosambiek]], [[Suid-Afrika]], [[Tanzanië]] en [[Uganda]]. In Suid-Afrika kom die [[spesie]] in [[KwaZulu-Natal]] en die [[Oos-Kaap]] voor. Die [[genus]] bestaan uit slegs een [[spesie]], '''''Heywoodia lucens''''' dus is dit 'n [[monotipiese takson]]. Die boom staan ook bekend as die ''swartebbehout'' en in Engels as die ''stink ebony'' of die ''black ebony''. Die boom se FSA-nommer is 684.<ref>https://www.treetags.co.za/national-list-of-indigenous-trees/</ref> == Galery == <gallery> Heywoodia lucens 1DS-II 0383.jpg Heywoodia lucens 1DS-II 0369.jpg Heywoodia lucens 1DS-II 0368.jpg Heywoodia lucens 1DS-II 9943.jpg Heywoodia lucens 1DS-II 2249.jpg Heywoodia lucens 5Dsr 3580.jpg </gallery> == Sien ook == * [[Alfabetiese lys van Suid-Afrikaanse bome]] == Verwysings == {{verwysings}} == Bronnelys == * [http://redlist.sanbi.org/species.php?species=599-1 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:349952-1 Plants of the World Online] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Monotipiese takson]] [[Kategorie:Bome van Afrika]] [[Kategorie:Flora van Eswatini]] [[Kategorie:Flora van Kenia]] [[Kategorie:Flora van Mosambiek]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Flora van Tanzanië]] [[Kategorie:Flora van Uganda]] t1mzefnhzdqoazkkhp21nkvyvrfcx6r 0 417376 2895164 2892546 2026-04-20T04:57:40Z Ziv 115288 ([[c:GR|GR]]) [[File:Portrait of Vice President JD Vance.jpg]] → [[File:March 2026 Official Vice Presidential Portrait of JD Vance.jpg]] Changing the name of a duplicate file 2895164 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = JD Vance<!-- JD, not "J. D.", per talk page discussion: https://en.wikipedia.org/wiki/Talk:J._D._Vance/Archive_1#J.D._Vance_name_is_spelled_wrong_on_the_title_of_this_page --> | image = March 2026 Official Vice Presidential Portrait of JD Vance.jpg | caption = Amptelike portret, 2026 | office = 50ste [[Visepresident van die Verenigde State]] | president = [[Donald Trump]] | term_start = 20 Januarie 2025 | succeeding = [[Kamala Harris]] | jr/sr1 = Senator van die Verenigde State | state1 = Ohio | alongside1 = [[Sherrod Brown]] | term_start1 = 3 Januarie 2023 | predecessor1 = [[Rob Portman]] | birth_name = James Donald Bowman | birth_date = {{birth date and age|1984|8|2}} | birth_place = [[Middletown, Ohio]], Verenigde State | party = [[Republikeinse Party (Verenigde State)|Republikeins]] | spouse = {{marriage|[[Usha Vance|Usha Chilukuri]]|2014}} | children = 3 | occupation = {{flatlist}} * Politikus * outeur * waagkapitalis {{endflatlist}} | education = {{ubl| * Deelstaatsuniversiteit Ohio ([[Baccalaureus Artium|BA]]) * [[Universiteit Yale]] ([[Juris Doctor|JD]])}} | signature = JD Vance Signature-01.svg | website = {{URL|vance.senate.gov|Senaatwebwerf}} | module = {{Inligtingskas Outeur | embed = yes | genre = [[Memoir]] | notable_works = ''[[Hillbilly Elegy]]'' | | awards = ''Audie''-toekenning vir niefiksie<br />2017 }} | module2 = {{Listen|pos=center|embed=yes|filename=JD Vance questions witnesses on the effectiveness of Russian sanctions.ogg|title=Vance's voice|type=speech|description=JD Vance ondervra getuies oor die doeltreffendheid van sanksies teen [[Rusland]].<br />Opgeneem op 28 Februarie 2023}} | branch = [[Amerikaanse Marinierskorps]] | serviceyears = 2003–2007 | rank = Korporaal | unit = [[2nd Marine Aircraft Wing]] | battles = [[Irakse Oorlog]] | mawards = {{plainlist}} * [[Achievement Medal|Navy and Marine Corps Achievement Medal]]<ref name="Lawrence2024-07-16" /> * [[Good Conduct Medal (United States)|Marine Corps Good Conduct Medal]]<ref name="Lawrence2024-07-16">{{cite web |url=https://www.military.com/daily-news/2024/07/16/jd-vances-marine-corps-service-would-set-him-apart-most-vice-presidents.html |title=JD Vance's Marine Corps Service Would Set Him Apart from Most Vice Presidents |last=Lawrence |first=Drew F. |date=July 16, 2024 |website=[[Military.com]] |access-date=August 11, 2024 |archive-date=July 17, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240717093101/https://www.military.com/daily-news/2024/07/16/jd-vances-marine-corps-service-would-set-him-apart-most-vice-presidents.html |url-status=live}}</ref> {{endplainlist}} | alt = Vance poses for a professional portrait in a suit and red tie. Behind him the flag of the US is partly visible on his left and the flag of Ohio on the right. }} '''James David Vance''' (gebore '''James Donald Bowman'''; [[2 Augustus]] [[1984]]) is 'n [[Verenigde State van Amerika|Amerikaanse]] [[skrywer]], [[Waagkapitaal|waagkapitalis]], [[politikus]] en voormalige [[Amerikaanse Marinierskorps|Amerikaanse Marinier]]. Hy is die 50ste [[visepresident van die Verenigde State]] en lid van die [[Republikeinse Party (Verenigde State)|Republikeinse Party]].<ref name="usatodayvp">{{cite web | title=Ohio Sen. JD Vance announced as Donald Trump's 2024 vice presidential running mate | work=USA Today | url=https://www.usatoday.com/videos/news/politics/elections/2024/07/15/jd-vance-announced-trump-2024-vice-president-running-mate/74413539007/ | access-date=15 Julie 2024 | archive-date=15 Julie 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240715205904/https://www.usatoday.com/videos/news/politics/elections/2024/07/15/jd-vance-announced-trump-2024-vice-president-running-mate/74413539007/ | url-status=live }}</ref><ref name="cnnvp">{{cite web |author=Alison Main |title=Trump selects Ohio Sen. JD Vance as his running mate |url=https://www.cnn.com/2024/07/15/politics/trump-vp-pick-jd-vance/index.html |website=CNN |access-date=15 Julie 2024 |archive-date=15 Julie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240715210051/https://www.cnn.com/2024/07/15/politics/trump-vp-pick-jd-vance/index.html |url-status=live }}</ref><ref name="nytimesvp">{{Cite news |last=Astor |first=Maggie |date=15 Julie 2024 |title=What to Know About J.D. Vance, Trump's Running Mate |url=https://www.nytimes.com/2024/07/15/us/politics/who-is-jd-vance-trump-vp.html |access-date=July 15, 2024 |work=The New York Times |issn=0362-4331 |archive-date=July 15, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240715200627/https://www.nytimes.com/2024/07/15/us/politics/who-is-jd-vance-trump-vp.html |url-status=live }}</ref> Hy is die eerste vise-president wat in die Amerikaanse Marinierskorps gedien het, sowel as die eerste [[Millenniër-leerders|millenniër]].<ref>Kornfield, Meryl and LeVine, Marianne. [https://www.washingtonpost.com/politics/2024/07/15/jd-vance-trump-vice-president-announcement/ "Trump chooses Sen. J.D. Vance, a former critic, as his vice-presidential pick"], ''The Washington Post'', 15 Julie 2024. Besoek 16 Julie 2024.</ref> As lid van die Republikeinse Party het hy [[Ohio]] in die [[Amerikaanse Senaat]] van 2023 tot 2025 verteenwoordig. Gedurende sy ampstermyn as visepresident dien Vance ook as die finansiële voorsitter van die Republikeinse Nasionale Komitee.<ref name="smyth">{{Cite news |last=Smyth |first=Julie Carr |date=July 26, 2024 |title=What's in a name? Republican vice presidential nominee JD Vance has had many of them |url=https://apnews.com/article/election-2024-republicans-vice-president-vance-name-359c3d1361c94f5d2d1e9798b7854477 |access-date=July 27, 2024 |publisher=[[Associated Press News]] |language=en |archive-date=July 27, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240727041018/https://apnews.com/article/election-2024-republicans-vice-president-vance-name-359c3d1361c94f5d2d1e9798b7854477 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|date=2025-01-10|title=Vance resigns his Senate seat as inauguration with Trump approaches|url=https://www.nbcnews.com/politics/jd-vance/vance-resign-senate-seat-inauguration-trump-rcna187036|access-date=2025-01-10|website=NBC News|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Yilek|first=Caitlin|date=2025-01-10|title=JD Vance resigns from Senate ahead of becoming vice president - CBS News|url=https://www.cbsnews.com/news/jd-vance-resign-senate/|access-date=2025-01-10|website=www.cbsnews.com|language=en-US}}</ref> Vance is gebore in Middletown, Ohio, en het in die Marinierskorps gedien en die Ohio State University bygewoon en in 2009 gegradueer. Hy het in 2013 aan die Yale Law School gegradueer.<ref name=":14"> Die bewering deur Lt. Gov Jon Husted by die Republikeinse Nasionale Konvensie dat Vance 'n graad "summa cum laude" by Yale Law School verwerf het, is vals. So 'n graad bestaan nie {{cite web|url=https://law.yale.edu/sites/default/files/explanation_of_yls_grading_system.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20231001064126/https://law.yale.edu/sites/default/files/explanation_of_yls_grading_system.pdf|archive-date= 2023-10-01|title=YALE LAW SCHOOL {{!}} P.O. Box 208215 {{!}} New Haven, CT 06520 {{!}} EXPLANATION OF GRADING SYSTEM {{!}} Beginning September 2015 to date| date=1 Oktober 2023}}</ref> Hy het prominensie verkry met sy 2016-memoir, ''Hillbilly Elegy'', wat sy opvoeding in die ''Rust Belt'', [[armoede]], dwelmverslawing en Appalachiese-kultuur beskryf. Dit het 'n [[New York Times]]-topverkoper geword en is later vir film verwerk. Dit het aansienlike aandag van die pers getrek tydens die 2016 Amerikaanse presidentsverkiesing.<ref name="6 Books2">{{Cite news |date=9 November 2016 |title=6 Books to Help Understand Trump's Win |url=https://www.nytimes.com/2016/11/10/books/6-books-to-help-understand-trumps-win.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210215222900/https://www.nytimes.com/2016/11/10/books/6-books-to-help-understand-trumps-win.html |archive-date=15 Februarie 2021 |access-date=13 April 2021 |work=[[The New York Times]]}}</ref> Vance het die Demokratiese genomineerde Tim Ryan in die 2022 Amerikaanse Senaatsverkiesing in Ohio verslaan. Hy was aanvanklik gekant teen [[Donald Trump]] se kandidatuur in die 2016-verkiesing, maar het uiteindelik 'n sterk ondersteuner geword. In Julie 2024 het Trump Vance as sy visie-presidentskansidaat in die 2024 presidensiële verkiesing gekies, en hy is amptelik op 15 Julie tydens die Republikeinse Nasionale Konvensie genomineer. Gedurende sy tyd in die Senaat is Vance beskryf as 'n [[Donker Verligting|neoreaksionêr]],<ref name=":52">{{Cite web |last=Baxter |first=Sarah |date=2024-07-15 |title=The rise of JD Vance – from hillbilly to Capitol Hill |url=https://www.newstatesman.com/international-politics/us-midterm-elections-2022/2024/07/jd-vance-ohio-rise-profile-hillbilly-capitol |access-date=2024-07-16 |website=New Statesman |quote= Vance het deel geword van 'n opkomende Nuwe Regse kring van politici en denkers wat 'n neoreaksionêre (of 'NRx') vorm van politiek omhels het.}}</ref> nasionale konserwatief<ref name=":42">{{Cite news |last=van Zuylen-Wood |first=Simon |date=January 4, 2022 |title=The radicalization of J.D. Vance |url=https://www.washingtonpost.com/magazine/2022/01/04/jd-vance-hillbilly-elegy-radicalization/ |access-date=2024-07-16 |newspaper=[[The Washington Post]]}}</ref> en 'n regse populis.<ref name=":42" /> Hy het [[Curtis Yarvin]], Rod Dreher, Patrick Deneen, René Girard en Yoram Hazony aangehaal as invloede op sy politieke en godsdienstige oortuigings.<ref name=":42"/> <ref name=":022">{{Cite web |last=Beauchamp |first=Zack |date=2024-07-15 |title=What J.D. Vance really believes |url=https://www.vox.com/politics/360283/jd-vance-trump-vp-vice-president-authoritarian |access-date=2024-07-16 |website=Vox }}</ref><ref name=":102">{{Cite web |last=Ward |first=Ian |date=15 Julie 2024 |title=55 Things to Know About J.D. Vance, Trump's VP Pick |url=https://www.politico.com/news/magazine/2024/07/15/jd-vance-55-things-trump-vp-00167882 |access-date=15 Julie 2024 |website=Politico}}</ref><ref name=":22">{{Cite web |last=Prokop |first=Andrew |date=2022-10-24 |title=Curtis Yarvin wants American democracy toppled. He has some prominent Republican fans. |url=https://www.vox.com/policy-and-politics/23373795/curtis-yarvin-neoreaction-redpill-moldbug |access-date=2024-07-16 |website=Vox }}</ref><ref name=":18">{{Cite web |last=Kassel |first=Matthew |date=2021-09-09 |title=J.D. Vance on Trump, Israel and his chosen faith |url=https://jewishinsider.com/2021/09/jd-vance-ohio-senate-race/ |access-date=2024-07-16 |website=Jewish Insider }}</ref> In die verlede het hy gesê dat hy dalk 'n aborsieverbod van 15 weke kan ondersteun, met uitsonderings vir [[verkragting]], [[bloedskande]] of bedreigings vir die gesondheid van die moeder, en het onlangs sy standpunt bekend gemaak dat aborsiewetgewing aan die state oorgelaat moet word.<ref name=Hulsey>{{Cite web |last=Hulsey |first=Lynn |title=6 takeaways from U.S. Senate candidate debate between Tim Ryan and J.D. Vance |url=https://www.daytondailynews.com/local/6-takeaways-from-us-senate-candidate-debate-between-tim-ryan-and-jd-vance/L6S4N2ZK3VCQ7PACWAVKTKEJKI/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221013182342/https://www.daytondailynews.com/local/6-takeaways-from-us-senate-candidate-debate-between-tim-ryan-and-jd-vance/L6S4N2ZK3VCQ7PACWAVKTKEJKI/ |archive-date=13 Oktober 2022 |access-date=10 Oktober 2022 |ref=36}}</ref> Hy is persoonlik gekant teen selfdegeslaghuwelike, alhoewel hy gesê het hy wil nie die debat heropen nie.<ref>{{Cite news |last=Ward |first=Ian |date=2024-07-15 |title=55 Things to Know About J.D. Vance, Trump's VP Pick |url=https://www.politico.com/news/magazine/2024/07/15/jd-vance-55-things-trump-vp-00167882 |access-date=2024-07-16 |work=Politico}}</ref> Hy is ten gunste van die verbod op [[pornografie]].<ref name="auto">{{Cite news|url=https://www.cincinnati.com/story/news/politics/elections/2022/08/24/ohio-senate-race-j-d-vance-focuses-on-conservative-family-issues/10204420002/|title=In Ohio's U.S. Senate race, J.D. Vance declares war on behalf of nuclear family|first=Haley|last=BeMiller|newspaper=The Enquirer|accessdate=16 Julie 2024}}</ref> Vance word beskou as 'n andersdenkende wat betref die Republikeinse ortodokse siening van die ekonomie. Hy ondersteun verhogings vir sekere belastings op universiteitsskenkings en korporatiewe samesmeltings, en is ten gunste van 'n minimum loon, vakbondorganisasies, tariewe, antitrustbeleid, en is fel teen voortgesette Amerikaanse militêre hulp aan die [[Oekraïne]] gekant.<ref name=":62">{{Cite web |last=Staff |date=15 Julie 2024 |title=Bash the banks, maybe raise taxes: Inside Vance's policy agenda |url=https://www.politico.com/news/2024/07/15/jd-vance-agenda-policies-00168467 |access-date=16 Julie 2024 |website=Politico}}</ref><ref name=":32">{{Cite web |last=Writer |first=Andrew Stanton Weekend Staff |date=2024-07-15 |title=JD Vance eyes shift in Republican Party |url=https://www.newsweek.com/jd-vance-eyes-shift-republican-party-1925499 |access-date=2024-07-16 |website=Newsweek}}</ref><ref name=":72">{{Cite news |last=Stein |first=Jeff |date=2024-07-15 |title=J.D. Vance pick unnerves GOP's business elite, thrills populists |url=https://www.washingtonpost.com/business/2024/07/15/vance-trump-economy-gop/ |access-date=2024-07-16 |work=The Washington Post |issn=0190-8286}}</ref><ref name=":122">{{Cite news |last=Arnsdorf |first=Isaac |last2=Dawsey |first2=Josh |last3=LeVine |first3=Marianne |date=2024-07-16 |title=How Trump got to 'yes' on Vance |url=https://www.washingtonpost.com/politics/2024/07/15/why-trump-vp-vpick-jd-vance/ |access-date=2024-07-16 |work=Washington Post |issn=0190-8286 |quote= Groot Republikeinse skenkers is teen Vance gekant omdat hulle sy neiging tot ekonomiese populisme as vyandig beskou het teenoor hul model van klein-regering, vryemark-konserwatisme.}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|3}} {{Visepresidente van die VSA}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Vance, James David}} [[Kategorie:Amerikaanse militariste]] [[Kategorie:Amerikaanse entrepreneurs]] [[Kategorie:Amerikaanse politici]] [[Kategorie:Amerikaanse skrywers]] [[Kategorie:Geboortes in 1984]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Adjunkpresidente van die Verenigde State]] ifqdeavcm3i3454kjstayqz96l10hs4 0 419414 2895211 2785383 2026-04-20T05:35:13Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895211 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Skryfkompetisie|jaar=2024|rang=5}} '''Geslagsverwarring''' is die innerlike konflik wat 'n persoon as gevolg van 'n wanverhouding tussen hul geslagsidentiteit (hul gevoel rondom hul eie geslagtelikheid) en hul geslag met geboorte ervaar. Hormoonwanbalans veroorsaak fisiese veranderinge in die liggaam en kan 'n rol speel in geslagsverwarring. Die mens is 'n ingewikkelde en komplekse spesie: fisies, emosioneel en geestelik en ervaar soms geslagsverwarring (GV).<ref>Garg G, Elshimy G, Marwaha R. (2024). https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK532313/. National Library of Medicine. Besoek op 17 September 2024.</ref> Hierdie artikel handel oor die volgende aspekte wat geslagsverwarring in die menslike liggaam raak: * hormone wat 'n rol speel in die moontlike diagnose van geslagsverwarring * die plek waar die hormone in die liggaam vrygestel word * die fisiese uitwerking van die hormone wat in wanbalans is * androgeenongevoeligheidsindroom * hoe hierdie hormone wat in wanbalans is, verhoog of verlaag kan word * die begrip geslagsverwarring * die verbintenis tussen hormone in wanbalans en GV * die komplikasies van ‘n verkeerde diagnose * die fisiese, emosionele en sosiale uitwerking van ‘n GV-diagnose * behandeling van GV * die voordeel van vroeë identifikasie van hormone wat in wanbalans is == Hormone wat ‘n rol speel == Hormone<ref>Cleveland Clinic (2022). https://my.clevelandclinic.org/health/article/22464-hormones{{Dooie skakel|date=Januarie 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Cleveland Clinic. Besoek op 20 September 2024.</ref> is chemiese boodskapdraers wat verskillende funksies in die liggaam beheer en koördineer. Verskeie kliere, organe en weefsel produseer en stel hormone vry. Tydens hormoonwerking kan ‘n klein hoeveelheid hormone ‘n groot funksie verrig. As gevolg hiervan, kan ‘n klein verandering in hormoonvlakke ‘n groot uitwerking op die liggaam hê en dit kan tot toestande lei wat mediese sorg vereis. Die hormone ter sprake in hierdie artikel is [[testosteroon]], estrogeen en [[androgeen]]. Testosteroon is ‘n steroïed hormoon wat die ontwikkeling van sekondêre manlike geslagseienskappe stimuleer. Estrogeen<ref>Cleveland Clinic (2022). https://my.clevelandclinic.org/health/body/22353-estrogen. Cleveland Clinic. Besoek op 20 September 2024.</ref> is ‘n groep steroïed hormone wat die ontwikkeling en instandhouding van vroulike eienskappe in die liggaam aanspoor. Androgeen is ‘n manlike geslagshormoon, soortgelyk aan testosteroon. [[Lêer:Hypothalamus.gif|duimnael|Hipotalamus: area waar hormoonvrystelling beheer en stimuleer word.]] == Plek van hormoonvrystelling == Verskillende hormone word op verskillende plekke in die liggaam vrygestel en die area van vrystelling verskil dikwels tussen mans en vroue. === Testosteroon === Die hormoon testosteroon, hoofsaaklik geïdentifiseer as die manlike geslagshormoon, word deur die Leydig-selle<ref>Aladamat N, Tadi P. (2022).https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK556007/#. National Library of Medicine. Besoek op 21 September 2024.</ref> in die testis van mans geproduseer en in die eierstokke van vrouens. Tydens puberteit sal die [[hipotalamus]] (die area van die brein wat hormoonvrystelling beheer en stimuleer) die hormoon se produsering en vrystelling reguleer en beheer. Voor puberteit is testosteroonvlakke laer, wat ‘n aanduiding is van die lae vrystelling/afskeiding van die gonadotropien-vrystellende hormoon (GnRH)<ref>Cleveland Clinic (2022). https://my.clevelandclinic.org/health/body/22525-gonadotropin-releasing-hormone. Cleveland Clinic. Besoek op 24 September 2024.</ref> en gonadotropiene. Hierdie hormoon (GnRH) veroorsaak dat die pituïtêre klier in die brein hormone produseer en vrystel. Hierdie hormoon wat deur die pituïtêre klier vrygestel word, staan bekend as die luteïniserende hormoon (LH) en die follikelstimulerende hormoon (FSH) en dit veroorsaak dat testosteroon in mans asook estrogeen en progesteroon in vroue geproduseer word. Veranderinge in neuronale insette aan die hipotalamus en breinaktiwiteit gedurende puberteit veroorsaak ‘n drastiese verhoging in GnRH vrystelling. Soos later bespreek, stel testosteroon die manlike eienskappe in werking en bevorder die sekondêre geslagseienskappe van mans. === Estrogeen === Die hormoon estrogeen<ref>Blanco A, Blanco G. (2017). https://www.sciencedirect.com/topics/biochemistry-genetics-and-molecular-biology/estrogen-release. ScienceDirect. Besoek op 24 September 2024.</ref>, hoofsaaklik geïdentifiseer as die vroulike geslagshormoon, word hoofsaaklik deur die granulosa selle in die eierstokke, bynier en liggaamsvet geproduseer en vrygestel. Sodra estrogeen vrygestel is, beweeg dit deur die liggaam en bind aan ‘n proteïen, naamlik estrogeenreseptors, wat prosesse aan die gang sit. Soortgelyk aan testosteroon, word estrogeen vrystelling deur GnRH gestimuleer en beheer. === Androgeen === Die hormoon androgeen<ref>Indran I.R, Yong E. (2016). https://www.sciencedirect.com/topics/medicine-and-dentistry/androgen-release#:~:text=An%20estimated%2090%25%20of%20androgens,reductase%20(5. ScienceDirect. Besoek op 25 September 2024.</ref>, hoofsaaklik geïdentifiseer as ‘n manlike geslagshormoon, word grootliks in die testis geproduseer en tot ‘n mindere mate in die bynier. Androgeen word deur Leydig-selle vrygestel. Die vrystelling van androgeen word deur die hipotalamus-pituïtêre-gonadale-bynier-asse gestimuleer en gereguleer. Die hipotalamus speel ‘n groot rol in die beheer van basiese funksies soos bloeddruk, immuunrespons en liggaamstemperatuur. Soos later bespreek, het ‘n wanbalans van androgeen uiterse effekte op die liggaam en die werking daarvan. == Effek van hormoonwanbalans op fisiese voorkoms == === Testosteroon === Testosteroon<ref>You and your Hormones. (2020). https://www.yourhormones.info/hormones/testosterone/#. You and your Hormones. Besoek op 26 September 2024.</ref>, wat grootliks ‘n rol in die lewende manlike liggaam speel, kan effekte op die vroulike liggaam hê as die vlakke daarvan in wanbalans is. Die volgende is veranderinge wat in die vroulike liggaam kan verskyn indien die testosteroonvlakke te hoog is: * verhoogde spiermassa * verdieping van stem en vergroting van larinks * toename in gesigshare * afname in borsgrootte (werk in teenstelling met estrogeen) * vergrote geslagsorgane (klitoris raak meer sigbaar en opvallend) Soos later bespreek, speel fisiese voorkoms ‘n groot rol op die selfbeeld en ervaring/gevoel van GV. === Estrogeen === ==== Veranderinge in mans ==== Estrogeen, wat grootliks ‘n rol in die vroulike liggaam speel, kan effekte op die manlike liggaam hê as die vlakke daarvan in wanbalans is. Die volgende is veranderinge wat in die manlike liggaam kan verskyn indien die estrogeenvlakke te hoog is<ref>Kingston H. (2021). [https://www.letsgetchecked.com/articles/high-estrogen-in-men/#:~:text=According%20to%20Dr.,you%20live%20with%20high%20estrogen. https://www.letsgetchecked.com/articles/high-estrogen-in-men/#:~:text=According%20to%20Dr.,you%20live%20with%20high%20estrogen.].LetsGetChecked. Besoek op 26 September 2024.</ref>: * toename in borsgrootte (werk in teenstelling met testosteroon) * erektiele disfunksie * toename in liggaamsmassa * osteoporose * ‘n afname in spiermassa ==== Veranderinge in vroue ==== Veranderinge wat in die vroulike liggaam kan verskyn indien die estrogeenvlakke te laag is<ref>Cleveland Clinic (2022).https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/22354-low-estrogen. Cleveland Clinic. Besoek op 7 Oktober 2024.</ref>: * vaginale droogheid * ongereelde menstruasiesiklusse * pynlike omgang * gereelde vaginale/blaas infeksies === Androgeen === Androgeen, wat grootliks ‘n rol in die manlike liggaam speel, kan die vroulike liggaam beïnvloed as daar ‘n wanbalans in die vlakke daarvan is. Die volgende is veranderinge wat in die vroulike liggaam kan verskyn indien die androgeenvlakke te hoog is<ref>MedlinePlus (2024).[https://medlineplus.gov/ency/article/001165.htm#:~:text=Ovarian%20overproduction%20of%20androgens%20is,characteristics%20to%20develop%20in%20women. https://medlineplus.gov/ency/article/001165.htm#:~:text=Ovarian%20overproduction%20of%20androgens%20is,characteristics%20to%20develop%20in%20women.].National Library of Medicine. Besoek op 15 Oktober 2024.</ref>: * verdieping van stem * afname in borsgrootte * toename van gesigs-, abdominale- en skaamhare (hirsutisme) * gebrekkige of geen menstruasie-siklus * insulienweerstandigheid [[Lêer:Adrenal Gland detail - English.png|duimnael|313x313px|Bynier: klier wat bo-op die nier voorkom waarin androgeen produseer word.]] == [[Androgeenongevoeligheidsindroom]] (AOS) == Androgeen is ‘n manlike geslagshormoon wat hoofsaaklik deur die testis en bynier geproduseer en vrygestel word. Androgeenongevoeligheidsindroom<ref>Cleveland Clinic (2021). https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/22199-androgen-insensitivity-syndrome. Cleveland Clinic. Besoek op 4 Oktober 2024.</ref> is ‘n toestand wat die onvermoë om op androgene te reageer, insluit; hoofsaaklik te wyte aan androgeenreseptorsdisfunksie. Individue wat androgeenongevoeligheidsindroom (AOS) het, is dikwels mans wat nie eksterne manlike geslagsdele ontwikkel nie, omdat hul liggame nie op die manlike geslagshormone (androgeen) kan reageer nie. AOS kan tydens puberteit probleme veroorsaak en ook tot onvrugbaarheid lei. AOS verskyn wanneer ‘n individu wat geneties manlik is terselfdetyd onsensitief vir androgeen is. Dit beteken dat die individu manlike geslagschromosome het (een X-chromosoon en een Y-chromosoon), maar moontlik vroulike geslagsorgane besit. AOS beïnvloed manlike fetusse wat in die baarmoeder ontwikkel, sowel as die seksuele ontwikkeling tydens puberteit. Daar is drie verskillende tipes/vlakke van androgeenongevoeligheidsindroom, naamlik: volledige androgeenongevoeligheidsindroom (VAOS), gedeeltelike androgeenongevoeligheidsindroom (GAOS) en laastens, ligte androgeenongevoeligheidsindroom (LAOS). [[Lêer:Quigley scale for androgen insensitivity syndrome.jpg|duimnael|269x269px|Androgeen-onsensitiwiteitsindroom: verskillende fisiese veranderinge wat deur androgeen-reseptors beïnvloed word.]] === Volledige androgeenongevoeligheidsindroom (VAOS)<ref>Gottlieb B, Trifiro MA. (1999). https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK1429/# . National Library of Medicine. Besoek op 29 September 2024.</ref> === VAOS is die verskynsel waar ‘n individu se eksterne geslagsorgane as vroulik voorkom, maar die individu het geen interne vroulike geslagsorgane (eierstokke, fallopiusbuise of baarmoeder) nie. Individue met VAOS word dikwels as dogters grootgemaak. Ander simptome van VAOS sluit in: * abnormale lengte in dogters tydens puberteit * die onvermoë om ‘n menstruasie-siklus te hê * min of geen skaam- en onderarmhare tydens puberteit * nou of vlak vagina * testikels wat in die abdominale holte voorkom === Gedeeltelike androgeenongevoeligheidsindroom (GAOS) === GAOS is die verskynsel waar ‘n individu se eksterne geslagsorgane gedeeltelik (nie ten volle) as manlik óf vroulik ontwikkel, maar nie noodwendig duidelik as die een óf die ander identifiseer nie. Individue met GAOS word meestal as seuns grootgemaak. Ander simptome van GAOS sluit in: * bifid skrotum (skrotum wat in twee gedeel is) * vergrote klitoris * vergrote borsweefsel in mans * die opening van die uretra kom aan die onderkant van die penis voor in plaas van die voorkant * labia hegging (die vel rondom die vagina sluit) * abnormale klein penis === Ligte androgeenongevoeligheidsindroom (LAOS) === LAOS is die verskynsel waar ‘n individu se geslagsorgane as manlik voorkom, maar die individu is gewoonlik onvrugbaar. Die individue kwesbaar vir AOS is mans wat ‘n abnormale geen, naamlik die androgeenreseptor-geen, vanaf hul vroulike voorouers erf en het ‘n een uit vier kans om AOS te ontwikkel. Ander simptome van LAOS sluit in: * vergrote borsweefsel in mans * abnormale klein penis * die skaarsheid van liggaamshare Vrouens kan ook die geen erf, maar dit sal nie tot AOS ontwikkel nie. Die mees algemene simptoom van AOS is onvrugbaarheid. Die diagnosering van AOS word deur ‘n mediese kenner gemaak. GAOS kan dikwels by geboorte raakgesien en gediagnoseer word, maar VAOS of LAOS word dikwels eers tydens puberteit opgemerk en gediagnoseer. == Hoe om hormone wat in wanbalans verkeer, te normaliseer/balanseer == [[Lêer:Contraceptive Pills.jpg|duimnael|Mondelingse voorbehoedmiddel: verlaag die testosteroonvlakke in die liggaam.]] === Balansering van testosteroon<ref>Shkodzik K. (2021). https://flo.health/menstrual-cycle/health/symptoms-and-diseases/high-testosterone-in-women. Flo. Besoek op 30 September 2024.</ref> === ==== Vroulike liggaam ==== Testosteroon kan in die vroulike liggaam verlaag word deur die volgende oplossings te oorweeg<ref>HealthMatch staff. (2023). https://healthmatch.io/pcos/how-to-lower-testosterone-pcos. HealthMatch. Besoek op 21 September 2024.</ref>: * mondelingse voorbehoedmiddels om testosteroonvlakke te verlaag (die voorbehoedmiddel bevat dikwels estrogeen wat teen testosteroon werk) * gewigsverlies, tesame met gereelde oefening, kan testosteroonvlakke verlaag * anti-androgene kan ook gebruik word om testosteroonvlakke te verlaag indien mondelingse voorbehoedmiddels nie effektief werk nie. Die toename van soja-inname verlaag testosteroonvlakke. Soja bevat ‘n chemikalie, naamlik fito-oestrogeen, wat die werking van die vroulike hormone naboots en die testosteroonvlakke na normaal laat terugkeer indien dit verhoog was ==== Manlike liggaam ==== Indien testosteroon vlakke in die manlike liggaam te laag is, kan die volgende opsies gevolg word om dit te verhoog<ref>Mawer R, Ajmera R. (2023). https://www.healthline.com/nutrition/8-ways-to-boost-testosterone#exercise. Healthline. Besoek op 5 Oktober 2024.</ref>: * vermy die ontwikkeling van diabetes * kry genoeg oefening * vermy tabak- en alkoholprodukte * vermy onnodige stres * verhoog die inname van soja en vesel [[Lêer:Soya beans.jpg|duimnael|Soja produkte boots vroulike hormone na en verhoog estrogeenvlakke.]] === Balansering van estrogeen<ref>Kingston H. (2021). https://www.letsgetchecked.com/articles/high-estrogen-in-men/#:~:text=According%20to%20Dr. LetsGetChecked. Besoek op 13 Oktober 2024.</ref> === Estrogeen kan in die manlike liggaam verlaag word deur die volgende opsies te oorweeg<ref>Klein E. (2020). https://www.medicalnewstoday.com/articles/323224. MedicalNewsToday. Besoek op 14 Oktober 2024.</ref>: * verlaagde inname van sojaprodukte sal die inname van fito-oestrogeen, die chemikalieë wat die vroulike hormoon naboots, verlaag en die werking daarvan beperk * hoë estrogeen kan ‘n effek/gevolg van hoë stresvlakke wees * die hormoon “kortisol” word tydens stresvolle situasies vrygestel. In die manlike liggaam onderdruk kortisol die testosteroonvlakke. Soos die testosteroonvlakke verlaag, sal die estrogeenvlakke weer verhoog === Balansering van androgeen === ==== Vroulike liggaam ==== Androgeen kan in die vroulike liggaam verlaag word deur die volgende opsies te oorweeg: * deeglike monitoring kan die verhoogde androgeenvlakke opspoor en verdere prosedures kan gevolg word * gewigsverlies, soortgelyk aan dié van verhoogde testosteroonvlakke, kan die hormoonvlakke stabiliseer * medikasie, soos hormonale voorbehoedmiddels, kan androgeenvlakke verlaag in die vroulike liggaam * anti-androgene kan ook deur ‘n mediese dokter voorgeskryf word om die androgeenvlakke te verlaag. Anti-androgene verhoed dat androgene bind aan die androgeenreseptorproteïen [[Lêer:Spier 21 Gables.jpg|duimnael|210x210px|Die gebruik van alkohol verlaag androgeenvlakke in die liggaam.]] ==== Manlike liggaam ==== Alhoewel androgene hoofsaaklik ‘n manlike geslagshormoon is, kan die verlaagde vlakke daarvan in die manlike liggaam ook komplikasies hê. Verlaagde androgeenvlakke kan deur die volgende opsies verhoog word: * vermy alkohol en tabak * testosteroon vervangingsterapie Die misbruik van alkohol kan die testosteroon- en androgeenvlakke verlaag. Deur alkohol te vermy, sal die androgeenvlakke nie onnodig daal nie. Vermy die gebruik van tabakprodukte, want dit verlaag testosteroon- en androgeenvlakke. Testosteroonvervangingsterapie, ‘n inspuiting wat die testosteroonvlakke normaliseer, kan gebruik word om die androgeenvlakke te stimuleer. == Die begrip geslagsverwarring (GV) == Geslagsverwarring<ref>Turban J. (2022). https://www.psychiatry.org/patients-families/gender-dysphoria/what-is-gender-dysphoria. American Psychiatric Association. Besoek op 10 Oktober 2024.</ref>, voorheen ook bekend as geslagsidentiteitversteuring<ref>Berger F.K, Jolla L, Dugdale D.C, Conaway B. (2022). https://www.mountsinai.org/health-library/diseases-conditions/gender-dysphoria#:~:text=The%20emotional%20pain%20and%20distress,in%20many%20cases%2C%20even%20suicidal. Mount Sinai. Besoek op 10 Oktober 2024.</ref>, is die innerlike konflik wat ‘n persoon ervaar as gevolg van ‘n wanverhouding tussen hul geslagsidentiteit (hul persoonlike gevoel van hul eie geslag) en hul geslag by geboorte. Geslagsverwarring hou soms ‘n verband met transgeslag of “[[transgender]]”, ‘n term wat verduidelik kan word as die geslag by geboorte wat nie ooreenstem met die geslagsidentiteit en persoonlike psigologiese ervaring van geslag, nie. Geslagsverwarring word gereeld tydens kinderjare ervaar, maar sommige individue mag dit eers gedurende of na puberteit begin ervaar. === Vereistes om met geslagsverwarring gediagnoseer te word<ref>Nokoff N.J. (2022). https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK577212/table/pediat_transgender.T.dsm5_criteria_for_g/#. National Library of Medicine. Besoek op 19 Oktober 2024.</ref> === [[Lêer:PSYCHOLOGY BOOK.jpg|duimnael|Gids wat gebruik word om geslagsverwarring te diagnoseer.]] Daar is twee afdelings waartussen onderskei word om met geslagsverwarring gediagnoseer te word: afdeling vir kinders en afdeling vir volwassenes. Die “Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition, Text Revision (DSM-5-TR)” word gebruik om die simptome volledig uiteen te sit. ==== Diagnosering van geslagsverwarring by kinders<ref>Mayo Clinic Staff. (2024). https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/gender-dysphoria/symptoms-causes/syc-20475255#:~:text=A%20diagnosis%20for%20gender%20dysphoria,by%20the%20American%20Psychiatric%20Association. Mayo Clinic. Besoek op 13 Oktober 2024.</ref> ==== Die DSM-5-TR definieer geslagsverwarring in kinders as ‘n merkbare onbegrip tussen ‘n mens se beleefde/uitgedrukte geslag en geslag by geboorte (biologiese geslag), wat ten minste ses maande duur, soos gemanifesteer deur ten minste ses van die volgende: * ‘n sterk begeerte om as die teenoorgestelde geslag geïdentifiseer te word, of die drang dat ‘n persoon as die teenoorgestelde geslag identifiseer * in seuns (geslag by geboorte), ‘n sterk begeerte/keuse om vroulike kleredrag te dra en geweldige weerstand teenoor manlike kleredrag; of in dogters (geslag by geboorte), ‘n sterk begeerte/keuse om slegs manlike klere te dra en geweldige weerstand teenoor vroulike kleredrag * ‘n sterk begeerte om die teenoorgestelde geslag in rolspel of fantasiewêrelde te verteenwoordig en te vertolk * ‘n sterk begeerte na speelgoed, speletjies en aktiwiteite wat stereotipies vir die teenoorgestelde geslag bedoel is * ‘n sterk begeerte om slegs met maats van die teenoorgestelde geslag te meng * in seuns (geslag by geboorte), ‘n sterk afkeur/verwerping van tipiese manlike speelgoed, speletjies en aktiwiteite en die definitiewe vermyding van rowwe en fisiese spel. By dogters (geslag by geboorte), ‘n sterk afkeur/verwerping van tipiese vroulike speelgoed, speletjies en aktiwiteite * ‘n sterk afkeur van die biologiese seksuele anatomie * ‘n sterk begeerte/behoefte om die fisiese geslagseienskappe van die teenoorgestelde geslag te hê ==== Diagnosering van geslagsverwarring by volwassenes en adolessente ==== Die DSM-5-TR definieer geslagsverwarring in volwassenes en adolessente as ‘n merkbare onbegrip tussen ‘n mens se beleefde/uitgedrukte geslag en geslag by geboorte (biologiese geslag), wat ten minste ses maande duur, soos gemanifesteer deur ten minste twee van die volgende: * ‘n merkbare onbegrip tussen ‘n persoon se beleefde/uitgedrukte geslag en primêre/sekondêre geslagseienskappe (of in jong adolosente, die verwagte/geantisipeerde sekondêre geslagseienskappe) * ‘n sterk begeerte om ontslae te wees van ‘n mens se primêre/sekondêre geslagseienskappe, as gevolg van ‘n merkbare onbegrip tussen die beleefde/uitgedrukte geslag (of in jong adolessente, ‘n begeerte om die ontwikkeling van verwagte/geantisipeerde sekondêre geslagseienskappe, te voorkom) * ‘n sterk begeerte om die primêre/sekondêre geslagseienskappe van die teenoorgestelde geslag te besit * ‘n sterk begeerte om as die teenoorgestelde geslag geïdentifiseer te word * ‘n sterk begeerte om as die teenoorgestelde geslag behandel te word * ‘n sterk oortuiging dat ‘n mens die tipiese gevoelens en reaksies/uitdrukkings as die teenoorgestelde geslag besit Om aan die kriteria vir 'n diagnose te voldoen, moet die toestand ook met klinies beduidende nood of waardedaling in sosiale, beroeps- of ander belangrike areas van funksionering geassosieer word. == Die verbintenis tussen hormone wat in wanbalans is en GV == Daar is verskeie aspekte wat ‘n rol kan speel in die ervaring van geslagsverwarring. Geleerdes is van mening dat aspekte soos hormone in die baarmoeder, gene, kulturele- en gemeenskapfaktore ‘n rol kan speel in die ervaring van geslagsverwarring. Die wanbalans van hormone veroorsaak verskeie fisiese veranderinge, wat die selfbeeld en siening van ‘n individu kan beïnvloed en uiteindelik tot geslagsverwarring kan lei. Die fisiese en emosionele aspekte in die liggaam werk baie na aan mekaar en kan mekaar grootliks beïnvloed. Die vereiste om met GV gediagnoseer te word, is in die bostaende punte genoem, maar verskeie van daardie voorwaardes kan direk aan die fisiese veranderinge as gevolg van hormone in wanbalans, gekoppel word. Voorbeelde volg: * ‘n sterk behoefte om as die teenoorgestelde geslag geïndentifiseer te word, of aan te dring dat ‘n persoon wel as die teenoorgestelde geslag identifiseer (fisiese veranderinge soos vergrote borste, ‘n dieper stem en toename in liggaamshare kan die selfbeeld geweldig beïnvloed en assosiasie met die teenoorgestelde geslag tot gevolg hê) * ‘n sterk behoefte aan die fisiese geslagseienskappe wat met die teenoorgestelde geslag ooreenstem. Dit kan voorkom in ‘n biologiese man wat vroulike kenmerke ervaar, of andersom, wat vervolgens kan lei tot die direkte assosiasie en begeerte na die eienskappe van die teenoorgestelde geslag en om ontslae te wees van ‘n mens se primêre/sekondêre geslagseienskappe, as gevolg van ‘n merkbare onbegrip tussen die beleefde/uitgedrukte geslag (die teenoorgestelde geslag se geslagseienskappe verskyn as gevolg van ‘n wanbalans in hormone, en veroorsaak dus ‘n wroeging tussen die biologiese geslag en die eienskappe van die teenoorgestelde geslag wat ervaar word) * ‘n sterk begeerte om die primêre/sekondêre geslagseienskappe van die teenoorgestelde geslag te besit (indien eienskappe soos vergrote borste, vergrote geslagsorgane en toename in liggaamsmassa voorkom, kan die individu ‘n geslagsverwarring ervaar en smag na meer van die eienskappe van die teenoorgestelde geslag) Hierdie veranderinge in verskeie kenmerke wat ‘n biologiese vrou uniek maak, asook wat ‘n biologiese man uniek maak, kan selfbeeld en selfvertroue geweldig affekteer. ‘n Individu wat kwesbaar en onseker van hulself is, is dikwels meer geneig om te sukkel met hul identiteit. Individue met so 'n denkwyse ervaar dikwels psigologiese uitdagings, wat kan bydra tot die algemene afkeur van hul biologiese geslag (geslag by geboorte). ‘n Vroeë diagnose en behandeling van hormone in wanbalans kan die fisiese, emosionele en sosiale verandering van GV moontlik verhoed. == Komplikasies met ‘n verkeerde diagnose == Nes enige verkeerde diagnose, sal die verkeerde behandeling om skade te voorkom, eerder die situasie vererger. Nie net sal ‘n verkeerde diagnose fisiese nadele vir ‘n pasiënt hê nie, maar ook lei tot emosionele ervarings, finansiële druk en die uitstel van die korrekte behandeling. Enige diagnose rakende geestesgesondheid en emosionele welstand is 'n delikate proses. Geslagsverwarring, voorheen bekend as geslagsidentiteitversteuring, is ‘n relatiewe nuwe konsep in die mediese wêreld, in vergelyking met ander geestestoestande soos [[Angssteuring|angs]] en [[Depressie (gemoedstoestand)|depressie]]. Dit is van uiterse belang om basiese kennis van die begrip te hê en goed ingelig te wees oor hoe om ‘n ondersoek te lei. Daar is verskeie aspekte wat in gedagte gehou moet word voor 'n individu met GV gediagnoseer kan word, byvoorbeeld: * sosiale werk * onderrig * berading * terapie * hormoonbehandeling Die verkeerdelike diagnose van GV kan tot diskriminasie, depressie en in uiterste gevalle, selfmoord lei. GV word dikwels met die verandering van geslag (transgender) geassosieer, maar dit is belangrik om te weet dat almal wat geslagsverwarring ervaar, nie noodwendig as transgeslag identifiseer nie. Individue wat GV ervaar, ontvang dikwels behandeling wat verband hou met die oorgangsproses van transgeslag met gepaardgaande finansiële kwessies. Die verkeerdelike diagnosering van GV kan ‘n geweldige krises in die individu se identiteit veroorsaak. Indien ‘n individu met GV gediagnoseer word, word hulle met ‘n geestesversteuring gediagnoseer en baie onsekerheid en vrees volg. Indien die persoon dan verkeerdelik gediagnoseer word, sal hul emosionele skade verkry wat vermy kon word en hul lewenskwaliteit sal vir ‘n lang tyd beïnvloed word. == Die fisiese, emosionele en sosiale uitwerking van ‘n GV diagnose == Die diagnose van GV sal fisiese, emosionele en sosiale veranderinge vir 'n individu inhou. Indien ‘n individu met GV gediagnoseer word, hetsy dit korrek of verkeerdelik is, sal hul waarskynlik die stap neem om ‘n verandering van geslag te ondergaan. Hierdie proses word die oorgangsproses<ref>Cleveland Clinic. (2023). https://my.clevelandclinic.org/health/procedures/gender-affirmation-surgery. Cleveland Clinic. Besoek op 28 September 2024.</ref> genoem. Individue wat met hierdie proses voortgaan sal fisiese, emosionele en sosiale veranderinge ondergaan. === Fisiese uitwerking === [[Lêer:Plastic surgery in France (29091325208).jpg|duimnael|Geslagsbevestigingchirurgie kan gebruik word om fisiese eienskappe te verander.]] Die fisiese verandering spesifiek, verskil en word gespesifiseer grootliks van persoon tot persoon, maar die meeste individue verander en verbeter die eienskappe wat hul alreeds toon van die teenoorgestelde geslag. Fisiese veranderinge kan gemaak word deur die volgende: * vroulike hormoonterapie wat borsweefsel vergoot, spiermassa verlaag, liggaams- en gesigshare verminder, gladder en sagter vel tot gevolg het * manlike hormoonterapie wat manlike eienskappe beklemtoon en verbeter soos gesigshare, verhoging in spiermassa en ‘n laer, dieper stem tot gevolg het * geslagsbevestigingchirurgie, wat borsinplantings insluit, die verbetering of vermindering van fisiese eienskappe wat met die biologiese geslag geassosieer word insluit, asook die verandering van biologiese geslagsorgane * puberteitblokkeerders kan gebruik word om die ontwikkeling van sekondêre geslagseienskappe tydens puberteit te voorkom. Hierdie medikasie word hoofsaaklik in kinders gebruik voordat hulle die puberteit stadium bereik * stemterapie kan gebruik word om spraak- en kommunikasievaardighede te ontwikkel en verbeter, wat die gekose geslag beter sal uitdruk * laserhaarverwydering word gebruik om van ‘n oormaat gesigs- of liggaamshare ontslae te raak, en hierdie prosedure word dikwels deur biologiese mans wat as vrouens wil identifiseer, gedoen === Emosionele uitwerking === Emosionele verandering wat volg na die oorgangsproses: * baie mense sal vrees, depressie, hartseer, self-isolering, angs, opgewondenheid en selftwyfel ervaar gedurende en na die oorgangsproses * lae selfbeeld, die neem van onnodige risiko’s en afskeep van sorg kan volg tydens en na die oorgangsproses * die verandering van geslag kan van persoon tot persoon ook beteken dat emosies meer/minder intens ervaar word. ‘n Persoon wat emosies meer intens as voorheen ervaar sal waarskynlik meer gereeld huil en meer empatie vir die mense om hul hê === Sosiale uitwerking === Die sosiale verandering wat volg na die oorgangsproses: * die wettige naam * voornaamwoorde (hoe die persoon verkies om aangespreek te word, dit wil sê: hy/hom of sy/haar) * voorkoms, kleredrag en uitdrukking van emosies en gevoel sal verander namate die verandering van ‘n persoon se geslag Individue wat van geslag verander, sal dikwels aan boeliegedrag onderwerp word. Hulle word dikwels uitgesluit, hulle behoort dikwels aan die minderheidsgroepe en is aan die risiko van geweld, moord, verkragting en mishandeling onderwerp. Individue wat as transgeslag identifiseer, word dikwels gesien as mense met geestesversteurings en word deur die regs- en gesondheidstelsel mishandel en afgeskeep<ref>United Nations Human Rights. (2006).https://www.ohchr.org/en/special-procedures/ie-sexual-orientation-and-gender-identity/struggle-trans-and-gender-diverse-persons. United Nations Human Rights. Besoek op 7 Oktober 2024.</ref>. Sulke individue word dikwels teen hul wil gedwing om vir psigiatriese ondersoeke te gaan, om ongewenste operasies te ondergaan en om gesteriliseer te word. Die persoon sal blootgestel word aan diskriminasie, haatspraak, veroordeling en geweld wat uiteindelik kan lei tot angsversteurings, depressie en ander geestesversteurings. Hierdie gevolge word nie deur die verandering van geslag beïnvloed nie, maar is eerder die uitwerking van hoe die samelewing so ‘n individu hanteer. Dit is dus van kardinale belang dat ‘n individu met fyn detail en sorg gediagnoseer word, om moontlik die bogenoemde skade te vermy. == Behandeling van GV <ref>NHS. (2020). https://www.nhs.uk/conditions/gender-dysphoria/treatment/. NHS. Besoek op 6 Oktober 2024.</ref> == Indien ‘n individu na deeglike ondersoek deur toetse en studies gegaan het en korrek met geslagsverwarring diagnoseer word, moet daar vir die individu ‘n weg vorentoe wees. Baie, maar nie alle, individue wat met GV gediagnoseer word, identifiseer hulself ook as transgeslag. Hierdie individue sal moontlik met die oorgangsproses begin om van die biologiese geslag na die teenoorgestelde geslag (of die geslag waarmee hulle hulself identifiseer) te verander. Daar is wel behandeling en oplossings vir die individue wat nie as transgeslag identifiseer nie of dié wat die gevoel van geslagsverwarring wil verminder. Individue, dikwels jong kinders en adolessente, word aangemoedig om hul geslagsidentiteit te aanvaar deur van die oorgangsproses gebruik te maak, maar daardie individue (onder andere kinders), word nie genoegsaam ingelig oor die fisiese, emosionele en sosiale veranderinge wat hul sal ondergaan indien hulle hierdie lewensveranderende keuse maak nie<ref>BMJGroup. (2023). https://www.bmj.com/company/newsroom/gender-dysphoria-in-young-people-is-rising-and-so-is-professional-disagreement/. BMJGroup. Besoek op 27 September 2024.</ref>. Jong kinders word ontoepaslik toegelaat om onomkeerbare lewensveranderende besluite te neem, in gevalle waar ouers soms nie toestemming gee of betrokke genoeg is nie. Hierdie ondeurdagtige en haastige besluite kan lei tot verswakte beensterkte en breinvolwassenheid, asook die verlies aan vrugbaarheid en die vermoë om in seksuele verhoudings betrokke te raak. Dit is uiters gevaarlik en vernietigend om kinders, wie se brein, intelligensie en volwassenheid nog ontwikkel, toe te laat om sulke lewensveranderende keuses op só jong ouderdom te laat maak. Die tekort aan wetenskaplike navorsing is ‘n kwessie wat dit moeilik maak om verseker 'n bewysgebaseerde besluit te maak. Alhoewel geslagsbevestigingsorg ‘n realiteit is en die individue wat daaraan behoort en deelneem steeds waardig is, moet daar onderskeid getref word tussen propaganda en die positiewe promosie en blootstelling daarvan. Kinders wat glo dat hul aan geslagsidentiteitversteuring lei, moet met sorg behandel word om nie uitgebyt te word en onderwerp te word aan ideologieë nie. Individue (hoofsaaklik kinders) wat wel geslagsverwarring ondervind, kan die volgende opsies oorweeg: * ‘n kliniese sielkundige * ‘n kindersielkundige * ‘n kinder- en adolessensie psigiater * ‘n gesinsterapeut * 'n maatskaplike werker besoek Na ‘n deeglike ondersoek kan die individu die volgende opsies oorweeg: * gesinsterapie * individuele kinderberading * ouerondersteuningsterapie * groepwerk vir jong mense en hul ouers * gereelde ondersoeke om die ontwikkeling van geslagsidentiteit te monitor * die verwysing na ‘n geestesgesondheidskliniek vir ander ernstige emosionele kwessies Individue (hoofsaaklik volwassenes) wat wel geslagsverwarring ondervind, kan sielkundige ondersteuning (berading), kruisgeslagshormoonterapie, spraak- en taalterapie oorweeg. == Voordeel van vroeë identifikasie van hormone wat in wanbalans is op die samelewing == Soos alreeds vroeër genoem, behels GV en die opeenvolgende stappe daarvan baie fisiese, emosionele en sosiale veranderinge<ref>United Nations Human Rights. (2006). https://www.ohchr.org/en/special-procedures/ie-sexual-orientation-and-gender-identity/struggle-trans-and-gender-diverse-persons. United Nations Human Rights. Besoek op 18 Oktober 2024.</ref>. Nie net verander ‘n individu se fisiese voorkoms nie, maar ook die manier waarop hulle emosies ervaar, asook hoe hul familie, vriende en die samelewing hul sal behandel en hul belewing daarvan. Hierdie stremming op die emosionele welstand kan kwessies soos angs, eetversteurings en depressie kommerwekende realiteite maak. Indien die wanbalans van hormone op ‘n vroeë ouderdom geïdentifiseer word (terwyl die individu steeds ‘n kind is) kan daar stappe geneem word om die gevoel van geslagsverwarring te verbeter/verminder/verwyder. Die hormone kan balanseer word deur van hormoonaanvullings gebruik te maak, indien sekere hormone te laag is. Die hormone kan ook verlaag word deur medikasie vir die hormoonwerking; oormatige hormone kan verminder of gestop word, soos wat anti-androgene die werking van androgene belemmer en beheer. Deur deeglike monitoring, kan hormone fyn dopgehou word en die wanbalans daarvan sal vroeg genoeg geïdentifiseer en reggestel kan word. Die verwoestende uitwerking van die behandeling wat die individu ervaar vanaf die samelewing sal so verhoed kan word. Dit sal ook voorkom dat die individu/individu se ouers ‘n enorme hoeveelheid geld aan die oorgangsproses sal bestee en dit sal die individu se gemoedstoestand help deur die moontlikheid van angs, depressie en eetversteurings te verminder. Hierdie waaksaamheid sal vervolgens talle tienerselfmoorde kan voorkom. == Slot == Geslagsverwarring is ‘n daaglikse probleem vir baie kinders en volwassenes. Alhoewel daar vereistes is om met GV gediagnoseer te word, kan mediese kenners nie presies verklaar wat GV veroorsaak nie. Die hormone wat in wanbalans verkeer, kan tot fisiese veranderinge in die liggaam lei, wat ‘n geweldige emosionele impak op ‘n individu kan hê en wat uiteindelik kan lei tot ‘n verswakte selfbeeld. Hierdie sterk ontevredenheid met hul liggame, kan met die vereistes vir ‘n GV diagnose ooreenstem. Hormone wat in wanbalans is, is dus ‘n relevante oorsaak vir individue wat hierdie spesifieke onverstaanbaarheid ervaar. Ten spyte van hul onsekerheid oor die oorsaak van GV, is daar wel oplossings en behandeling om hul simptome te verminder, te verwyder of te verbeter. Daar is verskeie fisiese, emosionele, geestes- en sosiale kwessies wat hand aan hand loop met GV en die behandeling moet volgens die individu gespesifiseer word. == Verwysings == {{Verwysings}} lysk2b41ry95703a85hzwx0iqhdtvtc 0 424000 2895040 2894947 2026-04-19T13:16:26Z Gaius le Roux 203341 Ek het 'n foto en 'n byskrif bygevoeg. 2895040 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Maatskappy |naam = ''Douglas Aircraft Company |kenteken = [[Lêer:Douglas Aircraft Company logo.svg|200px]] |tipe = Openbare maatskappy |stigting = 21 Junie, 1921 |stigter = Donald Douglas |ontbind = 28 April, 1967 |ligging_stad = [[Santa Monica, Kalifornië]] |ligging_land = [[Verenigde State van Amerika]] |ligging = |liggings = |gebied_bedien = Internasionaal |industrie =Lug- en ruimtevaart |produkte = |dienste = |inkomste = |url-status = |df = |bedryfsinkomste = |netto_inkomste = |bates= |sleutelpersone = {{Unbulleted list|Bill Bridgeman|LaVerne Ward Browne|Carl Cover|Ed Heinemann|Ted R. Smith}} |getal_werknemers = |ouer= |successor = [[McDonnell Douglas]] |afdelings= |dogtermaatskappye= |slagspreuk= |tuisblad= |voetnotas= |intl= }} Die '''Douglas Aircraft Company''' was 'n Amerikaanse lugvaart- en verdedigingsmaatskappy gesetel in [[Suid-Kalifornië]], [[VSA]]. Dit is in 1921 deur Donald Wills Douglas Sr. gestig, en het in 1967 met McDonnell Aircraft saamgesmelt om McDonnell Douglas te vorm, waar dit as 'n afdeling gefunksioneer het. McDonnell Douglas het in 1997 met [[Boeing]] saamgesmelt. Die Douglas Aircraft Company Inc, wat sedert die vroeë 1920’s in [[Kalifornië]] in die VSA gesetel was, het vir 25 jaar meer suierenjintransportvliegtuie as enige ander vervaardiger in die wêreld gebou. Nadat die maatskappy vir ’n kort tydjie die voortou geneem het toe sy DC-8 aanvanklik beter as die [[Boeing 707]] verkoop het, is Douglas vinnig deur Boeing verbygesteek en het verder agter die nuwe handelsvliegtuigleier geraak. ’n Haastige samesmelting in 1967 het op die geboorte van die McDonnell Douglas Corporation uitgeloop. Dertig jaar later is die nuwe korporasie op sy beurt deur Boeing oorgeneem. Die maatskappy se suksesse gedurende die 1930’s tot 1950’s, asook die probleme wat hy gedurende die 1960’s ondervind het, kan grotendeels tot die persoonlikheid van sy briljante stigter, Donald Wills Douglas, teruggevoer word.<ref>{{Cite book |last=Francillon |first=René |title=SKYLEADERS DC-1 through DC-7: The Douglas propliners |date=July 2011 |publisher=Haynes Publishing |year=2011 |isbn=978 0 85733 157 1 |location=Sparkford, Yeovil, Somerset, UK |pages=8 |language=en}}</ref> == Die geskiedenis van die Douglas Aircraft Company == === Die Douglas Aircraft Company word gestig === Donald Douglas en David R Davis het die Davis-Douglas Company op 22 Julie 1920 geregistreer. Die publiseerder van die ''Los Angeles Times'' en nege ander Kaliforniese sakemanne het saam borggestaan vir ’n banklening wat die Douglas Company in staat gestel het om in Julie 1921 bekend gestel te word. Die naam van die maatskappy is in 1928 na Douglas Aircraft Company Inc verander. Die firma het tot 1967 onder die beheer van Donald Douglas en sy familie gebly.<ref>{{Cite book |last=Francillon |first=René |title=SKYLEADERS DC-1 through DC-7: The Douglas propliners |date=July 2011 |publisher=Haynes Publishing |year=2011 |isbn=978 0 85733 157 1 |location=Sparkford, Yeovil, Somerset, UK |pages=8, 13 |language=en}}</ref> Die Douglas Company het op 30 November 1928 plek vir die Douglas Aircraft Company Inc gemaak.<ref>{{Cite book |last=Francillon |first=René |title=SKYLEADERS DC-1 through DC-7: The Douglas propliners |date=July 2011 |publisher=Haynes Publishing |year=2011 |isbn=978 0 85733 157 1 |location=Sparkford, Yeovil, Somerset, UK |pages=18 |language=en}}</ref> === Produksie by die Santa Monica-aanleg === Die Douglas DC-1 tot die DC-7 is almal, met die uitsondering van die militêre weergawes van die [[Douglas DC-3|DC-3]] en die [[Douglas DC-4|DC-4]], in die Santa Monica-aanleg gebou.<ref>{{Cite book |last=Francillon |first=René |title=SKYLEADERS DC-1 through DC-7: The Douglas propliners |date=July 2011 |publisher=Haynes Publishing |year=2011 |isbn=978 0 85733 157 1 |location=Sparkford, Yeovil, Somerset, UK |pages=18 |language=en}}</ref> === Die El Segundo-afdeling van die Douglas Aircraft Company === Die Northrop Corporation het op 5 April 1937 die El Segundo-afdeling van die Douglas Aircraft Company geword. Hierdie nuwe afdeling van Douglas het tot 1962 in bedryf gebly. Die vliegdekskipgebaseerde [[Douglas SBD Dauntless]], Skyraider, Skynight, Skyray, Skywarrior en Skyhawk het onder die talle beroemde vliegtuie getel wat gedurende hierdie 25-jaartydperk deur die El Segundo-afdeling geproduseer is. Wat die geskiedenis van die DC-lynvliegtuie betref, was Jack Northrop se belangrikste bydrae sy meersel-vlerkontwerp.<ref>{{Cite book |last=Francillon |first=René |title=SKYLEADERS DC-1 through DC-7: The Douglas propliners |date=July 2011 |publisher=Haynes Publishing |year=2011 |isbn=978 0 85733 157 1 |location=Sparkford, Yeovil, Somerset, UK |pages=19 |language=en}}</ref> === Die brief wat die verloop van Douglas Aircraft se geskiedenis verander het === Douglas Aircraft was een van die maatskappye wat ’n brief ontvang het wat die verloop van sy geskiedenis sou verander en sy stigter uiteindelik in staat sou stel om lynvliegtuie te vervaardig. Hierdie brief, wat 2 Augustus 1932 gedateer was en onderteken is deur Jack Frye, Vise-President in beheer van Bedrywighede by Transcontinental & Western Air Inc. (TWA), was dieselfde as die briewe wat aan verskeie vervaardigers gestuur is. In hierdie brief het TWA genoem dat hy voornemens is om minstens 10 vliegtuie te verkry. In hierdie jare van finansiële droogte was dit inderdaad ’n belowende mark. Geeneen van die mededingers kon egter beter as, of selfs so goed soos, Douglas doen met wat as die DC-1 (Douglas Commercial 1) bekend sou word nie.<ref>{{Cite book |last=Francillon |first=René |title=SKYLEADERS DC-1 through DC-7: The Douglas propliners |date=July 2011 |publisher=Haynes Publishing |year=2011 |isbn=978 0 85733 157 1 |location=Sparkford, Yeovil, Somerset, UK |pages=20 |language=en}}</ref> === Die DC-1, DC-2, DC-3 en ander vliegtuie === [[Lêer:AL77B-006 (14519942282).jpg|duimnael|Hier word vliegtuie van die Douglas Aircraft Company gesien, inlsuitende DC-2’s in die kleure en merke van Transcontinental & Western Air (TWA).]] Die DC-1 het vir die eerste keer op 1 Julie 1933 by Santa Monica gevlieg, en vliegtoetse het bewys dat sy werkverrigting uitstekend was. TWA het ’n aanvanklike bestelling geplaas van 20 DC-2’s, wat die produksiemodel van die DC-1 was en ’n ekstra ry sitplekke gehad het om 14 in plaas van 12 passasiers te akkommodeer. Die Santa Monica-lugvaartfirma het altesaam 197 DC-2’s en militêre variante gebou voordat hy met die produksie van die DC-3 voortgegaan het. Die DC-3 het ’n wyer romp gehad. Douglas het altesaam 10,655 DC-3’s en DC-3-variante gebou. Boonop is hierdie beroemde vliegtuig onder lisensie in [[Japan]] en die [[Sowjet-Unie]] gebou. Hierdie aktiwiteite het die Douglas Aircraft Company in staat gestel om die eerste plek onder die wêreldvliegtuigvervaardigers te beklee namate sy inkomste en wins vinnig toegeneem het. Die prototipes van die DF- burgerlike vliegboot en ’n eerste DC-4 (die toekomstige DC-4E) is gedurende dieselfde tydperk gerealiseer.<ref>{{Cite book |last=Francillon |first=René |title=SKYLEADERS DC-1 through DC-7: The Douglas propliners |date=July 2011 |publisher=Haynes Publishing |year=2011 |isbn=978 0 85733 157 1 |location=Sparkford, Yeovil, Somerset, UK |pages=20, 21 |language=en}}</ref> === Militêre vliegtuie, die Douglas-aanlegte, Douglas-hoofkwartier na Santa Monica verskuif en vliegtuie geproduseer === Douglas het hom gedurende die tweede helfte van die 1930’s op militêre programme toegespits. Die uitsondering was die burgerlike tweemotorige DC-5. Enersyds het lugrederye voortgegaan om groot bestellings te plaas (met Douglas wat die grootste voordeel hieruit getrek het). Andersyds het Frankryk en Groot-Brittanje, beginnende in 1938, begin om groot getalle militêre vliegtuie van vervaardigers in die VSA te bestel. Omdat meer vliegtuie geproduseer moes word, moes die lugvaartbedryf aanlegte vergroot en/of nuwes bou. Douglas het grond aan die rand van die munisipale lughawe in Long Beach verkry en ’n nuwe aanleg gebou. Douglas het ook aanlegte van die regering gehuur. Hierdie aanlegte was in [[Chicago]], [[Illinois]] en in [[Oklahoma City]] en Tulsa, Oklahoma, geleë. As gevolg van ’n toename in bestellings rondom die tyd wat die VSA tot die oorlog toegetree het, het Douglas vliegtuie in ses aanlegte gebou, naamlik Chicago (DC), El Segundo (DE), Long Beach (DL), Oklahoma City (DK), Santa Monica (DO) en Tulsa (DT). (Die kodes tussen hakies word in die benamings van die Douglas-skroefvliegtuie gebruik: “Douglas C-54A-15-DC” beteken byvoorbeeld dat die vliegtuig ’n [[Douglas C-54 Skymaster|Skymaster]] is wat in die Chicago-aanleg gebou was en “Douglas C-47B-35-DK” beteken dat die vliegtuig in die Oklahoma City-aanleg gebou is.) Die aanlegte in Chicago en Oklahoma het elk net een soort vliegtuig gebou: Chicago het 655 C-54-DC’s (die militêre weergawe van die DC-4) en die aanleg in Oklahoma City het 5409 C-47-DK’s en C-117-DK’s gebou. Toe die meeste militêre kontrakte ná die oorlog beëindig is, is hierdie twee aanlegte aan die regering teruggegee. Die produksie in die ander vier aanlegte was meer gediversifiseer. Die toe nuwe Long Beach-aanleg het op 1 Februarie 1942 die eerste nuwe vliegtuig wat gebou is, die C-47-DL met die reeksnommer 41-7722, aan die [[United States Army Air Forces|USAAF]] afgelewer. Hierdie aanleg het gedurende die oorlog 4284 bykomende Skytrains, Dakotas en ander vliegtuie geproduseer. Ná die oorlog is hierdie aanleg na die regering oorgeplaas, maar in November 1946 het Douglas begin om deel van die aanleg weer te verkry om C-124-DL Globemaster II’s te produseer. Later het Douglas die hele aanleg gekoop en dit omvattend uitgebrei om vervaardigingsale vir die DC-8’s, DC-9’s en DC-10’s te huisves, en sy hoofkwartier is vanaf Santa Monica verskuif. Veel later, toe produksieaktiwiteite begin afneem het, is die deel van die fasiliteit wat gebruik is, kleiner gemaak. Uiteindelik is net die C-17A Globemaster III in Long Beach vervaardig nadat Douglas deur Boeing oorgeneem is. Hierdie [[Tweede Wêreldoorlog]]-fasiliteite en die Douglas-hoofkwartier in Long Beach is nou gesloop. Die tradisionele aanlegte in Santa Monica (in gebruik sedert 1929) en El Segundo (in 1932 geopen) se aktiwiteite is gedurende die Tweede Wêreldoorlog tussen onderskeidelik produksie vir die USAAF en die VSA-vloot verdeel. Die Santa Monica-aanleg, wat deur die USAAF beheer is, het vir ’n kort tyd DC-3’s vir burgerlike klante gebou en toe begin om minimumverandering-variante van die DC-3 ingevolge militêre kontrakte te bou. Die aanleg het gedurende die oorlogsjare verskillende vliegtuie gebou, insluitende 589 C-54 Skymasters. Die Douglas Aircraft Company het gedurende die Tweede Wêreldoorlog ’n uiters belangrike rol gespeel. Sy aanlegte in Kalifornië, Illinois en Oklahoma het van 1 Januarie 1940 tot 31 Augustus 1945 ’n totaal van 30,903 vliegtuie geproduseer.<ref>{{Cite book |last=Francillon |first=René |title=SKYLEADERS DC-1 through DC-7: The Douglas propliners |date=July 2011 |publisher=Haynes Publishing |year=2011 |isbn=978 0 85733 157 1 |location=Sparkford, Yeovil, Somerset, UK |pages=21, 23, 24 |language=en}}</ref> [[Lêer:Fbvjh 1985-09-07 FAGM 078 shd75 crop stof 600x364.jpg|duimnael|250x250px|Hierdie vliegtuig is ’n Douglas C-47A-5-DL. Die “DL” wys daarop dat die vliegtuig in die Long Beach-aanleg vervaardig is.]] === Die gevolge van die beëindiging van vyandelikhede === Aan die einde van vyandelikhede is militêre kontrakte gekanselleer en het die getal werknemers by Douglas van ’n hoogtepunt van 140,000 in 1943 tot net 24,900 in 1946 afgeneem. Die aanlegte in Chicago, Oklahoma City en Tulsa is toegemaak en produksieaktiwiteite in Long Beach is drasties verminder. Die getal afgelewerde vliegtuie het van 11598 in 1944 (’n onoortroffe rekord vir Douglas) tot 5353 in 1945 en 127 in 1946 afgeneem. Die El Segundo-afdeling het op VSA-vloot-bestellings vir die AD Skyraider en ander vliegtuie oorleef.<ref>{{Cite book |last=Francillon |first=René |title=SKYLEADERS DC-1 through DC-7: The Douglas propliners |date=July 2011 |publisher=Haynes Publishing |year=2011 |isbn=978 0 85733 157 1 |location=Sparkford, Yeovil, Somerset, UK |pages=24 |language=en}}</ref> === Die modernisering van lugrederyvlote === Ná die Tweede Wêreldoorlog moes kommersiële operateurs hulle vliegtuigvlote dringend moderniseer. Douglas was in ’n beter posisie as ander vervaardigers om hiermee te help want groot getalle C-47’s en C-54’s was surplus weens veranderde militêre behoeftes en was beskikbaar om tot passasiersvliegtuie gemodifiseer te word. Daarbenewens is ’n aantal lugrame, wat as gevolg van gekanselleerde militêre kontrakte nie voltooi is nie, in Santa Monica as DC-3D’s en DC-4-1009’s omgebou. Die langtermyn- burgerlike mark het belowend vir Douglas gelyk.<ref>{{Cite book |last=Francillon |first=René |title=SKYLEADERS DC-1 through DC-7: The Douglas propliners |date=July 2011 |publisher=Haynes Publishing |year=2011 |isbn=978 0 85733 157 1 |location=Sparkford, Yeovil, Somerset, UK |pages=24 |language=en}}</ref> [[Lêer:Zsfrm 1978-00-00 FAJS 123 dust LR 600x364.jpg|links|duimnael|250x250px|Die vliegtuig in hierdie foto is een van ’n aantal C-47-lugrame wat aan die einde van vyandelikhede weens gekanselleerde militêre kontrakte nie vooltooi is nie en as DC-3D’s in Santa Monica gebou is.]] === Die DC-6, DC-7, DC-8 en ander vliegtuie === Met die [[Douglas DC-6|DC-6]] het Douglas groot sukses behaal. Talryke burgerlike en militêre variante asook die DC-7-reeks het uit die DC-6 voortgespruit. Daarteenoor het niks van die Model 415 en die Model 1004 gekom nie. Douglas het toe probeer om nuwe lewe in die DC-3 te blaas deur dit in die Super DC-3 te omskep. Hierdie weergawe van die DC-3 kon egter nie met die vinniger en groter Convair-produkte meeding nie. Douglas het met die ontwikkeling van sy eerste straallynvliegtuig, die DC-8, geaarsel en dit het die maatskappy duur te staan gekom. Gedurende die 1950’s het die konflik in Korea en die Koue Oorlog tot hernude militêre aktiwiteite vir vliegtuigvervaardigers aanleiding gegee. Die Douglas El Segundo-span het die meeste voordeel hieruit getrek, met aansienlike VSA-vloot-bestellings vir AD Skyraiders en A4D Skyhawks. Aan die ander kant het die ontwerpspanne in Santa Monica en Long Beach slegs kleiner produksiekontrakte vir C-124 Globemaster II’s, B-66 Destroyers en C-133 Cargomasters gewen.<ref>{{Cite book |last=Francillon |first=René |title=SKYLEADERS DC-1 through DC-7: The Douglas propliners |date=July 2011 |publisher=Haynes Publishing |year=2011 |isbn=978 0 85733 157 1 |location=Sparkford, Yeovil, Somerset, UK |pages=24, 25 |language=en}}</ref> === Vader en seun === Donald W Douglas was sedert die begin van die firma die president asook die Voorsitter van die Direksie, en vir baie jare het die Douglas-familie die meerderheid maatskappyaandele gehou. Donald W Douglas junior het in 1957 sy vader as president opgevolg; sy vader het die Voorsitter van die Direksie gebly, maar sy betrokkenheid by bedrywighede geleidelik verminder. Vader en seun het ’n meerderheid van hulle maatskappyaandele verkoop en in vaste eiendom belê. Omdat hulle minder aandag aan hulle vliegtuigbesigheid gegee het en minderheidsaandeelhouers in die Douglas Aircraft Company geword het, was dit skadelik vir die maatskappy.<ref>{{Cite book |last=Francillon |first=René |title=SKYLEADERS DC-1 through DC-7: The Douglas propliners |date=July 2011 |publisher=Haynes Publishing |year=2011 |isbn=978 0 85733 157 1 |location=Sparkford, Yeovil, Somerset, UK |pages=25 |language=en}}</ref> === Die DC-8 vlieg === Die DC-8 is op 20 Mei 1958 vir die eerste keer gevlieg en dit het gelyk asof hy ’n briljante toekoms het. Maar verskeie groot en duur probleme het verhoed dat vroeëproduksie-DC-8’s aan werkverrigtingwaarborge voldoen. Douglas het die nodige gedoen om hierdie tekortkominge reg te stel, maar swaar verliese is gely. Hierdie probleme het verhoed dat Douglas die ontwikkeling van ’n tweede straallynvliegtuig finansier wat met die Convair 880 en 990 en die Boeing 720 sou meeding. Daar was ’n rampspoedige ooreenkoms met Sud Aviation om die tweestraalmotorige Caravelle te bou (die driemotorige [[Boeing 727]] se werkverrigting was beter en hy was beter geskik).<ref>{{Cite book |last=Francillon |first=René |title=SKYLEADERS DC-1 through DC-7: The Douglas propliners |date=July 2011 |publisher=Haynes Publishing |year=2011 |isbn=978 0 85733 157 1 |location=Sparkford, Yeovil, Somerset, UK |pages=25, 26 |language=en}}</ref> === Drie van die Douglas-aanlegte === Santa Monica en Long Beach het gesukkel maar El Segundo het Douglas gehelp om steeds militêre produkte te lewer, hoofsaaklik te danke aan sy A-4 Skyhawk. Mededinging tussen ingenieurs in Santa Monica en El Segundo het daartoe aanleiding gegee dat die ontwerpspan wat sedert die 1930’s so doeltreffend deur Ed Heinemann bestuur is, ontbind word. Die El Segundo-aanleg is toegemaak en die produksie van die Skyhawk is na Long Beach oorgeplaas.<ref>{{Cite book |last=Francillon |first=René |title=SKYLEADERS DC-1 through DC-7: The Douglas propliners |date=July 2011 |publisher=Haynes Publishing |year=2011 |isbn=978 0 85733 157 1 |location=Sparkford, Yeovil, Somerset, UK |pages=26 |language=en}}</ref> === Die einde van die Douglas Aircraft Company === Foute het toegeneem. Die vinnige en indrukwekkende verkoopsukses van die DC-9-program (en die opgedateerde MD-80-, MD-90- en Boeing 717-weergawes) sedert 1965 het die Douglas Aircraft Company onkant betrap. Douglas het ook beheer oor koste verloor. Die maatskappy het terselfdertyd die fout begaan om ’n straallynvliegtuig met dubbelvlakke en ’n groot kapasiteit aan te bied, wat deur die lugrederye geïgnoreer is. Die Douglas Aircraft Company was in die verknorsing en die enigste oplossing was om vinnig saam te smelt, en die McDonnell Douglas Corporation het op 28 April 1967 tot stand gekom. Douglas het verdwyn toe MDC deur Boeing oorgeneem is.<ref>{{Cite book |last=Francillon |first=René |title=SKYLEADERS DC-1 through DC-7: The Douglas propliners |date=July 2011 |publisher=Haynes Publishing |year=2011 |isbn=978 0 85733 157 1 |location=Sparkford, Yeovil, Somerset, UK |pages=26 |language=en}}</ref> == Produkte == === DC-4 === Namate die wêreldsituasie al hoe meer gespanne geraak het, het die Amerikaanse regering vervaardigers opdrag gegee om die voorrang aan die produksie van militêre vliegtuie te verleen; dit het Douglas ingesluit. Laasgenoemde het, voordat Amerika behoorlik tot die Tweede Wêreldoorlog toegetree het, burgerlike DC-4’s ontwerp, maar die Oorlogsdepartement het in Maart 1941 begin beplan om die nege DC-4’s oor te neem wat toe in die produksieproses was.<ref>{{Cite book |last=Francillon |first=René |title=SKYLEADERS DC-1 through DC-7: The Douglas propliners |date=July 2011 |publisher=Haynes Publishing |year=2011 |isbn=978 0 85733 157 1 |location=Sparkford, Yeovil, Somerset, UK |pages=216 |language=en}}</ref> Douglas het in die somer van 1944 begin om onder andere sy Model 1009-passasierslynvliegtuig aggressief te bemark. Die kajuit van hierdie model kon gedrukreël of nie gedrukreël nie wees. Die vloer van die hoofdek was nie versterk nie. United Airlines was die eerste lugredery wat die Model 1009 gekies het en het op 11 September 1944 altesaam 15 vliegtuie bestel. Die Oorlogsbateadministrasie het egter oorlogsurplus-C-54's redelik goedkoop aangebied en United het sy DC-4-1009-bestelling gekanselleer. Douglas kon net 79 van die Model 1009 verkoop. Die Suid-Afrikaanse Lugdiens was een van die klante. Die totale produksie van die DC-4 en DC-4-variante het op 1244 vliegtuie te staan gekom. Dit het uit die C-54, C-54A, C-54B, C-54D, C-54E, C-54G, XC-114, YC-116 (die vorige twee een elk) en DC-4 bestaan.<ref>{{Cite book |last=Francillon |first=René |title=SKYLEADERS DC-1 through DC-7: The Douglas propliners |date=July 2011 |publisher=Haynes Publishing |year=2011 |isbn=978 0 85733 157 1 |location=Sparkford, Yeovil, Somerset, UK |pages=226, 308 |language=en}}</ref> Die C-54A is in Santa Monica (97 C-54A-DO’s) en Chicago (252  C-54A-DC’s) gebou. Dit was die eerste variant wat van die bgin af vir militêre gebruik bedoel was en het versterkte kajuitvloere met vraghanteringsfasiliteite gehad. Daar was ’n dubbelvragdeur aan die linkerkant van die romp.<ref>{{Cite book |last=Francillon |first=René |title=SKYLEADERS DC-1 through DC-7: The Douglas propliners |date=July 2011 |publisher=Haynes Publishing |year=2011 |isbn=978 0 85733 157 1 |location=Sparkford, Yeovil, Somerset, UK |pages=217 |language=en}}</ref> Die C-54D is as C-54D-DC’s in die Chicago-aanleg (325) en C-54D-DO’s in die Santa Monica-aanleg (55) gebou. Altesaam 86 van hierdie vliegtuie het as R5D-3’s na die VSA-vloot gegaan en 22 het as Skymaster Merk I’s na die Britse Koninklike Lugmag gegaan.<ref>{{Cite book |last=Francillon |first=René |title=SKYLEADERS DC-1 through DC-7: The Douglas propliners |date=July 2011 |publisher=Haynes Publishing |year=2011 |isbn=978 0 85733 157 1 |location=Sparkford, Yeovil, Somerset, UK |pages=217, 218, 308, 318 |language=en}}</ref> In die meegaande foto word twee Douglas C-54’s geïllustreer. Die naaste vliegtuig is die Douglas C-54A met die konstruksienommer 10417 en die registrasienommer 7Q-YYY van Africa Cargo Airlines. Die ander vliegtuig is die Douglas C-54D met die konstruksienommer 10811 en die registrasienommer C9-ATF van Interocean Airways.<ref>{{Cite book |last=Eastwood and Roach |first=Tony and John |title=Piston-Engined Airliner Production List |date=October 2002 |publisher=The Aviation Hobby Shop |year=2002 |isbn=0 907178 94 4 |location=West Drayton, Middlesex, England |pages=231, 246 |language=en}}</ref> [[Lêer:Doug props 1994-04-23 FALA 227 her 72dpi.jpg|geen|duimnael|250x250px|Die C-54A met die konstruksienommer 10417 (links) en die C-54D met die konstruksienommer 10811 (regs) word op 23 April 1994 by Lanseria-lughawe gesien.]]Die C-54G het konstruksienommers van 35929 tot 36090 gehad. Altesaam 162 van hulle is as C-54G-DO’s in Santa Monica gebou en hulle is hoofsaaklik as troepedraers gebruik. Volgens die boek ''Skyleaders'' is die dubbelvragdeur van hierdie variant deur een kleiner deur vervang,<ref>{{Cite book |last=Francillon |first=René |title=SKYLEADERS DC-1 through DC-7: The Douglas propliners |date=July 2011 |publisher=Haynes Publishing |year=2011 |isbn=978 0 85733 157 1 |location=Sparkford, Yeovil, Somerset, UK |pages=219 |language=en}}</ref> maar die vliegtuig in die meegaande foto het ’n dubbelvragdeur. Hy is as ’n C-54G-1-DO met die konstruksienommer 35936 gebou en toe die foto geneem is, was hy as 9Q-COC geregistreer en is hy deur AMAZ gebruik.<ref>{{Cite book |last=Francillon |first=René |title=SKYLEADERS DC-1 through DC-7: The Douglas propliners |date=July 2011 |publisher=Haynes Publishing |year=2011 |isbn=978 0 85733 157 1 |location=Sparkford, Yeovil, Somerset, UK |pages=219, 308, 319 |language=en}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Eastwood and Roach |first=Tony and John |title=Piston-Engined Airliner Production List |date=October 2002 |publisher=The Aviation Hobby Shop |year=2002 |isbn=0 907178 94 4 |location=West Drayton, Middlesex, England |pages=260 |language=en}}</ref> [[Lêer:9qcoc 1976-12-16 FAJS 447 shd25 her2 600x364.jpg|geen|duimnael|250x250px|Die Douglas C-54G met die konstruksienommer 35936 word op 16 Desember 1976 as 9Q-COC van AMAZ gesien.]] Toe die laaste DC-4-1009 (konstruksienommer 43157) op 9 Augustus 1947 na die Suid-Afrikaanse Lugdiens gegaan het, was dit die einde van C-54- en DC-4-produksie. Hierdie skroefvliegtuig was ZS-BMH by die SAL geregistreer.<ref>{{Cite book |last=Francillon |first=René |title=SKYLEADERS DC-1 through DC-7: The Douglas propliners |date=July 2011 |publisher=Haynes Publishing |year=2011 |isbn=978 0 85733 157 1 |location=Sparkford, Yeovil, Somerset, UK |pages=226, 319 |language=en}}</ref> [[Lêer:Zsbmh 2005-09-17 FASK 6632 LR 600x400.jpg|geen|duimnael|250x250px|Die Douglas DC-4-1009 met die konstruksienommer 43157 was ZS-BMH by die SAL geregistreer.]] === DC-6 === Die lugrederye wat nie die Lockheed Constellation bestel het nie, het gevind dat die XC-112A, die militêre prototipe van die DC-6, goed in hulle behoefte aan ’n gedrukreëlde lynvliegtuig sou kon voorsien. Gevolglik het American Airlines en United Air Lines die bal aan die rol gesit deur die DC-6 eerste te bestel. Die DC-6 is in drie hoof- burgerlike weergawes, naamlik die DC-6, die DC-6A en die DC-6B, gebou. Die DC-6 het aanvanklik 50 sitplekke gehad (twee weerskante van die gang). Dit is later tot 68 en toe 86 verhoog (deur die vliegtuig met vyf sitplekke langs mekaar toe te rus en die afstand tussen die sitplekke te verminder). Die DC-6A het kragtiger weergawes van die Double Wasp-enjins met water-metanol-inspuiting gehad. Die romp van die DC-6A was langer en ruimer en die vliegtuig het ’n groter brandstofvermoë en beter werkverrigting as die DC-6 gehad. Die DC-6B was vir die vervoer van passasiers geoptimaliseer en het dus nie die versterkte vloer en twee vragdeure van die vragvliegtuig gehad nie. Die DC-6B het aanvanklik 52 sitplekke gehad en later 82 of selfs 102 vir huurvlugte. Die militêre variante van die DC-6 het bestaan uit die VC-118 (vir gebruik deur die President van Amerika), C-118A’s vir die USAF, R6D-1’s vir die VSA-vloot (later C-118B’s hernoem), VC-118A’s vir die USAF, R6D-1Z’s vir die VSA-vloot (later VC-118B’s), RC-118A’s en een EC-118A. Die meeste van die C-118A’s en R6D-1’s was toegerus om 74 militêre passasiers of 27000 pond se vrag te dra. Die produksiesyfer vir die DC-6 en sy variante was 704 eenhede. Die Douglas DC-6 is as die DC-6 (171), DC-6A (78), DC-6B (287), XC-112A (1), VC-118 (1), C-118A (101) en R6D-1 (65) gebou.<ref>{{Cite book |last=Francillon |first=René |title=SKYLEADERS DC-1 through DC-7: The Douglas propliners |date=July 2011 |publisher=Haynes Publishing |year=2011 |isbn=978 0 85733 157 1 |location=Sparkford, Yeovil, Somerset, UK |pages=253 to 255; 261 to 262; 308 |language=en}}</ref> [[Lêer:9qcgz 2003-05-04 FAGM P5045486 crhor 600x450.jpg|duimnael|250x250px|Hierdie vliegtuig is volgens sy dataplaat as ’n C-118A deur Douglas in Santa Monica, Kalifornië, in die VSA met die konstruksienommer 43573 en die reeksnommer 51-3826 gebou.]] Die vliegtuig wat in die meegaande drie foto’s geïllustreer word, is volgens sy dataplaat as ’n C-118A deur Douglas in Santa Monica, Kalifornië, in die VSA met die konstruksienommer 43573 en die reeksnommer 51-3826 gebou. Die vliegtuig met die konstruksienommer 43573 is op 18 Oktober 1952 as ’n C-118A met die reeksnommer 51-3826 aan die USAF afgelewer en hy is in Desember 1996 as 9Q-CGZ geregistreer.<ref>{{Cite book |last=Eastwood and Roach |first=Tony and John |title=Piston-Engined Airliner Production List |date=October 2002 |publisher=The Aviation Hobby Shop |year=2002 |isbn=0 907178 94 4 |location=West Drayton, Middlesex, England |pages=290 |language=en}}</ref> [[Lêer:9qcgz 1997-07-00 FALA 068 dust shd25 her 600x364.jpg|duimnael|250x250px|Die Douglas C-118A met die konstruksienommer 43573 word in Julie 1997 as 9Q-CGZ by Lanseria-lughawe gesien. Daar is vragdeure voor en agter op die romp van die vliegtuig.]] [[Lêer:9qcgz 2003-05-04 FAGM P5045482 LR 600x450.jpg|duimnael|250x250px|Die versterkte kajuitvloer en vragbinneruim van die C-118A met die registrasienommer 9Q-CGZ word hier gesien.]] Dit was die Koreaanse Oorlog (1951) wat die VSA se Departement van Verdediging daartoe gelei het om ’n variant van die DC-6A as die standaard- militêre transportvliegtuig vir sowel die USAF as die VSA-vloot aan te skaf. Die USAF het 101 vliegtuie as C-118A’s bestel. Die meeste van die C-118A’s was toegerus om óf 74 militêre passasiers in redelik beskeie gemak óf 27000 pond se vrag te vervoer. Die DC-6A (die variant waarop die C-118A geskoei was) was as ’n vragvliegtuig met ’n versterkte kajuitvloer en twee vragdeure aan die linkerkant van die romp (een voor en een agter die vlerke) geoptimaliseer.<ref>{{Cite book |last=Francillon |first=René |title=SKYLEADERS DC-1 through DC-7: The Douglas propliners |date=July 2011 |publisher=Haynes Publishing |year=2011 |isbn=978 0 85733 157 1 |location=Sparkford, Yeovil, Somerset, UK |pages=254, 261, 262 |language=en}}</ref> (Die twee vragdeure van die C-118A kan in die foto van 9Q-CGZ gesien word.) === DC-8 === Die DC-8 het sy eerste vlug op 30 Mei 1958 in Long Beach gehad. Altesaam 556 DC-8’s is vervaardig (eers deur Douglas en toe deur McDonnell Douglas Corporation). Die DC-8 is in vyf reekse gebou, naamlik die Reeks 10 (JT3C-turbostraalenjins) , Reeks 20 en Reeks 30 (JT4-enjins), Reeks 40 (Rolls-Royce Conway-enjins) en Reeks 50 (JT3D-turbowaaierenjins). Dan was daar ook die langer Reeks (Model) 61, 62 en 63 (JT3D-enjins). Nadat produksie beëindig is, het Cammacorp die DC-8-71, -72 en -73 (CFM56-enjins) geskep. Die Model 61 was gemik op die langer en besiger binnelandse roetes in die VSA. Hierdie vliegtuig het die standaardvlerk behou, maar die romp was langer en kon ’n maksimum van 259 sitplekke akkommodeer. Die Model 62 was vir langer afstande bedoel en is op 22 Mei 1967 deur SAS in diens gestel. Die Model 63 het die lang romp  van die DC-8-61 met die groter vlerk van die DC-8-62 gekombineer en is vir trans-Atlantiese roetes ontwerp.<ref>{{Cite book |last=Francillon |first=René |title=SKYLEADERS DC-1 through DC-7: The Douglas propliners |date=July 2011 |publisher=Haynes Publishing |year=2011 |isbn=978 0 85733 157 1 |location=Sparkford, Yeovil, Somerset, UK |pages=353 |language=en}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Taylor |first=Michael |title=Jane’s Encyclopedia of Aviation |date=1995 |publisher=Crescent Books |year=1995 |isbn=0-517-10316-8 |location=Avenel, New Jersey |pages=643, 644 |language=en}}</ref> === DC-9 === Die eerste vlug van die DC-9 was op 25 Februarie 1965 by Long Beach.<ref>{{Cite book |last=Francillon |first=René |title=SKYLEADERS DC-1 through DC-7: The Douglas propliners |date=July 2011 |publisher=Haynes Publishing |year=2011 |isbn=978 0 85733 157 1 |location=Sparkford, Yeovil, Somerset, UK |pages=354 |language=en}}</ref> Die DC-9 het tot die Long Beach California-familie van lynvliegtuie behoort. Nadat die Douglas Aircraft Corporation met Boeing saamgesmelt het, het dit as die Douglas-produkte-afdeling van Boeing bekendgestaan.<ref>{{Cite book |last=Pearcy |first=Arthur |title=McDonnell Douglas MD-80 and MD-90 |date=1999 |publisher=Airlife Publishing Ltd |year=1999 |isbn=1 85310 956 8 |location=Shrewsbury, England |pages=6 |language=en}}</ref> [[Lêer:Fboli 1974-09-02 FAJS 203 864x576.jpg|duimnael|250x250px|Die Reeks 50 DC-8’s het JT3D-turbowaaierenjins gehad en die DC-8-55F is die vragweergawe – let op op die vragdeur in die voorste deel van die romp.]] [[Lêer:Fbolh 1976-11-07 FAJS 343 spot crop shd25 her 600x364.jpg|duimnael|250x250px|Die DC-8-62 het JT3D-turbowaaierenjins gehad. Die DC-8-62 met die konstruksienommer 46028 word op 7 November 1976 by Jan Smuts-lughawe gesien.]] Die Douglas-bestuur het gedetailleerde ingenieurswerk op die ontwerp van ’n tweestraalmotorige lynvliegtuig in Februarie 1963 gemagtig, en in Mei 1963 is die verkoop van 15 nuwe lynvliegtuie bekend as die DC-9 aan Delta Air Lines aangekondig. Verskillende vervaardigers was by die bou van die vliegtuig betrokke: die neus is gebou by Santa Monica, die vlerk- en stertsamestel is deur De Havilland van Kanada gebou, romppanele is deur Aerfer in Italië gebou en ander komponente is in die VSA vervaardig. Die Long Beach-aanleg was vir die produksie van die romp en die finale montering verantwoordelik. Aanvanklik het hierdie proses plaasgevind op ’n enkele monteerbaan waar die DC-8 en die DC-9 gesamentlik geproduseer is. Die DC-9 het groot sukses behaal en in 1965 alleen is 170 van die tweestraalmotige lynvliegtuie verkoop en teen die einde van 1966 het totale verkope 424 eenhede bereik. Die aanvanklike gesamentlike DC-8-en-DC-9-produksielyn by Long Beach is vervang deur ’n enkele DC-8-produksielyn en twee parallelle DC-9-lyne. ’n Nuwe filiaal, Douglas Aircraft Company of Canada het verantwoordelikheid vir die produksie van sowel DC-9-vlerksamestelle as DC-9-stertsamestelle aanvaar. Douglas het gedeeltes van die De Havilland Canada-aanleg in Malton, Ontario, met ingang van 1 Desember 1965 gehuur en bedryf.<ref>{{Cite book |last=Pearcy |first=Arthur |title=McDonnell Douglas MD-80 and MD-90 |date=1999 |publisher=Airlife Publishing Ltd |year=1999 |isbn=1 85310 956 8 |location=Shrewsbury, England |pages=12, 14 |language=en}}</ref> ==== DC-9 Reeks 30 ==== Die eerste Reeks 30 het op 1 Augustus 1966 vir die eerste keer gevlieg. Die eerste aflewering, aan Eastern Air Lines, het op 27 Januarie 1967 geskied en geskeduleerde dienste het op 1 Februarie 1967 begin.<ref>{{Cite book |last=Taylor |first=John |title=Jane’s all the World’s Aircraft 1981-82 |date=October 1981 |publisher=Jane’s Publishing Company Ltd |year=1981 |isbn=0 7106-0729-6 |location=London, United Kingdom |pages=408 |language=en}}</ref> Die USAF het gedurende 1967 die C-9A Nightingale-weergawe van die kommersiële DC-9 Reeks 30 gekies om in ’n behoefte aan ’n nuwe vliegtuig vir die vervoer van pasiënte te voorsien. Die C-9A kan tot 40 pasiënte op draagbare of meer as 40 in standaardsitplkekke vervoer en het ’n kompartement vir die spesiale versorging van pasiënte.<ref>{{Cite book |last=Taylor and Swanborough |first=John and Gordon |title=Military Aircraft of the World |date=1975 |publisher=Ian Alan Ltd |year=1975 |isbn=0 7110 0049 0-102/74 |edition=3rd |location=Shepperton, Surrey, United Kingdom |pages=207 |language=en}}</ref> Die eerste C-9A Nightingale is op 17 Junie 1968 by Long Beach in Kalifornië onthul.<ref>{{Cite book |last=Pyle |first=Mark |title=Chronicle of Aviation |date=1992 |publisher=JOL International Publishing |year=1992 |isbn=1 872031 30 7 |pages=658 |language=en}}</ref> Daar is eers agt van hierdie vliegtuie bestel en daarna is nog 13 bestel. Die eerste C-9A is op 10 Augustus 1968 afgelewer.<ref>{{Cite book |last=Taylor and Swanborough |first=John and Gordon |title=Military Aircraft of the World |date=1975 |publisher=Ian Alan Ltd |year=1975 |isbn=0 7110 0049 0-102/74 |edition=3rd |location=Shepperton, Surrey, United Kingdom |pages=207 |language=en}}</ref> In totaal is 21 Nightingales tussen 1968 en 1973 aan die USAF afgelewer.<ref>{{Cite book |last=Taylor |first=John |title=Jane’s all the World’s Aircraft 1981-82 |date=October 1981 |publisher=Jane’s Publishing Company Ltd |year=1981 |isbn=0 7106-0729-6 |location=London, United Kingdom |pages=408 |language=en}}</ref> [[Lêer:710881 2002-09-18 FAWK 194 reg shd25 800x486.jpg|geen|duimnael|250x250px|Die Douglas C-9A Nigthingale met die reeksnommer 71-0881 van die USAF word op 18 September 2002 by Lugmagbasis Waterkloof naby Pretoria in Suid-Afrika gesien.]] [[Lêer:Zsnra 2005-11-28 FACT 075 LR 800x533.jpg|geen|duimnael|250x250px|In hierdie foto word ’n DC-9-32 van 1Time Airline op 28 November 2005 by Kaapstad Internasionale Lughawe gesien. Die konstruksienommer van die vliegtuig is 47430 en sy registrasie is ZS-NRA.]] {{Commons|Douglas Aircraft Company}} == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Douglas-vliegtuie| ]] lw50290fwvmczeoe5nn0bvhx3m415gu 2895064 2895040 2026-04-19T14:07:46Z Gaius le Roux 203341 Ek het foto's en byskrifte bygevoeg. 2895064 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Maatskappy |naam = ''Douglas Aircraft Company |kenteken = [[Lêer:Douglas Aircraft Company logo.svg|200px]] |tipe = Openbare maatskappy |stigting = 21 Junie, 1921 |stigter = Donald Douglas |ontbind = 28 April, 1967 |ligging_stad = [[Santa Monica, Kalifornië]] |ligging_land = [[Verenigde State van Amerika]] |ligging = |liggings = |gebied_bedien = Internasionaal |industrie =Lug- en ruimtevaart |produkte = |dienste = |inkomste = |url-status = |df = |bedryfsinkomste = |netto_inkomste = |bates= |sleutelpersone = {{Unbulleted list|Bill Bridgeman|LaVerne Ward Browne|Carl Cover|Ed Heinemann|Ted R. Smith}} |getal_werknemers = |ouer= |successor = [[McDonnell Douglas]] |afdelings= |dogtermaatskappye= |slagspreuk= |tuisblad= |voetnotas= |intl= }} Die '''Douglas Aircraft Company''' was 'n Amerikaanse lugvaart- en verdedigingsmaatskappy gesetel in [[Suid-Kalifornië]], [[VSA]]. Dit is in 1921 deur Donald Wills Douglas Sr. gestig, en het in 1967 met McDonnell Aircraft saamgesmelt om McDonnell Douglas te vorm, waar dit as 'n afdeling gefunksioneer het. McDonnell Douglas het in 1997 met [[Boeing]] saamgesmelt. Die Douglas Aircraft Company Inc, wat sedert die vroeë 1920’s in [[Kalifornië]] in die VSA gesetel was, het vir 25 jaar meer suierenjintransportvliegtuie as enige ander vervaardiger in die wêreld gebou. Nadat die maatskappy vir ’n kort tydjie die voortou geneem het toe sy DC-8 aanvanklik beter as die [[Boeing 707]] verkoop het, is Douglas vinnig deur Boeing verbygesteek en het verder agter die nuwe handelsvliegtuigleier geraak. ’n Haastige samesmelting in 1967 het op die geboorte van die McDonnell Douglas Corporation uitgeloop. Dertig jaar later is die nuwe korporasie op sy beurt deur Boeing oorgeneem. Die maatskappy se suksesse gedurende die 1930’s tot 1950’s, asook die probleme wat hy gedurende die 1960’s ondervind het, kan grotendeels tot die persoonlikheid van sy briljante stigter, Donald Wills Douglas, teruggevoer word.<ref>{{Cite book |last=Francillon |first=René |title=SKYLEADERS DC-1 through DC-7: The Douglas propliners |date=July 2011 |publisher=Haynes Publishing |year=2011 |isbn=978 0 85733 157 1 |location=Sparkford, Yeovil, Somerset, UK |pages=8 |language=en}}</ref> == Die geskiedenis van die Douglas Aircraft Company == === Die Douglas Aircraft Company word gestig === [[Lêer:Donald W. Douglas and David R. Davis.jpg|duimnael|Donald Douglas en David R Davis word in die 1920’s gesien.]] Donald Douglas en David R Davis het die Davis-Douglas Company op 22 Julie 1920 geregistreer. Die publiseerder van die ''Los Angeles Times'' en nege ander Kaliforniese sakemanne het saam borggestaan vir ’n banklening wat die Douglas Company in staat gestel het om in Julie 1921 bekend gestel te word. Die naam van die maatskappy is in 1928 na Douglas Aircraft Company Inc verander. Die firma het tot 1967 onder die beheer van Donald Douglas en sy familie gebly.<ref>{{Cite book |last=Francillon |first=René |title=SKYLEADERS DC-1 through DC-7: The Douglas propliners |date=July 2011 |publisher=Haynes Publishing |year=2011 |isbn=978 0 85733 157 1 |location=Sparkford, Yeovil, Somerset, UK |pages=8, 13 |language=en}}</ref> Die Douglas Company het op 30 November 1928 plek vir die Douglas Aircraft Company Inc gemaak.<ref>{{Cite book |last=Francillon |first=René |title=SKYLEADERS DC-1 through DC-7: The Douglas propliners |date=July 2011 |publisher=Haynes Publishing |year=2011 |isbn=978 0 85733 157 1 |location=Sparkford, Yeovil, Somerset, UK |pages=18 |language=en}}</ref> === Produksie by die Santa Monica-aanleg === Die Douglas DC-1 tot die DC-7 is almal, met die uitsondering van die militêre weergawes van die [[Douglas DC-3|DC-3]] en die [[Douglas DC-4|DC-4]], in die Santa Monica-aanleg gebou.<ref>{{Cite book |last=Francillon |first=René |title=SKYLEADERS DC-1 through DC-7: The Douglas propliners |date=July 2011 |publisher=Haynes Publishing |year=2011 |isbn=978 0 85733 157 1 |location=Sparkford, Yeovil, Somerset, UK |pages=18 |language=en}}</ref> === Die El Segundo-afdeling van die Douglas Aircraft Company === Die Northrop Corporation het op 5 April 1937 die El Segundo-afdeling van die Douglas Aircraft Company geword. Hierdie nuwe afdeling van Douglas het tot 1962 in bedryf gebly. Die vliegdekskipgebaseerde [[Douglas SBD Dauntless]], Skyraider, Skynight, Skyray, Skywarrior en Skyhawk het onder die talle beroemde vliegtuie getel wat gedurende hierdie 25-jaartydperk deur die El Segundo-afdeling geproduseer is. Wat die geskiedenis van die DC-lynvliegtuie betref, was Jack Northrop se belangrikste bydrae sy meersel-vlerkontwerp.<ref>{{Cite book |last=Francillon |first=René |title=SKYLEADERS DC-1 through DC-7: The Douglas propliners |date=July 2011 |publisher=Haynes Publishing |year=2011 |isbn=978 0 85733 157 1 |location=Sparkford, Yeovil, Somerset, UK |pages=19 |language=en}}</ref> === Die brief wat die verloop van Douglas Aircraft se geskiedenis verander het === Douglas Aircraft was een van die maatskappye wat ’n brief ontvang het wat die verloop van sy geskiedenis sou verander en sy stigter uiteindelik in staat sou stel om lynvliegtuie te vervaardig. Hierdie brief, wat 2 Augustus 1932 gedateer was en onderteken is deur Jack Frye, Vise-President in beheer van Bedrywighede by Transcontinental & Western Air Inc. (TWA), was dieselfde as die briewe wat aan verskeie vervaardigers gestuur is. In hierdie brief het TWA genoem dat hy voornemens is om minstens 10 vliegtuie te verkry. In hierdie jare van finansiële droogte was dit inderdaad ’n belowende mark. Geeneen van die mededingers kon egter beter as, of selfs so goed soos, Douglas doen met wat as die DC-1 (Douglas Commercial 1) bekend sou word nie.<ref>{{Cite book |last=Francillon |first=René |title=SKYLEADERS DC-1 through DC-7: The Douglas propliners |date=July 2011 |publisher=Haynes Publishing |year=2011 |isbn=978 0 85733 157 1 |location=Sparkford, Yeovil, Somerset, UK |pages=20 |language=en}}</ref> === Die DC-1, DC-2, DC-3 en ander vliegtuie === [[Lêer:AL77B-006 (14519942282).jpg|duimnael|Hier word vliegtuie van die Douglas Aircraft Company gesien, inlsuitende DC-2’s in die kleure en merke van Transcontinental & Western Air (TWA).]] Die DC-1 het vir die eerste keer op 1 Julie 1933 by Santa Monica gevlieg, en vliegtoetse het bewys dat sy werkverrigting uitstekend was. TWA het ’n aanvanklike bestelling geplaas van 20 DC-2’s, wat die produksiemodel van die DC-1 was en ’n ekstra ry sitplekke gehad het om 14 in plaas van 12 passasiers te akkommodeer. Die Santa Monica-lugvaartfirma het altesaam 197 DC-2’s en militêre variante gebou voordat hy met die produksie van die DC-3 voortgegaan het. Die DC-3 het ’n wyer romp gehad. Douglas het altesaam 10,655 DC-3’s en DC-3-variante gebou. Boonop is hierdie beroemde vliegtuig onder lisensie in [[Japan]] en die [[Sowjet-Unie]] gebou. Hierdie aktiwiteite het die Douglas Aircraft Company in staat gestel om die eerste plek onder die wêreldvliegtuigvervaardigers te beklee namate sy inkomste en wins vinnig toegeneem het. Die prototipes van die DF- burgerlike vliegboot en ’n eerste DC-4 (die toekomstige DC-4E) is gedurende dieselfde tydperk gerealiseer.<ref>{{Cite book |last=Francillon |first=René |title=SKYLEADERS DC-1 through DC-7: The Douglas propliners |date=July 2011 |publisher=Haynes Publishing |year=2011 |isbn=978 0 85733 157 1 |location=Sparkford, Yeovil, Somerset, UK |pages=20, 21 |language=en}}</ref> === Militêre vliegtuie, die Douglas-aanlegte, Douglas-hoofkwartier na Santa Monica verskuif en vliegtuie geproduseer === [[Lêer:Stockroom at the Long Beach, Calif., plant of Douglas Aircraft Company. - NARA - 195485.jpg|duimnael|Hier word die voorraadkamer by die Long Beach-aanleg in ongeveer Oktober 1942 gesien.]] Douglas het hom gedurende die tweede helfte van die 1930’s op militêre programme toegespits. Die uitsondering was die burgerlike tweemotorige DC-5. Enersyds het lugrederye voortgegaan om groot bestellings te plaas (met Douglas wat die grootste voordeel hieruit getrek het). Andersyds het Frankryk en Groot-Brittanje, beginnende in 1938, begin om groot getalle militêre vliegtuie van vervaardigers in die VSA te bestel. Omdat meer vliegtuie geproduseer moes word, moes die lugvaartbedryf aanlegte vergroot en/of nuwes bou. Douglas het grond aan die rand van die munisipale lughawe in Long Beach verkry en ’n nuwe aanleg gebou. Douglas het ook aanlegte van die regering gehuur. Hierdie aanlegte was in [[Chicago]], [[Illinois]] en in [[Oklahoma City]] en Tulsa, Oklahoma, geleë. As gevolg van ’n toename in bestellings rondom die tyd wat die VSA tot die oorlog toegetree het, het Douglas vliegtuie in ses aanlegte gebou, naamlik Chicago (DC), El Segundo (DE), Long Beach (DL), Oklahoma City (DK), Santa Monica (DO) en Tulsa (DT). (Die kodes tussen hakies word in die benamings van die Douglas-skroefvliegtuie gebruik: “Douglas C-54A-15-DC” beteken byvoorbeeld dat die vliegtuig ’n [[Douglas C-54 Skymaster|Skymaster]] is wat in die Chicago-aanleg gebou was en “Douglas C-47B-35-DK” beteken dat die vliegtuig in die Oklahoma City-aanleg gebou is.) Die aanlegte in Chicago en Oklahoma het elk net een soort vliegtuig gebou: Chicago het 655 C-54-DC’s (die militêre weergawe van die DC-4) en die aanleg in Oklahoma City het 5409 C-47-DK’s en C-117-DK’s gebou. Toe die meeste militêre kontrakte ná die oorlog beëindig is, is hierdie twee aanlegte aan die regering teruggegee. Die produksie in die ander vier aanlegte was meer gediversifiseer. Die toe nuwe Long Beach-aanleg het op 1 Februarie 1942 die eerste nuwe vliegtuig wat gebou is, die C-47-DL met die reeksnommer 41-7722, aan die [[United States Army Air Forces|USAAF]] afgelewer. Hierdie aanleg het gedurende die oorlog 4284 bykomende Skytrains, Dakotas en ander vliegtuie geproduseer. Ná die oorlog is hierdie aanleg na die regering oorgeplaas, maar in November 1946 het Douglas begin om deel van die aanleg weer te verkry om C-124-DL Globemaster II’s te produseer. Later het Douglas die hele aanleg gekoop en dit omvattend uitgebrei om vervaardigingsale vir die DC-8’s, DC-9’s en DC-10’s te huisves, en sy hoofkwartier is vanaf Santa Monica verskuif. Veel later, toe produksieaktiwiteite begin afneem het, is die deel van die fasiliteit wat gebruik is, kleiner gemaak. Uiteindelik is net die C-17A Globemaster III in Long Beach vervaardig nadat Douglas deur Boeing oorgeneem is. Hierdie [[Tweede Wêreldoorlog]]-fasiliteite en die Douglas-hoofkwartier in Long Beach is nou gesloop. Die tradisionele aanlegte in Santa Monica (in gebruik sedert 1929) en El Segundo (in 1932 geopen) se aktiwiteite is gedurende die Tweede Wêreldoorlog tussen onderskeidelik produksie vir die USAAF en die VSA-vloot verdeel. Die Santa Monica-aanleg, wat deur die USAAF beheer is, het vir ’n kort tyd DC-3’s vir burgerlike klante gebou en toe begin om minimumverandering-variante van die DC-3 ingevolge militêre kontrakte te bou. Die aanleg het gedurende die oorlogsjare verskillende vliegtuie gebou, insluitende 589 C-54 Skymasters. Die Douglas Aircraft Company het gedurende die Tweede Wêreldoorlog ’n uiters belangrike rol gespeel. Sy aanlegte in Kalifornië, Illinois en Oklahoma het van 1 Januarie 1940 tot 31 Augustus 1945 ’n totaal van 30,903 vliegtuie geproduseer.<ref>{{Cite book |last=Francillon |first=René |title=SKYLEADERS DC-1 through DC-7: The Douglas propliners |date=July 2011 |publisher=Haynes Publishing |year=2011 |isbn=978 0 85733 157 1 |location=Sparkford, Yeovil, Somerset, UK |pages=21, 23, 24 |language=en}}</ref> [[Lêer:Fbvjh 1985-09-07 FAGM 078 shd75 crop stof 600x364.jpg|duimnael|250x250px|Hierdie vliegtuig is ’n Douglas C-47A-5-DL. Die “DL” wys daarop dat die vliegtuig in die Long Beach-aanleg vervaardig is.]] === Die gevolge van die beëindiging van vyandelikhede === Aan die einde van vyandelikhede is militêre kontrakte gekanselleer en het die getal werknemers by Douglas van ’n hoogtepunt van 140,000 in 1943 tot net 24,900 in 1946 afgeneem. Die aanlegte in Chicago, Oklahoma City en Tulsa is toegemaak en produksieaktiwiteite in Long Beach is drasties verminder. Die getal afgelewerde vliegtuie het van 11598 in 1944 (’n onoortroffe rekord vir Douglas) tot 5353 in 1945 en 127 in 1946 afgeneem. Die El Segundo-afdeling het op VSA-vloot-bestellings vir die AD Skyraider en ander vliegtuie oorleef.<ref>{{Cite book |last=Francillon |first=René |title=SKYLEADERS DC-1 through DC-7: The Douglas propliners |date=July 2011 |publisher=Haynes Publishing |year=2011 |isbn=978 0 85733 157 1 |location=Sparkford, Yeovil, Somerset, UK |pages=24 |language=en}}</ref> === Die modernisering van lugrederyvlote === Ná die Tweede Wêreldoorlog moes kommersiële operateurs hulle vliegtuigvlote dringend moderniseer. Douglas was in ’n beter posisie as ander vervaardigers om hiermee te help want groot getalle C-47’s en C-54’s was surplus weens veranderde militêre behoeftes en was beskikbaar om tot passasiersvliegtuie gemodifiseer te word. Daarbenewens is ’n aantal lugrame, wat as gevolg van gekanselleerde militêre kontrakte nie voltooi is nie, in Santa Monica as DC-3D’s en DC-4-1009’s omgebou. Die langtermyn- burgerlike mark het belowend vir Douglas gelyk.<ref>{{Cite book |last=Francillon |first=René |title=SKYLEADERS DC-1 through DC-7: The Douglas propliners |date=July 2011 |publisher=Haynes Publishing |year=2011 |isbn=978 0 85733 157 1 |location=Sparkford, Yeovil, Somerset, UK |pages=24 |language=en}}</ref> [[Lêer:Zsfrm 1978-00-00 FAJS 123 dust LR 600x364.jpg|links|duimnael|250x250px|Die vliegtuig in hierdie foto is een van ’n aantal C-47-lugrame wat aan die einde van vyandelikhede weens gekanselleerde militêre kontrakte nie vooltooi is nie en as DC-3D’s in Santa Monica gebou is.]] === Die DC-6, DC-7, DC-8 en ander vliegtuie === Met die [[Douglas DC-6|DC-6]] het Douglas groot sukses behaal. Talryke burgerlike en militêre variante asook die DC-7-reeks het uit die DC-6 voortgespruit. Daarteenoor het niks van die Model 415 en die Model 1004 gekom nie. Douglas het toe probeer om nuwe lewe in die DC-3 te blaas deur dit in die Super DC-3 te omskep. Hierdie weergawe van die DC-3 kon egter nie met die vinniger en groter Convair-produkte meeding nie. Douglas het met die ontwikkeling van sy eerste straallynvliegtuig, die DC-8, geaarsel en dit het die maatskappy duur te staan gekom. Gedurende die 1950’s het die konflik in Korea en die Koue Oorlog tot hernude militêre aktiwiteite vir vliegtuigvervaardigers aanleiding gegee. Die Douglas El Segundo-span het die meeste voordeel hieruit getrek, met aansienlike VSA-vloot-bestellings vir AD Skyraiders en A4D Skyhawks. Aan die ander kant het die ontwerpspanne in Santa Monica en Long Beach slegs kleiner produksiekontrakte vir C-124 Globemaster II’s, B-66 Destroyers en C-133 Cargomasters gewen.<ref>{{Cite book |last=Francillon |first=René |title=SKYLEADERS DC-1 through DC-7: The Douglas propliners |date=July 2011 |publisher=Haynes Publishing |year=2011 |isbn=978 0 85733 157 1 |location=Sparkford, Yeovil, Somerset, UK |pages=24, 25 |language=en}}</ref> === Vader en seun === [[Lêer:Donald Wills Douglas Jr., 1963.jpg|duimnael|Donald W Douglas junior word op 14 November 1963 gesien.]] Donald W Douglas was sedert die begin van die firma die president asook die Voorsitter van die Direksie, en vir baie jare het die Douglas-familie die meerderheid maatskappyaandele gehou. Donald W Douglas junior het in 1957 sy vader as president opgevolg; sy vader het die Voorsitter van die Direksie gebly, maar sy betrokkenheid by bedrywighede geleidelik verminder. Vader en seun het ’n meerderheid van hulle maatskappyaandele verkoop en in vaste eiendom belê. Omdat hulle minder aandag aan hulle vliegtuigbesigheid gegee het en minderheidsaandeelhouers in die Douglas Aircraft Company geword het, was dit skadelik vir die maatskappy.<ref>{{Cite book |last=Francillon |first=René |title=SKYLEADERS DC-1 through DC-7: The Douglas propliners |date=July 2011 |publisher=Haynes Publishing |year=2011 |isbn=978 0 85733 157 1 |location=Sparkford, Yeovil, Somerset, UK |pages=25 |language=en}}</ref> === Die DC-8 vlieg === Die DC-8 is op 20 Mei 1958 vir die eerste keer gevlieg en dit het gelyk asof hy ’n briljante toekoms het. Maar verskeie groot en duur probleme het verhoed dat vroeëproduksie-DC-8’s aan werkverrigtingwaarborge voldoen. Douglas het die nodige gedoen om hierdie tekortkominge reg te stel, maar swaar verliese is gely. Hierdie probleme het verhoed dat Douglas die ontwikkeling van ’n tweede straallynvliegtuig finansier wat met die Convair 880 en 990 en die Boeing 720 sou meeding. Daar was ’n rampspoedige ooreenkoms met Sud Aviation om die tweestraalmotorige Caravelle te bou (die driemotorige [[Boeing 727]] se werkverrigting was beter en hy was beter geskik).<ref>{{Cite book |last=Francillon |first=René |title=SKYLEADERS DC-1 through DC-7: The Douglas propliners |date=July 2011 |publisher=Haynes Publishing |year=2011 |isbn=978 0 85733 157 1 |location=Sparkford, Yeovil, Somerset, UK |pages=25, 26 |language=en}}</ref> === Drie van die Douglas-aanlegte === Santa Monica en Long Beach het gesukkel maar El Segundo het Douglas gehelp om steeds militêre produkte te lewer, hoofsaaklik te danke aan sy A-4 Skyhawk. Mededinging tussen ingenieurs in Santa Monica en El Segundo het daartoe aanleiding gegee dat die ontwerpspan wat sedert die 1930’s so doeltreffend deur Ed Heinemann bestuur is, ontbind word. Die El Segundo-aanleg is toegemaak en die produksie van die Skyhawk is na Long Beach oorgeplaas.<ref>{{Cite book |last=Francillon |first=René |title=SKYLEADERS DC-1 through DC-7: The Douglas propliners |date=July 2011 |publisher=Haynes Publishing |year=2011 |isbn=978 0 85733 157 1 |location=Sparkford, Yeovil, Somerset, UK |pages=26 |language=en}}</ref> === Die einde van die Douglas Aircraft Company === Foute het toegeneem. Die vinnige en indrukwekkende verkoopsukses van die DC-9-program (en die opgedateerde MD-80-, MD-90- en Boeing 717-weergawes) sedert 1965 het die Douglas Aircraft Company onkant betrap. Douglas het ook beheer oor koste verloor. Die maatskappy het terselfdertyd die fout begaan om ’n straallynvliegtuig met dubbelvlakke en ’n groot kapasiteit aan te bied, wat deur die lugrederye geïgnoreer is. Die Douglas Aircraft Company was in die verknorsing en die enigste oplossing was om vinnig saam te smelt, en die McDonnell Douglas Corporation het op 28 April 1967 tot stand gekom. Douglas het verdwyn toe MDC deur Boeing oorgeneem is.<ref>{{Cite book |last=Francillon |first=René |title=SKYLEADERS DC-1 through DC-7: The Douglas propliners |date=July 2011 |publisher=Haynes Publishing |year=2011 |isbn=978 0 85733 157 1 |location=Sparkford, Yeovil, Somerset, UK |pages=26 |language=en}}</ref> == Produkte == === DC-4 === Namate die wêreldsituasie al hoe meer gespanne geraak het, het die Amerikaanse regering vervaardigers opdrag gegee om die voorrang aan die produksie van militêre vliegtuie te verleen; dit het Douglas ingesluit. Laasgenoemde het, voordat Amerika behoorlik tot die Tweede Wêreldoorlog toegetree het, burgerlike DC-4’s ontwerp, maar die Oorlogsdepartement het in Maart 1941 begin beplan om die nege DC-4’s oor te neem wat toe in die produksieproses was.<ref>{{Cite book |last=Francillon |first=René |title=SKYLEADERS DC-1 through DC-7: The Douglas propliners |date=July 2011 |publisher=Haynes Publishing |year=2011 |isbn=978 0 85733 157 1 |location=Sparkford, Yeovil, Somerset, UK |pages=216 |language=en}}</ref> Douglas het in die somer van 1944 begin om onder andere sy Model 1009-passasierslynvliegtuig aggressief te bemark. Die kajuit van hierdie model kon gedrukreël of nie gedrukreël nie wees. Die vloer van die hoofdek was nie versterk nie. United Airlines was die eerste lugredery wat die Model 1009 gekies het en het op 11 September 1944 altesaam 15 vliegtuie bestel. Die Oorlogsbateadministrasie het egter oorlogsurplus-C-54's redelik goedkoop aangebied en United het sy DC-4-1009-bestelling gekanselleer. Douglas kon net 79 van die Model 1009 verkoop. Die Suid-Afrikaanse Lugdiens was een van die klante. Die totale produksie van die DC-4 en DC-4-variante het op 1244 vliegtuie te staan gekom. Dit het uit die C-54, C-54A, C-54B, C-54D, C-54E, C-54G, XC-114, YC-116 (die vorige twee een elk) en DC-4 bestaan.<ref>{{Cite book |last=Francillon |first=René |title=SKYLEADERS DC-1 through DC-7: The Douglas propliners |date=July 2011 |publisher=Haynes Publishing |year=2011 |isbn=978 0 85733 157 1 |location=Sparkford, Yeovil, Somerset, UK |pages=226, 308 |language=en}}</ref> Die C-54A is in Santa Monica (97 C-54A-DO’s) en Chicago (252  C-54A-DC’s) gebou. Dit was die eerste variant wat van die bgin af vir militêre gebruik bedoel was en het versterkte kajuitvloere met vraghanteringsfasiliteite gehad. Daar was ’n dubbelvragdeur aan die linkerkant van die romp.<ref>{{Cite book |last=Francillon |first=René |title=SKYLEADERS DC-1 through DC-7: The Douglas propliners |date=July 2011 |publisher=Haynes Publishing |year=2011 |isbn=978 0 85733 157 1 |location=Sparkford, Yeovil, Somerset, UK |pages=217 |language=en}}</ref> Die C-54D is as C-54D-DC’s in die Chicago-aanleg (325) en C-54D-DO’s in die Santa Monica-aanleg (55) gebou. Altesaam 86 van hierdie vliegtuie het as R5D-3’s na die VSA-vloot gegaan en 22 het as Skymaster Merk I’s na die Britse Koninklike Lugmag gegaan.<ref>{{Cite book |last=Francillon |first=René |title=SKYLEADERS DC-1 through DC-7: The Douglas propliners |date=July 2011 |publisher=Haynes Publishing |year=2011 |isbn=978 0 85733 157 1 |location=Sparkford, Yeovil, Somerset, UK |pages=217, 218, 308, 318 |language=en}}</ref> In die meegaande foto word twee Douglas C-54’s geïllustreer. Die naaste vliegtuig is die Douglas C-54A met die konstruksienommer 10417 en die registrasienommer 7Q-YYY van Africa Cargo Airlines. Die ander vliegtuig is die Douglas C-54D met die konstruksienommer 10811 en die registrasienommer C9-ATF van Interocean Airways.<ref>{{Cite book |last=Eastwood and Roach |first=Tony and John |title=Piston-Engined Airliner Production List |date=October 2002 |publisher=The Aviation Hobby Shop |year=2002 |isbn=0 907178 94 4 |location=West Drayton, Middlesex, England |pages=231, 246 |language=en}}</ref> [[Lêer:Doug props 1994-04-23 FALA 227 her 72dpi.jpg|geen|duimnael|250x250px|Die C-54A met die konstruksienommer 10417 (links) en die C-54D met die konstruksienommer 10811 (regs) word op 23 April 1994 by Lanseria-lughawe gesien.]]Die C-54G het konstruksienommers van 35929 tot 36090 gehad. Altesaam 162 van hulle is as C-54G-DO’s in Santa Monica gebou en hulle is hoofsaaklik as troepedraers gebruik. Volgens die boek ''Skyleaders'' is die dubbelvragdeur van hierdie variant deur een kleiner deur vervang,<ref>{{Cite book |last=Francillon |first=René |title=SKYLEADERS DC-1 through DC-7: The Douglas propliners |date=July 2011 |publisher=Haynes Publishing |year=2011 |isbn=978 0 85733 157 1 |location=Sparkford, Yeovil, Somerset, UK |pages=219 |language=en}}</ref> maar die vliegtuig in die meegaande foto het ’n dubbelvragdeur. Hy is as ’n C-54G-1-DO met die konstruksienommer 35936 gebou en toe die foto geneem is, was hy as 9Q-COC geregistreer en is hy deur AMAZ gebruik.<ref>{{Cite book |last=Francillon |first=René |title=SKYLEADERS DC-1 through DC-7: The Douglas propliners |date=July 2011 |publisher=Haynes Publishing |year=2011 |isbn=978 0 85733 157 1 |location=Sparkford, Yeovil, Somerset, UK |pages=219, 308, 319 |language=en}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Eastwood and Roach |first=Tony and John |title=Piston-Engined Airliner Production List |date=October 2002 |publisher=The Aviation Hobby Shop |year=2002 |isbn=0 907178 94 4 |location=West Drayton, Middlesex, England |pages=260 |language=en}}</ref> [[Lêer:9qcoc 1976-12-16 FAJS 447 shd25 her2 600x364.jpg|geen|duimnael|250x250px|Die Douglas C-54G met die konstruksienommer 35936 word op 16 Desember 1976 as 9Q-COC van AMAZ gesien.]] Toe die laaste DC-4-1009 (konstruksienommer 43157) op 9 Augustus 1947 na die Suid-Afrikaanse Lugdiens gegaan het, was dit die einde van C-54- en DC-4-produksie. Hierdie skroefvliegtuig was ZS-BMH by die SAL geregistreer.<ref>{{Cite book |last=Francillon |first=René |title=SKYLEADERS DC-1 through DC-7: The Douglas propliners |date=July 2011 |publisher=Haynes Publishing |year=2011 |isbn=978 0 85733 157 1 |location=Sparkford, Yeovil, Somerset, UK |pages=226, 319 |language=en}}</ref> [[Lêer:Zsbmh 2005-09-17 FASK 6632 LR 600x400.jpg|geen|duimnael|250x250px|Die Douglas DC-4-1009 met die konstruksienommer 43157 was ZS-BMH by die SAL geregistreer.]] === DC-6 === Die lugrederye wat nie die Lockheed Constellation bestel het nie, het gevind dat die XC-112A, die militêre prototipe van die DC-6, goed in hulle behoefte aan ’n gedrukreëlde lynvliegtuig sou kon voorsien. Gevolglik het American Airlines en United Air Lines die bal aan die rol gesit deur die DC-6 eerste te bestel. Die DC-6 is in drie hoof- burgerlike weergawes, naamlik die DC-6, die DC-6A en die DC-6B, gebou. Die DC-6 het aanvanklik 50 sitplekke gehad (twee weerskante van die gang). Dit is later tot 68 en toe 86 verhoog (deur die vliegtuig met vyf sitplekke langs mekaar toe te rus en die afstand tussen die sitplekke te verminder). Die DC-6A het kragtiger weergawes van die Double Wasp-enjins met water-metanol-inspuiting gehad. Die romp van die DC-6A was langer en ruimer en die vliegtuig het ’n groter brandstofvermoë en beter werkverrigting as die DC-6 gehad. Die DC-6B was vir die vervoer van passasiers geoptimaliseer en het dus nie die versterkte vloer en twee vragdeure van die vragvliegtuig gehad nie. Die DC-6B het aanvanklik 52 sitplekke gehad en later 82 of selfs 102 vir huurvlugte. Die militêre variante van die DC-6 het bestaan uit die VC-118 (vir gebruik deur die President van Amerika), C-118A’s vir die USAF, R6D-1’s vir die VSA-vloot (later C-118B’s hernoem), VC-118A’s vir die USAF, R6D-1Z’s vir die VSA-vloot (later VC-118B’s), RC-118A’s en een EC-118A. Die meeste van die C-118A’s en R6D-1’s was toegerus om 74 militêre passasiers of 27000 pond se vrag te dra. Die produksiesyfer vir die DC-6 en sy variante was 704 eenhede. Die Douglas DC-6 is as die DC-6 (171), DC-6A (78), DC-6B (287), XC-112A (1), VC-118 (1), C-118A (101) en R6D-1 (65) gebou.<ref>{{Cite book |last=Francillon |first=René |title=SKYLEADERS DC-1 through DC-7: The Douglas propliners |date=July 2011 |publisher=Haynes Publishing |year=2011 |isbn=978 0 85733 157 1 |location=Sparkford, Yeovil, Somerset, UK |pages=253 to 255; 261 to 262; 308 |language=en}}</ref> [[Lêer:9qcgz 2003-05-04 FAGM P5045486 crhor 600x450.jpg|duimnael|250x250px|Hierdie vliegtuig is volgens sy dataplaat as ’n C-118A deur Douglas in Santa Monica, Kalifornië, in die VSA met die konstruksienommer 43573 en die reeksnommer 51-3826 gebou.]] Die vliegtuig wat in die meegaande drie foto’s geïllustreer word, is volgens sy dataplaat as ’n C-118A deur Douglas in Santa Monica, Kalifornië, in die VSA met die konstruksienommer 43573 en die reeksnommer 51-3826 gebou. Die vliegtuig met die konstruksienommer 43573 is op 18 Oktober 1952 as ’n C-118A met die reeksnommer 51-3826 aan die USAF afgelewer en hy is in Desember 1996 as 9Q-CGZ geregistreer.<ref>{{Cite book |last=Eastwood and Roach |first=Tony and John |title=Piston-Engined Airliner Production List |date=October 2002 |publisher=The Aviation Hobby Shop |year=2002 |isbn=0 907178 94 4 |location=West Drayton, Middlesex, England |pages=290 |language=en}}</ref> [[Lêer:9qcgz 1997-07-00 FALA 068 dust shd25 her 600x364.jpg|duimnael|250x250px|Die Douglas C-118A met die konstruksienommer 43573 word in Julie 1997 as 9Q-CGZ by Lanseria-lughawe gesien. Daar is vragdeure voor en agter op die romp van die vliegtuig.]] [[Lêer:9qcgz 2003-05-04 FAGM P5045482 LR 600x450.jpg|duimnael|250x250px|Die versterkte kajuitvloer en vragbinneruim van die C-118A met die registrasienommer 9Q-CGZ word hier gesien.]] Dit was die Koreaanse Oorlog (1951) wat die VSA se Departement van Verdediging daartoe gelei het om ’n variant van die DC-6A as die standaard- militêre transportvliegtuig vir sowel die USAF as die VSA-vloot aan te skaf. Die USAF het 101 vliegtuie as C-118A’s bestel. Die meeste van die C-118A’s was toegerus om óf 74 militêre passasiers in redelik beskeie gemak óf 27000 pond se vrag te vervoer. Die DC-6A (die variant waarop die C-118A geskoei was) was as ’n vragvliegtuig met ’n versterkte kajuitvloer en twee vragdeure aan die linkerkant van die romp (een voor en een agter die vlerke) geoptimaliseer.<ref>{{Cite book |last=Francillon |first=René |title=SKYLEADERS DC-1 through DC-7: The Douglas propliners |date=July 2011 |publisher=Haynes Publishing |year=2011 |isbn=978 0 85733 157 1 |location=Sparkford, Yeovil, Somerset, UK |pages=254, 261, 262 |language=en}}</ref> (Die twee vragdeure van die C-118A kan in die foto van 9Q-CGZ gesien word.) === DC-8 === Die DC-8 het sy eerste vlug op 30 Mei 1958 in Long Beach gehad. Altesaam 556 DC-8’s is vervaardig (eers deur Douglas en toe deur McDonnell Douglas Corporation). Die DC-8 is in vyf reekse gebou, naamlik die Reeks 10 (JT3C-turbostraalenjins) , Reeks 20 en Reeks 30 (JT4-enjins), Reeks 40 (Rolls-Royce Conway-enjins) en Reeks 50 (JT3D-turbowaaierenjins). Dan was daar ook die langer Reeks (Model) 61, 62 en 63 (JT3D-enjins). Nadat produksie beëindig is, het Cammacorp die DC-8-71, -72 en -73 (CFM56-enjins) geskep. Die Model 61 was gemik op die langer en besiger binnelandse roetes in die VSA. Hierdie vliegtuig het die standaardvlerk behou, maar die romp was langer en kon ’n maksimum van 259 sitplekke akkommodeer. Die Model 62 was vir langer afstande bedoel en is op 22 Mei 1967 deur SAS in diens gestel. Die Model 63 het die lang romp  van die DC-8-61 met die groter vlerk van die DC-8-62 gekombineer en is vir trans-Atlantiese roetes ontwerp.<ref>{{Cite book |last=Francillon |first=René |title=SKYLEADERS DC-1 through DC-7: The Douglas propliners |date=July 2011 |publisher=Haynes Publishing |year=2011 |isbn=978 0 85733 157 1 |location=Sparkford, Yeovil, Somerset, UK |pages=353 |language=en}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Taylor |first=Michael |title=Jane’s Encyclopedia of Aviation |date=1995 |publisher=Crescent Books |year=1995 |isbn=0-517-10316-8 |location=Avenel, New Jersey |pages=643, 644 |language=en}}</ref> === DC-9 === Die eerste vlug van die DC-9 was op 25 Februarie 1965 by Long Beach.<ref>{{Cite book |last=Francillon |first=René |title=SKYLEADERS DC-1 through DC-7: The Douglas propliners |date=July 2011 |publisher=Haynes Publishing |year=2011 |isbn=978 0 85733 157 1 |location=Sparkford, Yeovil, Somerset, UK |pages=354 |language=en}}</ref> Die DC-9 het tot die Long Beach California-familie van lynvliegtuie behoort. Nadat die Douglas Aircraft Corporation met Boeing saamgesmelt het, het dit as die Douglas-produkte-afdeling van Boeing bekendgestaan.<ref>{{Cite book |last=Pearcy |first=Arthur |title=McDonnell Douglas MD-80 and MD-90 |date=1999 |publisher=Airlife Publishing Ltd |year=1999 |isbn=1 85310 956 8 |location=Shrewsbury, England |pages=6 |language=en}}</ref> [[Lêer:Fboli 1974-09-02 FAJS 203 864x576.jpg|duimnael|250x250px|Die Reeks 50 DC-8’s het JT3D-turbowaaierenjins gehad en die DC-8-55F is die vragweergawe – let op op die vragdeur in die voorste deel van die romp.]] [[Lêer:Fbolh 1976-11-07 FAJS 343 spot crop shd25 her 600x364.jpg|duimnael|250x250px|Die DC-8-62 het JT3D-turbowaaierenjins gehad. Die DC-8-62 met die konstruksienommer 46028 word op 7 November 1976 by Jan Smuts-lughawe gesien.]] Die Douglas-bestuur het gedetailleerde ingenieurswerk op die ontwerp van ’n tweestraalmotorige lynvliegtuig in Februarie 1963 gemagtig, en in Mei 1963 is die verkoop van 15 nuwe lynvliegtuie bekend as die DC-9 aan Delta Air Lines aangekondig. Verskillende vervaardigers was by die bou van die vliegtuig betrokke: die neus is gebou by Santa Monica, die vlerk- en stertsamestel is deur De Havilland van Kanada gebou, romppanele is deur Aerfer in Italië gebou en ander komponente is in die VSA vervaardig. Die Long Beach-aanleg was vir die produksie van die romp en die finale montering verantwoordelik. Aanvanklik het hierdie proses plaasgevind op ’n enkele monteerbaan waar die DC-8 en die DC-9 gesamentlik geproduseer is. Die DC-9 het groot sukses behaal en in 1965 alleen is 170 van die tweestraalmotige lynvliegtuie verkoop en teen die einde van 1966 het totale verkope 424 eenhede bereik. Die aanvanklike gesamentlike DC-8-en-DC-9-produksielyn by Long Beach is vervang deur ’n enkele DC-8-produksielyn en twee parallelle DC-9-lyne. ’n Nuwe filiaal, Douglas Aircraft Company of Canada het verantwoordelikheid vir die produksie van sowel DC-9-vlerksamestelle as DC-9-stertsamestelle aanvaar. Douglas het gedeeltes van die De Havilland Canada-aanleg in Malton, Ontario, met ingang van 1 Desember 1965 gehuur en bedryf.<ref>{{Cite book |last=Pearcy |first=Arthur |title=McDonnell Douglas MD-80 and MD-90 |date=1999 |publisher=Airlife Publishing Ltd |year=1999 |isbn=1 85310 956 8 |location=Shrewsbury, England |pages=12, 14 |language=en}}</ref> ==== DC-9 Reeks 30 ==== Die eerste Reeks 30 het op 1 Augustus 1966 vir die eerste keer gevlieg. Die eerste aflewering, aan Eastern Air Lines, het op 27 Januarie 1967 geskied en geskeduleerde dienste het op 1 Februarie 1967 begin.<ref>{{Cite book |last=Taylor |first=John |title=Jane’s all the World’s Aircraft 1981-82 |date=October 1981 |publisher=Jane’s Publishing Company Ltd |year=1981 |isbn=0 7106-0729-6 |location=London, United Kingdom |pages=408 |language=en}}</ref> Die USAF het gedurende 1967 die C-9A Nightingale-weergawe van die kommersiële DC-9 Reeks 30 gekies om in ’n behoefte aan ’n nuwe vliegtuig vir die vervoer van pasiënte te voorsien. Die C-9A kan tot 40 pasiënte op draagbare of meer as 40 in standaardsitplkekke vervoer en het ’n kompartement vir die spesiale versorging van pasiënte.<ref>{{Cite book |last=Taylor and Swanborough |first=John and Gordon |title=Military Aircraft of the World |date=1975 |publisher=Ian Alan Ltd |year=1975 |isbn=0 7110 0049 0-102/74 |edition=3rd |location=Shepperton, Surrey, United Kingdom |pages=207 |language=en}}</ref> Die eerste C-9A Nightingale is op 17 Junie 1968 by Long Beach in Kalifornië onthul.<ref>{{Cite book |last=Pyle |first=Mark |title=Chronicle of Aviation |date=1992 |publisher=JOL International Publishing |year=1992 |isbn=1 872031 30 7 |pages=658 |language=en}}</ref> Daar is eers agt van hierdie vliegtuie bestel en daarna is nog 13 bestel. Die eerste C-9A is op 10 Augustus 1968 afgelewer.<ref>{{Cite book |last=Taylor and Swanborough |first=John and Gordon |title=Military Aircraft of the World |date=1975 |publisher=Ian Alan Ltd |year=1975 |isbn=0 7110 0049 0-102/74 |edition=3rd |location=Shepperton, Surrey, United Kingdom |pages=207 |language=en}}</ref> In totaal is 21 Nightingales tussen 1968 en 1973 aan die USAF afgelewer.<ref>{{Cite book |last=Taylor |first=John |title=Jane’s all the World’s Aircraft 1981-82 |date=October 1981 |publisher=Jane’s Publishing Company Ltd |year=1981 |isbn=0 7106-0729-6 |location=London, United Kingdom |pages=408 |language=en}}</ref> [[Lêer:710881 2002-09-18 FAWK 194 reg shd25 800x486.jpg|geen|duimnael|250x250px|Die Douglas C-9A Nigthingale met die reeksnommer 71-0881 van die USAF word op 18 September 2002 by Lugmagbasis Waterkloof naby Pretoria in Suid-Afrika gesien.]] [[Lêer:Zsnra 2005-11-28 FACT 075 LR 800x533.jpg|geen|duimnael|250x250px|In hierdie foto word ’n DC-9-32 van 1Time Airline op 28 November 2005 by Kaapstad Internasionale Lughawe gesien. Die konstruksienommer van die vliegtuig is 47430 en sy registrasie is ZS-NRA.]] {{Commons|Douglas Aircraft Company}} == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Douglas-vliegtuie| ]] o7zehmlg6zoanf3q80prbt0udyutbhv 0 424100 2895268 2737720 2026-04-20T10:03:38Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895268 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas |naam = Hattoesili III |titel = Koning van die [[Hetiete]] |kleur = |beeld = Felsrelief_von_Firaktin_Hattusili_III_(cropped).jpg |beeld_wydte = 250px |beeld_onderskrif = Rotsreliëf van Hattoesili III. |opskrif1 = Bewind |1 = c. 1275-'45 v.C.<br>(middelchronologie) |opskrif2 = Voorganger |2 = [[Moersili III]] |opskrif4 = Opvolger |4 = [[Toedhalija IV]] |opskrif5 = Ouers |5 = [[Moersili II]] <br>Gassoelawija |opskrif6 = |6 = |opskrif7 = Gade |7 = Poedoehepa |opskrif8 = Kinders |8 = Toedhalija IV<br/>Maathorneferoere<br/>Kiloes-Hepa }} '''Hattoesili III''' was omstreeks 1275-'45&nbsp;v.C. koning van die [[Hetitiese Ryk]].<ref name=":1">{{Cite book |last=Kuhrt |first=Amélie |url=https://books.google.com/books?id=WhUHEAAAQBAJ |title=The Ancient Near East: c.3000–330 BC, Volume One |date=2020 |publisher=Routledge |isbn=978-1-136-75548-4 |pages=230 |language=en}}</ref> Hy het sy broerskind [[Moersili&nbsp;III]] opgevolg. Baie van wat van die kinderjare van Hattoesili&nbsp;III bekend is, is verkry van 'n biografiese verslag wat bekend is as ''Die Apologie''.<ref name=":1"/> Hy was die jongste van vier kinders van koning [[Moersili&nbsp;II]] en koningin Gassoelawija. Volgens Hattoesili self was hy 'n sieklike kind wat vermoedelik nie 'n volwasse ouderdom sou bereik nie.<ref>{{Cite web|url=http://www.thebritishmuseum.ac.uk/bmsaes/issue6/bryce.html|title=British Museum - Bryce|website=www.thebritishmuseum.ac.uk|access-date=2018-05-02}}</ref> Hy het die godin [[Inanna|Isjtar]] die eer daarvoor gegee dat sy sy lewe in dié tyd gespaar het, en het vir altyd 'n getroue aanhanger van haar gebly.<ref name=":1" /><ref name=":0">{{cite book|title=The Kingdom of the Hittites|first=Trevor|last=Brycee|isbn=978-0-19-924010-4|publisher=Oxford University Press|year=1998}}, pp.xiii-xiv</ref> Voordat hy koning geword het, het Hattoesili met Poedoehepa, 'n priesteres van Isjtar, getrou. Sy het later uit eie reg 'n belangrike Hetitiese koningin geword.<ref>Darga, Muhibbe. ''Women in the Historical Ages''. In ''Women in Anatolia, 9000 Years of the History of the Anatolian Woman'', Turkish Republic Ministry of Culture, Istanbul, 1993, p. 30.</ref><ref>Letter from Ramses II of Egypt to Puduhepa, from ''Women in Anatolia, 9000 Years of the History of the Anatolian Woman'', Turkish Republic Ministry of Culture, Istanbul, 1993.</ref> By haar het hy drie kinders gehad, onder andere sy opvolger, [[Toedhalija IV]]. ==Bewind== [[Beeld:Apologie de Hattusili III.jpg|thumb|links|160px|''Die Apologie'' van Hattoesili III.]] Ná die dood van [[Moewatalli II]] het sy seun [[Moersili III]] koning geword. Sy oom Hattoesili het hom aanvanklik ondersteun, maar Moersili het die hoofstad teruggeskuif van Tarhoentassa na die oorspronklike Hattoessa. Hattoesili se gebiede Hapkis en Nerik en al sy mag is ook van hom weggeneem, en Hattoesili het besluit om die troon oor te neem. Nadat hy Moersili&nbsp;III van die troon gesit het, het hy hom na [[Sirië]] verban.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> Hy het Moewattalli&nbsp;II se ander seun, Koeroenta, aangestel as onderkoning van Tarhoentassa.<ref name=":0" /> Nadat hy koning geword het, het Hattoesili begin korrespondeer met farao [[Ramses&nbsp;II]] van [[Antieke Egipte|Egipte]].<ref>{{Cite book|title=Letters from the Hittite Kingdom|last=A.|first=Hoffner, Harry|date=2009|publisher=Society of Biblical Literature|others=Beckman, Gary M.|isbn=9781589834149|location=Atlanta, GA|oclc=587445921}}</ref> Dit het gelei tot die eerste aangetekende vredesverdrag, die Ewige Verdrag of Verdrag van Kadesj.<ref name=":0" /> Hattoesili&nbsp;III se bewind is merkwaardig vanweë die groot versameling briewe en geskrewe bronne uit dié tydperk wat ontdek is. Dié bronne, insluitende ''Die Apologie'', die Tawagalawa-brief en die Arzawa-briewe, word beskou as van die baie min primêre bronne uit die Hetitiese Ryk van dié tyd. ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ==Skakels== * [https://web.archive.org/web/20131104112704/http://www.hittites.info/history.aspx?text=history%2fLate+Late+Empire.htm Die bewind van Hattoesili III] *''[https://liberalarts.utexas.edu/lrc/resources/ietexts/anatolian/hittite/the-apology-of-hattusilis-iii-classical-neo-hittite.php Die Apologie van Hattoesili III]'': Hetitiese teks en Engelse vertaling {{vertaaluit| taalafk = en | il = Ḫattušili III}} {{Hetitiese konings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Konings van die Hetiete]] if1g8zldiipfpjv9mks6q3m4pvwcqr4 0 427610 2895263 2850346 2026-04-20T09:58:13Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895263 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Hands Off logo vectorisation.svg|duimnael|Hands Off-protes logo.]] Die '''''Hands Off''-protes''' is 'n reeks deurlopende betogings wat op [[5 April]] [[2025]] regoor die [[Verenigde State]] van stapel gestuur is, in wat tans die grootste eendaagse, landwye vertoning van openbare weerstand teen die tweede administrasie van president [[Donald Trump]] is.<ref name="BBC">{{cite news | url=https://www.bbc.com/news/articles/cz79ewg193ro | title=Anti-Trump protests in cities across US declare 'hands off' | newspaper=[[BBC News]] | date=5 April 2025 | first1=Robin Levinson | last1=King | first2=Jenna | last2=Moon | first3=Bernd | last3=Debusmann Jr | access-date=5 April 2025|archive-url=https://archive.today/2025.04.06-100737/https://www.bbc.com/news/articles/cz79ewg193ro|archive-date=2025-04-06|url-status=live}}</ref> Georganiseer onder die "Hands Off!" banier, demonstrasies wat teenkanting teen die administrasie se beleid uitgespreek het <ref name="PBS" /> het op meer as 1 400 plekke<ref name="CNN_hands_off_rally" /> in al 50 Amerikaanse state plaasgevind, <ref name="BBC" /><ref name="PBS">{{cite news |date=5 April 2025 |title=WATCH: 'Hands Off' protest against Trump and Musk's federal cuts in Washington, D.C. |url=https://www.pbs.org/newshour/politics/watch-live-hands-off-protest-against-trump-and-musks-federal-cuts-in-washington-d-c |access-date=5 April 2025 |work=PBS News Hour|archive-url=https://archive.today/2025.04.06-135540/https://www.pbs.org/newshour/politics/watch-live-hands-off-protest-against-trump-and-musks-federal-cuts-in-washington-d-c|archive-date=2025-04-06|url-status=live}}</ref><ref name="TR">{{Cite news |last=Morse |first=Dan |last2=Munro |first2=Dana |last3=Hermann |first3=Peter |last4=Uber |first4=Emma |last5=Alexander |first5=Keith L. |date=2025-04-05 |title=Thousands rally in D.C. as Trump protesters gather across U.S. |url=https://www.washingtonpost.com/dc-md-va/2025/04/05/hands-off-protest-trump-washington/ |url-status=live |archive-url=https://archive.today/2025.04.06-135108/https://www.washingtonpost.com/dc-md-va/2025/04/05/hands-off-protest-trump-washington/ |archive-date=2025-04-06 |access-date=2025-04-05 |work=[[The Washington Post]] |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref> wat volgens die betogingsorganiseerders na raming 3 miljoen deelnemers landwyd opgestel het.<ref>{{cite web |last=Davis |first=Wes |title='Millions' may have protested Trump and Musk yesterday |url=https://www.theverge.com/news/644237/millions-protested-hands-off-estimates-trump-musk-doge |website=The Verge |date=6 April 2025 |access-date=6 April 2025}}</ref> CNN raam ook 'n totaal van "miljoene" deelnemers.<ref name="CNN_hands_off_rally">{{Cite web |first1=Alaa|last1=Elassar|first2=Shania|last2=Shelton|first3=Mina|last3=Allen |date=2025-04-05 |title='Hands Off!' protesters across US to rally against President Donald Trump and Elon Musk |url=https://www.cnn.com/2025/04/05/us/hands-off-protests-trump-musk/index.html |access-date=2025-04-05 |website=[[CNN]] |language=en|archive-url=https://archive.today/2025.04.06-100920/https://edition.cnn.com/2025/04/05/us/hands-off-protests-trump-musk/index.html|archive-date=2025-04-06|url-status=live}}</ref> Volgens koördineerders het die betogings 'n koalisie van meer as 150 <ref name="TR" /> progressiewe,<ref name="TR" /><ref name="WSJ">{{cite news |last1=Li |first1=Jasmine |last2=Kiernan |first2=Paul |last3=Fernandez |first3=Roshan |date=5 April 2025 |title=Protesters Rally Against Trump: 'Democracy Not Dictatorship' |url=https://www.wsj.com/us-news/protests-against-trump-planned-for-saturday-00b289f1 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://archive.today/2025.04.05-140331/https://www.wsj.com/us-news/protests-against-trump-planned-for-saturday-00b289f1 |archive-date=2025-04-05 |access-date=5 April 2025 |newspaper=[[The Wall Street Journal]]}}</ref> vakbonde,<ref name="PBS" /><ref name="WSJ" /> pro-demokrasie,<ref name="PBS" /> [[burgerregte]],<ref name="PBS" /> [[LGBT]]Q+,<ref name="PBS" /><ref name="CNN_hands_off_rally" /> en vroueregte<ref name="CNN_hands_off_rally" /> groepe behels.<ref name="HandsOffWebsite">{{cite web |title=About |url=https://handsoff2025.com/about-1 |access-date=5 April 2025 |website=Hands Off 2025}}</ref> Die Hands off-demonstrasie, wat op 5 April gehou is, is beskryf as die "grootste dag van protes" in 1 200 plekke in 50 state, wat Trump se bestuur van die land gekritiseer het.<ref>{{cite web |title=Trump news at a glance: anti-Trump protests draw huge crowds across the US |url=https://www.theguardian.com/us-news/2025/apr/06/trump-news-at-a-glance-anti-trump-protests-draw-huge-crowds-across-the-us |website=the guardian}}</ref> [[Lêer:2025-04-05 Hands-Off Rally Washington DC 13-18-50 1.jpg|links|duimnael|Hands-Off-byeenkoms in [[Washington, D.C.|Washington DC]] op 5 April 2025.]] Die saamtrekke het geprotesteer teen 'n wye reeks administrasiebeleide,<ref name="BBC" /> insluitend [[Tariewe in die tweede Trump-administrasie|nuut opgelegde wêreldwye heffings]] wat ekonomiese onrus veroorsaak,<ref name="WSJ" /> aansienlike besnoeiings aan regeringsagentskappe en die federale arbeidsmag onder leiding van [[Elon Musk]],<ref name="PBS" /> bedreigde vakbondregte,<ref name="CNN_hands_off_rally" /> immigrasie-strooptogte wat as ongeorganiseerd en polities gemotiveerd beskou word,<ref name="BBC" /> terugrol van [[LGBTQ]]-regte in die Verenigde State,<ref name="PBS" /> skadelike veranderinge aan maatskaplike sekerheid,<ref name="WSJ" /> en besnoeiings op gesondheidsorgbefondsing en navorsing.<ref name="WSJ" /> Betogers het breër kommer uitgespreek oor [[demokratiese terugval]],<ref name="WSJ" /> groeiende [[outoritarisme]], en die administrasie se vermeende oriëntasie teenoor die belange van miljardêrs oor Amerikaanse werkers,<ref name="WSJ" /> wat hul optrede as 'n verdediging van Amerikaanse demokrasie<ref name="PBS" /> en ekonomiese welstand beraam.<ref name="TR" /> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Ekonomie van Amerika]] [[Kategorie:Politiek van die Verenigde State van Amerika]] 0sdtsolh4r70cdb8jvhqdkklf5sgz38 0 429054 2895208 2772427 2026-04-20T05:33:41Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895208 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Americas satellite map.jpg|duimnael|'n Ware kleurbeeld van die [[Amerikas]]. Baie van die inligting in die beeld kom van 'n enkele afstandswaarnemingstoestel - [[Nasa|NASA]] se Moderate Resolution Imaging [[Spektroradiometer]], of MODIS, wat in 2001 meer as 700 km bo die aarde aan boord van die [[Terra (satelliet)|Terra-satelliet]] vlieg.]] Daar word vermoed dat die menslike '''geskiedenis van die Amerikas''' begin met mense wat vanaf Asië na hierdie gebiede migreer tydens die hoogtepunt van 'n [[ystydperk]]. Daar word algemeen geglo dat hierdie groepe geïsoleer was van die mense van die "[[Ou Wêreld]]" tot die koms van Europeërs in 1492 met die [[reise van Christopher Columbus]]. Die voorouers van vandag se [[Indiane|Amerikaanse inheemse volke]] was die [[Paleo-Indiane]]; hulle was [[Jagter-versamelaar|jagter-versamelaars]] wat na Noord-Amerika migreer. Die gewildste teorie beweer dat migrante na die [[Amerikas]] gekom het via [[Beringlandbrug|Beringië]], die landmassa wat nou deur die seewater van die [[Beringstraat]] bedek is. Klein [[Litiese stadium|litiese stadiumvolke]] het [[megafauna]] soos bison, mammoet (nou uitgesterf) en kariboe gevolg en sodoende die moderne bynaam "grootwildjagters" gekry. Groepe mense het moontlik ook na Noord-Amerika gereis op rak- of velys langs die noordelike Stille Oseaan-kus. Sittende samelewings het hoofsaaklik in twee streke ontwikkel: [[Meso-Amerika]] en die [[Andesbeskawings]]. Meso-Amerikaanse kulture sluit in [[Zapotec-beskawing|Zapotec]], [[Tolteke]], [[Olmeke]], [[Maja]], [[Asteke]], [[Mixteke]], [[Totonake]], [[Teotihuacán]], [[Huastec-mense]], [[Purépecha]], [[Izapa]] en [[Mazateke]].<ref>[https://www.britannica.com/topic/Mesoamerican-civilization Mesoamerican civilization | History, Olmec, & Maya | Britannica] Besoek op 16 Mei 2025.</ref> Andes-kulture sluit in [[Inkas|Inka]], [[Caral-Supe beskawing|Caral-Supe]], [[Wariʼ|Wari]], [[Tiwanaku]], [[Chimor]], [[Mochekultuur|Moche]], [[Muisca]], [[Chavínkultuur|Chavín]], [[Paracaskultuur|Paracask]] en [[Nazca (stad)|Nazca]]. Na die reise van [[Christophorus Columbus|Christopher Columbus]] in 1492 het [[Spaanse Ryk|Spaanse]] en later [[Portugese Ryk|Portugese]], [[Britse Ryk|Engelse]], [[Franse koloniale ryk|Franse]] en [[Nederlandse koloniale ryk|Nederlandse]] koloniale ekspedisies in die Nuwe Wêreld aangekom en die ontdekte lande [[Europese kolonisasie van die Amerikas|verower en gevestig]], wat gelei het tot 'n transformasie van die kulturele en fisiese landskap in die Amerikas. Spanje het die grootste deel van die Amerikas gekoloniseer van die huidige [[Suidwes-Verenigde State|suidweste van die Verenigde State]], Florida en die [[Karibiese gebied|Karibiese Eilande]] tot by die suidpunt van Suid-Amerika. Portugal het hulle gevestig in die huidige [[Brasilië]], terwyl Engeland kolonies aan die [[Dertien kolonies|oostelike kus van die Verenigde State]], sowel as die [[Noordwes-Verenigde State|Noord-Stille Oseaan-kus]] en in die grootste deel van Kanada gevestig het. Frankryk het hom in [[Quebec]] en ander dele van Oos-Kanada gevestig en 'n gebied geëis in wat vandag die sentrale Verenigde State is. Nederland het Nieu-Nederland (administratiewe sentrum New Amsterdam – nou New York), sommige Karibiese eilande en dele van Noord-Suid-Amerika gevestig. Europese kolonisasie van die Amerikas het gelei tot die opkoms van nuwe kulture, beskawings en uiteindelik state, wat voortspruit uit die samesmelting van inheemse Amerikaanse, Europese en Afrika-tradisies, volke en instellings. Die transformasie van Amerikaanse kulture deur kolonisasie is duidelik in argitektuur, godsdiens, gastronomie, die kunste en veral tale, waarvan die algemeenste [[Spaans]] (376 miljoen sprekers), Engels (348 miljoen) en [[Portugees]] (201 miljoen) is. Die koloniale tydperk het ongeveer drie eeue geduur, van die vroeë 16de tot die vroeë 19de eeu, toe [[Brasilië]] en die groter [[Spaans-Amerika|Spaanse Amerikaanse]] lande onafhanklikheid verklaar het. Die Verenigde State het baie vroeër, in 1776, onafhanklikheid van Groot-Brittanje verkry, terwyl Kanada in 1867 'n federale heerskappy gevorm het en [[Statuut van Westminster 1931|in 1931]] wettige onafhanklikheid ontvang het. Ander het tot aan die einde van die 19de eeu aan hul Europese moederstaat geheg gebly, soos [[Kuba]] en [[Puerto Rico]] wat tot 1898 aan Spanje gekoppel was. Kleiner gebiede soos [[Guyana]] het in die middel van die 20ste eeu onafhanklikheid verkry, terwyl [[Frans-Guyana]], die [[Falkland-eilande]], [[Bermuda]] en verskeie Karibiese eilande tot vandag toe deel van 'n Europese moondheid bly. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geskiedenis van Amerika]] 0g9mzw86vr6c8v090a13eb5iyzvn7j7 0 451902 2895090 2893572 2026-04-19T16:49:07Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895090 wikitext text/x-wiki '''''Friends''''' is 'n Amerikaanse televisie- komedie wat gemaak is deur David <ref>https://www.imdb.com/name/nm0186331/</ref>Crane en Marta Kauffman, wat in 22 September 1994 tot 6 Mei 2004 op [[NBC]] uitgesaai is en het tien seisoene gehad. Met die rolverdeling van [[Jennifer Aniston]], [[Courteney Cox]], [[Lisa Kudrow]], [[Matt LeBlanc]], [[Matthew Perry]] en [[David Schwimmer]].Die program gaan oor ses vriende in hul twintigs tot in hul dertigs wat in die omgewing van [[Manhattan]], New York Stad, woon. Die oorspronklike uitvoerende vervaardigers [[was]] Kevin S. Bright, Kauffman en Crane. Kauffman en Crane het die reeks in November en Desember in 1993 begin om ''Friends'' onder die werktitel ''Insomnia Cafe'' ontwikkel. Hulle het die idee aan Bright voorgestel en saam het hulle sewe bladsy geskryf van die reeks. Na baie veranderinge van die naam is daar besluit dat die reeks Friends genoem sal word. Al tien seisoene van ''Friends'' het onder die top tien van die beste televisieseisoen -graderings geland en toe uiteindelik het die <abbr>nommer</abbr> 1 <abbr>-</abbr> plek in die reeks se agtste seisoen bereik. Die laaste episode is op 6 Mei 2004 uitgesaai. Daar het 52,5 miljoen Amerikaanse kykers geky. Dit het die die vyfde gewildste reeks in televisiegeskiedenis en die mees gekykte televisie-episode is die era van 2000's gemaak. ''Friends'' het baie roem ontvang en het self een van die gewildste en hoogste inkomste-televisiereekse van alle tye geword. Tedanke aan die program se sukses het gelei tot 'n spin-off-reeks, ''Joey'', en 'n reünie-spesiale, ''Friends: The Reunion'' . == Rolverdeling en karakters == <gallery class="center" caption="Hoofrolverdeling"> Lêer:Jennifer_Aniston_08.jpg|alt=Jennifer Aniston| [[Jennifer Aniston]] as<br /><br /><br /><br /> Rachel Green Lêer:CourteneyCoxFeb09.jpg|alt=Courteney Cox| [[Courteney Cox]] as<br /><br /><br /><br /> Monica Geller Lêer:Lisa_Kudrow_crop.jpg|alt=Lisa Kudrow| [[Lisa Kudrow]] as<br /><br /><br /><br /> Phoebe Buffay Lêer:Matt_LeBlanc,_Arqiva_British_Academy_Television_Awards,_2013.jpg|alt=Matt LeBlanc| [[Matt LeBlanc]] as<br /><br /><br /><br /> Joey Tribbiani Lêer:Matthew_Perry_2013.jpg|alt=Matthew Perry| [[Matthew Perry]] as<br /><br /><br /><br /> Chandler Bing Lêer:David_Schwimmer_(5208598833).jpg|alt=David Schwimmer| [[David Schwimmer]] as<br /><br /><br /><br /> Ross Geller </gallery> * [[Jennifer Aniston]] as Rachel Green: In hul oorspronklike kontrakte vir die eerste seisoen is rolverdelinglede $22 500 per episode betaal. <ref name="salariescastlots">{{Cite news|location=Los Angeles|accessdate=March 8, 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090720012355/http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/10164381.html?dids=10164381:10164381&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&date=Aug+12%2C+1996&author=Lowry%2C+Brian&pub=Los+Angeles+Times&desc=%27Friends%27+cast+returning+amid+contract+dispute&pqatl=google|archivedate=July 20, 2009}}</ref> Die rolverdelinglede het verskillende salarisse in die tweede seisoen ontvang, beginnende van die $20 000-reeks tot $40 000 per episode. <ref name="salariescastlots" /> <ref name="castpaid">{{Cite news|accessdate=March 7, 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110825231542/http://www.nytimes.com/1996/07/16/arts/friends-cast-bands-together-to-demand-a-salary-increase.html|archivedate=August 25, 2011}}</ref> Voor hul salarisonderhandelinge vir die derde seisoen het die rolverdeling besluit om kollektiewe onderhandelinge te begin, ten spyte van Warner Bros. se voorkeur vir individuele ooreenkomste. <ref>{{Cite magazine|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090719103906/http://www.ew.com/ew/article/0%2C%2C275935%2C00.html|archivedate=July 19, 2009|accessdate=March 8, 2009}}</ref> Die akteurs het die salaris van die minste betaalde rolverdelinglid ontvang. Die sterre is elk $75 000 per episode in seisoen drie betaal, $85 000 in seisoen vier, $100 000 in seisoen vyf, $125 000 in seisoen ses, $750 000 in seisoene sewe en agt, en $1&nbsp;miljoen in seisoene nege en tien, wat Aniston, Cox en Kudrow die hoogsbetaalde TV-aktrises van alle tye maak. <ref>{{Cite book |url=https://archive.org/details/guinnessworldrec2051222guin |title=Guinness World Records 2005 |publisher=Guinness World Records Ltd |year=2004 |isbn=978-1-892051-22-6 |edition=Special 50th Anniversary |location=New York City |page=[https://archive.org/details/guinnessworldrec2051222guin/page/n291 288] |oclc=56213857 |url-access=registration}}</ref> <ref name="friendstimeline">{{Cite news|accessdate=December 19, 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110628184252/http://www.usatoday.com/life/television/news/2004-01-21-friends-timeline_x.htm|archivedate=June 28, 2011}}</ref> <ref>{{Cite magazine|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090720180227/http://www.ew.com/ew/article/0%2C%2C275935_2%2C00.html|archivedate=July 20, 2009|accessdate=March 7, 2018}}</ref> Die rolverdeling het ook sindikasie-tantième ontvang vanaf 2000 na heronderhandelinge. Destyds is daardie finansiële voordeel van 'n deel van die program se winsgewende agterkantwinste slegs gegee aan sterre wat eienaarskapsregte in 'n program gehad het, soos [[Jerry Seinfeld]] en [[Bill Cosby]] . <ref>{{Cite news|accessdate=March 28, 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130308114145/http://www.nytimes.com/2002/02/12/business/friends-deal-will-pay-each-of-its-6-stars-22-million.html|archivedate=March 8, 2013}}</ref> ==Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Televisiereekse]] 016oz99n12f5zsvbkza4jer2alws7h6 2895091 2895090 2026-04-19T16:50:13Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895091 wikitext text/x-wiki '''''Friends''''' is 'n Amerikaanse televisie- komedie wat gemaak is deur David <ref>https://www.imdb.com/name/nm0186331/</ref>Crane en Marta Kauffman, wat in 22 September 1994 tot 6 Mei 2004 op [[NBC]] uitgesaai is en het tien seisoene gehad. Met die rolverdeling van [[Jennifer Aniston]], [[Courteney Cox]], [[Lisa Kudrow]], [[Matt LeBlanc]], [[Matthew Perry]] en [[David Schwimmer]]. Die program gaan oor ses vriende in hul twintigs tot in hul dertigs wat in die omgewing van [[Manhattan]], New York Stad, woon. Die oorspronklike uitvoerende vervaardigers [[was]] Kevin S. Bright, Kauffman en Crane. Kauffman en Crane het die reeks in November en Desember in 1993 begin om ''Friends'' onder die werktitel ''Insomnia Cafe'' ontwikkel. Hulle het die idee aan Bright voorgestel en saam het hulle sewe bladsy geskryf van die reeks. Na baie veranderinge van die naam is daar besluit dat die reeks Friends genoem sal word. Al tien seisoene van ''Friends'' het onder die top tien van die beste televisieseisoen -graderings geland en toe uiteindelik het die <abbr>nommer</abbr> 1 <abbr>-</abbr> plek in die reeks se agtste seisoen bereik. Die laaste episode is op 6 Mei 2004 uitgesaai. Daar het 52,5 miljoen Amerikaanse kykers geky. Dit het die die vyfde gewildste reeks in televisiegeskiedenis en die mees gekykte televisie-episode is die era van 2000's gemaak. ''Friends'' het baie roem ontvang en het self een van die gewildste en hoogste inkomste-televisiereekse van alle tye geword. Tedanke aan die program se sukses het gelei tot 'n spin-off-reeks, ''Joey'', en 'n reünie-spesiale, ''Friends: The Reunion'' . == Rolverdeling en karakters == <gallery class="center" caption="Hoofrolverdeling"> Lêer:Jennifer_Aniston_08.jpg|alt=Jennifer Aniston| [[Jennifer Aniston]] as<br /><br /><br /><br /> Rachel Green Lêer:CourteneyCoxFeb09.jpg|alt=Courteney Cox| [[Courteney Cox]] as<br /><br /><br /><br /> Monica Geller Lêer:Lisa_Kudrow_crop.jpg|alt=Lisa Kudrow| [[Lisa Kudrow]] as<br /><br /><br /><br /> Phoebe Buffay Lêer:Matt_LeBlanc,_Arqiva_British_Academy_Television_Awards,_2013.jpg|alt=Matt LeBlanc| [[Matt LeBlanc]] as<br /><br /><br /><br /> Joey Tribbiani Lêer:Matthew_Perry_2013.jpg|alt=Matthew Perry| [[Matthew Perry]] as<br /><br /><br /><br /> Chandler Bing Lêer:David_Schwimmer_(5208598833).jpg|alt=David Schwimmer| [[David Schwimmer]] as<br /><br /><br /><br /> Ross Geller </gallery> * [[Jennifer Aniston]] as Rachel Green: In hul oorspronklike kontrakte vir die eerste seisoen is rolverdelinglede $22 500 per episode betaal. <ref name="salariescastlots">{{Cite news|location=Los Angeles|accessdate=March 8, 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090720012355/http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/10164381.html?dids=10164381:10164381&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&date=Aug+12%2C+1996&author=Lowry%2C+Brian&pub=Los+Angeles+Times&desc=%27Friends%27+cast+returning+amid+contract+dispute&pqatl=google|archivedate=July 20, 2009}}</ref> Die rolverdelinglede het verskillende salarisse in die tweede seisoen ontvang, beginnende van die $20 000-reeks tot $40 000 per episode. <ref name="salariescastlots" /> <ref name="castpaid">{{Cite news|accessdate=March 7, 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110825231542/http://www.nytimes.com/1996/07/16/arts/friends-cast-bands-together-to-demand-a-salary-increase.html|archivedate=August 25, 2011}}</ref> Voor hul salarisonderhandelinge vir die derde seisoen het die rolverdeling besluit om kollektiewe onderhandelinge te begin, ten spyte van Warner Bros. se voorkeur vir individuele ooreenkomste. <ref>{{Cite magazine|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090719103906/http://www.ew.com/ew/article/0%2C%2C275935%2C00.html|archivedate=July 19, 2009|accessdate=March 8, 2009}}</ref> Die akteurs het die salaris van die minste betaalde rolverdelinglid ontvang. Die sterre is elk $75 000 per episode in seisoen drie betaal, $85 000 in seisoen vier, $100 000 in seisoen vyf, $125 000 in seisoen ses, $750 000 in seisoene sewe en agt, en $1&nbsp;miljoen in seisoene nege en tien, wat Aniston, Cox en Kudrow die hoogsbetaalde TV-aktrises van alle tye maak. <ref>{{Cite book |url=https://archive.org/details/guinnessworldrec2051222guin |title=Guinness World Records 2005 |publisher=Guinness World Records Ltd |year=2004 |isbn=978-1-892051-22-6 |edition=Special 50th Anniversary |location=New York City |page=[https://archive.org/details/guinnessworldrec2051222guin/page/n291 288] |oclc=56213857 |url-access=registration}}</ref> <ref name="friendstimeline">{{Cite news|accessdate=December 19, 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110628184252/http://www.usatoday.com/life/television/news/2004-01-21-friends-timeline_x.htm|archivedate=June 28, 2011}}</ref> <ref>{{Cite magazine|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090720180227/http://www.ew.com/ew/article/0%2C%2C275935_2%2C00.html|archivedate=July 20, 2009|accessdate=March 7, 2018}}</ref> Die rolverdeling het ook sindikasie-tantième ontvang vanaf 2000 na heronderhandelinge. Destyds is daardie finansiële voordeel van 'n deel van die program se winsgewende agterkantwinste slegs gegee aan sterre wat eienaarskapsregte in 'n program gehad het, soos [[Jerry Seinfeld]] en [[Bill Cosby]] . <ref>{{Cite news|accessdate=March 28, 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130308114145/http://www.nytimes.com/2002/02/12/business/friends-deal-will-pay-each-of-its-6-stars-22-million.html|archivedate=March 8, 2013}}</ref> ==Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Televisiereekse]] e2wn7t00eyin97wbdnw0tw7x7ah2ahz 0 453114 2895093 2832709 2026-04-19T16:52:36Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895093 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Fidji Simo | bynaam = | beeld = Fidji Simo (cropped).jpg | beeldbeskrywing = | onderskrif = Fidji Simo | geboortenaam = | geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1985|10|5}} | geboorteplek = [[Sète]], [[Frankryk]] | dood_datum = | sterfteplek = | ouers = | titel = [[HUB]] | nasionaliteit = | beroep = [[Ondernemer]] | ander = | bekend = [[OpenAI]] | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | godsdiens = | huweliksmaat = | kinders = | webblad = | handtekening = }} '''Fidji Simo''' (gebore [[5 Oktober]], 1985 in [[Sète]]) is 'n Frans-Amerikaanse sakevrou en die uitvoerende hoof en president van [[Instacart]].<ref>[https://www.lecho.be/entreprises/technologie/fidji-simo-la-francaise-qui-mene-instacart-en-bourse/10409187.html Fidji Simo, la Française qui mène Instacart en bourse]</ref> Voor Instacart het sy 'n dekade by [[Facebook]] deurgebring, waar sy 'n senior uitvoerende beampte was en die Facebook App gelei het.<ref>[https://www.parismatch.com/Actu/Economie/Fidji-Simo-la-Setoise-qui-compte-chez-Facebook-1512263 Fidji Simo, la Sétoise qui compte chez Facebook]</ref> Sy was medestigter van The Metrodora Institute, 'n gesondheidskliniek en navorsingsinstituut, en is tans president van The Metrodora Foundation. Sy dien op die rade van [[OpenAI]] en [[Shopify]].<ref>[https://www.decideurs-magazine.com/innovation-sante/53822-fidji-simo-une-setoise-a-san-francisco.html Fidji Simo, une Sétoise à San Francisco]</ref> Hy het gegradueer aan [[HEC Paris]] en die [[University of California, Los Angeles]].<ref>[https://www.hec.edu/fr/votre-soutien-un-impact/profils/fidji-h08 FIDJI H.08]</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Simo, Fidji}} [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Geboortes in 1985]] j9z1t45lbd0qx087in5yfycply7zhvd 0 453964 2895215 2850941 2026-04-20T05:38:27Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895215 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Musikale kunstenaar | naam = GFriend | beeld = 200209 양천 팬사인회.jpg | beeldgrootte = | dwarsformaat = | beeldbeskrywing = | beeldonderskrif = GFriend in Februarie 2020 | agtergrondkleur = groep | geboortenaam = | alias = | geboortedatum = | geboorteplek = | oorsprong = [[Seoel]], Suid-Korea | sterfdatum = | sterfplek = | genre = [[K-Pop]] | beroep = | instrument = | jare_aktief = {{hlist|2015–2021|2024–2025}} | etiket = {{hlist|<!--DO NOT add Big Hit Entertainment, GFriend still active independently from Big Hit-->[[Source Music|Source]]|[[King Records (Japan)|King]]<ref>{{cite web|title=GFRIEND artist page|url=http://www.kingrecords.co.jp/cs/artist/artist.aspx?artist=45511|publisher=[[King Records (Japan)|King]]|access-date=May 19, 2018|archive-date=December 27, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201227160359/https://www.kingrecords.co.jp/cs/artist/artist.aspx?artist=45511|url-status=live}}</ref>}} | assosiasies = | webwerf = | huidige_lede = * [[Kim So-won|Sowon]] * [[Yerin (entertainer)|Yerin]] * [[Eunha (singer)|Eunha]] * [[Yuju (singer)|Yuju]] * [[SinB]] * [[Umji]] | gewese_lede = }} [[File:2017.01.13 골든디스크 시상식 01.jpg|thumb|GFriend]] '''GFriend''' ([[Koreaans]]: 여자친구, ''Yeoja Chingu'') is 'n Suid-Koreaanse meisiegroep wat in 2015 deur Source Music gestig is.<ref>{{cite web|title=New Rookie Group GFriend Makes Debut with 'Glass Bead' MV|url=http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/85237/new-rookie-group-gfriend-makes-debut-with-glass-bead-mv|publisher=Mwave|date=January 16, 2015|access-date=16 Januarie 2015|archive-date=5 Januarie 2017|archive-url=https://archive.today/20170105172440/http://mwave.interest.me/en/kpop-news/article/85237/new-rookie-group-gfriend-makes-debut-with-glass-bead-mv|url-status=dead}}</ref> Op 15 Januarie 2015 het GFriend hul vyf-snit debuut uitgebreide speelalbum (EP) ''Season of Glass'' vrygestel.<ref>{{cite web|title=여자친구, 데뷔앨범 하이라이트 메들리 공개..'소녀감성'|url=http://news.chosun.com/site/data/html_dir/2015/01/14/2015011400705.html|publisher=Chosun|language=ko|date=January 14, 2015|access-date=15 Januarie 2015|archive-date=3 Maart 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303170204/http://news.chosun.com/site/data/html_dir/2015/01/14/2015011400705.html|url-status=live}}</ref> Hierdie groep bestaan ​​uit ses individue, naamlik (van die oudste) Sowon, Yerin, Eunha, Yuju, SinB en Umji. GFriend is in 2021 ontbind, maar is weer in Januarie 2025 geherstig. == Sien ook == * [[BTS]] (Suid-Koreaanse seunsgroep gestig in 2013 deur Big Hit Ent.) ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Suid-Koreaanse sangers]] [[Kategorie:K-pop]] gv4cpags1jqd9nlq2qn4bbbljwoyiku 0 454074 2895148 2850535 2026-04-19T19:51:48Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895148 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Maatskappy | naam = Free SA | kenteken = File:Free SA Logo.png | tipe = [[Organisasie sonder winsoogmerk|Sonder winsbejag]] | stigting = 2024/2025 in Suid-Afrika | ligging_stad = <!-- onbekend --> | ligging_land = [[Suid-Afrika]] | sleutelpersone = [[Paul Maritz]] (direkteur),<ref>{{cite news |last=Makwakwa |first=Thabo |title=Straining to support: South Africa’s social grants are vital but can the state keep up? |url=https://iol.co.za/news/politics/2025-05-29-straining-to-support-south-africas-social-grants-are-vital-but-can-the-state-keep-up/ |work=IOL |date=29 May 2025 |access-date=1 October 2025}}</ref> Reuben Coetzer (woordvoerder)<ref>{{cite web |title=Reuben Coetzer – Author profile |url=https://dailyfriend.co.za/author/reuben-coetzer/ |website=Daily Friend |access-date=1 October 2025}}</ref> | dienste = Beleidsnavorsing, regsvoorleggings, mediaveldtogte | ouer = <!-- geen --> | slagspreuk = <!-- geen --> | tuisblad = [https://freesa.org.za/ freesa.org.za] }} '''Free SA''' (Afrikaans: ''Stigting vir Regte van Uitdrukking en Gelykheid'') is ’n Suid-Afrikaanse burgerregte‑organisasie en Beleidsentrum wat in 2024/25 begin het en fokus op vrye uitdrukking, ekonomiese geleenthede en groter openbare deelname aan beleidsprosesse.<ref name="CW">{{cite news |title=SA taxpayers lost R521bn bailing out corrupt, mismanaged SOEs |url=https://www.corruptionwatch.org.za/sa-taxpayers-lost-r521bn-bailing-out-corrupt-mismanaged-soes/ |work=Corruption Watch |publisher=Corruption Watch |date=22 April 2025 |access-date=1 October 2025}}</ref> Die organisasie beskryf homself as nie‑partydig en beywer hom vir deregulasie, privatisering en die afskaffing van rasseklassifikasie.<ref name="IOL-SONA">{{cite news |last=Pillay |first=Vernon |title=Ramaphosa's plan to tackle unemployment is just talk and SA needs action |url=https://iol.co.za/business/jobs/2025-02-07-ramaphosas-plan-to-tackle-unemployment-is-just-talk-and-sa-needs-action/ |work=IOL |date=7 February 2025 |access-date=1 October 2025}}</ref><ref name="80eight">{{cite web |title=Money Down the Drain |url=https://80eight.io/money-down-the-drain |website=80Eight Blog |date=24 June 2025 |access-date=1 October 2025 }}{{Dooie skakel|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Doelwitte en standpunte == Free SA het ten doel om openbare beleid te beïnvloed deur navorsing, mediaveldtogte en regsaksies. Die organisasie argumenteer dat groot reddingsboeie vir staatsbeheerde ondernemings hulpbronne mors en dat die regering eerder monopolieë moet afskaal en beleggings in onderwys, behuising en veiligheid prioritiseer.<ref name="CW"/> Die groep bevorder laer belasting, modernisering van arbeidswette en die vrystelling van staatsgrond vir ontwikkeling.<ref name="IOL-Reforms">{{cite news |last=Francke |first=Robin-Lee |title=Free SA urges South African government to implement urgent economic reforms |url=https://iol.co.za/news/politics/2025-02-11-free-sa-urges-south-african-government-to-implement-urgent-economic-reforms/ |work=IOL |date=11 February 2025 |access-date=1 October 2025}}</ref> Dit kritiseer kommissies van ondersoek as duur en ondoeltreffend en vra vir regstreekse aanspreeklikheid van korrupte amptenare.<ref name="Inquiry">{{cite news |author=Staff Reporter |title=Public tired of costly inquiries, says Free SA |url=https://independentonsaturday.co.za/2025-07-15-public-tired-of-costly-inquiries-says-free-sa/ |work=Independent on Saturday |date=15 July 2025 |access-date=1 October 2025}}</ref> <ref>{{cite web |last=Fraser |first=Amy |title=South Africa's unemployment crisis: Is the GNU to blame? |url=https://www.ewn.co.za/south-africas-unemployment-crisis-is-the-gnu-to-blame/ |website=Eyewitness News |date=16 May 2025 |access-date=1 October 2025}}</ref> == Aktiwiteite == Free SA publiseer navorsingsverslae, versprei meningsartikels en neem deel aan openbare debatte oor sosio‑ekonomiese beleid.<ref name="CW"/> Die organisasie het ook ’n veldtog teen rasseklassifikasie by eiendomstransaksies geloods en aangevoer dat sulke vereistes nie by ’n moderne demokrasie pas nie.<ref name="Primedia">{{cite web |last=Goodall |first=Keely |title='Racial classification has no place in our society' – Free SA |url=https://www.primediaplus.com/2025/04/15/racial-classification-has-no-place-in-our-society-free-sa |website=Primedia Plus |date=15 April 2025 |access-date=1 October 2025}}</ref> == Leierskap == Die skrywer en kommentator [[Paul Maritz]] dien sedert 2024/25 as direkteur van Free SA en is die organisasie se mees prominente openbare woorvoerder.<ref name="SocialGrants">{{cite news |last=Makwakwa |first=Thabo |title=Straining to support: South Africa’s social grants are vital but can the state keep up? |url=https://iol.co.za/news/politics/2025-05-29-straining-to-support-south-africas-social-grants-are-vital-but-can-the-state-keep-up/ |work=IOL |date=29 May 2025 |access-date=1 October 2025}}</ref> Reuben Coetzer, ’n regsstudent aan die [[Noordwes-Universiteit]], tree as woordvoerder op en beklemtoon gereeld die behoefte aan ekonomiese hervorming en groter regeringsaanspreeklikheid.<ref name="DailyFriend">{{cite web |title=Reuben Coetzer – Author profile |url=https://dailyfriend.co.za/author/reuben-coetzer/ |website=Daily Friend |access-date=1 October 2025}}</ref><ref name="IOL-Reforms"/> <ref>{{cite news |last=Sikhakhane |first=Naledi |title='Smacks of apartheid' — DA, activists slam new rule compelling property buyers to disclose race, gender |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2025-06-26-da-activists-slam-rule-compelling-property-buyers-to-disclose-race/ |work=Daily Maverick |publisher=Maverick Citizen |date=26 June 2025 |access-date=1 October 2025}}</ref> == Publieke en mediabedekking == Free SA se standpunte word gereeld in onafhanklike nuusmedia soos IOL, ''The Star'' en ''Daily News'' aangehaal.<ref name="IOL-SONA"/><ref name="IOL-Reforms"/> Berigte fokus hoofsaaklik op die organisasie se reaksies op regeringsbeleid en sy oproepe vir ekonomiese hervorming.<ref name="DailyNewsJobs">{{cite news |last=Buthelezi |first=Siphesihle |title=Civil society groups, opposition parties decry Q2 jobs data amid unemployment crisis |url=https://dailynews.co.za/mercury/2025-08-13-south-africas-opposition-parties-criticise-q2-jobs-data-amid-unemployment-crisis/ |work=Daily News |date=13 August 2025 |access-date=1 October 2025}}</ref> Corruption Watch, ’n burgerregte‑NRO, beskryf Free SA as ’n nie‑partydige beleidsentrun wat regeringsbesteding ondersoek.<ref name="CW"/> == Verwysings == {{Reflist}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse organisasies]] m18u7p9hksv2osnkt97fs0xp0dbiqik 0 454454 2895287 2850636 2026-04-20T10:17:51Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895287 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Herman Koch | beeld = Feest der Letteren- 2015-1-5.jpg | beeldonderskrif = Herman Koch in 2015 | pseudoniem = Menno Voorhof | geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1953|09|05}} | geboorteplek = [[Arnhem]], Nederland | beroep = [[Skrywer]], akteur | nasionaliteit = Nederlands | alma_mater = | jare_aktief = 1984–teenswoordig | notableworks = ''Die aandete'' (2009), ''Vakansiehuis met swembad'' (2011) | huweliksmaat = Amalia | kinders = 1 | webwerf = {{URL|http://www.hermankoch.com/|www.hermankoch.com}} }} '''Herman Koch''' (* [[5 September]] [[1953]]) is 'n [[Nederlanders|Nederlandse]] skrywer en akteur. Hy skryf kortverhale, [[roman]]s en rubrieke. Sy topverkoper roman, ''Die aandete'' (2009), is vertaal in 21 [[taal|tale]]. Hy het hom bekwaam as akteur in radiostukke, televisie en rolprente. Hy is medeskepper van die TV-reeks ''Jiskefet'' (1990–2005). == Vroeë lewe en opvoeding == Herman Koch is gebore op 5 September 1953 in [[Arnhem]], [[Nederland]]. Sy gesin het na [[Amsterdam]] verhuis toe hy twee jaar oud was.<ref name="rnw">[http://www.rnw.nl/english/radioshow/a-brief-history-deceit-herman-koch Radio Books – 'A Brief History of Deceit' by Herman Koch] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141024035722/http://www.rnw.nl/english/radioshow/a-brief-history-deceit-herman-koch |date=24 Oktober 2014 }}, ''Radio Netherlands Worldwide'', 2009. Opgespoor op 14 Oktober 2012.</ref> Hy het skoolgegaan aan die Montessori Lyceum Amsterdam, waaruit hy later geskors is.<ref name="dbnl">{{in lang|nl}} G.J. van Bork, [http://www.dbnl.org/tekst/bork001schr01_01/bork001schr01_01_0598.php Koch, Herman], ''Schrijvers en dichters'', 2006. Opgespoor op 29 Mei 2013.</ref> == Akteursloopbaan == Koch het hom as akteur bekwaam in radio, televisie en [[rolprent]]e. Hy het bygedrae tot die komedieprogram ''Borát'' (1984–1989) vir radio.<ref name="dbnl"/> Koch was saam met Kees Prins en Michiel Romeyn medeskepper van die [[absurdisme|absurdistiese]] and [[satire|satiriese]] televisiereeks, ''Jiskefet'' (1990–2005), waarin hy ook gespeel het.<ref name="rnw"/><ref name="dbnl"/> Hy het klein rolle vertolk in die rolprente ''Abeltje'' (1998) en ''Hè, Gezellig'' (2014) en die TV-reekse ''Abeltje'' (2000) en ''Voetbalvrouwen'' (2007).<ref>[https://www.imdb.com/name/nm0462319/ Herman Koch], ''IMDb''. Opgespoor op 17 Oktober 2014.</ref> == Skryfwerk == Koch skryf kortverhale, romans en rubrieke. Sy debuutwerk was die kortverhaalbundel ''De voorbijganger'' (1985). Sy eerste roman was ''Red ons, Maria Montanelli'' (1989).<ref name="dbnl"/> In 2005 het Koch die teks geskryf vir die Groot Dictee der Nederlandse Taal, 'n speltoets vir volwassenes wat op televisie uitgesaai is en georganiseer is deur die Belgiese koerant De Morgen, die Nederlandse koerant [[De Volkskrant|de Volkskrant]] en die Nederlandse openbare uitsaaier NTR.<ref>{{in lang|nl}} [http://grootdictee.ntr.nl/page/colofon Colofon], ''Omroep NTR''. Opgespoor op 14 Julie 2013.</ref> Sy sesde roman was ''Die aandete'' (2009; ''Het diner''), wat in 21 tale, insluitend [[Afrikaans]], vertaal is,<ref name="rnw"/><ref name="letterenfonds">[http://www.letterenfonds.nl/en/author/403/herman-koch Author: Herman Koch] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120813200848/http://www.letterenfonds.nl/en/author/403/herman-koch |date=13 Augustus 2012 }}, Nederlandse Stigting vir Letterkunde. Opgespoor op 2012-10-14.</ref> en waarvan meer as 1 miljoen kopieë in Europa alleen verkoop is.<ref>Arifa Akbar, [https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/books/reviews/the-dinner-by-herman-koch-trans-sam-garrett-7979304.html The Dinner, By Herman Koch, trans. Sam Garrett], ''The Independent'', 2012. Opgespoor op 18 Oktober 2012.</ref> Dit het in 2009 die Nederlandse Spoorwegen se NS Publieksprijs gewen.<ref>{{in lang|nl}} [http://nrcboeken.vorige.nrc.nl/nieuws/ns-publieksprijs-naar-het-diner NS Publieksprijs naar Het Diner], ''[[NRC Handelsblad]]'', 2009. Opgespoor op 29 Mei 2013.</ref> 'n Nederlandse teaterverwerking van ''Het diner'' is in 2012 op die planke gebring<ref>{{in lang|nl}} [http://www.hummelinckstuurman.nl/voorstelling/Toneelvoorstelling_Hetdiner/omschrijving/ Het diner], Hummelinck Stuurman Theaterbureau. Opgespoor op 14 Julie 2013.</ref> en 'n Nederlandse rolprentverwerking van die roman is in 2013 uitgereik.<ref>{{in lang|nl}} [http://www.hetdinerdefilm.nl/ Het Diner de Film] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130629133923/http://hetdinerdefilm.nl/ |date=29 Junie 2013 }}. Opgespoor op 22 Januarie 2014.</ref> 'n [[Italiaans]]e rolprentverwerking, ''I Nostri Ragazzi'', is in 2014 vrygestel.<ref>://www.comingsoon.it/film/i-nostri-ragazzi/50276/scheda/</ref> 'n Engelse rolprentverwerking, ''The Dinner'', is in 2017 uitgereik.<ref>Ben Child, "[https://www.theguardian.com/film/2013/sep/20/cate-blanchett-the-dinner-directorial-debut Cate Blanchett cooking up directorial debut with The Dinner]", ''The Guardian'', 2013. Opgespoor op 4 Februarie 2014.</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.commercialappeal.com/story/entertainment/movies/reviews/2017/05/17/beifuss-the-dinner-review/327459001/|title=Beifuss: 'The Dinner' - A Review}}</ref> '''n Normale gesin'', ([[Koreaans]]: 보통의 가족), 'n Suid-Koreaanse dramafilm uit 2023, wat geregisseer is deur Hur Jin-ho en geskryf is deur Park Eun-kyo en Park Joon-seok, is die vierde rolprentverwerking van die roman, ná die 2013-Nederlandse rolprent ''Het Diner'', die 2014-Italiaanse rolprent ''I nostri ragazzi'', en die 2017-Amerikaanse rolprent ''The Dinner''.<ref>{{cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/south-korean-drama-a-normal-family-toronto-film-festival-1235544316/|title=Korean Drama 'A Normal Family' Inks Distribution Deals Ahead of Toronto Premiere|last=Brzeski|first=Patrick|work=The Hollywood Reporter|date=24 Julie 2023|access-date=26 Julie 2023}}</ref> == Persoonlike lewe == Koch is getroud met Amalia en hulle het 'n seun.<ref>{{in lang|nl}} Herman Koch, [http://www.volkskrant.nl/vk/nl/2844/Archief/archief/article/detail/744210/2003/12/11/Amalia.dhtml Amalia], ''[[de Volkskrant]]'', 2003. Opgespoor op 14 Julie 2013.</ref><ref>{{in lang|nl}} Herman Koch (onderhoud), [http://www.margriet.nl/home-rij-ankeilers/interview-herman-koch.html Onderhoud: Herman Koch] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131108235822/http://www.margriet.nl/home-rij-ankeilers/interview-herman-koch.html |date= 8 November 2013 }}, ''Margriet'', 2011. Opgespoor op 14 Julie 2013.</ref> Koch is die halfbroer van die skrywer Els Pelgrom. == Werke == ;Kortverhale * (1985) ''De voorbijganger'' * (1991) ''Hansaplast voor een opstandige'', onder die skuilnaam Menno Voorhof * (1998) ''Geen agenda'' * (2001) ''Schrijven & drinken'' * (2001) ''Dingetje'' * (2003) ''Alle verhalen'' * (2012) ''Korte geschiedenis van het bedrog'' ;Romans * (1989) ''Red ons, Maria Montanelli'' * (1996) ''Eindelijk oorlog'' * (2000) ''Eten met Emma'' * (2003) ''Odessa Star'' * (2005) ''Denken aan Bruce Kennedy'' * (2009) ''Het diner''; Afrikaanse vertaling: ''Die aandete'', deur [[Daniël Hugo]]. [[Protea Boekhuis]] 2013 {{ISBN|978-1-86919-968-5}} * (2011) ''Zomerhuis met zwembad''; Afrikaanse vertaling: ''Vakansiehuis met swembad'', deur Daniël Hugo. Protea Boekhuis 2015 {{ISBN|978-1-4853-0545-3}} * (2014) ''Geachte heer M.'' * (2016) ''De greppel'' (Afr: Die sloot) * (2020) ''Finse dagen'' * (2021) ''Een film met Sophia'' * (2022) ''Het Koninklijk Huis'' * (2024) ''Ga je erover schrijven?'' (Afr: Gaan jy daaroor skryf?) ;Rubrieke * (1999) ''Het evangelie volgens Jodocus'' * (2010) ''De ideale schoonzoon'' == Verwysings == {{Verwysings|30em}} == Eksterne skakels == {{commons category|Herman Koch}} * [http://www.hermankoch.com/ Herman Koch], amptelike webwerf * {{IMDb name|0462319}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Koch, Herman}} [[Kategorie:Geboortes in 1953]] [[Kategorie:Nederlandse skrywers]] [[Kategorie:Nederlandse akteurs]] [[Kategorie:Lewende mense]] l8fghkxpfl9tv39eomec3natrbwby1o 0 456603 2895084 2892472 2026-04-19T16:44:19Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895084 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Fabien Barthez | image = [[Lêer:Fabien Barthez at OM.jpg|240px]] | upright = | caption = Barthez in 2006 | full_name = Fabien Alain Barthez<ref>{{cite web |url=https://www.uefa.com/newsfiles/372733.pdf |title=Booking List: UEFA Cup 2005 |publisher=UEFA |page=6 |date=28 November 2005 |access-date=4 August 2025}}</ref> | birth_date = {{birth date and age|1971|6|28|df=y}} | birth_place = Lavelanet, [[Ariège]], [[Frankryk]] | height = 1,80 m<ref>{{Cite web|title=Fabien Barthez|url=https://www.worldfootball.net/person/pe12749/fabien-barthez/|access-date=20 February 2021|website=worldfootball.net|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=28 June 2019|title=Fabien Barthez: Height Was No Barrier For A Goalkeeper Living Life In The Fast Lane|url=https://www.thesportsman.com/articles/fabien-barthez-height-was-no-barrier-for-a-goalkeeper-living-life-in-the-fast-lane|access-date=20 February 2021|website=The Sportsman|language=EN}}</ref><ref>{{Cite web|title=Barthez, Fabien Barthez - Footballer|url=https://www.bdfutbol.com/en/j/j93818.html|access-date=20 February 2021|website=www.bdfutbol.com}}</ref> | position = Doelwagter | youthyears1 = 1979–1986 | youthclubs1 = Stade Lavelanétien | youthyears2 = 1986–1990 | youthclubs2 = [[Toulouse FC|Toulouse]] | years1 = 1990–1992 | clubs1 = [[Toulouse FC|Toulouse]] | caps1 = 26 | goals1 = 0 | years2 = 1992–1995 | clubs2 = [[Olympique de Marseille|Marseille]] | caps2 = 106 | goals2 = 0 | years3 = 1995–2000 | clubs3 = [[AS Monaco|Monaco]] | caps3 = 143 | goals3 = 0 | years4 = 2000–2004 | clubs4 = [[Manchester United]] | caps4 = 92 | goals4 = 0 | years5 = 2003–2004 | clubs5 = → [[Olympique de Marseille|Marseille]] (leen) | caps5 = 20 | goals5 = 0 | years6 = 2004–2006 | clubs6 = [[Olympique de Marseille|Marseille]] | caps6 = 54 | goals6 = 0 | years7 = 2006–2007 | clubs7 = [[FC Nantes|Nantes]] | caps7 = 16 | goals7 = 0 | totalcaps = 457 | totalgoals = 0 | nationalyears1 = 1991 | nationalteam1 = [[:en:France national under-21 football team|Frankryk o/21]] | nationalcaps1 = 2 | nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 1994–2006 | nationalteam2 = [[Franse nasionale sokkerspan|Frankryk]] | nationalcaps2 = 87 | nationalgoals2 = 0 }} '''Fabien Alain Barthez''' (gebore [[28 Junie]] [[1971]]) is ’n voormalige professionele [[Sokker|sokkerspeler]] wat as doelwagter gespeel het. Op klubvlak het hy in beide Frankryk en Engeland gespeel, vir Toulouse, [[Olympique de Marseille|Marseille]], [[AS Monaco|Monaco]], [[Manchester United]] en Nantes. Internasionaal het hy vir die [[Franse nasionale sokkerspan|Franse nasionale span]] gespeel, waarmee hy die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1998|FIFA Wêreldbeker 1998]], [[UEFA Europa-beker|UEFA Euro 2000]] en die [[FIFA Sokker-Konfederasiebeker in 2003|FIFA Konfederasiebeker 2003]] gewen het. Hy het sy land verteenwoordig in drie uitgawes van beide die FIFA Wêreldbeker en die UEFA Europese Kampioenskap, en hy het ook die eindstryd van die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2006|FIFA Wêreldbeker 2006]] bereik, waarna hy van internasionale sokker afgetree het. Bygenaamd Le Divin Chauve (“Die Goddelike Kalewen”), vanweë sy kenmerkende geskeerde kop, was Barthez Frankryk se speler met die meeste wedstryde in die FIFA Wêreldbeker, met 17 wedstryde by die eindrondes, en hy deel die rekord vir die meeste Wêreldbeker-skoon doele (clean sheets) saam met [[Peter Shilton]], met tien.,<ref name="Behind the World Cup record">{{cite web|url=https://www.fifa.com/worldcup/news/y=2017/m=7/news=behind-the-world-cup-record-fabien-barthez-2900993.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20170712032925/http://www.fifa.com/worldcup/news/y=2017/m=7/news=behind-the-world-cup-record-fabien-barthez-2900993.html|url-status=dead|archive-date=12 July 2017|title=Behind the World Cup record: Fabien Barthez|website=FIFA.com|date=10 July 2017|access-date=16 January 2018}}</ref><ref name="grado zero">{{cite news |author1=Fabien Barthez |date=12 July 2014 |title=Barthez, il grado zero della parata |trans-title=Barthez, the ground zero of the save |url=http://carotenuto.blogautore.repubblica.it/2014/07/12/barthez-il-grado-zero-della-parata/ |access-date=16 January 2018 |newspaper=La Repubblica |language=it}}</ref> Op klubvlak het hy die [[UEFA Champions League]] met Olympique Marseille in 1993 gewen, sowel as verskeie [[Ligue 1]]- en [[Premier League]]-titels. Nadat hy in 2007 van sokker afgetree het, het Barthez in 2008 ’n loopbaan in motorsport begin.<ref>{{cite web |url=http://www.espn.co.uk/more/sport/story/252547.html |title=Former United star Barthez wins French GT Series |date=29 October 2013 |website=ESPN |access-date=3 June 2014 |archive-date=6 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140606233437/http://www.espn.co.uk/more/sport/story/252547.html |url-status=dead }}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Barthez, Fabien}} [[Kategorie:Franse sokkerspelers]] [[Kategorie:Geboortes in 1971]] [[Kategorie:Lewende mense]] nm51bv9uuzytm1q2dzfmhfps8nehk8a 0 457559 2895092 2871824 2026-04-19T16:52:04Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895092 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Phencyclidine.svg|duimnael|Skeletstruktuur van fensiklidien]] '''Fensiklidien''' of '''fenielsikloheksielpiperidien''' ('''PCP''') is ’n sintetiese dissosiatiewe verdowingsmiddel wat algemeen as ’n straatdwelm misbruik word.<ref name="Jus2003" /> Dit word in Engels onder andere "angle dust" genoem. Dit is ’n dissosiatiewe verdowingsmiddel met beduidende gedagteveranderende effekte.<ref name="Jus2003" /> PCP kan ook [[Hallusinasie|hallusinasies]], verwronge persepsie van klank en [[Psigose|psigotiese gedrag]] veroorsaak.<ref name="nida-psy" /> As 'n straatdwelm word dit gewoonlik [[Rookgewoonte|gerook]] maar dit kan ook mondelings ingeneem, gesnuif of ingespuit word.<ref name="nida-psy" /><ref name="Bush2013" /> Dit word ook gemeng met [[dagga]] of [[tabak]].<ref name="Jus2003" /> Nadelige effekte sluit in paranoia, [[verslawing]], 'n verhoogde risiko van [[selfmoord]], en [[koma]] in gevalle van oordosis.<ref name="Bush2013" /> Terugflitse kan voorkom ten spyte van staking van gebruik.<ref name="nida-psy" /> Chemies is PCP 'n lid van die arielsikloheksielamienklas.<ref name="Zed2007" /><ref name="Mar2014" /> PCP werk hoofsaaklik as 'n NMDA-reseptor-antagonis.<ref name="Mar2014" /> PCP word meesalgemeen in die VSA gebruik.<ref name="ginad" /> Terwyl gebruik in die VSA in die 1970's<ref name="ginad" /> 'n hoogtepunt bereik het, het 'n verhoging in besoeke aan noodafdelings as gevolg van die middel tussen 2005 en 2011 plaasgevind.<ref name="Bush2013" /> Vanaf 2022 het ongeveer 0,7% van matrikulante in die VSA rapporteer dat hulle die afgelope jaar PCP gebruik het, terwyl 1,7% van mense in die VSA ouer as 25 jaar rapporteer dat hulle die middel op 'n stadium in hul lewens gebruik het.<ref name="ginad" /> {{TOClimit|3}} == Ontspanningsgebruike == [[Lêer:Phencyclidine_(PCP).jpg|regs|duimnael|Onwettige PCP in verskeie vorme is deur die [[Drug Enforcement Administration|DEA]] in beslag geneem.]] Fensiklidien is bekend vir sy vermoë om 'n dissosiatiewe toestand te veroorsaak.<ref name="ginad" /> === Effekte === Gedragseffekte hang af van die dosis. Lae dosisse veroorsaak gevoelloosheid in die ledemate en dronkenskap gekenmerk deur wankelrige, onvaste gang, onduidelike spraak, bloedbelope oë en verlies van balans. Matige dosisse (5–10 mg intranasaal, of 0,01–0,02 mg/kg intramuskulêr of intraveneus) sal pynstilling en narkose veroorsaak. Hoë dosisse kan tot [[Konvulsie|konvulsies]] lei.<ref>{{Cite journal |last=Giroux |first=C.-R. |date=1960 |title=Englewood Cliffs, Occupational information, by C.L. Shartel, Prentice-Hall Inc., Englewood Cliffs, Third Edition, 1959. |url=https://doi.org/10.7202/1022041ar |journal=Relations industrielles |volume=15 |issue=2 |pages=276 |doi=10.7202/1022041ar |issn=0034-379X}}</ref> Die middel word dikwels onwettig onder swak omstandighede vervaardig; dit beteken dat gebruikers nie weet watter dosisse hulle kry nie.<ref>{{Cite web|url=https://faculty.washington.edu/chudler/pcp.html|title=Neuroscience for Kids - PCP|website=faculty.washington.edu|access-date=2026-01-23}}</ref> Sielkundige effekte sluit in ernstige veranderinge in liggaamsbeeld, verlies van ego-grense, paranoia en depersonalisering. Psigose, agitasie en disforie, hallusinasies, dowwe visie, euforie en selfmoordimpulse word ook gerapporteer, sowel as af en toe aggressiewe gedrag.<ref>{{Cite journal |last=Giroux |first=C.-R. |date=1960 |title=Englewood Cliffs, Occupational information, by C.L. Shartel, Prentice-Hall Inc., Englewood Cliffs, Third Edition, 1959. |url=https://doi.org/10.7202/1022041ar |journal=Relations industrielles |volume=15 |issue=2 |pages=276 |doi=10.7202/1022041ar |issn=0034-379X}}</ref><ref>{{Cite book |last=Inciardi |first=James A. |title=The war on drugs II: the continuing epic of heroin, cocaine, crack, crime, AIDS, and public policy |date=1992 |publisher=Mayfield Pub. Co |isbn=978-1-55934-016-8 |location=Mountain View, Calif}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Bey |first=Tareg |last2=Patel |first2=Anar |date=2007-02 |title=Phencyclidine intoxication and adverse effects: a clinical and pharmacological review of an illicit drug |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2859735/ |journal=The California Journal of Emergency Medicine |volume=8 |issue=1 |pages=9–14 |issn=1948-3392 |pmc=2859735 |pmid=20440387}}</ref> PCP kan ook gevoelens van sterkte, krag en onkwesbaarheid veroorsaak sowel as 'n verdovende effek op die gees.<ref name="nida-psy" /> Studies deur die Amerikaanse ''Drug Abuse Warning Network'' in die 1970's wys dat mediaberigte oor PCP-geïnduseerde geweld grootliks oordrewe is en dat voorvalle van geweld ongewoon is en dikwels beperk is tot individue met reputasies vir aggressie ongeag dwelmgebruik.<ref name="Inciardi" /> {{Page reference|48}}Alhoewel dit ongewoon is, gevalle van PCP-bedwelmde individue wat op 'n onvoorspelbare wyse optree, moontlik gedryf deur hul delusies of hallusinasies, is all gepubliseer.<ref name="Morgan">{{Cite journal |vauthors=Morgan JP, Kagan D |date=July 1980 |title=The Dusting of America: The Image of Phencyclidine (PCP) in the Popular Media |journal=Journal of Psychedelic Drugs |volume=12 |issue=3–4 |pages=195–204 |doi=10.1080/02791072.1980.10471426 |pmid=7431414}}</ref> Ander algemeen aangehaalde voorvalle sluit in eiendomskade en selfverminking van verskillende tipes, as voorbeeld om jou eie tande uit te trek.<ref name="Inciardi" /> {{Page reference|48}}<ref name="Morgan" /> Hierdie effekte is nie in die medisinale gebruik daarvan in die 1950's en 1960's opgemerk nie, maar verslae van fisiese geweld op PCP is dikwels as ongegrond bewys.<ref name="brecher">{{Cite journal |vauthors=Brecher M, Wang BW, Wong H, Morgan JP |date=December 1988 |title=Phencyclidine and violence: clinical and legal issues |journal=Journal of Clinical Psychopharmacology |volume=8 |issue=6 |pages=397–401 |doi=10.1097/00004714-198812000-00003 |pmid=3069880 |s2cid=33659160}}</ref><ref name="wish">{{Cite journal |vauthors=Wish ED |year=1986 |title=PCP and crime: just another illicit drug? |journal=NIDA Research Monograph |volume=64 |pages=174–89 |pmid=3086733}}</ref> Ontspanningsdosisse van die middel sal ook soms 'n psigotiese toestand veroorsaak, met emosionele en kognitiewe inkorting wat lyk soos 'n [[skisofrenie]]se episode.<ref name="nida-psy" /><ref name="Bush2013" /> Gebruikers rapporteer oor die algemeen dat hulle losgemaak voel van realiteit.<ref name="Bush2013" /> Simptome word opgesom deur die Englse mnemoniese: ''RED DANES'': ''rage'' (woede), eriteem (rooiheid van die vel), verwyde pupille, delusies, geheueverlies), ''nystagmus'' (nistagmus (ossillasie van die oogbal wanneer dit lateraal beweeg)), ''excitation'' (opwekking) en ''skin dryness'' (droogheid van die vel).<ref name="nida-psy" /> === Verslawing === PCP word self toegedien en veroorsaak ΔFosB- uitdrukking in die D1-tipe medium stekelrige neurone van die nucleus accumbens,<ref name="NHM-PCP and ketamine">{{Cite journal |vauthors=Bertron JL, Seto M, Lindsley CW |date=October 2018 |title=DARK Classics in Chemical Neuroscience: Phencyclidine (PCP) |journal=ACS Chemical Neuroscience |volume=9 |issue=10 |pages=2459–2474 |doi=10.1021/acschemneuro.8b00266 |pmid=29953199 |s2cid=49603581}}</ref><ref name="PCP ΔFosB">{{Cite journal |vauthors=Helman RS, Habal R |date=October 6, 2008 |title=Phencyclidine Toxicity |url=http://www.emedicine.com/med/TOPIC1813.HTM |journal=[[eMedicine]]}} Retrieved on November 3, 2008.</ref> en gevolglik is oormatige PCP-gebruik bekend om [[verslawing]] te veroorsaak.<ref name="NHM-PCP and ketamine" /> PCP se lonende en versterkende effekte word ten minste gedeeltelik gemedieer deur die NMDA-reseptore in die glutamaterge insette na D1-tipe medium stekelrige neurone in die nucleus accumbens te blokkeer.<ref name="NHM-PCP and ketamine" /> PCP het in dierestudies gebewys dat dit gekondisioneerde plek-aversie en gekondisioneerde plek-voorkeur veroorsaak.<ref name="nida-psy" /> === Skisofrenie === 'n Wetenskaplike oorsig in 2019 het bevind dat die oorgangskoers van 'n diagnose van hallusinogeen-geïnduseerde psigose (wat PCP ingesluit het) na die van skisofrenie 26% was. Dit was laer as [[dagga]] -geïnduseerde psigose (34%), maar hoër as [[Amfetamien|amfetamien-]] (22%), [[Opioïed|opioïed-]] (12%), [[Alkohol|alkohol-]] (10%) en kalmeermiddel -geïnduseerde (9%) psigoses. In vergelyking is die oorgangskoers na skisofrenie vir "kort, atipiese en nie andersins gespesifiseerde" psigose gevind as 36%.<ref name="nida-psy" /> === Metodes van toediening === PCP het verskeie toedieningsroetes. Meestal word die poeiervorm van die middel gesnuif. PCP kan ook oraal ingeneem word, subkutaan of intraveneus ingespuit word, of saam met dagga of sigarette gerook word.<ref name="Bertron_2018">{{Cite journal |vauthors=Bertron JL, Seto M, Lindsley CW |date=October 2018 |title=DARK Classics in Chemical Neuroscience: Phencyclidine (PCP) |journal=ACS Chemical Neuroscience |volume=9 |issue=10 |pages=2459–2474 |doi=10.1021/acschemneuro.8b00266 |pmid=29953199 |s2cid=49603581}}</ref> * PCP kan ingeneem word deur om dit te rook. "Fry" en "sherm" is straatterme vir dagga- of tabaksigaret wat in PCP gedoop en dan gedroog word.<ref name="nida-psy" /> * PCP-hidrochloried kan geïnsuffleer (gesnuif) word, afhangende van die suiwerheid. Dit word meestal "''angel dust''" genoem.<ref name="Bertron_2018">{{Cite journal |vauthors=Bertron JL, Seto M, Lindsley CW |date=October 2018 |title=DARK Classics in Chemical Neuroscience: Phencyclidine (PCP) |journal=ACS Chemical Neuroscience |volume=9 |issue=10 |pages=2459–2474 |doi=10.1021/acschemneuro.8b00266 |pmid=29953199 |s2cid=49603581}}</ref> * 'n Mondpil kan ook saamgepers word uit die poeiervorm van die middel; ander dwelms kan bygevoeg word. Dit word gewoonlik na verwys as 'n "''peace pill''".<ref name="Bertron_2018" /> * Die vrye basis is hidrofobies en kan deur die vel en slymvliese geabsorbeer word (dikwels onbedoeld). Hierdie vorm van die middel word algemeen "wack" genoem.<ref name="Bertron_2018" /> Mediese behandeling van PCP-vergiftiging bestaan meestal uit ondersteunende versorging. Monitoring van asemhaling, sirkulasie en liggaamstemperatuur en in die vroeë stadiums, behandeling van psigiatriese simptome.<ref name="eMedicine">{{Cite journal |vauthors=Helman RS, Habal R |date=October 6, 2008 |title=Phencyclidine Toxicity |url=http://www.emedicine.com/med/TOPIC1813.HTM |journal=[[eMedicine]]}} Retrieved on November 3, 2008.</ref><ref name="Goldfrank">{{Cite book |title=Goldfrank's Toxicologic Emergencies |vauthors=Olmedo R |publisher=[[McGraw-Hill]] |year=2002 |isbn=978-0-07-136001-2 |veditors=Goldfrank LR, Flomenbaum NE, Lewin NA, Howland MA, Hoffman RS, Nelson LS |location=New York |pages=1034–1041 |chapter=Chapter 69: Phencyclidine and ketamine |chapter-url=https://books.google.com/books?id=HVYyRsuUEc0C&pg=PA1041}}</ref><ref name="Milhorn">{{Cite journal |vauthors=Milhorn HT |date=Apr 1991 |title=Diagnosis and management of phencyclidine intoxication |journal=American Family Physician |volume=43 |issue=4 |pages=1293–302 |pmid=2008817}}</ref> Bensodiasepiene, soos lorasepam, is die middels van keuse om agitasie en aanvalle te beheer (wanneer dit nodig is).Tipiese antipsigotika soos fenotiasiene en haloperidol is gebruik om psigotiese simptome te beheer, maar kan baie ongewenste newe-effekte veroorsaak – soos distonie – en hul gebruik word dus nie meer verkies nie; fenotiasiene is besonder riskant, aangesien hulle die aanvalsdrempel kan verlaag, hipertermie kan vererger en die anticholinergiese effekte van PCP kan versterk word.<ref name="eMedicine" /><ref name="Goldfrank" /> As 'n antipsigotikum moet gegeë word duer intramuskulêr inspuiting is haloperidol aanbeveel.<ref name="Milhorn" /><ref name="nida-psy" /><ref name="Bush2013" /> geforseerde suurdiurese (met [[ammoniumchloried]] of, veiliger, askorbiensuur ) kan die klaringstempo van PCP uit die liggaam verhoog, en was in die verlede kontroversieel aanbeveel as 'n dekontaminasiemaatreël.<ref name="eMedicine">{{Cite journal |vauthors=Helman RS, Habal R |date=October 6, 2008 |title=Phencyclidine Toxicity |url=http://www.emedicine.com/med/TOPIC1813.HTM |journal=[[eMedicine]]}} Retrieved on November 3, 2008.</ref><ref name="Goldfrank">{{Cite book |title=Goldfrank's Toxicologic Emergencies |vauthors=Olmedo R |publisher=[[McGraw-Hill]] |year=2002 |isbn=978-0-07-136001-2 |veditors=Goldfrank LR, Flomenbaum NE, Lewin NA, Howland MA, Hoffman RS, Nelson LS |location=New York |pages=1034–1041 |chapter=Chapter 69: Phencyclidine and ketamine |chapter-url=https://books.google.com/books?id=HVYyRsuUEc0C&pg=PA1041}}</ref><ref name="Milhorn">{{Cite journal |vauthors=Milhorn HT |date=Apr 1991 |title=Diagnosis and management of phencyclidine intoxication |journal=American Family Physician |volume=43 |issue=4 |pages=1293–302 |pmid=2008817}}</ref> Dit is nou bekend dat net slegs 10% van 'n dosis PCP deur die niere verwyder word, verhoogde urienklaring van min belang sou maak; verder is [[Suur|urienversuring]] gevaarlik, aangesien dit asidose kan veroorsaak en rabdomiolise (spierafbraak) kan vererger, 'n nie-ongewone manifestasie van PCP-toksisiteit.<ref name="eMedicine" /><ref name="Goldfrank" /> == Farmakologie == === Farmakodinamika === {| class="wikitable floatright" style="font-size:small;" |+Fensiklidien<ref name="PDSP">{{Cite web|url=https://kidbdev.med.unc.edu/databases/pdsp.php?knowID=0&kiKey=&receptorDD=&receptor=&speciesDD=&species=&sourcesDD=&source=&hotLigandDD=&hotLigand=&testLigandDD=&testFreeRadio=testFreeRadio&testLigand=phencyclidine&referenceDD=&reference=&KiGreater=&KiLess=&kiAllRadio=all&doQuery=Submit+Query|title=PDSP K_i Database|authorlink=Bryan Roth|website=Psychoactive Drug Screening Program (PDSP)|publisher=University of North Carolina at Chapel Hill and the United States National Institute of Mental Health|access-date=14 August 2017}}</ref><ref name="pmid29953199">{{Cite journal |vauthors=Berton JL, Seto M, Lindsley CW |date=June 2018 |title=DARK Classics in Chemical Neuroscience: Phencyclidine (PCP) |journal=ACS Chem Neurosci |volume=9 |issue=10 |pages=2459–2474 |doi=10.1021/acschemneuro.8b00266 |pmid=29953199 |s2cid=49603581}}</ref> !Plek !K_i (nM) !Aksie !Spesies !Verw |- |'''NMDA''' |'''59''' |'''Antagonis''' |'''Mense''' |<ref name="pmid23527166">{{Cite journal |vauthors=Roth BL, Gibbons S, Arunotayanun W, Huang XP, Setola V, Treble R, Iversen L |year=2013 |title=The ketamine analogue methoxetamine and 3- and 4-methoxy analogues of phencyclidine are high affinity and selective ligands for the glutamate NMDA receptor |journal=PLOS ONE |volume=8 |issue=3 |bibcode=2013PLoSO...859334R |doi=10.1371/journal.pone.0059334 |pmc=3602154 |pmid=23527166 |doi-access=free}}</ref><ref name="pmid7968938" /> |- |MOR |>10 000 |{{Afkorting|ND|No data}} |Mense |<ref name="pmid23527166" /> |- |DOR |>10 000 |{{Afkorting|ND|No data}} |Mense |<ref name="pmid23527166" /> |- |KOR |>10 000 |{{Afkorting|ND|No data}} |Mense |<ref name="pmid23527166" /> |- |NOP |>10 000 |{{Afkorting|ND|No data}} |Mense |<ref name="pmid23527166" /> |- |σ₁ |>10 000 |agonis |proefkonyn |<ref name="pmid23527166" /><ref name="pmid24257811">{{Cite journal |vauthors=Frohlich J, Van Horn JD |year=2014 |title=Reviewing the ketamine model for schizophrenia |journal=J. Psychopharmacol. (Oxford) |volume=28 |issue=4 |pages=287–302 |doi=10.1177/0269881113512909 |pmc=4133098 |pmid=24257811}}</ref> |- |'''σ₂''' |'''136''' |'''agonis''' |'''Rot''' |<ref name="pmid23527166" /> |- |D₂ |>10 000 |{{Afkorting|ND|No data}} |Mense |<ref name="pmid23527166" /> |- |&nbsp;&nbsp;'''D₂^High''' |'''2,7–4,3'''<br /><br />'''144 (EC₅₀)''' |'''Gedeeltelike Agonis''' |'''Rot/mense'''<br /><br />'''Mense''' |<ref name="pmid18720422">{{Cite journal |vauthors=Seeman P, Guan HC |year=2008 |title=Phencyclidine and glutamate agonist LY379268 stimulate dopamine D2High receptors: D2 basis for schizophrenia |journal=Synapse |volume=62 |issue=11 |pages=819–28 |doi=10.1002/syn.20561 |pmid=18720422 |s2cid=206519749}}</ref><ref name="pmid12232776">{{Cite journal |vauthors=Kapur S, Seeman P |year=2002 |title=NMDA receptor antagonists ketamine and PCP have direct effects on the dopamine D(2) and serotonin 5-HT(2)receptors-implications for models of schizophrenia |journal=Mol. Psychiatry |volume=7 |issue=8 |pages=837–44 |doi=10.1038/sj.mp.4001093 |pmid=12232776 |doi-access=free}}</ref><br /><br /><ref name="pmid19391150">{{Cite journal |vauthors=Seeman P, Guan HC, Hirbec H |year=2009 |title=Dopamine D2High receptors stimulated by phencyclidines, lysergic acid diethylamide, salvinorin A, and modafinil |journal=Synapse |volume=63 |issue=8 |pages=698–704 |doi=10.1002/syn.20647 |pmid=19391150 |s2cid=17758902}}</ref> |- |5-HT_2A |>10 000 |{{Afkorting|ND|No data}} |Mense |<ref name="pmid23527166" /> |- |5-HT_2A^High |≥5 000 |'''Gedeeltelike Agonis''' |Rot |<ref name="pmid12232776" /><ref name="pmid11343613">{{Cite journal |vauthors=Rabin RA, Doat M, Winter JC |year=2000 |title=Role of serotonergic 5-HT2A receptors in the psychotomimetic actions of phencyclidine |journal=Int. J. Neuropsychopharmacol. |volume=3 |issue=4 |pages=333–338 |doi=10.1017/S1461145700002091 |pmid=11343613 |doi-access=free}}</ref> |- |SERT |2 234 |Inhibeerder |Mense |<ref name="pmid23527166" /> |- |NET |>10 000 |Inhibeerder |Mense |<ref name="pmid23527166" /> |- |DAT |>10 000 |Inhibeerder |Mense |<ref name="pmid23527166" /> |- |PCP₂ |'''154''' |agonis |'''Mense''' |<ref name="pmid7968938">{{Cite journal |vauthors=Rothman RB |year=1994 |title=PCP site 2: a high affinity MK-801-insensitive phencyclidine binding site |url=https://zenodo.org/record/1258623 |journal=Neurotoxicol Teratol |volume=16 |issue=4 |pages=343–53 |bibcode=1994NTxT...16..343R |doi=10.1016/0892-0362(94)90022-1 |pmid=7968938}}</ref> |- |[³H]<abbr>5-HT</abbr> uptake |1 424 (IC₅₀) |Inhibeerder |Rot |<ref name="pmid8134901">{{Cite journal |vauthors=Goodman CB, Thomas DN, Pert A, Emilien B, Cadet JL, Carroll FI, Blough BE, Mascarella SW, Rogawski MA, Subramaniam S |year=1994 |title=RTI-4793-14, a new ligand with high affinity and selectivity for the (+)-MK801-insensitive [3H]1-]1-(2-thienyl)cyclohexyl]piperidine binding site (PCP site 2) of guinea pig brain |url=https://zenodo.org/record/1229378 |journal=Synapse |volume=16 |issue=1 |pages=59–65 |doi=10.1002/syn.890160107 |pmid=8134901 |s2cid=19829696}}</ref> |- |[3H]NIS binding |16 628 (IC₅₀) |Inhibeerder |Rot |<ref name="pmid8134901" /> |- |[3H]DA uptake |'''347 (IC₅₀)''' |'''Inhibeerder''' |'''Rot''' |<ref name="pmid8134901" /> |- |[3H]CFT binding |1 547 (IC₅₀) |Inhibeerder |Rot |<ref name="pmid8134901" /> |- class="sortbottom" | colspan="5" style="width: 1px;" |Waardes is Ki (nM). Hoe kleiner die waarde, hoe sterker bind die middel aan die plek. |} PCP is welbekend vir sy primêre werking op die NMDA-reseptor, 'n ionotropiese glutamaatreseptor.<ref name="nida-psy" /><ref name="pmid19391150">{{Cite journal |vauthors=Seeman P, Guan HC, Hirbec H |year=2009 |title=Dopamine D2High receptors stimulated by phencyclidines, lysergic acid diethylamide, salvinorin A, and modafinil |journal=Synapse |volume=63 |issue=8 |pages=698–704 |doi=10.1002/syn.20647 |pmid=19391150 |s2cid=17758902}}</ref> Daarom PCP 'n nie-kompeterende NMDA-reseptor-antagonis. Die rol van NMDAR-antagonisme in die effek van PCP, [[ketamien]] en ander dissosiatiewe middels is die eerste keer in die vroeë 1980's deur David Lodge<ref name="Bush2013" /> en kollegas gepubliseer.<ref name="Morris2014" /> Ander NMDA-reseptor-antagoniste sluit in [[ketamien]],<ref name="Caddy2010">{{Cite journal |vauthors=Caddy C, Giaroli G, White TP, Shergill SS, Tracy DK |date=April 2014 |title=Ketamine as the prototype glutamatergic antidepressant: pharmacodynamic actions, and a systematic review and meta-analysis of efficacy |journal=Therapeutic Advances in Psychopharmacology |volume=4 |issue=2 |pages=75–99 |doi=10.1177/2045125313507739 |pmc=3952483 |pmid=24688759}}</ref> tiletamien,<ref name="Bush2013" /> dekstrometorfan,<ref name="Burns">{{Cite journal |vauthors=Burns JM, Boyer EW |year=2013 |title=Antitussives and substance abuse |journal=Substance Abuse and Rehabilitation |volume=4 |pages=75–82 |doi=10.2147/SAR.S36761 |pmc=3931656 |pmid=24648790 |doi-access=free}}</ref> [[Distikstofmonoksied|stikstofoksied]] en disosilpien (MK-801). Navorsing wys ook dat PCP nikotienasetielcholienreseptore (nAChR'e) onder andere meganismes inhibeer. Analoë van PCP toon wisselende sterkte by nACh-reseptore<ref name="nida-psy" /> en NMDA-reseptore.<ref name="Bush2013" /> Bevindinge toon dat presinaptiese nAChR'e en NMDA-reseptor-interaksies die postsinaptiese maturasie van glutamaterge sinapse beïnvloed en gevolglik sinaptiese ontwikkeling en plastisiteit in die brein beïnvloed.<ref name="Bush2013" /> Hierdie effekte kan lei tot inhibisie van opwindende glutamaataktiwiteit in sekere breinstreke soos die hippokampus<ref name="Bush2013" /> en serebellum,<ref name="Bush2013" /> wat moontlik tot amnesie kan lei as een van die gevolge van langtermyn gebruik. Akute effekte op die serebellum manifesteer as veranderinge in bloeddruk, asemhalingstempo, polsslag en verlies aan spierkoördinasie tydens vergiftiging.<ref name="NIH2016Hal">{{cite web|url=https://www.drugabuse.gov/publications/drugfacts/hallucinogens|title=Hallucinogens|date=January 2016|publisher=[[National Institute on Drug Abuse]]|access-date=20 February 2018}}</ref> PCP, soos ketamien, tree ook op as 'n potent [[dopamien]] _D2 ^High- reseptor gedeeltelike agonis in rotbreinhomogenaat<ref name="pmid19391150">{{Cite journal |vauthors=Seeman P, Guan HC, Hirbec H |year=2009 |title=Dopamine D2High receptors stimulated by phencyclidines, lysergic acid diethylamide, salvinorin A, and modafinil |journal=Synapse |volume=63 |issue=8 |pages=698–704 |doi=10.1002/syn.20647 |pmid=19391150 |s2cid=17758902}}</ref> en het affiniteit vir die menslike gekloonde _D2 ^High- reseptor.<ref name="D2 in ketamine and pcp">{{Cite journal |vauthors=Seeman P, Ko F, Tallerico T |date=September 2005 |title=Dopamine receptor contribution to the action of PCP, LSD and ketamine psychotomimetics |journal=Molecular Psychiatry |volume=10 |issue=9 |pages=877–883 |doi=10.1038/sj.mp.4001682 |pmid=15852061 |doi-access=free}}</ref> Hierdie aktiwiteit kan geassosieer word met som van die ander meer psigotiese kenmerke van PCP-vergiftiging, wat bewys word deur die suksesvolle gebruik van _D2 -reseptor-antagoniste (soos haloperidol) in die behandeling van PCP-psigose.<ref name="nida-psy" /> In aansluiting by sy goed geondersoekte interaksies met NMDA-reseptore, is daar ook bewyse dat PCP dopamienheropname inhibeer, en lei daarby tot verhoogde ekstrasellulêre vlakke van dopamien en dus verhoogde dopaminerge neurotransmissie.<ref name="nida-psy" /> PCP het baie min affiniteit vir die menslike monoamientransporteerders, en ook die dopamientransporteerder (DAT).<ref name="pmid23527166">{{Cite journal |vauthors=Roth BL, Gibbons S, Arunotayanun W, Huang XP, Setola V, Treble R, Iversen L |year=2013 |title=The ketamine analogue methoxetamine and 3- and 4-methoxy analogues of phencyclidine are high affinity and selective ligands for the glutamate NMDA receptor |journal=PLOS ONE |volume=8 |issue=3 |bibcode=2013PLoSO...859334R |doi=10.1371/journal.pone.0059334 |pmc=3602154 |pmid=23527166 |doi-access=free}}</ref> In plaas daarvan kan die inhibisie van monoamienheropname gemedieer word deur interaksies met allosteriese plekke op die monoamientransporteerders.<ref name="pmid23527166" /> PCP is veral 'n hoë- affiniteitsligand van die PCP-plek 2 (_Ki = 154&nbsp;nM), 'n nie-goed-gekarakteriseerde plek wat geassosieer word met monoamienheropname-inhibisie.<ref name="pmid7968938">{{Cite journal |vauthors=Rothman RB |year=1994 |title=PCP site 2: a high affinity MK-801-insensitive phencyclidine binding site |url=https://zenodo.org/record/1258623 |journal=Neurotoxicol Teratol |volume=16 |issue=4 |pages=343–53 |bibcode=1994NTxT...16..343R |doi=10.1016/0892-0362(94)90022-1 |pmid=7968938}}</ref> Studies op rotte wys dat PCP indirek met opioïedreseptore (endorfien en enkefalien) interaksie het om pynstilling te veroorsaak.<ref name="nida-psy" /> ’n Bindingsstudie het PCP by 56 bindingsplekke geëvalueer, insluitend neurotransmitterreseptore en -vervoerders, en bevind dat PCP Ki-waardes van >10 000 nM by alle plekke gehad het, behalwe by die dizocilpien- (MK-801) bindingsplek van die NMDA-reseptor (Ki = 59 nM), die σ₂-reseptor (PC12) (Ki = 136 nM), en die serotonienvervoerder (Ki = 2 234 nM).<ref name="pmid23527166" /> Die studie het veral Ki-waardes van >10 000 nM aangetoon vir die D₂-reseptor, die opioïedreseptore, die σ₁-reseptor, asook die dopamien- en noradrenalienvervoerders.<ref name="pmid23527166" /> Hierdie bevindings dui daarop dat PCP ’n hoog selektiewe ligand is vir die NMDA-reseptor (NMDAR) en die σ₂-reseptor.¹<ref name="pmid23527166" /> Daar word egter ook voorgestel dat PCP met allosteriese bindingsplekke op die monoamienvervoerders kan interaksie hê, wat kan lei tot inhibisie van monoamien-heropname.<ref name="pmid23527166" /> === Meganisme van aksie === Fensiklidien is 'n nie-kompeterende NMDA-reseptorantagonis wat die aktiwiteit van die NMDA-reseptor blokkeer om narkose en pynstilling te veroorsaak sonder om kardiorespiratoriese depressie te veroorsaak.<ref name="drugbank">{{Cite web|url=https://www.drugbank.ca/drugs/DB03575|title=Phencyclidine|website=www.drugbank.ca|access-date=28 January 2019}}</ref><ref name="beyT" /> NMDA is 'n eksitatoriese reseptor in die brein. Wanneer dit normaalweg geaktiveer word, tree die reseptor op as 'n ioonkanaal en is daar 'n instroming van positiewe ione deur die kanaal om senuweesel-depolarisasie te veroorsaak. Fensiklidien inhibeer die NMDA-reseptor deur te bind aan die spesifieke PCP-bindingsplek wat binne die ioonkanaal geleë is.<ref name="nida-psy" /> Die PCP-bindingsplek is naby die magnesiumblokkeringsplek, wat die soortgelyke inhiberende effekte kan verklaar.<ref name="Kohrs_1998">{{Cite journal |vauthors=Kohrs R, Durieux ME |date=November 1998 |title=Ketamine: teaching an old drug new tricks |journal=Anesthesia and Analgesia |volume=87 |issue=5 |pages=1186–1193 |doi=10.1097/00000539-199811000-00039 |pmid=9806706 |doi-access=free}}</ref> Binding by die PCP-plek word gemedieer deur twee nie-kovalente interaksies binne die reseptor: waterstofbinding en hidrofobiese interaksies.<ref name="Bush2013" /> Binding word ook beheer deur die poortmeganisme van die ioonkanaal. Omdat die PCP-plek binne die ioonkanaal geleë is, moet 'n koagonis soos glisien bind en die kanaal oopmaak sodat PCP kan binnedring, aan die PCP-plek kan bind en die kanaal kan blokkeer.<ref name="Bush2013" /> ==== Neurotoksisiteit ==== Sommige studies het bevind dat PCP, soos ander NMDA-reseptor-antagoniste, 'n soort breinskade genaamd Olney se letsels in rotte kan veroorsaak.<ref name="nida-psy" /><ref name="Bush2013" /> Studies wat op rotte gedoen is, het gebewys dat hoë dosisse van die NMDA-reseptor-antagonis disosilpien veroorsaak het dat omkeerbare [[Vakuool|vakuole]] in sekere streke van die rotte se breine vorm. Alle studies van Olney se letsels is slegs op nie-menslike diere uitgevoer en is moontlik nie op mense van toepassing nie. Een ongepubliseerde studie deur Frank Sharp het gewys geen skade deur die NMDA-antagonis ketamien, 'n struktureel soortgelyke middel, Gegee teen dosisse ver bo die ontspanningsvlak,<ref name="Bush2013" /> maar omdat die studie nooit gepubliseer is nie, is die geldigheid daarvan omstrede. PCP-gebruik kan ook skisofrenieagtige veranderinge veroorsaak in die vlakke van N‑asetielaspartaat en N‑asetielaspartylglutamaat in die rotbrein, wat waarneembaar is in beide lewende rotte en tydens nekropsie van breinweefsel.<ref name="psychotic_PCP_rats">{{Cite journal |vauthors=Reynolds LM, Cochran SM, Morris BJ, Pratt JA, Reynolds GP |date=March 2005 |title=Chronic phencyclidine administration induces schizophrenia-like changes in N-acetylaspartate and N-acetylaspartylglutamate in rat brain |journal=Schizophrenia Research |volume=73 |issue=2–3 |pages=147–152 |doi=10.1016/j.schres.2004.02.003 |pmid=15653257 |s2cid=1651693}}</ref> Dit veroorsaak ook simptome by mense wat skisofrenie naboots.<ref name="nida-psy" /> PCP-gebruik het nie net simptome soortgelyk aan skisofrenie veroorsaak nie, maar dit het ook [[Elektroënsefalografie|elektro-ensefalogramveranderinge]] in die talamokortikale pad (verhoogde deltagolwe, verlaagde alfagolwe) en in die hippokampus (verhoogde theta-uitbarstings) wat soortgelyk is aan dié in skisofrenie.<ref name="Lodge_2015">{{Cite journal |vauthors=Lodge D, Mercier MS |date=September 2015 |title=Ketamine and phencyclidine: the good, the bad and the unexpected |journal=British Journal of Pharmacology |volume=172 |issue=17 |pages=4254–4276 |doi=10.1111/bph.13222 |pmc=4556466 |pmid=26075331}}</ref> PCP-geïnduseerde toename in dopamienvrystelling kan ’n skakel vorm tussen die NMDA- en dopamienhipoteses van skisofrenie..<ref name="Bush2013" /> === Farmakokinetika === [[Lêer:PCP2PCandPOPERIDINE.png|class=skin-invert-image|duimnael|Omskakeling van PCP na PC en piperidien deur hitte.]] PCP is water- en lipiedoplosbaar en word gevolglik vinnig deur die liggaam versprei.<ref name="Kohrs_1998">{{Cite journal |vauthors=Kohrs R, Durieux ME |date=November 1998 |title=Ketamine: teaching an old drug new tricks |journal=Anesthesia and Analgesia |volume=87 |issue=5 |pages=1186–1193 |doi=10.1097/00000539-199811000-00039 |pmid=9806706 |doi-access=free}}</ref> PCP word gemetaboliseer in PCHP, PPC en PCAA. Die middel word 90% gemetaboliseer deur [[Redoksreaksie|oksidatiewe]] hidroksilering in die [[lewer]] tydens die eerste-passasie-metabolisme. Metaboliete word glukuronideer en in die [[urine]] [[Uitskeiding|uitgeskei]]. Ongeveer 9% van die ingeneemde PCP word in sy onveranderde vorm uitgeskei.<ref name="beyT" /> Wanneer dit gerook word, word van die middel deur hitte afgebreek in 1-fenielsiklohekseen (PC) en piperidien. Die tydsduur voordat die effekte van PCP manifesteer, hang af van die toedieningsroete. By inaseming tree die aanvang van werking binne 2–5 minute op, terwyl die effekte ná mondelinge inname eers na 15 tot 60 minute kan voorkom.<ref name="beyT" /> == Chemie == PCP is 'n arielsikloheksielamien. === Analoë === [[Lêer:ACHA_SAR.png|regs|class=skin-invert-image|duimnael|228x228px|Moontlike analoë van PCP]] Minder as 30 verskillende analoë van PCP is gerapporteerd as 'n straatdwelm gedurende die 1970's en 1980's, in die Verenigde State.<ref name="Morris2014" /> Slegs 'n paar van hierdie analoë is wyd gebruik, insluitend rolisiklidien (PCPy), etisiklidien (PCE) en tenoisiklidien (TCP).<ref name="Morris2014" /> Minder algemene analoë sluit in 3-HO-PCP, 3-MeO-PCMo en 3-MeO-PCP. Die veralgemeende strukturele motief wat vereis word vir PCP-agtige aktiwiteit is afgelei van struktuur-aktiwiteit-verhoudingsstudies van PCP-derivate. Al hierdie derivate deel waarskynlik sommige van hul psigoaktiewe effekte met PCP self, hoewel 'n reeks sterktes en verskillende potensië en wisselende kombinasies van verdowende, dissosiatiewe en stimulerende effekte voorkom, afhangende van die spesifieke middel en sy substituente. In die Verenigde State sou al hierdie verbindings as beheerde stof-analoë van PCP beskou word onder die ''Federal Analogue Act'' en is dus onwettige dwelms as dit vir menslike gebruik verkoop word.<ref name="nida-psy" /><ref name="Bush2013" /> == Geskiedenis == Fensieklidien is aanvanklik in 1926 deur {{Intertaalskakel|Arthur Kötz|de}} ontdek. en sy student Paul Merkel as 'n produk van 'n Grignard-reaksie van 1-piperidinosikloheksankarbonitriel.<ref name="Kötz_1926" /> Dit is weer in 1956 deur die chemikus H Victor Maddox gesintetiseer en as 'n verdowingsmiddel op die mark gebring deur die farmaseutiese maatskappy Parke-Davis, nou 'n filiaal van [[Pfizer]].<ref name="Lodge_2015">{{Cite journal |vauthors=Lodge D, Mercier MS |date=September 2015 |title=Ketamine and phencyclidine: the good, the bad and the unexpected |journal=British Journal of Pharmacology |volume=172 |issue=17 |pages=4254–4276 |doi=10.1111/bph.13222 |pmc=4556466 |pmid=26075331}}</ref><ref name="Zed2007" /><ref name="nida-psy" /><ref name="Kötz_1926" /><ref name="Lindgren 1983 61–73">{{Cite book |title=Toxicology in the Use, Misuse, and Abuse of Food, Drugs, and Chemicals |vauthors=Lindgren JE, Holmstedt B |publisher=Springer Berlin Heidelberg |year=1983 |isbn=978-3-540-12392-7 |series=Archives of Toxicology |volume=6 |location=Berlin, Heidelberg |pages=61–73 |chapter=Guide to the Analysis of Phencyclidine and its Metabolites in Biological Material |doi=10.1007/978-3-642-69083-9_10 |issn=0171-9750 |pmid=6578750}}</ref> Die gebruik daarvan by mense is in 1965 in die VSA verbied weens die hoë voorkoms van newe-effekte, terwyl die gebruik daarvan by diere in 1978 verbied is<ref name="Jus2003" /><ref name="Zed2007" /><ref name="Tas2015">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=l2KRBgAAQBAJ&pg=PT4843 |title=Psychiatry, 2 Volume Set |vauthors=Tasman A, Kay J, Lieberman JA, First MB, Riba M |publisher=John Wiley & Sons |year=2015 |isbn=978-1-118-75336-1 |page=4943 |via=Google Books}}</ref> Daarbenewens is [[ketamien]] ontdek wat as ’n verdowingsmiddel beter verdra is.<ref name="Tas2015" /> == Samelewing en kultuur == === Regulasie === PCP is 'n ''Schedule II'' stof in die VSA. Die ''Administrative Controlled Substances Code Number'' (ACSCN) vir PCP is 7471.<ref name="nida-psy" /> Die fabrikasiekwota vir 2014 was {{Convert|19|g}}.<ref name="Bush2013" /> Dit is 'n Bylae I-dwelm volgens die ''Controlled Drugs and Substances act'' in Kanada, 'n Lys I-dwelm volgens die Opiumwet in [[Nederland]], en 'n Klas A- stof in die Verenigde Koninkryk.<ref name="Bush2013" /> === Gebruiksfrekwensie === PCP het in die 1960's as 'n ontspanningsdwelm in groot stede in die VSA begin verskyn.<ref name="Bush2013" /> In 1978 het ''People-'' tydskrif en [[Mike Wallace]] van die televisie-nuusprogram ''60 Minutes'' PCP die land se "nommer een dwelmprobleem". Alhoewel die ontspanningsgebruik van die dwelm nog altyd relatief laag was, het dit in die 1980's aansienlik begin duidelik en merkbaar gedaal. In opnames het die aantal hoërskoolleerlinge wat erken het dat hulle PCP ten minste een keer probeer het, gedaal van 13% in 1979 tot minder as 3% in 1990.<ref name="Inciardi" />{{Page reference|46–49}} [[Jean-Michel Basquiat]] het twee PCP-gebruikers in sy 1982-skildery ''Dustheads'' uitgebeeld.<ref name="nida-psy" /> Op die stel van [[Titanic (rolprent)|Titanic (1997-fliek)]] het meer as 80 bemanningslede binne een dag siek geword. Talle ambulanse het oor etlike ure op die stel aangekom en die filmbedryfwerkers een vir een weggevoer. Dit het geblyk dat iemand 'n wrede grap gemaak het en die kreefbisque met PCP gespuit het. Die oortreder is nooit geïdentifiseer nie. == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="nida-psy">{{Cite web|url=https://nida.nih.gov/research-topics/psychedelic-dissociative-drugs|title=Psychedelic and Dissociative Drugs {{!}} National Institute on Drug Abuse (NIDA)|last=Abuse|first=National Institute on Drug|date=--|website=nida.nih.gov|language=en|access-date=2026-01-23}}</ref> <ref name="Jus2003">{{cite web|url=https://www.justice.gov/archive/ndic/pubs4/4440/|title=PCP Fast Facts|date=2003|website=justice.gov|publisher=[[National Drug Intelligence Center]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210814124326/https://www.justice.gov/archive/ndic/pubs4/4440/|archive-date=14 August 2021|access-date=19 February 2018}}</ref> <ref name="Zed2007">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=tyBE3F5ACK4C&pg=PA97 |title=Forensic Pharmacology |vauthors=Zedeck BE, Zedeck MS |date=2007 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-1-4381-0382-2 |page=97}}</ref> <ref name="Kötz_1926">{{Cite journal |vauthors=Kötz A, Merkel P |date=May 1926 |title=Zur Kenntnis hydroaromatischer Alkamine |journal=Journal für Praktische Chemie |language=de |volume=113 |issue=1 |pages=49–76 |doi=10.1002/prac.19261130107 |issn=0021-8383}}</ref> <ref name="Inciardi">{{Cite book |title=The War on Drugs II |vauthors=Inciardi JA |publisher=Mayfield Publishing Company |year=1992 |isbn=978-1-55934-016-8}}</ref> <ref name="Morris2014">{{Cite journal |vauthors=Morris H, Wallach J |year=2014 |title=From PCP to MXE: a comprehensive review of the non-medical use of dissociative drugs |journal=Drug Testing and Analysis |volume=6 |issue=7–8 |pages=614–632 |doi=10.1002/dta.1620 |pmid=24678061}}</ref> <ref name="beyT">{{Cite journal |vauthors=Bey T, Patel A |date=February 2007 |title=Phencyclidine intoxication and adverse effects: a clinical and pharmacological review of an illicit drug |journal=The California Journal of Emergency Medicine |volume=8 |issue=1 |pages=9–14 |pmc=2859735 |pmid=20440387}}</ref> <ref name="Bush2013">{{Cite book |title=The CBHSQ Report |vauthors=Bush DM |date=2013 |publisher=Substance Abuse and Mental Health Services Administration |location=Rockville, MD |chapter=Emergency Department Visits Involving Phencyclidine (PCP) |pmid=27656747 |quote=PCP can lead to hostile behavior that may result in episodes of extreme violence |language=English |trans-title=Noodafdelingbesoeke wat fensiklidien (PCP) behels}}</ref> <ref name="ginad">{{cite web|url=http://www.ginad.org/en/drugs/drugs/306/pcp-|title=PCP|website=ginad.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20180910002927/http://www.ginad.org/en/drugs/drugs/306/pcp-|archive-date=2018-09-10|access-date=2018-02-20}}</ref> <ref name="Mar2014">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=c5PgBQAAQBAJ&pg=PA732 |title=Drugs in American Society: An Encyclopedia of History, Politics, Culture, and the Law |vauthors=Marion NE, Oliver WM |publisher=ABC-CLIO |year=2014 |isbn=978-1-61069-596-1 |page=732 |via=Google Books}}</ref> }} {{Normdata}} [[Kategorie:Biochemie]] [[Kategorie:Dwelms]] h378q4x954i0zwuwwtft38hvcux69iz 0 457563 2895233 2871304 2026-04-20T06:34:37Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 2895233 wikitext text/x-wiki {{sporttoekoms}} {{Inligtingskas internasionale sokkerkompetisie | titel = Vrouesokkerwêreldbeker | jaar = 2031 | bo = 2031 FIFA Women’s World Cup<br />Copa Mundial Femenina de la FIFA 2031 | beeld = | grootte = 200px | onderskrif = | land = Costa Rica | land-vlagpar = | stad = | land2 = Jamaika | land2-vlagpar = | land3 = Meksiko | land3-vlagpar = | land4 = Verenigde State | land4-vlagpar = | datums = | konfederasies = 6 | num_spanne = 48 | stadions = | stede = | kampioen = | aantal = | tweede = | derde = | vierde = | wedstryde = 104 | doele = | bywoning = | top_puntemaker = | speler = | vorige = [[Vrouesokkerwêreldbeker 2027|2027]] | volgende = [[Vrouesokkerwêreldbeker 2035|2035]] }} Die '''Vrouesokkerwêreldbeker 2031''' ([[Engels]]: ''2031 FIFA Women’s World Cup''; [[Spaans]]: ''Copa Mundial Femenina de la FIFA 2031'') sal in 2031 in [[Costa Rica]], [[Jamaika]], [[Meksiko]] en die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] beslis word. Dit sal die elfde [[vrouesokkerwêreldbeker]]toernooi van die vierjaarlikse vrouesokkerwêreldkampioenskap wees wat deur [[FIFA]] aangebied word en die vierde in [[Noord-Amerika]]. Daarbenewens sal dit die eerste vrouesokkerwêreldbekertoernooi in Costa Rica, Jamaika en Meksiko wees en ook die eerste wat deur vier gasheerlande aangebied word. [[Lêer:FIFA Women's World Cup.svg|duimnael|links|upright|Die Vrouesokkerwêreldbekertrofee waarom meegeding sal word]] Die toernooi sal vir die eerste keer deur 48 nasionale vrouesokkerspanne beslis word, waaronder dié van die vier gasheerlande.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/cr4z0g6e234o|title=Women's World Cup to be expanded to 48 teams from 2031|date=2025-05-09|website=BBC Sport|language=en|access-date=2026-04-20}}</ref> Die spanne sal in twaalf groepe van vier elk verdeel word, waarvan die twee beste spanne van elke groep en die agt beste derdeplek-spanne na die 16de eindrondte sal deurdring. Die Vrouesokkerwêreldbeker 2031 sal die langste toernooi volgens beide aantal deelnemende spanne en wedstryde wees. == Toewysing == Die gasheerland(e) van die Vrouesokkerwêreldbeker 2031 sal amptelik tydens die FIFA-kongres op 30 April 2026 in [[Vancouver]], twee jaar ná die toewysing van die [[Vrouesokkerwêreldbeker 2027]], aangewys word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.fifa.com/fifaplus/en/articles/fifa-council-match-calender-competitions |title=FIFA Council endorsed international match calendar principles and competitions |publisher=[[FIFA]] |date=16 Desember 2022 |accessdate=5 Februarie 2023}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-highlights-record-breaking-revenue-in-football |title=FIFA Council highlights record breaking revenue in football |publisher=[[FIFA]] |date=14 Februarie 2023 |accessdate=14 Februarie 2023}}</ref> Op 5 Maart 2025 het die FIFA-raad die bodregulasies goedgekeur, waarvolgens bieë slegs deur [[CONCACAF]]- en [[CAF]]-lede toegelaat sal word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://inside.fifa.com/organisation/fifa-council/media-releases/council-approves-unprecedented-prize-money-pot-club-world-cup-key-decisions-womens-competitions |title=FIFA Council approves unprecedented prize money pot for the FIFA Club World Cup 2025 and takes key decisions on women's competitions |publisher=[[FIFA]] |date=5 Maart 2025 |accessdate=5 Maart 2025}}</ref> Hoewel die gasheerland(e) nog nie amptelik aangewys is nie, is die enigste geskikte bod bekendgemaak.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.olympics.com/en/news/football-womens-world-cup-usa-2031-uk-2035 |title=USA set to host 2031 FIFA Women's World Cup, UK in line to stage 2035 edition |publisher=[[Internasionale Olimpiese Komitee]] |date=16 Desember 2022 |accessdate=12 Julie 2025}}</ref> Op 3 April 2025 het FIFA aangekondig dat die Verenigde State se bod die enigste geskikte is en dat ander CONCACAF-lidlande toegelaat sal word om ook wedstryde te huisves.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/c9venlzl7kjo |title=UK set to host 2035 Women's World Cup as only 'valid' bid |publisher=[[BBC]] |author=Sean Kearns |date=3 April 2025 |accessdate=3 April 2025}}</ref> Die Verenigde State se bod is saam met Meksiko s’n aangekondig en het ’n beperkte aantal wedstryde in Costa Rica en Jamaika ingesluit. Op 27 Mei 2025 het Meksiko by die Verenigde State se bod aangesluit.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nytimes.com/athletic/6251987/2025/04/03/womens-world-cup-us-uk-mexico/ |title=FIFA confirms U.S.-Mexico, UK as sole bidders for 2031, 2035 Women's World Cups |publisher=The Athletic |authors=Matt Slater, Ali Rampling |date=3 April 2025 |accessdate=3 April 2025}}</ref> Op 20 Oktober 2025 het ook Costa Rica en Jamaika as gashere aangesluit.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://ussoccer.com/stories/2025/10/us-soccer-federation-mexican-football-federation-costa-rican-football-federation-jamaica-football-federation-officially-launch-joint-bid-host-fifa-womens-world-cup-2031 |title=U.S. Soccer Federation, Mexican Football Federation, Costa Rican Football Federation, and Jamaica Football Federation Officially Launch Joint Bid to Host FIFA Women’s World Cup 2031™ |publisher=Verenigde State se Sokkervereniging |date=20 Oktober 2025 |accessdate=20 Oktober 2025}}</ref> == Kwalifisering == Die volgende lande sal regstreeks vir die Vrouesokkerwêreldbeker 2031 kwalifiseer. Later sal nog 44 lande aansluit. * {{vlagland|Costa Rica}} (medegasheer) * {{vlagland|Jamaika}} (medegasheer) * {{vlagland|Meksiko}} (medegasheer) * {{vlagland|Verenigde State}} (medegasheer) == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Navigasie Vrouesokkerwêreldbeker}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Vrouesokkerwereldbeker 2031}} [[Kategorie:Geskiedenis van Costa Rica]] [[Kategorie:Sport in Costa Rica]] [[Kategorie:Jamaika]] [[Kategorie:Geskiedenis van Meksiko]] [[Kategorie:Sokkerkompetisies in Meksiko]] [[Kategorie:Geskiedenis van die Verenigde State van Amerika]] [[Kategorie:Sokkerkompetisies in die Verenigde State van Amerika]] [[Kategorie:Sport in 2031]] [[Kategorie:Vrouesokkerwêreldbeker|2031]] p7nvoyc0lz1mb2h3yfbd01e0sqdr713 0 458319 2895207 2887746 2026-04-20T05:33:40Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 2895207 wikitext text/x-wiki {{Sokkerklub infoboks | beeld = [[Lêer:Flag_of_Spain.svg|180px]] | klubnaam = Spanje | vollenaam = Spaanse nasionale vrouesokkerspan | bynaam = ''La Roja'' (Die Rooie) | stigting = | stadion = | kapasiteit = | voorsitter = | patroon_la1 = _esp24h | patroon_b1 = _esp24hw | patroon_ra1 = _esp24h | patroon_sh1 = _esp24h | patroon_so1 = _esp24hl | linkerarm1 = FF0000 | liggaam1 = FF0000 | regterarm1 = FF0000 | broek1 = 004080 | kouse1 = FF0000 | patroon_la2 = _esp25aw | patroon_b2 = _esp25Aw | patroon_ra2 = _esp25aw | patroon_sh2 = _esp25aw | patroon_so2 = _esp25awl | linkerarm2 = f2f1ef | liggaam2 = f2f1ef | regterarm2 = f2f1ef | broek2 = c3deea | kouse2 = f2f1ef |konfederasie=[[UEFA]]|beheerliggaam=''Real Federación Española de Fútbol'' (RFEF)|afrigter=Sonia Bermúdez|kaptein=Irene Paredes}} Die '''Spaanse nasionale vrouesokkerspan''' ([[Spaans]]: ''Selección femenina de fútbol de España''), verteenwoordig [[Spanje]] sedert 1981 in internasionale [[Sokker|vrouesokkerkompetisies]]. Dit word bestuur deur die Koninklike Spaanse Sokkerfederasie, die beheerliggaam vir sokker in Spanje. Spanje het drie keer vir die [[Vrouesokkerwêreldbeker|FIFA Vrouesokkerwêreldbeker]] gekwalifiseer en die titel [[Vrouesokkerwêreldbeker 2023|in 2023]] gewen nadat [[Olga Carmona]] die wendoel teen [[Engelse nasionale vrouesokkerspan|Engeland]] in die eindstryd aangeteken het. Spanje is een van vyf nasionale spanne wat al as wêreldkampioene gekroon is en is saam met Duitsland een van slegs twee lande wat beide die vroue- en [[Sokker-Wêreldbeker|mans-Wêreldbekertoernooie]] gewen het.<ref>{{cite web|title=Spain joined Germany as the only two nations to win both men's and women's World Cups |url=https://english.elpais.com/sports/2023-08-21/womens-world-cup-champion-spain-poised-for-long-run-among-soccer-elite-with-talented-young-team.html |website=elpais.com |date=2023-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240702023229/https://english.elpais.com/sports/2023-08-21/womens-world-cup-champion-spain-poised-for-long-run-among-soccer-elite-with-talented-young-team.html |archive-date=2024-07-02|url-status=live}}</ref> Spanje het ook die eerste land in die vrouespel geword wat terselfdertyd wêreldkampioen in al drie kategorieë (onder-17, onder-20 en seniorvlak) was.<ref>{{cite web|title=How Spain became the holders of all three Women's World Cups |url=https://www.fifa.com/fifaplus/en/tournaments/womens/womensworldcup/australia-new-zealand2023/articles/spain-womens-world-cup-2023-u17-u20-winners |website=FIFA.com |date=2023-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230822034216/https://www.fifa.com/fifaplus/en/tournaments/womens/womensworldcup/australia-new-zealand2023/articles/spain-womens-world-cup-2023-u17-u20-winners |archive-date=2023-08-22|url-status=live}}</ref> Op kontinentale vlak het Spanje die eerste uitgawe van die [[UEFA Nations League]] vir vroue in 2024 gewen en sodoende die eerste land geword wat beide die vroue- en manskompetisies gewen het.<ref>{{cite web|title=Spain beat France to win Women's Nations League |url=https://www.bbc.com/sport/football/68430599 |publisher=BBC Sport |date=28 February 2024}}</ref><ref>{{Cite web|title=Spain beat France to win first Nations League|url=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/39617387/spain-beat-france-win-inaugural-uefa-womens-nations-league|publisher=ESPN|date=1 March 2024|access-date=1 March 2024|archive-date=1 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240301195204/https://www.espn.com/soccer/story/_/id/39617387/spain-beat-france-win-inaugural-uefa-womens-nations-league|url-status=live}}</ref> Hulle het weer in 2025 gewen. Spanje het ook vyf keer vir die UEFA Vrouekampioenskap gekwalifiseer en in 2025 die eindstryd gehaal, waar hulle ná strafskoppe verloor het teen Engeland. == Verwysings == {{Verwysings}} == Sien ook == * [[Spaanse nasionale sokkerspan]] {{Normdata}} [[Kategorie:Sokker in Spanje]] [[Kategorie:Nasionale vrouesokkerspanne]] 32ks6skar49l8z4pr9256iuc2n1jr1x 2895209 2895207 2026-04-20T05:34:24Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 2895209 wikitext text/x-wiki {{Sokkerklub infoboks | beeld = [[Lêer:Escudo selección española.png|180px]] | klubnaam = Spanje | vollenaam = Spaanse nasionale vrouesokkerspan | bynaam = ''La Roja'' (Die Rooie) | stigting = | stadion = | kapasiteit = | voorsitter = | patroon_la1 = _esp24h | patroon_b1 = _esp24hw | patroon_ra1 = _esp24h | patroon_sh1 = _esp24h | patroon_so1 = _esp24hl | linkerarm1 = FF0000 | liggaam1 = FF0000 | regterarm1 = FF0000 | broek1 = 004080 | kouse1 = FF0000 | patroon_la2 = _esp25aw | patroon_b2 = _esp25Aw | patroon_ra2 = _esp25aw | patroon_sh2 = _esp25aw | patroon_so2 = _esp25awl | linkerarm2 = f2f1ef | liggaam2 = f2f1ef | regterarm2 = f2f1ef | broek2 = c3deea | kouse2 = f2f1ef |konfederasie=[[UEFA]]|beheerliggaam=''Real Federación Española de Fútbol'' (RFEF)|afrigter=Sonia Bermúdez|kaptein=Irene Paredes}} Die '''Spaanse nasionale vrouesokkerspan''' ([[Spaans]]: ''Selección femenina de fútbol de España''), verteenwoordig [[Spanje]] sedert 1981 in internasionale [[Sokker|vrouesokkerkompetisies]]. Dit word bestuur deur die Koninklike Spaanse Sokkerfederasie, die beheerliggaam vir sokker in Spanje. Spanje het drie keer vir die [[Vrouesokkerwêreldbeker|FIFA Vrouesokkerwêreldbeker]] gekwalifiseer en die titel [[Vrouesokkerwêreldbeker 2023|in 2023]] gewen nadat [[Olga Carmona]] die wendoel teen [[Engelse nasionale vrouesokkerspan|Engeland]] in die eindstryd aangeteken het. Spanje is een van vyf nasionale spanne wat al as wêreldkampioene gekroon is en is saam met Duitsland een van slegs twee lande wat beide die vroue- en [[Sokker-Wêreldbeker|mans-Wêreldbekertoernooie]] gewen het.<ref>{{cite web|title=Spain joined Germany as the only two nations to win both men's and women's World Cups |url=https://english.elpais.com/sports/2023-08-21/womens-world-cup-champion-spain-poised-for-long-run-among-soccer-elite-with-talented-young-team.html |website=elpais.com |date=2023-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240702023229/https://english.elpais.com/sports/2023-08-21/womens-world-cup-champion-spain-poised-for-long-run-among-soccer-elite-with-talented-young-team.html |archive-date=2024-07-02|url-status=live}}</ref> Spanje het ook die eerste land in die vrouespel geword wat terselfdertyd wêreldkampioen in al drie kategorieë (onder-17, onder-20 en seniorvlak) was.<ref>{{cite web|title=How Spain became the holders of all three Women's World Cups |url=https://www.fifa.com/fifaplus/en/tournaments/womens/womensworldcup/australia-new-zealand2023/articles/spain-womens-world-cup-2023-u17-u20-winners |website=FIFA.com |date=2023-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230822034216/https://www.fifa.com/fifaplus/en/tournaments/womens/womensworldcup/australia-new-zealand2023/articles/spain-womens-world-cup-2023-u17-u20-winners |archive-date=2023-08-22|url-status=live}}</ref> Op kontinentale vlak het Spanje die eerste uitgawe van die [[UEFA Nations League]] vir vroue in 2024 gewen en sodoende die eerste land geword wat beide die vroue- en manskompetisies gewen het.<ref>{{cite web|title=Spain beat France to win Women's Nations League |url=https://www.bbc.com/sport/football/68430599 |publisher=BBC Sport |date=28 February 2024}}</ref><ref>{{Cite web|title=Spain beat France to win first Nations League|url=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/39617387/spain-beat-france-win-inaugural-uefa-womens-nations-league|publisher=ESPN|date=1 March 2024|access-date=1 March 2024|archive-date=1 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240301195204/https://www.espn.com/soccer/story/_/id/39617387/spain-beat-france-win-inaugural-uefa-womens-nations-league|url-status=live}}</ref> Hulle het weer in 2025 gewen. Spanje het ook vyf keer vir die UEFA Vrouekampioenskap gekwalifiseer en in 2025 die eindstryd gehaal, waar hulle ná strafskoppe verloor het teen Engeland. == Verwysings == {{Verwysings}} == Sien ook == * [[Spaanse nasionale sokkerspan]] {{Normdata}} [[Kategorie:Sokker in Spanje]] [[Kategorie:Nasionale vrouesokkerspanne]] 6vzfw04n0vpaicgd47and803n81hxfq 0 458421 2895210 2888910 2026-04-20T05:34:25Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895210 wikitext text/x-wiki Die '''geskiedenis van [[interlingua]]''' behels die vorming van die taal self en ook sy gemeenskap van sprekers. Die eerste krediet vir Interlingua moet gaan na die Amerikaanse erfgenaam [[Alice Vanderbilt Morris]] (1874–1950), wat geïnteresseerd geraak het in [[linguistiek]] en die beweging van [[internasionale hulptaal|internasionale hulptale]] aan die begin van die 1920's. In [[1924]] het Morris en haar eggenoot, [[Dave Hennen Morris]], die [[International Auxiliary Language Association]] (IALA) (''Vereniging vir Internasionale Hulptale''), 'n nie-winsgewende vereniging, in [[New York]] gestig. Hulle doelwit was om die studie van hulptale op 'n wetenskaplike basis te plaas.<ref name="Falk, Julia S 1995">Falk, Julia S. "Words without grammar: Linguists and the international language movement in the United States, ''Language and Communication'', 15(3): pp. 241-259. Pergamon, 1995.</ref> Ondersoeke na die probleem van die hulptaal was aan die gang by die Internasionale Navorsingsraad (''International Research Council''), die Amerikaanse Raad oor Onderwys (''American Council on Education''), die Amerikaanse Raad van Geleerde Verenigings (''American Council of Learned Societies''), die Britse, Franse, Italiaanse en Amerikaanse verenigings vir die bevordering van die wetenskap, en ander groepe spesialiste. Morris het IALA geskep as 'n voortsetting van haar werk.<ref name="iala1971_foreword">Bray, Mary Connell [1951] (1971), "Foreword", ''Interlingua-English: A dictionary of the international Language'', Second Edition, New York: Frederick Ungar Publishing Company. {{ISBN|0-8044-0188-8}}. OCLC 162319. Retrieved on 2007-03-05.</ref> Sy het die navorsingsprogram ontwikkel in oorleg met [[Edward Sapir]], [[William Edward Collinson]], en [[Otto Jespersen]].<ref name="Falk, Julia S 1995"/> == International Auxiliary Language Association == Die IALA het 'n belangrike aanhanger van konvensionele Amerikaanse linguistiek geword en het byvoorbeeld die inter-linguistiese semantiese studies van totaliteit van Sapir (1930) en die verskynsels van graduering (1944) befonds. Morris self het die inter-linguistiese studie van die eindpuntverskynsels van Sapir en [[Morris Swadesh]] (1932) en die studie van indikasie van Collinson (1937) geredigeer. Hoewel die Morris-familie die grootste deel van IALA se fondse verskaf het, het dit ook steun ontvang van gesogte groepe soos die [[Carnegie Corporation]], die [[Ford Foundation]] en die [[Rockefeller Foundation]].<ref name="gopsill1990">{{cite book|last=Gopsill|first=F. P.|title=International languages: a matter for Interlingua|year=1990|publisher=British Interlingua Society|location=[[Sheffield]], [[England]]|isbn=0-9511695-6-4|oclc=27813762}}</ref> In sy vroeë jare het IALA hom met drie take besig gehou: om ander organisasies wêreldwyd met soortgelyke doelwitte te vind; om 'n biblioteek van boeke oor [[taal|tale]] en [[interlinguistiek]] op te bou; en om bestaande internasionale hulptale soos [[esperanto]], [[esperanto II]], [[ido]], [[latino sine flexione]], [[novial]], en [[interlingue|occidental]] te vergelyk. In die uitvoering van sy laaste doelwit het dit parallelle studies van daardie tale gedoen, met vergelykende studies van nasionale tale, onder leiding van geleerdes van Amerikaanse en Europese universiteite.<ref name="iala1971_foreword"/> Dit het ook konferensies gereël met voorstanders van daardie internasionale hulptale en kenmerke en doelwitte van hul onderskeie tale gedebatteer. Met 'n "toegewingsreël" wat van deelnemers vereis het om 'n sekere aantal toegewings te maak, het die vroeë debatte in IALA soms van vurig tot plofbaar gegroei.<ref name="gopsill1990"/> By die Tweede Internasionale Intertaal-kongres (''Second International Interlanguage Congress''), gehou in [[Genève]] in [[1931]], het IALA nuwe grond begin braak. Sy konferensie is bygewoon deur erkende linguiste, van wie 27 'n getuienis van steun vir IALA se navorsingsprogram onderteken het. Nog agt het hul handtekeninge by die derde kongres gevoeg, wat in [[Rome]] in [[1933]] gehou is.<ref name="gopsill1990"/> Ook in 1933 het professor [[Herbert N. Shenton]] van die [[Syracuse Universiteit]] 'n intensiewe studie georganiseer van die probleme wat met intertale gevind word wanneer hulle in internasionale konferensies gebruik word. Later in dieselfde jaar het dr. [[Edward L. Thorndike]] 'n wetenskaplike artikel gepubliseer oor die relatiewe spoed van die aanleer van "natuurlike" en "modulêre" kunsmatige tale. Beide Shenton en Thorndike was belangrike invloede op die werk van IALA vanaf daardie oomblik.<ref name="iala1971_foreword"/> In [[1937]] is die eerste stappe in die rigting van die voltooiing van Interlingua geneem toe 'n komitee van 24 vooraanstaande linguiste van 19 universiteite ''Some Criteria for an International Language and Commentary'' (Sommige kriteria vir 'n internasionale taal en kommentaar) gepubliseer het. Die uitbreek van die [[Tweede Wêreldoorlog]] in [[1939]] het egter die tweejaarlikse vergaderings van die komitee onderbreek.<ref name="gopsill1990"/> == Ontwikkeling van 'n nuwe taal == === 'n Verandering van koers === Oorspronklik het die vereniging nie beplan om sy eie taal te skep nie. Sy doelwit was om te identifiseer watter bestaande hulptal die beste geskik was vir internasionale kommunikasie, en hoe om dit die doeltreffendste te bevorder. Ten spyte van tien jaar se navorsing, het al hoe meer lede van die IALA tot die gevolgtrekking gekom dat geen van die bestaande "intertale" goed genoeg was vir die taak nie. In 1937 het die lede die besluit geneem om 'n nuwe taal te skep, tot verrassing van die wêreldwye interlinguistiese gemeenskap.<ref name="Profunde recerca duce a un lingua">Gopsill, F. P., and Sexton, Brian, [http://www.interlingua.com/historia/diverse/historia-2.htm "Profunde recerca duce a un lingua"], ''Historia de interlingua'', 2001, reviste 2006.</ref> Tot op daardie stadium was baie van die debat onduidelik oor die besluit om naturalistiese woorde (bv. [[Novial]] en [[Interlingue|Occidental]]) of sistematiese woorde (bv. [[Esperanto]] en [[Ido]]) te gebruik. Gedurende die oorlogsjare het voorstanders van 'n naturalistiese interlingua gewen. Die eerste steun was dr. Thorndike se artikel; die tweede was 'n toegewing deur voorstanders van die sistematiese tale dat duisende woorde reeds in baie — of in 'n meerderheid — van die Europese tale teenwoordig was. Hulle argument was dat sistematiese afleiding van woorde 'n "bed van [[Prokustes]]" was, wat die beginner dwing om 'n nuwe skema van afleiding te vergeet en van voor af te leer wanneer 'n nuttige woordeskat reeds beskikbaar was. Dit het uiteindelik voorstanders van die sistematiese tale oortuig, en die IALA het vanaf daardie stadium die standpunt ingeneem dat 'n naturalistiese taal die beste sou wees. Met die uitbreek van die [[Tweede Wêreldoorlog]] het die navorsingsaktiwiteite van die IALA van [[Liverpool]] na [[New York (stad)|New York]] verskuif, waar [[Ezra Clark Stillman|E. Clark Stillman]] 'n nuwe navorsingspersoneel saamgestel het.<ref name="iala1971_foreword"/> Stillman, met die hulp van dr. [[Alexander Gode]], het 'n ''prototipiese'' tegniek ontwikkel — 'n objektiewe metodologie om woordeskat te kies en te standaardiseer gebaseer op 'n vergelyking van ''beheertale''.<ref name="gopsill1990"/> === Die vier modelle === In 1943 het Stillman vertrek om met die oorlog te help en Gode het waarnemende direkteur van navorsing geword. In 1945 het die IALA 'n ''Algemene Verslag'' gepubliseer — grootliks die werk van Morris — wat drie modelle vir die taal van die IALA aangebied het: * Model P was 'n naturalistiese model wat nie probeer het om die prototipiese woordeskat te standaardiseer nie. * Model E was effens geskematiseer op 'n manier wat na Occidental gelyk het. * Model K was matig geskematiseer op 'n manier wat na Ido gelyk het (d.w.s. ietwat minder geskematiseer as Esperanto).<ref name="Profunde recerca duce a un lingua"/> Van 1946 tot 1948 was die bekende Franse linguis [[André Martinet]] direkteur van navorsing. Gedurende hierdie tydperk het die IALA voortgegaan om modelle te ontwikkel en het stemming gehou om die beste vorm van die finale taal te bepaal. 'n Aanvanklike ondersoek het reaksies teen die drie modelle van 1945 gemeet. In 1946 het die IALA 'n uitgebreide ondersoek aan meer as 3000 taalonderwysers en verwante professionele persone op drie kontinente gestuur.<ref name="Gopsill, F. P. 2006">Gopsill, F. P., and Sexton, Brian, [http://www.interlingua.com/historia/diverse/historia-3.htm "Le natura, si – un schema, no"], ''Historia de interlingua'', 2001, revised 2006.</ref> Vier modelle is ingesluit: Modelle P en K, plus twee nuwe modelle wat gelyk het na Model E van 1945.<ref name="gopsill1990"/> {| border=0 |- | &nbsp; || Model&nbsp;P || &nbsp; || baie naturalisties || Jo habe nascite, o dea cum le oculos azure, de parentes barbare, inter le bone et virtuose Cimmerios |- | &nbsp; || Model&nbsp;M || &nbsp; || matig naturalisties || Io have nascit, o dea con le ocules azur, de parentes barbar, inter le bon e virtuos Cimmerios |- | &nbsp; || Model&nbsp;C || &nbsp; || effens skematies || Yo ha nascet, o deessa con le ocules azur, de parentes barbar, inter le bon e virtuose Cimerios |- | &nbsp; || Model&nbsp;K || &nbsp; || matig skematies || Yo naskeba, o dea kon le okuli azure, de parenti barbare, inter le bone e virtuose Kimerii |- | &nbsp; || colspan="3" | (moderne Interlingua) || Io ha nascite, o dea con le oculos azur, de parentes barbare, inter le bon e virtuose Cimmerios |} Model P het nie sedert 1945 verander nie; Model M was relatief modern in vergelyking met die meer klassieke P. Model K is effens gewysig in die rigting van [[Ido]]. Die resultate van die ondersoek was verrassend. Die twee skematiese modelle, C en K, is verwerp — K op oortuigende wyse. Van die twee naturalistiese modelle het M ietwat meer steun as P getrek. Met inagneming van nasionale vooroordele (byvoorbeeld die Franse wat Model M buite verhouding verkies het), het die IALA gekies vir 'n kompromie tussen modelle M en P, met enkele elemente van C.<ref name="Gopsill, F. P. 2006"/> === Finalisering === Toe Martinet in 1948 'n posisie by die [[Universiteit van Columbia]] aanvaar het, het Gode die leiding geneem van die laaste fase van Interlingua se ontwikkeling. Sy taak was om elemente van Model M en Model P te kombineer, die gebreke wat deur die ondervraagde gemeenskap in beide gesien is te vermy en dit met elemente van Model C reg te stel soos nodig, en terselfdertyd 'n woordeskat te ontwikkel. Die woordeskat en werkwoordvervoegings van Interlingua is vir die eerste keer in 1951 aangebied, toe die IALA die voltooide ''Interlingua Grammar'' en die ''Interlingua-English Dictionary'' (IED) van 27 000 woorde gepubliseer het. In 1954 het die IALA 'n inleidende handleiding getiteld Interlingua a Prime Vista gepubliseer. == Sukses, agteruitgang en herlewing == 'n Eerste praktiese toepassing van Interlingua was die wetenskaplike tydskrif Spectroscopia Molecular, wat van 1952 tot 1980 gepubliseer is.<ref>Breinstrup, Thomas, [http://www.interlingua.com/historia/publicationes/spectroscopia.htm "Un revolution in le mundo scientific"] Onttrek op 16 Januarie 2007.</ref> In 1954 is Interlingua by die Tweede Wêreldkardiologiekongres in [[Washington, DC]], gebruik vir beide geskrewe opsommings en mondelinge tolking. Binne 'n paar jaar het dit soortgelyke gebruik by nog nege (9) mediese kongresse gevind. Tussen die middel-1950's en die laat 1970's het sowat dertig wetenskaplike en veral mediese joernale opsommings van artikels in Interlingua verskaf. ''Science Service'', die uitgewer van ''Science Newsletter'' in daardie tyd, het van die begin van die 1950's tot Gode se dood in 1970 'n maandelikse kroniek in Interlingua gepubliseer. In 1967 het die magtige [[Internasionale Organisasie vir Standardisasie]], wat terminologie standaardiseer, byna eenparig gestem om Interlingua as die basis vir sy woordeboeke te aanvaar.<ref name="gopsill1990">{{cite book|last=Gopsill|first=F. P.|title=International languages: a matter for Interlingua|year=1990|publisher=British Interlingua Society|location=[[Sheffield]], [[England]]|isbn=0-9511695-6-4|oclc=27813762}}</ref> Die IALA het sy deure in 1953 gesluit, maar is eers in 1956 of later formeel ontbind. Sy rol in die bevordering van Interlingua is grootliks oorgeneem deur Science Service, wat Gode as die hoof van sy nuutgestigte Interlingua-afdeling aangestel het. Hugh E. Blair, 'n boesemvriend en kollega van Gode, het sy assistent geword. 'n Opvolgorganisasie, die Interlingua Institute, is in 1970 gestig om Interlingua in die VSA en Kanada te bevorder. Die nuwe instituut het die werk van ander linguistiese organisasies ondersteun, aansienlike akademiese bydraes gelewer en opsommings vir akademiese en mediese publikasies geproduseer. Een van sy grootste prestasies was twee enorme volumes oor fitopatologie wat in 1976 en 1977 deur die American Phytopathological Society geproduseer is. Die Interlingua Institute het 'n tyd lank sonder koers gedryf na die dood van Blair in 1967 en Gode in 1970. Volgens Esterhill, het publikasie egter net kortstondig aan die einde van die 1960's verlangsaam en kort daarna herstel, rondom die tyd van die tweede uitgawe van die IED in 1971. Bloeiende belangstelling in Europa kon moontlik die stryd wat in Amerika plaasgevind het, teëgewerk het. Interlingua het baie voormalige aanhangers van ander internasionale taalprojekte gelok, veral [[Interlingue|Occidental]] en [[Ido]]. Die oud-Occidental-ondersteuner Ric Berger het die [[Union Mundial pro Interlingua]] (UMI) in 1955 gestig,<ref name="interlingua.com">[http://www.interlingua.com/historia/diverse/organisationes.htm Portret van die organisasies van Interlingua.] Ontvang op 16 Januarie 2007.</ref> en teen die einde van die 1950's het belangstelling in Interlingua in Europa reeds dié van Noord-Amerika begin oortref. Mediadekking van die tyd was byvoorbeeld blykbaar die swaarste in Noord- en Oos-Europa. Gereelde Europese dekking het tot die hede voortgeduur, tesame met mediabelangstelling in Suid-Amerika aan die begin van die 1990's.<ref>[http://www.interlingua.com/historia/publicationes/pressa.htm Interlingua in die pers.] Ontvang op 17 Januarie 2007.</ref> Vanaf die 1980's het UMI elke twee jaar internasionale konferensies gehou (tipiese bywoning by vorige vergaderings was 50 tot 100 mense) en 'n publikasieprogram geloods wat uiteindelik meer as 100 volumes opgelewer het. Ander werke in Interlingua is deur universiteitsparse in Swede en Italië gepubliseer, en in die 1990's, Brasilië en Switserland.<ref>[http://www.interlingua.com/libros/pt.htm Bibliografie van Interlingua.] Onttrek op 16 Januarie 2007.</ref><ref>[http://www.interlingua.com/historia/biographias/stenstrom.htm Biografieë: Ingvar Stenström.] Onttrek op 16 Januarie 2007</ref> Verskeie Skandinawiese skole het projekte onderneem wat Interlingua gebruik het as 'n middel om die internasionale wetenskaplike en intellektuele woordeskat te onderrig. In 2000 is die Interlingua Institute ontbind te midde van gespille oor fondse met die UMI. Die American Interlingua Society, wat die volgende jaar gestig is, het die instituut opgevolg en gereageer op nuwe ontluikende belangstelling in Meksiko.<ref name="interlingua.com"/> == Agter die Ystergordyn == Interlingua is gepraat en bevorder in die Sowjetryk, ten spyte van vervolging en pogings om inligting oor die taal te onderdruk. In [[Oos-Duitsland]] het regeringsamptenare die briewe en tydskrifte gekonfiskeer wat die UMI aan Walter Raédler, die verteenwoordiger van Interlingua op daardie plek, gestuur het.<ref>"Interlingua gebruik in die pos". [http://www.interlingua.com/historia/diverse/stampaspostal.htm Geskiedenis van Interlingua], 2001, hersien 2006.</ref> In [[Tsjeggo-Slowakye]] het Július Tomin briewe met dreigemente ontvang ná die publikasie van sy eerste Interlingua-artikel.<ref>Breinstrup, Thomas. "Vervolg vir die praat van Interlingua." ''[[Panorama in Interlingua]]'', 1995, Nommer 5.</ref> Ten spyte van voortgesette vervolging het hy voortgegaan om die Tsjeggiese verteenwoordiger van Interlingua te word, Interlingua in die skoolstelsel te onderrig, en 'n lang reeks gepubliseerde artikels en boeke te skryf.<ref>[http://www.interlingua.com/historia/biographias/tomin.htm Biografieë: Július Tomin. Geskiedenis van Interlingua, 2001.] Hersien 2006.</ref> == Interlingua vandag == Vandag het belangstelling in Interlingua uitgebrei van die wetenskaplike gemeenskap na die algemene publiek. Individue, regerings en private maatskappye gebruik Interlingua vir leer en onderrig, reis, aanlyn publikasie en kommunikasie oor taalgrense heen. Interlingua word internasionaal bevorder deur die [[Union Mundial pro Interlingua]]. Tydskrifte en boeke word deur baie nasionale organisasies geproduseer, soos die [[Societate American pro Interlingua]], die [[Svenska Sällskapet för Interlingua]] en die [[União Brasileira pro Interlíngua]]. Tans is [[Panorama in Interlingua]] die mees prominente van baie Interlingua-tydskrifte. Dit is 'n tydskrif van 28 bladsye wat tweemaandeliks gepubliseer word en wat nuus, wetenskap, hoofartikels en Interlingua dek. Danksy die internet het Interlingua in die afgelope dekade 'n herlewing gesien, met die aantal sprekers wat volgens sommige skattings vertienvoudig het. Danksy die aktiwiteit van [[Carlos Valcárcel Riveiro]] op sosiale media, het Interlingua onlangs 'n nuwe herlewing beleef. == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Interlingua}} [[Kategorie:Interlingua]] 9laicdz32mt6rzsacbldr3d7xx9mwlh 3 460339 2895063 2894536 2026-04-19T13:51:48Z RooiRoBot 98293 Welkom :) 2895063 wikitext text/x-wiki == Welkom == {{Welkom}} == April 2026 : OutoModerator het jou wysiging teruggerol == Hallo! Ek is [[User:OutoModerator|OutoModerator]], 'n outomatiese stelsel wat 'n [[Masjienleer|masjienleermodel]] gebruik om potensiële slegte wysigings te identifiseer en terug te rol om te verseker dat Wikipedia vertroubaar en betroubaar bly. Ongelukkig het ek een van jou [[Special:Diff/2894535|onlangse wysigings]] teruggestel na [[The Kardashians]]. * Omdat die model wat ek gebruik nie perfek is nie, rol dit soms goeie wysigings terug. As jy glo dat die verandering wat jy gemaak het konstruktief was, [[//af.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:OutoModerator/Vals_positiewe?action=edit&section=new&nosummary=true&preload=Gebruiker:OutoModerator/Vals_positiewe/Preload&preloadparams%5B%5D=2894534&preloadparams%5B%5D=The_Kardashians|rapporteer dit asseblief hier]]. * [[:mw:Moderator Tools/Automoderator|Leer meer]] oor my sagteware. [[Gebruiker:OutoModerator|OutoModerator]] ([[Gebruikerbespreking:OutoModerator|kontak]]) 09:21, 17 April 2026 (UTC) 8kt2bq1guyfn90ys8x4zq0jdt0xo9nl 0 460387 2895132 2894767 2026-04-19T19:45:07Z EmausBot 18510 dubbele aanstuur na [[O.J. Simpson-moordverhoor]] reggemaak 2895132 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[O.J. Simpson-moordverhoor]] l0bwu7kwd4dds4p669oad2v6mgt3emi 0 460390 2895249 2894818 2026-04-20T07:33:26Z Sobaka 328 /* Geskiedenis */ bywerk 2895249 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Emerging Technologies Integrated Test Force Takes Delivery of First eVTOL Aircraft (2003314784).jpg|duimnael|Joby Aviation eVTOL in 2023.]] 'n '''Elektriese vertikale opstyg- en landingsvliegtuig''' ('''eVTOL''' akroniem uit die [[Engels]]e '''''e'''lectric '''V'''ertical '''T'''ake-'''O'''ff and '''L'''anding aircraft'') is 'n kategorie VTOL (vertikale opstyg- en landingsvliegtuig) wat elektriese krag gebruik om vertikaal te vlieg, op te styg en te land. Hierdie tegnologie het ontstaan as gevolg van beduidende vooruitgang op die gebied van elektriese aandrywing, wat [[Elektriese motor|motors]], [[battery]]e, elektroniese beheerders en skroewe insluit.<ref>{{cite journal |last1=Zhao |first1=Xiaopeng |last2=Yang |first2=Weiping |last3=Sun |first3=Zhangjun |last4=Liu |first4=Ying |last5=Liu |first5=Wenyang |title=Overview of Electric Propulsion Motor Research for EVTOL |journal=Engineering Proceedings |date=2025 |volume=80 |issue=1 |article-number=46 |doi=10.3390/engproc2024080046 |doi-access=free}}</ref> Gelyktydig was daar 'n opkomende vraag na nuwe lugvoertuie wat groener en stiller vlugte binne die domein van gevorderde lugmobiliteit en stedelike lugmobiliteit kan fasiliteer. Elektriese en hibriede aandrywingstelsels (EHPS) het ook die potensiaal om die bedryfskoste van vliegtuie te verlaag.<ref name=ACRP-2022>{{cite report |author= Le Bris, G |display-authors= etal |date= 2022 |title= ACRP Research Report 236: Preparing Your Airport for Electric Aircraft and Hydrogen Technologies |work= Transportation Research Board |location= Washington, DC |url= https://nap.nationalacademies.org/catalog/26512/preparing-your-airport-for-electric-aircraft-and-hydrogen-technologies }}</ref>{{rp|1–2}} [[Lêer:Airbus CityAirbus D-HCIA hovering.jpg|duimnael|Airbus CityAirbus eVTOL.]] Oorspronklike eVTOL-vliegtuigontwerpe word ontwikkel deur oorspronklike toerustingvervaardigers (OEM's). Hierdie OEM's sluit in ouer vervaardigers soos [[Airbus]], [[Boeing]],<ref>{{Cite web|title=Boeing: Autonomous Flying Taxi: EVTOL Unmanned Solar Aircraft System|url=https://www.boeing.com/features/frontiers/2019/autonomous-flying-vehicles/index.page|access-date=2020-08-27|website=www.boeing.com}}</ref> [[Embraer]], [[Honda]], [[Hyundai Motormaatskappy|Hyundai]] en [[Toyota]], sowel as verskeie nuwe maatskappye, insluitend Archer Aviation, Beta Technologies, EHang, Joby Aviation, Overair en Volocopter. Hierdie ekosisteem van firmas wat eVTOL's ontwikkel, sluit die afwenteling van tradisionele vliegtuigvervaardigers in, soos Eve Air Mobility, wat ontstaan het uit die EmbraerX-afdeling van Embraer, sowel as vennootskappe, soos Wisk Aero, wat as 'n gesamentlike onderneming tussen Boeing en [[Larry Page]] se Kitty Hawk van stapel gestuur is. ==Geskiedenis== Die konsep van eVTOL-[[vliegtuig|vliegtuie]] het in 2009 ontstaan toe 'n video van die NASA Puffin eVTOL-konsep<ref>{{Citation|title=NASA Puffin Low Noise, Electric VTOL Personal Air Vehicle| date=11 November 2009 |url=https://www.youtube.com/watch?v=rhpPhvWvLgk|language=en|access-date=2021-11-04}}</ref> op 11 November 2009 viraal gegaan het, wat 'n enkelpersoon-konsepweergawe van die tegnologie en konsep in vlug vertoon het. Hierna is die eerste Puffin-artikel by die VFS Specialists Conference on Aeromeganics op 9 Januarie 2010 gepubliseer. Hierdie konsep het 'n nuwe tegnologie wat by [[NASA]] ontwikkel is, genaamd Distributed Electric Propulsion (DEP), gebruik. Bykomende Puffin-artikels is op 13 September by die 10de AIAA ATIO-konferensie gepubliseer, NASA Puffin Electric Tailsitter VTOL Concept<ref>{{Citation|last=Moore|first=Mark|title=NASA Puffin Electric Tailsitter VTOL Concept|date=2010-09-13|url=https://arc.aiaa.org/doi/10.2514/6.2010-9345|work=10th AIAA Aviation Technology, Integration, and Operations (ATIO) Conference|series=Aviation Technology, Integration, and Operations (ATIO) Conferences|publisher=American Institute of Aeronautics and Astronautics|doi=10.2514/6.2010-9345|access-date=2021-11-04|hdl=2060/20110011311|isbn=978-1-62410-159-5 |hdl-access=free|url-access=subscription}}</ref> en Puffin Redundant Electric Powertrain System.<ref>{{Citation|last1=Seegers|first1=Bryan|title=Puffin Redundant Electric Propulsion Powertrain System|date=2010-09-13|url=https://arc.aiaa.org/doi/10.2514/6.2010-9383|work=10th AIAA Aviation Technology, Integration, and Operations (ATIO) Conference|series=Aviation Technology, Integration, and Operations (ATIO) Conferences|publisher=American Institute of Aeronautics and Astronautics|doi=10.2514/6.2010-9383|access-date=2021-11-04|last2=Guthrie|first2=Brian|last3=Fontana|first3=Richard|isbn=978-1-62410-159-5 |url-access=subscription}}</ref> Dit is vinnig in 2011 gevolg deur verskeie bedryfspogings, naamlik die AugustaWestland Project Zero ([[Italië]]), die Volocopter VC1 ([[Duitsland]]) en die Opener BlackFly ([[VSA]]).<ref name=":0">{{Cite web|title=eVTOL Timeline|url=https://evtol.news/resources/evtol-timeline|access-date=2020-09-23|website=evtol.news|language=en}}</ref> Dit is amptelik in 2014 deur die Vertical Flight Society en die American Institute of Aeronautics and Astronautics (AIAA) bekendgestel tydens die "Transformative Vertical Flight Concepts Joint Workshop on Enabling New Flight Concepts through Novel Propulsion and Energy Architectures" wat in Virginia gehou is.<ref>{{Cite web|title=AHS International Leads Transformative Vertical Flight Initiative|url=https://evtol.news/news/ahs-international-leads-transformative-vertical-flight-initiative|access-date=2020-09-23|website=evtol.news|language=en}}</ref> Sedertdien was daar 'n beduidende toename in belangstelling onder vliegtuigvervaardigers vir eVTOL's, en maatskappye soos Boeing, Airbus en Bell het ook aan die [[tegnologie]] gewerk:<ref>{{Cite web|title=The eVTOL Industry in Transition|url=https://evtol.news/news/the-evtol-industry-in-transition|access-date=2020-09-23|website=evtol.news|language=en}}</ref> * Airbus A³ Vahana bekendgestel in 2017 by die Paryse Lugskou,<ref>{{Cite web|date=2019-06-21|title=Paris Air Show: the race for cleaner skies|url=https://www.rfi.fr/en/france/20190621-paris-2019-air-show-race-cleaner-skies|access-date=2020-09-23|website=RFI|language=en}}</ref> eerste vlug in Januarie 2018 *Boeing - Aurora Flight Sciences PAV, in ontwikkeling sedert 2017, eerste vlug in 2019 *Bell Nexus 6HX onthul by die CESp 2019 Benewens hierdie groot vliegtuigvervaardigers, het [[Beginonderneming|beginondernemings]] 'n belangrike rol gespeel in die ontwikkeling van hierdie lugvoertuie en was soms leiers in [[tegnologie]]se vooruitgang.<ref name="Oconnor12Jul18">{{cite web|last=O'Connor|first=Kate|date=12 Julie 2018|title=Opener Reveals Ultralight eVTOL|url=https://www.avweb.com/avwebflash/news/Opener-Reveals-Ultralight-eVTOL-231121-1.html|access-date=13 Julie 2018|work=AVweb|archive-date=27 Januarie 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230127092714/https://www.avweb.com/avwebflash/news/Opener-Reveals-Ultralight-eVTOL-231121-1.html}}</ref> [[Uber]] het 'n artikel gepubliseer oor 'n projek genaamd Elevate, mede-geskryf deur Jeff Holden, Nikhil Goel en Mark Moore.<ref>{{cite web |last1=Goel |first1=Nikhil |title=Fast-Forwarding to a Future of On-Demand Urban Air Transportation |url=https://www.uber.com/elevate.pdf |website=Uber Elevate |access-date=2021-05-21 |archive-date=2021-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210703222144/https://www.uber.com/elevate.pdf }}</ref> Die artikel het die haalbaarheid van 'n aanvraag-lugvaartvervoerstelsel uiteengesit. Daardie dokument, tesame met daaropvolgende jaarlikse Elevate-beraad wat die maatskappy van 2017 tot 2019 aangebied het, het gehelp om die konsepte van eVTOL-vliegtuie en Stedelike Lugmobiliteit (UAM) van 'n [[wetenskapfiksie]]-konsep na 'n potensiële lugvaartsektor te bevorder wat deur dosyne ontwikkelingsprojekte nagestreef word.<ref>{{Cite web |url= https://evtol.com/features/uber-offload-elevate-joby-aviation/ |title= Uber reportedly in talks to offload Elevate to Joby Aviation |work= eVTOL.com |date= December 3, 2020 |author= Brian Garrett-Glaser |access-date=13 Julie 2021 |archive-date= 16 Julie 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210716131727/https://evtol.com/features/uber-offload-elevate-joby-aviation/ }}</ref> In Desember 2020 is Uber se Elevate deur Joby Aviation bekom.<ref>{{Cite web |url= https://www.aviationtoday.com/2020/12/08/uber-elevate-acquired-joby-aviation |title= Uber Elevate Acquired by Joby Aviation |work= Aviation Today |date= 8 Desember 2020 |author= Kelsey Reichmann |access-date= 2 Julie 2021 }}</ref> Na die verkryging het Joby se uitvoerende hoof, JoeBen Bivert, gesê: "Die span by Uber Elevate het nie net 'n belangrike rol in ons bedryf gespeel nie, maar hulle het ook 'n merkwaardige stel sagteware-instrumente ontwikkel wat voortbou op meer as 'n dekade se ervaring wat mobiliteit op aanvraag moontlik maak."<ref>{{Cite web| url= https://evtol.com/news/joby-aviation-acquires-uber-elevate-75-million-new-funding/| title= It's official: Joby Aviation acquires Uber Elevate, including $75 million in new funding| work= eVTOL.com| date= 8 Desember 2020| author= Brian Garrett-Glaser| access-date= 13 Julie 2021| archive-date= 23 Januarie 2022| archive-url= https://web.archive.org/web/20220123131222/https://evtol.com/news/joby-aviation-acquires-uber-elevate-75-million-new-funding/}}</ref> In 2020 het Tetra Aviation die "ontwrigter-toekenning" by die GoFly-persoonlike vlugkompetisie gewen vir sy enkelsitplek-eVTOL. In 2021 het die maatskappy sy Mk5 persoonlike eVTOL aangekondig wat hulle verwag om in 2022 te lewer. Dit bevat 32 vertikale hefrotore wat oor lang, dun voor- en agtervlerke versprei is, tesame met 'n agterste stootprop vir vaart. Dit gebruik 'n meestal aluminiumraam, met koolstofvesel/aramiedversterkte polimeer-bakwerk. Die vaartuig is 8,62 m breed, 6,15 m lank en 2,51 m hoog. Die batterypak hou 13,5 kWh. Die leë gewig is 488 kg en huisves 'n vlieënier van tot 79 kg. Die voertuig beskik oor ten minste drie vlugbeheerders, wat 32 vertikale skroewe aandryf in die geval van motor- of vlugbeheerderversaking, met 'n valskerm in die geval van totale mislukking. Die vliegtuig sal verkoop word as 'n eksperimentele kitsvliegtuig wat slegs 'n privaat vlieënierlisensie benodig.<ref>{{Cite web|last=Blain|first=Loz|date=2021-08-04|title=Tetra Aviation debuts single-seat buy 'n' fly personal eVTOL|url=https://newatlas.com/aircraft/tetra-aviation-mk5-evtol/|access-date=2021-08-08|website=New Atlas|language=en-US}}</ref> In Oktober 2020, met 'n belegging van $60 miljoen in Joby Aviation, 'n besigheid wat 'n elektriese vertikale opstyg- en landingsvliegtuig (eVTOL) bou wat bedoel is om lugkajuitdiens te lewer, het [[Delta Air Lines|Delta]] by die lys van lugdienste aangesluit wat EV-tegnologie-beginondernemings befonds.<ref>{{Cite web |last=Cohen |first=Mikaela |title=How electric air taxis could shake up the airline industry in the next decade |url=https://www.cnbc.com/2022/12/03/how-electric-air-taxis-could-shake-up-the-airline-industry.html |access-date=2022-12-03 |website=CNBC |date=3 Desember 2022 |language=en}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Vliegtuie]] [[Kategorie:Vervoer]] ep3a90eygqcqd31xd3igrev8paortqz 2895254 2895249 2026-04-20T08:43:14Z Sobaka 328 /* Geskiedenis */ bywerk 2895254 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Emerging Technologies Integrated Test Force Takes Delivery of First eVTOL Aircraft (2003314784).jpg|duimnael|Joby Aviation eVTOL in 2023.]] 'n '''Elektriese vertikale opstyg- en landingsvliegtuig''' ('''eVTOL''' akroniem uit die [[Engels]]e '''''e'''lectric '''V'''ertical '''T'''ake-'''O'''ff and '''L'''anding aircraft'') is 'n kategorie VTOL (vertikale opstyg- en landingsvliegtuig) wat elektriese krag gebruik om vertikaal te vlieg, op te styg en te land. Hierdie tegnologie het ontstaan as gevolg van beduidende vooruitgang op die gebied van elektriese aandrywing, wat [[Elektriese motor|motors]], [[battery]]e, elektroniese beheerders en skroewe insluit.<ref>{{cite journal |last1=Zhao |first1=Xiaopeng |last2=Yang |first2=Weiping |last3=Sun |first3=Zhangjun |last4=Liu |first4=Ying |last5=Liu |first5=Wenyang |title=Overview of Electric Propulsion Motor Research for EVTOL |journal=Engineering Proceedings |date=2025 |volume=80 |issue=1 |article-number=46 |doi=10.3390/engproc2024080046 |doi-access=free}}</ref> Gelyktydig was daar 'n opkomende vraag na nuwe lugvoertuie wat groener en stiller vlugte binne die domein van gevorderde lugmobiliteit en stedelike lugmobiliteit kan fasiliteer. Elektriese en hibriede aandrywingstelsels (EHPS) het ook die potensiaal om die bedryfskoste van vliegtuie te verlaag.<ref name=ACRP-2022>{{cite report |author= Le Bris, G |display-authors= etal |date= 2022 |title= ACRP Research Report 236: Preparing Your Airport for Electric Aircraft and Hydrogen Technologies |work= Transportation Research Board |location= Washington, DC |url= https://nap.nationalacademies.org/catalog/26512/preparing-your-airport-for-electric-aircraft-and-hydrogen-technologies }}</ref>{{rp|1–2}} [[Lêer:Airbus CityAirbus D-HCIA hovering.jpg|duimnael|Airbus CityAirbus eVTOL.]] Oorspronklike eVTOL-vliegtuigontwerpe word ontwikkel deur oorspronklike toerustingvervaardigers (OEM's). Hierdie OEM's sluit in ouer vervaardigers soos [[Airbus]], [[Boeing]],<ref>{{Cite web|title=Boeing: Autonomous Flying Taxi: EVTOL Unmanned Solar Aircraft System|url=https://www.boeing.com/features/frontiers/2019/autonomous-flying-vehicles/index.page|access-date=2020-08-27|website=www.boeing.com}}</ref> [[Embraer]], [[Honda]], [[Hyundai Motormaatskappy|Hyundai]] en [[Toyota]], sowel as verskeie nuwe maatskappye, insluitend Archer Aviation, Beta Technologies, EHang, Joby Aviation, Overair en Volocopter. Hierdie ekosisteem van firmas wat eVTOL's ontwikkel, sluit die afwenteling van tradisionele vliegtuigvervaardigers in, soos Eve Air Mobility, wat ontstaan het uit die EmbraerX-afdeling van Embraer, sowel as vennootskappe, soos Wisk Aero, wat as 'n gesamentlike onderneming tussen Boeing en [[Larry Page]] se Kitty Hawk van stapel gestuur is. ==Geskiedenis== Die konsep van eVTOL-[[vliegtuig|vliegtuie]] het in 2009 ontstaan toe 'n video van die NASA Puffin eVTOL-konsep<ref>{{Citation|title=NASA Puffin Low Noise, Electric VTOL Personal Air Vehicle| date=11 November 2009 |url=https://www.youtube.com/watch?v=rhpPhvWvLgk|language=en|access-date=2021-11-04}}</ref> op 11 November 2009 viraal gegaan het, wat 'n enkelpersoon-konsepweergawe van die tegnologie en konsep in vlug vertoon het. Hierna is die eerste Puffin-artikel by die VFS Specialists Conference on Aeromeganics op 9 Januarie 2010 gepubliseer. Hierdie konsep het 'n nuwe tegnologie wat by [[NASA]] ontwikkel is, genaamd Distributed Electric Propulsion (DEP), gebruik. Bykomende Puffin-artikels is op 13 September by die 10de AIAA ATIO-konferensie gepubliseer, NASA Puffin Electric Tailsitter VTOL Concept<ref>{{Citation|last=Moore|first=Mark|title=NASA Puffin Electric Tailsitter VTOL Concept|date=2010-09-13|url=https://arc.aiaa.org/doi/10.2514/6.2010-9345|work=10th AIAA Aviation Technology, Integration, and Operations (ATIO) Conference|series=Aviation Technology, Integration, and Operations (ATIO) Conferences|publisher=American Institute of Aeronautics and Astronautics|doi=10.2514/6.2010-9345|access-date=2021-11-04|hdl=2060/20110011311|isbn=978-1-62410-159-5 |hdl-access=free|url-access=subscription}}</ref> en Puffin Redundant Electric Powertrain System.<ref>{{Citation|last1=Seegers|first1=Bryan|title=Puffin Redundant Electric Propulsion Powertrain System|date=2010-09-13|url=https://arc.aiaa.org/doi/10.2514/6.2010-9383|work=10th AIAA Aviation Technology, Integration, and Operations (ATIO) Conference|series=Aviation Technology, Integration, and Operations (ATIO) Conferences|publisher=American Institute of Aeronautics and Astronautics|doi=10.2514/6.2010-9383|access-date=2021-11-04|last2=Guthrie|first2=Brian|last3=Fontana|first3=Richard|isbn=978-1-62410-159-5 |url-access=subscription}}</ref> Dit is vinnig in 2011 gevolg deur verskeie bedryfspogings, naamlik die AugustaWestland Project Zero ([[Italië]]), die Volocopter VC1 ([[Duitsland]]) en die Opener BlackFly ([[VSA]]).<ref name=":0">{{Cite web|title=eVTOL Timeline|url=https://evtol.news/resources/evtol-timeline|access-date=2020-09-23|website=evtol.news|language=en}}</ref> Dit is amptelik in 2014 deur die Vertical Flight Society en die American Institute of Aeronautics and Astronautics (AIAA) bekendgestel tydens die "Transformative Vertical Flight Concepts Joint Workshop on Enabling New Flight Concepts through Novel Propulsion and Energy Architectures" wat in Virginia gehou is.<ref>{{Cite web|title=AHS International Leads Transformative Vertical Flight Initiative|url=https://evtol.news/news/ahs-international-leads-transformative-vertical-flight-initiative|access-date=2020-09-23|website=evtol.news|language=en}}</ref> Sedertdien was daar 'n beduidende toename in belangstelling onder vliegtuigvervaardigers vir eVTOL's, en maatskappye soos Boeing, Airbus en Bell het ook aan die [[tegnologie]] gewerk:<ref>{{Cite web|title=The eVTOL Industry in Transition|url=https://evtol.news/news/the-evtol-industry-in-transition|access-date=2020-09-23|website=evtol.news|language=en}}</ref> * Airbus A³ Vahana bekendgestel in 2017 by die Paryse Lugskou,<ref>{{Cite web|date=2019-06-21|title=Paris Air Show: the race for cleaner skies|url=https://www.rfi.fr/en/france/20190621-paris-2019-air-show-race-cleaner-skies|access-date=2020-09-23|website=RFI|language=en}}</ref> eerste vlug in Januarie 2018 *Boeing - Aurora Flight Sciences PAV, in ontwikkeling sedert 2017, eerste vlug in 2019 *Bell Nexus 6HX onthul by die CESp 2019 Benewens hierdie groot vliegtuigvervaardigers, het [[Beginonderneming|beginondernemings]] 'n belangrike rol gespeel in die ontwikkeling van hierdie lugvoertuie en was soms leiers in [[tegnologie]]se vooruitgang.<ref name="Oconnor12Jul18">{{cite web|last=O'Connor|first=Kate|date=12 Julie 2018|title=Opener Reveals Ultralight eVTOL|url=https://www.avweb.com/avwebflash/news/Opener-Reveals-Ultralight-eVTOL-231121-1.html|access-date=13 Julie 2018|work=AVweb|archive-date=27 Januarie 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230127092714/https://www.avweb.com/avwebflash/news/Opener-Reveals-Ultralight-eVTOL-231121-1.html}}</ref> [[Uber]] het 'n artikel gepubliseer oor 'n projek genaamd Elevate, mede-geskryf deur Jeff Holden, Nikhil Goel en Mark Moore.<ref>{{cite web |last1=Goel |first1=Nikhil |title=Fast-Forwarding to a Future of On-Demand Urban Air Transportation |url=https://www.uber.com/elevate.pdf |website=Uber Elevate |access-date=2021-05-21 |archive-date=2021-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210703222144/https://www.uber.com/elevate.pdf }}</ref> Die artikel het die haalbaarheid van 'n aanvraag-lugvaartvervoerstelsel uiteengesit. Daardie dokument, tesame met daaropvolgende jaarlikse Elevate-beraad wat die maatskappy van 2017 tot 2019 aangebied het, het gehelp om die konsepte van eVTOL-vliegtuie en Stedelike Lugmobiliteit (UAM) van 'n [[wetenskapfiksie]]-konsep na 'n potensiële lugvaartsektor te bevorder wat deur dosyne ontwikkelingsprojekte nagestreef word.<ref>{{Cite web |url= https://evtol.com/features/uber-offload-elevate-joby-aviation/ |title= Uber reportedly in talks to offload Elevate to Joby Aviation |work= eVTOL.com |date= December 3, 2020 |author= Brian Garrett-Glaser |access-date=13 Julie 2021 |archive-date= 16 Julie 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210716131727/https://evtol.com/features/uber-offload-elevate-joby-aviation/ }}</ref> In Desember 2020 is Uber se Elevate deur Joby Aviation bekom.<ref>{{Cite web |url= https://www.aviationtoday.com/2020/12/08/uber-elevate-acquired-joby-aviation |title= Uber Elevate Acquired by Joby Aviation |work= Aviation Today |date= 8 Desember 2020 |author= Kelsey Reichmann |access-date= 2 Julie 2021 }}</ref> Na die verkryging het Joby se uitvoerende hoof, JoeBen Bivert, gesê: "Die span by Uber Elevate het nie net 'n belangrike rol in ons bedryf gespeel nie, maar hulle het ook 'n merkwaardige stel sagteware-instrumente ontwikkel wat voortbou op meer as 'n dekade se ervaring wat mobiliteit op aanvraag moontlik maak."<ref>{{Cite web| url= https://evtol.com/news/joby-aviation-acquires-uber-elevate-75-million-new-funding/| title= It's official: Joby Aviation acquires Uber Elevate, including $75 million in new funding| work= eVTOL.com| date= 8 Desember 2020| author= Brian Garrett-Glaser| access-date= 13 Julie 2021| archive-date= 23 Januarie 2022| archive-url= https://web.archive.org/web/20220123131222/https://evtol.com/news/joby-aviation-acquires-uber-elevate-75-million-new-funding/}}</ref> In 2020 het Tetra Aviation die "ontwrigter-toekenning" by die GoFly-persoonlike vlugkompetisie gewen vir sy enkelsitplek-eVTOL. In 2021 het die maatskappy sy Mk5 persoonlike eVTOL aangekondig wat hulle verwag om in 2022 te lewer. Dit bevat 32 vertikale hefrotore wat oor lang, dun voor- en agtervlerke versprei is, tesame met 'n agterste stootprop vir vaart. Dit gebruik 'n meestal aluminiumraam, met koolstofvesel/aramiedversterkte polimeer-bakwerk. Die vaartuig is 8,62 m breed, 6,15 m lank en 2,51 m hoog. Die batterypak hou 13,5 kWh. Die leë gewig is 488 kg en huisves 'n vlieënier van tot 79 kg. Die voertuig beskik oor ten minste drie vlugbeheerders, wat 32 vertikale skroewe aandryf in die geval van motor- of vlugbeheerderversaking, met 'n valskerm in die geval van totale mislukking. Die vliegtuig sal verkoop word as 'n eksperimentele kitsvliegtuig wat slegs 'n privaat vlieënierlisensie benodig.<ref>{{Cite web|last=Blain|first=Loz|date=2021-08-04|title=Tetra Aviation debuts single-seat buy 'n' fly personal eVTOL|url=https://newatlas.com/aircraft/tetra-aviation-mk5-evtol/|access-date=2021-08-08|website=New Atlas|language=en-US}}</ref> In Oktober 2020, met 'n belegging van $60 miljoen in Joby Aviation, 'n besigheid wat 'n elektriese vertikale opstyg- en landingsvliegtuig (eVTOL) bou wat bedoel is om lugkajuitdiens te lewer, het [[Delta Air Lines|Delta]] by die lys van lugdienste aangesluit wat EV-tegnologie-beginondernemings befonds.<ref>{{Cite web |last=Cohen |first=Mikaela |title=How electric air taxis could shake up the airline industry in the next decade |url=https://www.cnbc.com/2022/12/03/how-electric-air-taxis-could-shake-up-the-airline-industry.html |access-date=2022-12-03 |website=CNBC |date=3 Desember 2022 |language=en}}</ref> In 2021 het Urban eVTOL die Leo aangekondig, 'n voertuig met 3 sitplekke, 400 km/h en 480 km afstand. Dit huisves 16 skroewe met 'n deursnee van 40 cm en 10 kW vir vertikale hef, en 6 turbine-blaai-agterenjins met 'n deursnee van 28 cm vir horisontale stukrag. Die vlerk is 'n dubbele boksvlerkontwerp. Die doel is dat dit klein genoeg moet wees om in 'n standaard motorruimte te parkeer. Die gesplete batterystelsel hou 66 kWh. 'n Ballistiese valskerm is ingesluit. Dit moet nog vlieg.<ref>{{Cite web|last=Blain|first=Loz|date=2021-08-05|title=Urban eVTOL announces Leo, a 250-mph hypercar for the skies|url=https://newatlas.com/aircraft/urban-evtol-leo-air-hypercar/|access-date=2021-08-08|website=New Atlas|language=en-US}}</ref> In 2021 het Volocopter [[Suid-Korea]] se eerste bemande eVTOL-vlug uitgevoer.<ref>{{Cite web|last=Lavars|first=Nick|date=2021-11-12|title=Volocopter performs South Korea's first crewed air taxi flight|url=https://newatlas.com/aircraft/volocopter-south-korea-first-air-taxi-flight/|access-date=2021-11-13|website=New Atlas|language=en-US}}</ref> In November 2021 het die Nasionale Akademie vir Wetenskappe 'n studie gepubliseer<ref>{{Cite journal |last1=Sripad|first1=Shashank |last2=Viswanathan|first2=Venkatasubramanian |title=The promise of energy-efficient battery-powered urban aircraft |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |date=2021-11-09 |volume=118 |issue=45 |article-number=e2111164118 |doi=10.1073/pnas.2111164118 |pmid=34728567 |pmc=8609345 |arxiv=2106.09513 |bibcode=2021PNAS..11811164S |doi-access=free}}</ref> deur Shashank Sripad en Venkat Viswanathan van Carnegie Mellon Universiteit wat getoon het dat eVTOL-vliegtuie 'n energie-doeltreffendheid kan hê wat vergelykbaar is met of hoër is as aardse elektriese voertuie. Die studie het ook 'n hoë tegnologiese gereedheidsvlak vir battery-aangedrewe eVTOL's toegeken. Op 19 April 2024 het die Amerikaanse vliegtuigvervaardiger Boeing planne aangekondig om teen 2030 die eVTOL-besigheid in [[Asië]] te betree, in afwagting van die vraag na vinnige kortafstand-reise wat die voertuie in die streek se verkeersdrukte stede kan bied. Die maatskappy ontwikkel elektriese vertikale opstyg- en landingsvaartuie, wat outonome tegnologie sal insluit, by die filiaal Wisk Aero.<ref>{{Cite web |last=SHIGENO |first=ARATA |date=19 April 2024 |title=Boeing aims to bring flying cars to Asia by 2030 |url=https://asia.nikkei.com/Business/Transportation/Boeing-aims-to-bring-flying-cars-to-Asia-by-2030 |access-date=22 April 2024 |website=Nikkei Asia}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Vliegtuie]] [[Kategorie:Vervoer]] gp3kwf0drxq6qgfg43nici2y9fkuz5v 2895292 2895254 2026-04-20T11:00:59Z Sobaka 328 /* Geskiedenis */ bywerk 2895292 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Emerging Technologies Integrated Test Force Takes Delivery of First eVTOL Aircraft (2003314784).jpg|duimnael|Joby Aviation eVTOL in 2023.]] 'n '''Elektriese vertikale opstyg- en landingsvliegtuig''' ('''eVTOL''' akroniem uit die [[Engels]]e '''''e'''lectric '''V'''ertical '''T'''ake-'''O'''ff and '''L'''anding aircraft'') is 'n kategorie VTOL (vertikale opstyg- en landingsvliegtuig) wat elektriese krag gebruik om vertikaal te vlieg, op te styg en te land. Hierdie tegnologie het ontstaan as gevolg van beduidende vooruitgang op die gebied van elektriese aandrywing, wat [[Elektriese motor|motors]], [[battery]]e, elektroniese beheerders en skroewe insluit.<ref>{{cite journal |last1=Zhao |first1=Xiaopeng |last2=Yang |first2=Weiping |last3=Sun |first3=Zhangjun |last4=Liu |first4=Ying |last5=Liu |first5=Wenyang |title=Overview of Electric Propulsion Motor Research for EVTOL |journal=Engineering Proceedings |date=2025 |volume=80 |issue=1 |article-number=46 |doi=10.3390/engproc2024080046 |doi-access=free}}</ref> Gelyktydig was daar 'n opkomende vraag na nuwe lugvoertuie wat groener en stiller vlugte binne die domein van gevorderde lugmobiliteit en stedelike lugmobiliteit kan fasiliteer. Elektriese en hibriede aandrywingstelsels (EHPS) het ook die potensiaal om die bedryfskoste van vliegtuie te verlaag.<ref name=ACRP-2022>{{cite report |author= Le Bris, G |display-authors= etal |date= 2022 |title= ACRP Research Report 236: Preparing Your Airport for Electric Aircraft and Hydrogen Technologies |work= Transportation Research Board |location= Washington, DC |url= https://nap.nationalacademies.org/catalog/26512/preparing-your-airport-for-electric-aircraft-and-hydrogen-technologies }}</ref>{{rp|1–2}} [[Lêer:Airbus CityAirbus D-HCIA hovering.jpg|duimnael|Airbus CityAirbus eVTOL.]] Oorspronklike eVTOL-vliegtuigontwerpe word ontwikkel deur oorspronklike toerustingvervaardigers (OEM's). Hierdie OEM's sluit in ouer vervaardigers soos [[Airbus]], [[Boeing]],<ref>{{Cite web|title=Boeing: Autonomous Flying Taxi: EVTOL Unmanned Solar Aircraft System|url=https://www.boeing.com/features/frontiers/2019/autonomous-flying-vehicles/index.page|access-date=2020-08-27|website=www.boeing.com}}</ref> [[Embraer]], [[Honda]], [[Hyundai Motormaatskappy|Hyundai]] en [[Toyota]], sowel as verskeie nuwe maatskappye, insluitend Archer Aviation, Beta Technologies, EHang, Joby Aviation, Overair en Volocopter. Hierdie ekosisteem van firmas wat eVTOL's ontwikkel, sluit die afwenteling van tradisionele vliegtuigvervaardigers in, soos Eve Air Mobility, wat ontstaan het uit die EmbraerX-afdeling van Embraer, sowel as vennootskappe, soos Wisk Aero, wat as 'n gesamentlike onderneming tussen Boeing en [[Larry Page]] se Kitty Hawk van stapel gestuur is. ==Geskiedenis== Die konsep van eVTOL-[[vliegtuig|vliegtuie]] het in 2009 ontstaan toe 'n video van die NASA Puffin eVTOL-konsep<ref>{{Citation|title=NASA Puffin Low Noise, Electric VTOL Personal Air Vehicle| date=11 November 2009 |url=https://www.youtube.com/watch?v=rhpPhvWvLgk|language=en|access-date=2021-11-04}}</ref> op 11 November 2009 viraal gegaan het, wat 'n enkelpersoon-konsepweergawe van die tegnologie en konsep in vlug vertoon het. Hierna is die eerste Puffin-artikel by die VFS Specialists Conference on Aeromeganics op 9 Januarie 2010 gepubliseer. Hierdie konsep het 'n nuwe tegnologie wat by [[NASA]] ontwikkel is, genaamd Distributed Electric Propulsion (DEP), gebruik. Bykomende Puffin-artikels is op 13 September by die 10de AIAA ATIO-konferensie gepubliseer, NASA Puffin Electric Tailsitter VTOL Concept<ref>{{Citation|last=Moore|first=Mark|title=NASA Puffin Electric Tailsitter VTOL Concept|date=2010-09-13|url=https://arc.aiaa.org/doi/10.2514/6.2010-9345|work=10th AIAA Aviation Technology, Integration, and Operations (ATIO) Conference|series=Aviation Technology, Integration, and Operations (ATIO) Conferences|publisher=American Institute of Aeronautics and Astronautics|doi=10.2514/6.2010-9345|access-date=2021-11-04|hdl=2060/20110011311|isbn=978-1-62410-159-5 |hdl-access=free|url-access=subscription}}</ref> en Puffin Redundant Electric Powertrain System.<ref>{{Citation|last1=Seegers|first1=Bryan|title=Puffin Redundant Electric Propulsion Powertrain System|date=2010-09-13|url=https://arc.aiaa.org/doi/10.2514/6.2010-9383|work=10th AIAA Aviation Technology, Integration, and Operations (ATIO) Conference|series=Aviation Technology, Integration, and Operations (ATIO) Conferences|publisher=American Institute of Aeronautics and Astronautics|doi=10.2514/6.2010-9383|access-date=2021-11-04|last2=Guthrie|first2=Brian|last3=Fontana|first3=Richard|isbn=978-1-62410-159-5 |url-access=subscription}}</ref> Dit is vinnig in 2011 gevolg deur verskeie bedryfspogings, naamlik die AugustaWestland Project Zero ([[Italië]]), die Volocopter VC1 ([[Duitsland]]) en die Opener BlackFly ([[VSA]]).<ref name=":0">{{Cite web|title=eVTOL Timeline|url=https://evtol.news/resources/evtol-timeline|access-date=2020-09-23|website=evtol.news|language=en}}</ref> Dit is amptelik in 2014 deur die Vertical Flight Society en die American Institute of Aeronautics and Astronautics (AIAA) bekendgestel tydens die "Transformative Vertical Flight Concepts Joint Workshop on Enabling New Flight Concepts through Novel Propulsion and Energy Architectures" wat in Virginia gehou is.<ref>{{Cite web|title=AHS International Leads Transformative Vertical Flight Initiative|url=https://evtol.news/news/ahs-international-leads-transformative-vertical-flight-initiative|access-date=2020-09-23|website=evtol.news|language=en}}</ref> Sedertdien was daar 'n beduidende toename in belangstelling onder vliegtuigvervaardigers vir eVTOL's, en maatskappye soos Boeing, Airbus en Bell het ook aan die [[tegnologie]] gewerk:<ref>{{Cite web|title=The eVTOL Industry in Transition|url=https://evtol.news/news/the-evtol-industry-in-transition|access-date=2020-09-23|website=evtol.news|language=en}}</ref> * Airbus A³ Vahana bekendgestel in 2017 by die Paryse Lugskou,<ref>{{Cite web|date=2019-06-21|title=Paris Air Show: the race for cleaner skies|url=https://www.rfi.fr/en/france/20190621-paris-2019-air-show-race-cleaner-skies|access-date=2020-09-23|website=RFI|language=en}}</ref> eerste vlug in Januarie 2018 *Boeing - Aurora Flight Sciences PAV, in ontwikkeling sedert 2017, eerste vlug in 2019 *Bell Nexus 6HX onthul by die CESp 2019 Benewens hierdie groot vliegtuigvervaardigers, het [[Beginonderneming|beginondernemings]] 'n belangrike rol gespeel in die ontwikkeling van hierdie lugvoertuie en was soms leiers in [[tegnologie]]se vooruitgang.<ref name="Oconnor12Jul18">{{cite web|last=O'Connor|first=Kate|date=12 Julie 2018|title=Opener Reveals Ultralight eVTOL|url=https://www.avweb.com/avwebflash/news/Opener-Reveals-Ultralight-eVTOL-231121-1.html|access-date=13 Julie 2018|work=AVweb|archive-date=27 Januarie 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230127092714/https://www.avweb.com/avwebflash/news/Opener-Reveals-Ultralight-eVTOL-231121-1.html}}</ref> [[Uber]] het 'n artikel gepubliseer oor 'n projek genaamd Elevate, mede-geskryf deur Jeff Holden, Nikhil Goel en Mark Moore.<ref>{{cite web |last1=Goel |first1=Nikhil |title=Fast-Forwarding to a Future of On-Demand Urban Air Transportation |url=https://www.uber.com/elevate.pdf |website=Uber Elevate |access-date=2021-05-21 |archive-date=2021-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210703222144/https://www.uber.com/elevate.pdf }}</ref> Die artikel het die haalbaarheid van 'n aanvraag-lugvaartvervoerstelsel uiteengesit. Daardie dokument, tesame met daaropvolgende jaarlikse Elevate-beraad wat die maatskappy van 2017 tot 2019 aangebied het, het gehelp om die konsepte van eVTOL-vliegtuie en Stedelike Lugmobiliteit (UAM) van 'n [[wetenskapfiksie]]-konsep na 'n potensiële lugvaartsektor te bevorder wat deur dosyne ontwikkelingsprojekte nagestreef word.<ref>{{Cite web |url= https://evtol.com/features/uber-offload-elevate-joby-aviation/ |title= Uber reportedly in talks to offload Elevate to Joby Aviation |work= eVTOL.com |date= December 3, 2020 |author= Brian Garrett-Glaser |access-date=13 Julie 2021 |archive-date= 16 Julie 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210716131727/https://evtol.com/features/uber-offload-elevate-joby-aviation/ }}</ref> In Desember 2020 is Uber se Elevate deur Joby Aviation bekom.<ref>{{Cite web |url= https://www.aviationtoday.com/2020/12/08/uber-elevate-acquired-joby-aviation |title= Uber Elevate Acquired by Joby Aviation |work= Aviation Today |date= 8 Desember 2020 |author= Kelsey Reichmann |access-date= 2 Julie 2021 }}</ref> Na die verkryging het Joby se uitvoerende hoof, JoeBen Bivert, gesê: "Die span by Uber Elevate het nie net 'n belangrike rol in ons bedryf gespeel nie, maar hulle het ook 'n merkwaardige stel sagteware-instrumente ontwikkel wat voortbou op meer as 'n dekade se ervaring wat mobiliteit op aanvraag moontlik maak."<ref>{{Cite web| url= https://evtol.com/news/joby-aviation-acquires-uber-elevate-75-million-new-funding/| title= It's official: Joby Aviation acquires Uber Elevate, including $75 million in new funding| work= eVTOL.com| date= 8 Desember 2020| author= Brian Garrett-Glaser| access-date= 13 Julie 2021| archive-date= 23 Januarie 2022| archive-url= https://web.archive.org/web/20220123131222/https://evtol.com/news/joby-aviation-acquires-uber-elevate-75-million-new-funding/}}</ref> In 2020 het Tetra Aviation die "ontwrigter-toekenning" by die GoFly-persoonlike vlugkompetisie gewen vir sy enkelsitplek-eVTOL. In 2021 het die maatskappy sy Mk5 persoonlike eVTOL aangekondig wat hulle verwag om in 2022 te lewer. Dit bevat 32 vertikale hefrotore wat oor lang, dun voor- en agtervlerke versprei is, tesame met 'n agterste stootprop vir vaart. Dit gebruik 'n meestal aluminiumraam, met koolstofvesel/aramiedversterkte polimeer-bakwerk. Die vaartuig is 8,62 m breed, 6,15 m lank en 2,51 m hoog. Die batterypak hou 13,5 kWh. Die leë gewig is 488 kg en huisves 'n vlieënier van tot 79 kg. Die voertuig beskik oor ten minste drie vlugbeheerders, wat 32 vertikale skroewe aandryf in die geval van motor- of vlugbeheerderversaking, met 'n valskerm in die geval van totale mislukking. Die vliegtuig sal verkoop word as 'n eksperimentele kitsvliegtuig wat slegs 'n privaat vlieënierlisensie benodig.<ref>{{Cite web|last=Blain|first=Loz|date=2021-08-04|title=Tetra Aviation debuts single-seat buy 'n' fly personal eVTOL|url=https://newatlas.com/aircraft/tetra-aviation-mk5-evtol/|access-date=2021-08-08|website=New Atlas|language=en-US}}</ref> In Oktober 2020, met 'n belegging van $60 miljoen in Joby Aviation, 'n besigheid wat 'n elektriese vertikale opstyg- en landingsvliegtuig (eVTOL) bou wat bedoel is om lugkajuitdiens te lewer, het [[Delta Air Lines|Delta]] by die lys van lugdienste aangesluit wat EV-tegnologie-beginondernemings befonds.<ref>{{Cite web |last=Cohen |first=Mikaela |title=How electric air taxis could shake up the airline industry in the next decade |url=https://www.cnbc.com/2022/12/03/how-electric-air-taxis-could-shake-up-the-airline-industry.html |access-date=2022-12-03 |website=CNBC |date=3 Desember 2022 |language=en}}</ref> In 2021 het Urban eVTOL die Leo aangekondig, 'n voertuig met 3 sitplekke, 400 km/h en 480 km afstand. Dit huisves 16 skroewe met 'n deursnee van 40 cm en 10 kW vir vertikale hef, en 6 turbine-blaai-agterenjins met 'n deursnee van 28 cm vir horisontale stukrag. Die vlerk is 'n dubbele boksvlerkontwerp. Die doel is dat dit klein genoeg moet wees om in 'n standaard motorruimte te parkeer. Die gesplete batterystelsel hou 66 kWh. 'n Ballistiese valskerm is ingesluit. Dit moet nog vlieg.<ref>{{Cite web|last=Blain|first=Loz|date=2021-08-05|title=Urban eVTOL announces Leo, a 250-mph hypercar for the skies|url=https://newatlas.com/aircraft/urban-evtol-leo-air-hypercar/|access-date=2021-08-08|website=New Atlas|language=en-US}}</ref> In 2021 het Volocopter [[Suid-Korea]] se eerste bemande eVTOL-vlug uitgevoer.<ref>{{Cite web|last=Lavars|first=Nick|date=2021-11-12|title=Volocopter performs South Korea's first crewed air taxi flight|url=https://newatlas.com/aircraft/volocopter-south-korea-first-air-taxi-flight/|access-date=2021-11-13|website=New Atlas|language=en-US}}</ref> In November 2021 het die Nasionale Akademie vir Wetenskappe 'n studie gepubliseer<ref>{{Cite journal |last1=Sripad|first1=Shashank |last2=Viswanathan|first2=Venkatasubramanian |title=The promise of energy-efficient battery-powered urban aircraft |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |date=2021-11-09 |volume=118 |issue=45 |article-number=e2111164118 |doi=10.1073/pnas.2111164118 |pmid=34728567 |pmc=8609345 |arxiv=2106.09513 |bibcode=2021PNAS..11811164S |doi-access=free}}</ref> deur Shashank Sripad en Venkat Viswanathan van Carnegie Mellon Universiteit wat getoon het dat eVTOL-vliegtuie 'n energie-doeltreffendheid kan hê wat vergelykbaar is met of hoër is as aardse elektriese voertuie. Die studie het ook 'n hoë tegnologiese gereedheidsvlak vir battery-aangedrewe eVTOL's toegeken. Op 19 April 2024 het die Amerikaanse vliegtuigvervaardiger Boeing planne aangekondig om teen 2030 die eVTOL-besigheid in [[Asië]] te betree, in afwagting van die vraag na vinnige kortafstand-reise wat die voertuie in die streek se verkeersdrukte stede kan bied. Die maatskappy ontwikkel elektriese vertikale opstyg- en landingsvaartuie, wat outonome tegnologie sal insluit, by die filiaal Wisk Aero.<ref>{{Cite web |last=SHIGENO |first=ARATA |date=19 April 2024 |title=Boeing aims to bring flying cars to Asia by 2030 |url=https://asia.nikkei.com/Business/Transportation/Boeing-aims-to-bring-flying-cars-to-Asia-by-2030 |access-date=22 April 2024 |website=Nikkei Asia}}</ref> ===Agility Prime=== Vier Amerikaanse maatskappye het militêre lugwaardigheidskontrakte deur die [[Amerikaanse Gewapende Magte|Amerikaanse weermag]] se Agility Prime-program: Joby Aviation, Beta Technologies, Lift Aircraft, en mees onlangs Kitty Hawk, wie se Heaviside-vliegtuig in Julie 2021 aanvaar is.<ref>{{Cite web|last=Blain|first=Loz|date=2021-07-13|title=Heaviside becomes fourth eVTOL to receive military airworthiness approval|url=https://newatlas.com/aircraft/kitty-hawk-heaviside-military-airworthiness/|access-date=2021-08-13|website=New Atlas|language=en-US}}</ref> ===SPACs=== Archer, Joby, Lilium en Vertical het by spesiale-doel-verkrygingsmaatskappye (SPAC) aangesluit om publiek te word.<ref>{{Cite web|url=https://verticalmag.com/news/vertical-aerospace-spac-merger-broadstone-bsn/|title=Vertical Aerospace to go public at $2.2 billion valuation with up to 1,000 aircraft pre-orders}}</ref> Die eerste was Archer Aviation, wat gelyktydig 'n bestelling van $1 000 000 000 van meer as 200 vliegtuie van [[United Airlines]] in Februarie 2021 aangekondig het.<ref>{{cite web |title=Archer lands $1B order from United Airlines and a SPAC deal| url=https://techcrunch.com/2021/02/10/archer-lands-1-1b-order-from-united-airlines-and-a-spac-deal/| date=10 Februarie 2021| author=Kirsten Kirosec| publisher=TechCrunch}}</ref> Archer was ook die eerste wat daardie jaar sy Maker-vliegtuig persoonlik bekend gemaak het.<ref>{{cite web |url=https://www.theverge.com/2021/6/11/22529534/archer-maker-air-taxi-evtol-reveal-specs |title=Air taxi startup Archer shows off small electric aircraft but no flight test| author=Andrew Hawkins| date=11 Junie 2021}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Vliegtuie]] [[Kategorie:Vervoer]] frit4xzg6h5ie5peupvah56393b2rj9 2895293 2895292 2026-04-20T11:03:19Z Sobaka 328 /* Agility Prime */ Beeld 2895293 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Emerging Technologies Integrated Test Force Takes Delivery of First eVTOL Aircraft (2003314784).jpg|duimnael|Joby Aviation eVTOL in 2023.]] 'n '''Elektriese vertikale opstyg- en landingsvliegtuig''' ('''eVTOL''' akroniem uit die [[Engels]]e '''''e'''lectric '''V'''ertical '''T'''ake-'''O'''ff and '''L'''anding aircraft'') is 'n kategorie VTOL (vertikale opstyg- en landingsvliegtuig) wat elektriese krag gebruik om vertikaal te vlieg, op te styg en te land. Hierdie tegnologie het ontstaan as gevolg van beduidende vooruitgang op die gebied van elektriese aandrywing, wat [[Elektriese motor|motors]], [[battery]]e, elektroniese beheerders en skroewe insluit.<ref>{{cite journal |last1=Zhao |first1=Xiaopeng |last2=Yang |first2=Weiping |last3=Sun |first3=Zhangjun |last4=Liu |first4=Ying |last5=Liu |first5=Wenyang |title=Overview of Electric Propulsion Motor Research for EVTOL |journal=Engineering Proceedings |date=2025 |volume=80 |issue=1 |article-number=46 |doi=10.3390/engproc2024080046 |doi-access=free}}</ref> Gelyktydig was daar 'n opkomende vraag na nuwe lugvoertuie wat groener en stiller vlugte binne die domein van gevorderde lugmobiliteit en stedelike lugmobiliteit kan fasiliteer. Elektriese en hibriede aandrywingstelsels (EHPS) het ook die potensiaal om die bedryfskoste van vliegtuie te verlaag.<ref name=ACRP-2022>{{cite report |author= Le Bris, G |display-authors= etal |date= 2022 |title= ACRP Research Report 236: Preparing Your Airport for Electric Aircraft and Hydrogen Technologies |work= Transportation Research Board |location= Washington, DC |url= https://nap.nationalacademies.org/catalog/26512/preparing-your-airport-for-electric-aircraft-and-hydrogen-technologies }}</ref>{{rp|1–2}} [[Lêer:Airbus CityAirbus D-HCIA hovering.jpg|duimnael|Airbus CityAirbus eVTOL.]] Oorspronklike eVTOL-vliegtuigontwerpe word ontwikkel deur oorspronklike toerustingvervaardigers (OEM's). Hierdie OEM's sluit in ouer vervaardigers soos [[Airbus]], [[Boeing]],<ref>{{Cite web|title=Boeing: Autonomous Flying Taxi: EVTOL Unmanned Solar Aircraft System|url=https://www.boeing.com/features/frontiers/2019/autonomous-flying-vehicles/index.page|access-date=2020-08-27|website=www.boeing.com}}</ref> [[Embraer]], [[Honda]], [[Hyundai Motormaatskappy|Hyundai]] en [[Toyota]], sowel as verskeie nuwe maatskappye, insluitend Archer Aviation, Beta Technologies, EHang, Joby Aviation, Overair en Volocopter. Hierdie ekosisteem van firmas wat eVTOL's ontwikkel, sluit die afwenteling van tradisionele vliegtuigvervaardigers in, soos Eve Air Mobility, wat ontstaan het uit die EmbraerX-afdeling van Embraer, sowel as vennootskappe, soos Wisk Aero, wat as 'n gesamentlike onderneming tussen Boeing en [[Larry Page]] se Kitty Hawk van stapel gestuur is. ==Geskiedenis== Die konsep van eVTOL-[[vliegtuig|vliegtuie]] het in 2009 ontstaan toe 'n video van die NASA Puffin eVTOL-konsep<ref>{{Citation|title=NASA Puffin Low Noise, Electric VTOL Personal Air Vehicle| date=11 November 2009 |url=https://www.youtube.com/watch?v=rhpPhvWvLgk|language=en|access-date=2021-11-04}}</ref> op 11 November 2009 viraal gegaan het, wat 'n enkelpersoon-konsepweergawe van die tegnologie en konsep in vlug vertoon het. Hierna is die eerste Puffin-artikel by die VFS Specialists Conference on Aeromeganics op 9 Januarie 2010 gepubliseer. Hierdie konsep het 'n nuwe tegnologie wat by [[NASA]] ontwikkel is, genaamd Distributed Electric Propulsion (DEP), gebruik. Bykomende Puffin-artikels is op 13 September by die 10de AIAA ATIO-konferensie gepubliseer, NASA Puffin Electric Tailsitter VTOL Concept<ref>{{Citation|last=Moore|first=Mark|title=NASA Puffin Electric Tailsitter VTOL Concept|date=2010-09-13|url=https://arc.aiaa.org/doi/10.2514/6.2010-9345|work=10th AIAA Aviation Technology, Integration, and Operations (ATIO) Conference|series=Aviation Technology, Integration, and Operations (ATIO) Conferences|publisher=American Institute of Aeronautics and Astronautics|doi=10.2514/6.2010-9345|access-date=2021-11-04|hdl=2060/20110011311|isbn=978-1-62410-159-5 |hdl-access=free|url-access=subscription}}</ref> en Puffin Redundant Electric Powertrain System.<ref>{{Citation|last1=Seegers|first1=Bryan|title=Puffin Redundant Electric Propulsion Powertrain System|date=2010-09-13|url=https://arc.aiaa.org/doi/10.2514/6.2010-9383|work=10th AIAA Aviation Technology, Integration, and Operations (ATIO) Conference|series=Aviation Technology, Integration, and Operations (ATIO) Conferences|publisher=American Institute of Aeronautics and Astronautics|doi=10.2514/6.2010-9383|access-date=2021-11-04|last2=Guthrie|first2=Brian|last3=Fontana|first3=Richard|isbn=978-1-62410-159-5 |url-access=subscription}}</ref> Dit is vinnig in 2011 gevolg deur verskeie bedryfspogings, naamlik die AugustaWestland Project Zero ([[Italië]]), die Volocopter VC1 ([[Duitsland]]) en die Opener BlackFly ([[VSA]]).<ref name=":0">{{Cite web|title=eVTOL Timeline|url=https://evtol.news/resources/evtol-timeline|access-date=2020-09-23|website=evtol.news|language=en}}</ref> Dit is amptelik in 2014 deur die Vertical Flight Society en die American Institute of Aeronautics and Astronautics (AIAA) bekendgestel tydens die "Transformative Vertical Flight Concepts Joint Workshop on Enabling New Flight Concepts through Novel Propulsion and Energy Architectures" wat in Virginia gehou is.<ref>{{Cite web|title=AHS International Leads Transformative Vertical Flight Initiative|url=https://evtol.news/news/ahs-international-leads-transformative-vertical-flight-initiative|access-date=2020-09-23|website=evtol.news|language=en}}</ref> Sedertdien was daar 'n beduidende toename in belangstelling onder vliegtuigvervaardigers vir eVTOL's, en maatskappye soos Boeing, Airbus en Bell het ook aan die [[tegnologie]] gewerk:<ref>{{Cite web|title=The eVTOL Industry in Transition|url=https://evtol.news/news/the-evtol-industry-in-transition|access-date=2020-09-23|website=evtol.news|language=en}}</ref> * Airbus A³ Vahana bekendgestel in 2017 by die Paryse Lugskou,<ref>{{Cite web|date=2019-06-21|title=Paris Air Show: the race for cleaner skies|url=https://www.rfi.fr/en/france/20190621-paris-2019-air-show-race-cleaner-skies|access-date=2020-09-23|website=RFI|language=en}}</ref> eerste vlug in Januarie 2018 *Boeing - Aurora Flight Sciences PAV, in ontwikkeling sedert 2017, eerste vlug in 2019 *Bell Nexus 6HX onthul by die CESp 2019 Benewens hierdie groot vliegtuigvervaardigers, het [[Beginonderneming|beginondernemings]] 'n belangrike rol gespeel in die ontwikkeling van hierdie lugvoertuie en was soms leiers in [[tegnologie]]se vooruitgang.<ref name="Oconnor12Jul18">{{cite web|last=O'Connor|first=Kate|date=12 Julie 2018|title=Opener Reveals Ultralight eVTOL|url=https://www.avweb.com/avwebflash/news/Opener-Reveals-Ultralight-eVTOL-231121-1.html|access-date=13 Julie 2018|work=AVweb|archive-date=27 Januarie 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230127092714/https://www.avweb.com/avwebflash/news/Opener-Reveals-Ultralight-eVTOL-231121-1.html}}</ref> [[Uber]] het 'n artikel gepubliseer oor 'n projek genaamd Elevate, mede-geskryf deur Jeff Holden, Nikhil Goel en Mark Moore.<ref>{{cite web |last1=Goel |first1=Nikhil |title=Fast-Forwarding to a Future of On-Demand Urban Air Transportation |url=https://www.uber.com/elevate.pdf |website=Uber Elevate |access-date=2021-05-21 |archive-date=2021-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210703222144/https://www.uber.com/elevate.pdf }}</ref> Die artikel het die haalbaarheid van 'n aanvraag-lugvaartvervoerstelsel uiteengesit. Daardie dokument, tesame met daaropvolgende jaarlikse Elevate-beraad wat die maatskappy van 2017 tot 2019 aangebied het, het gehelp om die konsepte van eVTOL-vliegtuie en Stedelike Lugmobiliteit (UAM) van 'n [[wetenskapfiksie]]-konsep na 'n potensiële lugvaartsektor te bevorder wat deur dosyne ontwikkelingsprojekte nagestreef word.<ref>{{Cite web |url= https://evtol.com/features/uber-offload-elevate-joby-aviation/ |title= Uber reportedly in talks to offload Elevate to Joby Aviation |work= eVTOL.com |date= December 3, 2020 |author= Brian Garrett-Glaser |access-date=13 Julie 2021 |archive-date= 16 Julie 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210716131727/https://evtol.com/features/uber-offload-elevate-joby-aviation/ }}</ref> In Desember 2020 is Uber se Elevate deur Joby Aviation bekom.<ref>{{Cite web |url= https://www.aviationtoday.com/2020/12/08/uber-elevate-acquired-joby-aviation |title= Uber Elevate Acquired by Joby Aviation |work= Aviation Today |date= 8 Desember 2020 |author= Kelsey Reichmann |access-date= 2 Julie 2021 }}</ref> Na die verkryging het Joby se uitvoerende hoof, JoeBen Bivert, gesê: "Die span by Uber Elevate het nie net 'n belangrike rol in ons bedryf gespeel nie, maar hulle het ook 'n merkwaardige stel sagteware-instrumente ontwikkel wat voortbou op meer as 'n dekade se ervaring wat mobiliteit op aanvraag moontlik maak."<ref>{{Cite web| url= https://evtol.com/news/joby-aviation-acquires-uber-elevate-75-million-new-funding/| title= It's official: Joby Aviation acquires Uber Elevate, including $75 million in new funding| work= eVTOL.com| date= 8 Desember 2020| author= Brian Garrett-Glaser| access-date= 13 Julie 2021| archive-date= 23 Januarie 2022| archive-url= https://web.archive.org/web/20220123131222/https://evtol.com/news/joby-aviation-acquires-uber-elevate-75-million-new-funding/}}</ref> In 2020 het Tetra Aviation die "ontwrigter-toekenning" by die GoFly-persoonlike vlugkompetisie gewen vir sy enkelsitplek-eVTOL. In 2021 het die maatskappy sy Mk5 persoonlike eVTOL aangekondig wat hulle verwag om in 2022 te lewer. Dit bevat 32 vertikale hefrotore wat oor lang, dun voor- en agtervlerke versprei is, tesame met 'n agterste stootprop vir vaart. Dit gebruik 'n meestal aluminiumraam, met koolstofvesel/aramiedversterkte polimeer-bakwerk. Die vaartuig is 8,62 m breed, 6,15 m lank en 2,51 m hoog. Die batterypak hou 13,5 kWh. Die leë gewig is 488 kg en huisves 'n vlieënier van tot 79 kg. Die voertuig beskik oor ten minste drie vlugbeheerders, wat 32 vertikale skroewe aandryf in die geval van motor- of vlugbeheerderversaking, met 'n valskerm in die geval van totale mislukking. Die vliegtuig sal verkoop word as 'n eksperimentele kitsvliegtuig wat slegs 'n privaat vlieënierlisensie benodig.<ref>{{Cite web|last=Blain|first=Loz|date=2021-08-04|title=Tetra Aviation debuts single-seat buy 'n' fly personal eVTOL|url=https://newatlas.com/aircraft/tetra-aviation-mk5-evtol/|access-date=2021-08-08|website=New Atlas|language=en-US}}</ref> In Oktober 2020, met 'n belegging van $60 miljoen in Joby Aviation, 'n besigheid wat 'n elektriese vertikale opstyg- en landingsvliegtuig (eVTOL) bou wat bedoel is om lugkajuitdiens te lewer, het [[Delta Air Lines|Delta]] by die lys van lugdienste aangesluit wat EV-tegnologie-beginondernemings befonds.<ref>{{Cite web |last=Cohen |first=Mikaela |title=How electric air taxis could shake up the airline industry in the next decade |url=https://www.cnbc.com/2022/12/03/how-electric-air-taxis-could-shake-up-the-airline-industry.html |access-date=2022-12-03 |website=CNBC |date=3 Desember 2022 |language=en}}</ref> In 2021 het Urban eVTOL die Leo aangekondig, 'n voertuig met 3 sitplekke, 400 km/h en 480 km afstand. Dit huisves 16 skroewe met 'n deursnee van 40 cm en 10 kW vir vertikale hef, en 6 turbine-blaai-agterenjins met 'n deursnee van 28 cm vir horisontale stukrag. Die vlerk is 'n dubbele boksvlerkontwerp. Die doel is dat dit klein genoeg moet wees om in 'n standaard motorruimte te parkeer. Die gesplete batterystelsel hou 66 kWh. 'n Ballistiese valskerm is ingesluit. Dit moet nog vlieg.<ref>{{Cite web|last=Blain|first=Loz|date=2021-08-05|title=Urban eVTOL announces Leo, a 250-mph hypercar for the skies|url=https://newatlas.com/aircraft/urban-evtol-leo-air-hypercar/|access-date=2021-08-08|website=New Atlas|language=en-US}}</ref> In 2021 het Volocopter [[Suid-Korea]] se eerste bemande eVTOL-vlug uitgevoer.<ref>{{Cite web|last=Lavars|first=Nick|date=2021-11-12|title=Volocopter performs South Korea's first crewed air taxi flight|url=https://newatlas.com/aircraft/volocopter-south-korea-first-air-taxi-flight/|access-date=2021-11-13|website=New Atlas|language=en-US}}</ref> In November 2021 het die Nasionale Akademie vir Wetenskappe 'n studie gepubliseer<ref>{{Cite journal |last1=Sripad|first1=Shashank |last2=Viswanathan|first2=Venkatasubramanian |title=The promise of energy-efficient battery-powered urban aircraft |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |date=2021-11-09 |volume=118 |issue=45 |article-number=e2111164118 |doi=10.1073/pnas.2111164118 |pmid=34728567 |pmc=8609345 |arxiv=2106.09513 |bibcode=2021PNAS..11811164S |doi-access=free}}</ref> deur Shashank Sripad en Venkat Viswanathan van Carnegie Mellon Universiteit wat getoon het dat eVTOL-vliegtuie 'n energie-doeltreffendheid kan hê wat vergelykbaar is met of hoër is as aardse elektriese voertuie. Die studie het ook 'n hoë tegnologiese gereedheidsvlak vir battery-aangedrewe eVTOL's toegeken. Op 19 April 2024 het die Amerikaanse vliegtuigvervaardiger Boeing planne aangekondig om teen 2030 die eVTOL-besigheid in [[Asië]] te betree, in afwagting van die vraag na vinnige kortafstand-reise wat die voertuie in die streek se verkeersdrukte stede kan bied. Die maatskappy ontwikkel elektriese vertikale opstyg- en landingsvaartuie, wat outonome tegnologie sal insluit, by die filiaal Wisk Aero.<ref>{{Cite web |last=SHIGENO |first=ARATA |date=19 April 2024 |title=Boeing aims to bring flying cars to Asia by 2030 |url=https://asia.nikkei.com/Business/Transportation/Boeing-aims-to-bring-flying-cars-to-Asia-by-2030 |access-date=22 April 2024 |website=Nikkei Asia}}</ref> ===Agility Prime=== [[Lêer:BETA Technologies A250 eVTOL Prototype Aircraft.jpg|duimnael|BETA Technologies A250 eVTOL prototipe.]] Vier Amerikaanse maatskappye het militêre lugwaardigheidskontrakte deur die [[Amerikaanse Gewapende Magte|Amerikaanse weermag]] se Agility Prime-program: Joby Aviation, Beta Technologies, Lift Aircraft, en mees onlangs Kitty Hawk, wie se Heaviside-vliegtuig in Julie 2021 aanvaar is.<ref>{{Cite web|last=Blain|first=Loz|date=2021-07-13|title=Heaviside becomes fourth eVTOL to receive military airworthiness approval|url=https://newatlas.com/aircraft/kitty-hawk-heaviside-military-airworthiness/|access-date=2021-08-13|website=New Atlas|language=en-US}}</ref> ===SPACs=== Archer, Joby, Lilium en Vertical het by spesiale-doel-verkrygingsmaatskappye (SPAC) aangesluit om publiek te word.<ref>{{Cite web|url=https://verticalmag.com/news/vertical-aerospace-spac-merger-broadstone-bsn/|title=Vertical Aerospace to go public at $2.2 billion valuation with up to 1,000 aircraft pre-orders}}</ref> Die eerste was Archer Aviation, wat gelyktydig 'n bestelling van $1 000 000 000 van meer as 200 vliegtuie van [[United Airlines]] in Februarie 2021 aangekondig het.<ref>{{cite web |title=Archer lands $1B order from United Airlines and a SPAC deal| url=https://techcrunch.com/2021/02/10/archer-lands-1-1b-order-from-united-airlines-and-a-spac-deal/| date=10 Februarie 2021| author=Kirsten Kirosec| publisher=TechCrunch}}</ref> Archer was ook die eerste wat daardie jaar sy Maker-vliegtuig persoonlik bekend gemaak het.<ref>{{cite web |url=https://www.theverge.com/2021/6/11/22529534/archer-maker-air-taxi-evtol-reveal-specs |title=Air taxi startup Archer shows off small electric aircraft but no flight test| author=Andrew Hawkins| date=11 Junie 2021}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Vliegtuie]] [[Kategorie:Vervoer]] irzlqswkkh61neps912r6t2erij6rqu 2895294 2895293 2026-04-20T11:05:24Z Sobaka 328 /* Geskiedenis */ bywerk 2895294 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Emerging Technologies Integrated Test Force Takes Delivery of First eVTOL Aircraft (2003314784).jpg|duimnael|Joby Aviation eVTOL in 2023.]] 'n '''Elektriese vertikale opstyg- en landingsvliegtuig''' ('''eVTOL''' akroniem uit die [[Engels]]e '''''e'''lectric '''V'''ertical '''T'''ake-'''O'''ff and '''L'''anding aircraft'') is 'n kategorie VTOL (vertikale opstyg- en landingsvliegtuig) wat elektriese krag gebruik om vertikaal te vlieg, op te styg en te land. Hierdie tegnologie het ontstaan as gevolg van beduidende vooruitgang op die gebied van elektriese aandrywing, wat [[Elektriese motor|motors]], [[battery]]e, elektroniese beheerders en skroewe insluit.<ref>{{cite journal |last1=Zhao |first1=Xiaopeng |last2=Yang |first2=Weiping |last3=Sun |first3=Zhangjun |last4=Liu |first4=Ying |last5=Liu |first5=Wenyang |title=Overview of Electric Propulsion Motor Research for EVTOL |journal=Engineering Proceedings |date=2025 |volume=80 |issue=1 |article-number=46 |doi=10.3390/engproc2024080046 |doi-access=free}}</ref> Gelyktydig was daar 'n opkomende vraag na nuwe lugvoertuie wat groener en stiller vlugte binne die domein van gevorderde lugmobiliteit en stedelike lugmobiliteit kan fasiliteer. Elektriese en hibriede aandrywingstelsels (EHPS) het ook die potensiaal om die bedryfskoste van vliegtuie te verlaag.<ref name=ACRP-2022>{{cite report |author= Le Bris, G |display-authors= etal |date= 2022 |title= ACRP Research Report 236: Preparing Your Airport for Electric Aircraft and Hydrogen Technologies |work= Transportation Research Board |location= Washington, DC |url= https://nap.nationalacademies.org/catalog/26512/preparing-your-airport-for-electric-aircraft-and-hydrogen-technologies }}</ref>{{rp|1–2}} [[Lêer:Airbus CityAirbus D-HCIA hovering.jpg|duimnael|Airbus CityAirbus eVTOL.]] Oorspronklike eVTOL-vliegtuigontwerpe word ontwikkel deur oorspronklike toerustingvervaardigers (OEM's). Hierdie OEM's sluit in ouer vervaardigers soos [[Airbus]], [[Boeing]],<ref>{{Cite web|title=Boeing: Autonomous Flying Taxi: EVTOL Unmanned Solar Aircraft System|url=https://www.boeing.com/features/frontiers/2019/autonomous-flying-vehicles/index.page|access-date=2020-08-27|website=www.boeing.com}}</ref> [[Embraer]], [[Honda]], [[Hyundai Motormaatskappy|Hyundai]] en [[Toyota]], sowel as verskeie nuwe maatskappye, insluitend Archer Aviation, Beta Technologies, EHang, Joby Aviation, Overair en Volocopter. Hierdie ekosisteem van firmas wat eVTOL's ontwikkel, sluit die afwenteling van tradisionele vliegtuigvervaardigers in, soos Eve Air Mobility, wat ontstaan het uit die EmbraerX-afdeling van Embraer, sowel as vennootskappe, soos Wisk Aero, wat as 'n gesamentlike onderneming tussen Boeing en [[Larry Page]] se Kitty Hawk van stapel gestuur is. ==Geskiedenis== Die konsep van eVTOL-[[vliegtuig|vliegtuie]] het in 2009 ontstaan toe 'n video van die NASA Puffin eVTOL-konsep<ref>{{Citation|title=NASA Puffin Low Noise, Electric VTOL Personal Air Vehicle| date=11 November 2009 |url=https://www.youtube.com/watch?v=rhpPhvWvLgk|language=en|access-date=2021-11-04}}</ref> op 11 November 2009 viraal gegaan het, wat 'n enkelpersoon-konsepweergawe van die tegnologie en konsep in vlug vertoon het. Hierna is die eerste Puffin-artikel by die VFS Specialists Conference on Aeromeganics op 9 Januarie 2010 gepubliseer. Hierdie konsep het 'n nuwe tegnologie wat by [[NASA]] ontwikkel is, genaamd Distributed Electric Propulsion (DEP), gebruik. Bykomende Puffin-artikels is op 13 September by die 10de AIAA ATIO-konferensie gepubliseer, NASA Puffin Electric Tailsitter VTOL Concept<ref>{{Citation|last=Moore|first=Mark|title=NASA Puffin Electric Tailsitter VTOL Concept|date=2010-09-13|url=https://arc.aiaa.org/doi/10.2514/6.2010-9345|work=10th AIAA Aviation Technology, Integration, and Operations (ATIO) Conference|series=Aviation Technology, Integration, and Operations (ATIO) Conferences|publisher=American Institute of Aeronautics and Astronautics|doi=10.2514/6.2010-9345|access-date=2021-11-04|hdl=2060/20110011311|isbn=978-1-62410-159-5 |hdl-access=free|url-access=subscription}}</ref> en Puffin Redundant Electric Powertrain System.<ref>{{Citation|last1=Seegers|first1=Bryan|title=Puffin Redundant Electric Propulsion Powertrain System|date=2010-09-13|url=https://arc.aiaa.org/doi/10.2514/6.2010-9383|work=10th AIAA Aviation Technology, Integration, and Operations (ATIO) Conference|series=Aviation Technology, Integration, and Operations (ATIO) Conferences|publisher=American Institute of Aeronautics and Astronautics|doi=10.2514/6.2010-9383|access-date=2021-11-04|last2=Guthrie|first2=Brian|last3=Fontana|first3=Richard|isbn=978-1-62410-159-5 |url-access=subscription}}</ref> Dit is vinnig in 2011 gevolg deur verskeie bedryfspogings, naamlik die AugustaWestland Project Zero ([[Italië]]), die Volocopter VC1 ([[Duitsland]]) en die Opener BlackFly ([[VSA]]).<ref name=":0">{{Cite web|title=eVTOL Timeline|url=https://evtol.news/resources/evtol-timeline|access-date=2020-09-23|website=evtol.news|language=en}}</ref> Dit is amptelik in 2014 deur die Vertical Flight Society en die American Institute of Aeronautics and Astronautics (AIAA) bekendgestel tydens die "Transformative Vertical Flight Concepts Joint Workshop on Enabling New Flight Concepts through Novel Propulsion and Energy Architectures" wat in Virginia gehou is.<ref>{{Cite web|title=AHS International Leads Transformative Vertical Flight Initiative|url=https://evtol.news/news/ahs-international-leads-transformative-vertical-flight-initiative|access-date=2020-09-23|website=evtol.news|language=en}}</ref> Sedertdien was daar 'n beduidende toename in belangstelling onder vliegtuigvervaardigers vir eVTOL's, en maatskappye soos Boeing, Airbus en Bell het ook aan die [[tegnologie]] gewerk:<ref>{{Cite web|title=The eVTOL Industry in Transition|url=https://evtol.news/news/the-evtol-industry-in-transition|access-date=2020-09-23|website=evtol.news|language=en}}</ref> * Airbus A³ Vahana bekendgestel in 2017 by die Paryse Lugskou,<ref>{{Cite web|date=2019-06-21|title=Paris Air Show: the race for cleaner skies|url=https://www.rfi.fr/en/france/20190621-paris-2019-air-show-race-cleaner-skies|access-date=2020-09-23|website=RFI|language=en}}</ref> eerste vlug in Januarie 2018 *Boeing - Aurora Flight Sciences PAV, in ontwikkeling sedert 2017, eerste vlug in 2019 *Bell Nexus 6HX onthul by die CESp 2019 Benewens hierdie groot vliegtuigvervaardigers, het [[Beginonderneming|beginondernemings]] 'n belangrike rol gespeel in die ontwikkeling van hierdie lugvoertuie en was soms leiers in [[tegnologie]]se vooruitgang.<ref name="Oconnor12Jul18">{{cite web|last=O'Connor|first=Kate|date=12 Julie 2018|title=Opener Reveals Ultralight eVTOL|url=https://www.avweb.com/avwebflash/news/Opener-Reveals-Ultralight-eVTOL-231121-1.html|access-date=13 Julie 2018|work=AVweb|archive-date=27 Januarie 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230127092714/https://www.avweb.com/avwebflash/news/Opener-Reveals-Ultralight-eVTOL-231121-1.html}}</ref> [[Uber]] het 'n artikel gepubliseer oor 'n projek genaamd Elevate, mede-geskryf deur Jeff Holden, Nikhil Goel en Mark Moore.<ref>{{cite web |last1=Goel |first1=Nikhil |title=Fast-Forwarding to a Future of On-Demand Urban Air Transportation |url=https://www.uber.com/elevate.pdf |website=Uber Elevate |access-date=2021-05-21 |archive-date=2021-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210703222144/https://www.uber.com/elevate.pdf }}</ref> Die artikel het die haalbaarheid van 'n aanvraag-lugvaartvervoerstelsel uiteengesit. Daardie dokument, tesame met daaropvolgende jaarlikse Elevate-beraad wat die maatskappy van 2017 tot 2019 aangebied het, het gehelp om die konsepte van eVTOL-vliegtuie en Stedelike Lugmobiliteit (UAM) van 'n [[wetenskapfiksie]]-konsep na 'n potensiële lugvaartsektor te bevorder wat deur dosyne ontwikkelingsprojekte nagestreef word.<ref>{{Cite web |url= https://evtol.com/features/uber-offload-elevate-joby-aviation/ |title= Uber reportedly in talks to offload Elevate to Joby Aviation |work= eVTOL.com |date= December 3, 2020 |author= Brian Garrett-Glaser |access-date=13 Julie 2021 |archive-date= 16 Julie 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210716131727/https://evtol.com/features/uber-offload-elevate-joby-aviation/ }}</ref> In Desember 2020 is Uber se Elevate deur Joby Aviation bekom.<ref>{{Cite web |url= https://www.aviationtoday.com/2020/12/08/uber-elevate-acquired-joby-aviation |title= Uber Elevate Acquired by Joby Aviation |work= Aviation Today |date= 8 Desember 2020 |author= Kelsey Reichmann |access-date= 2 Julie 2021 }}</ref> Na die verkryging het Joby se uitvoerende hoof, JoeBen Bivert, gesê: "Die span by Uber Elevate het nie net 'n belangrike rol in ons bedryf gespeel nie, maar hulle het ook 'n merkwaardige stel sagteware-instrumente ontwikkel wat voortbou op meer as 'n dekade se ervaring wat mobiliteit op aanvraag moontlik maak."<ref>{{Cite web| url= https://evtol.com/news/joby-aviation-acquires-uber-elevate-75-million-new-funding/| title= It's official: Joby Aviation acquires Uber Elevate, including $75 million in new funding| work= eVTOL.com| date= 8 Desember 2020| author= Brian Garrett-Glaser| access-date= 13 Julie 2021| archive-date= 23 Januarie 2022| archive-url= https://web.archive.org/web/20220123131222/https://evtol.com/news/joby-aviation-acquires-uber-elevate-75-million-new-funding/}}</ref> In 2020 het Tetra Aviation die "ontwrigter-toekenning" by die GoFly-persoonlike vlugkompetisie gewen vir sy enkelsitplek-eVTOL. In 2021 het die maatskappy sy Mk5 persoonlike eVTOL aangekondig wat hulle verwag om in 2022 te lewer. Dit bevat 32 vertikale hefrotore wat oor lang, dun voor- en agtervlerke versprei is, tesame met 'n agterste stootprop vir vaart. Dit gebruik 'n meestal aluminiumraam, met koolstofvesel/aramiedversterkte polimeer-bakwerk. Die vaartuig is 8,62 m breed, 6,15 m lank en 2,51 m hoog. Die batterypak hou 13,5 kWh. Die leë gewig is 488 kg en huisves 'n vlieënier van tot 79 kg. Die voertuig beskik oor ten minste drie vlugbeheerders, wat 32 vertikale skroewe aandryf in die geval van motor- of vlugbeheerderversaking, met 'n valskerm in die geval van totale mislukking. Die vliegtuig sal verkoop word as 'n eksperimentele kitsvliegtuig wat slegs 'n privaat vlieënierlisensie benodig.<ref>{{Cite web|last=Blain|first=Loz|date=2021-08-04|title=Tetra Aviation debuts single-seat buy 'n' fly personal eVTOL|url=https://newatlas.com/aircraft/tetra-aviation-mk5-evtol/|access-date=2021-08-08|website=New Atlas|language=en-US}}</ref> In Oktober 2020, met 'n belegging van $60 miljoen in Joby Aviation, 'n besigheid wat 'n elektriese vertikale opstyg- en landingsvliegtuig (eVTOL) bou wat bedoel is om lugkajuitdiens te lewer, het [[Delta Air Lines|Delta]] by die lys van lugdienste aangesluit wat EV-tegnologie-beginondernemings befonds.<ref>{{Cite web |last=Cohen |first=Mikaela |title=How electric air taxis could shake up the airline industry in the next decade |url=https://www.cnbc.com/2022/12/03/how-electric-air-taxis-could-shake-up-the-airline-industry.html |access-date=2022-12-03 |website=CNBC |date=3 Desember 2022 |language=en}}</ref> In 2021 het Urban eVTOL die Leo aangekondig, 'n voertuig met 3 sitplekke, 400 km/h en 480 km afstand. Dit huisves 16 skroewe met 'n deursnee van 40 cm en 10 kW vir vertikale hef, en 6 turbine-blaai-agterenjins met 'n deursnee van 28 cm vir horisontale stukrag. Die vlerk is 'n dubbele boksvlerkontwerp. Die doel is dat dit klein genoeg moet wees om in 'n standaard motorruimte te parkeer. Die gesplete batterystelsel hou 66 kWh. 'n Ballistiese valskerm is ingesluit. Dit moet nog vlieg.<ref>{{Cite web|last=Blain|first=Loz|date=2021-08-05|title=Urban eVTOL announces Leo, a 250-mph hypercar for the skies|url=https://newatlas.com/aircraft/urban-evtol-leo-air-hypercar/|access-date=2021-08-08|website=New Atlas|language=en-US}}</ref> In 2021 het Volocopter [[Suid-Korea]] se eerste bemande eVTOL-vlug uitgevoer.<ref>{{Cite web|last=Lavars|first=Nick|date=2021-11-12|title=Volocopter performs South Korea's first crewed air taxi flight|url=https://newatlas.com/aircraft/volocopter-south-korea-first-air-taxi-flight/|access-date=2021-11-13|website=New Atlas|language=en-US}}</ref> In November 2021 het die Nasionale Akademie vir Wetenskappe 'n studie gepubliseer<ref>{{Cite journal |last1=Sripad|first1=Shashank |last2=Viswanathan|first2=Venkatasubramanian |title=The promise of energy-efficient battery-powered urban aircraft |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |date=2021-11-09 |volume=118 |issue=45 |article-number=e2111164118 |doi=10.1073/pnas.2111164118 |pmid=34728567 |pmc=8609345 |arxiv=2106.09513 |bibcode=2021PNAS..11811164S |doi-access=free}}</ref> deur Shashank Sripad en Venkat Viswanathan van Carnegie Mellon Universiteit wat getoon het dat eVTOL-vliegtuie 'n energie-doeltreffendheid kan hê wat vergelykbaar is met of hoër is as aardse elektriese voertuie. Die studie het ook 'n hoë tegnologiese gereedheidsvlak vir battery-aangedrewe eVTOL's toegeken. Op 19 April 2024 het die Amerikaanse vliegtuigvervaardiger Boeing planne aangekondig om teen 2030 die eVTOL-besigheid in [[Asië]] te betree, in afwagting van die vraag na vinnige kortafstand-reise wat die voertuie in die streek se verkeersdrukte stede kan bied. Die maatskappy ontwikkel elektriese vertikale opstyg- en landingsvaartuie, wat outonome tegnologie sal insluit, by die filiaal Wisk Aero.<ref>{{Cite web |last=SHIGENO |first=ARATA |date=19 April 2024 |title=Boeing aims to bring flying cars to Asia by 2030 |url=https://asia.nikkei.com/Business/Transportation/Boeing-aims-to-bring-flying-cars-to-Asia-by-2030 |access-date=22 April 2024 |website=Nikkei Asia}}</ref> ===Agility Prime=== [[Lêer:BETA Technologies A250 eVTOL Prototype Aircraft.jpg|duimnael|BETA Technologies A250 eVTOL prototipe.]] Vier Amerikaanse maatskappye het militêre lugwaardigheidskontrakte deur die [[Amerikaanse Gewapende Magte|Amerikaanse weermag]] se Agility Prime-program: Joby Aviation, Beta Technologies, Lift Aircraft, en mees onlangs Kitty Hawk, wie se Heaviside-vliegtuig in Julie 2021 aanvaar is.<ref>{{Cite web|last=Blain|first=Loz|date=2021-07-13|title=Heaviside becomes fourth eVTOL to receive military airworthiness approval|url=https://newatlas.com/aircraft/kitty-hawk-heaviside-military-airworthiness/|access-date=2021-08-13|website=New Atlas|language=en-US}}</ref> ===SPACs=== Archer, Joby, Lilium en Vertical het by spesiale-doel-verkrygingsmaatskappye (SPAC) aangesluit om publiek te word.<ref>{{Cite web|url=https://verticalmag.com/news/vertical-aerospace-spac-merger-broadstone-bsn/|title=Vertical Aerospace to go public at $2.2 billion valuation with up to 1,000 aircraft pre-orders}}</ref> Die eerste was Archer Aviation, wat gelyktydig 'n bestelling van $1 000 000 000 van meer as 200 vliegtuie van [[United Airlines]] in Februarie 2021 aangekondig het.<ref>{{cite web |title=Archer lands $1B order from United Airlines and a SPAC deal| url=https://techcrunch.com/2021/02/10/archer-lands-1-1b-order-from-united-airlines-and-a-spac-deal/| date=10 Februarie 2021| author=Kirsten Kirosec| publisher=TechCrunch}}</ref> Archer was ook die eerste wat daardie jaar sy Maker-vliegtuig persoonlik bekend gemaak het.<ref>{{cite web |url=https://www.theverge.com/2021/6/11/22529534/archer-maker-air-taxi-evtol-reveal-specs |title=Air taxi startup Archer shows off small electric aircraft but no flight test| author=Andrew Hawkins| date=11 Junie 2021}}</ref> ===Bestellings=== Archer Aviation het op 7 November 2024 aangekondig dat [[Japan Airlines]] en Sumitomo Group se gesamentlike onderneming, Soracle, 'n ooreenkoms bereik het oor 'n beoogde aankoop van tot $500 miljoen se elektriese vliegtuie van Archer Aviation.<ref>{{cite web |title=Japan Airlines' and Sumitomo Corporation's Joint Venture Company, Soracle, Announces Agreement Including Intended Purchase Of Up To $500M of Electric Aircraft From Archer |date= 7 November 2024 |access-date= 23 Desember 2024 |publisher= Archer Aviation |url=https://news.archer.com/japan-airlines-and-sumitomo-corporations-joint-venture-company-soracle-announces-agreement-including-intended-purchase-of-up-to-500m-of-electric-aircraft-from-archer}}</ref> Dit bring hul totale aanduidende bestelboekwaarde op meer as VS$6 miljard te staan.<ref>{{cite web |title=Archer Announces Third Quarter 2024 Results, Demonstrating Manufacturing, Certification and Commercial Launch Momentum |date= 7 November 2024 |access-date= 23 Desember 2024 |publisher= Archer Aviation |url=https://investors.archer.com/news/news-details/2024/Archer-Announces-Third-Quarter-2024-Results-Demonstrating-Manufacturing-Certification-and-Commercial-Launch-Momentum/}}</ref> Vertical Aerospace het voorafbestellings vir 1 000 eVTOL's in Junie 2021 aangekondig, insluitend van American Airlines, [[Virgin Atlantic]] en vliegtuigverhuurder Avalon Holdings.<ref>{{cite web |title=Vertical Wins American, Avolon Orders, Plans to Go Public |date= 10 Junie 2021 |access-date= 3 Julie 2021 |author= Crystal Tse, Mary Schlangenstein, and Siddharth Vikram Philip |publisher= Bloomberg |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-06-10/vertical-wins-american-airline-avolon-orders-as-it-goes-public}}</ref> Teen Maart 2024 het [[Embraer]] kontrakte met agt-en-twintig maatskappye onderteken vir 2 850 bestellings van eVTOL's, ter waarde van VS$8 miljard van 30 kliënte in 13 lande.<ref name=":1">{{cite web |date=13 Maart 2024 |title=Com quase 3 mil encomendas, carro voador da Embraer passa por regulamentação na Anac |trans-title=With almost 3,000 orders, Embraer's flying car undergoes regulation at Anac |url=https://www.cnnbrasil.com.br/business/eve-da-embraer-sera-listada-na-nyse-com-valor-de-us-29-bilhoes/ |website=G1 |language=pt}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Vliegtuie]] [[Kategorie:Vervoer]] 73o40tgh9q81g0nlnknqtkqhhho28qw 3 460402 2895047 2894887 2026-04-19T13:27:49Z RooiRoBot 98293 Welkom :) 2895047 wikitext text/x-wiki {{Welkom}} 2t2gv6f0u9bagqtwj4o9hf1eiy39exp 0 460403 2895110 2894894 2026-04-19T18:19:18Z BurgertB 2401 Kassie 2895110 wikitext text/x-wiki {{Kursiewe titel}} {{Inligtingskas Televisiereeks | reeksnaam = Clark | genre = Misdaaddrama | skepper = | skrywer = {{Plainlist| * Fredrik Agetoft * Peter Arrhenius * Jonas Åkerlund,}} geskoei op ''Vafan var det som hände?'' deur [[Clark Olofsson]] | regisseur = Jonas Åkerlund | rolverdeling = [[Bill Skarsgård]] | komponis = Mikael Åkerfeldt | oorsprongsland = [[Swede]] | taal = [[Sweeds]], oorgeklank in [[Engels]] | aantal_episodes = 6 | uitvoerende_vervaardiger = {{Plainlist| * Hans Engholm * Jonas Åkerlund * Bill Skarsgård }} | vervaardiger = {{Plainlist| * Julia Stannard * Börje Jansson * Patrick Sobieski }} | kinematografie = Eric Broms | looptydperk = 54-69 minute | maatskappy = Scandinavian Content Group | kanaal = [[Netflix]] | eerste_uitsending = {{Begindatum|2022|05|05|df=y}} }} '''''Clark''''' is 'n [[Swede|Sweedse]] TV-minireeks van ses episodes van 2022 met [[Bill Skarsgård]] in die naamrol. Dit is deur [[Netflix]] vervaardig en op 5 Mei 2022 uitgereik. Dit is geskoei op die lewe van [[Clark Olofsson]] en sluit die gebeure in tydens die [[Norrmalmstorg-rooftog]],<ref>[https://about.netflix.com/en/news/bill-skarsgard-plays-clark-olofsson-in-new-swedish-netflix-original-directed-by-jonas-akerlund Netflix-aankondiging]</ref> wat tot die term [[Stockholmsindroom]] gelei het. ==Rolverdeling== {{Stapel|{{beeldgroep2|perrow = 1/1 |total_width=140 |align=right |image1=Bill Skarsgård (43620734441) (cropped).jpg|caption1=[[Bill Skarsgård]] |image2=Christoffer_Nordenrot_in_2018.jpg|caption2=Christoffer Nordenrot }}}} {{div col|2}} * [[Bill Skarsgård]] as [[Clark Olofsson]] ** Kolbjörn Skarsgård as Clark op 7 ** Lukas Wetterberg as Clark die tiener * Vilhelm Blomgren as Tommy Lindström * Isabelle Grill as Madou * [[Malin Levanon]] as Liz * Hanna Björn as Maria * Peter Viitanen as Sten Olofsson, Clark se pa * Sandra Ilar as Ingbritt Olofsson, Clark se ma * Christoffer Nordenrot as Jan-Erik Olsson * Alicia Agneson as Kristin "Kicki" Ehnmark * Sofie Hoflack as Marijke {{div col end}} ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Clark (TV series)}} {{Normdata}} [[Kategorie:Televisiereekse]] 695p8jpct2nah6mugfzy8haq96ql3bq 2895111 2895110 2026-04-19T18:39:53Z BurgertB 2401 Klaar 2895111 wikitext text/x-wiki {{Kursiewe titel}} {{Inligtingskas Televisiereeks | reeksnaam = Clark | genre = Misdaaddrama | skepper = | skrywer = {{Plainlist| * Fredrik Agetoft * Peter Arrhenius * Jonas Åkerlund,}} geskoei op ''Vafan var det som hände?'' deur [[Clark Olofsson]] | regisseur = Jonas Åkerlund | rolverdeling = [[Bill Skarsgård]] | komponis = Mikael Åkerfeldt | oorsprongsland = [[Swede]] | taal = [[Sweeds]], oorgeklank in [[Engels]] | aantal_episodes = 6 | uitvoerende_vervaardiger = {{Plainlist| * Hans Engholm * Jonas Åkerlund * Bill Skarsgård }} | vervaardiger = {{Plainlist| * Julia Stannard * Börje Jansson * Patrick Sobieski }} | kinematografie = Eric Broms | looptydperk = 54-69 minute | maatskappy = Scandinavian Content Group | kanaal = [[Netflix]] | eerste_uitsending = {{Begindatum|2022|05|05|df=y}} }} '''''Clark''''' is 'n [[Swede|Sweedse]] TV-minireeks van ses episodes van 2022 met [[Bill Skarsgård]] in die naamrol. Dit is deur [[Netflix]] vervaardig en op 5 Mei 2022 uitgereik. Dit is geskoei op die lewe van [[Clark Olofsson]] en sluit die gebeure in tydens die [[Norrmalmstorg-rooftog]],<ref>[https://about.netflix.com/en/news/bill-skarsgard-plays-clark-olofsson-in-new-swedish-netflix-original-directed-by-jonas-akerlund Netflix-aankondiging]</ref> wat tot die term [[Stockholmsindroom]] gelei het. ==Rolverdeling== {{Stapel|{{beeldgroep2|perrow = 1/1 |total_width=140 |align=right |image1=Bill Skarsgård (43620734441) (cropped).jpg|caption1=[[Bill Skarsgård]] |image2=Christoffer_Nordenrot_in_2018.jpg|caption2=Christoffer Nordenrot }}}} {{div col|2}} * [[Bill Skarsgård]] as [[Clark Olofsson]] ** Kolbjörn Skarsgård as Clark op 7 ** Lukas Wetterberg as Clark die tiener * Vilhelm Blomgren as Tommy Lindström * Isabelle Grill as Madou * [[Malin Levanon]] as Liz * Hanna Björn as Maria * Peter Viitanen as Sten Olofsson, Clark se pa * Sandra Ilar as Ingbritt Olofsson, Clark se ma * Christoffer Nordenrot as Jan-Erik Olsson * Alicia Agneson as Kristin "Kicki" Ehnmark * Sofie Hoflack as Marijke {{div col end}} ==Musiek== Musiek vir die reeks is gekomponeer deur Mikael Åkerfeldt van die metalgroep Opeth. Hy het ook die rol van 'n gevangene in episode 2 vertolk. Tobias Forge, die sanger en liedjieskrywer van die Sweedse groep Ghost, vertolk die klein rol van 'n vioolspeler in episode 6. Amalie Bruun van die groep Myrkur vertolk die rol van 'n lid van die revolusionêre groep in episode 5. ==Ontvangs== Die minireeks het hoofsaaklik positiewe resensies gekry. Op [[Rotten Tomatoes]] was 85% van die resensies positief.<ref name="RottenTomatoes">{{cite web |url=https://www.rottentomatoes.com/tv/clark |title=Clark |work=[[Rotten Tomatoes]] |publisher=Fandango |access-date=June 7, 2022}}</ref> Imogen West-Knights het ’n gemengde resensie in The New Statesman geskryf waarin sy veral Skarsgård se spel geprys het, terwyl sy krities was oor die reeks se “vinnige tempo en toonverskuiwings”. ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Clark (TV series)}} {{Normdata}} [[Kategorie:Televisiereekse]] 9g5m7b6gxjpvi81n4axzc3e4mhz3rr0 2895115 2895111 2026-04-19T18:41:52Z BurgertB 2401 /* Rolverdeling */ 2895115 wikitext text/x-wiki {{Kursiewe titel}} {{Inligtingskas Televisiereeks | reeksnaam = Clark | genre = Misdaaddrama | skepper = | skrywer = {{Plainlist| * Fredrik Agetoft * Peter Arrhenius * Jonas Åkerlund,}} geskoei op ''Vafan var det som hände?'' deur [[Clark Olofsson]] | regisseur = Jonas Åkerlund | rolverdeling = [[Bill Skarsgård]] | komponis = Mikael Åkerfeldt | oorsprongsland = [[Swede]] | taal = [[Sweeds]], oorgeklank in [[Engels]] | aantal_episodes = 6 | uitvoerende_vervaardiger = {{Plainlist| * Hans Engholm * Jonas Åkerlund * Bill Skarsgård }} | vervaardiger = {{Plainlist| * Julia Stannard * Börje Jansson * Patrick Sobieski }} | kinematografie = Eric Broms | looptydperk = 54-69 minute | maatskappy = Scandinavian Content Group | kanaal = [[Netflix]] | eerste_uitsending = {{Begindatum|2022|05|05|df=y}} }} '''''Clark''''' is 'n [[Swede|Sweedse]] TV-minireeks van ses episodes van 2022 met [[Bill Skarsgård]] in die naamrol. Dit is deur [[Netflix]] vervaardig en op 5 Mei 2022 uitgereik. Dit is geskoei op die lewe van [[Clark Olofsson]] en sluit die gebeure in tydens die [[Norrmalmstorg-rooftog]],<ref>[https://about.netflix.com/en/news/bill-skarsgard-plays-clark-olofsson-in-new-swedish-netflix-original-directed-by-jonas-akerlund Netflix-aankondiging]</ref> wat tot die term [[Stockholmsindroom]] gelei het. ==Rolverdeling== {{Stapel|{{beeldgroep2|perrow = 1/1 |total_width=140 |align=right |image1=Bill Skarsgård (43620734441) (cropped).jpg|caption1=[[Bill Skarsgård]] |image2=Christoffer_Nordenrot_in_2018.jpg|caption2=Christoffer Nordenrot }}}} {{div col|2}} * [[Bill Skarsgård]] as [[Clark Olofsson]] ** Kolbjörn Skarsgård as Clark op 7 ** Lukas Wetterberg as Clark die tiener * Vilhelm Blomgren as Tommy Lindström * Isabelle Grill as Madou * [[Malin Levanon]] as Liz * Hanna Björn as Maria * Peter Viitanen as Sten Olofsson, Clark se pa * Sandra Ilar as Ingbritt Olofsson, Clark se ma * Christoffer Nordenrot as Jan-Erik Olsson * Alicia Agneson as Kristin "Kicki" Ehnmark * Alida Morberg as Sussi Korsner {{div col end}} ==Musiek== Musiek vir die reeks is gekomponeer deur Mikael Åkerfeldt van die metalgroep Opeth. Hy het ook die rol van 'n gevangene in episode 2 vertolk. Tobias Forge, die sanger en liedjieskrywer van die Sweedse groep Ghost, vertolk die klein rol van 'n vioolspeler in episode 6. Amalie Bruun van die groep Myrkur vertolk die rol van 'n lid van die revolusionêre groep in episode 5. ==Ontvangs== Die minireeks het hoofsaaklik positiewe resensies gekry. Op [[Rotten Tomatoes]] was 85% van die resensies positief.<ref name="RottenTomatoes">{{cite web |url=https://www.rottentomatoes.com/tv/clark |title=Clark |work=[[Rotten Tomatoes]] |publisher=Fandango |access-date=June 7, 2022}}</ref> Imogen West-Knights het ’n gemengde resensie in The New Statesman geskryf waarin sy veral Skarsgård se spel geprys het, terwyl sy krities was oor die reeks se “vinnige tempo en toonverskuiwings”. ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Clark (TV series)}} {{Normdata}} [[Kategorie:Televisiereekse]] 2nnb8ob3rbuwwscv0qfz7uiv1ipfy64 2895116 2895115 2026-04-19T18:43:18Z BurgertB 2401 2895116 wikitext text/x-wiki {{Kursiewe titel}} {{Inligtingskas Televisiereeks | reeksnaam = Clark | genre = Misdaaddrama | skepper = | skrywer = {{Plainlist| * Fredrik Agetoft * Peter Arrhenius * Jonas Åkerlund,}} geskoei op ''Vafan var det som hände?'' deur [[Clark Olofsson]] | regisseur = Jonas Åkerlund | rolverdeling = [[Bill Skarsgård]] | komponis = Mikael Åkerfeldt | oorsprongsland = [[Swede]] | taal = [[Sweeds]], oorgeklank in [[Engels]] | aantal_episodes = 6 | uitvoerende_vervaardiger = {{Plainlist| * Hans Engholm * Jonas Åkerlund * Bill Skarsgård }} | vervaardiger = {{Plainlist| * Julia Stannard * Börje Jansson * Patrick Sobieski }} | kinematografie = Eric Broms | looptydperk = 54-69 minute | maatskappy = Scandinavian Content Group | kanaal = [[Netflix]] | eerste_uitsending = {{Begindatum|2022|05|05|df=y}} }} '''''Clark''''' is 'n [[Swede|Sweedse]] TV-minireeks van ses episodes van 2022 met [[Bill Skarsgård]] in die naamrol. Dit is deur [[Netflix]] vervaardig en op 5 Mei 2022 uitgereik. Dit is geskoei op die lewe van [[Clark Olofsson]] en sluit die gebeure in tydens die [[Norrmalmstorg-rooftog]],<ref>[https://about.netflix.com/en/news/bill-skarsgard-plays-clark-olofsson-in-new-swedish-netflix-original-directed-by-jonas-akerlund Netflix-aankondiging]</ref> wat tot die term [[Stockholmsindroom]] gelei het. ==Rolverdeling== {{Stapel|{{beeldgroep2|perrow = 1/1 |total_width=140 |align=right |image1=Bill Skarsgård (43620734441) (cropped).jpg|caption1=[[Bill Skarsgård]] |image2=Christoffer_Nordenrot_in_2018.jpg|caption2=Christoffer Nordenrot }}}} {{div col|2}} * [[Bill Skarsgård]] as [[Clark Olofsson]] ** Kolbjörn Skarsgård as Clark op 7 ** Lukas Wetterberg as Clark die tiener * Vilhelm Blomgren as Tommy Lindström * Isabelle Grill as Madou * [[Malin Levanon]] as Liz * Hanna Björn as Maria * Peter Viitanen as Sten Olofsson, Clark se pa * Sandra Ilar as Ingbritt Olofsson, Clark se ma * Christoffer Nordenrot as Jan-Erik Olsson * Alicia Agneson as Kristin "Kicki" Ehnmark * Alida Morberg as Sussi Korsner * Sofie Hoflack as Marijke {{div col end}} ==Musiek== Musiek vir die reeks is gekomponeer deur Mikael Åkerfeldt van die metalgroep Opeth. Hy het ook die rol van 'n gevangene in episode 2 vertolk. Tobias Forge, die sanger en liedjieskrywer van die Sweedse groep Ghost, vertolk die klein rol van 'n vioolspeler in episode 6. Amalie Bruun van die groep Myrkur vertolk die rol van 'n lid van die revolusionêre groep in episode 5. ==Ontvangs== Die minireeks het hoofsaaklik positiewe resensies gekry. Op [[Rotten Tomatoes]] was 85% van die resensies positief.<ref name="RottenTomatoes">{{cite web |url=https://www.rottentomatoes.com/tv/clark |title=Clark |work=[[Rotten Tomatoes]] |publisher=Fandango |access-date=June 7, 2022}}</ref> Imogen West-Knights het ’n gemengde resensie in The New Statesman geskryf waarin sy veral Skarsgård se spel geprys het, terwyl sy krities was oor die reeks se “vinnige tempo en toonverskuiwings”. ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Clark (TV series)}} {{Normdata}} [[Kategorie:Televisiereekse]] l3tbzngw4h3pxg0dazkj368493v7j3n 2 460423 2895028 2894988 2026-04-19T12:15:06Z RooiRoBot 98293 Gee skakel na die bronkode 2895028 wikitext text/x-wiki {{bot|Rooiratel}} [[Lêer:Red traffic light Berlin.jpg|duimnael]] <div style="float: right; clear: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; width: 242px; border: #99B3FF solid 1px; text-align: center; padding: 0.3em 0.3em 0.3em;"> {{Gebruikerskas|red|pink|[[Beeld:Robot icon.svg|center|50px]]|Hierdie gebruiker is 'n [[Wikipedia:Robot|Robot]].}} </div> '''RooiRoBot''' is 'n rekening wat ek (Rooiratel) lank terug geskep het om te gebruik as 'n ordentlike Wikipedia bot. Maar ek was te lui om alles ordentlik te doen. Ek poog om nou alles korrek op te stel. Op die oomblik is die rekening nie opgestel om enige kode te loop nie. Ek is nog besig om alles op te stel. == Kode == Die bronkode vir hierdie bot is beskikbaar [https://codeberg.org/rooiratel/rooirobot/src/branch/master hier]. Ek is nog besig om alles op te ruim, maar dit is bruikbaar. rx7rm33omn5p1rbud91jv7yto3qq750 2895030 2895028 2026-04-19T12:20:36Z RooiRoBot 98293 Brei uit 2895030 wikitext text/x-wiki {{bot|Rooiratel}} [[Lêer:Red traffic light Berlin.jpg|duimnael]] <div style="float: right; clear: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; width: 242px; border: #99B3FF solid 1px; text-align: center; padding: 0.3em 0.3em 0.3em;"> {{Gebruikerskas|red|pink|[[Beeld:Robot icon.svg|center|50px]]|Hierdie gebruiker is 'n [[Wikipedia:Robot|Robot]].}} </div> '''RooiRoBot''' is 'n rekening wat ek (Rooiratel) lank terug geskep het om te gebruik as 'n ordentlike Wikipedia bot. Maar ek was te lui om alles ordentlik te doen. Ek poog om nou alles korrek op te stel. Op die oomblik is die rekening nie opgestel om enige kode te loop nie. Ek is nog besig om alles op te stel. == Kode == Die bronkode vir hierdie bot is beskikbaar [https://codeberg.org/rooiratel/rooirobot/src/branch/master hier]. Ek is nog besig om alles op te ruim, maar dit is bruikbaar. == Take == {| class="wikitable" |+ !Taak !Datum !Beskrywing !Status !Bronkode |- |1 | |Voeg bladtrekke en Kop sjablone op besprekingsbladsy by wat dit nog nie het nie. |Besig om te skep | |- |2 | |Voeg verwelkomings sjablone by op nuwe Gebruikersbladsye |Besig om te skep | |- |3 | | | | |} == Eksterne skakels == * [https://codeberg.org/rooiratel/rooirobot/src/branch/master Bronkode] op [[Codeberg]] 7iacyq1p7q2s2vd5ymlfo37sg4nmm4q 2895054 2895030 2026-04-19T13:36:34Z RooiRoBot 98293 2895054 wikitext text/x-wiki {{bot|Rooiratel}} [[Lêer:Red traffic light Berlin.jpg|duimnael]] <div style="float: right; clear: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; width: 242px; border: #99B3FF solid 1px; text-align: center; padding: 0.3em 0.3em 0.3em;"> {{Gebruikerskas|red|pink|[[Beeld:Robot icon.svg|center|50px]]|Hierdie gebruiker is 'n [[Wikipedia:Robot|Robot]].}} </div> '''RooiRoBot''' is 'n rekening wat ek (Rooiratel) lank terug geskep het om te gebruik as 'n ordentlike Wikipedia bot. Maar ek was te lui om alles ordentlik te doen. Ek poog om nou alles korrek op te stel. Op die oomblik is die rekening nie opgestel om enige kode te loop nie. Ek is nog besig om alles op te stel. == Kode == Die bronkode vir hierdie bot is beskikbaar [https://codeberg.org/rooiratel/rooirobot/src/branch/master hier]. Ek is nog besig om alles op te ruim, maar dit is bruikbaar. == Take == {| class="wikitable" |+ !Taak !Datum !Beskrywing !Status !Bronkode |- |1 | |Voeg bladtrekke en Kop sjablone op besprekingsbladsy by wat dit nog nie het nie. |Besig om te skep | |- |2 | |Voeg verwelkomings sjablone by op nuwe Gebruikersbladsye. Dit geld nie vir tydelike rekeninge of gebruikers wat geen wysigings op afwiki aangebring het nie. |Besig om te skep | |- |3 | | | | |} == Eksterne skakels == * [https://codeberg.org/rooiratel/rooirobot/src/branch/master Bronkode] op [[Codeberg]] 8m68zo2otqzou38107110nv8gdjtw4b 0 460424 2895031 2895022 2026-04-19T12:21:28Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895031 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Vliegtuig|naam=Douglas DC-1|beeld=File:Douglas DC-1 prototype.jpg|byskrif=Hier word die DC-1-prototipe gesien.|vervaardiger=Douglas Aircraft Company|land van herkoms=Verenigde State van Amerika|eerste vlug=1 Julie 1933|status=Onherstelbaar in noodlanding beskadig|hoofgebruiker=Transcontinental & Western Air (TWA)|meer gebruikers=Douglas, Howard Hughes, Spanje|tipe=Skroefvliegtuig|aantal gebou=1|programkoste=$307000|eenheidskoste=$125000}} Die '''Douglas Commercial One (DC-1)''' was een van die voorgangers van die [[Douglas DC-3]] en is ontwikkel in reaksie op die bestelling van 60 eenhede wat United Airlines vir die Model 247 geplaas het. Die Model 247 was ’n metaalenkelvlerktransportvliegtuig waarop Boeing in 1932 begin werk het. Die Douglas Aircraft Company het net een DC-1 gebou. Die DC-1-prototipe het op 1 Julie 1933 (met die registrasie X223Y) vir die eerste keer vanaf Clover Field in Santa Monica gevlieg. Die vlieënier was Hooftoetsvlieënier Carl Cover en die vlug het 12 minute geduur. Die vliegtuig is vir ’n tydperk van vyf maande op toetsvlugte gebruik. Die prototipe is as vlootnomer 300 aan [[Trans World Airlines|Transcontinental & Western Air]] (TWA) afgelewer. Die volgende gebruiker van die skroefvliegtuig was Graaf Forbes in die [[Verenigde Koninkryk]]. Die graaf het die masjien verkoop en dit het na [[Frankryk]] gegaan, vanwaar dit Spanje toe is, waar dit in die [[Burgeroorlog]] gebruik is en in Julie 1940 by die Iberia-vloot aangesluit het. AANTEKENING Hierdie artikel is grootliks op ''Skyleaders'' gegrond.<ref>{{Cite book |last=Francillon |first=René |title=SKYLEADERS DC-1 through DC-7: The Douglas propliners |date=July 2011 |publisher=Haynes Publishing |year=2011 |isbn=978 0 85733 157 1 |location=Sparkford, Yeovil, Somerset, UK |pages=20; 46 to 61 |language=en}}</ref> == Die brief wat die verloop van Douglas Aircraft se geskiedenis verander het == Douglas Aircraft was een van die maatskappye wat ’n brief ontvang het wat die verloop van sy geskiedenis sou verander en sy stigter uiteindelik in staat sou stel om lynvliegtuie te vervaardig. Hierdie brief, wat 2 Augustus 1932 gedateer was en onderteken is deur Jack Frye, Vise-President in beheer van Bedrywighede by Transcontinental & Western Air Inc. (TWA), was dieselfde as die briewe wat aan die ander vyf vervaardigers gestuur is. In hierdie brief het TWA genoem dat hy voornemens is om minstens 10 vliegtuie te verkry. In hierdie jare van finansiële droogte was dit inderdaad ’n belowende mark. Geeneen van die mededingers kon egter beter as, of selfs so goed soos, Douglas doen met wat as die Douglas Commercial 1 bekend sou word nie. == Douglas se voorlegging aan TWA == Douglas se reaksie op die bogenoemde brief was om ’n voorlegging aan TWA te doen en te versoek dat Harry Wetzel (die direkteur van die Santa Monica-aanleg) en Arthur Raymond (adjunkhoofingenieur) met die lugredery vergader. Voordat hulle na New York vertrek het, het ’n tienpersoonspan onder leiding van Arthur Raymond en onder toesig van “Dutch” Kingleberger (hoofingenieur) tot die slotsom gekom dat: * Douglas ’n twee-enjinontwerp sal aanbied met werkverrigting gelyk aan of beter as die drie-enjinvliegtuig wat TWA gespesifiseer het; * die laaggemonteerde metaalvlerk die Northrop-meerselontwerp met gespanne huid sou gebruik; * die onderstel van die intreksoort sou wees; en * passasiersgemak, kruissnelheid en vlugbedryfveiligheid van kardinale belang sou wees. Nie almal by TWA was oortuig dat die bogenoemde ontwerp sal werk nie. Hoewel Jack Frye ten gunste van die Douglas-voorstel was, het Charles Lindbergh (TWA se tegniese konsultant) getwyfel of ’n twee-enjinvliegtuig in die geval van enjinonklaarraking suksesvol sal kan opstyg by lughawens met hoë temperature en wat op hoë hoogtes geleë is. Van die Douglas-personeel het naarstig aan die werk gespring en hulle berekenings nagegaan totdat hulle tevrede was dat die vliegtuig wel met een enjin enige plek op die TWA-netwerk sou kon vlieg. ’n Transaksie is op 20 September 1932 beklink waarvolgens TWA ’n eerste vliegtuig teen $125000 (± $2000000 in 2011-waardes) sou bestel en ’n opsie sou neem op 60 bykomende vliegtuie teen ’n eenheidsprys van $58000 (± $932000 in 2011-waardes). == Die ontwerp en ontwikkeling van die DC-1 == Arthur Raymond is as die projekbestuurder aangewys. Vir die gedetailleerde ontwerp van die DC-1 is hy bygestaan deur ’n span wat uit Jack Northrop (hy het in daardie stadium die Douglas-filiaal in El Segundo bestuur) en Ed Burton (’n ingenieur) bestaan het. Jack Northrop het oor die strukturele ontwerp van die vliegtuig toesig gehou. Ed Burton is bygestaan deur Frank Collbohm, en laasgenoemde het die hoofonderstel ontwerp. Fred Thearle het die stertwiel ontwerp. Ivar Shogran het aan die hoof gestaan van die kragbronspan wat aanbiedinge van Pratt & Whitney en Wright vir hulle Hornet- en Cyclone-enjins met nege silinders geëvalueer het. Shogran het die Cyclone SGR-1820-F as kragbron vir die DC-1 gekies en het metaallugskroewe met ’n vaste steek en drie blaaie vir die aanvanklike installasie gespesifiseer. Warren Boughton is met die ontwerp van die 12-volt- elektriese stelsel toevertrou. Ander deskundige het hierdie span ook gehelp. So is daar tydens skaalmodeltoetse in ’n windtonnel ontdek dat die vliegtuig met die beplande vlerkgeometrie onstabiel sou wees. Om die probleem te oorkom is die voorrand van die vlerk teruggevou. Een doel van die span deskundiges was om geraas in die vliegtuig se kajuit te beperk tot ’n vlak wat nie dié van kontemporêre Pullman-spoorpassasierswaens sou oorskry nie. Douglas-ingenieurs het die kajuitvloer van die DC-1 plat gehou deur die plat middeldeel van die Northrop-ontwerpte vlerk aan ’n uitholling onder die romp vas te bout. Die hoogte van die kajuit is so uitgewerk dat die meeste passasiers in die vliegtuig sou kon rondbeweeg sonder om hulle nekke te buig. Ander keuses wat rakende akkommodasie en gemak oorweeg is, was die gebruik van sitplekke wat gedeeltelik terugleun en waarvan die rûe vorentoe of agtertoe gekantel kan word sodat pare passasiers na mekaar kon kyk. Verhitting, ventilasie en klankdigting het ook aandag gekry. == Eerste vlug == Die DC-1 het vir die eerste keer op 1 Julie 1933 by Santa Monica gevlieg, met toetsvlieënier Carl Cover en boordtoetsingenieur Fred Herman in beheer van die DC-1. == Operasionele gebruik deur TWA == Die masjien is op 15 September 1933 as R223Y en met die vlootnommer 300 aan TWA afgelewer. Gedurende die 14 maande wat op 18 Februarie 1934 gevolg het, het TWA die DC-1 vir beperkte handelsbedrywighede gebruik (die skroefvliegtuig was gedurende hierdie tydperk NC223Y geregistreer). Die lugredery het die vliegtuig egter meestal vir proefvlugte ter voorbereiding van die indiensneming van die DC-2 gebruik.<ref name=":0">{{Cite book |last=Gradidge |first=Jennifer |title=The Douglas DC-1/DC-2/DC-3 The First Seventy Years Volume 2 |date=30 September 2006 |publisher=Air-Britain (Historians) Ltd |year=2006 |isbn=978 085130 332 1 |location=Stanbridge Park, Staplefield, West Sussex, England |pages=299 |language=en}}</ref> == Rekordvlugte == Om te toon hoe goed die DC-1 was, het Transcontinental & Western Air en Eastern Air Transport gekies om op 18 Februarie 1934 ’n skouspelagtige laaste TWA-posvlug op die transkontinentale roete te onderneem. Toe Jack Frye en Eddie Rickenbacker ná 13 uur en twee minute op 19 Februarie 1934 by Newark geland het, het hulle ’n nuwe transkontinentale snelheidsrekord opgestel. Tydens ’n vlug op 30 April 1935 het Tommy Tomlinson, HB Snead en Peter Redpatch die vliegtuig se eie transkontinentale snelheidsrekord verbeter. Met Floyd Bennett Field as basis het Tommy Tomlinson en Joseph S Bartles op 16, 18 en 19 Mei 1935 op die roete New York-Washington-Norfolk 11 nasionale rekords en agt wêreldrekords opgestel of verbeter. == Enjins van die DC-1 == * Toe die DC-1 uit die monteersaal gekom het, is hy aangedryf deur radiale Wright Cyclone SGR-1820-F-enjins van 700 perdekrag met NACA-enjinkappe. * Een van die aanvanklike modifikasies wat aangebring is om die werkverrigting van die DC-1 te verbeter was om hom met SGR-1820-F3-enjins van 710 perdekrag toe te rus. * Verskeie potensiële klante van Douglas was ten gunste van Pratt & Whitney-enjins, en Douglas het die DC-1 van TWA teruggehuur om so ’n installasie te toets. Nadat die Cyclones met radiale Hornet SD-G-enjins vervang is, is die vliegtuig as ’n DC-1A herbenoem. * Vervolgens is die DC-1 met Wright SGR-1820-F52-enjins van 760 perdekrag hertoegerus en is terug na TWA as ’n DC-1. * ’n Volgende nuwe enjininstallasie was Wright SGR-1820-F25’s van 875 perdekrag. == Data vir die DC-1 == * '''Afmetings''': Span, 25.91 meter; lengte, 18.29 meter; hoogte, 4.88 meter. * '''Massa''': Leeg, 25975 kilogram; gelaai, 38587 kilogram. * '''Akkommodasie''': Twee vlieëniers en 12 passasiers. * '''Kragbronne''': Lugverkoelde radiale enjins met nege silinders wat metaallugskroewe met drie blaaie en ’n diameter van 3.51 meter en van veranderbare steek aandryf. Brandstoftenke in die middeldeel van die vlerk met ’n vermoë van 1932 liter. * '''Werkverrigting'''; Maksimum snelheid, 338 kilometer per uur; kruissnelheid, 306 kilometer per uur op 2438 meter en 322 kilometer per uur op 4267 meter; aanvanklike klimtempo, 320 meter/minuut; diensplafon, 7010 meter; normale reikafstand, 1609 kilometer. == Registrasies wat die DC-1 gehad het == Identiteitsrekord: Konstruksienommer 1137 (benoeming DC-1-109); X223Y, R223Y, NS223Y, NC223Y, G-AFIF (Graaf Forbes), EC-AGN (Spaanse regering), EC-AAE (Spaanse regering en Iberia) en moontlik 42-2 (Spaanse Nasionalistiese Lugmag)<ref name=":0" /> * Toe die DC-1 uit die monteersaal gekom het, het hy die tydelike registrasie X223Y gehad (die “X” het vir eksperimenteel gestaan). * Toe die vliegtuig vir bykomende toetse geneem is om te demonstreer dat hy aan die TWA-werkverrigtingsvereistes sou voldoen wanneer hy opstyg van vliegvelde wat hoog geleë is en selfs wanneer temperature hoog is, is sy registrasie van X223Y na R223Y verander (die “R” het vir die Engelse woord ''restricted'' gestaan). * Gedurende die 14 maande wat op 18 Februarie 1934 gevolg het, was die DC-1 NC223Y geregistreer aangesien hy van toe af passasiers kon vervoer. * Die National Aeronautics Association (NAA) het ’n reeks modifikasies vir die DC-1 geborg, en vir die vlug na die NAA aan die ooskus op 30 April 1935 is die DC-1 weer R223Y geregistreer. * Toe Howard Hughes die vliegtuig in September 1936 verkry het, was die masjien NC223Y geregistreer. Hughes het beoog om die DC-1 op ’n rekordwêreldvlug te neem, maar het van plan verander. * Die vliegtuig is te koop aangebied en sou in 1937 aan die Republikeinse regering in Spanje verkoop word, maar daar het niks van gekom nie en vir die volgende 16 maande is daar niks van die DC-1 gehoor nie. * In Mei 1938 is die skroefvliegtuig deur burggraaf Forbes, die Graaf van Granard, verkry. Die vliegtuig is na Brittanje verskeep en is toe G-AFIF geregistreer en is op publisiteitsvlugte geneem. * Die DC-1 het in Oktober 1938 weer sy verskyning in Spanje gemaak en is vir ''Lineas Aéreas Postales Españolas'' (LAPE) as EC-AGN geregistreer. * In April 1939, ná die einde van die Spaanse Burgeroorlog, is die vliegmasjien vir ''Sociedad Anonima de Transportes Aéreos'' (SATA) as EC-AAE geherregistreer. * Die DC-1 is (as EC-AAE) onherstelbaar in ’n noodlanding beskadig. Verskillende datums word in verskillende bronne vir hierdie voorval gegee. ''Skyleaders'' gee die datum Desember 1940, maar die Bureau of Aircraft Accidents gee die datum aan as 1 Oktober 1940.<ref>{{Cite web|url=https://www.baaa-acro.com/crash/crash-douglas-dc-1-109-malaga|title=CRASH OF A DOUGLAS DC-1-109 IN MALAGA|date=18 April 2026|website=Bureau of Aircraft Accidents Archives|access-date=18 April 2026}}</ref> <ref name=":0" /> == Fotogalery == Aantekeninge oor die sewe foto’s wat hieronder te siene is. Foto 1 Die DC-1-prototipe word met die registrasie X223Y en die vlootnommer 300 op die stertvin asook die TWA-naam op die agterste deel van die romp en onder die stuurkajuit voor die Grand Central Air Terminal gesien. Foto 2 In hierdie geval word die DC-1 met die registrasienommer NC223Y en in ’n TWA-kleurskema geïllustreer. Foto 3 Die naam ''City of Los Angeles'' en die logo van TWA verskyn circa 1934 op die DC-1 met die registrasienommer NC223Y. Die vliegtuig word voorberei vir ’n proefvlug op die TWA-netwerk. Foto 4 Die Douglas DC-1 word in 1934 met die registrasienommer NC223Y by die Grand Central Air Terminal in Glendale, Kalifornië gesien. Foto 5 Die Douglas DC-1 word in 1934 met die registrasienommer NC223Y by die Grand Central Air Terminal gesien. Foto 6 Die DC-1 word in hierdie foto met die registrasienommer EC-AGN van die Spaanse regering getoon. Foto 7 Die wrak van die DC-1 word op 4 Oktober 1940 met die registrasienommer EC-AAE en die naam ''Manolo Negrón'' gesien. <gallery mode="packed"> Lêer:TWA DC-1.jpg|X223Y Grand Central Air Terminal Lêer:Douglas DC-1.jpg|NC223Y TWA-kleurskema Lêer:Douglas DC-1 NC 223Y.jpg|NC223Y proefvlug Lêer:Douglas DC-1 NC223Y Grand Central Air Terminal 1934.jpg|NC223Y Grand Central Air Terminal Lêer:Douglas DC-1 NC223Y at Grand Central Air Terminal, Glendale, California, 1934.jpg|NC223Y Grand Central Air Terminal Lêer:DC- 1.jpg|EC-AGN Spaanse regering Lêer:Wreck of DC-1 "Manolo Negrón", October 4, 1940.jpg|EC-AAE ná noodlanding </gallery> == Verwysings == pppyf8akj45y5t3v78t2aml8csml6kn 2895032 2895031 2026-04-19T12:22:40Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895032 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Vliegtuig|naam=Douglas DC-1|beeld=File:Douglas DC-1 prototype.jpg|byskrif=Hier word die DC-1-prototipe gesien.|vervaardiger=Douglas Aircraft Company|land van herkoms=Verenigde State van Amerika|eerste vlug=1 Julie 1933|status=Onherstelbaar in noodlanding beskadig|hoofgebruiker=Transcontinental & Western Air (TWA)|meer gebruikers=Douglas, Howard Hughes, Spanje|tipe=Skroefvliegtuig|aantal gebou=1|programkoste=$307000|eenheidskoste=$125000}} Die '''Douglas Commercial One (DC-1)''' was een van die voorgangers van die [[Douglas DC-3]] en is ontwikkel in reaksie op die bestelling van 60 eenhede wat United Airlines vir die Model 247 geplaas het. Die Model 247 was ’n metaalenkelvlerktransportvliegtuig waarop Boeing in 1932 begin werk het. Die Douglas Aircraft Company het net een DC-1 gebou. Die DC-1-prototipe het op 1 Julie 1933 (met die registrasie X223Y) vir die eerste keer vanaf Clover Field in Santa Monica gevlieg. Die vlieënier was Hooftoetsvlieënier Carl Cover en die vlug het 12 minute geduur. Die vliegtuig is vir ’n tydperk van vyf maande op toetsvlugte gebruik. Die prototipe is as vlootnomer 300 aan [[Trans World Airlines|Transcontinental & Western Air]] (TWA) afgelewer. Die volgende gebruiker van die skroefvliegtuig was Graaf Forbes in die [[Verenigde Koninkryk]]. Die graaf het die masjien verkoop en dit het na [[Frankryk]] gegaan, vanwaar dit Spanje toe is, waar dit in die [[Burgeroorlog]] gebruik is en in Julie 1940 by die [[IBERIA|Iberia-vloot]] aangesluit het. AANTEKENING Hierdie artikel is grootliks op ''Skyleaders'' gegrond.<ref>{{Cite book |last=Francillon |first=René |title=SKYLEADERS DC-1 through DC-7: The Douglas propliners |date=July 2011 |publisher=Haynes Publishing |year=2011 |isbn=978 0 85733 157 1 |location=Sparkford, Yeovil, Somerset, UK |pages=20; 46 to 61 |language=en}}</ref> == Die brief wat die verloop van Douglas Aircraft se geskiedenis verander het == Douglas Aircraft was een van die maatskappye wat ’n brief ontvang het wat die verloop van sy geskiedenis sou verander en sy stigter uiteindelik in staat sou stel om lynvliegtuie te vervaardig. Hierdie brief, wat 2 Augustus 1932 gedateer was en onderteken is deur Jack Frye, Vise-President in beheer van Bedrywighede by Transcontinental & Western Air Inc. (TWA), was dieselfde as die briewe wat aan die ander vyf vervaardigers gestuur is. In hierdie brief het TWA genoem dat hy voornemens is om minstens 10 vliegtuie te verkry. In hierdie jare van finansiële droogte was dit inderdaad ’n belowende mark. Geeneen van die mededingers kon egter beter as, of selfs so goed soos, Douglas doen met wat as die Douglas Commercial 1 bekend sou word nie. == Douglas se voorlegging aan TWA == Douglas se reaksie op die bogenoemde brief was om ’n voorlegging aan TWA te doen en te versoek dat Harry Wetzel (die direkteur van die Santa Monica-aanleg) en Arthur Raymond (adjunkhoofingenieur) met die lugredery vergader. Voordat hulle na New York vertrek het, het ’n tienpersoonspan onder leiding van Arthur Raymond en onder toesig van “Dutch” Kingleberger (hoofingenieur) tot die slotsom gekom dat: * Douglas ’n twee-enjinontwerp sal aanbied met werkverrigting gelyk aan of beter as die drie-enjinvliegtuig wat TWA gespesifiseer het; * die laaggemonteerde metaalvlerk die Northrop-meerselontwerp met gespanne huid sou gebruik; * die onderstel van die intreksoort sou wees; en * passasiersgemak, kruissnelheid en vlugbedryfveiligheid van kardinale belang sou wees. Nie almal by TWA was oortuig dat die bogenoemde ontwerp sal werk nie. Hoewel Jack Frye ten gunste van die Douglas-voorstel was, het Charles Lindbergh (TWA se tegniese konsultant) getwyfel of ’n twee-enjinvliegtuig in die geval van enjinonklaarraking suksesvol sal kan opstyg by lughawens met hoë temperature en wat op hoë hoogtes geleë is. Van die Douglas-personeel het naarstig aan die werk gespring en hulle berekenings nagegaan totdat hulle tevrede was dat die vliegtuig wel met een enjin enige plek op die TWA-netwerk sou kon vlieg. ’n Transaksie is op 20 September 1932 beklink waarvolgens TWA ’n eerste vliegtuig teen $125000 (± $2000000 in 2011-waardes) sou bestel en ’n opsie sou neem op 60 bykomende vliegtuie teen ’n eenheidsprys van $58000 (± $932000 in 2011-waardes). == Die ontwerp en ontwikkeling van die DC-1 == Arthur Raymond is as die projekbestuurder aangewys. Vir die gedetailleerde ontwerp van die DC-1 is hy bygestaan deur ’n span wat uit Jack Northrop (hy het in daardie stadium die Douglas-filiaal in El Segundo bestuur) en Ed Burton (’n ingenieur) bestaan het. Jack Northrop het oor die strukturele ontwerp van die vliegtuig toesig gehou. Ed Burton is bygestaan deur Frank Collbohm, en laasgenoemde het die hoofonderstel ontwerp. Fred Thearle het die stertwiel ontwerp. Ivar Shogran het aan die hoof gestaan van die kragbronspan wat aanbiedinge van Pratt & Whitney en Wright vir hulle Hornet- en Cyclone-enjins met nege silinders geëvalueer het. Shogran het die Cyclone SGR-1820-F as kragbron vir die DC-1 gekies en het metaallugskroewe met ’n vaste steek en drie blaaie vir die aanvanklike installasie gespesifiseer. Warren Boughton is met die ontwerp van die 12-volt- elektriese stelsel toevertrou. Ander deskundige het hierdie span ook gehelp. So is daar tydens skaalmodeltoetse in ’n windtonnel ontdek dat die vliegtuig met die beplande vlerkgeometrie onstabiel sou wees. Om die probleem te oorkom is die voorrand van die vlerk teruggevou. Een doel van die span deskundiges was om geraas in die vliegtuig se kajuit te beperk tot ’n vlak wat nie dié van kontemporêre Pullman-spoorpassasierswaens sou oorskry nie. Douglas-ingenieurs het die kajuitvloer van die DC-1 plat gehou deur die plat middeldeel van die Northrop-ontwerpte vlerk aan ’n uitholling onder die romp vas te bout. Die hoogte van die kajuit is so uitgewerk dat die meeste passasiers in die vliegtuig sou kon rondbeweeg sonder om hulle nekke te buig. Ander keuses wat rakende akkommodasie en gemak oorweeg is, was die gebruik van sitplekke wat gedeeltelik terugleun en waarvan die rûe vorentoe of agtertoe gekantel kan word sodat pare passasiers na mekaar kon kyk. Verhitting, ventilasie en klankdigting het ook aandag gekry. == Eerste vlug == Die DC-1 het vir die eerste keer op 1 Julie 1933 by Santa Monica gevlieg, met toetsvlieënier Carl Cover en boordtoetsingenieur Fred Herman in beheer van die DC-1. == Operasionele gebruik deur TWA == Die masjien is op 15 September 1933 as R223Y en met die vlootnommer 300 aan TWA afgelewer. Gedurende die 14 maande wat op 18 Februarie 1934 gevolg het, het TWA die DC-1 vir beperkte handelsbedrywighede gebruik (die skroefvliegtuig was gedurende hierdie tydperk NC223Y geregistreer). Die lugredery het die vliegtuig egter meestal vir proefvlugte ter voorbereiding van die indiensneming van die DC-2 gebruik.<ref name=":0">{{Cite book |last=Gradidge |first=Jennifer |title=The Douglas DC-1/DC-2/DC-3 The First Seventy Years Volume 2 |date=30 September 2006 |publisher=Air-Britain (Historians) Ltd |year=2006 |isbn=978 085130 332 1 |location=Stanbridge Park, Staplefield, West Sussex, England |pages=299 |language=en}}</ref> == Rekordvlugte == Om te toon hoe goed die DC-1 was, het Transcontinental & Western Air en Eastern Air Transport gekies om op 18 Februarie 1934 ’n skouspelagtige laaste TWA-posvlug op die transkontinentale roete te onderneem. Toe Jack Frye en Eddie Rickenbacker ná 13 uur en twee minute op 19 Februarie 1934 by Newark geland het, het hulle ’n nuwe transkontinentale snelheidsrekord opgestel. Tydens ’n vlug op 30 April 1935 het Tommy Tomlinson, HB Snead en Peter Redpatch die vliegtuig se eie transkontinentale snelheidsrekord verbeter. Met Floyd Bennett Field as basis het Tommy Tomlinson en Joseph S Bartles op 16, 18 en 19 Mei 1935 op die roete New York-Washington-Norfolk 11 nasionale rekords en agt wêreldrekords opgestel of verbeter. == Enjins van die DC-1 == * Toe die DC-1 uit die monteersaal gekom het, is hy aangedryf deur radiale Wright Cyclone SGR-1820-F-enjins van 700 perdekrag met NACA-enjinkappe. * Een van die aanvanklike modifikasies wat aangebring is om die werkverrigting van die DC-1 te verbeter was om hom met SGR-1820-F3-enjins van 710 perdekrag toe te rus. * Verskeie potensiële klante van Douglas was ten gunste van Pratt & Whitney-enjins, en Douglas het die DC-1 van TWA teruggehuur om so ’n installasie te toets. Nadat die Cyclones met radiale Hornet SD-G-enjins vervang is, is die vliegtuig as ’n DC-1A herbenoem. * Vervolgens is die DC-1 met Wright SGR-1820-F52-enjins van 760 perdekrag hertoegerus en is terug na TWA as ’n DC-1. * ’n Volgende nuwe enjininstallasie was Wright SGR-1820-F25’s van 875 perdekrag. == Data vir die DC-1 == * '''Afmetings''': Span, 25.91 meter; lengte, 18.29 meter; hoogte, 4.88 meter. * '''Massa''': Leeg, 25975 kilogram; gelaai, 38587 kilogram. * '''Akkommodasie''': Twee vlieëniers en 12 passasiers. * '''Kragbronne''': Lugverkoelde radiale enjins met nege silinders wat metaallugskroewe met drie blaaie en ’n diameter van 3.51 meter en van veranderbare steek aandryf. Brandstoftenke in die middeldeel van die vlerk met ’n vermoë van 1932 liter. * '''Werkverrigting'''; Maksimum snelheid, 338 kilometer per uur; kruissnelheid, 306 kilometer per uur op 2438 meter en 322 kilometer per uur op 4267 meter; aanvanklike klimtempo, 320 meter/minuut; diensplafon, 7010 meter; normale reikafstand, 1609 kilometer. == Registrasies wat die DC-1 gehad het == Identiteitsrekord: Konstruksienommer 1137 (benoeming DC-1-109); X223Y, R223Y, NS223Y, NC223Y, G-AFIF (Graaf Forbes), EC-AGN (Spaanse regering), EC-AAE (Spaanse regering en Iberia) en moontlik 42-2 (Spaanse Nasionalistiese Lugmag)<ref name=":0" /> * Toe die DC-1 uit die monteersaal gekom het, het hy die tydelike registrasie X223Y gehad (die “X” het vir eksperimenteel gestaan). * Toe die vliegtuig vir bykomende toetse geneem is om te demonstreer dat hy aan die TWA-werkverrigtingsvereistes sou voldoen wanneer hy opstyg van vliegvelde wat hoog geleë is en selfs wanneer temperature hoog is, is sy registrasie van X223Y na R223Y verander (die “R” het vir die Engelse woord ''restricted'' gestaan). * Gedurende die 14 maande wat op 18 Februarie 1934 gevolg het, was die DC-1 NC223Y geregistreer aangesien hy van toe af passasiers kon vervoer. * Die National Aeronautics Association (NAA) het ’n reeks modifikasies vir die DC-1 geborg, en vir die vlug na die NAA aan die ooskus op 30 April 1935 is die DC-1 weer R223Y geregistreer. * Toe Howard Hughes die vliegtuig in September 1936 verkry het, was die masjien NC223Y geregistreer. Hughes het beoog om die DC-1 op ’n rekordwêreldvlug te neem, maar het van plan verander. * Die vliegtuig is te koop aangebied en sou in 1937 aan die Republikeinse regering in Spanje verkoop word, maar daar het niks van gekom nie en vir die volgende 16 maande is daar niks van die DC-1 gehoor nie. * In Mei 1938 is die skroefvliegtuig deur burggraaf Forbes, die Graaf van Granard, verkry. Die vliegtuig is na Brittanje verskeep en is toe G-AFIF geregistreer en is op publisiteitsvlugte geneem. * Die DC-1 het in Oktober 1938 weer sy verskyning in Spanje gemaak en is vir ''Lineas Aéreas Postales Españolas'' (LAPE) as EC-AGN geregistreer. * In April 1939, ná die einde van die Spaanse Burgeroorlog, is die vliegmasjien vir ''Sociedad Anonima de Transportes Aéreos'' (SATA) as EC-AAE geherregistreer. * Die DC-1 is (as EC-AAE) onherstelbaar in ’n noodlanding beskadig. Verskillende datums word in verskillende bronne vir hierdie voorval gegee. ''Skyleaders'' gee die datum Desember 1940, maar die Bureau of Aircraft Accidents gee die datum aan as 1 Oktober 1940.<ref>{{Cite web|url=https://www.baaa-acro.com/crash/crash-douglas-dc-1-109-malaga|title=CRASH OF A DOUGLAS DC-1-109 IN MALAGA|date=18 April 2026|website=Bureau of Aircraft Accidents Archives|access-date=18 April 2026}}</ref> <ref name=":0" /> == Fotogalery == Aantekeninge oor die sewe foto’s wat hieronder te siene is. Foto 1 Die DC-1-prototipe word met die registrasie X223Y en die vlootnommer 300 op die stertvin asook die TWA-naam op die agterste deel van die romp en onder die stuurkajuit voor die Grand Central Air Terminal gesien. Foto 2 In hierdie geval word die DC-1 met die registrasienommer NC223Y en in ’n TWA-kleurskema geïllustreer. Foto 3 Die naam ''City of Los Angeles'' en die logo van TWA verskyn circa 1934 op die DC-1 met die registrasienommer NC223Y. Die vliegtuig word voorberei vir ’n proefvlug op die TWA-netwerk. Foto 4 Die Douglas DC-1 word in 1934 met die registrasienommer NC223Y by die Grand Central Air Terminal in Glendale, Kalifornië gesien. Foto 5 Die Douglas DC-1 word in 1934 met die registrasienommer NC223Y by die Grand Central Air Terminal gesien. Foto 6 Die DC-1 word in hierdie foto met die registrasienommer EC-AGN van die Spaanse regering getoon. Foto 7 Die wrak van die DC-1 word op 4 Oktober 1940 met die registrasienommer EC-AAE en die naam ''Manolo Negrón'' gesien. <gallery mode="packed"> Lêer:TWA DC-1.jpg|X223Y Grand Central Air Terminal Lêer:Douglas DC-1.jpg|NC223Y TWA-kleurskema Lêer:Douglas DC-1 NC 223Y.jpg|NC223Y proefvlug Lêer:Douglas DC-1 NC223Y Grand Central Air Terminal 1934.jpg|NC223Y Grand Central Air Terminal Lêer:Douglas DC-1 NC223Y at Grand Central Air Terminal, Glendale, California, 1934.jpg|NC223Y Grand Central Air Terminal Lêer:DC- 1.jpg|EC-AGN Spaanse regering Lêer:Wreck of DC-1 "Manolo Negrón", October 4, 1940.jpg|EC-AAE ná noodlanding </gallery> == Verwysings == cof9oqceipsaip4kcry3o28aune93f4 2895033 2895032 2026-04-19T12:27:24Z RooiRoBot 98293 2895033 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Vliegtuig|naam=Douglas DC-1|beeld=File:Douglas DC-1 prototype.jpg|byskrif=Hier word die DC-1-prototipe gesien.|vervaardiger=Douglas Aircraft Company|land van herkoms=Verenigde State van Amerika|eerste vlug=1 Julie 1933|status=Onherstelbaar in noodlanding beskadig|hoofgebruiker=Transcontinental & Western Air (TWA)|meer gebruikers=Douglas, Howard Hughes, Spanje|tipe=Skroefvliegtuig|aantal gebou=1|programkoste=$307000|eenheidskoste=$125000}} Die '''Douglas Commercial One (DC-1)''' was een van die voorgangers van die [[Douglas DC-3]] en is ontwikkel in reaksie op die bestelling van 60 eenhede wat United Airlines vir die Model 247 geplaas het. Die Model 247 was ’n metaalenkelvlerktransportvliegtuig waarop Boeing in 1932 begin werk het. Die Douglas Aircraft Company het net een DC-1 gebou. Die DC-1-prototipe het op 1 Julie 1933 (met die registrasie X223Y) vir die eerste keer vanaf Clover Field in Santa Monica gevlieg. Die vlieënier was Hooftoetsvlieënier Carl Cover en die vlug het 12 minute geduur. Die vliegtuig is vir ’n tydperk van vyf maande op toetsvlugte gebruik. Die prototipe is as vlootnomer 300 aan [[Trans World Airlines|Transcontinental & Western Air]] (TWA) afgelewer. Die volgende gebruiker van die skroefvliegtuig was Graaf Forbes in die [[Verenigde Koninkryk]]. Die graaf het die masjien verkoop en dit het na [[Frankryk]] gegaan, vanwaar dit Spanje toe is, waar dit in die [[Burgeroorlog]] gebruik is en in Julie 1940 by die [[IBERIA|Iberia-vloot]] aangesluit het. AANTEKENING Hierdie artikel is grootliks op ''Skyleaders'' gegrond.<ref>{{Cite book |last=Francillon |first=René |title=SKYLEADERS DC-1 through DC-7: The Douglas propliners |date=July 2011 |publisher=Haynes Publishing |year=2011 |isbn=978 0 85733 157 1 |location=Sparkford, Yeovil, Somerset, UK |pages=20; 46 to 61 |language=en}}</ref> == Die brief wat die verloop van Douglas Aircraft se geskiedenis verander het == Douglas Aircraft was een van die maatskappye wat ’n brief ontvang het wat die verloop van sy geskiedenis sou verander en sy stigter uiteindelik in staat sou stel om lynvliegtuie te vervaardig. Hierdie brief, wat 2 Augustus 1932 gedateer was en onderteken is deur Jack Frye, Vise-President in beheer van Bedrywighede by Transcontinental & Western Air Inc. (TWA), was dieselfde as die briewe wat aan die ander vyf vervaardigers gestuur is. In hierdie brief het TWA genoem dat hy voornemens is om minstens 10 vliegtuie te verkry. In hierdie jare van finansiële droogte was dit inderdaad ’n belowende mark. Geeneen van die mededingers kon egter beter as, of selfs so goed soos, Douglas doen met wat as die Douglas Commercial 1 bekend sou word nie. == Douglas se voorlegging aan TWA == Douglas se reaksie op die bogenoemde brief was om ’n voorlegging aan TWA te doen en te versoek dat Harry Wetzel (die direkteur van die Santa Monica-aanleg) en Arthur Raymond (adjunkhoofingenieur) met die lugredery vergader. Voordat hulle na New York vertrek het, het ’n tienpersoonspan onder leiding van Arthur Raymond en onder toesig van “Dutch” Kingleberger (hoofingenieur) tot die slotsom gekom dat: * Douglas ’n twee-enjinontwerp sal aanbied met werkverrigting gelyk aan of beter as die drie-enjinvliegtuig wat TWA gespesifiseer het; * die laaggemonteerde metaalvlerk die Northrop-meerselontwerp met gespanne huid sou gebruik; * die onderstel van die intreksoort sou wees; en * passasiersgemak, kruissnelheid en vlugbedryfveiligheid van kardinale belang sou wees. Nie almal by TWA was oortuig dat die bogenoemde ontwerp sal werk nie. Hoewel Jack Frye ten gunste van die Douglas-voorstel was, het Charles Lindbergh (TWA se tegniese konsultant) getwyfel of ’n twee-enjinvliegtuig in die geval van enjinonklaarraking suksesvol sal kan opstyg by lughawens met hoë temperature en wat op hoë hoogtes geleë is. Van die Douglas-personeel het naarstig aan die werk gespring en hulle berekenings nagegaan totdat hulle tevrede was dat die vliegtuig wel met een enjin enige plek op die TWA-netwerk sou kon vlieg. ’n Transaksie is op 20 September 1932 beklink waarvolgens TWA ’n eerste vliegtuig teen $125000 (± $2000000 in 2011-waardes) sou bestel en ’n opsie sou neem op 60 bykomende vliegtuie teen ’n eenheidsprys van $58000 (± $932000 in 2011-waardes). == Die ontwerp en ontwikkeling van die DC-1 == Arthur Raymond is as die projekbestuurder aangewys. Vir die gedetailleerde ontwerp van die DC-1 is hy bygestaan deur ’n span wat uit Jack Northrop (hy het in daardie stadium die Douglas-filiaal in El Segundo bestuur) en Ed Burton (’n ingenieur) bestaan het. Jack Northrop het oor die strukturele ontwerp van die vliegtuig toesig gehou. Ed Burton is bygestaan deur Frank Collbohm, en laasgenoemde het die hoofonderstel ontwerp. Fred Thearle het die stertwiel ontwerp. Ivar Shogran het aan die hoof gestaan van die kragbronspan wat aanbiedinge van Pratt & Whitney en Wright vir hulle Hornet- en Cyclone-enjins met nege silinders geëvalueer het. Shogran het die Cyclone SGR-1820-F as kragbron vir die DC-1 gekies en het metaallugskroewe met ’n vaste steek en drie blaaie vir die aanvanklike installasie gespesifiseer. Warren Boughton is met die ontwerp van die 12-volt- elektriese stelsel toevertrou. Ander deskundige het hierdie span ook gehelp. So is daar tydens skaalmodeltoetse in ’n windtonnel ontdek dat die vliegtuig met die beplande vlerkgeometrie onstabiel sou wees. Om die probleem te oorkom is die voorrand van die vlerk teruggevou. Een doel van die span deskundiges was om geraas in die vliegtuig se kajuit te beperk tot ’n vlak wat nie dié van kontemporêre Pullman-spoorpassasierswaens sou oorskry nie. Douglas-ingenieurs het die kajuitvloer van die DC-1 plat gehou deur die plat middeldeel van die Northrop-ontwerpte vlerk aan ’n uitholling onder die romp vas te bout. Die hoogte van die kajuit is so uitgewerk dat die meeste passasiers in die vliegtuig sou kon rondbeweeg sonder om hulle nekke te buig. Ander keuses wat rakende akkommodasie en gemak oorweeg is, was die gebruik van sitplekke wat gedeeltelik terugleun en waarvan die rûe vorentoe of agtertoe gekantel kan word sodat pare passasiers na mekaar kon kyk. Verhitting, ventilasie en klankdigting het ook aandag gekry. == Eerste vlug == Die DC-1 het vir die eerste keer op 1 Julie 1933 by Santa Monica gevlieg, met toetsvlieënier Carl Cover en boordtoetsingenieur Fred Herman in beheer van die DC-1. == Operasionele gebruik deur TWA == Die masjien is op 15 September 1933 as R223Y en met die vlootnommer 300 aan TWA afgelewer. Gedurende die 14 maande wat op 18 Februarie 1934 gevolg het, het TWA die DC-1 vir beperkte handelsbedrywighede gebruik (die skroefvliegtuig was gedurende hierdie tydperk NC223Y geregistreer). Die lugredery het die vliegtuig egter meestal vir proefvlugte ter voorbereiding van die indiensneming van die DC-2 gebruik.<ref name=":0">{{Cite book |last=Gradidge |first=Jennifer |title=The Douglas DC-1/DC-2/DC-3 The First Seventy Years Volume 2 |date=30 September 2006 |publisher=Air-Britain (Historians) Ltd |year=2006 |isbn=978 085130 332 1 |location=Stanbridge Park, Staplefield, West Sussex, England |pages=299 |language=en}}</ref> == Rekordvlugte == Om te toon hoe goed die DC-1 was, het Transcontinental & Western Air en Eastern Air Transport gekies om op 18 Februarie 1934 ’n skouspelagtige laaste TWA-posvlug op die transkontinentale roete te onderneem. Toe Jack Frye en Eddie Rickenbacker ná 13 uur en twee minute op 19 Februarie 1934 by Newark geland het, het hulle ’n nuwe transkontinentale snelheidsrekord opgestel. Tydens ’n vlug op 30 April 1935 het Tommy Tomlinson, HB Snead en Peter Redpatch die vliegtuig se eie transkontinentale snelheidsrekord verbeter. Met Floyd Bennett Field as basis het Tommy Tomlinson en Joseph S Bartles op 16, 18 en 19 Mei 1935 op die roete New York-Washington-Norfolk 11 nasionale rekords en agt wêreldrekords opgestel of verbeter. == Enjins van die DC-1 == * Toe die DC-1 uit die monteersaal gekom het, is hy aangedryf deur radiale Wright Cyclone SGR-1820-F-enjins van 700 perdekrag met NACA-enjinkappe. * Een van die aanvanklike modifikasies wat aangebring is om die werkverrigting van die DC-1 te verbeter was om hom met SGR-1820-F3-enjins van 710 perdekrag toe te rus. * Verskeie potensiële klante van Douglas was ten gunste van Pratt & Whitney-enjins, en Douglas het die DC-1 van TWA teruggehuur om so ’n installasie te toets. Nadat die Cyclones met radiale Hornet SD-G-enjins vervang is, is die vliegtuig as ’n DC-1A herbenoem. * Vervolgens is die DC-1 met Wright SGR-1820-F52-enjins van 760 perdekrag hertoegerus en is terug na TWA as ’n DC-1. * ’n Volgende nuwe enjininstallasie was Wright SGR-1820-F25’s van 875 perdekrag. == Data vir die DC-1 == * '''Afmetings''': Span, 25.91 meter; lengte, 18.29 meter; hoogte, 4.88 meter. * '''Massa''': Leeg, 25975 kilogram; gelaai, 38587 kilogram. * '''Akkommodasie''': Twee vlieëniers en 12 passasiers. * '''Kragbronne''': Lugverkoelde radiale enjins met nege silinders wat metaallugskroewe met drie blaaie en ’n diameter van 3.51 meter en van veranderbare steek aandryf. Brandstoftenke in die middeldeel van die vlerk met ’n vermoë van 1932 liter. * '''Werkverrigting'''; Maksimum snelheid, 338 kilometer per uur; kruissnelheid, 306 kilometer per uur op 2438 meter en 322 kilometer per uur op 4267 meter; aanvanklike klimtempo, 320 meter/minuut; diensplafon, 7010 meter; normale reikafstand, 1609 kilometer. == Registrasies wat die DC-1 gehad het == Identiteitsrekord: Konstruksienommer 1137 (benoeming DC-1-109); X223Y, R223Y, NS223Y, NC223Y, G-AFIF (Graaf Forbes), EC-AGN (Spaanse regering), EC-AAE (Spaanse regering en Iberia) en moontlik 42-2 (Spaanse Nasionalistiese Lugmag)<ref name=":0" /> * Toe die DC-1 uit die monteersaal gekom het, het hy die tydelike registrasie X223Y gehad (die “X” het vir eksperimenteel gestaan). * Toe die vliegtuig vir bykomende toetse geneem is om te demonstreer dat hy aan die TWA-werkverrigtingsvereistes sou voldoen wanneer hy opstyg van vliegvelde wat hoog geleë is en selfs wanneer temperature hoog is, is sy registrasie van X223Y na R223Y verander (die “R” het vir die Engelse woord ''restricted'' gestaan). * Gedurende die 14 maande wat op 18 Februarie 1934 gevolg het, was die DC-1 NC223Y geregistreer aangesien hy van toe af passasiers kon vervoer. * Die National Aeronautics Association (NAA) het ’n reeks modifikasies vir die DC-1 geborg, en vir die vlug na die NAA aan die ooskus op 30 April 1935 is die DC-1 weer R223Y geregistreer. * Toe Howard Hughes die vliegtuig in September 1936 verkry het, was die masjien NC223Y geregistreer. Hughes het beoog om die DC-1 op ’n rekordwêreldvlug te neem, maar het van plan verander. * Die vliegtuig is te koop aangebied en sou in 1937 aan die Republikeinse regering in Spanje verkoop word, maar daar het niks van gekom nie en vir die volgende 16 maande is daar niks van die DC-1 gehoor nie. * In Mei 1938 is die skroefvliegtuig deur burggraaf Forbes, die Graaf van Granard, verkry. Die vliegtuig is na Brittanje verskeep en is toe G-AFIF geregistreer en is op publisiteitsvlugte geneem. * Die DC-1 het in Oktober 1938 weer sy verskyning in Spanje gemaak en is vir ''Lineas Aéreas Postales Españolas'' (LAPE) as EC-AGN geregistreer. * In April 1939, ná die einde van die Spaanse Burgeroorlog, is die vliegmasjien vir ''Sociedad Anonima de Transportes Aéreos'' (SATA) as EC-AAE geherregistreer. * Die DC-1 is (as EC-AAE) onherstelbaar in ’n noodlanding beskadig. Verskillende datums word in verskillende bronne vir hierdie voorval gegee. ''Skyleaders'' gee die datum Desember 1940, maar die Bureau of Aircraft Accidents gee die datum aan as 1 Oktober 1940.<ref>{{Cite web|url=https://www.baaa-acro.com/crash/crash-douglas-dc-1-109-malaga|title=CRASH OF A DOUGLAS DC-1-109 IN MALAGA|date=18 April 2026|website=Bureau of Aircraft Accidents Archives|access-date=18 April 2026}}</ref> <ref name=":0" /> == Fotogalery == Aantekeninge oor die sewe foto’s wat hieronder te siene is. Foto 1 Die DC-1-prototipe word met die registrasie X223Y en die vlootnommer 300 op die stertvin asook die TWA-naam op die agterste deel van die romp en onder die stuurkajuit voor die Grand Central Air Terminal gesien. Foto 2 In hierdie geval word die DC-1 met die registrasienommer NC223Y en in ’n TWA-kleurskema geïllustreer. Foto 3 Die naam ''City of Los Angeles'' en die logo van TWA verskyn circa 1934 op die DC-1 met die registrasienommer NC223Y. Die vliegtuig word voorberei vir ’n proefvlug op die TWA-netwerk. Foto 4 Die Douglas DC-1 word in 1934 met die registrasienommer NC223Y by die Grand Central Air Terminal in Glendale, Kalifornië gesien. Foto 5 Die Douglas DC-1 word in 1934 met die registrasienommer NC223Y by die Grand Central Air Terminal gesien. Foto 6 Die DC-1 word in hierdie foto met die registrasienommer EC-AGN van die Spaanse regering getoon. Foto 7 Die wrak van die DC-1 word op 4 Oktober 1940 met die registrasienommer EC-AAE en die naam ''Manolo Negrón'' gesien. <gallery mode="packed"> Lêer:TWA DC-1.jpg|X223Y Grand Central Air Terminal Lêer:Douglas DC-1.jpg|NC223Y TWA-kleurskema Lêer:Douglas DC-1 NC 223Y.jpg|NC223Y proefvlug Lêer:Douglas DC-1 NC223Y Grand Central Air Terminal 1934.jpg|NC223Y Grand Central Air Terminal Lêer:Douglas DC-1 NC223Y at Grand Central Air Terminal, Glendale, California, 1934.jpg|NC223Y Grand Central Air Terminal Lêer:DC- 1.jpg|EC-AGN Spaanse regering Lêer:Wreck of DC-1 "Manolo Negrón", October 4, 1940.jpg|EC-AAE ná noodlanding </gallery> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} je215xqv73wrjysgamhd1u2uskidxmk 0 460451 2895026 2026-04-19T12:12:32Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie 2895026 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = EN | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Cotyledon tomentosa | authority = Harv., (1862) | synonyms = }} '''''Cotyledon tomentosa''''' is 'n [[sukkulent]] tipe struik wat deel van die Crassulaceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Suid-Afrika]] en kom in die [[Oos-Kaap]] en die [[Wes-Kaap]], vanaf [[Ladismith]] tot by [[Steytlerville]] voor. Daar is agt tot tien bevolkings bekend. Die spesie word bedreig deur onwettige versamelaars en die totale populasie word op minder as 1000 individuele plante beskou. == Galery == <gallery> CotelydonTomentosaBlooming1.JPG Cotyledon tomentosa Berkeley CA .jpg Cotyledon tomentosa in Tropengewächshäuser des Botanischen Gartens 03.jpg Cotyledon tomentosa ladismithiensis 66309913.jpg Cotyledon tomentosa tomentosa 45526945.jpg Cotyledon tomentosa ssp. ladismithiensis 001 GotBot 2016.jpg </gallery> == Bronnelys == * [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=3834-78 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:272893-1 Plants of the World] * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/54c53e2e-c035-4abe-ab56-1bf3de0a8157 Biodiversityadvisor] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Cotyledon|tomentosa]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Endemiese plante van Suid-Afrika]] cc3cejqhurevax50x17bhv4y43zht4w 2895029 2895026 2026-04-19T12:18:11Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895029 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = EN | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Cotyledon tomentosa | authority = Harv., (1862) | synonyms = }} '''''Cotyledon tomentosa''''' is 'n [[sukkulent]] tipe struik wat deel van die Crassulaceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Suid-Afrika]] en kom in die [[Oos-Kaap]] en die [[Wes-Kaap]], vanaf [[Ladismith]] tot by [[Steytlerville]] voor. Daar is agt tot tien bevolkings bekend. Die spesie word bedreig deur onwettige versamelaars en die totale populasie word op minder as 1000 individuele plante beskou. == Infraspesies == Die spesie het twee [[Infraspesifieke naam|infraspesies]]: * ''Cotyledon tomentosa subsp. ladismithiensis'' <small>(Poelln.) Toelken</small> * ''Cotyledon tomentosa subsp. tomentosa'' == Galery == <gallery> CotelydonTomentosaBlooming1.JPG Cotyledon tomentosa Berkeley CA .jpg Cotyledon tomentosa in Tropengewächshäuser des Botanischen Gartens 03.jpg Cotyledon tomentosa ladismithiensis 66309913.jpg Cotyledon tomentosa tomentosa 45526945.jpg Cotyledon tomentosa ssp. ladismithiensis 001 GotBot 2016.jpg </gallery> == Bronnelys == * [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=3834-78 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:272893-1 Plants of the World] * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/54c53e2e-c035-4abe-ab56-1bf3de0a8157 Biodiversityadvisor] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Cotyledon|tomentosa]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Endemiese plante van Suid-Afrika]] mvf3th4rxg61yt78y4n5d7dmpo013pb 1 460452 2895027 2026-04-19T12:15:05Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895027 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 460453 2895034 2026-04-19T12:30:47Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie 2895034 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Cotyledon velutina | authority = Hook.f., (1866) | synonyms =* ''Cotyledon beckeri'' <small>[[Selmar Schönland|Schönland]] & Baker f.</small> * ''Cotyledon mollis'' <small>Schönland</small> }} '''''Cotyledon velutina''''' is 'n klein [[struik]] wat deel van die Crassulaceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Suid-Afrika]] en kom in die [[Oos-Kaap]] en [[KwaZulu-Natal]] voor. == Galery == <gallery> Cotyledon velutina 12619567.jpg Cotyledon velutina 51539068.jpg Velvet Cotyledon (Cotyledon velutina) (32610770836).jpg Cotyledon velutina 132561649.jpg Velvet Cotyledon (Cotyledon velutina) flower buds ... (32607087556).jpg Velvet Cotyledon (Cotyledon velutina) flowers ... (32648020425).jpg </gallery> == Bronnelys == * [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=3834-83 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:272913-1 Plants of the World] * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/15abd568-6e08-421d-a6ce-5ca1e2848a81 Biodiversityadvisor] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Cotyledon|velutina]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Endemiese plante van Suid-Afrika]] r5egnasu9043yiqebaakgfrzpa2r06p 1 460454 2895035 2026-04-19T12:32:27Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895035 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 460455 2895036 2026-04-19T12:46:33Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie met foto's. 2895036 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Cotyledon woodii | authority = Schönland & Baker f., (1902) | synonyms = }} '''''Cotyledon woodii''''' is 'n [[sukkulent]]e tipe [[struik]] wat deel van die Crassulaceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Suid-Afrika]] en kom in die [[Oos-Kaap]] en [[Wes-Kaap]] voor. == Galery == <gallery> Cotyledon woodii - Kouga-river form - Copy.jpg Cotyledon woodii in cultivation - Stellenbosch.jpg Cotyledon woodii.jpg Cotyledon woodii2.jpg </gallery> == Bronnelys == * [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=3834-92 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:272926-1 Plants of the World] * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/daa268bf-c69c-4058-b199-bd0526489f70 Biodiversityadvisor] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Cotyledon|woodii]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Endemiese plante van Suid-Afrika]] s6zdf4cq2d2sel79ibhzkquvj60de4t 2895038 2895036 2026-04-19T12:49:22Z Oesjaar 7467 Skakel 2895038 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Cotyledon woodii | authority = [[Selmar Schönland|Schönland]] & Baker f., (1902) | synonyms = }} '''''Cotyledon woodii''''' is 'n [[sukkulent]]e tipe [[struik]] wat deel van die Crassulaceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Suid-Afrika]] en kom in die [[Oos-Kaap]] en [[Wes-Kaap]] voor. == Galery == <gallery> Cotyledon woodii - Kouga-river form - Copy.jpg Cotyledon woodii in cultivation - Stellenbosch.jpg Cotyledon woodii.jpg Cotyledon woodii2.jpg </gallery> == Bronnelys == * [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=3834-92 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:272926-1 Plants of the World] * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/daa268bf-c69c-4058-b199-bd0526489f70 Biodiversityadvisor] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Cotyledon|woodii]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Endemiese plante van Suid-Afrika]] nh5g5nwswx129ui4cgtw9by0r351bui 1 460456 2895037 2026-04-19T12:47:43Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895037 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 460457 2895039 2026-04-19T13:12:12Z RooiRoBot 98293 Bladtrekke en Kop 2895039 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 460458 2895041 2026-04-19T13:17:55Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie met foto's. 2895041 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Cotyledon xanthantha | authority = [[Ernst van Jaarsveld|van Jaarsv.]] & Eggli, (2017) | synonyms =* ''Cotyledon adscendens'' <small>van Jaarsv. & Eggli</small> * ''Cotyledon lutea'' <small>van Jaarsv.</small> }} '''''Cotyledon xanthantha''''' is 'n klein [[struik]] wat deel van die Crassulaceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Suid-Afrika]] en kom in die [[Wes-Kaap]] voor. == Galery == <gallery> Cotyledon xanthantha 241364322.jpg Cotyledon xanthantha 241364365.jpg </gallery> == Bronnelys == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77165467-1 Plants of the World] * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/2dfa18ce-c588-41fa-8907-042c7132ba2f Biodiversityadvisor] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Cotyledon|xanthantha]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Endemiese plante van Suid-Afrika]] 2x2cyz4wcs1o74uz14qogju5p3648i8 1 460459 2895042 2026-04-19T13:20:13Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895042 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 460460 2895043 2026-04-19T13:24:24Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie 2895043 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Cotyledon nielsii | authority = N.R.Crouch, D.Styles & Mich.Walters, (2021) | synonyms = }} '''''Cotyledon nielsii''''' is 'n [[struik]] wat deel van die Crassulaceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Suid-Afrika]] en kom in die [[ KwaZulu-Natal]] voor. == Bronnelys == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77222715-1 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Cotyledon|nielsii]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Endemiese plante van Suid-Afrika]] fzlbyx7d9x36oa203hwtuljh5fgz225 2895153 2895043 2026-04-19T19:59:38Z Oesjaar 7467 Ai! 2895153 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Cotyledon nielsii | authority = N.R.Crouch, D.Styles & Mich.Walters, (2021) | synonyms = }} '''''Cotyledon nielsii''''' is 'n [[struik]] wat deel van die Crassulaceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Suid-Afrika]] en kom in die [[KwaZulu-Natal]] voor. == Bronnelys == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77222715-1 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Cotyledon|nielsii]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Endemiese plante van Suid-Afrika]] ad6ycp7aba4f2rmnoju6xi2vmjdlgo3 2 460461 2895044 2026-04-19T13:27:19Z RooiRoBot 98293 {{Nuwe gebruikersbladsy}} 2895044 wikitext text/x-wiki {{Nuwe gebruikersbladsy}} jddevdup2onp9o2ojsehfkkqk1lyern 3 460462 2895045 2026-04-19T13:27:29Z RooiRoBot 98293 Welkom :) 2895045 wikitext text/x-wiki {{Welkom}} 2t2gv6f0u9bagqtwj4o9hf1eiy39exp 2 460463 2895046 2026-04-19T13:27:39Z RooiRoBot 98293 {{Nuwe gebruikersbladsy}} 2895046 wikitext text/x-wiki {{Nuwe gebruikersbladsy}} jddevdup2onp9o2ojsehfkkqk1lyern 2 460464 2895048 2026-04-19T13:27:59Z RooiRoBot 98293 {{Nuwe gebruikersbladsy}} 2895048 wikitext text/x-wiki {{Nuwe gebruikersbladsy}} jddevdup2onp9o2ojsehfkkqk1lyern 3 460465 2895049 2026-04-19T13:28:09Z RooiRoBot 98293 Welkom :) 2895049 wikitext text/x-wiki {{Welkom}} 2t2gv6f0u9bagqtwj4o9hf1eiy39exp 2 460466 2895050 2026-04-19T13:28:19Z RooiRoBot 98293 {{Nuwe gebruikersbladsy}} 2895050 wikitext text/x-wiki {{Nuwe gebruikersbladsy}} jddevdup2onp9o2ojsehfkkqk1lyern 1 460467 2895051 2026-04-19T13:28:42Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895051 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 2 460468 2895052 2026-04-19T13:31:19Z RooiRoBot 98293 {{Nuwe gebruikersbladsy}} 2895052 wikitext text/x-wiki {{Nuwe gebruikersbladsy}} jddevdup2onp9o2ojsehfkkqk1lyern 3 460469 2895053 2026-04-19T13:31:29Z RooiRoBot 98293 Welkom :) 2895053 wikitext text/x-wiki {{Welkom}} 2t2gv6f0u9bagqtwj4o9hf1eiy39exp 0 460470 2895055 2026-04-19T13:39:38Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie 2895055 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Cotyledon gloeophylla | authority = [[Ernst van Jaarsv.|van Jaarsv.]], (2015) | synonyms = }} '''''Cotyledon gloeophylla''''' is 'n [[struik]] wat deel van die Crassulaceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Suid-Afrika]] en kom in die [[Oos-Kaap] by die [[Kougadam]] voor. == Bronnelys == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77151378-1 Plants of the World] * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/ee490a2a-0dc1-4382-93ad-3dcf5289cb98 Biodiversityadvisor] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Cotyledon|gloeophylla]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Endemiese plante van Suid-Afrika]] bs27ib45twhcbs5crk13p8vt7j2iw15 2895056 2895055 2026-04-19T13:39:48Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895056 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Cotyledon gloeophylla | authority = [[Ernst van Jaarsv.|van Jaarsv.]], (2015) | synonyms = }} '''''Cotyledon gloeophylla''''' is 'n [[struik]] wat deel van die Crassulaceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Suid-Afrika]] en kom in die [[Oos-Kaap]] by die [[Kougadam]] voor. == Bronnelys == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77151378-1 Plants of the World] * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/ee490a2a-0dc1-4382-93ad-3dcf5289cb98 Biodiversityadvisor] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Cotyledon|gloeophylla]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Endemiese plante van Suid-Afrika]] 25id99wfjqfmajjte2rdoiaxv1c2k5h 2895057 2895056 2026-04-19T13:40:04Z Oesjaar 7467 Ai! 2895057 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Cotyledon gloeophylla | authority = [[Ernst van Jaarsveld|van Jaarsv.]], (2015) | synonyms = }} '''''Cotyledon gloeophylla''''' is 'n [[struik]] wat deel van die Crassulaceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Suid-Afrika]] en kom in die [[Oos-Kaap]] by die [[Kougadam]] voor. == Bronnelys == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77151378-1 Plants of the World] * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/ee490a2a-0dc1-4382-93ad-3dcf5289cb98 Biodiversityadvisor] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Cotyledon|gloeophylla]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Endemiese plante van Suid-Afrika]] rlri843v3hyik02z5txhkn15qb419n9 1 460471 2895058 2026-04-19T13:41:50Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895058 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 2 460472 2895059 2026-04-19T13:50:42Z RooiRoBot 98293 {{Nuwe gebruikersbladsy}} 2895059 wikitext text/x-wiki {{Nuwe gebruikersbladsy}} jddevdup2onp9o2ojsehfkkqk1lyern 2 460473 2895060 2026-04-19T13:50:52Z RooiRoBot 98293 {{Nuwe gebruikersbladsy}} 2895060 wikitext text/x-wiki {{Nuwe gebruikersbladsy}} jddevdup2onp9o2ojsehfkkqk1lyern 2 460474 2895061 2026-04-19T13:51:02Z RooiRoBot 98293 {{Nuwe gebruikersbladsy}} 2895061 wikitext text/x-wiki {{Nuwe gebruikersbladsy}} jddevdup2onp9o2ojsehfkkqk1lyern 3 460475 2895062 2026-04-19T13:51:12Z RooiRoBot 98293 Welkom :) 2895062 wikitext text/x-wiki {{Welkom}} 2t2gv6f0u9bagqtwj4o9hf1eiy39exp 2 460476 2895065 2026-04-19T14:11:28Z RooiRoBot 98293 {{Nuwe gebruikersbladsy}} 2895065 wikitext text/x-wiki {{Nuwe gebruikersbladsy}} jddevdup2onp9o2ojsehfkkqk1lyern 0 460477 2895097 2026-04-19T17:04:25Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895097 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Cotyledon cuneata | authority = [Carl Peter Thunberg|Thunb.]], (1794) | synonyms =* ''Cotyledon deasii'' <small>[[Selmar Schönland|Schönland]]</small> * ''Cotyledon pillansii'' <small>Schönland</small> * ''Cotyledon undulata'' <small>[[Christian Friedrich Ecklon|Eckl.]] & [[Karl Ludwig Philipp Zeyher|Zeyh.]]</small> }} '''''Cotyledon cuneata''''' is 'n [[sukkulent]] tipe struik wat deel van die Crassulaceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Suid-Afrika]] en kom in die [[Noord-Kaap]], [[Oos-Kaap]] en die [[Wes-Kaap]] voor. == Bronnelys == * [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=3834-12 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:272607-1 Plants of the World] * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/52c3d0a3-53e9-4185-b8fa-e6eb52513916 Biodiversityadvisor] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Cotyledon|cuneata]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Endemiese plante van Suid-Afrika]] 7sk6v8hxkcsguu7xi42pcasv65tsfhy 2895098 2895097 2026-04-19T17:04:41Z Oesjaar 7467 Ai! 2895098 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Cotyledon cuneata | authority = [[Carl Peter Thunberg|Thunb.]], (1794) | synonyms =* ''Cotyledon deasii'' <small>[[Selmar Schönland|Schönland]]</small> * ''Cotyledon pillansii'' <small>Schönland</small> * ''Cotyledon undulata'' <small>[[Christian Friedrich Ecklon|Eckl.]] & [[Karl Ludwig Philipp Zeyher|Zeyh.]]</small> }} '''''Cotyledon cuneata''''' is 'n [[sukkulent]] tipe struik wat deel van die Crassulaceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Suid-Afrika]] en kom in die [[Noord-Kaap]], [[Oos-Kaap]] en die [[Wes-Kaap]] voor. == Bronnelys == * [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=3834-12 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:272607-1 Plants of the World] * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/52c3d0a3-53e9-4185-b8fa-e6eb52513916 Biodiversityadvisor] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Cotyledon|cuneata]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Endemiese plante van Suid-Afrika]] ew6hg68cdfn09sw4076utn7q0cysppv 1 460478 2895104 2026-04-19T17:24:02Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895104 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 3 460479 2895114 2026-04-19T18:40:37Z OutoModerator 183924 Kennisgewing van outomatiese terugrol op [[Onderneming]] 2895114 wikitext text/x-wiki == April 2026 : OutoModerator het jou wysiging teruggerol == Hallo! Ek is [[User:OutoModerator|OutoModerator]], 'n outomatiese stelsel wat 'n [[Masjienleer|masjienleermodel]] gebruik om potensiële slegte wysigings te identifiseer en terug te rol om te verseker dat Wikipedia vertroubaar en betroubaar bly. Ongelukkig het ek een van jou [[Special:Diff/2895113|onlangse wysigings]] teruggestel na [[Onderneming]]. * Omdat die model wat ek gebruik nie perfek is nie, rol dit soms goeie wysigings terug. As jy glo dat die verandering wat jy gemaak het konstruktief was, [[//af.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:OutoModerator/Vals_positiewe?action=edit&section=new&nosummary=true&preload=Gebruiker:OutoModerator/Vals_positiewe/Preload&preloadparams%5B%5D=2895112&preloadparams%5B%5D=Onderneming|rapporteer dit asseblief hier]]. * [[:mw:Moderator Tools/Automoderator|Leer meer]] oor my sagteware. [[Gebruiker:OutoModerator|OutoModerator]] ([[Gebruikerbespreking:OutoModerator|kontak]]) 18:40, 19 April 2026 (UTC) fxz5bjgoe4y6s2q86l56q5sam9d8u0i 0 460480 2895120 2026-04-19T19:22:19Z Oesjaar 7467 Nuwe genus. 2895120 wikitext text/x-wiki {{Outomatiese taksoboks |image = |image_caption = |display_parents = 3 |taxon = Ocimum |authority = [[Carolus Linnaeus|L.]], (1753) |subdivision_ranks = Spesies |subdivision = <center>[[#Spesies|Sien teks]]</center> |synonyms =* ''Becium'' <small>Lindl.</small> * ''Erythrochlamys'' <small>Gürke</small> * ''Hyperaspis'' <small>Briq.</small> * ''Nautochilus'' <small>Bremek.</small> }} '''Ocimum''' is 'n [[genus]] van aromatiese eenjarige en meerjarige kruie en [[struik]]e in die [[Familie (biologie)|familie]] [[Lamiaceae]], [[inheems]] aan die tropiese en warm gematigde streke van al ses bewoonde kontinente, met die grootste aantal spesies in [[Afrika]]. == Spesies == Daar is 65 [[spesie]]s wat tot die genus hoort:<ref>[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:21070-1 Plants of the World Online]</ref> {{div col|colwidth=26em}} * ''[[Ocimum × africanum]]'' <small>Lour.</small> * ''[[Ocimum albostellatum]]'' <small>(Verdc.) A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum americanum]]'' <small>L.</small> * ''[[Ocimum amicorum]]'' <small>A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum angustifolium]]'' <small>Benth.</small> * ''[[Ocimum basilicum]]'' <small>L.</small> * ''[[Ocimum burchellianum]]'' <small>Benth.</small> * ''[[Ocimum campechianum]]'' <small>Mill.</small> * ''[[Ocimum canescens]]'' <small>A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum carnosum]]'' <small>(Spreng.) Link & Otto ex Benth.</small> * ''[[Ocimum caryophyllinum]]'' <small>F.Muell.</small> * ''[[Ocimum centraliafricanum]]'' <small>R.E.Fr.</small> * ''[[Ocimum circinatum]]'' <small>A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum coddii]]'' <small>(S.D.Williams & K.Balkwill) A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum cufodontii]]'' <small>(Lanza) A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum dambicola]]'' <small>A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum decumbens]]'' <small>Gürke</small> * ''[[Ocimum dhofarense]]'' <small>(Sebald) A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum dolomiticola]]'' <small>A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum ellenbeckii]]'' <small>Gürke</small> * ''[[Ocimum empetroides]]'' <small>(P.A.Duvign.) ined.</small> * ''[[Ocimum ericoides]]'' <small>(P.A.Duvign. & Plancke) A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum filamentosum]]'' <small>Forssk.</small> * ''[[Ocimum fimbriatum]]'' <small>Briq.</small> * ''[[Ocimum fischeri]]'' <small>Gürke</small> * ''[[Ocimum formosum]]'' <small>Gürke</small> * ''[[Ocimum forskaolii]]'' <small>Benth.</small> * ''[[Ocimum fruticosum]]'' <small>(Ryding) A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum grandiflorum]]'' <small>Lam.</small> * ''[[Ocimum gratissimum]]'' <small>L.</small> * ''[[Ocimum hirsutissimum]]'' <small>(P.A.Duvign.) A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum irvinei]]'' <small>J.K.Morton</small> * ''[[Ocimum jamesii]]'' <small>Sebald</small> * ''[[Ocimum kenyense]]'' <small>Ayob. ex A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum kilimandscharicum]]'' <small>Gürke</small> * ''[[Ocimum labiatum]]'' <small>(N.E.Br.) A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum lamiifolium]]'' <small>Hochst. ex Benth.</small> * ''[[Ocimum masaiense]]'' <small>Ayob. ex A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum mearnsii]]'' <small>(Ayob. ex Sebald) A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum metallorum]]'' <small>(P.A.Duvign.) A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum minutiflorum]]'' <small>(Sebald) A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum mitwabense]]'' <small>(Ayob.) A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum monocotyloides]]'' <small>(Plancke ex Ayob.) A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum motjaneanum]]'' <small>McCallum & K.Balkwill</small> * ''[[Ocimum natalense]]'' <small>Ayob. ex A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum nudicaule]]'' <small>Benth.</small> * ''[[Ocimum nummularia]]'' <small>(S.Moore) A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum obovatum]]'' <small>E.Mey. ex Benth.</small> * ''[[Ocimum ovatum]]'' <small>Benth.</small> * ''[[Ocimum pseudoserratum]]'' <small>(M.Ashby) A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum pyramidatum]]'' <small>(A.J.Paton) A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum reclinatum]]'' <small>(S.D.Williams & K.Balkwill) A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum sebrabergensis]]'' <small>Swanepoel & van Jaarsv.</small> * ''[[Ocimum serpyllifolium]]'' <small>Forssk.</small> * ''[[Ocimum serratum]]'' <small>(Schltr.) A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum spectabile]]'' <small>(Gürke) A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum spicatum]]'' <small>Deflers</small> * ''[[Ocimum tenuiflorum]]'' <small>L.</small> * ''[[Ocimum transamazonicum]]'' <small>C.Pereira</small> * ''[[Ocimum tubiforme]]'' <small>(R.D.Good) A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum urundense]]'' <small>Robyns & Lebrun</small> * ''[[Ocimum vandenbrandei]]'' <small>(P.A.Duvign. & Plancke ex Ayob.) A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum vanderystii]]'' <small>De Wild.</small> * ''[[Ocimum verticillifolium]]'' <small>Baker</small> * ''[[Ocimum viphyense]]'' <small>A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum waterbergense]]'' <small>(S.D.Williams & K.Balkwill) A.J.Paton</small> {{div col end}} == Verwysings == {{verwysings}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Ocimum| ]] 0furydnkupi86vzu8qm1yvo1jyqckxq 2895121 2895120 2026-04-19T19:23:44Z Oesjaar 7467 /* Spesies */ Verbeter 2895121 wikitext text/x-wiki {{Outomatiese taksoboks |image = |image_caption = |display_parents = 3 |taxon = Ocimum |authority = [[Carolus Linnaeus|L.]], (1753) |subdivision_ranks = Spesies |subdivision = <center>[[#Spesies|Sien teks]]</center> |synonyms =* ''Becium'' <small>Lindl.</small> * ''Erythrochlamys'' <small>Gürke</small> * ''Hyperaspis'' <small>Briq.</small> * ''Nautochilus'' <small>Bremek.</small> }} '''Ocimum''' is 'n [[genus]] van aromatiese eenjarige en meerjarige kruie en [[struik]]e in die [[Familie (biologie)|familie]] [[Lamiaceae]], [[inheems]] aan die tropiese en warm gematigde streke van al ses bewoonde kontinente, met die grootste aantal spesies in [[Afrika]]. == Spesies == Daar is 65 [[spesie]]s wat tot die genus hoort:<ref>[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:21070-1 Plants of the World Online]</ref> {{div col|colwidth=20em}} * ''[[Ocimum × africanum]]'' <small>Lour.</small> * ''[[Ocimum albostellatum]]'' <small>(Verdc.) A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum americanum]]'' <small>L.</small> * ''[[Ocimum amicorum]]'' <small>A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum angustifolium]]'' <small>Benth.</small> * ''[[Ocimum basilicum]]'' <small>L.</small> * ''[[Ocimum burchellianum]]'' <small>Benth.</small> * ''[[Ocimum campechianum]]'' <small>Mill.</small> * ''[[Ocimum canescens]]'' <small>A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum carnosum]]'' <small>(Spreng.) Link & Otto ex Benth.</small> * ''[[Ocimum caryophyllinum]]'' <small>F.Muell.</small> * ''[[Ocimum centraliafricanum]]'' <small>R.E.Fr.</small> * ''[[Ocimum circinatum]]'' <small>A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum coddii]]'' <small>(S.D.Williams & K.Balkwill) A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum cufodontii]]'' <small>(Lanza) A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum dambicola]]'' <small>A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum decumbens]]'' <small>Gürke</small> * ''[[Ocimum dhofarense]]'' <small>(Sebald) A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum dolomiticola]]'' <small>A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum ellenbeckii]]'' <small>Gürke</small> * ''[[Ocimum empetroides]]'' <small>(P.A.Duvign.) ined.</small> * ''[[Ocimum ericoides]]'' <small>(P.A.Duvign. & Plancke) A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum filamentosum]]'' <small>Forssk.</small> * ''[[Ocimum fimbriatum]]'' <small>Briq.</small> * ''[[Ocimum fischeri]]'' <small>Gürke</small> * ''[[Ocimum formosum]]'' <small>Gürke</small> * ''[[Ocimum forskaolii]]'' <small>Benth.</small> * ''[[Ocimum fruticosum]]'' <small>(Ryding) A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum grandiflorum]]'' <small>Lam.</small> * ''[[Ocimum gratissimum]]'' <small>L.</small> * ''[[Ocimum hirsutissimum]]'' <small>(P.A.Duvign.) A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum irvinei]]'' <small>J.K.Morton</small> * ''[[Ocimum jamesii]]'' <small>Sebald</small> * ''[[Ocimum kenyense]]'' <small>Ayob. ex A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum kilimandscharicum]]'' <small>Gürke</small> * ''[[Ocimum labiatum]]'' <small>(N.E.Br.) A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum lamiifolium]]'' <small>Hochst. ex Benth.</small> * ''[[Ocimum masaiense]]'' <small>Ayob. ex A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum mearnsii]]'' <small>(Ayob. ex Sebald) A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum metallorum]]'' <small>(P.A.Duvign.) A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum minutiflorum]]'' <small>(Sebald) A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum mitwabense]]'' <small>(Ayob.) A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum monocotyloides]]'' <small>(Plancke ex Ayob.) A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum motjaneanum]]'' <small>McCallum & K.Balkwill</small> * ''[[Ocimum natalense]]'' <small>Ayob. ex A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum nudicaule]]'' <small>Benth.</small> * ''[[Ocimum nummularia]]'' <small>(S.Moore) A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum obovatum]]'' <small>E.Mey. ex Benth.</small> * ''[[Ocimum ovatum]]'' <small>Benth.</small> * ''[[Ocimum pseudoserratum]]'' <small>(M.Ashby) A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum pyramidatum]]'' <small>(A.J.Paton) A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum reclinatum]]'' <small>(S.D.Williams & K.Balkwill) A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum sebrabergensis]]'' <small>Swanepoel & van Jaarsv.</small> * ''[[Ocimum serpyllifolium]]'' <small>Forssk.</small> * ''[[Ocimum serratum]]'' <small>(Schltr.) A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum spectabile]]'' <small>(Gürke) A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum spicatum]]'' <small>Deflers</small> * ''[[Ocimum tenuiflorum]]'' <small>L.</small> * ''[[Ocimum transamazonicum]]'' <small>C.Pereira</small> * ''[[Ocimum tubiforme]]'' <small>(R.D.Good) A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum urundense]]'' <small>Robyns & Lebrun</small> * ''[[Ocimum vandenbrandei]]'' <small>(P.A.Duvign. & Plancke ex Ayob.) A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum vanderystii]]'' <small>De Wild.</small> * ''[[Ocimum verticillifolium]]'' <small>Baker</small> * ''[[Ocimum viphyense]]'' <small>A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum waterbergense]]'' <small>(S.D.Williams & K.Balkwill) A.J.Paton</small> {{div col end}} == Verwysings == {{verwysings}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Ocimum| ]] 4r09rno8ehyns511l9r1mb90rpdwtgm 2895122 2895121 2026-04-19T19:24:55Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895122 wikitext text/x-wiki {{Outomatiese taksoboks |image = BasilikumGenovesergroßblättriger.jpg |image_caption = ''Ocimum basilicum'' |display_parents = 3 |taxon = Ocimum |authority = [[Carolus Linnaeus|L.]], (1753) |subdivision_ranks = Spesies |subdivision = <center>[[#Spesies|Sien teks]]</center> |synonyms =* ''Becium'' <small>Lindl.</small> * ''Erythrochlamys'' <small>Gürke</small> * ''Hyperaspis'' <small>Briq.</small> * ''Nautochilus'' <small>Bremek.</small> }} '''Ocimum''' is 'n [[genus]] van aromatiese eenjarige en meerjarige kruie en [[struik]]e in die [[Familie (biologie)|familie]] [[Lamiaceae]], [[inheems]] aan die tropiese en warm gematigde streke van al ses bewoonde kontinente, met die grootste aantal spesies in [[Afrika]]. == Spesies == Daar is 65 [[spesie]]s wat tot die genus hoort:<ref>[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:21070-1 Plants of the World Online]</ref> {{div col|colwidth=20em}} * ''[[Ocimum × africanum]]'' <small>Lour.</small> * ''[[Ocimum albostellatum]]'' <small>(Verdc.) A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum americanum]]'' <small>L.</small> * ''[[Ocimum amicorum]]'' <small>A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum angustifolium]]'' <small>Benth.</small> * ''[[Ocimum basilicum]]'' <small>L.</small> * ''[[Ocimum burchellianum]]'' <small>Benth.</small> * ''[[Ocimum campechianum]]'' <small>Mill.</small> * ''[[Ocimum canescens]]'' <small>A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum carnosum]]'' <small>(Spreng.) Link & Otto ex Benth.</small> * ''[[Ocimum caryophyllinum]]'' <small>F.Muell.</small> * ''[[Ocimum centraliafricanum]]'' <small>R.E.Fr.</small> * ''[[Ocimum circinatum]]'' <small>A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum coddii]]'' <small>(S.D.Williams & K.Balkwill) A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum cufodontii]]'' <small>(Lanza) A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum dambicola]]'' <small>A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum decumbens]]'' <small>Gürke</small> * ''[[Ocimum dhofarense]]'' <small>(Sebald) A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum dolomiticola]]'' <small>A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum ellenbeckii]]'' <small>Gürke</small> * ''[[Ocimum empetroides]]'' <small>(P.A.Duvign.) ined.</small> * ''[[Ocimum ericoides]]'' <small>(P.A.Duvign. & Plancke) A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum filamentosum]]'' <small>Forssk.</small> * ''[[Ocimum fimbriatum]]'' <small>Briq.</small> * ''[[Ocimum fischeri]]'' <small>Gürke</small> * ''[[Ocimum formosum]]'' <small>Gürke</small> * ''[[Ocimum forskaolii]]'' <small>Benth.</small> * ''[[Ocimum fruticosum]]'' <small>(Ryding) A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum grandiflorum]]'' <small>Lam.</small> * ''[[Ocimum gratissimum]]'' <small>L.</small> * ''[[Ocimum hirsutissimum]]'' <small>(P.A.Duvign.) A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum irvinei]]'' <small>J.K.Morton</small> * ''[[Ocimum jamesii]]'' <small>Sebald</small> * ''[[Ocimum kenyense]]'' <small>Ayob. ex A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum kilimandscharicum]]'' <small>Gürke</small> * ''[[Ocimum labiatum]]'' <small>(N.E.Br.) A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum lamiifolium]]'' <small>Hochst. ex Benth.</small> * ''[[Ocimum masaiense]]'' <small>Ayob. ex A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum mearnsii]]'' <small>(Ayob. ex Sebald) A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum metallorum]]'' <small>(P.A.Duvign.) A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum minutiflorum]]'' <small>(Sebald) A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum mitwabense]]'' <small>(Ayob.) A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum monocotyloides]]'' <small>(Plancke ex Ayob.) A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum motjaneanum]]'' <small>McCallum & K.Balkwill</small> * ''[[Ocimum natalense]]'' <small>Ayob. ex A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum nudicaule]]'' <small>Benth.</small> * ''[[Ocimum nummularia]]'' <small>(S.Moore) A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum obovatum]]'' <small>E.Mey. ex Benth.</small> * ''[[Ocimum ovatum]]'' <small>Benth.</small> * ''[[Ocimum pseudoserratum]]'' <small>(M.Ashby) A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum pyramidatum]]'' <small>(A.J.Paton) A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum reclinatum]]'' <small>(S.D.Williams & K.Balkwill) A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum sebrabergensis]]'' <small>Swanepoel & van Jaarsv.</small> * ''[[Ocimum serpyllifolium]]'' <small>Forssk.</small> * ''[[Ocimum serratum]]'' <small>(Schltr.) A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum spectabile]]'' <small>(Gürke) A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum spicatum]]'' <small>Deflers</small> * ''[[Ocimum tenuiflorum]]'' <small>L.</small> * ''[[Ocimum transamazonicum]]'' <small>C.Pereira</small> * ''[[Ocimum tubiforme]]'' <small>(R.D.Good) A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum urundense]]'' <small>Robyns & Lebrun</small> * ''[[Ocimum vandenbrandei]]'' <small>(P.A.Duvign. & Plancke ex Ayob.) A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum vanderystii]]'' <small>De Wild.</small> * ''[[Ocimum verticillifolium]]'' <small>Baker</small> * ''[[Ocimum viphyense]]'' <small>A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum waterbergense]]'' <small>(S.D.Williams & K.Balkwill) A.J.Paton</small> {{div col end}} == Verwysings == {{verwysings}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Ocimum| ]] 0k9ovkd4p9r4wl0dvcd0kb318xtrxrh 2895129 2895122 2026-04-19T19:38:16Z Oesjaar 7467 /* Spesies */ Skakel 2895129 wikitext text/x-wiki {{Outomatiese taksoboks |image = BasilikumGenovesergroßblättriger.jpg |image_caption = ''Ocimum basilicum'' |display_parents = 3 |taxon = Ocimum |authority = [[Carolus Linnaeus|L.]], (1753) |subdivision_ranks = Spesies |subdivision = <center>[[#Spesies|Sien teks]]</center> |synonyms =* ''Becium'' <small>Lindl.</small> * ''Erythrochlamys'' <small>Gürke</small> * ''Hyperaspis'' <small>Briq.</small> * ''Nautochilus'' <small>Bremek.</small> }} '''Ocimum''' is 'n [[genus]] van aromatiese eenjarige en meerjarige kruie en [[struik]]e in die [[Familie (biologie)|familie]] [[Lamiaceae]], [[inheems]] aan die tropiese en warm gematigde streke van al ses bewoonde kontinente, met die grootste aantal spesies in [[Afrika]]. == Spesies == Daar is 65 [[spesie]]s wat tot die genus hoort:<ref>[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:21070-1 Plants of the World Online]</ref> {{div col|colwidth=20em}} * ''[[Ocimum × africanum]]'' <small>Lour.</small> * ''[[Ocimum albostellatum]]'' <small>(Verdc.) A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum americanum]]'' <small>L.</small> * ''[[Ocimum amicorum]]'' <small>A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum angustifolium]]'' <small>Benth.</small> * ''[[Ocimum basilicum]]'' <small>L.</small> * ''[[Ocimum burchellianum]]'' <small>Benth.</small> * ''[[Ocimum campechianum]]'' <small>Mill.</small> * ''[[Ocimum canescens]]'' <small>A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum carnosum]]'' <small>(Spreng.) Link & Otto ex Benth.</small> * ''[[Ocimum caryophyllinum]]'' <small>F.Muell.</small> * ''[[Ocimum centraliafricanum]]'' <small>R.E.Fr.</small> * ''[[Ocimum circinatum]]'' <small>A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum coddii]]'' <small>(S.D.Williams & K.Balkwill) A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum cufodontii]]'' <small>(Lanza) A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum dambicola]]'' <small>A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum decumbens]]'' <small>Gürke</small> * ''[[Ocimum dhofarense]]'' <small>(Sebald) A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum dolomiticola]]'' <small>A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum ellenbeckii]]'' <small>Gürke</small> * ''[[Ocimum empetroides]]'' <small>(P.A.Duvign.) ined.</small> * ''[[Ocimum ericoides]]'' <small>(P.A.Duvign. & Plancke) A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum filamentosum]]'' <small>Forssk.</small> * ''[[Ocimum fimbriatum]]'' <small>Briq.</small> * ''[[Ocimum fischeri]]'' <small>Gürke</small> * ''[[Ocimum formosum]]'' <small>Gürke</small> * ''[[Ocimum forskaolii]]'' <small>Benth.</small> * ''[[Ocimum fruticosum]]'' <small>(Ryding) A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum grandiflorum]]'' <small>Lam.</small> * ''[[Ocimum gratissimum]]'' <small>L.</small> * ''[[Ocimum hirsutissimum]]'' <small>(P.A.Duvign.) A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum irvinei]]'' <small>J.K.Morton</small> * ''[[Ocimum jamesii]]'' <small>Sebald</small> * ''[[Ocimum kenyense]]'' <small>Ayob. ex A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum kilimandscharicum]]'' <small>Gürke</small> * ''[[Ocimum labiatum]]'' <small>(N.E.Br.) A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum lamiifolium]]'' <small>Hochst. ex Benth.</small> * ''[[Ocimum masaiense]]'' <small>Ayob. ex A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum mearnsii]]'' <small>(Ayob. ex Sebald) A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum metallorum]]'' <small>(P.A.Duvign.) A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum minutiflorum]]'' <small>(Sebald) A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum mitwabense]]'' <small>(Ayob.) A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum monocotyloides]]'' <small>(Plancke ex Ayob.) A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum motjaneanum]]'' <small>McCallum & K.Balkwill</small> * ''[[Ocimum natalense]]'' <small>Ayob. ex A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum nudicaule]]'' <small>Benth.</small> * ''[[Ocimum nummularia]]'' <small>(S.Moore) A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum obovatum]]'' <small>[[Ernst Heinrich Friedrich Meyer|E.Mey.]] ex Benth.</small> * ''[[Ocimum ovatum]]'' <small>Benth.</small> * ''[[Ocimum pseudoserratum]]'' <small>(M.Ashby) A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum pyramidatum]]'' <small>(A.J.Paton) A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum reclinatum]]'' <small>(S.D.Williams & K.Balkwill) A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum sebrabergensis]]'' <small>Swanepoel & van Jaarsv.</small> * ''[[Ocimum serpyllifolium]]'' <small>Forssk.</small> * ''[[Ocimum serratum]]'' <small>(Schltr.) A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum spectabile]]'' <small>(Gürke) A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum spicatum]]'' <small>Deflers</small> * ''[[Ocimum tenuiflorum]]'' <small>L.</small> * ''[[Ocimum transamazonicum]]'' <small>C.Pereira</small> * ''[[Ocimum tubiforme]]'' <small>(R.D.Good) A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum urundense]]'' <small>Robyns & Lebrun</small> * ''[[Ocimum vandenbrandei]]'' <small>(P.A.Duvign. & Plancke ex Ayob.) A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum vanderystii]]'' <small>De Wild.</small> * ''[[Ocimum verticillifolium]]'' <small>Baker</small> * ''[[Ocimum viphyense]]'' <small>A.J.Paton</small> * ''[[Ocimum waterbergense]]'' <small>(S.D.Williams & K.Balkwill) A.J.Paton</small> {{div col end}} == Verwysings == {{verwysings}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Ocimum| ]] 90l19wrv4m81kgaklupcwedroqcp0rn 0 460481 2895150 2026-04-19T19:54:59Z BurgertB 2401 Nuwe artkel, besig 2895150 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas misdadiger | naam = Clark Olofsson | beeld = Clark Olofsson.jpg | breedte = 240px | onderskrif = Olofsson (middel)in 1967 op pad na die hof saam met sy verloofde van destyds (links) en 'n polisieman. | gebore = {{Geboortedatum|1947|02|01|df=y}} | oorlede = {{SDEO|1947|02|01|2025|06|24|df=y}} | doodsrede = Natuurlike oorsake | verdwyn = | land = [[Swede]] | bynaam = | beroep = | andername = {{Plainlist| * Clark Oderth Olofsson * Daniel Demuynck}} | datums = Verskeie kere van die 1960's af | misdaad = Bankrooftogte, aanranding, handel in [[dwelm]]s }} '''Clark Oderth Olofsson''' (later bekend as '''Daniel Demuynck'''; 1 Februarie 1947 - 24 Junie 2025) was 'n [[Swede|Sweedse]] misdadiger. Hy is gevonnis vir bankrooftogte, aanranding, handel in [[dwelm]]s en poging tot moord. Hy het meer as die helfte van sy lewe in die tronk deurgebring. Olofsson is dikwels Swede se eerste "sterrampokker" genoem. Olofsson het 'n onstuimige kinderlewe gehad te midde van [[alkohol]]probleme. Sy pa het die gesin verlaat en sy ma het toe siek geword, waarna Clark en sy twee susters in pleegsorg geplaas is. Vasbeslote om uit 'n ongelukkige pleegsituasie te ontsnap, het Olofsson op 15-jarige ouderdom by 'n matroosskool aangesluit deur sy ma se handtekening te vervals. Hy het op die skip Ballade om die wêreld gevaar. Terug by die huis is hy met sy ma herenig nadat sy weer stabiliteit in haar lewe gekry het. Die gesin het in [[Gotenburg]] gaan woon, waar Olofsson 'n misdadiger geword het. In die 1960's is hy skuldig bevind aan verskeie misdade en het hy berug geword vir sy aandeel in die moord op 'n polisieman tydens 'n rooftog. Hy het verskeie kere uit die tronk ontsnap. Een van die misdade waarby hy betrokke was, is die [[Norrmalmstorg-rooftog]], wat aanleiding gegee het tot die term "[[Stockholmsindroom]]". Deur die 1970's en '80's het Olofsson 'n patroon gevolg van ontsnappings, misdade en inhegtenisnemings. Hy is in die tronk getroud. Ondanks sy onstuimige misdaadlewe het hy joernalistiek studeer terwyl hy in die tronk was. Hy is in 1983 vrygelaat en het saam met sy vrou na [[België]] verhuis. Hy het egter sy misdaadloopbaan voortgesit en is in 1999 vir dwelmsmokkelary gevonnis. In die daaropvolgende dekades was hy steeds by verskeie misdade betrokke. Sy lewensverhaal, vol ontsnappings, skuldigbevindings en regsgevegte, het die onderwerp geword van [[rolprent]]e, dokumentêre en [[Clark (televisiereeks)|'n TV-dramareeks]] deur [[Netflix]] in 2022. ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Clark (TV series)}} {{Normdata}} [[Kategorie:Misdaad]] [[Kategorie:Televisiereekse]] due638yjogz5lvuytq7sgb2foksy0ga 2895151 2895150 2026-04-19T19:56:09Z BurgertB 2401 2895151 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas misdadiger | naam = Clark Olofsson | beeld = Clark Olofsson.jpg | breedte = 240px | onderskrif = Olofsson (middel) in 1967 op pad na die hof saam met sy verloofde van destyds en 'n polisieman. | gebore = {{Geboortedatum|1947|02|01|df=y}} | oorlede = {{SDEO|1947|02|01|2025|06|24|df=y}} | doodsrede = Natuurlike oorsake | verdwyn = | land = [[Swede]] | bynaam = | beroep = | andername = {{Plainlist| * Clark Oderth Olofsson * Daniel Demuynck}} | datums = Verskeie kere van die 1960's af | misdaad = Bankrooftogte, aanranding, handel in [[dwelm]]s }} '''Clark Oderth Olofsson''' (later bekend as '''Daniel Demuynck'''; 1 Februarie 1947 - 24 Junie 2025) was 'n [[Swede|Sweedse]] misdadiger. Hy is gevonnis vir bankrooftogte, aanranding, handel in [[dwelm]]s en poging tot moord. Hy het meer as die helfte van sy lewe in die tronk deurgebring. Olofsson is dikwels Swede se eerste "sterrampokker" genoem. Olofsson het 'n onstuimige kinderlewe gehad te midde van [[alkohol]]probleme. Sy pa het die gesin verlaat en sy ma het toe siek geword, waarna Clark en sy twee susters in pleegsorg geplaas is. Vasbeslote om uit 'n ongelukkige pleegsituasie te ontsnap, het Olofsson op 15-jarige ouderdom by 'n matroosskool aangesluit deur sy ma se handtekening te vervals. Hy het op die skip Ballade om die wêreld gevaar. Terug by die huis is hy met sy ma herenig nadat sy weer stabiliteit in haar lewe gekry het. Die gesin het in [[Gotenburg]] gaan woon, waar Olofsson 'n misdadiger geword het. In die 1960's is hy skuldig bevind aan verskeie misdade en het hy berug geword vir sy aandeel in die moord op 'n polisieman tydens 'n rooftog. Hy het verskeie kere uit die tronk ontsnap. Een van die misdade waarby hy betrokke was, is die [[Norrmalmstorg-rooftog]], wat aanleiding gegee het tot die term "[[Stockholmsindroom]]". Deur die 1970's en '80's het Olofsson 'n patroon gevolg van ontsnappings, misdade en inhegtenisnemings. Hy is in die tronk getroud. Ondanks sy onstuimige misdaadlewe het hy joernalistiek studeer terwyl hy in die tronk was. Hy is in 1983 vrygelaat en het saam met sy vrou na [[België]] verhuis. Hy het egter sy misdaadloopbaan voortgesit en is in 1999 vir dwelmsmokkelary gevonnis. In die daaropvolgende dekades was hy steeds by verskeie misdade betrokke. Sy lewensverhaal, vol ontsnappings, skuldigbevindings en regsgevegte, het die onderwerp geword van [[rolprent]]e, dokumentêre en [[Clark (televisiereeks)|'n TV-dramareeks]] deur [[Netflix]] in 2022. ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Clark (TV series)}} {{Normdata}} [[Kategorie:Misdaad]] [[Kategorie:Televisiereekse]] j253xam1u95065w2htsp04vdgyq6afj 1 460482 2895152 2026-04-19T19:57:14Z Oesjaar 7467 Verbeter 2895152 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 460483 2895154 2026-04-19T20:02:21Z BurgertB 2401 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2895154 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 460484 2895177 2026-04-20T05:24:53Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2895177 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 460485 2895178 2026-04-20T05:25:14Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2895178 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460486 2895179 2026-04-20T05:25:31Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2895179 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 460487 2895182 2026-04-20T05:26:56Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2895182 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 460488 2895183 2026-04-20T05:27:18Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2895183 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 460489 2895185 2026-04-20T05:27:38Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2895185 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 460490 2895186 2026-04-20T05:27:52Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2895186 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 460491 2895188 2026-04-20T05:28:09Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2895188 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 460492 2895189 2026-04-20T05:28:24Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2895189 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 460493 2895190 2026-04-20T05:28:39Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2895190 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 460494 2895192 2026-04-20T05:28:52Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2895192 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 460495 2895193 2026-04-20T05:29:05Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2895193 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 460496 2895194 2026-04-20T05:29:18Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2895194 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 460497 2895195 2026-04-20T05:29:37Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2895195 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 460498 2895196 2026-04-20T05:29:52Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2895196 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 460499 2895197 2026-04-20T05:30:13Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2895197 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460500 2895198 2026-04-20T05:30:35Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2895198 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460501 2895199 2026-04-20T05:30:49Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2895199 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 15 460502 2895200 2026-04-20T05:31:09Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2895200 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 460503 2895202 2026-04-20T05:31:42Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2895202 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 460504 2895203 2026-04-20T05:31:57Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2895203 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 460505 2895205 2026-04-20T05:32:33Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2895205 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 460506 2895231 2026-04-20T06:30:18Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Sokkerklub infoboks | beeld = [[Lêer:United States women's national soccer team logo.svg|180px]] | klubnaam = Verenigde State | vollenaam = Verenigde State se nasionale vrouesokkerspan | bynaam = ''The Stars and Stripes'' | stigting = 1985 | stadion = Verskeie | kapasiteit = | voorsitter = | afrigter = {{vlagikoon|Engeland}} Emma Hayes | kaptein = Lindsey Heaps | konfederasie = [[CONCACAF]] | patroon_la1 =...' 2895231 wikitext text/x-wiki {{Sokkerklub infoboks | beeld = [[Lêer:United States women's national soccer team logo.svg|180px]] | klubnaam = Verenigde State | vollenaam = Verenigde State se nasionale vrouesokkerspan | bynaam = ''The Stars and Stripes'' | stigting = 1985 | stadion = Verskeie | kapasiteit = | voorsitter = | afrigter = {{vlagikoon|Engeland}} Emma Hayes | kaptein = Lindsey Heaps | konfederasie = [[CONCACAF]] | patroon_la1 = _usa25h | patroon_b1 = _usa25h | patroon_ra1 = _usa25h | patroon_sh1 = | patroon_so1 = _usa25hl | linkerarm1 = FFFFFF | liggaam1 = FFFFFF | regterarm1 = FFFFFF | broek1 = 0000f3 | kouse1 = FFFFFF | patroon_la2 = _usa25a | patroon_b2 = _usa25a | patroon_ra2 = _usa25a | patroon_sh2 = _usa25a | patroon_so2 = | linkerarm2 = 0f152f | liggaam2 = 0f152f | regterarm2 = 0f152f | broek2 = 0f152f | kouse2 = 0f152f | beheerliggaam = ''United States Soccer Federation'' (USSF) }} ie '''Verenigde State se nasionale vrouesokkerspan''' ([[Engels]]: ''United States women's national soccer team''; afgekort as '''USWNT''') verteenwoordig die [[Verenigde State van Amerika|VSA]] in internasionale [[Sokker|vrouesokker]]. Die span word beheer deur die United States Soccer Federation en ding mee in [[CONCACAF]] (die Konfederasie van Noord-, Sentraal-Amerikaanse en Karibiese Sokkerverenigings). Die span is die suksesvolste in internasionale vrouesokker en het vier [[Vrouesokkerwêreldbeker|Wêreldbekertitels]] gewen ([[Vrouesokkerwêreldbeker 1991|1991]], [[Vrouesokkerwêreldbeker 1999|1999]], [[Vrouesokkerwêreldbeker 2015|2015]] en [[Vrouesokkerwêreldbeker 2019|2019]]), vyf Olimpiese goue medaljes ([[Olimpiese Somerspele 1996|1996]], [[Olimpiese Somerspele 2004|2004]], [[Olimpiese Somerspele 2008|2008]], [[Olimpiese Somerspele 2012|2012]] en [[Olimpiese Somerspele 2024|2024]]), nege CONCACAF-kampioenskaptitels en een CONCACAF Goue Beker-titel.<ref>{{Cite web|url=https://ussporthistory.com/2019/06/11/a-history-of-the-uswnt/|title=A History of the USWNT|last=andrewdlinden|date=2019-06-11|website=Sport in American History|language=en|access-date=2026-04-20}}</ref> Nadat die span meestal tussen 2003 en 2008 as nommer 2 op die FIFA-vrouewêreldranglys geplaas was, was dit deurlopend as nommer 1 gerangskik van Maart 2008 tot November 2014—die langste aaneenlopende tydperk boaan die ranglys van enige span. Sedert die instelling van die FIFA-ranglys in 2003, is die span nog nooit laer as vyfde in die wêreld gerangskik nie. Die Verenigde State het die FIFA-vrouewêreldbeker twee keer aangebied, in 1999 en [[Vrouesokkerwêreldbeker 2003|2003]], en sal dit weer in [[Vrouesokkerwêreldbeker 2031|2031]] aanbied—hierdie keer as mede-gasheer saam met [[Costa Rica]], [[Jamaika]] en [[Meksiko]]—wat aan hulle outomatiese kwalifikasie as mede-gasheerlande verleen.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/c2dr32zy41lo|title=Women's World Cup 2031: Mexico, Costa Rica & Jamaica set to host matches alongside USA|date=2025-10-20|website=BBC Sport|language=en|access-date=2026-04-20}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Sien ook == * [[Verenigde State se nasionale sokkerspan]] {{Normdata}} [[Kategorie:Sokker in die Verenigde State van Amerika]] [[Kategorie:Nasionale vrouesokkerspanne]] 1r1oorl6ku3zyusqs1snukvytzm5tnl 1 460507 2895232 2026-04-20T06:30:43Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2895232 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 460508 2895234 2026-04-20T06:34:53Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2895234 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 460509 2895235 2026-04-20T06:35:14Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2895235 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 460510 2895236 2026-04-20T06:35:37Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2895236 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 460511 2895237 2026-04-20T06:35:58Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2895237 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 460512 2895238 2026-04-20T06:36:13Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2895238 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 460513 2895239 2026-04-20T06:36:31Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2895239 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 460514 2895240 2026-04-20T06:36:44Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2895240 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 460515 2895241 2026-04-20T06:37:02Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2895241 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 460516 2895242 2026-04-20T06:37:26Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2895242 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 460517 2895243 2026-04-20T06:37:58Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2895243 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 460518 2895244 2026-04-20T06:38:09Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2895244 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 1 460519 2895245 2026-04-20T06:38:25Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2895245 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 14 460520 2895246 2026-04-20T06:40:01Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Sportjaarkategorie|203|5}}' 2895246 wikitext text/x-wiki {{Sportjaarkategorie|203|5}} ojectnrr0w0bsevip1zmjy1twmmj7re 0 460521 2895247 2026-04-20T07:20:02Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Sokkerklub infoboks | beeld = [[Lêer:Flag_of_the_People's_Republic_of_China.svg|180px]] | klubnaam = China | vollenaam = Chinese nasionale vrouesokkerspan | bynaam = {{lang|zh-hans|铿锵玫瑰}} ''(Kēngqiāng Méiguī)''<br />(Staalrose) | stigting = 1986 | stadion = Verskeie | kapasiteit = | voorsitter = | afrigter = {{vlagikoon|AUS}} Ante Milicic | kaptein = Wu Haiyan | konfederasie = [[AFC]] | subkonfede...' 2895247 wikitext text/x-wiki {{Sokkerklub infoboks | beeld = [[Lêer:Flag_of_the_People's_Republic_of_China.svg|180px]] | klubnaam = China | vollenaam = Chinese nasionale vrouesokkerspan | bynaam = {{lang|zh-hans|铿锵玫瑰}} ''(Kēngqiāng Méiguī)''<br />(Staalrose) | stigting = 1986 | stadion = Verskeie | kapasiteit = | voorsitter = | afrigter = {{vlagikoon|AUS}} Ante Milicic | kaptein = Wu Haiyan | konfederasie = [[AFC]] | subkonfederasie = [[EAFF]] | beheerliggaam = ''Zhōngguó Zúqiú Xiéhuì''; Internasionaal bekend as ''Chinese Football Association'' (CFA) | patroon_la1 = _chn24H | patroon_b1 = _chn24H | patroon_ra1 = _chn24H | patroon_sh1 = _chn24H | patroon_so1 = _chn24H | linkerarm1 = FF0000 | liggaam1 = FF0000 | regterarm1 = FF0000 | broek1 = FF0000 | kouse1 = FF0000 | patroon_la2 = _chn23wa | patroon_b2 = _chn23wa | patroon_ra2 = _chn23wa | patroon_sh2 = _chn23wa | patroon_so2 = | linkerarm2 = FFFF00 | liggaam2 = FFFF00 | regterarm2 = FFFF00 | broek2 = FFFF00 | kouse2 = FFFF00 }} Die '''Chinese se nasionale vrouesokkerspan''' ([[Chinees]]: 中国国家女子足球队; [[pinyin]]: ''Zhōngguó Guójiā Nǚzǐ Zúqiú Duì''), deur FIFA as '''China PR''' erken, verteenwoordig die [[Volksrepubliek China]] in internasionale [[Sokker|vrouesokkerkompetisies]] en word beheer deur die Chinese Sokkervereniging.<ref>{{cite web|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2010-jun-19-la-fg-china-soccer-20100619-story.html|title=Missing from the World Cup? China|author=Joshua Frank|date=1 March 1986|work=Los Angeles Times|access-date=31 October 2012}}</ref> Die Chinese vrouespan het silwermedaljes gewen by die [[Olimpiese Somerspele 1996|Olimpiese Spele van 1996]] en die [[Vrouesokkerwêreldbeker 1999|FIFA-vrouewêreldbeker van 1999]]. Die span het ook nege keer die Asiatiese Beker gewen en drie goue medaljes by die Asiatiese Spele verower. Die span staan bekend as "Die Staalrose" (Chinees: 铿锵玫瑰).<ref name=":2">{{cite web|url=https://www.fifa.com/news/wang-snatches-olympic-football-for-the-steel-roses|title=Wang snatches Olympic football for the Steel Roses|date=13 April 2021|publisher=[[FIFA]]|access-date=13 April 2021}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://thechinaproject.com/2022/02/07/china-completes-stunning-comeback-to-win-afc-womens-asian-cup/|title=China completes stunning comeback to win AFC Women's Asian Cup|last1=Harker|first1=Gerry|last2=Tao|first2=Anthony|date=7 February 2022|website=The China Project|language=en|access-date=2023-06-29}}</ref> Hulle het in die 1990’s, tydens hul sogenaamde “Goue Generasie”, verskeie internasionale titels gewen.<ref name=":0" /> Sedert die begin van die 21ste eeu het China egter veld verloor teen ander [[AFC]]-mededingers soos Japan en [[Australiese nasionale vrouesokkerspan|Australië]]. Nietemin was die span in 2023 as die 15de beste ter wêreld gerangskik, en hulle het daardie jaar ook hul negende AFC Asiatiese Beker-titel gewen—hul eerste sedert 2006.<ref>{{Cite web|url=https://www.scmp.com/news/article/3197102/china-bid-2031-fifa-womens-world-cup-push-top-ranking-team|title=China to bid for 2031 Fifa Women's World Cup in push for top-ranking team|author=Echo Xie|date=24 October 2022|website=South China Morning Post|language=en|url-access=subscription|access-date=2023-06-29}}</ref><ref name=":0" /> == Verwysings == {{Verwysings}} == Sien ook == * [[Chinese nasionale sokkerspan]] {{Normdata}} [[Kategorie:Sokker in die Volksrepubliek China]] [[Kategorie:Nasionale vrouesokkerspanne]] 41yhd5dxdf672a68tl4mdg7w0jfmach 1 460522 2895248 2026-04-20T07:20:17Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2895248 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 11 460523 2895255 2026-04-20T08:44:03Z Danny Benjafield (WMDE) 169031 /* Edit request: Update Template:Wikidata image to close null operation loop */ nuwe afdeling 2895255 wikitext text/x-wiki == Edit request: Update Template:Wikidata_image to close null operation loop == ''(Apologies for posting in English)'' Hello everyone, This is a notice regarding this Template that is used in many pages. The template contains operations that have no output; despite having no result, the operation is still processed. As this Template is used on millions of pages across the Wikimedia Projects, this creates a significant but unnecessary additional load on Wikimedia servers: we would like to reduce this. '''// The change //''' Currently, the template performs a series of functions, some of which have no output (known as a null operation loop). These functions can be removed without changing or harming the template’s functionality. '''// What you need to do //''' Please update the local template code of Template:Wikidata_image with this version we have created, available here: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Template_Optimisation#Suggested_Change|Suggested edit for Template:Wikidata_image]], and it is also pasted below, for you convenience: <syntaxhighlight lang=lua> {{ #if:{{NAMESPACE}}|| {{ #if:{{{1|}}} | | {{ #if:{{{2|}}} | | {{ #if:{{#property:P18}} | [[Category:No local image but image on Wikidata]] | }} }} }} }}<noinclude> {{doc}} </noinclude> </syntaxhighlight> '''Note:''' The '''<nowiki>[[Category:No local image but image on Wikidata]]</nowiki>''' name is often locally translated, please check what is in the previous version and replace if needed. Let me know if you have any questions about this change or need assistance to make the edit. Thank you for your help! – [[Gebruiker:Danny Benjafield (WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[Gebruikerbespreking:Danny Benjafield (WMDE)|kontak]]) 08:44, 20 April 2026 (UTC) 50l6gkyvffgkgm3z30i9owwn7zk4a6p 3 460524 2895258 2026-04-20T09:10:00Z OutoModerator 183924 Kennisgewing van outomatiese terugrol op [[Waterstof]] 2895258 wikitext text/x-wiki == April 2026 : OutoModerator het jou wysiging teruggerol == Hallo! Ek is [[User:OutoModerator|OutoModerator]], 'n outomatiese stelsel wat 'n [[Masjienleer|masjienleermodel]] gebruik om potensiële slegte wysigings te identifiseer en terug te rol om te verseker dat Wikipedia vertroubaar en betroubaar bly. Ongelukkig het ek een van jou [[Special:Diff/2895257|onlangse wysigings]] teruggestel na [[Waterstof]]. * Omdat die model wat ek gebruik nie perfek is nie, rol dit soms goeie wysigings terug. As jy glo dat die verandering wat jy gemaak het konstruktief was, [[//af.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:OutoModerator/Vals_positiewe?action=edit&section=new&nosummary=true&preload=Gebruiker:OutoModerator/Vals_positiewe/Preload&preloadparams%5B%5D=2895256&preloadparams%5B%5D=Waterstof|rapporteer dit asseblief hier]]. * [[:mw:Moderator Tools/Automoderator|Leer meer]] oor my sagteware. [[Gebruiker:OutoModerator|OutoModerator]] ([[Gebruikerbespreking:OutoModerator|kontak]]) 09:10, 20 April 2026 (UTC) lalp8p44y9joaofee7sz6s5eg7sx6b0