Wikipedia alswiki https://als.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Houptsyte MediaWiki 1.47.0-wmf.6 first-letter Medium Spezial Diskussion Benutzer Benutzer Diskussion Wikipedia Wikipedia Diskussion Datei Datei Diskussion MediaWiki MediaWiki Diskussion Vorlage Vorlage Diskussion Hilfe Hilfe Diskussion Kategorie Kategorie Diskussion Portal Portal Diskussion Buech Buech Diskussion Wort Wort Diskussion Text Text Diskussion Spruch Spruch Diskussion Nochricht Nochricht Diskussion TimedText TimedText talk Modul Modul Diskussion Veranstaltung Veranstaltung Diskussion Fürstabtei St. Gallen 0 16948 1085263 1080667 2026-06-13T23:34:09Z Jcb 356 /* Büecher */ 1085263 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:Förstabtai Sanggale}} {{Infobox Welterbe |Name = Förstabtai Sanggale |Bild = [[Datei:Kloster St Gallen 1769.png|250px]] |Beschriftung = s Chlooster Sanggale ane 1769 |Staats-Gebiet = [[Schweiz|Schwiz]] |Typ = Kultur |Kriterien = (ii), (iv) |Referenz-Nr = 268 |Link = http://whc.unesco.org/en/list/268 |Region = [[Liste des UNESCO-Welterbes (Europa)|Öiropa]] |Jahr = 1983 }} D '''Förstaptai St. Galle''' isch e Benediktiinerabtai i de Stadt [[St. Gallen (Stadt)|Sanggale]] gsii. De Ort het zerstmol ab 612 de St. Gallus as Aisidler biwont. Erst ane 719 het de St. Opmar am Platz vo de Aisidelai e Chlooster ggründet, wo denn schnell agwachsen isch und recht mächtig woren isch. Bis 1798 isch de Apt vo Sanggale en Riichsförst gsii, wo Sitz und Stimm im Riichstag vom [[Heiliges Römisches Reich|Hailige Römische Riich Tütscher Nation]] gha het. Glichzitig isch s Chloster au [[Zugewandter Ort|Zuegwandte Ort]] i de alte [[Alte Eidgenossenschaft|Aiggnosseschaft]] gsii. D Stadt Sanggale rund ume isch aigeständig gsii, d Landschaft aber, s [[Fürstenland|Förschteland]], isch vom Chloster abhängig gsii und au d Städt [[Wil SG|Wil]] im Weste und [[Rorschach|Rooschi]] im Oste em [[Bodensee|Bodesee]]. Zum Chloosterstaat hend no d Herrschaft [[Neuravensburg|Noiraveschburg]] im Allgöi und d Herrschaft [[Ebringen|Ebringe]] im Briisgi ghöört. Ane 1805 isch s Chloster ufghobe worde und de Apt Pankraz Vorster het is Exil müese. == Gschicht == === Gründig === D Geget vo Sanggale isch bis is 7. Joorhundert no Urwald gsii. Ane 612 het denn de irischi Wandermönch [[Gallus (Heiliger)|Gallus]], e Schüeler vom [[Columban von Luxeuil|Columban]], bim Flüssli Stainach sini Aisidelai iigrichtet. Noch sim Tood geg 650 isch er bi sinere Zele bigrabe wore und sis Grab isch zumene Pilgerort wore, wo au e paar Mönch inere loose Gmainschaft glebt hend. Vierzg Joor spööter het de Tribun Erchanoald da Grab gschändt und de Boso, Bischof vo [[Konstanz|Choschtetz]] (Konstanz) het de Gallus noi bistatte loo. Um 705 – s gnau Joor isch nöd bikannt – het de alemannisch Herzog [[Gotfrid]] (†709) uf Bitte vom Priester Magulf a de «Cherche vom St.&nbsp;Gallo» de Ort Biberburg am [[Neckar|Negger]] vermacht, för d Finanzierig vom Liechterfest ''(ad luminaria sancti Galluni ecclesiae)''. Nochem Tood vom Gotfrid isch es zum Chrieg zwüschet em alemannische Herzog [[Willehari]] (710–712) und em Karolinger [[Pippin der Mittlere|Pippin]] (679–714) choo und e fränggisches Heer het d Zele vo de Mönch am Gallusgrab verwüestet. De Vorsteher vo de chlii Gmainschaft dozmol isch de Diakon Stephanus gsii. Im Joor 719 het denn de [[St. Otmar|Opmar]] ([[Althochdeutsch|ahd]]. Ôtmâr), en alemannische Priester, wo z [[Chur]] sini Uusbildig öberchoo het, di loosi Mönchsgmainschaft organisiert und s Chlooster St. Galle ggründet. Nochem [[Blutgericht zu Cannstatt|Bluetgricht z Cannstatt]] ane 746 isch s Chlooster under de Drugg vo de [[Karolinger]] choo und het 747 müese d Regle vo de Benediktiner anee. Aber di baide fränggische Groofe [[Warin]] und Ruadhard, wo vo de [[Karolinger]] de Uuftrag ghaa hend, Alemannie noi z ornne, sind mitem Opmar und sine Mönche nöd zrang choo und au de Sidonius, de Bischof vo Chostetz, het wöle s Chloster, wo rasch gwachsen isch, sinere Herrschaft underornne. De Opmar isch denn 759 gfangegnoo wore und zum Tood dur Verhungere ide Pfalz z [[Bodman|Bodme]] verurtailt wore. No im gliiche Joor isch er am 16. November denn uf de Rhiiinsle Werd bi [[Eschenz|Eschetz]] gstorbe. S Chloster isch denn under de Bischof vo Chostetz gstellt worde und de Noofolger, de Iohannes (759–780) isch au de Bischof vo Chostetz und ono de Apt vo de [[Kloster Reichenau|Riichenau]] gsii. D Liich vom Opmar isch zee Joor spöter uf Sanggale gfüert wore. === Goldigs Zittalter <small>(817–924)</small> === [[Datei:Sankt Galler Klosterplan (ca 800).jpg|mini|d Sanggaller Chlostercharte; um 800]] Doch s Chloster isch bim alemannische Adel und Volch biliebt gsii und drum schnell gwachse. Zu de grooszügigste Schenkige vom 8. Joorhundert ghöret die vo de Beata-Landolt-Sippe im Zörcher Oberland und die vo de Halaholf-Hitta-Sippe us de Umgebig vo [[Marchtal]] a de Donau i de [[Baar (Landschaft)|Ostboor]]. Aber au anderi bigüeterti Alemane hend em Chloster Länderaie vermacht. Die sind zum Tail vergoobt oder as Lehe witterggee wore, wa schliessli zu komplizierte Bsitz- und Machtverhältnis gfüert het. Vomene gschlossne Herrschaftsgibiet cha i dere Zit aber nöd d Reed sii. Je noch Entfernig zum Chloster sind d Verpflichtige verschide gsii. Us de chlosternöche Güeter het s Chloster Arbetschreft bizoge, usem domoolige Tuurgau, Zörigau und [[Arbongau]] vor alem Chorn, Obst, Gmües und Bier und vom Bodesee Fisch. Güeter, wo enet em Rii und em Bodesee glege sind, hend entweder Chorn oder au nu Geld abgliferet, weered de Briisgau s Chloster mit em Wii versorgt het, wo jo i de christliche Kultusüebig e wichtigi Role spillt. S Chloster het sich zumene kulturelle Zentrum entwigglet. No im 8. Joorhundert isch e Scriptorium (Schriibschuel) iigrichtet wore und zu de früeste Werch ghöret s ''[[Altalemannisch#Altalemannischi Merkmôl un Literatur|Sanggaler Paternoster]]'' und de ''[[Abrogans]]'', e latinisch-althochtütsches Wörterbuech. Wo de Chaiser [[Ludwig der Fromme|Ludwig de Fromm]] ane 818 s Chlooster bsuecht het, het er em Chlooster d Immunität verlihe und s somit zumene Riichschloster gmacht. Ane 833 het denn de Chaiser [[Ludwig der Deutsche|Ludwig de Tütsch]] em Chlooster di fraiji Aptwaal versproche und 854 het er s Chloster vo jegliche Ziiszalige an Bischof vo Chostetz bifrait. Ane 835 isch vom Apt Gozbert (816–837) d Gallusbasilika iigwiicht wore. De Ludwig de Tütsch isch aber mit de Äpt, wo d Mönch gweelt hend, nöd iiferstande gsii und het as Apt de Grimald (841–872) iigsetzt. De isch i de Hoofschuel vom [[Karl der Grosse|Karl em Grosse]] usbildet wore. Er isch en mächtige königstroije Adlige gsii und weltliche Apt vo merer Chlöster, wo nie s Gelübde abglait het. Zudem het er as Erzkaploo vom Chaiser Ludwig em Tütsche zu de engste Vertraute vo de Karolinger ghört. Selber hoch bildet, het er s kulturelli Schaffe vom Chloster gförderet und s Chloster politisch is Riich iibunde. Er het au as erste um 885 en Katalog vode Chlosterbibliothegg alegge loo und dere Büecher us sinere Privatbibliothegg vermacht. Uf irer Wanderschaft sind zwee irischi Mönch, de Marcus und de Marcellus Moengal uf Sanggale cho und hend entschide im Chloster z bliibe. Zeme mitem Iso isch de Moengal Leerer vo de Mönch [[Notker Balbulus]], [[Ratpert]] und [[Tuotilo]] wore, wo as di drai Sterne vom Goldige Zittalter bizaichnet weret und kulturelli hochwertigi Werch gschaffet hend: Hymne, Gedicht, Gschichtsbüecher, Mooleraie und Elfebaischnitzeraie. Underem karolingertroije Apt Salomo (890–919), au Bischof vo Chostetz, het s Chloster sin Höchepunggt erlebt. Zwoor hend d Mönch schlimmst biförchtet, aber de Salomo het s Chloster gegenöber em Bischofssitz starch bivorzugt. Und wo de Bischof Adalbero vo [[Augsburg|Augschburg]] em Salomo en Arm vom Hailige Magnus vo [[Füssen|Füesse]], emene Schüeler vom Gallus, gschenggt het, isch z Sanggale för die wertvolli Reliquie d Cherche St. Mange baut wore. Im Chlooster hend dozmol guet hundert Mönch glebt. === Silbrigs Zittalter <small>(925–1076)</small> === [[Datei:St.-Mangen.jpg|mini|d Cherche St. Mange]] Im iigente 10. Joorhundert hend starchi politischi Wirre zu de Uusbildig vom [[Herzogtum Schwaben|Herzogtum Schwoobe]] gfüert. Nochem Tod vom Salomo, emene starche Gegner vo de schwöbische Separatiste, isch Sanggale aber i d Händ vom Herzog Burchard II. choo und d Waal vomene noije Apt het sich drai Joor lang usezöögeret. Abem Joor 925 sind d Ziite uusicher wore, well immer wider [[Ungarn|Ungare]] und [[Sarazenen|Sarazene]] is Fränggische Riich gfale sind und am 1. Mai 926 hend d Ungare s Chloster verwüestet. Debi isch d Aisidleri [[Wiborada|St. Wiborada]], wo bim Chloster i de Rekluse glebt het, umchoo, wäred sich d Mönch in Wald grettet hend. D Bibliothegg und anderi chostbari Sache sind vorsorglich scho vorene uf d Insle Riichenau broocht wore. Ane 929 het de englischi König Æthelstan s Chlooster bsuecht. Am 26. April 937 isch s Chloster gär abebrennt: en Schüeler het denggt, wen er d Schuel aazündi, hebet d Leerer ka Zitt, in z strooffe. De starchi Nordwind het aber s [[Feuer|Füür]] uf die andere Hüser öbere springe loo und d Mönch hend grad no d Bibliothegg, d Glogge und s Cherchegräät chöne rette. Aber au d Mönch hend gfunde, ass de Apt Craloh (942–958) vill z streng sai und de Anno (953–954) as Gegeapt gweelt. Um s Chloster und d Lüüt, wo ide nöchere Umgebig gwonet hend, z schütze, hepmer um 953 aafange e ummuureti Stadt um s Chloster baue. Die Stadtmuur isch underem Apt Notker (971–975) fertig wore. Aber au d Pest het em Chloster starch gschadet. Im Joor 1022 sind nöd nu de Mönch [[Notker Labeo|Notker de Tütsch]] sondern au de Apt Purchart II. (1001–1022) dra gstorbe. D Chaiseri Gisela, d Frau vom Konrad II., isch bim Bsuech vom Chloster vo de Schrifte vom Notker em Tütsche ase bigaisteret gsii, as si si för sich het abschribe loo. Ane 1034 het de Chaiser Konrad II. (1027–1039) en noie Apt, de Nortpert (1034–1072), iigsetzt, um di [[Cluniazensische Reform|Cluniazensischi Reform]] dörezsetze. Doch die isch bi de Mönch uf Widerstand gstoosse, bsundrigs au bim hochbildete Schuelmaister [[Ekkehard IV.]] (1034 – ca.1060), emene Schüeler vom Notker em Tütsche. Siin Noofolger Herimann het e e sanggalischi Hailigetrilogii gschribe: St.&nbsp;Gallus, St.&nbsp;Opmar und St.&nbsp;Wiborada, wo ane 1047 as ersti Frau vom Poopst hailiggsproche woren isch. Noch em Tood vom Herimann isch z Sanggale langi Zitt nüme vill gschribe wore. === Isigs Zittalter <small>(1077–1167)</small> === De [[Investiturstreit|Investiturstriit]] het au uf Sanggale starchi Würkige ghaa. De Gegekönig [[Rudolf von Rheinfelden|Rudolf vo Rhyfelde]] het as Gegeapt de Lutold (1077–1083) iigsetzt. De vom reguläre König [[Heinrich IV. (HRR)|Heinrich IV.]] bestimmt Apt Uodalrich III. vo Eppestai (1077–1121) isch en österriichische Adlige gsii, wo sich as Patriarch vo Aquileia nöd gross um Sanggale gchümmeret het. Sanggale und d Riichenau, vorene eng bifründeti Chlööster, hend Striit öberchoo und sind im End sogär i chriegerischi Handlige verstriggt wore. I dere Ziit isch s kulturelli Schaffe völlig in Hindergrund trete und uf de Schuelbetriib isch chuum no Wert glait wore, au isch nüme erwartet wore, as jede Mönch [[Lateinische Sprache|Latinisch]] lernt. D Äpt sind stolzi Adligi gsii, wo sich vill mee för d Machtinteressi vo irne Familie interessiert hend. === Trennig vo Chloster und Stadt === Im Joor 1180 sind sich de Apt und de Chaiser i d Hoore groote, well baidi Aasprüch a d Stadt ghaa hend. Die het scho e gwüssi Zitt s Maartrecht bsesse und het erfolgriich e Liineindustrii ufbaut. D Städter hend d Striiteraie gschiggt uusgnutzt und sich immer mee Recht und Privilegie gschaffe. Am Hoftag 1207 vom König Philipp isch de Apt Uodalrich vo Sax (1204–1220) zum Riichsförst erhobe wore und de Poopst Honorius III. het 1217 em erlobt, as er d Pontifikalie bruuche tar. Dodemit isch de Förstapt vo Sanggale zu de Mächtige im Riich uufgstige. Nochem toggeborger Brüedermord het de [[Grafen von Toggenburg|Groof Diethelm I. vo Toggeborg]] d Stammborg [[St. Iddaburg|Alt-Toggeborg]] und d Stadt [[Wil SG|Wiil]] em Apt vermacht. Doch noch em Tood vom Diethelm I. hend sini Erbe en Striit aagfange, wo 1236 mit eme Vertrag gendet het; d Alt-Toggeborg und d Stadt Wiil sind bim Försatapt blibe. De Rudolf IV. vo Habsburg (1273–1291), wo im Striit mit em Apt glegen isch, het noch sinere Waal zum tütsche König (as [[Rudolf I. von Habsburg|Rudolf I.]]), de Apt vertribe und en Gegenapt iigsetzt. Noch em Tod vom Rudolf het s Chloster under em Apt Willhelm vo Montfort (1281–1301) mit de Stadt Sanggale en erste Vertrag uusghandlet und zwanzg Joor spöter, ane 1311 isch d Stadt Sanggale formell fraiji Riichsstadt wore. En grosse Brand het em 23. Oktober 1314 em Chloster und a de Stadt grosse Schade zuegfüegt. 1378 hend d Städter en aignigs Gricht öbercho und 1415 hends no s Recht öbercho en Vogt z weele, wo öber Lebe und Tood entschaidet. S Umland zwüschet Wiil im Weste und [[Rorschach]] am Bodesee isch aber immer underem Förstapt gstande, und haisst drum au hüt no Försteland. Au i dere Zit, wo weltlichi [[Minnesänger]] di tütsch Literatur prägt hend, isch s Chloster nöd schöpferisch gsii, anzig di baide Äpt Uodalrich IV. von Sax (1204–1220) und Ruodolf vo Güttinge (1220–1226) hend de Versuech undernoo, s gaistige Schaffe wider uf e höchers Nivo z bringe. Aber d Förstaptai Sanggale isch längst zumene wichtige politische Machtzentrum woore, wo s Gaistige nüme im Vordergrund gstanden isch. Ane 1282 hend grad no zee Mönch im Chlooster glebt. 1353 het de Chaiser [[Karl IV.]] Chostetz, d Riichenau und Sanggale bsuecht, nume grad um sini privati Reliquiesammlig z vergrössere. Debi het er grad d Reliquie vo de Huushailige St. Gallus und St. Opmar mitgnoo. === Appizeller Chrieg und Aiggnosseschaft === [[Datei:Karte Fuerstabtei SanktGallen.jpg|mini|Charte vo de förstäptliche Piet]] Nochdem d Stadt sich frai gmacht het, hend au d [[Appenzell|Appezeller]] (lat. Abbatis cella »Zele vom Apt«) afange sich gege d Machtasprüch vo de Förstaptai weere. S isch en heftige Chrieg uusproche, d [[Appenzeller Kriege|Appizeller Chrieg]], wo do dri gendet het, ass Appizell ane 1411 en unabhängige Staat woren isch, wo sich denn a de [[Alte Eidgenossenschaft|Aiggnosseschaft]] agschlosse het. Em 20. April 1418 het zum dritte Mool Füür i de Stadt und im Chlosterbezirk gwüetet. Am 26. Juli 1429 het de Förstapt im Fride vo Chostetz uf die maiste Recht öber Appizell verzichtet. Aber au de Chlosterstaat het sich a de Aiggnosseschaft gnöcheret und 1437 het de Apt Eglolf Blarer (1426–1442) mit [[Kanton Schwyz|Schwyz]] s Landrecht gschlosse. Da isch ane 1451 erwitteret wore mitem Burg- und Landrecht mit [[Zürich|Zöri]], [[Luzern]], [[Kanton Schwyz|Schwyz]] und [[Kanton Glarus|Glarus]], dur da sind die vier Ort Schirmherre vode Aptai wore und s Chloster Sanggale isch [[Zugewandter Ort|Zuegwandte Ort]] vo de Aiggnosseschaft wore. Drüü Joor spöter isch denn au d Stadt Sanggale e Zuegwandte Ort vo de Aiggnosseschaft wore. Si het sich zu aim vo de wichtigste Textilzentre vo Europa entwigglet. Mit ere Summe vo 7000 Gulde het sich d Stadt Sanggale im Joor 1457 denn endgültig vom Apt loosgchauft. === »Zwaiti Gründig« === [[Datei:Ueberfall Kloster Mariaberg.jpg|mini|d Appizeller stürmet ane 1489 Rorschach]] 1463 isch de [[Ulrich Rösch|Ulrich (VIII.) Rösch]] de erst Apt wore, wo kann Adlige gsii isch. Aber au er isch mee en Politiker as en Gaistliche gsii. I de Gschichtsschriibig werd er as »Zwaite Gründer vo Sanggale« bizaichnet. Er het en gschlossne [[Territorialstaat]] agstrebt und de dur de Chauf vom [[Toggenburg|Toggeborg]] im Joor 1468 vergrösseret. Im het nöd passt, as d Stadt s Chloster vo sim Land trennt und drum s Gricht uf Wil verlait, wo au nöch zum Toggeborg glegen isch. Zudem het er entschlosse, sini Residenz uf [[Rorschach]] z verschiebe. Er het de Hafe uusbaut und d Stadtmuure verstärcht und au wöle s Chlooster uf de Mariaberg verlege. Da het aber niemertem passt. Die fromme Lüt vo Sanggale hend nöd wöle, as d Reliquie vom Opmar und Gallus wegzüglet werdet, anderi Machthaber hend s gföörli gfunde, wenn de Apt direkt am Bodesee residiert und en östlichi Expansionspolitigg biförchtet. D Appizeller hend e Heer gsammlet und am 28. Juli 1489 Rorschach mitem Mariaberg abegmacht, wa as »Chlosterbruch« i d Gschicht iigangen isch. Druf abe hend sich au di sanggalische Undertane im Bund vo Waldcherch gege de Apt gstellt. 1490 het denn de Ulrich Rösch defintiif wider di alti Residenz bizoge und d Striiteraie sind biendet wore. Im Joor drufabe isch de Ulrich Rösch gstorbe. De Apt Gothard (1491–1504) het mitem Grosse Wiler Vertrag d Rechtsverhältnis vo de Stadt Wiil greglet und spöter d Grenze zwüschet de Landvogtai Thurgau und em Försteland kläärt. === Reformation === [[Datei:Stadtplan St Gallen 1642.png|mini|Sanggale mitem Chloosterbezirk ane 1642]] 1521 het de [[Joachim von Watt|Vadian]] Iisitz in Sanggaler Root ghalte. Er het ainere vo de wichtigste sanggallische Liihändlerfamili aghört und het im Usland e höchi Uusbildig öberchoo. Er isch en gaistige Vordengger vo de [[Reformation]] gsii und het die z Sanggale döregsetzt. Do aber de Apt nöd erlobt het, as i de Laurenze-Cherche, di reformiert Mess glese werde taar, het de Vadian, sit 1526 Börgermaister vo Sanggale, ane 1527 s Chloster ufglööst und de Apt het müese is Exil und i de Städt Wil, Rorschach und [[Bregenz|Bregetz]] residiert. Zwai Joor spöter hend d Lütt s Chloster gstürmt und wertvolli Kulturgüeter kaputtgmacht und verschleppt. De hochbildeti Vadian het immerhin gnueg Macht und Interessi ghaa, s schlimmst z verhüete und hett au zäme mit anderne bildete Mane, drunter de [[Melchior Goldast]] und de [[Bartholomäus Schobinger]], di alte früemittelalterliche Werch, wo mer dozmol entdeggt het, z veröffetliche. D Reformation het aber au d Aiggnosseschaft gspalte und s isch zum [[Erster Kappelerkrieg|Erste Chappelerchrieg]] choo. Nochem [[Zweiter Kappelerkrieg|2. Chappeler Fride]] 1532 isch d Uuflösig vom Chloster zruggmacht wore und de Apt wider igsetzt wore. Em Chloster isches glunge s Umland erfolgrich z rekatholisiere, s Toggeborg aber nu tailwiis und de Apt het a de Toggeborger müese d Religioosfraihait zugestoo. Us dem Grund isch s Toggeborg bis hüt no [[Konfessionelle Parität|paritätisch]]. === »Dritti Gründig« === [[Datei:StiftskircheSt.Gallen.jpg|mini|d Stiftscherche isch vo 1755 bis 1766 baut wore]] Vo 1551 bis 1553 isch e noiji Bibliotheegg baut woore um die unzälige Büecher und Dokument sicher z laagere. Im Rorschacher Vertrag vo 1566 sind s Territorium vom Chloster und vo de Stadt Sanggale klar greglet wore und me het mitem Bau vo de Innere Stadtmuur aagfange, wo s Chloster und d Stadt trenet. För de Bau vo dere Muur hend baid Partaie müese uufchoo. De Apt Joachim Opser (1577–1594) het d Herrschaft [[Neuravensburg|Noiraveschburg]] im [[Allgäu|Allgoi]] verchauft, wo sind Noofolger Bernhard Müller (1594–1630) ane 1606 aber wider zruggchauft het. Ane 1621 het de dezue no d Herrschaft [[Ebringen|Ebringe]] im [[Breisgau|Briisgi]] zruckgchauft. Im [[Obertoggenburg|Obertoggeborg]] isch s Chloster [[Neu St. Johann|Noi Sant Ihann]] noi baut wore, wo 1629 fertig woren isch und dur s Rintaaler Kommunell 1676 het de Apt d Macht im [[St. Galler Rheintal|Rintl]] festige chöne. === Barocki Blüeti === Wäred em [[Toggenburger Krieg|Toggeborger Chrieg]] (1712–1718) het de Apt för churzi Zitt is Exil müese und het uf de Noiraveschburg residiert. D Berner und Zörcher hend s Försteland bsetzt und debi hend d Zörcher gad ono meriri wertvolli Büecher graubt. No hüt kämpft Sanggale mit juristische Mittel gege Zöri um die gstollne Büecher zruggöberchoo. I de 60er und 70er Joor vom 18. Joorhundert isch e richtigi Bauwuet uusproche: e noiji Chlostercherche, hüt d Kathedrale vom Bischof, e noiji Pfalz, wo hüt de Sanggaler Root taget und d Stiftsbibliothegg, wo ane 1768 dur de Chauf vo de Privatbibliothegg vom Humanist [[Aegidius Tschudi]] um meriri Chostbarkaite, wi e Niderschrift vom Nibelungelied, erwitteret woren isch. Die Baute us de Barockzitt stönd sit 1983 i de UNO-Liste vo de Weltkulturgüeter. Wäred de Barocke Blüeti isch s kulturelli Schaffe vom Chloster wider ernstgnoo wore, zudem hend sich di Gaistliche um d Woolfaart und Schuelbildig vom Volch kümmeret. E chlosteraigni Buechdruggerai het ab 1633 d Verbraitig vo Schrifte erliechteret. === Undergang === Noch de [[Französische Revolution]] ane 1789 hend d Undertaane mee Recht för sich iigfoorderet. De Apt [[Beda Angehrn]] (1767–1796) het de Chlosterstaat versuecht z rette und em 23. November 1795 z [[Gossau SG|Goosse]] en »Güetliche Vertraag« uusghandlet. Aber d Laag het sich schnell verschlechteret und im Summer 1797 hend d Chlosterlüüt afange haimlich s Archiif und d Bibliothegg is Chloster [[Wettingen-Mehrerau|Mehrerau]] bi Bregetz uuszlagere. Em 1. Februar 1798 hend sich d Toggeborger vom Apt loosgsait und em 14. drufabe hend denn d Förstelender d »Republik vo de Aalt Lantschaft« uusgruefe und chlosterfindlichi französischi Truppe sind z Sanggale iimarschiert. De Apt Pankraz Vorster (1796–1805) het müese flüche und d Mönch sind vo Soldaate öber de Rii gstellt wore. Die leergruumt Bibliothegg het bi de Bsatzer und noije helvetische Machthaber zimli vill Ärger uusglöst, und si hend die deför verantwortliche Mönch as Schurke tituliert. Underem Schutz vo [[Österreich|Österriich]] het de Apt em 26. Mai 1799 chöne zruggchere, doch em 27. September het er definitif is Exiil müese und sis Undertaaneland isch Tail vo de [[Helvetische Republik]] wore. Mit em "Reichsdeputationshauptschluss" vom 25. Februar 1803 het d Förstaptai au d Herrschaft Noiraveschburg im Allgöi verloore und de Apt isch uf Ebringe ggange, wo no as sanggalische Bsitz erhalte bliben isch, wenn au d Macht a d Habsburger öbertrait woren isch. Gliichzittig mit de Gründig vom moderne Schwizerische Bundesstaat 1803 isch au de [[Kanton St. Gallen|Kantoo Sanggale]] ggründet wore. Em 8. Mai 1805 het de Grossi Root vom junge Kantoo mit 36 zu 33 Stime s End vo de Aptai Sanggale bischlosse und het de ganzi Bsitz vom Chloster öbernoo, wo dozmol 74 Mönch zellt het. D Länderaie usserhalb vom noije Kantoo Sanggale sind verchauft worde: d Herrschafte Ebringe und Norschinge sind ane 1806 för 140'000 Gulde vom [[Markgraf von Baden|Marchgroof vo Bade]] uusglöst wore, d Herrschaft [[Stammheim ZH|Staame]] het de Kantoo Zöri ane 1808 vo de Ziispflichte gegenöber Sanggale bifrait, und au d Thurgauer hend im End iigstume und em Kantoo Sanggale di thurgauische Bsitz geg Geld abchauft. Am 2. Juli 1823 het de Poobst Pius VII. d Voruussetzige för s Doppelbistum Chur-Sanggale gschaffe, dodemit het er faktisch d Uuflösig vo de Förstaptai Sanggale anerchennt, wenn au stillschwiged. Am 20. Januar 1849 isch denn as letzte sanggaler Mönch, de Pater Viktor Spillmann gstorbe. == Woppe == [[Datei:Coa Abbey Saint Gall.svg|links|50px]] S Woppe vo de Förstabtai Sanggale zaigt uf Gold en schwarze Bäär, wo s Manndli macht und erinneret a d Gschicht vom Hailige Gallus, wo emene Bäär bifole het Füürholz fören z hole, waner au gmacht het. == Kulturelli Bidüttig == S Chlooster Sanggale het im Mittelalter nöd nu aigni Büecher gschribe und bebilderet, sondern au wertvolli Handschrifte vo andere Chlööster öberchoo, wie die althochtütsch Bibeldichtig vom [[Tatian]]. Die [[Bibliothek|Bibliotheegg]] het im Lauf vo de Ziite dangg a de Umsicht vo de Mönch nume wenigi Verlüst erlitte, trotz de drai Bränd und de vier Öberfäll vo de Ungare, Reformatiönler, Zörcher und Franzoose. Hüt isch Sanggale ann vo de wichtigste Ort, vo mittelalterliche Manuskript. Öppe 450 Handschrifte stamet vom 7. bis zum 12. Joorhundert, i guet hundert vo dene sind [[Althochdeutsch|Althochtütschi]] Tegscht z finde. Us em 13. bis zum 16. Joorhundert stamet rund 1550 Handschrifte. Im ganze zällt d Stiftsbibliothegg 2004 Manuskript. Dezue chömet no gut 200 Manuskript wo im Mittelalter z Sanggale gschribe wore sind, aber hüt weltwiit vertailt sind, zum Tail as Gschenk, zum Tail as Raubguet. De irischi Iifluss macht sich i de Bebilderig vo de früemittelalterliche Manuskript bimerkbaar und i menge kunstvoll gmoolete Initiaale. D Bilder gend en guete Iidrugg vom Chloosterlebe, si zaiget Mönch bim Schriibe oder bim Sternebeobachte. Aber au d Elefbaischnitzeraie vom Mönch Tuotilo, wo as Schutzdeggel för wertvolli Büecher, wie em ''Evangelium longum'', gmacht wore sind, ghöret zu de bsundrige Schätz vo Sanggale. En Aimooligkait isch de Chlosterplaan vo Sanggale. De stellt zwor nöd Sanggale dar, sondern isch nu en "Idealplaan", wien e Riichschloster usgsie söll. För d Musiggschicht isch Sanggale weltwiit vo Bidüttig, weg sinene früemittelalterlichi Lieder, wo mit [[Neumen|Neume]], enere Art Nooteschrift, d Melodii aagend. D Hymne vom Notker Balbulus sind bis i d Noiziit i de Cherchene vo ganz Europa gsunge wore. Di sanggalischi Gschichtsschriibig hebt sich vo de zitgnössische ab dur vill iigstroiti menschlichi Anektote ab, wo e bsundrige lebige Charakter gend und au Iibligg is Lebe vo de Mönch gend. Die guet 800 früemittelalterliche Orginaluurchunde vom Chlooster gend guet Bschaid öber d Besidlig, s Wertschaft, d Gauiitailig und d Machtverhältnis im alemannische Ruum. D Näme vo vilne schwizerische und bade-württebergische Ortschafte werdet z erstmool i sanggalische Uurchunde gnennt. Di Barocki Blüeti stecht weniger wegem gaistige Schaffe use, wo vo mee lokaaler Bidütig isch, umso mee aber dur sini Prachtbaute. Ane 1983 isch de Chlosterbezirk vo Sanggale i d [[Liste des UNESCO-Welterbes (Europa)|UNO-Liste vo de Weltkulturgüeter]] ufgnoo wore. == Birüemti Mönch == * [[Ratpert]] (9.Jh.): Dichter, Historiker. * [[Tuotilo]] (um 900): Elfebaischnitzer, Musiker. * [[Notker Balbulus|Notker I. Balbulus (de Staggeli)]] († 912): Musiker, Dichter. * [[Notker Piperisgranum|Notker II. Piperisgranum (Pfefferchorn)]]: († 975) Arzt, Mooler. * [[Notker Labeo|Notker III. Labeo (de Tütsch)]] (†1022): Universalglehrte, Öbersetzer. * [[Ekkehard I. (St. Gallen)|Ekkehard I. Decanus]] († 973): Dekan, Dichter. * [[Ekkehard IV. (St. Gallen)|Ekkehard IV. Junior]] († um 1060): Schuelmaister, Historiker. == Birüemti Fraue == * [[Wiborada|St. Wiborada]] († 926): Aisidleri; di erst vom Popst hailiggsprochni Frau. == Äpt == Di vollständig Liste vo allne Äpt, Gegeäpt und Pfleger (astell vo schwerchranke Äpt), wo s Chloster glaitet hend, findsch i de [[Liste der Äbte des Klosters St. Gallen|Liste vode Sanggaller Äpt]]. == Büecher == * ''Fürstabtei St. Gallen – Untergang und Erbe 1805/2005.'' St. Galle (2005). {{#isbn:3-906616-75-4}}. * Peter Ochsenbein: ''Das Kloster St. Gallen im Mittelalter.'' Darmstadt (1999). {{#isbn:3-8062-1378-X}}. * Walter Berschin: ''Eremus et Insula.'' Wiesbaden (1987). {{#isbn:978-3-88226-383-8}}. == Weblink == {{Commonscat|Stiftskirche St. Gallus und Otmar (St. Gallen)|Bilder vom Sanggaller Chloosterbezerk}} * [https://web.archive.org/web/20070315204153/http://www.erbe05.ch/aktuell.html Förstaptai Sanggale – Undergang und Eerb] * [http://www.stiftsarchiv.sg.ch Stiftarchiv Sanggale] * [https://web.archive.org/web/20050205205845/http://www.stiftsbibliothek.ch/index.asp Stiftsbibliothek Sanggale] * [http://www.cesg.unifr.ch/ Codices Electronici Sangallenses CESG Digitalufnaame vo Sanggaller Handschrifte] * [http://www.schaetze-der-welt.de/denkmal.php?id=72 Schätz vo de Welt: s Chlooster Sanggale] * [http://www.klosterplatz.ch Livecam vom Chloster und vom Chlosterplatz Sanggale] * {{Welterbe|268}} {{Navigationsleiste Welterbe Schweiz}} {{Läsiger Artikel}} {{SORTIERUNG:Furstabtei St. Gallen}} [[Kategorie:Europäischi Gschicht]] [[Kategorie:Alti Eidgenosseschaft]] [[Kategorie:Historischi Region]] [[Kategorie:Gschicht vom Kanton Sanggalle]] [[Kategorie:Wältkulturerb in Europa]] [[Kategorie:Schwiizer Chloster|Sanggale]] [[Kategorie:Katholischs Chloster|St. Gallen]] [[Kategorie:Ehemooligs Chloster]] [[Kategorie:Benediktiner]] [[Kategorie:Historischs Territorium (Schwiz)]] [[Kategorie:Wälterb in der Schwiiz]] [[Kategorie:Bauwärk im Kanton Sanggalle]] [[Kategorie:Sanggalle]] [[Kategorie:Kultur im Kanton Sanggalle]] 56t0b9dx3hl7h3ukc7bjolxh3ib9ikv Freie Demokratische Partei 0 22030 1085265 1084856 2026-06-13T23:37:29Z Jcb 356 1085265 wikitext text/x-wiki {{Infobox Partei |Partei = Freie Demokratische Partei |Parteilogo = [[Datei:Logo der FDP 2026.svg|275px|s Logo vo dr FDP]] |Parteivorsitzender = [[Wolfgang Kubicki]] |Bild Parteivorsitz = [[Datei:2020-10-30 Wolfgang Kubicki MdB FDP by OlafKosinsky 4377 (cropped).jpg|200px]] |Generalsekretär = [[Martin Hagen]] | Stellvertretende Vorsitzende = [[Henning Höne]]<br />[[Svenja Hahn]]<br/>[[Linda Teuteberg]] | Bundesgeschäftsführer = [[Maria Wandel]] | Bundesschatzmeister = [[Michael Georg Link]] |Gründung = 12. Dezember 1948 |Gründungsort = [[Heppenheim (Bergstraße)]] |Hauptsitz = Thomas-Dehler-Haus<br />Reinhardtstraße 14<br />10117 Berlin |Parteigliederung = 16 Landesverbände<br />485 Kreisverbände<br />etwa 3150 Ortsverbände | Bundestagsmandate = {{Infobox Partei/Mandate|92|736|#{{Wahldiagramm/Partei|FDP|dunkel|DE}}|}} | Landtagsmandate = {{Infobox Partei/Mandate|128|1884|#{{Wahldiagramm/Partei|FDP|dunkel|DE}}|}} | Sitze1 = {{Infobox Partei/Mandate|4|401|#{{Wahldiagramm/Partei|FDP|dunkel|DE}}}} | Zuschüsse = 15.064.385,24 Euro<br /><small>(Stand: 15. April 2019)<ref>{{Internetquelle |url=https://www.bundestag.de/resource/blob/629810/135f0bf08e1998526c360099218397f8/finanz_18-data.pdf |titel=Festsetzung der staatlichen Mittel für das Jahr 2018 |hrsg=[[Deutscher Bundestag]] |datum=2019-04-15 |abruf=2019-05-28 |format=PDF; 371&nbsp;kB |zugriff=2020-02-08 |archiv-url=https://web.archive.org/web/20190622123616/https://www.bundestag.de/resource/blob/629810/135f0bf08e1998526c360099218397f8/finanz_18-data.pdf |archiv-datum=2019-06-22 }}</ref></small> | Mitglieder = 75.000<br /><small>(Stand: September 2021)<ref name="CDU und SPD verlieren Mitglieder">{{Internetquelle |url=https://www.t-online.de/nachrichten/deutschland/id_87159948/parteien-cdu-und-spd-verlieren-mitglieder-gruene-legen-deutlich-zu.html |titel=CDU und SPD verlieren Mitglieder |werk=[[T-online]] |datum=2020-01-16 |abruf=2020-01-17}}</ref></small> | Mindestalter = 16 Jahr | Durchschnittsalter = 52 Jahre<br /><small>(Stand: 12. April 2019)<ref name="Lindner-Effekt">{{Internetquelle |url=https://www.spiegel.de/politik/deutschland/christian-lindner-fdp-hat-fast-zur-haelfte-neue-mitglieder-seit-2014-a-1264022.html |titel=Neue Mitglieder der FDP – Der Lindner-Effekt |werk=Spiegel Online |datum=2019-04-23 |abruf=2019-04-24}}</ref></small> | Frauenanteil = 21,6 Prozent<br /><small>(Stand: 12. April 2019)<ref name="Lindner-Effekt"/></small> |Ausrichtung = [[Liberalismus]]<br />[[Wirtschaftsliberalismus]]<br />[[Europäischer Föderalismus]] | Farben = [[Gelb]], [[Blau]], [[Magenta (Farbe)|Magenta]] |Jugend = [[Junge Liberale]] |Schüler = [[Liberale Schüler]] |Frauen = Liberale Frauen |Senioren = Liberale Senioren |International = [[Liberale Internationale]] (LI) | EP-Mandate = {{Infobox Partei/Mandate|5|96|#{{Wahldiagramm/Partei|FDP|dunkel|DE}}|}} | Europa = [[Allianz der Liberalen und Demokraten für Europa (Partei)|Allianz der Liberalen und Demokraten für Europa]] (ALDE) | EU-Parlament = [[Renew Europe]] (RE) |Webseite = [http://www.fdp.de/ www.fdp.de] }} [[Datei:Freie Demokratische Partei (Logo, 1968-2001).png|miniatur|100px|s Logo vo dr FDP (1968-2001)]] [[Datei:Freie Demokratische Partei (Logo, 2001-2013).svg|miniatur|100px|s Logo vo dr FDP (2001-2013)]] [[Datei:Btw13 fdp zweit endgueltig.svg|miniatur|FDP-Ergebniss in de Wahlkreis bi dr Bundestagswahl 2013]] Die '''Freiji Demokratischi Partei''' ('''FDP''' bzw. 1968–2001 '''F.D.P.'''<ref> [http://www.fdp-bundespartei.de/webcom/show_article.php/_c-512/_nr-1/i.html Was es mit den Pünktchen auf sich hat] {{Webarchiv|text=Archivlink |url=http://www.fdp-bundespartei.de/webcom/show_article.php/_c-512/_nr-1/i.html |wayback=20090122210606}} </ref>) isch e [[Liberalismus|liberali]] [[Politische Partei|Partei]] z [[Deutschland|Dütschland]]. Si isch vo 1949 bis 1956, vo 1961 bis 1966, vo 1969 bis 1998 und vo 2009 bis 2013 an der [[Bundesregierung|Bundesregierig]] bedeiligt gsi. D Partei sich in sächs dütsche [[Landtag]] und im [[Europaparlament]] vertrete. Bi de [[Bundestagswahl 2013]] isch si a de Fümf-Prozent-Hurde hangeblibe und dodemit zum erschte Mol in ihre Gschicht us em [[Deutscher Bundestag|Dütsche Bundestag]] uusgschide. Sit de [[Bundestagswahl 2013 |Wahl 2017]] isch si wider im Bundestag verträtte. Tradizionell starch isch d FDP z [[Baden-Württemberg|Bade-Wirttebärg]] (gsi), lueg dr Artikel [[FDP Baden-Württemberg|FDP Bade-Wirttebärg]]. == Politischi Ziil == D Leitlinie vo dr FDP si in de ''Wiesbadener Grundsetz'' verankeret. Für d FDP isch d „Stärkig vo dr Freiheit und Verantwortig vom Einzelne“ e zentrals Ziil.<ref> [http://www.fdp.de/files/585/Bundessatzung-2011-komplett.pdf Bundessatzung in der Fassung vom 15. Mai 2011] {{Webarchiv|text=Archivlink |url=http://www.fdp.de/files/585/Bundessatzung-2011-komplett.pdf |wayback=20111004154841}} abgrüeft am 12. August 2011 Zitat:„Verpflichtendes Ziel für alle Liberalen ist die Stärkung von Freiheit und Verantwortung des einzelnen.“</ref> === Wirtschafts- und Sozialpolitik === Vo allne Parteie, wo im Bundesdag verdräte si, verfolgt FDP am sterkste [[Wirtschaftsliberalismus|wirtschaftsliberali]] Ideä. Ihr zentrals Ziil isch d Schaffig vo Arbetsplätz dur e Verbesserig vom [[Investition]]sklima. Das söll erreicht wärde under andere mit eme [[Bürokratieabbau|Abbau vo dr Bürokratii]], mit [[Privatisierung|Privatisierige]], [[Deregulierung|Deregulierig]], Abbau vo [[Subvention]]e und ere Reform vom Tarifrächt. D [[Staatsverschuldung|Verschuldig vom Staat]] söll reduziert wärde. In der [[Globalisierung|Globalisierig]] gseht d Partei vor allem Chance. In dr [[Steuer|Stüürpolitik]] forderet si en einfachs [[Steuerrecht|Stüürrächt]]. S Modäll vo dr [[Einkommensteuer (Deutschland)|Iikommenstüür]] gseht e [[Stufentarif|Stuefetarif]] vor. Langfristig sott e sogenannti [[Flat Tax]] agsträbt wärde. Mit Stüürsänkige soll d Chaufchraft vo de Arbetsnähmer erhöht und d Wirtschaft beläbt wärde. D FDP het mit für d Erhöhig vo dr [[Mehrwertsteuer|Mehrwärtsstüür]] gstimmt und stoht ere au hüt no kritisch gegenüber. In der [[Sozialpolitik]] wird d Iiführig vom ene [[Bürgergeld|Bürgergäld]] agsträbt, wo alli stüürfinanzierte soziale Hilfe vom Staat drin zsämmegfasst wärde. D [[Sozialversicherung|Sozialversicherige]] sölle vo [[Kapitaldeckungsverfahren|kapitaldeckte]] System ergänzt oder ersetzt wärde, für zum so z.&nbsp;B. d Ränte vo de Arbetsnähmer z sichere. In der [[Energiepolitik]] forderet d FDP e Mix us erneuerbare Energie, Chohle, Öl und Gas. Dr Usstiig us dr [[Kernenergie|Nuklearenergii]] isch langi Zit kritisch gseh worde. == Literatur == * Lothar Albertin: ''Politischer Liberalismus in der Bundesrepublik.'' Sammlung Vandenhoeck, Göttingen 1980, ISBN 3-525-01324-8. * Jürgen Dittberner: ''FDP – Geschichte, Personen, Organisation, Perspektiven. Eine Einführung.'' 2. Auflage. VS Verlag für Sozialwissenschaften, Wiesbaden 2010, ISBN 978-3-531-17494-5. * Wolfgang Gerhardt (Hrsg.): ''Die Kraft der Freiheit. Geschichte, Gegenwart und Zukunft des Liberalismus.'' Hohenheim Verlag, Stuttgart 2008, ISBN 978-3-89850-165-1. * Dieter Hein: ''Zwischen liberaler Milieupartei und nationaler Sammlungsbewegung. Gründung, Entwicklung und Struktur der Freien Demokratischen Partei 1945–1949.'' Droste Verlag, Düsseldorf 1985, ISBN 3-7700-5127-0. * Friedrich Henning: ''F.D.P. – Die Liberalen. Porträt einer Partei.'' Günter Olzog Verlag, München 1982, ISBN 3-7892-7134-9. * Reinhart Hübsch, Jürgen Frölich: ''Deutsch-deutscher Liberalismus im Kalten Krieg. Zur Deutschlandpolitik der Liberalen 1945–1970.'' Verlag für Berlin-Brandenburg, Potsdam 1997, ISBN 3-930850-59-1. * Heino Kaack: ''Zur Geschichte und Programmatik der Freien Demokratischen Partei.'' Verlag Anton Hain, Meisenheim am Glan 1976, ISBN 3-445-01380-2. * Peter Lösche, Franz Walter: ''Die FDP. Richtungsstreit und Zukunftszweifel.'' Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1996, ISBN 3-534-80195-4. * Udo Leuschner: ''Die Geschichte der FDP. Metamorphosen einer Partei zwischen rechts, liberal und neokonservativ.'' Monsenstein und Vannerdat, Münster 2010, ISBN 978-3-86991-049-9 ([https://web.archive.org/web/20110719102027/http://www.udo-leuschner.de/pdf/fdp2009.pdf PDF; 2,8 MB]). * Marco Michel: ''Die Bundestagswahlkämpfe der FDP 1949–2002.'' VS Verlag für Sozialwissenschaften, Wiesbaden 2004, ISBN 3-531-14180-5. * Wolfgang Mischnick (Hrsg.): ''Verantwortung für die Freiheit. 40 Jahre F.D.P.'' Deutsche Verlagsanstalt, Stuttgart 1989, ISBN 3-421-06500-4. * Andreas Morgenstern: ''Die FDP in der parlamentarischen Opposition 1966–69. Wandel zu einer „Reformpartei“.'' Marburg, Tectum-Verlag, 2004, ISBN 3-8288-8670-1. * Theo Rütten: ''Der deutsche Liberalismus 1945 bis 1955. Deutschland- und Gesellschaftspolitik der ost- und westdeutschen Liberalen in der Entstehungsphase der beiden deutschen Staaten.'' Nomos Verlag, Baden-Baden 1984, ISBN 3-7890-1029-4. * Joachim Scholtyseck: ''Die FDP in der Wende.'' In: ''Historisch-Politische Mitteilungen.'' 19, 2013, {{ISSN|0943-691X}}, S. 197–220 ([http://www.kas.de/upload/ACDP/HPM/HPM_19_12/Scholtyseck.pdf PDF; 71,7 KB]). * Hans Vorländer: ''Freie Demokratische Partei (FDP).'' In: Frank Decker, Viola Neu (Hrsg.): ''Handbuch der deutschen Parteien.'' 2. Auflage. Springer VS, Wiesbaden 2013, ISBN 3-658-00962-4, S. 270−281. == Weblingg == {{Commonscat}} * [https://web.archive.org/web/20090227000906/http://www.fdp.de/ Offizielli Internetpräsenz vo dr FDP] == Nowiis == <references /> {{Übersetzungshinweis|de|Freie_Demokratische_Partei|dütsch}} {{Normdaten}} [[Kategorie:Dütschi Partei]] [[Kategorie:Liberali Partei]] d9jsz14y92orw8mqvbssqm2liykhenm Bollenhut 0 52772 1085262 948650 2026-06-13T16:51:28Z Jcb 356 1085262 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:Bollèhuèt}} [[Datei:Schwarzwaelderin in Tracht um 1900.jpg|miniatur|Schwarzwälder Meitli in Tracht um 1900]] [[Datei:Théodore Valerio Hornberg.jpg|miniatur|Hornbärger in Tracht 1841]] Èn '''Bollèhuèt''' isch è Chopfbedeckig, wo sit öppè 1750 zu dè (evangelischè Kirchè-)[[Tracht (Kleidung)|Tracht]] vo dè Wyber i dè drei benõchbòrtè Schwarzwalddörfer [[Gutach (Schwarzwaldbahn)|Guètach]], [[Kirnbach (Wolfach)|Kirnbach]] (Ortsdail vo [[Wolfach|Wolfä]]) un [[Reichenbach (Hornberg)|Rychèbach]] (Ortsdail vo [[Hornberg|Hornbärg]]) ghört. Mit sinè uffgsetztè Bollè uss [[Wolle|Wullè]] isch, trotz sinèrè lokal ygschränktè Hèrkumpft, bsunders dè pittoresk uussèhend rot Bollèhuèt zuè nèm Simbòl vom gsamtè [[Schwarzwald]] worrè. == Bollèhuèt als Deil vo dè Volksdracht == Dè breitkrempigi, wyßchalchte Stròhuèt drait 14 uffallendi, chrützförmig aagordneti Bollè uss Wullè. Sichtbar sin abber nu elf Bollè, well drei vo drübberligendè Bollè vodeggt wörd. Bei unvohüròtetè Wyber sin selli rot, bi vohüròtetè schwarz. Dè Bollèhuèt cha bis zu zwei Kilogramm schwèr sy un wörd no immer vo Huètmacherinnè in Handarbèt gfertigèt. Dè rotè Bollèhuèt dürfed d Maidli erschtmòls bi dè [[Konfirmation]] drait. Unter m Bollèhuèt wörd è sideny [[Haube|Huubè]] drait, welli unter m Kinn bundè wörd. Chlyni Maidli vor irer Konfirmation (Guètach un einigi Nõchbòrgmeindè hèn bis 1804 zuè [[Württemberg|Württèbörg]] un sind dõher im Unterschyd zum großè Deil vom Schwarzwald [[evangelische Kirche|evangelisch]]) sowiè aalti Wyber dräget nu selli Huubè. Hüt wörd dè Bollèhuèt un diè zuèghörigi Dracht no a Feschtdääg un bi [[Brauch|Bruuchtumsvoaaschtaltig]]è drait. Ganzjöhrig z besichtigè isch dè Bollèhuèt mit dezuèghöriger Dracht z. B. im [[Schwarzwälder Trachtenmuseum|Schwarzwälder Drachtèmuseum]] z [[Haslach im Kinzigtal|Haslach]]. == Vobreitig als Schwarzwald-Simbòl == Èndi vom 18. Johrhundert hèt mò mit dè Schwarzwälder Dracht dè i dè Grafschaft Hauèschtei gebrüüchliche [[Schühut|Schühuèt]] un dè [[Gupfhut|Gupfhuèt]] assoziyrt. Selli durch meereri Stichfolgè europawit bekannt woreni Huètformè sin bis zu dè Mitti vom 19. Johrhunderts allgemein abglait worrè. 1841 hèt dè Théodore Valerio nach einer Studienreise dur de Schwarzwald bi de Fréres Gihaut z Paris e [[Lithografie]] mit eme Paar in Tracht us [[Hornberg]] voöffentlicht, wo èrschtmòls z Frankrych è früèni Variantè vom Bollèhuèt zeigt hèt. Nõchdem Guètach 1873 a d [[Schwarzwaldbahn (Baden)|Badischi Schwarzwaldbaan]] aagschlossè worrè isch, lòn sich dört Künschtler wiè [[Wilhelm Hasemann]], [[Curt Liebich]] un [[Fritz Reiss]] nider, wo d ''Guètacher Künschtlerkolony'' bildet hèn. Si hèn d Guètacher Dracht als künschtlerischs [[Sujet]], iri Wärch hèn massèhafti Vobreitig gha un s Bild vom Schwarzwald brägt. Wiè dè Heimetschriftschteller [[Heinrich Hansjakob]] sin si Deil von èrè badischè Volksdrachtèbewegig. Um d Wendi zum 20. Johrhundert isch bsundere s Bild vom Hasemann ''Nõch èm Kirchgang'', welles Bollèhuèt-Drägerinnè zeigt, übber illuschtryrti Zitschriftè un Bildposchtkartè wit publizyrt worrè.<ref>Brigitte Heck: ''Ein Hut macht Karriere.''. In: Badisches Landesmuseum Karlsruhe (Hrsg.): ''Baden! 900 Jahre – Geschichten eines Landes.'' Info-Volaag, Karlsruè 2012, {{#isbn:978-3-937345-56-7}}, S. 256 (Katalog zu dè Großè Landesusschtellig)</ref> D Bekanntheit vom Bollèhuèt als fälschlicherwys allgemein schwarzwaldtûpisch isch durch d [[Heimatfilm]] uss dè 1950er- un 1960er-Johr gschteigerèt worrè. Sell bezièt sich bsunders uff s ''[[Schwarzwaldmädel (Film)|Schwarzwaldmädel]]'' uss èm Johr 1950 mit [[Sonja Ziemann]]. Sellè èrschte dütsche Farbfilm vo dè Nõchchriègszit ghört mit gschätztè 15 Millionè Zuèschauer zu dè erfolgrychschtè dütschè Film übberhaupt. == Litradur == J.-L. Debionne, T. Meissner: Die schönsten deutschen Trachten, Süddeutscher Verlag, München, 1987, S. 29, {{#isbn:3-7991-6379-4}} == Weblingg == {{Commonscat}} * [http://www.zum.de/Faecher/G/BW/Landeskunde/rhein/volkskunde/trachten/haslachfr.htm Trachtèmuseum Haslach] * [https://web.archive.org/web/20181117054725/http://www.mtv-reichenbach.de/ Musik- und Trachtenverein Reichenbach e.&nbsp;V. mit org. Bollèhuèttracht] == Einzelnõchwys == <references /> {{Übersetzungshinweis|de|Bollenhut|dütsch|129052360}} [[Kategorie:Huèt]] [[Kategorie:Volkstracht]] [[Kategorie:Bruuchtum im Schwarzwald]] t0s3tho198djjep5utyvkjbxsc2h8nu Isaak (Erzvater) 0 75736 1085264 1057790 2026-06-13T23:36:31Z Jcb 356 /* Literatur */ 1085264 wikitext text/x-wiki {{Dialekt|Berndeutsch|Bärndütsch|Bärndütsch}}[[Datei:Anthony van Dyck - Abraham and Isaac_-_WGA07427.jpg|mini|dr Abraham und dr Isaak]] Der '''Isaak''' isch e Figur us em [[Tanach]] u em [[Altes Testament|Alte Teschtamänt]]. Är isch e Sohn vom [[Abraham]] u der Vater vom [[Esau]] u em [[Jakob]]. Är zelt drum zu de drei “Erzvätere”. Em Isaak syni Gschicht spiilt sech im 1Mose 21-27 und 1Mose 35,27-29 ab. == Biblischi Überliiferig == Der Isaak isch dä Erzvater, wo me em wenigste über ne erfahrt. Der Isaak isch der zwöiti Sohn vom [[Abraham]] u der einzig Sohn vo der [[Sara]]. Är isch der Halbbrueder vom [[Ismael]]. Der Isaak wird im Alter vo acht Tag [[Brit Mila|beschnitten]] u nach däm d Sara abgstillt het, richtet der Abraham es grosses Fescht us. (1Mose 21,1-8 [https://www.bibleserver.com/text/ELB/1.Mose21 ELB]) Nach der Vertrybig vom [[Ismael]] u der [[Hagar]] wird der Abraham uf d Prob gstellt u söll der Isaak opfere. Der Abraham folget u geit i ds Land [[Tempelberg|Morja]]. Dert bout är en Altar u wott der Isaak opfere. Im letschte Momänt gryft der [[Engel|Ängel]] Gottes y u sorgt derfür, dass der Isaak nid muess stärbe. A syre stell opferet der Abraham e Widder, wo sech im ne Dornegstrüpp verhänkt het gha. (1Mose 21-22 [https://www.bibleserver.com/text/ELB/1.Mose21 ELB]) Nach däm d Sara gstorben isch, beuftreit der Abraham der Chnächt, wo sys Guet verwaltet, dermit em Isaak e Frou us der Stadt [[Nahor]] z [[Mesopotamien|Haran]] (Hütigi [[Türkei]]) ga z hole. Wo der Chnächt i der Stadt Nahor achunnt, bittet är Gott um nes Zeiche, damit är di rächti Frou für e Isaak us suecht. Är isch no nid ganz fertig gsi isch d [[Rebekka]] u es stellt sech use, dass si d Frou vom Isaak söll wärde. D Rebekka isch d Tochter vom [[Betuël]] u ds Grosschind vom Nahor. Wo d Familie erchennt das Gott hinder de Hüratsplän vo ihrer Tochter steckt, hei si nüt gäge die Plän. So chunnt si nach Kanaan. Der Isaak isch 40 Jährig gsi woner Rebekka het ghüratet. (1Mose 23-24 [https://www.bibleserver.com/text/ELB/1.Mose23 ELB]) Der Abraham het nach der Sara no e dritti Frou gha. D Chind vo dere Frou het är no vor sym Tod mit Gschänk oschtwärts gschickt. (1Mose 25,1-5 [https://www.bibleserver.com/text/ELB/1.Mose25 ELB]) 20 Jahr nach der Hochzyt mit dem Isaak bringt d Rebekka die beide Buebe, der [[Esau]] u der [[Jakob]], uf d Wält. Im erwachsene Alter, verchouft der Esau im Jakob sys Erstgeburtsrächt, für nes Linsegricht. (1Mose 25,19-34 [https://www.bibleserver.com/text/ELB/1.Mose25 ELB]) Wäg ere Hungersnot muess di ganzi Familie nach Gerar, i ds Land vo de [[Philister]], flüchte. Wi sy Vater git ou der Isaak syni Frou als syni Schwoscht us. Wo der örtlech [[König|Chönig]] [[Abimelech]] das per Zuefall use bechunnt, stellt är der Isaak zur redt. Der Isaak git dadruuf abe zue, das är das gmacht het, wil är Angscht um sys eigete läbe het gha, da syni Frou so ne Schönheit isch. So chunnt’s, das der Abimelech der Befähl erlat, das z Volk dene beidne nüt darf tue. Nach däm der Isaak im Land vo de Philister darf aboue, Ärntet är so vil das d Philister yversüchtig wärde u ne drum nümm im Land wei ha. (1Mose 26,1-16 [https://www.bibleserver.com/text/ELB/1.Mose26 ELB]) Im Tal vo Gerar git’s du krach mit de Hirte us dere Gägend. Der Isaak lat e Brunne grabe. Wo dä fertig isch, chöme d Hirte vo dem Tal u beaspruche der Brunne für sich. Der Isaak lat drum nomal e Brunne grabe. Doch ou dä wird vo de Hirte als Eigetum agluegt. Erscht bim dritte Brunne git du keiner Lämpe me. Im Aschluss a die Gschicht chunnt’s zum Bund zwüschem Isaak u em Abimelech z [[Be'er Scheva|Beerscheba]] (1Mose 26,17-33 [https://www.bibleserver.com/text/ELB/1.Mose26 ELB]) Wo der Isaak isch Alt worde, isch är erblindet. So isch es cho, das der Isaak sy Erschtgeboreni Sohn Esau het welle sägne. Da d Rebekka der Jakob het lieber gha u das mit übercho het, forderet si der Jakob uf, sy Vater z tüüsche. Si hilft ihm ou, i däm si ihrem jüngere Sohn Fäli über di glatte Stelle am Körper leit. Trotz mehrfachem nache Frage erchennt der Isaak, der Schwindel vo sym jüngere Sohn nid u so sägnet der Isaak der Jakob. Wo der ganz Schwindel ufflügt, isch der Esau am Bode zerstört u versteit d Wält nümm. Är isch sogar so yversüchtig, das är der Jakob wott ermorde. Doch das weiss d Rebekka z verhindere. Si bittet ihre Maa drum, dass är der Jakob nach [[Mesopotamien|Paddan-Aram]] zu ihrem Brüetsch [[Laban]] schickt. So chunnt’s das der Jakob vom Isaak persönlech nach Paddan-Aram gschickt wird. (1Mose 27-28 [https://www.bibleserver.com/text/ELB/1.Mose27 ELB]) Der Isaak stirbt lut der Bibel im Alter vo 180 Jahr u wird vom Esau u em Jakob beärdiget. (1Mose 35,27-29 [https://www.bibleserver.com/text/ELB/1.Mose35 ELB]) == Literatur == * Fritz Rienecker, Gerhard Maier, Alexander Schick und Ulrich Wendel: ''Lexikon zur Bibel.'' SCM R. Brockhaus, 2. Auflage, Witten 2015, {{#isbn:978-3-417-26550-7}}, S. 560–561. * Herbert Schmid: Art. ''Isaak.'' In: ''Neues Bibellexikon'', Band II. Züri, Düsseldorf 1995, {{#isbn:3-545-23075-9}}, S. 749–750. == Weblink == {{Commonscat|Isaac (Biblical figure)|Isaak}} * Andreas Michel: [https://www.bibelwissenschaft.de/wibilex/das-bibellexikon/lexikon/sachwort/anzeigen/details/isaak-1/ch/71bf490bf62ffa01ee4a96167260a0e8/ ''Isaak''.] In: Michaela Bauks, Klaus Koenen, Stefan Alkier (Hrsg.) Das wissenschaftliche Bibellexikon im Internet (WiBiLex), Stuttgart 2006 ff. {{Normdaten}} [[Kategorie:Person im 1. Buech Mose]] [[Kategorie:Person im Koran]] [[Kategorie:Maa]] [[Kategorie:Jud]] k9t6at6utygede6ee2qntltbzzq3tyi Martin Ruf 0 88530 1085266 1061319 2026-06-14T09:11:39Z Uschoen 81185 /* Weblinks */ sikart inetaa 1085266 wikitext text/x-wiki De Martin Ruf (* [[6. Mai]] [[1935]] z [[Wiedlisbach|Wiedlischbach]]; † [[8. Mai]] [[2011]] z [[Fahrwangen|Fahrwange]]) isch en renommierte [[Schweiz|Schwiizer]] [[Kunst|Künschtler]] gsi, bekannt für sini Bäiträg im Bereich [[Zeichnen|Zeichne]], [[Malerei]] und [[Plastik]]. == Früehi Jahr und Uusbildig == Uf d Wält choo im bernische Wiedlischbach, het de Ruf sini Karriere ursprünglich in der Goldschmiedekunst aagfange. Er het e Lehre vo 1952 bis 1955 z [[Solothurn|Soleturn]] abgschlosse, bevor er sini Fähigkeite als Goldschmied z [[Aarau]] iigsetzt het. Zwüsched 1956 und 1958 het er s Primarlehrerpatent in [[Wettingen|Wettige]] erworbe. Denne het er vo 1966 bis 1968 an de Kunstgewerbeschuele vo [[Bern|Bärn]] und [[Zürich|Züri]] studiert. Nochdem er als Primarlehrer in [[Küttigen|Chüttige]] vo 1958 bis 1966 tätig gsi isch, het de Ruf fünf Jahr als Zeichnigslehrer an der Bezirksschuel [[Wohlen AG|Wole]] verbracht. == Künschtlerischi Karriere == I de 1960er Jahr het sich de Ruf der Bildhouerei zuegwändet und het aagfange, Plastike us verschidene Materialie wie Gips, Aluminium und Polyester z schaffe. 1973 isch er fürs Lehramt Zeichne und Gschtalte ans Lehrerseminar und d Töchterschuel Aarau beruefe worde. Im glyche Jahr het er e bemerkenswerti Aluminiumplastik fürs Gmeindshuus Wole gschaffe. I de 1980er Jahr het sich de Ruf vermehrt uf d Malerei konzentriert. Trotz gsundheitliche Problem, wo ihn 1996 ih vorzytige Ruhestand zwunge händ, het er sini künstlerischi Tätigkeit wiitergfüert. Für sini ussergwöhnliche Bäiträg zu de Kunst het er zwüsched 1971 und 1973 drümal s Eidgenössische Kunststipendium erhaute. == Usstellige und Wärk == Em Ruf sini Kunschtwärk händ breiti Anerkennig gfunde und sind i zahlriche Usstellige präsentiert worde, unter anderem im [[Gluri-Suter-Huus|Gluri-Suter-Huus Wettige]], i de Galerie biim Chornhuus [[Bremgarten AG|Brämgarte]], i de Galerie Zischterne [[Aarau]] und viele andere Galerie i de Schwiiz. Sini Wärk umfasse e Vellzahl vo Medie, wobi s Schulwandbild Nr. 205 vo 1985, bekannt under em Titel «Mistel», bsunders usezhebe isch. == Weblinks == * [https://www.kunstbreite.ch/Kuenstlerwerdegaenge_aargau_ruf_martin.htm Kunstbreite] * [https://de.artprice.com/artist/89370/martin-ruf Artprice] * [https://www.nksa.ch/wachsen-und-werden/ Holzrelief vom Martin Ruf i dr Nöie Kantonsschuel Aarau] * {{SIKART|4001427}} {{SORTIERUNG:Ruf, Martin}} [[Kategorie:Moler, Zeichner, Illustrator]] [[Kategorie:Bildhauer]] [[Kategorie:Lehrer]] [[Kategorie:Schwiizer]] [[Kategorie:Maa]] i6lmkp1kus378oafn9l8me7516kwy2s