Википедия altwiki https://alt.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D3%A7%D1%81_%D0%B1%D3%B1%D0%BA MediaWiki 1.46.0-wmf.21 first-letter Медиа Аҥылу Шӱӱжӱ Туружаачы Туружаачыны шӱӱжери Википедия Википедияти шӱӱжери Файл Файлды шӱӱжери MediaWiki MediaWiki-ни шӱӱжери Ӱлекер Ӱлекерди шӱӱжери Болуш Болушты шӱӱжери Категория Категорияны шӱӱжери TimedText TimedText talk Модуль Модульды шӱӱжери Event Event talk 0 437 48673 44382 2026-03-27T15:29:13Z Jcb 4373 48673 wikitext text/x-wiki {{ЈЈЈ+Россия |статус = Јурт |русское название = Шунарак |оригинальное название = {{lang-ru| Шунарак (Осиновка)}} |герб = |флаг = | изображение = | описание изображения = | lat_deg = 52.456369 | lon_deg = 86.812021 | CoordAddon = type:city(5400)_region:RU | CoordScale = |страна = Россия |регион = Алтай Республика |район = Турачак аймак |район в таблице = Турачак аймак{{!}}Турачак |вид поселения = Јурт јеезе |поселение = Кӱрей кӧлдиҥ јурт јеезези |поселение в таблице = Кӱрей кӧлдиҥ јурт јеезези{{!}}Кӱрей кӧлдиҥ |внутреннее деление = |вид главы = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |вид высоты = |высота центра НП = 265<ref name="Высота н/у моря"/> |климат = орто-континентал |население = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Шунарак | тс }} |год переписи = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Шунарак | г }} |плотность = |агломерация = |национальный состав = [[кумандылар]] 51 %,<br>[[орустар]] 27 %(2002)<ref name="Коряков"/> |конфессиональный состав = |часовой пояс = |телефонный код = 38843 |почтовый индекс = |почтовые индексы = |автомобильный код = |цифровой идентификатор = |цифровой идентификатор 2 = |категория в Commons = |сайт = }} '''Шунарак''' ({{Lang-ru|Шунарак}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Турачак аймак|Турачак аймагында]] [[Кӱрей кӧлдиҥ јурт јеезези]]не кирет. == Этимологиязы == Шунарак (теленг. шын-ырак) {{Lang-ru|звон, бряцание}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы = |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>. Шанырак {{Lang-ru|купол аила}}<ref name="Киндикова"/> == Физико-географиялык темдектери == === Географиязы === Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тӱндӱк јанында, Аба-Јыштыҥ ортозында, Кызыл Гай тууныҥ эдегинде, [[Шунарак (суу)|Шунарак]] сууныҥ јарадында турат. Кичӱ Аталык, Јаан Аталык, Тобыр, Аначак деген туулар айландыра турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 265 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/166554/shunarak.html Шунарак]</ref>. === Климады === Климады орто-континентал. Кышкыда јаан кар тӱжет, салкын бийик кӱрттер шуурып, јолдор јаантайын ла туйукталат. Узун соок кыш ла серӱӱн јай. Кейдиҥ ортојылдык температуразы 4,3 °С, јылуныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, сооктыҥ эҥ ле тыҥы −55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы сооктор 05.06./08.09, сооктор јок кӱндер бир јылга 94, јут-чыктыҥ кеми јыл туркунына 826 мм, ортојылдык салкынныҥ кеми 1,3 м/с, 15 м/с тыҥ салкын бир јылда 10,3 кӱн. Кардыҥ, кӱрттиҥ тереҥи кышкыда 1,5-2 метрдеҥ ажыра болот кезик јерлерде. === Аҥ-куштары === Аба-Јыштыҥ аҥы-кужы астаган да болзо, корулу јерлерде (заповедникте) айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, какай, јеекен, шӱлӱзин, туйгактузы: булан, элик, марал, аҥ, оокторы: сарас, агас, јоонмойын, албаа, суузар, тийиҥ кӧрӱк, камду ла оноҥ до ӧскӧзи<ref name="Кучин флора и фауна">''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001.</ref>. Кезик куштардыҥ тоозы астап, Кызыл бичикке де киргени бар, ол барынтычы куштардаҥ кӧп сабазы: шоҥкор, ала-ылаачын, мечиртке, ӱкӱ<ref name="Кр книга животные РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref>. Оок куштар ол каргаа, саҥыскан, тарал, кӧктийек, кӱӱк, кас, турна, бӧднӧ, чай, кӱртӱк, томыртка. === Ӧзӱмдери === Тайганыҥ ортозында аламыктарда јердиҥ ажы јакшы бӱдет — јӱзӱн башка јиилектер, кузук, калба, орляк, мешкелер. Кӧп сабада кара ийне бӱрлӱ агаш ӧзӧт, мӧш, јойгон, чиби, карагай, тыт, кӧп тоолу башка-башка бӱдӱмдӱ јыра-тайалар, ойык јабыстай јерлерде ле чала састалган тегериктерде база јыралар, тал, беле, чычрана, каргана, ӧзӧт. Ого коштой јӱзӱн-јӱӱр јиилектер: уй кӧс, бороҥот, јер-јиилек, тийиҥкат, тожла, кайыҥкат, торбос ({{lang-ru|клюква}}), тайа ({{lang-ru|жимолость}}), кызылкат, кӧк-кат ({{lang-ru|голубика}}), кара агаш-јиилек ({{lang-ru|ежевика}}), кара-кат, эмезе кара торбос ({{lang-ru|черника}}), ийт-тумчук ({{lang-ru|шиповник}}), ого коштой кӧжнӧ, калба<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>. Јайдыҥ ӧйинде јылу, чыкту кейге толтыра ла чечектер ӧзӱп, чечектеп, бвжып ӱрендерин чачат: балузын, јыракы-ӧлӧҥ, јыдунак ({{lang-ru|душица}}), калаш-чечек ({{lang-ru|первоцвет}}), ийт-тырмак. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» киргендери: алтын тазыл, кызыл тазыл, сыгын-от, марал-чечек ле о.ӧ.<ref name="Кр книга растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref>. === Јери ле јолдоры === Јуртта 1 ором: Алтай. «[[Јаш-Тура]] — [[Турачак]] — [[Јар-Айыл]]» деп јолдо турат. Регионал учурлу кӧӧлик јолдыҥ темдеги 84К-11. Јуртка суу ажыра кечер арга бар. {| class="wikitable" | COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Шунарак јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире''' |- | Администрациялык тӧс јер [[Кӱрей кӧл]]|| 5 км |- | Аймактыҥ тӧс јери [[Турачак]] || 41 км |- | Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 180 км |- | [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 140 км |- | Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4000 км |- | [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 435,7 км-деҥ ([[Майма]]) ||190 км |} == Тӱӱкизи == Јурт 1826 јылда тӧзӧлгӧн. На сегодняшний день село находится на грани исчезновения. В годы Великой Отечественной войны из этого села ушло на фронт 400 человек, вернудось 200 <ref name="Киндикова">[https://cyberleninka.ru/article/n/altaytsy-v-kontekste-istorii-etnokulturologicheskiy-aspekt/viewer Киндикова Н. М. «Алтайцы в контексте истории (этнокультурологический аспект)» Филология и человек. №1, 2008 г. Научный журнал.]</ref>. == Эл-јон == {{Население|Шунарак}} == Ук-калыктары == Јуртта кумандылар ла чалкандулар јадат. Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 41 кижи болгон, олордыҥ 51 % [[кумандылар]], 27 % [[орустар]] ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>. Окылу тил: орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/ Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>. == Инфраструктуразы == Инфраструктуралык обьекттер ончо јурт јеезениҥ администрациялык тӧс јеринде [[Кӱрей кӧл]] јуртта. == Экономиказы == Туризм. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Агашла иштер. == Кереестер == === Тӱӱкилик === * Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачылары-куманды улуска учурлалган мемориал. 2007 јылда эдилген<ref name="Ойношев свод"/>. === Ар-бӱткендик === * Кызыл Кайа. Кумандылардыҥ байлу туузы<ref name="Ойношев свод"/>; * Сары-Чоҥмо. Байлу кыр (1203)<ref name="Ойношев свод"/>; * Кара суу. Тоҥмок (1280)<ref name="Ойношев свод"/>. Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013</ref>. == Јуруктардыҥ кӧмзӧзи == == Јарлу улузы == == Ајарулар == {{Ајарулар}} == Тайантылар == {{Тыш тайантылар}} {{Турачак аймактыҥ јон јаткан јерлери}} [[Категория:Турачак аймактыҥ јурттары]] [[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]] [[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]] ev2wpr6au2et7ypetxfrk4g1y3796d8 0 438 48674 45585 2026-03-27T15:33:19Z Jcb 4373 48674 wikitext text/x-wiki {{ЈЈЈ+Россия |статус = Јурт |русское название = Шуҥмары |оригинальное название = {{lang-ru|Владимировка}} |герб = |флаг = | изображение = | описание изображения = |lat_deg = 51.0472 |lon_deg = 84.2085 |CoordScale = |страна = Россия |регион = Алтай Республика |район = Кан-Оозы аймак |район в таблице = Кан-Оозы аймак{{!}}Кан-Оозы |вид поселения = Јурт јеезе |поселение = Коргонныҥ јурт јеезези |поселение в таблице = Коргонныҥ јурт јеезези{{!}}Коргонныҥ |внутреннее деление = |вид главы = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |вид высоты = |высота центра НП = 705 <ref name="geonames"/> |климат = орто-континентал |население = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Владимировка (Республика Алтай) | тс }} |год переписи = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Владимировка (Республика Алтай) | г }} |плотность = |агломерация = |национальный состав = орустар 85 %<ref name="Коряков"/> |конфессиональный состав = |часовой пояс = |телефонный код = 38841 |почтовый индекс = 649458 |почтовые индексы = |автомобильный код = |цифровой идентификатор = |цифровой идентификатор 2 = |категория в Commons = |сайт = }} '''Шуҥмары''' ({{Lang-ru|Владимировка}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Кан-Оозы аймак|Кан-Оозы аймагында]] [[Коргонныҥ јурт јеезези]]не кирет. == Этимологиязы == Шуҥмары {{Lang-ru|}}. == Физико-географиялык темдектери == === Географиязы === Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] кӱнбадыш келтейинде, Теректи ле Тӧгӧтиктиҥ сындарыныҥ эдегинде, Чарас ичинде [[Кума (суу)|Кума]], [[Чечулиха (суу)|Чечулиха]], [[Прямая стрелка (суу)|Прямая стрелка]] ла [[Чарыш (суу)|Чарыш]] суулардыҥ бириккенинде турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 705—708 метрге бийик<ref name="geonames">{{cite web|url=https://www.geonames.org/1487043/vladimirovka.html|title=Vladimirovka|publisher=[[GeoNames]]|lang=en}}</ref><ref>[https://foto-planeta.com/np/35133/vladimirovka.html Владимировка]</ref>. === Климады === Климады орто-континентал. Кыш [[Ӱлӱрген ай|ӱлӱрген айдыҥ]] учынаҥ ала [[Кандык ай|кандык айдыҥ]] бажына јетире турат. Соок ло деген [[чаган ай]]да ортоайлык температура −19 °C, кар мында калыҥ тӱжет, тыҥ салкындар болбойт. Јай [[Кичӱ изӱ ай|кичӱ изӱ айдаҥ]] башталып, [[Сыгын ай|сыгын айдыҥ]] бажына једет, кыска ла серӱӱн. Ортоайлык изӱ +18..+20 °C болот. Кейдиҥ чыгы 700—750 мм. Салкынныҥ ортојылдык тӱргени 4,5 м/с. === Аҥ-куштары === Тайгаларында јӱзӱн-јӱӱр аҥдар јӱрет: айу, бӧрӱ,тӱлкӱ, койон, јеекен, агас, албаа, јоонмойын, кӧрӱк, јараа, марал, аҥ, элик, булан, тооргы<ref name="Собанский звери">''Собанский Г. Г.'' Звери Алтая. — Барнаул: [б.и.], 2005.</ref>. Куштардаҥ кедери тарал, каргаа, ӱкӱ, кӱӱк, тейлеген, талеҥко, мӱркӱт, карчага, јелечи, мечиртке, чай, торлоо, бӧднӧ, кӱртӱк јӱрет. Сууда балык кезем астаган да болзо, чараган, бел, чортон, ускуч, јылмай ла база кезик бӱдӱм балык бар. === Ӧзӱмдери === Кырлар кӧп сабазы тыт агашла бӱркелген, бийиктей мӧш агаш кӧп, чиби агаш суујакалай аралдарда ӧзӧт, тал, кайаҥ агаш тыҥ ла кӧп эмес, је бар<ref name="Кучин флора и фауна">''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001.</ref>. Јаан јакшы одорлордо јӱзӱн-јӱӱр ӧлӧҥ лӧ јердиҥ јиилеги. Арал-јыдуларда тийиҥкат, бороҥот, кызылгат ӧзӧт. Меестерде маҥыр, јонјолой, сӧҥӱскен, кӧрмӧсјиилек, тайа. Саста кӧгӧзин, кыйгак ӧлӧҥ лӧ о.ӧ. Кырлардыҥ тӱштӱк јаны меес, агаш јок тас, агаштар кобы јиктерде. Кызыл тазыл ({{Lang-ru | копеечник чайный}}), марал ({{Lang-ru | маральник}}), алтын тазыл ({{Lang-ru | родиола розовая}}) ла оноҥ до ӧскӧ кӧп чечектер ле ӧлӧҥдӧр. Сӱрекей кӧп ӧзӱмдер Алтайда таркаган, је кезиги астап, «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген: арчын, алтын тазыл, кызыл тазыл, кӱн-келди, таҥдалай<ref name="Кр книга растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref>. === Јери ле јолдоры === Јурттыҥ текши јери 78,68 га<ref name="Генплан Коргонское СП"/>. Шуҥмары јурттыҥ сыны тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар 1 км 638 м, кӱнчыгыштаҥ кӱнбадыш јаар 499 м <ref>[https://al.2rus.org/vladimirovka/karta/ Карта села Владимировка]</ref>. Јуртта 2 ором: Јараттай, Тӧс<ref>[https://mapdata.ru/altay/ust-kanskiy-rayon/selo-vladimirovka/ Онлайн-карта Республики Алтай с улицами и номерами домов.]</ref>. Јурттыҥ оромдорыныҥ текши узуны ла ээлемдерге јетире јолдордыҥ узуныла кожо 4,682 км<ref name="Генплан Коргонское СП">{{Cite web |title=Генеральный план муниципального образования Коргонское сельское поселение Усть-Канского района Республики Алтай |url=https://moust-kan.ru/arkhitektura/gradostroitelstvo/generalnye-plany |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109145356/https://moust-kan.ru/arkhitektura/gradostroitelstvo/generalnye-plany |archivedate=1610204036 |deadlink=yes |accessdate=1612057239 }}</ref>. Јуртка ӱч јолло једер аргалу: [[Улалу]] — [[Чаргы]] — [[Кӧкӧйӧниҥ боочызы]] — [[Чакырдыҥ боочызы]] — [[Кан-Оозы]] — [[Шуҥмары]]; [[Улалу]] — [[Себиниҥ боочызы]], [[Нефтебаза]] — Јабаганныҥ боочызы — [[Јабаган]] — [[Кан-Оозы]] — [[Шуҥмары]]; Алтай крайдаҥ келзе, [[Јаш-Тура]] — Солонешный — [[Чаргы-Оозы]] — [[Кан-Оозы]] — [[Шуҥмары]]. «Кан-Оозы — Коргон» деп регионал учурлу кӧӧлик јолдо турат, идентификационный темдеги 84К-109<ref>[https://wikimapia.org/#lang=ru&lat=51.017636&lon=84.395256&z=14&m=w&search=84К-109/ Региональная трасса 84К-109]</ref>, узуны 63,055 км<ref>[http://docs.cntd.ru/document/446686598/ Постановление Правительства Республики Алтай от 12.04.2018 N 107 «Об утверждении Перечня автомобильных дорог общего пользования регионального значения Республики Алтай и признании утратившими силу некоторых постановлений Правительства Республики Алтай»]</ref>. {| class="wikitable" | COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Шуҥмары јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире''' |- | Администрациялык тӧс јер [[Коргон]] || 19 км |- | Аймактыҥ тӧс јери [[Кан-Оозы]] || 44 км |- | Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 250 км |- | [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 310 км, 340 км |- | Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4000 км |- | [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 514,5 км-деҥ || 170 км |- | [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 610,8 км-деҥ || 140 км |} == Тӱӱкизи == Шуҥмары јурт 1923 јылда тӧзӧлгӧн. Чечулиха ла Кирград деп эки јуртты кӧчӱрип, мында бириктирген. == Эл-јон == {{ Эл-јонныҥ тоозы | Владимировка (Республика Алтай) | Столбцов=11 }} == Ук-калыктары == Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 262 кижи болгон, олордыҥ 85 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>. == Инфраструктуразы == * баштамы школ; * эмчилик; * јурттыҥ клубы; * магазин. == Экономиказы == Јуртта јаан ээлемдер јок. Кӧп саба билелер таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы, соок тумчукту, оок мал азыраары. Туризм. == Кереестер == === Тӱӱкилик === === Археологиялык === * Тӱӱкилик јер, Девичий плес (1354)<ref name="Ойношев свод"/>; * Јес рудалу, јебрен казынты (1351), Ады јок сууныҥ јанында<ref name="Ойношев свод"/>. Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>. === Ар-бӱткендик === * Байлу туу; * Тоҥмок суу. == Јуруктардыҥ кӧмзӧзи == == Јарлу улузы == == Ајарулар == {{Ајарулар}} == Тайантылар == * [https://web.archive.org/web/20210111115515/https://moust-kan.ru/info Окылу сайт «Кан-Оозы аймак»] {{Тыш тайантылар}} {{Кан-Оозы аймактыҥ јон јаткан јерлери}} [[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]] [[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]] [[Категория:Кан-Оозы аймактыҥ јурттары]] 69zacagezpk43o6hhu63zqd9lqxdcfj 0 439 48675 45027 2026-03-27T15:33:41Z Jcb 4373 48675 wikitext text/x-wiki {{ЈЈЈ+Россия |статус = Јурт |русское название = Шыргайты |оригинальное название = {{lang-ru| Шыргайту}} |герб = |флаг = | изображение = | описание изображения = | lat_deg = 51.204538 | lon_deg = 85.299124 | CoordAddon = type:city(5400)_region:RU | CoordScale = 20000 |страна = Россия |регион = Алтай Республика |район = Шабалин аймак |район в таблице = Шабалин аймак{{!}}Шабалин |вид поселения = Јурт јеезе |поселение = Шыргайтыныҥ јурт јеезези |поселение в таблице = Шыргайтыныҥ јурт јеезези{{!}}Шыргайтыныҥ |внутреннее деление = |вид главы = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |вид высоты = |высота центра НП = 900—1100<ref name="Высота н/у моря"/> |климат = орто-континентал |население = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Шыргайту | тс }} |год переписи = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Шыргайту | г }} |плотность = |агломерация = |национальный состав = [[алтайлар]] 99 % (2002)<ref name="Коряков"/> |конфессиональный состав = |часовой пояс = |телефонный код = 38845 |почтовый индекс = |почтовые индексы = |автомобильный код = |цифровой идентификатор = |цифровой идентификатор 2 = |категория в Commons = |сайт = }} '''Шыргайты''' ({{Lang-ru|Шыргайту}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Шабалин аймак|Шабалин аймагында]] [[Шыргайтыныҥ јурт јеезези]]не кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот. == Этимологиязы == Шыргайты {{Lang-ru|густой, дремучий}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы = |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>. == Физико-географиялык темдектери == === Географиязы === Јурт [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде, [[Беш (суу)|Бештиҥ]] суузына [[Шыргайты (суу)|Шыргайтыныҥ]] суузы киргенинде турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 900—1100 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/region/773/3/shebalinskiy-rayon.html Шебалинский район (Шабалин аймак)</ref>. === Климады === Орто-континентал климат. Тӱштӱктей аймактарга кӧрӧ ай-кӱн эмеш јымжак. Кышкы сооктыҥ ортоайлык температуразы −19 °С, чаган айдыҥ тыҥыда соогы −35..-40 °С. Кар эмеш калыҥ тӱжер. Јайгы орто температура +15..+16,5 °С болзо, јаан изӱ айдыҥ тыҥ изӱзи +35 °С кире бар. Јут-чыктыҥ кеми јеткил тӱжет 435—462 мм. Салкынныҥ ортојылдык тӱргени 4,5 м/с. === Аҥ-куштары === Тайгаларында алдында кандый ла аҥдар кӧп болгон. Казырларынаҥ айу, бӧрӱ, јеекен, тӱлкӱ, шӱлӱзин. Туйгакту аҥнаҥ булан, марал, какай, элик, тооргы. Оок аҥдар кӧп болгон борсык, агас, јоонмойын, киш, камду, кумдус, маны, сарас, момон, ӧркӧ, суузар, сыгырган, тарбаган, тийиҥ, токтонок, эрлен, чычкан, кӱжӱл, койон<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>. ле о.ӧ. Калганчы јылдарда алтай артап, экологиялык айалгалар уйадап, аҥ-куштыҥ тоозы кезем астаган ла кезик аҥдар торт јоголорго јеткен учун олорды «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кийдирген: тооргы, маны, камду, суузар. Јӱзӱн-јӱӱр куштардыҥ тоозы база ла астаган. Алдында јайым јӱретен агуна ({{lang-ru|белая куропатка}}), аҥыр ({{lang-ru|огарь}}), баарчык ({{lang-ru|скворец}}), бӧднӧ ({{lang-ru|перепелка}}), јелечи ({{lang-ru|трясогуска}}), јаҥалбай ({{lang-ru|чиж}}), јылантык ({{lang-ru|вертишейка}}) сӱреен ас туштайт. «Кызыл бичикке» кирген куштар ол турна, балыкчы куш ({{lang-ru|крохаль}}), боро ылаачын ({{lang-ru|кречет}}), кӧкӧлик ({{lang-ru|каменная куропатка}}), ала ылаачын ({{lang-ru|балобан}})<ref name="Кр книга животные РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref>. === Ӧзӱмдери === Јурттыҥ тайга-тажында тыт, мӧш, чиби. Аралдарда эргиш, беле, аспак, тайа, липа, ыргай, каргана, сӧҥӱскен, јыраа, кайыҥ каа-јаада ӧзӧт. Ак јерлерде кулузын, балузын, кӧгӧзин, јонјолой, кандык, маҥыр, јыланкӧс, јыланјастык, кӧрмосјиилек ({{lang-ru|барбарис}}), отӧлӧҥ, јеҥес, кыйгак ӧлӧҥ, маргаа, јыду маргаа, кара чалкан ({{lang-ru|крапива}}), буланат, чийне, кӧктаман, саргай, торко чечек ({{lang-ru|ирис}}), алаҥуш, комургай ({{lang-ru|борщевик}}), кӱнкаајы, таҥдалай, кӱзӱҥи чечек, калаш чечек, мӧт чечек, алтын тазыл, кызыл тазыл, марал чечек, кылбыш ({{lang-ru|бадан}}), чай чечек ({{lang-ru|герань луговая}}), быркырууш чечек, кӱмели, кой маҥыр ({{lang-ru|лук порей}}), ийт маҥыр, калба, батун, кӧжнӧ-шарапшын. Јиилектер: кой јиилек, уйкӧс, бороҥот, тийиҥкат, казылган, јыдукара, тайабаш ({{lang-ru|жимолость}})<ref name="Торбоков звери"/>. === Јери ле јолдоры === Јуртта 10 ором: Азалу, Баит Матвеевичтиҥ, Большевик, Кызыл тал, Кумакту, Јеҥӱниҥ, Тоҥмокту, Тӧс, Чаҥкыр, Јашканак Бадакинниҥ. Јурт «[[Јабаган]] — [[Барагаш]] — [[Чаргы-Оозы]]» деп регионал учурлу кӧӧлик јолдо турат. Бу јол Чуйдыҥ трагына кирет. {| class="wikitable" | COLSPAN="2" ALIGN="center" |Шыргайты јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире''' |- | Администрациялык тӧс јер [[Шыргайты]]|| 0 км |- | Аймактыҥ тӧс јери [[Шабалин]] || 100 км |- | Республикан тӧс кала [[Улалу]] ||150 км |- | [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 240 км |- | Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 3900 км |- | Чуйдыҥ трагы (Р-256) 516,0 км-деҥ ([[Чаргы]])||69 км |- | Чуйдыҥ трагы (Р-256) 612,0 км-деҥ ([[Нефтебаза]])||130 км |} == Тӱӱкизи == Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. == Эл-јон == {{население|Шыргайту |Столбцов=13}} == Ук-калыктары == Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 580 кижи болгон, олордыҥ 99 % [[алтайлар]] ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>. Окылу тил: орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/ Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>. == Инфраструктуразы == <div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;"> * јурт јеезениҥ администрациязы; * орто ӱредӱлӱ школ; * балдардыҥ туразы; * культура байзыҥы; * стадион; * музей; * магазин; * эмчилик; * почта. </div> == Экономиказы == Кажы ла биле таҥынаҥ јурт ээлемдӱ. Крестьян-фермер ээлемдер. Мал азыраары. == Кереестер == === Тӱӱкилик === * Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда корогондорго кереес (294)<ref name="Ойношев свод"/>. === Археологиялык === * мӧҥкӱсалгыш. 3,8 км јурттаҥ туура (241); * Кыштулу. Јебрен курган, 5 км јурттаҥ ары (267). === Ар-бӱткендик === * Чаҥкыр. Байлу туу (202)<ref name="Ойношев свод"/>; * Куберге. Байлу кыр (203)<ref name="Ойношев свод"/>; * Чакыр. Тоҥмок суу (223)<ref name="Ойношев свод"/>. Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>. == Јуруктардыҥ кӧмзӧзи == <gallery perrow=6 widths="200px" heights="170px"> | </gallery> == Јарлу улузы == * [[Сельбиков, Александр Альчинович|Сельбиков А. А.]] (.) — Алтайыста јарлу журналист, спортчы, тренер, јондык ишчи, тергеелер ортодогы Эл-Ойын байрамныҥ тӧзӧӧчилериниҥ бирӱзи<ref>Каан-Алтай[http://kaan-altay.ru/.]</ref>; * Торбоков С. С., Токшын Торбоков кош ады (07.04.1954) — бичиичи, кӧчӱреечи, историко-филологический факультет (алтай бöлÿк, ГАГПИ) божоткон. «Алтайдыҥ Чолмоны» газетте журналист. «Эл-Адтай» журналдыҥ баш редакторы (19..), Г. И. Чорос-Гуркинниҥ сыйыныҥ лауреады<ref>Токшын Торбоков[https://yandex.ru/search/]</ref>; * [[Торбоков, Вячеслав Сергеевич|Торбоков В. С.]] (17.05.1956) — јурукчы, ӱредӱчи, Новоалтайский художественный училищеде (1973—1979) ӱренген, Москвада В. И. Суриковтыҥ адыла адалган художественный институтта (1982—1988), Аскат јуртта балдардыҥ јуранар студиязын башкарат<ref>Вячеслав Торбоков[https://gorno-altaisk.ru/photogallery/vernisazh/torbokov]</ref>; * [[Торбоков, Владимир Сергеевич|Торбоков В. С.]] (06.03.1958) — журналист, политик, Московский государственный университетти божоткон. Радиодо корреспондент (1975—1985), телевидение ле радиовещаниениҥ отделыныҥ јааны, Алтай тилле терминологический комитеттиҥ секретари<ref>Владимир Торбоков[https://elaltay.ru/34-gtrk-gorny-altay-novosti-men/gtrk-gorny-altay-novosti-dnja-kat/8142-vladimir-torbokov-otmetil-yubilej]</ref>. == Ајарулар == {{Ајарулар}} == Тайантылар == * [http://шебалино-алтай.рф/ Администрация МО «Шебалинский район»] {{Тыш тайантылар}} {{Шабалин аймактыҥ јон јаткан јерлери}} [[Категория:Шабалин аймактыҥ јурттары]] [[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]] [[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]] r4svr2eqtil6zagkylq6cqlvqabi9a8 0 440 48676 47346 2026-03-27T15:34:11Z Jcb 4373 48676 wikitext text/x-wiki {{ЈЈЈ+Россия |статус = Јурт |русское название = Ыжы |оригинальное название = {{lang-ru|}} Ишинск |герб = |флаг = | изображение = | описание изображения = | lat_deg = 52.030634 | lat_min = | lat_sec = | lon_deg = 86.67037 | lon_min = | lon_sec = | CoordAddon = type:city(1338)_region:RU | CoordScale = 30000 |размер карты региона = |размер карты района = |регион = Алтай Республика |регион в таблице = Алтай Республика |район = Чоо аймак |район в таблице = Чоо аймак{{!}}Чоо |вид поселения = Јурт јеезе | поселение = Чооныҥ јурт јеезези | поселение в таблице = Чооныҥ јурт јеезези {{!}}Чооныҥ |внутреннее деление = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |высота центра НП = 332<ref name="Высота н/у моря"/> |климат = орто-континентал | население = {{Эл-јонныҥ тоозы| Ишинск |тс}} | год переписи = {{Эл-јонныҥ тоозы| Ишинск |г}} |плотность = |агломерация = |национальный состав = [[орустар]] 100 % (2002)<ref name="Коряков"/> |конфессиональный состав = |этнохороним = |почтовый индекс = |почтовые индексы = |телефонный код = 38841 |цифровой идентификатор = |цифровой идентификатор 2 = |цифровой идентификатор 3 = |категория в Commons = |сайт = }} '''Ыжы''' ({{Lang-ru|Ишинск}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика]]ныҥ [[Чоо аймак|Чоо аймагында]] [[Чооныҥ јурт јеезези]]не кирет. == Этимологиязы == Ыжы {{Lang-ru|}}. == Физико-географиялык темдектери == === Географиязы === Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тӱндӱк келтейинде, Аба-Јыштыҥ ортозында, Байдуба, Урчын, Сугул сындардыҥ эдегинде, [[Кадын]] сууныҥ сол коштончызы (приток) [[Ыжы суу]]га [[Кутерьба (суу)|Кутерьба]] ла [[Итук]] деп эки суу киргенинде турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 332 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/166572/ishinsk.html Ишинск (Ыжы])</ref>. === Климады === Климады орто-континентал. Јай кыска, кыш соок, узун, карлу, кӱрттерлӱ. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,5 °С, эҥ изӱ кӱнде +36 °С, эҥ соок кӱнде −55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы ла калганчы соок тӱшкен кӱндер 05.06/08.09, соок јок кӱндердиҥ тоозы 94, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 836 мм, салкынныҥ тӱргени 1,3 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 10,3 (тӱргени 15 м/с тыҥ). === Аҥ-куштары === Аба-јыштыҥ оок аҥдары: агас, суузар, киш, албаа, јоонмойын, койон, камду, јараа, кумдус, кӧрӱк, ӧркӧ, сарас, момон, сарас, сыгырган, тарбаган. Туйгактулары: марал, тооргы, булан, элик, аҥ, [[ак-кийик]] дезе Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине<ref>Красная книга Республики Алтай: животные / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref> кирген.. Куштары тайгада јӱрет: агуна, аларткы, ӱкӱ, карачкай, јыдантык, каргаа, кедей куш, карчага, кӧктӧш, кускун, саҥыскан, кучыйак, кӱртӱк, чай, кызыл тӧш, кӱӱк, кӱӱле, мечиртке, ӧскӱс уул, сымда, талтар, таан, талеҥко. Сууларда чараган, бел, ӱч-кӧс, сӧлӧм, јылмай, чортон<ref name="Торбоков Растения">{{книга |автор=Токшын Торбоков |часть = |ссылка часть = |заглавие=Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный = |издание = |место= Горно-Алтайск |издательство=АУ РА Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу» |год=2020|том = |страницы = |столбцы = |страниц = |серия = |isbn = }}</ref>. === Ӧзӱмдери === Тайга, кырлары туйук кара агашла туй ӧзӱп калган, мӧш, чиби, кайыҥ, јойгон, аспак агаштар ӧзӧт. Суујакалай тал, чиби, јодро, беле, толоно, каргана, чычыргана<ref name="Торбоков Растения">{{книга |автор=Токшын Торбоков |часть = |ссылка часть = |заглавие=Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный = |издание = |место= Горно-Алтайск |издательство=АУ РА Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу» |год=2020|том = |страницы = |столбцы = |страниц = |серия = |isbn = }}</ref>. Тайганыҥ аш-тузы кижиге тузалу. Эрте јаста калба ла кӧжнӧ ӧзӱп, витаминдерле јеткилдейт. Јайыла мешке, јиилек: уй-кӧс, тожла, јерјиилек, койјиилек, торбос, карагат, кызылгат, тийиҥгат, тайа деп једим, кӱскиде дезе мӧштиҥ кузугы тынар-тындуларды азырап, кышка азык болот. Мында эндемик ӧлӧҥдӧр, Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине кирген ӧзӱмдер бар: кызыл тазыл, јыдунак, алтын тазыл<ref name="Кр книга растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref>. === Јери ле јолдоры === Оромдоры (1): Петровский. {| class="wikitable" | COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Ыжы јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире''' |- | Администрациялык тӧс јер [[Чоо]]|| 13 км |- | Аймактыҥ тӧс јери [[Чоо]] || 13 км |- | Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 75 км |- | [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 175 км |- | Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 3800 км |- | [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 435,7 км-деҥ ([[Майма]]) || 85 км |} == Тӱӱкизи == Јурт 1911 јылда тӧзӧлгӧн<ref name="население_1989_и_2002">{{книга|автор=Макошева А. А., Макошев А. П., Апенышева И. Н.|часть=Приложение 2: Список населенных пунктов Республики Алтай по переписям 1989 и 2002 гг.|заглавие=Население Республики Алтай (системно-структурный анализ)|место=Горно-Алтайск|ссылка=http://e-lib.gasu.ru/eposobia/makoshev/|издательство=ГУ книжное издательство „Юч-Сюмер-Белуха“ Республики Алтай|год=2007|ссылка часть=http://e-lib.gasu.ru/eposobia/makoshev/R_32.html}} ([http://e-lib.gasu.ru/ Электронная библиотека Горно-Алтайского государственного университета])</ref>. 913 јылда ӧс калык админстрациялык реформа ӧткӱрерде, Ыжы јурт Успенский волостько кирген. Л. П. Потаповтыҥ бичигениле, тубалар 19 чактыҥ 80-чи јылдарында [[Улалу]]да, [[Сайдыс]]та, [[Чамал]]да, [[Ыныргы]]да, [[Учак-Ыжы (суу)|Учак-Ыжы сууны]] јакалай јуртаган. Бу улус Южский (Јӱсский) волостьтоҥ таркаган. Кӧп тоолу сӧӧк комдоштор [[Кебезен]], Ыныргы, [[Паспауул]], [[Чопош]], [[Ыжы]], Кӱзе, [[Толоон]] јурттарда јаткан, ого коштой [[Алтын Кӧл]]ди јараттай<ref name="Сайт «Чойский район»">{{Cite web |title=Сайт «Чойский район». Традиции и обряды. |url=http://xn----8sbwdbcc3abhth9e.xn--p1ai/index.php/korennye-malochislennye-narody/traditsii-i-obryady |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220107133750/http://xn----8sbwdbcc3abhth9e.xn--p1ai/index.php/korennye-malochislennye-narody/traditsii-i-obryady |archivedate=1641562670 |deadlink=yes |accessdate=1641840431 }}</ref>. 1920 јылда куран айдыҥ 4-чи кӱнинде јаҥы тӧзӧлгӧн [[Ыжы|Ыжыныҥ]] јуртсоведи Успенский волостько кирген. 21.07.1953 јылда Ыжыныҥ јуртсоведин јоголтоло, бу јуртты Чооныҥ јуртсоведине кийдирген. == Эл-јон == {{Эл-јонныҥ тоозы| Ишинск |Столбцов=16}} == Ук-калыктары == Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 24 кижи болгон, олордыҥ 100 % [[орустар]] болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>. Окылу тил: орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/ Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>. == Инфраструктуразы == Бастыра инфраструктуралык обьекттер [[Чооныҥ јурт јеезези]]нде. == Экономиказы == Таҥынаҥ ээлемдер. Агаш белетеери. Туризм. == Кереестер == === Археологиялык === * Орой палеолит. Јебрен јурт (1335)<ref name="Ойношев свод"/>. === Ар-бӱткендик === * Бактаган туу (1312)<ref name="Ойношев свод"/>; * Тырга суу. Боочы Сарафан (1332)<ref name="Ойношев свод"/>; * [[Тоҥбок суу]] (1317)<ref name="Ойношев свод"/>. Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>. == Јуруктардыҥ кӧмзӧзи == == Јарлу улузы == == Ајарулар == {{Ајарулар}} == Тайантылар == {{Тыш тайантылар}} {{Чоо аймактыҥ јон јаткан јерлери}} [[Категория:Чоо аймактыҥ јурттары]] [[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]] [[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]] gj5xizag590zh5rq5abw42aygmttx94 0 441 48677 36018 2026-03-27T15:35:06Z Jcb 4373 48677 wikitext text/x-wiki {{ЈЈЈ+Россия |статус = Јурт |русское название = Ыйык-Агаш |оригинальное название = {{lang-ru| Иогач}} |герб = |флаг = | изображение = View on Iogach settlement.jpg | описание изображения = Вид на село Иогач с горы Тилан-Ту |lat_deg =51 |lat_min =47 |lat_sec =0 |lon_deg =87 |lon_min = 15|lon_sec =10.8 | CoordAddon = type:city(5400)_region:RU | CoordScale = |страна = Россия |регион = Алтай Республика |район = Турачак аймак |район в таблице = Турачак аймак{{!}}Турачак |вид поселения = Јурт јеезе |поселение = Артыбаштыҥ јурт јеезези |поселение в таблице = Артыбаштыҥ јурт јеезези{{!}}Артыбаштыҥ |внутреннее деление = |вид главы = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |вид высоты = |высота центра НП = 589<ref name="Высота н/у моря"/> |климат = орто-континентал |население = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Иогач | тс }} |год переписи = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Иогач | г }} |плотность = |агломерация = |национальный состав = [[орустар]] 72 %<ref name="Коряков"/> |конфессиональный состав = |часовой пояс = |телефонный код = 38843 |почтовый индекс = |почтовые индексы = |автомобильный код = |цифровой идентификатор = |цифровой идентификатор 2 = |категория в Commons = |сайт = }} '''Ыйык-Агаш''' ({{Lang-ru|Иогач}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Турачак аймак|Турачак аймагында]] [[Артыбаштыҥ јурт јеезези]]не кирет. == Этимологиязы == Ыйык-Агаш — байлу агаш {{Lang-ru|священное дерево}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы = |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>. == Физико-географиялык темдектер == Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тӱндӱк јанында, Аба-Јыштыҥ ортозында, Кейтек кырдыҥ эдегинде (бийиги 1156 метр талайдыҥ кемјӱзинеҥ), [[Алтын Кӧл|Алтын Кӧлдиҥ]] тӱндӱк учында, [[Ӧӧн (суу)|Ӧӧн суу]] кӧлдӧҥ чыгара агып јаткан јерде, Артыбаш јаар кечетен кӱрдиҥ јанында турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 589 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/35109/iogach.html Иогач (Ыйык-Агаш)]</ref>. === Климады === Климады орто-континентал. Ортојылдык температура +1,2 °С, чаган айдыҥ ортоайлык температуразы −14,4 °С, ортојылдык јуттыҥ кеми 855 мм. Алтайда айы-кӱни јымжак јер, кышкыда тыҥ соок јок, је кар јаан тӱжет, кӧл чаган айдыҥ ортозы киреде тошло туй бӱркеле берет. Тӱндӱктеҥ салкындар соок кей экелет, кӱрттиҥ бийиги кезик јерде 2—3 метрге једет. Јайгыда база тыҥ изӱлер болбойт, 30—35 градустаҥ ӧрӧ кӧдӱрилбейт јаан изӱ айда, кей серӱӱн ле чыкту. === Аҥ-куштары === Аба-Јыш ({{lang-ru|черневая тайга}}) кара туйук агаштарлу, јерлери аазый сӱреен аҥдык болгон дежет. Ондо јаткан улус улай аҥдайтан болгон. Айу, бӧрӱ, јеекен, какай, тӱлкӱ кӧп болгон. ООк то аҥдар кӧп болгон эмей: койон, агас, албаа, киш, суузар, калазак, сыгырган, тийиҥ, кӧрӱк ле о.ӧ.<ref name="Кучин флора и фауна">''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001.</ref>. Калганчы ӧйдӧ аҥ-куш астап, экология коомойтыганыла, улустыҥ кӧптӧгӧниле колбулу айалга боло берген. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген аҥдар ол- тооргы, маны, ак-кийик, сууныҥ камдузы, олордыҥ тоозы кезем астаган<ref name="Кр книга животные РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref>. Оок куштар ол каргаа, саҥыскан, тарал, кӧктийек, кӱӱк, кас, турна, бӧднӧ, чай, кӱртӱк, томыртка.. Куштардаҥ: кӱртӱк, чай, сымда, мечиртке, ӱкӱ, тарал. === Ӧзӱмдери === Јайдыҥ ӧйинде мында јердиҥ ажы јакшы тӱжӱм берет — јӱзӱн-јӱӱр јиилектер, кузук, калба, орляк, эм ӧлӧҥдӧр, мешкелер. Јойгон, чиби, аспак агаштар кӧбизинле ӧзӧт. Кыш сӱреен јаан карлу, бийик кӱрттерлӱ, сооктор 25-30 градустаҥ јабыс болбойт. Койу кара агаш ӧзӧт, ортозында јаан састарлу, јойгон, чиби, мӧш, кайыҥ, аспак, карагай ла тал<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>. Чыкту кей, јылу ыжык јер, јердиҥ кыртыжы јымжак учун ӧлӧҥ чӧп бийик ле койу ӧзӧт, эмеш ачык јадаҥдар ла меестерде јӱзӱн чечектер, јиилектер, јаскыда калба, орляк, кӧжнӧ лӧ кӱскиде кузук, эм ӧлӧҥдӧр лӧ тазылдар быжат. Састу јерде тӧҥӧзӧктӧрдӧ кыйгак ӧлӧҥ, кӧгӧзин ле камыш ӧзӧр. Кӱӱктаман, саргай, чейне, быркырууш чечек, ак чечек, калаш чечек ле о.ӧ. Јиилектердеҥ јайгыда каракат, тийиҥкат, кызылгат, бороҥот, јыдукара, чычрана, јодро јакшы тӱжӱм берет. «Республика Алтайдыҥ Кызыл бичигиниҥ» ӧзӱмдери ол эм-тазылдар: кызыл тазыл, алтын тазыл<ref name="Кр книга растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref>. Аралдарда јӱзӱн-јӱӱр тайа, јыраа, каргана туй ла јайылып ӧзӧт. Кӧп суулар, састар кейди чыкту, серӱӱн эдет јайгыда. === Јери ле јолдоры === Јуртта 5 ором: Суулу, Школдыҥ, Мӧштӱ, Агашту, Тӧс. Кӱр кечсе «[[Артыбаш]] — [[Турачак]] — [[Улалу]]» деп регионал кӧӧлик јол, темдеги 84К-11, јолдыҥ учы. Артыбаштаҥ суула кӧл кечире мотор кемелӱ, катерлӱ келерге јараар. {| class="wikitable" | COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Ыйык-Агаш јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире''' |- | Администрациялык тӧс јер [[Артыбаш]]||2,5 км |- | Аймактыҥ тӧс јери [[Турачак]] ||70 км |- | Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 160 км |- | [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 250 км |- | Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4000 км |- | [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 435,7 км-деҥ ([[Майма]]) ||170 км |} == Тӱӱкизи == Озодо, каан јаҥы тужында мында Кебезенниҥ миссионер станы болгон, Алтай духовный миссияныҥ, Орус христиан серкпениҥ. Јурт 1952 јылда тӧзӧлгӧн. [[Алтын Кӧл|Алтын Кӧлдиҥ]] сол јарадында агашпромхозтыҥ ишмекчилерине туралар тудуп баштаган. 1954 јылда агашла иштеери башталган. == Эл-јон == {{ Население | Иогач }} == Ук-калыктары == Орустар, чалкандулар, тубалар, кумандылар, шорлор, алтайлар јуртайт. Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1324 кижи болгон, олордыҥ 72 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>. Окылу тил: орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/ Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>. == Инфраструктуразы == <div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;"> * орто ӱредӱлӱ школ; * балдардыҥ туразы; * культура байзыҥы; * эмчилик 20 јерге; * стадион; * библиотека; * кӱр; * почта; * пилорама — 4; * причал; * полиция; * чаначылдарга подьемник; * конор тура — 5; * ашкана — 4; * СТО; * АЗС. </div> == Экономиказы == Туризм, јылкы азыраары. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлем. Агашла иштер. == Кереестер == === Археологиялык === * Ташта јурамалдар (1251)<ref name="Ойношев свод"/>. === Ар-бӱткендик === * Алтын-Кӧл (1307)<ref name="Ойношев свод"/>; * Алтын Туу. Байлу кыр (1270)<ref name="Ойношев свод"/>; * Торот туу. Байлу (1272)<ref name="Ойношев свод"/>; * Мӧҥӱн суу. 1,5 км ыракта Артыбаш јаар (1281)<ref name="Ойношев свод"/>; * Бийдиҥ Јалы. Байлу боочы (1303)<ref name="Ойношев свод"/>; * Солу туу. Байлу кыр (1268)<ref name="Ойношев свод"/>; * [[Ӧӧн (суу)|Ӧӧн суу]] [[Алтын Кӧл|Алтын Кӧлдӧҥ]] чыгара агат<ref name="Ойношев свод"/>. Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013</ref>. == Јуруктардыҥ кӧмзӧзи == <gallery perrow=5 widths="200px" heights="170px"> File:Алтайский заповедник. Вид с оз. Телецкого на "Зону покоя" заповедника.jpg|Алтын кӧл. Алтай заповедник."Амыр јер..." File:Lake Teletskoye ISS008-E-7600.jpg|NASA, айлаткыштаҥ кӧрзӧ File:Телецкое озеро с севера.jpg|[[Алтын Кӧл|Алтын кӧл]] тӱндӱк јанынаҥ </gallery> == Јарлу улузы == == Ајарулар == {{Ајарулар}} == Тайантылар == * [http://galt-auto.ru/publ/239-1-0-334 Сайт galt-auto.ru — Иогач] * [http://www.altzapovednik.ru/news/2010/09/Den-sela-Artibash.aspx Сайт Алтайского заповедника — Жители Артыбаша и Иогача впервые отпразднуют День Села!] {{Тыш тайантылар}} {{Турачак аймактыҥ јон јаткан јерлери}} [[Категория:Турачак аймактыҥ јурттары]] [[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]] [[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]] f0qvifez2b2ch0nletl8271xhfzi9jn 0 442 48678 36019 2026-03-27T15:36:25Z Jcb 4373 48678 wikitext text/x-wiki {{ЈЈЈ+Россия |статус = Јурт |русское название = Ылгаксы |оригинальное название = {{lang-ru|}}Власьево |герб = |флаг = | изображение = | описание изображения = |lat_deg = 50.285633 |lon_deg = 85.515779 |CoordAddon = |CoordScale = |размер карты региона = |размер карты района = |регион = Алтай Республика |регион в таблице = Алтай Республика |район = Кӧксу-Оозы аймак |район в таблице = Кӧксу-Оозы аймак{{!}}Кӧксу-Оозы |вид поселения = Јурт јеезе | поселение = Кӧксу-Оозыныҥ јурт јеезези | поселение в таблице = Кӧксу-Оозыныҥ јурт јеезези {{!}}Кӧксу-Оозыныҥ |внутреннее деление = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |высота центра НП = 1022<ref name="Высота н/у моря"/> |климат = орто-континентал | население = {{Эл-јонныҥ тоозы|Власьево (Республика Алтай) |тс}} | год переписи = {{Эл-јонныҥ тоозы|Власьево (Республика Алтай) |г}} |плотность = |агломерация = |национальный состав = алтайлар 50 %,<br> орустар 50%<ref name="Коряков"/> |конфессиональный состав = |этнохороним = |почтовый индекс = |почтовые индексы = |телефонный код = 38841 |цифровой идентификатор = |цифровой идентификатор 2 = |цифровой идентификатор 3 = |категория в Commons = |сайт = }} '''Ылгаксы''' ({{Lang-ru|Власьево}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Кӧксу-Оозы аймак|Кӧксу-Оозы аймагында]] [[Кӧксу-Оозыныҥ јурт јеезези]]не кирет. == Этимологиязы == Ылгаксы {{Lang-ru|}}. == Физико-географиялык темдектери == === Географиязы === Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде, јаан тайгалардыҥ колтыгында, [[Кӧк-Сууныҥ (Кадынныҥ кош суузы)|Кӧк-Сууныҥ]] јанында турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1022 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/166564/vlasevo.html Власьево (Ылгаксы)]</ref>. === Климады === Климады орто-континентал. Кыш узун, јаан карлу, ӱлӱрген айдыҥ учынаҥ ала кандык айдыҥ бажына једет, 6-7 ай, јай кыска кичӱ изӱ айдаҥ ала куран айдыҥ учына јетире, 3 ле ай. Чаган айдыҥ соок деген кӱнинде −30..-40 °C, јаан изӱ айда эҥ тыҥ изӱ +30..+35 °C болот. Јут-чыктыҥ кеми јеткилинче: 700—750 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми 4,7 м. === Аҥ-куштары === Элбек јайым јалаҥдары одорлу, кыралары ашту. Маала ажы, јердиҥ ажы јакшы бӱдер јер. Тайгалары аҥдык: ирбис, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јуҥма, марал, элик, тооргы, шӱлӱзин, сарас, јоонмойын, агас, кӧрӱк, тийиҥ ле о.ӧ. аҥдар. Чай, кӱртӱк, бӧднӧ, торлоо, ӱкӱ, кӱӱк, талеҥко, каргаа, кускун, карчага, мӱркӱт, тейлеген, јерлик кас, ӧртӧк деп куштар Кадын-Бажыныҥ биосферный заповеднигинде бар.<ref>" Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. Литературно -издательский Дом «Алтын-Туу», составитель Токшын Торбоков, г. Горно-Алтайск, 2020 г.</ref> Сууныҥ балыгы кӧлдӧрдӧ лӧ Кӧк сууда болот, чараган, јылмай, чортон, бел ле о.ӧ. === Ӧзӱмдери === Айландыра кырларын агаш бӱркеген. Тыт, мӧш, кайыҥ, терек, аспак, чиби, беле, јодро агаштар ӧзӧт<ref name="Торбоков флора">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.</ref>, суулардыҥ коолында јодро, тал, тайа, беле, ыргай, каргана, чычрана јайылган, элбек чӧл-јалаҥдарда мешке, јердиҥ јиилеги, уйкӧс, бороҥот, кызылгат, јодро. «Алтай Респубдиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер: кызыл тазыл, алтын тазыл, марал чечек<ref name="Кр книга растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref>. Сас јанында тайа, јыраа, тал, кӧгӧзин, кыйгак ӧлӧҥ. === Јери ле јолдоры === Јуртта 3 ором: Тоҥмок суулу. {| class="wikitable" | COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Ылгаскы јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире''' |- | Аймактыҥ тӧс јери [[Кӧксу-Оозы]] || 11 км |- | Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 310 км |- | [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 370 км |- | Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4000 км |- | [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 514,5 км-деҥ || 230 км |- | [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 610,8 км-деҥ || 200 км |} == Тӱӱкизи == 1860 јылдарда Арасейдеҥ кудай јаҥында расколдоҥ улам качкан, онойдо ок јаҥнаҥ качкан, јакшы јӱрӱм бедиреген, черӱнеҥ кыйышкан, каторганаҥ качкандар Сибирде, Алтайда келип токтогылап, јурттар, заимкалар, хуторлор тӧзӧгилеген. == Эл-јон == {{население|Власьево (Республика Алтай)|Столбцов=9}} == Ук-калыктары == Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 14 кижи болгон, олордыҥ 50 % орустар, 50 % алтайлар болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>. == Инфраструктуразы == Бастыра инфраструктуралык обьекттер [[Кӧксу-Оозы]]нда. == Экономиказы == Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы мал, уй, оок мал азыраары. Адару тудары. Агаш белетеери. Туризм. == Кереестер == === Тӱӱкилик === === Археологиялык === === Ар-бӱткендик === * Байлу туузы Ӱч-Сӱмер (1505)<ref name="Ойношев свод"/>; * Аржан суу (1509)<ref name="Ойношев свод"/>; * Ыйыктуныҥ боочызы, байлу (1507)<ref name="Ойношев свод"/>. Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>. == Јуруктардыҥ кӧмзӧзи == == Јарлу улузы == == Ајарулар == {{Ајарулар}} == Тайантылар == {{Тыш тайантылар}} * [http://ust-koksa-altay.ru/ Окылу сайт «Кӧксу-Оозы аймак»] {{Кӧксу-Оозы аймактыҥ јон јаткан јерлери}} [[Категория:Кӧксу-Оозы аймактыҥ јурттары]] [[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]] [[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]] 0n3x2t55ju3x091q7jx63qsvzqajy3e 0 443 48679 46611 2026-03-27T15:43:00Z Jcb 4373 48679 wikitext text/x-wiki {{ЈЈЈ+Россия |статус = Јурт |русское название = Ыны |оригинальное название = {{lang-ru|Усть-Муны}} |герб = |флаг = | изображение = | описание изображения = | lat_deg = 51 | lat_min = 43 | lat_sec = 37.11 | lon_deg = 85 | lon_min = 44 | lon_sec = 30.004 | CoordAddon = type:city(437)_region:RU | CoordScale = 20000 |страна = Россия |регион = Алтай Республика |район = Майма аймак |район в таблице = Майма аймак{{!}}Майма |вид поселения = Јурт јеезе |поселение = Ыныныҥ јурт јеезези |поселение в таблице = Ыныныҥ јурт јеезези{{!}}Ыныныҥ |внутреннее деление = |вид главы = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |вид высоты = |высота центра НП = 360<ref name="Высота н/у моря"/> |климат = орто-континентал |население = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Усть-Муны | тс }} |год переписи = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Усть-Муны | г }} |плотность = |агломерация = |национальный состав = [[орустар]] 95 %<ref name="Коряков"/> |конфессиональный состав = |часовой пояс = |телефонный код = 38841 |почтовый индекс = |почтовые индексы = |автомобильный код = |цифровой идентификатор = |цифровой идентификатор 2 = |категория в Commons = |сайт = }} '''Ыны''' ({{Lang-ru|Усть-Муны}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Майма аймак|Майма аймагында]] [[Ыныныҥ јурт јеезези]]не кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот. == Этимологиязы == Ыны {{Lang-ru|}}. == Физико-географиялык темдектери == === Географиязы === Јурт [[Туулу Алтайдыҥ]] тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде, [[Кадын]] ла [[Ыны (суу)|Ыны сууныҥ]] бириккенинде турат. Сол јанынаҥ Кадын, оҥ јанында каскак кырлар, Кадында «Ыныныҥ бозоголоры» деп чакпындалган јерлерин сууслалом спортчылар адайт. Турган јери чала кызык јер. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 360 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/35040/ust-muny.html Усть-Муны (Ыны)]</ref>. === Климады === Климады орто-континентал. Тӱштӱк аймактарга кӧрӧ климат јымжак, кыш карлу болот, јер тыҥ тоҥбойт. Кейдиҥ ортојылдык температуразы +1,0 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −49 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы +2 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 24.05/17.09, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 116, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 711 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1,7, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 9,1 (15 м/с тӱрген салкынду)<ref>Майма. Климат[https://e-lib.gasu.ru/eposobia/altai/maima/klim.html.] </ref>. === Аҥ-куштары === Тайгаларында јӱзӱн-јӱӱр аҥдар јӱрет: айу, бӧрӱ,тӱлкӱ, койон, јеекен, агас, албаа, јоонмойын, кӧрӱк, јараа, марал, аҥ, элик, булан, тооргы<ref name="Собанский звери">''Собанский Г. Г.'' Звери Алтая. — Барнаул: [б.и.], 2005.</ref>. Куштардаҥ кедери тарал, карган, ӱкӱ, кӱӱк, тейлеген, талеҥко, мӱркӱт, карчага, јелечи, мечиртке, чай, торлоо, бӧднӧ, кӱртӱк ле сымда<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.</ref>. Сууда балык кезем астаган да болзо, чараган, бел, чортон, ускуч, јылмай ла база кезик бӱдӱм балык бар. === Ӧзӱмдери === Ыныныҥ јаны јӱзӱн-јӱӱр агаштарыла, ӧзӱмиле, ӧлӧҥ-чӧбиле байлык. Бийиктей мӧш лӧ тыт туштайт, јабыстай арка-јиктерде кайыҥ, тал, чиби ле башка-башка тайа-јыраалар ӧзӧт. Јиилектӱ аркаларда уйкӧс, бороҥот, кызылгат, тайабаш, тийиҥкат туштап, ак-јалаҥдары чечектерле чоокырайат: ай-каајы ({{Lang-ru|адонис}}), айу-сырга ({{Lang-ru|водосбор}}), бастый ({{Lang-ru|василёк}}), буланат ({{Lang-ru|кипрей}}), быркырууш ({{Lang-ru|одуванчик}}) ла оноҥ до ӧскӧ чечектер, ӧлӧҥдӧр лӧ тазылдар бар. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер ол: кызыл тазыл, марал, алтын тазыл, арчын<ref name="Кр книга растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref>. === Јери ле јолдоры === Јуртта 19 ором: Јажыл ӱчтолык деп кош ором, Каданныҥ, Вишнялу, Кайыҥду, Кӱнбадыш ла о.ӧ. {| class="wikitable" | COLSPAN="2" ALIGN="center" | '''Ыны јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире''' |- | Администрациялык тӧс јер [[Ыны]]|| 0 км |- | Аймактыҥ тӧс јери [[Майма]] || 48 км |- | Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 53 км |- | [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 140 км |- | Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] ||3900 км |- | [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 484,5 км-деҥ ||0 км |} == Тӱӱкизи == Јурт 1876 баштапкы катап ады чыккан. Совет ӧйдӧ Кӧл-Јик јуртла кожо [[Ман-Јӱрек|Ман-Јӱректиҥ]] јуртсоведине кирген. 1973 јылда бу јуртсоветтеҥ айрылган, алдынаҥ бойы јурт деп адаткан, 1999 јылда [[Кӧл-Јик]] ойто ло Ман-Јӱректиҥ јурт јеезезине кожылган. == Эл-јон == {{ Эл-јонныҥ тоозы | Усть-Муны| Столбцов=10}} == Ук-калыктары == Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 408 кижи болгон, олордыҥ 95 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>. == Инфраструктуразы == <div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;"> * јурт јеезениҥ администрациязы; * орто ӱредӱлӱ школ; * балдардыҥ туразы; * јурттыҥ клубы; * библиотека; * эмчилик; * стадион; * почта; * пекарня; * пилорама; * турбаза. </div> == Экономиказы == Јуртта јаан ээлем јок. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Мал азыраары. Адару тудары. Маала ӧскӱрери. Туризм. == Кереестер == === Тӱӱкилик === * Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда корогон јуучылдарга обелиск (1975 јылда тургузылган, пер. Школьный,2, Ыныныҥ орто ӱредӱлӱ школыныҥ јанында)<ref name="Памятники">{{Cite web |title=Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348 |url=https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109173456/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archivedate=1610213696 |deadlink=yes |accessdate=1610031660 }}</ref><ref name="Памятники список">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210509164006/http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archivedate=1620578406 |deadlink=yes |accessdate=1603986396 }}</ref>; * Социштиҥ геройы А. М. Кошурниковко кереес (1974 јылда тургузылган, Кошурниковтыҥ оромы, 72А)<ref name="Памятники"/><ref name="Памятники список"/>. === Археологиялык === * Јебрен јурт болгон јер (106)<ref name="Ойношев свод"/>. === Ар-бӱткендик === * Бабырган кыр (39)<ref name="Ойношев свод"/>; * [[Аржан (суу)|Аржан суу]] (47)<ref name="Ойношев свод"/>. Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>. == Јуруктардыҥ кӧмзӧзи == <gallery perrow=6 widths="200px" heights="170px"> Устье реки Муны село Усть-Муны Республика Алтай.jpg| Ыны. [[Ыны (суу)|Ыны сууныҥ]] оозы </gallery> == Јарлу улузы == == Ајарулар == {{Ајарулар}} == Тайантылар == {{Тыш тайантылар}} {{Майма аймактыҥ јон јаткан јерлери}} [[Категория:Майма аймактыҥ јурттары]] [[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]] [[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]] 11tnkokt8bsodc3ee4rfebadmzund15 0 445 48680 47347 2026-03-27T15:43:27Z Jcb 4373 48680 wikitext text/x-wiki {{ЈЈЈ+Россия |статус = Јурт |русское название = Ыныргы |оригинальное название = {{lang-ru|}} Ынырга |герб = |флаг = | изображение = | описание изображения = Ыныргы јурт | lat_deg = 51 | lat_min = 49 | lat_sec = 39.392 | lon_deg = 86 | lon_min = 47 | lon_sec = 40.39 | CoordAddon = type:city(478)_region:RU | CoordScale = 20000 |размер карты региона = |размер карты района = |регион = Алтай Республика |регион в таблице = Алтай Республика |район = Чоо аймак |район в таблице = Чоо аймак{{!}}Чоо |вид поселения = Јурт јеезе | поселение = Ыныргыныҥ јурт јеезези | поселение в таблице = Ыныргыныҥ јурт јеезези {{!}}Ыныргыныҥ |внутреннее деление = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |высота центра НП = 448<ref name="Высота н/у моря"/> |климат = орто-континентал | население = {{Эл-јонныҥ тоозы|Ынырга (село) |тс}} | год переписи = {{Эл-јонныҥ тоозы|Ынырга (село) |г}} |плотность = |агломерация = |национальный состав = [[орустар]] 82 % (2002)<ref name="Коряков"/> |конфессиональный состав = |этнохороним = |почтовый индекс = |почтовые индексы = |телефонный код = 38841 |цифровой идентификатор = |цифровой идентификатор 2 = |цифровой идентификатор 3 = |категория в Commons = |сайт = }} '''Ыныргы''' ({{Lang-ru|Ынырга}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика]]ныҥ [[Чоо аймак|Чоо аймагында]] [[Ыныргыныҥ јурт јеезези]]не кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот. == Этимологиязы == Ыныргы {{Lang-ru|}}. == Физико-географиялык темдектери == === Географиязы === Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тӱндӱк келтейинде, Кара-Суу боочынаҥ ырак јок, Чаптыган тайганыҥ эдегинде, [[Сары-Кӧкши (суу)|Сары-Кӧкши суу]] ла [[Ыныргы (суу)|Ыныргыныҥ суузы]] бириккенинде турат. Айландыра тайгаларын койу кара агаш бӱркеген. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 448 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/35075/ynyrga.html Ынырга]</ref>. === Климады === Климады орто-континентал. Кыска, серӱӱн ле чыкту јай, кыш узун, јаан карлу, кӱрттерлӱ. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,5 °С, эҥ изӱ кӱнде +36 °С, эҥ соок кӱнде −55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы ла калганчы соок тӱшкен кӱндер 05.06/08.09, соок јок кӱндердиҥ тоозы 94, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 836 мм, салкынныҥ тӱргени 1,3 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 10,3 (тӱргени 15 м/с тыҥ). === Аҥ-куштары === Аба-јыштыҥ тайгалары аҥ-кужыла байлык: айу, бӧрӱ, јеекен, шӱлӱзин, тӱлкӱ, бу казыр аҥдар болзо, туйгакту аҥдардаҥ булан, марал, элик, тооргы, аҥ, ак-кийик. Олордоҥ тооргы ла ак-кийик Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине кирген. Оок аҥдардаҥ мында сарас, койон, јоонмойын, сыгырган, јараа, суузар, камду ла о.ӧ. јӱрет<ref name="Торбоков Растения">{{книга |автор=Токшын Торбоков |часть = |ссылка часть = |заглавие=Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный = |издание = |место= Горно-Алтайск |издательство=АУ РА Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу» |год=2020|том = |страницы = |столбцы = |страниц = |серия = |isbn = }}</ref>. Куштар: чай, кӱртӱк, бӧднӧ, кӱӱк, тарал, томуртка, кускун, каргаа, саҥыскан, кызылтӧш, кӧктийек, кӱӱле, талеҥко. Сууларда јӱрген балыктар: чараган, јылмай, ӱч-кӧс, чортон, ала-бука, сӧлӧм<ref>{{книга |автор=Торбоков Т. |заглавие=Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая |место=г. Горно-Алтайск |(издательство)|АУ РА Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу»]] |год=2020 }}</ref>. === Ӧзӱмдери === Тайга, кырлары туйук кара агашла туй ӧзӱп калган, мӧш, чиби, кайыҥ, јойгон, аспак агаштар ӧзӧт. Суујакалай тал, чиби, јодро, беле, толоно, каргана, чычыргана<ref name="Торбоков Растения">{{книга |автор=Токшын Торбоков |часть = |ссылка часть = |заглавие=Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный = |издание = |место= Горно-Алтайск |издательство=АУ РА Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу» |год=2020|том = |страницы = |столбцы = |страниц = |серия = |isbn = }}</ref>. Тайганыҥ аш-тузы кижиге тузалу. Эрте јаста калба ла кӧжнӧ ӧзӱп, витаминдерле јеткилдейт. Јайыла мешке, јиилек: уй-кӧс, тожла, јерјиилек, койјиилек, торбос, карагат, кызылгат, тийиҥгат, тайа деп једим, кӱскиде дезе мӧштиҥ кузугы тынар-тындуларды азырап, кышка азык болот. Мында эндемик ӧлӧҥдӧр, Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине кирген ӧзӱмдер бар: кызыл тазыл, јыдунак, алтын тазыл<ref name="Кр книга растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref>. === Јери ле јолдоры === Јуртта 9 ором: Кӱнчыгыш кош ором, Кӱнет кош ором, Тӱштӱк кош ором, Заводту, Тихоновскийдиҥ, Тӧс, Садту, Амыр-энчӱниҥ, Јараттай. «[[Улалу]] — [[Артыбаш]]» деп јолдо турат. {| class="wikitable" | COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Ыныргы јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире''' |- | Администрациялык тӧс јер [[Ыныргы]]|| 0 км |- | Аймактыҥ тӧс јери [[Чоо]] || 36 км |- | Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 100 км |- | [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 200 км |- | Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 3800 км |- | [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 435,7 км-деҥ ([[Майма]]) || 110 км |} == Тӱӱкизи == Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн<ref name="население_1989_и_2002">{{книга|автор=Макошева А. А., Макошев А. П., Апенышева И. Н.|часть=Приложение 2: Список населенных пунктов Республики Алтай по переписям 1989 и 2002 гг.|заглавие=Население Республики Алтай (системно-структурный анализ)|место=Горно-Алтайск|ссылка=http://e-lib.gasu.ru/eposobia/makoshev/|издательство=ГУ книжное издательство „Юч-Сюмер-Белуха“ Республики Алтай|год=2007|ссылка часть=http://e-lib.gasu.ru/eposobia/makoshev/R_32.html}} ([http://e-lib.gasu.ru/ Электронная библиотека Горно-Алтайского государственного университета])</ref>. Л. П. Потаповтыҥ бичигениле, тубалар 19 чактыҥ 80-чи јылдарында [[Улалу]]да, [[Сайдыс]]та, [[Чамал]]да, [[Ыныргы]]да, [[Учак-Ыжы (суу)|Учак-Ыжы сууны]] јакалай јуртаган. Бу улус Южский (Јӱсский) волостьтоҥ таркаган. Кӧп тоолу сӧӧк комдоштор [[Кебезен]], Ыныргы, [[Паспауул]], [[Чопош]], [[Ыжы]], Кӱзе, [[Толоон]] јурттарда јаткан, ого коштой [[Алтын Кӧл]]ди јараттай<ref name="Сайт «Чойский район»">{{Cite web |title=Сайт «Чойский район». Традиции и обряды. |url=http://xn----8sbwdbcc3abhth9e.xn--p1ai/index.php/korennye-malochislennye-narody/traditsii-i-obryady |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220107133750/http://xn----8sbwdbcc3abhth9e.xn--p1ai/index.php/korennye-malochislennye-narody/traditsii-i-obryady |archivedate=1641562670 |deadlink=yes |accessdate=1641841199 }}</ref>. == Эл-јон == {{Эл-јонныҥ тоозы| Ынырга (село) |Столбцов=16}} == Ук-калыктары == Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 531 кижи болгон, олордыҥ 82 % [[орустар]] ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>. Окылу тил: орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/ Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>. == Инфраструктуразы == <div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;"> * јурт јеезениҥ администрациязы; * орто ӱредӱлӱ школ; * балдардыҥ туразы «Кӱничек»; * эмчилик; * культураныҥ байзыҥы; * библиотека; * стадион; * конор тура; * ашкана; * магазин; * пилорама. </div> == Экономиказы == Таҥынаҥ ээлемдер. Агаш белетеери. Туризм. == Кереестер == === Тӱӱкилик === * Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга кереес (1323), (Амыр-энчӱниҥ оромы,13А)<ref name="Памятники">{{Cite web |title=Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348 |url=https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109173456/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archivedate=1610213696 |deadlink=yes |accessdate=1610036067 }}</ref><ref name="Памятники список">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210509164006/http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archivedate=1620578406 |deadlink=yes |accessdate=1605364542 }}</ref>. === Археологиялык === * Орой палеолитте јебрен јурт (1334)<ref name="Ойношев свод"/>; * Јебрен стоянка (1335), 1,2 км Ыныргыныҥ јанында<ref name="Ойношев свод"/>. === Ар-бӱткендик === * Чаптыган туу (1316).<ref name="Ойношев свод"/>; * [[Тоҥбок суу]] (1317)<ref name="Ойношев свод"/>. Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>. == Јарлу улузы == * [[Бахмутов, Владимир Григорьевич|Бахмутов В. Г.]] (1949—2013) — бичиичи, прозаик, публицист. Арасейдиҥ бичиичилер Биригӱзиниҥ турчызы (2001), «Писатель года» деп Национал Литературалык сыйдыҥ финалистти. == Ајарулар == {{Ајарулар}} == Тайантылар == {{Тыш тайантылар}} {{Чоо аймактыҥ јон јаткан јерлери}} [[Категория:Чоо аймактыҥ јурттары]] [[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]] [[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]] pamblo9q2get46rxuli6rpg4hcsw0l6 0 447 48683 46613 2026-03-27T16:17:26Z Jcb 4373 48683 wikitext text/x-wiki {{ЈЈЈ+Россия |статус = Јурт |русское название = Эликманар |оригинальное название = {{lang-ru|}} Элекмонар |герб = |флаг = | изображение = Elekmonar and the bridge over the Elekmonar River.jpg | описание изображения = Эликманар |lat_dir= N |lat_deg= 51|lat_min=27 |lat_sec= 32 |lon_dir= E |lon_deg= 85|lon_min= 59|lon_sec= 16 |CoordAddon = type:city(307)_region:RU |CoordScale = |размер карты региона = |размер карты района = |регион = Алтай Республика |регион в таблице = Алтай Республика |район = Чамал аймак |район в таблице = Чамал аймак{{!}}Чамал |вид поселения = Јурт јеезе | поселение = Эликманардыҥ јурт јеезези | поселение в таблице = Эликманардыҥ јурт јеезези {{!}}Эликманардыҥ |внутреннее деление = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |высота центра НП = 433—475<ref name="Высота н/у моря"/> |климат = орто-континентал | население = {{Эл-јонныҥ тоозы| Элекмонар |тс}} | год переписи = {{Эл-јонныҥ тоозы| Элекмонар |г}} |плотность = |агломерация = |национальный состав = [[орустар]] 82 % (2002)<ref name="Коряков"/> |конфессиональный состав = |этнохороним = |почтовый индекс = |почтовые индексы = |телефонный код = 38841 |цифровой идентификатор = |цифровой идентификатор 2 = |цифровой идентификатор 3 = |категория в Commons = |сайт = }} '''Эликманар''' ({{Lang-ru|Элекмонар}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Чамал аймак|Чамал аймагында]] [[Эликманардыҥ јурт јеезези]]не кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот. == Этимологиязы == Эликманар — элик ол јерлик аҥ, ман ол чеден, {{Lang-ru|посторожит, охранит косуль}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы = |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>. == Физико-географиялык темдектери == === Географиязы === Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тӱндӱк-кӱнчыгыш келтейинде, [[Иолго (суу)|Иолго]] ло [[Кадын|Кадынныҥ]] бириккенинде турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 433<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/79509/elekmonar.html Элекмонар (Эликманар)]</ref>—475<ref>{{Cite web |title=Элекмонар (Эликманар) |url=https://foto-planeta.com/np/46245/elekmonar.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211221195943/https://foto-planeta.com/np/46245/elekmonar.html |archivedate=1640116783 |deadlink=yes |accessdate=1640116780 }}</ref> метрге бийик. === Климады === Климады орто-континентал. Тӱштӱк аймактардыҥ јерлерине кӧрӧ мында јымжак климат. Кыш бу јерлерде јымжак, карлу, тыҥ сооктор јок болот. Ортојылдык температура +3,0 °С градус кире болот, кейдиҥ чыгы 66,1 %, ортојылдык кеми 855 мм. Салкынныҥ ортојылдык тӱргени 2,4 м/с. 15 м/с тӱрген салкынду кӱндер 6,3. Јай тыҥ ла изӱ эмес, ортоайлык температура +30 °С јетпейт, эҥ ле изӱ кӱн +34 °С, эҥ ле соок кӱнде −40 °С. Соокторлу кӱндер 18.05/27.07. Соок јок кӱндер 131. Јердиҥ ортојылдык температуразы 3 °С. === Аҥ-куштары === Аймактыҥ тайгалары аҥдык: айу, бӧрӱ, какай, јеекен, булан, элик, марал, тооргы<ref>Красная книга Республики Алтай: животные / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref>, оок аҥдардаҥ койон, јараа, киш, јоонмойын, агас, ӧркӧ, сарас, тарбаган, кӧрӱк, агас, сууларда камду, кумдус. Ак-кийик, тооргы ла камду Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген. Кушка да аба-јыш бай: кӱртӱк, чай, сымда, бӧднӧ, мечиртке, ӱкӱ, каргаа, саҥыскан, кӱӱк, барынтычы куштардаҥ ылаачын, шоҥкор, кускун, карчага бар<ref name="Торбоков Растения">{{книга |автор=Токшын Торбоков |часть = |ссылка часть = |заглавие=Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный = |издание = |место= Горно-Алтайск |издательство=АУ РА Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу» |год=2020|том = |страницы = |столбцы = |страниц = |серия = |isbn = }}</ref>. === Ӧзӱмдери === Туулары койу агашла бӱркелген, ӧзӱмдери ӧҥжик ле байлык. Аспак, кайыҥ, тал, јойгон, беле, толоно, мӧш, чиби, карагай ӧзӧт. Чамал ичиниҥ ӧзӱмдери ӧҥжик, койу, јӱзӱн-јӱӱр бӱдӱмдӱ. Кыр бӱркеген агаштары мӧш, тыт, карагай, чиби, јойгон, кайыҥ, аспак, јодро ло јулукту агаштардаҥ алама, груша, слива ӧзӧт<ref name="Торбоков флора">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.</ref>. Јайгыда мешке, кӧжнӧ, јӱзӱн-јӱӱр јиилектер, кузук толо ӧзӧт. Ӧлӧҥ, чечектер, тайалар, кӱске јетире кӧс сӱӱндирип јайылат: каргана, тал, толоно, арчын, балан, ийт-тумчук, бороҥот, табылгы, адарткы, бастый, буланат, јеҥес, јоҥјолой, јаргак ӧлӧҥ, јыдунак, јыоан чечек, ийт-таман, јыракы-ӧлӧҥ, ийт-тырмак, калаш-чечек, кыйгак ӧлӧҥ, кӧгӧзин, кылганак, кымыскайак, кулун-чечек, кулузын. Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер алтын тазыл ла кызыл тазыл<ref name="Кр книга растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref>. === Јери ле јолдоры === Јуртта 24 ором: бульвар Удачный, Олјондо, Кадын, Мӧттӱ, Солоҥы, Тоҥмокту, Садту, Сакылованыҥ, Јиилектӱ, Јииттердиҥ, Јалаҥду, Кӱнчыгыш, Советский ле о.ӧ. Јурт Чамалдыҥ трагында турат. {| class="wikitable" | COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Эликманар јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире''' |- | Администрациялык тӧс јер [[Эликманар]]|| 0 км |- | Аймактыҥ тӧс јери [[Чамал]] || 6,7 км |- | Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 90 км |- | [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 180 км |- | Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 3800 км |- | [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 495 км-деҥ || 36 км |} == Тӱӱкизи == Јурт 1826 јылда тӧзӧлгӧн. Чамал ичинде орус миссионерлер алтай улусты креске тӱжӱрип, православный кудай јаҥына кийдирип, школдор ачып, јурттар тӧзӧп турган ӧй. 1922 јылда Алтайда 24 волостьты бириктирип, 9 аймак эткен. Эликманар јурт [[Чамал аймак]]ка кирген<ref name="Чамал аймак, рекреация">[https://otherreferats.allbest.ru/sport/00786610_0.html Рекреационное освоение Чемала]</ref>. == Эл-јон == {{Эл-јонныҥ тоозы| Элекмонар |Столбцов=18}} == Ук-калыктары == Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1567 кижи болгон, олордыҥ 82 % [[орустар]] ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>. Окылу тил: орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/ Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>. == Инфраструктуразы == <div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;"> * јурт јеезениҥ администрациязы; * орто-ӱредӱлӱ школ; * библиотека; * культура байзыҥы; * эмчилик; * стадион; * почта; * ашкана — 4; * конор тура — 5; * турбаза — 5; * СТО, АЗС. </div> == Экономиказы == Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Мал азыраары. Туризм. == Кереестер == === Тӱӱкилик === * Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга кереес (553).(1968 г., ул. Советская, 42а)<ref name="Памятники">{{Cite web |title=Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348 |url=https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109173456/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archivedate=1610213696 |deadlink=yes |accessdate=1610035516 }}</ref><ref name="Памятники список">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210509164006/http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archivedate=1620578406 |deadlink=yes |accessdate=1605379563 }}</ref> === Археологиялык === * Јебрен корум (703)<ref name="Ойношев свод"/>; * Мӧҥкӱсалгыш (489, 504, 505, 720, 721, 722)<ref name="Ойношев свод"/>; * Јебрен јурт (поселение) (455, 702)<ref name="Ойношев свод"/>. === Ар-бӱткендик === * Байлу туу ()<ref name="Ойношев свод"/>; * [[Тоҥбок суу]] ()<ref name="Ойношев свод"/>. Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>. == Јуруктардыҥ кӧмзӧзи == <gallery class="center" perrow=6 widths="150px" heights="120px"> Elekmonar.jpg|Эликманар. Bridge over the Elekmonar River.jpg |[[Эликманар (суу)|Эликманар суу]] кечире кӱр View on Elekmonar from the bus window.jpg |Кӧӧлик јол Elekmonar DragonTeeth 0570.jpg |Илмектӱ кӱр ле «Јутпаныҥ тижи» (зуб дракона) </gallery> == Јарлу улузы == * [[Суразаков, Борис Владимирович|Суразаков Б. В.]] (1950 јылда Эликманар јуртта чыккан) — алтай јурукчы, альпинист, 1977 јылда Новоалтайскта художественный училище божоткон, оныҥ јуруктары кӧп тоолу кӧрӱлерде туружып, кезиги Том-Тураныҥ, Новосибирскте Н. К. Рерихтиҥ музеи ле краевед музейде, ого коштой таҥынаҥ улустыҥ коллекцияларында бар. Аскатта јуртайт<ref name=" Сайт газеты «Листок»">[https://proza.ru/2014/01/15/464 Сайт газеты «Листок». 100 самых известных людей Чемальского района]</ref>. * [[Тарбанакова,Светлана Николаевна|Тарбанакова С. Н.]] (13.05.1947) — театровед, искуствоведениениҥ кандидады, ГИТИС-тиҥ аспирантуразын божоткон (1980), Кӧп тоолу кайралдарлу<ref>Тарбанакова С. Н.[https://www.zvezdaaltaya.ru/2017/06/svetlana-tarbanakova-zhizn-otdannaya/]</ref>. == Ајарулар == {{Ајарулар}} == Тайантылар == {{Тыш тайантылар}} {{Чамал аймактыҥ јон јаткан јерлери}} [[Категория:Чамал аймактыҥ јурттары]] [[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]] [[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]] leamh9156l9kt2jxcv25eyygsfeua0i 0 449 48684 36095 2026-03-27T16:17:51Z Jcb 4373 48684 wikitext text/x-wiki {{ЈЈЈ+Россия |статус = Јурт |русское название = Эрмендӱ |оригинальное название = {{lang-ru|Дубровка}} |герб = |флаг = | изображение = | описание изображения = |lat_deg = 51 |lat_min = 55 |lat_sec = 34.77 |lon_deg = 85 |lon_min = 50 |lon_sec = 20.709 |CoordAddon = type:city(400)_region:RU |CoordScale = 20000 |страна = Россия |регион = Алтай Республика |район = Майма аймак |район в таблице = Майма аймак{{!}}Майма |вид поселения = Јурт јеезе |поселение = Майманыҥ јурт јеезези |поселение в таблице = Майманыҥ јурт јеезези{{!}}Майманыҥ |внутреннее деление = |вид главы = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |вид высоты = |высота центра НП = 255<ref name="Высота н/у моря"/> |климат = орто-континентал |население = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Дубровка (Республика Алтай) | тс }} |год переписи = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Дубровка (Республика Алтай) | г }} |плотность = |агломерация = |национальный состав = [[орустар]] 90 %<ref name="Коряков"/> |конфессиональный состав = |часовой пояс = |телефонный код = 38841 |почтовый индекс = |почтовые индексы = |автомобильный код = |цифровой идентификатор = |цифровой идентификатор 2 = |категория в Commons = |сайт = }} '''Эрмендӱ''' ({{Lang-ru|Дубровка}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Майма аймак|Майма аймагында]] [[Майманыҥ јурт јеезези]]не кирет. == Этимологиязы == Эрмендӱ {{Lang-ru|}}. == Физико-географиялык темдектери == === Географиязы === Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде, [[Кадын|Кадынныҥ]] оҥ јарадында, [[Чуйдыҥ трагы]]нда турат. Јердиҥ бийиги талайдыҥ кемјӱзинеҥ (тӱштӱк аймактарга кӧрӧ) чик јок јабыс, кырлар да чала јабызк болуп, кайыр да болзо, баштары болчокзымак. Сол јанында кайыр кырлар, тӱндӱк келтейи агаштарла бӱркелген, јойгон, мӧш, чиби, тыт, кайыҥ, аспак, чиби ле беле, јодро ло тал агаш ӧзӧт. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 255 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/5097/mayma.html Майма]</ref>. === Климады === Климады орто-континентал. Тӱштӱк аймактарга кӧрӧ климат јымжак, кыш карлу болот, јер тыҥ тоҥбойт. Кейдиҥ ортојылдык температуразы +1,0 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −49 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы +2 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 24.05/17.09, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 116, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 711 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1,7, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 9,1 (15 м/с тӱрген салкынду)<ref>Майма. Климат[https://e-lib.gasu.ru/eposobia/altai/maima/klim.html.] </ref>. === Аҥ-куштары === Тайгаларында јӱзӱн-јӱӱр аҥдар јӱрет: айу, бӧрӱ,тӱлкӱ, койон, јеекен, агас, албаа, јоонмойын, кӧрӱк, јараа, марал, аҥ, элик, булан, тооргы<ref name="Собанский звери">''Собанский Г. Г.'' Звери Алтая. — Барнаул: [б.и.], 2005.</ref>. Куштардаҥ кедери тарал, каргаа, ӱкӱ, кӱӱк, тейлеген, талеҥко, мӱркӱт, карчага, јелечи, мечиртке, чай, торлоо, бӧднӧ, кӱртӱк. Алтай Республиканыҥ кызыл бичигине кирген куштар: ала ылаачын, ӱкӱ, шоҥкор, боро ылаачын<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.</ref>. Сууда балык кезем астаган да болзо, чараган, бел, чортон, ускуч, јылмай ла база кезик бӱдӱм балык бар. === Ӧзӱмдери === Айландыра ӧскӧн агаштардыҥ кӧп нургуны карагай, јойгон агаш. Суујакалай чиби, тал, каргана, кайыҥ агаштар ӧзӧт, бийиктей тытла кожо мӧш ӧзӧт<ref name="Торбоков флора">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.</ref>. Тайга -тажы јиилектӱ, бороҥот, уйкӧс, тийиҥкат, кызылгат, тайабаш, калба, кӧжнӧ дӧ кӧп ӧзӧт<ref name="Торбоков флора"/>. Чыкту ла кӧлӧткӧлӧй јерде ӧлӧҥ бийик болуп ӧзӧт, комургай, кулузын, кылбыш, башка-башка чечектер: буланат, балузын, быркырууш, саргай, кандык, кӱӱктаман, кӱнкајы ла о.ӧ. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер кӧп, олордыҥ тоозында: арчын, алтын тазыл, марал чечек, кызыл тазыл ла о.ӧ.<ref name="Кр книга растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref>. === Јери ле јолдоры === Јуртта 14 ором: Кырда кош ором, Кадынныҥ кош оромы, Агашту кош ором, Јакалай кош ором, Сибирдиҥ, Трактыҥ, Тӧс, Чуйдыҥ, Школдыҥ, Меесте кош ором, Хутор деп кош ором, Чаҥкырлу-оошкы, Сафроновтыҥ, Садту. {| class="wikitable" | COLSPAN="2" ALIGN="center" | '''Эрмендӱ јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире''' |- | Администрациялык тӧс јер [[Майма]]|| 11 км |- | Аймактыҥ тӧс јери [[Майма]] || 11 км |- | Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 9,5 км |- | [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 94 км |- | Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] ||3800 км |- | [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 449,7 км-деҥ ||0 км |} == Тӱӱкизи == Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. Аймактыҥ кӧп јурттары Алтайский миссия келип, тургун алтайларды креске тӱжӱрип, кудайдыҥ православный јаҥына кийдирип, туралар, јолдор тудуп, серкпелер ачып, церковно-приходской школдор ачып, ӱредӱ берип турган ӧйдӧ тӧзӧлгӧн. Совет ӧйдӧ бу јуртта хмель ӧскӱрер јаан ээлем болгон. == Эл-јон == {{ Эл-јонныҥ тоозы | Дубровка (Республика Алтай)| Столбцов=10}} == Ук-калыктары == Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 424 кижи болгон, олордыҥ 90 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>. == Инфраструктуразы == <div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;"> * орто ӱредӱлӱ школ; * балдардыҥ сады; * јурттыҥ клубы; * библиотека; * стадион; * почта; * магазин; * турбаза. </div> == Экономиказы == Јуртта јаан ээлем јок. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Мал азыраары. Маала салары. Туризм. == Кереестер == === Ар-бӱткендик === * Бабырган байлу туу (39)<ref name="Ойношев свод"/>; * [[Аржан (суу)|Аржан суу]] (47)<ref name="Ойношев свод"/>. Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>. == Јуруктардыҥ кӧмзӧзи == == Јарлу улузы == == Ајарулар == {{Ајарулар}} == Тайантылар == {{Тыш тайантылар}} {{Майма аймактыҥ јон јаткан јерлери}} [[Категория:Майма аймактыҥ јурттары]] [[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]] [[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]] rkmlfhi4ggl56ioywenlx0cnjanpujc 0 450 48686 36198 2026-03-27T16:22:07Z Jcb 4373 48686 wikitext text/x-wiki {{ЈЈЈ+Россия |статус = Јурт |русское название = Эски Кебезен |оригинальное название = {{lang-ru| Старый Кебезень}} |герб = |флаг = | изображение = | описание изображения = |lat_deg = 51.913140 |lon_deg = 87.125534 | CoordAddon = type:city(5400)_region:RU | CoordScale = |страна = Россия |регион = Алтай Республика |район = Турачак аймак |район в таблице = Турачак аймак{{!}}Турачак |вид поселения = Јурт јеезе |поселение = Кебезенниҥ јурт јеезези |поселение в таблице = Кебезенниҥ јурт јеезези{{!}}Кебезенниҥ |внутреннее деление = |вид главы = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |вид высоты = |высота центра НП = 466<ref name="Высота н/у моря"/> |климат = орто-континентал |население = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Старый Кебезень| тс }} |год переписи = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Старый Кебезень | г }} |плотность = |агломерация = |национальный состав = [[тубалар]] 66 % (2002)<ref name="Коряков"/> |конфессиональный состав = |часовой пояс = |телефонный код = 38843 |почтовый индекс = 649152 |почтовые индексы = |автомобильный код = |цифровой идентификатор = |цифровой идентификатор 2 = |категория в Commons = |сайт = }} '''Эски Кебезен''' ({{Lang-ru|Старый Кебезень}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Турачак аймак|Турачак аймагында]] [[Кебезенниҥ јурт јеезези]]не кирет. == Этимологиязы == Эски Кебезен {{Lang-ru|старая лодка}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы = |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>. Озогы, баштапкы, кеме чалкандулап кеве эски {{Lang-ru|старый}}, кеве {{Lang-ru|лодка}}<ref name="Топонимика"/>. == Физико-географиялык темдектери == === Географиязы === Јурт [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] тӱндӱк келтейинде, Аба-Јыштыҥ ортозында турат. Айландыра турган кырларыныҥ эҥ бийиги 1000 метр талайдыҥ кемјӱзинеҥ. Пеже, Ӱч-Сӱӱри, Спырна деп туулар айландыра турат. Кебезен јурттаҥ 1 км јанында, [[Ӧӧн (суу)|Ӧӧн]] сууга јетре 1,5 км. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 466 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/79511/staryy-kebezen.html Старый Кебезень (Эски Кебезен)]</ref>. === Климады === Климады орто-континентал. Кейдиҥ ортојылдык температуразы Јайгыда тайгада серӱӱн ле чыкту кей, јердиҥ ажыныҥ јакшы тӱжӱми улуска тузалу. Калба, орляк, јӱзӱн-јӱӱр јиилектер, эм ӧлӧҥдӧр, мешкелер јууп садуга улус апарат. Кышкыда јаан кар тӱжет, салкын бийик кӱрттер шуурып, јолдор јаантайын ла туйукталат. Узун соок кыш ла серӱӱн јай. Кейдиҥ ортојылдык температуразы 4,3 °С, јылуныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, сооктыҥ эҥ ле тыҥы −55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы сооктор 05.06./08.09, сооктор јок кӱндер бир јылга 94, јут-чыктыҥ кеми јыл туркунына 826 мм, ортојылдык салкынныҥ кеми 1,3 м/с, 15 м/с тыҥ салкын бир јылда 10,3 кӱн. Кардыҥ, кӱрттиҥ тереҥи кышкыда 1,5-2 метрдеҥ ажыра болот кезик јерлерде. === Аҥ-куштары === Аба-Јыш (орустап черневая тайга) кара туйук агаштарлу, јерлери аазый сӱреен аҥдык болгон дежет. Ондо јаткан улус улай аҥдайтан болгон. Айу, бӧрӱ, јеекен, какай, тӱлкӱ кӧп болгон. ООк то аҥдар кӧп болгон эмей: койон, агас, албаа, киш, суузар, калазак, сыгырган, тийиҥ, кӧрӱк ле о.ӧ.<ref name="Кучин флора и фауна">''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001.</ref>. Калганчы ӧйдӧ аҥ-куш астап, экология коомойтыганыла, улустыҥ кӧптӧгӧниле колбулу айалга боло берген. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген аҥдар ол- тооргы, маны, ак-кийик, сууныҥ камдузы, олордыҥ тоозы кезем астаган<ref name="Кр книга животные РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref>. Оок куштар ол каргаа, саҥыскан, тарал, кӧктийек, кӱӱк, кас, турна, бӧднӧ, чай, кӱртӱк, томыртка. Куштардаҥ: кӱртӱк, чай, сымда, мечиртке, ӱкӱ, тарал. === Ӧзӱмдери === Тайгаларында кӧп сабада кара ийне бӱрлӱ агаш ӧзӧт, мӧш, јойгон, чиби, карагай, тыт, кӧп тоолу башка-башка бӱдӱмдӱ јыра-тайалар, ойык јабыстай јерлерде ле чала састалган тегериктерде база јыралар, тал, беле, чычрана, каргана, ӧзӧт<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>. Ого коштой јӱзӱн-јӱӱр јиилектер: уй кӧс, бороҥот, јер-јиилек, тийиҥкат, тожла, кайыҥкат, торбос ({{lang-ru|клюква}}), тайа ({{lang-ru|жимолость}}), кызылкат, кӧк-кат ({{lang-ru|голубика}}), кара агаш-јиилек ({{lang-ru|ежевика}}), кара-кат, эмезе кара торбос ({{lang-ru|черника}}), ийт-тумчук ({{lang-ru|шиповник}}), ого коштой кӧжнӧ, калба. Јайдыҥ ӧйинде јылу, чыкту кейге толтыра ла чечектер ӧзӱп, чечектеп, бвжып ӱрендерин чачат: балузын, јыракы-ӧлӧҥ, јыдунак ({{lang-ru|душица}}), калаш-чечек ({{lang-ru| первоцвет}}), ийт-тырмак. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» киргендери: алтын тазыл, кызыл тазыл, сыгын-от, марал-чечек ле о.ӧ. === Јери ле јолдоры === Јуртта 4 ором: Агашту, Мӧштӱ, Јаҥы, Тӧс. Јурттаҥ 1 км јерде регионал учурлу кӧӧлик [[Улалу]] — [[Артыбаш]] ([[Алтын Кӧл]]) деп јол ӧдӧт, темдеги 84К-11 «[[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] — [[Турачак]] — [[Јар-Айыл]]»<ref>[https://docs.cntd.ru/document/446686598Постановление Правительства Республики Алтай от 12.04.2018 N 107 «Об утверждении Перечня автомобильных дорог общего пользования регионального значения Республики Алтай и признании утратившими силу некоторых постановлений Правительства Республики Алтай»] </ref>. {| class="wikitable" | COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Эски Кебезен јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире''' |- | Администрациялык тӧс јер [[Кебезен]]|| 2 км |- | Аймактыҥ тӧс јери [[Турачак]] || 50 км |- | Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 140 км |- | [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 230 км |- | Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4000 км |- | [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 435,7 км-деҥ ([[Майма]]) ||150 км |} == Тӱӱкизи == 1852 јылда јурт тӧзӧлгӧн. В. В. Радлов миссияга 1861 јылда кӱӱк айдыҥ 22-чи кӱнинде келип јӱреле, бичиген: <blockquote>«Миссионерский центр у Кебизена открылся в 1851 г., его задача — действовать среди живущих к северу и западу от Телецкого озера черневых татар».</blockquote> Јурт 1952 јылда тӧзӧлгӧн. [[Кебезен]]де агашпрохоз ачыларда, агашты Јаш-Тура јаар Ӧӧн суула агызар ({{lang-ru|сплавное хозяйство}}) иш башталган. Кӧп ишчилер керек болгон учун, Бастыра Алтайдаҥ, кодхоз-совхозтордоҥ улус алдыртып иштеткен. 60 јылдарда кебезен јурт элбеп јаанаган. Кебезенде агашсплавта иштеген улустыҥ кӧп тӱӱкилик кожоҥдоры арткан. 1852 јылда јаҥы креске тӱшкен тубаларга миссия тура тударга, адару азыраарга болушкан. XIX чактыҥ 80-чи јылдарында Кебезенде кӧп сабазы тубалар болгон. Олор бойлорын «Јыш-кижи» дежетен ({{lang-ru|«лесной человек»}}), адын, сӧӧгин айдатан. 1892 јылда кӱчјрген айдыҥ 8-чи кӱнинде Кебезенде архимандрит Макарийдиҥ 100 јажы ла миссияныҥ ижи темдектеген. 1856—1857 јылда С. В. Ландышевке баштадып, јаҥы Кебезенде серикпе тудулган. 1880 јылда Ядринцев Н. бичиген: <blockquote>«18 верстах от озера находится, однако, небольшое миссионерское селение Кебезень с жалкими избами и шалашами крещеных инородцев, здесь же помещается церковь и дом миссионера, почтенного старца, который, кроме духовных врачеваний, лечит окружающее население от зобов, давая настой грецкой губки. Этот первый оседлый стан переполнен сбродным людом: торгашами, обруселыми татарами, разными спекулянтами и хищниками черни, здесь же живут некоторые русские рыбопромышленники…»</blockquote> Во время деятельности во главе Миссияныҥ јааны архиепископ Владимир (Петров) болордо, (1865—1883) 1882 јылда П. Терехин деп којойымныҥ акчазына «Покров Пресвятой Богородицы» деп серикпе тудулган<ref>Алтай. Туризм. Кебезен.[https://www.vtourisme.com/altaj/infrastruktura/respublika-altaj/spisok-sel/473-s-kebezen.]</ref>. == Эл-јон == {{Эл-јонныҥ тоозы|Старый Кебезень|Столбцов=9}} == Ук-калыктары == Тубалар, алтайлар ла орустар јадат. Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 164 кижи болгон, олордыҥ 66 % [[тубалар]] ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>. Окылу тил: орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/ Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>. == Инфраструктуразы == <div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;"> * баштамы школ; * јурттыҥ клубы; * стадион; * библиотека; * магазин — 2; * пилорама — 3. </div> == Экономиказы == Туризм. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Агашла иштер. == Кереестер == === Археологиялык === * Јебрен рудник (1274)<ref name="Ойношев свод"/>. === Ар-бӱткендик === * Аржан суу. Байлу<ref name="Ойношев свод"/>; * Ӧӧн суу. Байлу<ref name="Ойношев свод"/>; * Ортош кыр. Байлу<ref name="Ойношев свод"/>. Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013</ref>. == Јуруктардыҥ кӧмзӧзи == == Јарлу улузы == == Ајарулар == {{Ајарулар}} == Тайантылар == * [http://galt-auto.ru/publ/239-1-0-693 Сёла Турочакского района. Старый Кебезень] {{Тыш тайантылар}} {{Турачак аймактыҥ јон јаткан јерлери}} [[Категория:Турачак аймактыҥ јурттары]] [[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]] [[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]] dnpkrpannlujg68lx90a8t37o1xk8qb 0 451 48681 47404 2026-03-27T15:44:00Z Jcb 4373 48681 wikitext text/x-wiki {{ЈЈЈ+Россия |статус = Јурт |русское название = Эјеган |оригинальное название = {{lang-ru|}} Эдиган |герб = |флаг = | изображение = Edigan.jpg | описание изображения = Эјеган |lat_deg = 51 |lat_min = 6 |lat_sec = 25 |lon_deg = 86 |lon_min =15 |lon_sec = 35 |CoordAddon = type:city(307)_region:RU |CoordScale = 20000 |размер карты региона = |размер карты района = |регион = Алтай Республика |регион в таблице = Алтай Республика |район = Чамал аймак |район в таблице = Чамал аймак{{!}}Чамал |вид поселения = Јурт јеезе | поселение = Куйустыҥ јурт јеезези | поселение в таблице = Куйустыҥ јурт јеезези {{!}}Куйустыҥ |внутреннее деление = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |высота центра НП = 679<ref name="Высота н/у моря"/> |климат = орто-континентал | население = 134 <ref>https://bdex.ru/naselenie/respublika-altay-gornyy-altay/n/chemalskiy/edigan/</ref> | год переписи = 2025 |плотность = |агломерация = |национальный состав = [[орустар]] 48 %,<br>[[алтайлар]] 51 % (2002)<ref name="Коряков"/> |конфессиональный состав = |этнохороним = |почтовый индекс = |почтовые индексы = |телефонный код = 38841 |цифровой идентификатор = |цифровой идентификатор 2 = |цифровой идентификатор 3 = |категория в Commons = |сайт = }} '''Эјеган''' ({{Lang-ru|Эдиган}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика]]ныҥ [[Чамал аймак|Чамал аймагында]] [[Куйустыҥ јурт јеезези]]не кирет. == Этимологиязы == Эјеган {{Lang-ru|царская сестра, тётка}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы = |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>. Эје {{Lang-ru|старшая сестра, тётка}}, каан {{Lang-ru|хан, царь}}<ref name="Топонимика"/>. == Физико-географиялык темдектери == === Географиязы === Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тӱндӱк-кӱнчыгыш келтейинде, [[Эјеган (суу)|Эјеганныҥ суузы]] ла [[Кайнзарак (суу)|Кайнзарактыҥ суузы]] бириккенинде, Иолгоныҥ сындарыныҥ ортозында турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 679 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/35088/edigan.html Эдиган (Эјеган)]</ref>. === Климады === Климады орто-континентал. Кыш бу јерлерде јымжак, карлу, тыҥ сооктор јок болот. Ортојылдык температура +3,0 °С кире болот, кейдиҥ чыгы 66,1 % ортојылдык кеми 855 мм. Салкынныҥ ортојылдык тӱргени 2,4 м/с. 15 м/с тӱрген салкынду кӱндер 6,3.Јай тыҥ ла изӱ эмес, ортоайлык температура +30 градуска јетпейт, эҥ ле изӱ кӱн +34 °С, эҥ ле соок кӱнде −40 °С. Соокторлу кӱндер 18.05/27.07. Соок јок кӱндер 131. Јердиҥ ортојылдык температуразы 3 °С. === Аҥ-куштары === Аймактыҥ тайгалары аҥдык: айу, бӧрӱ, какай, јеекен, булан, элик, марал, тооргы<ref>Красная книга Республики Алтай: животные / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref>, оок аҥдардаҥ койон, јараа, киш, јоонмойын, агас, ӧркӧ, сарас, тарбаган, кӧрӱк, агас, сууларда камду, кумдус. Ак-кийик, тооргы ла камду Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген. Кушка да аба-јыш бай: кӱртӱк, чай, сымда, бӧднӧ, мечиртке, ӱкӱ, каргаа, саҥыскан. кӱӱк, барынтычы куштардаҥ ылаачын, шоҥкор, кускун, карчага бар<ref name="Торбоков Растения">{{книга |автор=Токшын Торбоков |часть = |ссылка часть = |заглавие=Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный = |издание = |место= Горно-Алтайск |издательство=АУ РА Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу» |год=2020|том = |страницы = |столбцы = |страниц = |серия = |isbn = }}</ref>. === Ӧзӱмдери === Кайыр, каскак туулары мӧшлӧ, карагайла, чибиле, јойгонло, кайыҥла, јодроло, эргишле, толоноло туй ӧзӱп калган. Чамал ичиниҥ ӧзӱмдери ӧҥжик, койу, јӱзӱн-јӱӱр бӱдӱмдӱ. Кыр бӱркеген агаштары мӧш, тыт, карагай, чиби, јойгон, кайыҥ, аспак, јодро ло јулукту агаштардаҥ алама, груша, слива ӧзӧт<ref name="Торбоков флора">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.</ref>. Јайгыда мешке, кӧжнӧ, јӱзӱн-јӱӱр јиилектер, кузук толо ӧзӧт. Ӧлӧҥ, чечектер, тайалар, кӱске јетире кӧс сӱӱндирип јайылат: каргана, тал, толоно, арчын, балан, ийт-тумчук, бороҥот, табылгы, адарткы, бастый, буланат, јеҥес, јоҥјолой, јаргак ӧлӧҥ, јыдунак, јыоан чечек, ийт-таман, јыракы-ӧлӧҥ, ийт-тырмак, калаш-чечек, кыйгак ӧлӧҥ, кӧгӧзин, кылганак, кымыскайак, кулун-чечек, кулузын. Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер алтын тазыл ла кызыл тазыл<ref name="Кр книга растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref>. === Јери ле јолдоры === Јуртта 5 ором: Аговая, Алтай, Каинзаринский, Меесте, Тӧс. {| class="wikitable" | COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Эјеган јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире''' |- | Администрациялык тӧс јер [[Куйус]]|| 20 км |- | Аймактыҥ тӧс јери [[Чамал]] || 53 км |- | Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 150 км |- | [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 240 км |- | Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 3900 км |- | [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 495 км-деҥ || 95 км |} == Тӱӱкизи == Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. Чамал ичинде орус миссионерлер алтай улусты креске тӱжӱрип, православный кудай јаҥына кийдирип, школдор ачып, јурттар тӧзӧп турган ӧй. 1922 јылда Алтайда 24 волостьты бириктирип, 9 аймак эткен. Эјеган јурт [[Чамал аймак]]ка кирген<ref name="Чамал аймак, рекреация">[https://otherreferats.allbest.ru/sport/00786610_0.html Рекреационное освоение Чемала]</ref>. == Эл-јон == {{Эл-јонныҥ тоозы| Эдиган (село) |Столбцов=18}} == Ук-калыктары == Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 228 кижи болгон, олордыҥ 48 % [[орустар]], 51 % [[алтайлар]] ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>. Окылу тил: орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/ Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>. == Инфраструктуразы == <div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;"> * баштамы школ; * эмчилик; * библиотека; * јурттыҥ клубы; * почта; * магазин. </div> == Экономиказы == Таҥынаҥ ээлемдер. Јылкы, соок тумчукту ла оок мал азыраары. Туризм. == Кереестер == === Тӱӱкилик === * Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга кереес (560)<ref name="Ойношев свод"/>. === Археологиялык === * Јебрен корум (352,367,379,454,464,491,495,496,497,533,584,586,588,708)<ref name="Ойношев свод"/>; * Таш чеден (366,368,419,451,528,529,531,620,718)<ref name="Ойношев свод"/>; * Бойтыгемде таш јурамалдар (420—424,585)<ref name="Ойношев свод"/>. === Ар-бӱткендик === * Байлу туу (..)<ref name="Ойношев свод"/>; * [[Тоҥбок суу]] (..)<ref name="Ойношев свод"/>. Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>. == Јуруктардыҥ кӧмзӧзи == <gallery perrow=6 widths="200px" heights="170px"> File:Street in Edigan.jpg|Эјеган јурт </gallery> == Јарлу улузы == == Ајарулар == {{Ајарулар}} == Тайантылар == {{Тыш тайантылар}} {{Чамал аймактыҥ јон јаткан јерлери}} [[Категория:Чамал аймактыҥ јурттары]] [[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]] [[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]] 9lvx9hw9qdzh992dodgdhvjyhjg67sn 0 460 48687 46615 2026-03-27T16:22:49Z Jcb 4373 48687 wikitext text/x-wiki {{ЈЈЈ+Россия |статус = Јурт |русское название = Ӱзнези |оригинальное название = {{lang-ru|}} Узнезя |герб = |флаг = | изображение = Uznezya.jpg | описание изображения = Ӱзнези |lat_dir=N|lat_deg=51|lat_min=31|lat_sec=33 |lon_dir=E|lon_deg=85|lon_min=56|lon_sec=32 |CoordAddon = type:city(307)_region:RU |CoordScale = |размер карты региона = |размер карты района = |регион = Алтай Республика |регион в таблице = Алтай Республика |район = Чамал аймак |район в таблице = Чамал аймак{{!}}Чамал |вид поселения = Јурт јеезе | поселение = Ӱзнезиниҥ јурт јеезези | поселение в таблице = Ӱзнезиниҥ јурт јеезези {{!}}Ӱзнезиниҥ |внутреннее деление = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |высота центра НП = 385<ref name="Высота н/у моря"/> |климат = орто-континентал | население = {{Эл-јонныҥ тоозы| Узнезя |тс}} | год переписи = {{Эл-јонныҥ тоозы| Узнезя |г}} |плотность = |агломерация = |национальный состав = [[орустар]] 61 %,<br>[[алтайлар]] 34 % (2002)<ref name="Коряков"/> |конфессиональный состав = |этнохороним = |почтовый индекс = |почтовые индексы = |телефонный код = |цифровой идентификатор = |цифровой идентификатор 2 = |цифровой идентификатор 3 = |категория в Commons = |сайт = }} '''Ӱзнези''' ({{Lang-ru|Узнезя}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика]]ныҥ [[Чамал аймак|Чамал аймагында]] [[Ӱзнезиниҥ јурт јеезези]]не кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот. == Этимологиязы == Ӱзнези {{Lang-ru|дух протоки, реки, речной дух}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы = |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>. == Физико-географиялык темдектери == === Географиязы === Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тӱндӱк-кӱнчыгыш келтейинде, [[Чамал]] јурттаҥ тӱндӱктей, [[Кадын]] сууныҥ оҥ јарадында, [[Чуйдыҥ трагы|Чуйдыҥ трагынаҥ]] 20 км ыракта турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 385 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/35043/uznezya.html Узнезя (Ӱзнези)]</ref>. === Климады === Климады орто-континентал. Кыш бу јерлерде јымжак, карлу, тыҥ сооктор јок болот. Ортојылдык температура +3,0 °С градус кире болот, кейдиҥ чыгы 66,1 %, ортојылдык кеми 855 мм. Салкынныҥ ортојылдык тӱргени 2,4 м/с. 15 м/с тӱрген салкынду кӱндер 6,3. Јай тыҥ ла изӱ эмес, ортоайлык температура +30 °С јетпейт, эҥ ле изӱ кӱн +34 °С, эҥ ле соок кӱнде −40 °С. Соокторлу кӱндер 18.05/27.07. Соок јок кӱндер 131. Јердиҥ ортојылдык температуразы 3 °С. === Аҥ-куштары === Аймактыҥ тайгалары аҥдык: айу, бӧрӱ, какай, јеекен, булан, элик, марал, тооргы<ref>Красная книга Республики Алтай: животные / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref>, оок аҥдардаҥ койон, јараа, киш, јоонмойын, агас, ӧркӧ, сарас, тарбаган, кӧрӱк, агас, сууларда камду, кумдус. Ак-кийик, тооргы ла камду Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген. Кушка да аба-јыш бай: кӱртӱк, чай, сымда, бӧднӧ, мечиртке, ӱкӱ, каргаа, саҥыскан. кӱӱк, барынтычы куштардаҥ ылаачын, шоҥкор, кускун, карчага бар<ref name="Торбоков Растения">{{книга |автор=Токшын Торбоков |часть = |ссылка часть = |заглавие=Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный = |издание = |место= Горно-Алтайск |издательство=АУ РА Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу» |год=2020|том = |страницы = |столбцы = |страниц = |серия = |isbn = }}</ref>. === Ӧзӱмдери === Айландыра Иолгоныҥ сын тайгалары, капчал, кайыр кырлары мӧшлӧ, карагайла, кайыҥла, белеле, јойгонло, аспакла, карганала бӱркелген. Айландыра кырлар койу агашка бӱркеткен: аспак, кайыҥ, мӧш, карагай, јойгон, тал, каргана, беле, толоно ло о.ӧ. Јайгыда мешке, кӧжнӧ, јӱзӱн-јӱӱр јиилектер, кузук толо ӧзӧт. Ӧлӧҥ, чечектер, тайалар, кӱске јетире кӧс сӱӱндирип јайылат: каргана, тал, толоно, арчын, балан, ийт-тумчук, бороҥот, табылгы, адарткы, бастый, буланат, јеҥес, јоҥјолой, јаргак ӧлӧҥ, јыдунак, јыоан чечек, ийт-таман, јыракы-ӧлӧҥ, ийт-тырмак, калаш-чечек, кыйгак ӧлӧҥ, кӧгӧзин, кылганак, кымыскайак, кулун-чечек, кулузын. Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер алтын тазыл ла кызыл тазыл<ref name="Кр книга растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref>. === Јери ле јолдоры === Јуртта 19 ором: Рерихтердиҥ билези, Пионерлердиҥ, Фридрих Ницшениҥ, Кадынныҥ, Лучегорский, Мартаковтыҥ, Јаҥы Јодролу, Радужный, Карагайлу ла о.ӧ. Јурт Чамал тракта турат, «[[Себи-Оозы]] — [[Куйус]]» деп регионал учурлу кӧӧлик јолдо. {| class="wikitable" | COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Ӱзнези јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире''' |- | Администрациялык тӧс јер [[Ӱзнези]]|| 0 км |- | Аймактыҥ тӧс јери [[Чамал]] || 16 км |- | Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 85 км |- | [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 175 км |- | Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 3900 км |- | [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 495 км-деҥ || 26,5 км |} == Тӱӱкизи == Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. Чамал ичинде орус миссионерлер алтай улусты креске тӱжӱрип, православный кудай јаҥына кийдирип, школдор ачып, јурттар тӧзӧп турган ӧй. 1922 јылда Алтайда 24 волостьты бириктирип, 9 аймак эткен. Ӱзнези јурт [[Чамал аймак]]ка кирген<ref name="Чамал аймак, рекреация">[https://otherreferats.allbest.ru/sport/00786610_0.html Рекреационное освоение Чемала]</ref>. == Эл-јон == {{Эл-јонныҥ тоозы| Узнезя |Столбцов=18}} == Ук-калыктары == Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 434 кижи болгон, олордыҥ 61 % [[орустар]], 34 % [[алтайлар]] ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>. Окылу тил: орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/ Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>. == Инфраструктуразы == <div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;"> * јурт јеезениҥ администрациязы; * орто ӱредӱлӱ школ; * балдардыҥ туразы; * эмчилик; * культура байзыҥы; * библиотека; * стадион; * почта; * магазин — 3; * турбаза — 4; * конор тура — 2; * СТО; * АЗС. </div> == Экономиказы == Таҥынаҥ ээлемдер. Мал азыраары. Туризм. == Кереестер == === Тӱӱкилик === * Јаҥыс мӧҥкӱ (Мартаковтыҥ оромы, 2)<ref name="Памятники">{{Cite web |title=Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348 |url=https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109173456/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archivedate=1610213696 |deadlink=yes |accessdate=1610034987 }}</ref><ref name="Памятники список">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210509164006/http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archivedate=1620578406 |deadlink=yes |accessdate=1605378112 }}</ref> * Совет јаҥ учун тартышкан партизандардыҥ карындаштык мӧҥкӱзинде кереес (Ӱзнези-Бешпелтир деп кӧӧлик јолло, Ӱзнези јурттаҥ 3 км кире јерде)<ref name="Памятники"/><ref name="Памятники список"/> * Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга кереес (5490)(1957 ј.,Јаҥы-Јодралу ором,1 деп туранаҥ 70 м кӱнчыгыштай)<ref name="Памятники"/><ref name="Памятники список"/> * Карындаштык мӧҥкӱ.Партизандар ла ЧОН-ныҥ јуучылдарыныҥ (429)<ref name="Ойношев свод"/> === Археологиялык === * Јебрен корум (353,493,574,575,621,627,629)<ref name="Ойношев свод"/>; * Јебрен јурт (поселение) (625,630)<ref name="Ойношев свод"/>. === Ар-бӱткендик === * Байлу туу ()<ref name="Ойношев свод"/>8 * [[Аржан (суу)|Аржан суу]] ()<ref name="Ойношев свод"/>. Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>. == Јуруктардыҥ кӧмзӧзи == <gallery perrow=6 widths="200px" heights="170px"> Файл:Сельсовет в Узнезе.JPG|Ӱзнези. Јуртсовет. Файл:Bridge over the Uznezya River.jpg|Ӱзнези. [[Ӱзнези (суу)|Ӱзнези суу]] кечире кӱр. </gallery> == Јарлу улузы == == Ајарулар == {{Ајарулар}} == Тайантылар == * [http://www.chemal-altai.ru/ Официальный сайт Чемальского района] {{Тыш тайантылар}} {{Чамал аймактыҥ јон јаткан јерлери}} [[Категория:Чамал аймактыҥ јурттары]] [[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]] [[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]] 7vvu7o09pkh9qfrnec4st57276h5h8d 0 461 48688 47348 2026-03-27T16:23:39Z Jcb 4373 48688 wikitext text/x-wiki {{ЈЈЈ+Россия |статус = Јурт |русское название = Ӱймен |оригинальное название = {{lang-ru|}} Уймень |герб = |флаг = | изображение = | описание изображения = Ӱймен јурт | lat_deg = 51 | lat_min = 39 | lat_sec = 26 | lon_deg = 86 | lon_min = 55 | lon_sec = 13 |CoordAddon = type:city(307)_region:RU |CoordScale = 20000 |размер карты региона = |размер карты района = |регион = Алтай Республика |регион в таблице = Алтай Республика |район = Чоо аймак |район в таблице = Чоо аймак{{!}}Чоо |вид поселения = Јурт јеезе | поселение = Чооныҥ јурт јеезези | поселение в таблице = Чооныҥ јурт јеезези {{!}}Чооныҥ |внутреннее деление = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |высота центра НП = 624<ref name="Высота н/у моря"/> |климат = орто-континентал | население = {{Эл-јонныҥ тоозы| Уймень (село) |тс}} | год переписи = {{Эл-јонныҥ тоозы| Уймень (село) |г}} |плотность = |агломерация = |национальный состав = [[орустар]] 74 % (2002)<ref name="Коряков"/> |конфессиональный состав = |этнохороним = |почтовый индекс = |почтовые индексы = |телефонный код = 38841 |цифровой идентификатор = |цифровой идентификатор 2 = |цифровой идентификатор 3 = |категория в Commons = |сайт = }} '''Ӱймен''' ({{Lang-ru|Уймень}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика]]ныҥ [[Чоо аймак|Чоо аймагында]] [[Чооныҥ јурт јеезези]]не кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот. == Этимологиязы == Ӱймен, ӱй {{Lang-ru|жилище, юрта}}. Уй {{Lang-ru|}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы = |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>. == Физико-географиялык темдектери == === Географиязы === Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тӱндӱк келтейинде, Аба-Јыштыҥ ортозында, Бийик кырларга курчаткан, Сугулдыҥ сындарыныҥ эдегинде, [[Ӱймен (суу)|Ӱймен]] ле [[Јӱзели (суу)|Јӱзели]] деп суулардыҥ бириккенинде турат. Кырлары туй агашла бӱркелген. Тӱс јерлерде тегерик састар туштайт. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 624 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/35082/uymen.html Уймень (Ӱймен)]</ref>. === Климады === Климады орто-континентал. Јайы кыска да болзо, серӱӱн ле чыкту, кыш дезе узун, соок, јаан карлу, бийик кӱрттерлӱ. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,5 °С, эҥ изӱ кӱнде +36 °С, эҥ соок кӱнде −55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы ла калганчы соок тӱшкен кӱндер 05.06/08.09, соок јок кӱндердиҥ тоозы 94, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 836 мм, салкынныҥ тӱргени 1,3 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 10,3 (тӱргени 15 м/с тыҥ). === Аҥ-куштары === Аба-јыштыҥ оок аҥдары: агас, суузар, киш, албаа, јоонмойын, койон, камду, јараа, кумдус, кӧрӱк, ӧркӧ, сарас, момон, сыгырган, тарбаган. Туйгактулары: марал, , булан, элик, аҥ, [[ак-кийик]] ле тооргы Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине<ref>Красная книга Республики Алтай: животные / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref> кирген. Куштары тайгада јӱрет: агуна, аларткы, ӱкӱ, карачкай, јыдантык, каргаа, кедей куш, карчага, кӧктӧш, кускун, саҥыскан, кучыйак, кӱртӱк, чай, кызыл тӧш, кӱӱк, кӱӱле, мечиртке, ӧскӱс уул, сымда, талтар, таан, талеҥко. Сууларда чараган, бел, ӱч-кӧс, сӧлӧм, јылмай, чортон<ref name="Торбоков Растения">{{книга |автор=Токшын Торбоков |часть = |ссылка часть = |заглавие=Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный = |издание = |место= Горно-Алтайск |издательство=АУ РА Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу» |год=2020|том = |страницы = |столбцы = |страниц = |серия = |isbn = }}</ref>. === Ӧзӱмдери === Тайга, кырлары туйук кара агашла туй ӧзӱп калган, мӧш, чиби, кайыҥ, јойгон, аспак агаштар ӧзӧт. Суујакалай тал, чиби, јодро, беле, толоно, каргана, чычыргана<ref name="Торбоков Растения">{{книга |автор=Токшын Торбоков |часть = |ссылка часть = |заглавие=Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный = |издание = |место= Горно-Алтайск |издательство=АУ РА Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу» |год=2020|том = |страницы = |столбцы = |страниц = |серия = |isbn = }}</ref>. Тайганыҥ аш-тузы кижиге тузалу. Эрте јаста калба ла кӧжнӧ ӧзӱп, витаминдерле јеткилдейт. Јайыла мешке, јиилек: уй-кӧс, тожла, јерјиилек, койјиилек, торбос, карагат, кызылгат, тийиҥгат, тайа деп једим, кӱскиде дезе мӧштиҥ кузугы тынар-тындуларды азырап, кышка азык болот. Јӱзӱн эндемик ӧзӱмдер, эм ӧлӧҥдӧр: алтын тазыл, кызыл тазыл, јыдунак Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине кирген<ref name="Кр книга растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref>. === Јери ле јолдоры === Јуртта 4 ором: Кырлу, Најылыктыҥ, Олјонныҥ, Тӧс. [[Кара-Кӧкши]]ге јетире тегин гравий јол. {| class="wikitable" | COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Ӱймен јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире''' |- | Администрациялык тӧс јер [[Чоо]]|| 71 км |- | Аймактыҥ тӧс јери [[Чоо]] || 71 км |- | Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 113 км |- | [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 213 км |- | Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 3900 км |- | [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 435,7 км-деҥ ([[Майма]]) || 123 км |} == Тӱӱкизи == Јурт 1866 јылда тӧзӧлгӧн<ref name="население_1989_и_2002">{{книга|автор=Макошева А. А., Макошев А. П., Апенышева И. Н.|часть=Приложение 2: Список населенных пунктов Республики Алтай по переписям 1989 и 2002 гг.|заглавие=Население Республики Алтай (системно-структурный анализ)|место=Горно-Алтайск|ссылка=http://e-lib.gasu.ru/eposobia/makoshev/|издательство=ГУ книжное издательство „Юч-Сюмер-Белуха“ Республики Алтай|год=2007|ссылка часть=http://e-lib.gasu.ru/eposobia/makoshev/R_32.html}} ([http://e-lib.gasu.ru/ Электронная библиотека Горно-Алтайского государственного университета])</ref>. Волостьтордыҥ ады мында тургун јаткан јербойыныҥ улузыныҥ, тубалардыҥ сӧӧктӧриле адалган болгон — тиргеш, кергеш, јӱс, комдош, кӱзен. Кажы ла сӧӧкти јайзаҥдары башкаратан<ref name="Сайт «Чойский район»">{{Cite web |title=Сайт «Чойский район». Традиции и обряды. |url=http://xn----8sbwdbcc3abhth9e.xn--p1ai/index.php/korennye-malochislennye-narody/traditsii-i-obryady |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220107133750/http://xn----8sbwdbcc3abhth9e.xn--p1ai/index.php/korennye-malochislennye-narody/traditsii-i-obryady |archivedate=1641562670 |deadlink=yes |accessdate=1641838781 }}</ref>. Бу јуртты алдында «Этап» дежетен. Нениҥ учун дезе, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ӧйинде бого пленге кирген немец јуучылдарды туйуктап, колонияда туткан. Агаш јыгар (лесоповал) иш этирткен. 1956 јылдыҥ кийнинде кӧп сабазы Германияга јанган, је бир канчазы арткан ла. Табынча, ӱзеге јуук немецтер тӧрӧлине јана берген. == Эл-јон == {{Эл-јонныҥ тоозы| Уймень (село) |Столбцов=16}} == Ук-калыктары == Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 356 кижи болгон, олордыҥ 74 % [[орустар]] ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>. Окылу тил: орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/ Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>. == Инфраструктуразы == <div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;"> * баштамы школ; * эмчилик; * балдардыҥ туразы «Черемушки»; * јурттыҥ клубы; * магазин; * пилорама. </div> == Экономиказы == Таҥынаҥ ээлемдер. Агаш белетеери. Туризм. == Кереестер == === Археологиялык === * Нырна. Јебрен јурт (1319). === Ар-бӱткендик === * Таскыл туу, талайдыҥ кемјӱзинеҥ бийиги 1771 м; * [[Тоҥбок суу]] (1317); * Ӱйменниҥ гротторы, экӱ. (1333). == Јарлу улузы == == Ајарулар == {{Ајарулар}} == Тайантылар == {{Тыш тайантылар}} {{Чоо аймактыҥ јон јаткан јерлери}} [[Категория:Чоо аймактыҥ јурттары]] [[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]] [[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]] 6kv1j6av0pfhc6imcu9pihnwahfm2va 0 462 48689 46616 2026-03-27T16:24:08Z Jcb 4373 48689 wikitext text/x-wiki {{ЈЈЈ+Россия |статус = Јурт |русское название = Ӱлегем |оригинальное название = {{lang-ru| Хабаровка }} |герб = |флаг = | изображение = | описание изображения = |lat_deg = 50.685722 |lon_deg = 86.288519 | CoordAddon = type:city(5400)_region:RU | CoordScale = |страна = Россия |регион = Алтай Республика |район = Оҥдой аймак |район в таблице = Оҥдой аймак{{!}}Оҥдой |вид поселения = Јурт јеезе |поселение = Ӱлегемниҥ јурт јеезези |поселение в таблице = Ӱлегемниҥ јурт јеезези{{!}}Ӱлегемниҥ |внутреннее деление = |вид главы = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |вид высоты = |высота центра НП = 938<ref name="Высота н/у моря"/> |климат = орто-континентал |население = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Хабаровка (Республика Алтай)| тс }} |год переписи = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Хабаровка (Республика Алтай) | г }} |плотность = |агломерация = |национальный состав = [[алтайлар]] 93 %<ref name="Коряков"/> |конфессиональный состав = |часовой пояс = |телефонный код = 38845 |почтовый индекс = 649440 |почтовые индексы = |автомобильный код = |цифровой идентификатор = |цифровой идентификатор 2 = |категория в Commons = |сайт = }} '''Ӱлегем''' ({{Lang-ru|Хабаровка}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Оҥдой аймак|Оҥдой аймагында]] [[Ӱлегемниҥ јурт јеезези]]не кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот. == Этимологиязы == Ӱлегем — улу кем, јаан ӧзӧк {{Lang-ru|большая река}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы = |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>. == Физико-географиялык темдектери == === Географиязы === Јурт [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] ортозында, Јал-Мӧҥкӱниҥ, Теректиниҥ, Ӱч-Эҥмектиҥ сындарыныҥ колтыгында, Кичӱ Ӱлегем сууны экијандай турат. Айландыра тайгалары: Кадрин, Сымылты. Јуртты айландыра кырлар агаш јокко јуук, тас. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 938 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/35093/habarovka.html Хабаровка]</ref>. === Климады === Климады орто-континентал<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=13263&cityname=Onguday-Russia |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141222173438/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=13263&cityname=Onguday-Russia |archivedate=1419269678 |deadlink=yes |accessdate=1644520509 }}</ref>. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,2 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −54 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы 0 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 02.06/30.08, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 87, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 345 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 13,1 (15 м/с тӱрген салкынду)<ref>Оҥдой. Климат[https://e-lib.gasu.ru/eposobia/altai/maima/klim.html.]</ref>. === Аҥ-куштары === Тайгалары аҥдык јер, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, киш, тийиҥ, койон ло јӱзӱн-јӱӱр оок аҥдар јӱрет. Куштардаҥ мында чай, кӱртӱк, ӱкӱ, мечиртке, мӱркӱт, карчага, тейлеген, торлоо, бӧднӧ, кӱӱк ле о.ӧ. бар. Сууларда балыктаҥ чортон, чараган, бел, ускуч, јылмай, тоозы кезем астаган да болзо, је бар <ref name="Кр книга животные РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref>. Алтай республиканыҥ «Кызыл бичикке» кирген куштары: ала ылаачын ({{lang-ru|балобан}}), боро ылаачын ({{lang-ru|кречет}}), мечиртке ({{lang-ru|сова}}), ылаачын ({{lang-ru|сапсан}})<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>. === Ӧзӱмдери === Айландыра ӧскӧн агаштардыҥ кӧп нургуны карагай, јойгон агаш. Суујакалай чиби, тал, каргана, кайыҥ агаштар ӧзӧт, бийиктей тытла кожо мӧш ӧзӧт<ref name="Торбоков флора">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.</ref>. Тайга -тажы јиилектӱ, бороҥот, уйкӧс, тийиҥкат, кызылгат, тайабаш, калба, кӧжнӧ дӧ кӧп ӧзӧт<ref name="Торбоков флора"/>. Чыкту ла кӧлӧткӧлӧй јерде ӧлӧҥ бийик болуп ӧзӧт, комургай, кулузын, кылбыш, башка-башка чечектер: буланат, балузын, быркырууш, саргай, кандык, кӱӱктаман, кӱнкајы ла о.ӧ. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер кӧп, олордыҥ тоозында: арчын, алтын тазыл, марал чечек, кызыл тазыл ла о.ӧ.<ref name="Кр книга растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref>. === Јери ле јолдоры === Јуртта 4 ором: Јараттай, Тӱндӱктей, Тӧс, Тӱштӱктей. Јурт «[[Чуйдыҥ трагы]]» Р-256 деп федерал кӧӧлик јолдыҥ јанында турат. Чике-Таман боочыныҥ ӱстине јетире 2,1 км. {| class="wikitable" | COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Ӱлегем јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире''' |- | Администрациялык тӧс јер [[Ӱлегем]]|| 0 км |- | Аймактыҥ тӧс јери [[Оҥдой]] || 18 км |- | Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 220 км |- | [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 310 км |- | Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4000 км |- | [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 652,9 км-деҥ || 0 км |} == Тӱӱкизи == Јебрен корумдар ла таш бичиктер. == Эл-јон == {{ Эл-јонныҥ тоозы |Хабаровка (Республика Алтай)| Столбцов=10}} == Ук-калыктар == Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 353 кижи болгон, олордыҥ 93 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон <ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>. Окылу тил: орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/ Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>. == Инфраструктуразы == * Јурт јеезениҥ администрациязы; * М. К. Бабаковтыҥ адыла адалган орто ӱредӱлӱ школ; * ФАП; * почта. == Экономиказы == Мал-аш ӧскӱрери (азыраары). Таҥынаҥ ээлем. Туризм. == Кереестер == === Тӱӱкилик === * В. И. Ленинге кереес<ref name="Памятники">{{Cite web |title=Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348 |url=https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109173456/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archivedate=1610213696 |deadlink=yes |accessdate=1610032386 }}</ref><ref name="Памятники список">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210509164006/http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archivedate=1620578406 |deadlink=yes |accessdate=1605271704 }}</ref>; * Алтайда Совет јаҥ учун корогондордыҥ карындаштык мӧҥкӱзи (1924 ј.,Ӱлегемге јетпей јӱрӱп)<ref name="Памятники"/><ref name="Памятники список"/>; * Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда корогондорго кереес (1054)<ref name="Ойношев свод"/>. Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>. === Археологиялык === * Јебрен мӧҥкӱсалгыш (1016,1196)<ref name="Ойношев свод"/>; * Алтыгы Кара-Суу. Јебрен корумдар (738)<ref name="Ойношев свод"/>. Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод"/>. === Ар-бӱткендик === * Боочы Чике-Таман, байлу (1196)<ref name="Ойношев свод"/>; * Аржан суу (919)<ref name="Ойношев свод"/>; * Каран-Суу (920)<ref name="Ойношев свод"/>; * Тошту-Кобыда кара суу (922)<ref name="Ойношев свод"/>; * Кутук-Суу (921)<ref name="Ойношев свод"/>. Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод"/>. == Јуруктардыҥ кӧмзӧзи == == Јарлу улузы == * [[Шатинов, Шатра Пепишевич|Шатинов Ш. П.]] (5.09.1938-11.11.2009) — алтай бичиичи, ӱлгерчи, Россия Федерация ла Алтай Республиканыҥ бичиичилериниҥ биригӱзиниҥ турчызы. * == Ајарулар == {{Ајарулар}} == Тайантылар == * [http://www.ongudai-ra.ru/ Окылу сайт «Оҥдой аймак»] {{Тыш тайантылар}} {{Оҥдой аймактыҥ јурттары}} [[Категория:Оҥдой аймактыҥ јурттары]] [[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]] [[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]] 3fhsq64rmrjplpusj8oe3e7fay7fylu 0 466 48690 46617 2026-03-27T16:24:50Z Jcb 4373 48690 wikitext text/x-wiki {{ЈЈЈ+Россия |статус = Јурт |русское название = Ӱстӱги Кара-Куш |оригинальное название = {{lang-ru|Верх-Карагуж}} |герб = |флаг = | изображение = | описание изображения = |lat_deg = 52 |lat_min = 3 |lat_sec = 16.376 |lon_deg = 86 |lon_min = 3 |lon_sec = 36.666 |CoordAddon = type:city(452)_region:RU |CoordScale = 20000 |страна = Россия |регион = Алтай Республика |район = Майма аймак |район в таблице = Майма аймак{{!}}Майма |вид поселения = Јурт јеезе |поселение = Ыныныҥ јурт јеезези |поселение в таблице = Ыныныҥ јурт јеезези{{!}}Ыныныҥ |внутреннее деление = |вид главы = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |вид высоты = |высота центра НП = 284<ref name="Высота н/у моря"/> |климат = орто-континентал |население = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Верх-Карагуж | тс }} |год переписи = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Верх-Карагуж | г }} |плотность = |агломерация = |национальный состав = [[орустар]] 92 %<ref name="Коряков"/> |конфессиональный состав = |часовой пояс = |телефонный код = 38841 |почтовый индекс = |почтовые индексы = |автомобильный код = |цифровой идентификатор = |цифровой идентификатор 2 = |категория в Commons = |сайт = }} '''Ӱстӱги Кара-Куш''' ({{Lang-ru| Верх-Карагуж }}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Майма аймак|Майма аймагында]] [[Ыныныҥ јурт јеезези|Майманыҥ јурт јеезезине]] кирет. == Этимологиязы == Ӱстӱги {{Lang-ru|верхний}}, кара {{Lang-ru|темный, черный}}, куш {{Lang-ru|птица, орёл, глухарь}}<ref name="Топонимика"/>. Ӱстӱги Кара-Куш {{Lang-ru|черная птица, орел, глухарь вверху}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы = |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>. == Физико-географиялык темдектери == === Географиязы === Јурт [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде, арка-тууныҥ ортозында турат. Айландыра кырлары јабызак, тыҥ бийик эмес. Мӧш, чиби, јойгон, кайыҥ, тыт, терек, аспак агаш ӧзӧт. Јабыс, аралду јерлерде тегерик састар бар. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 284 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/46073/verh-karaguzh.html Верх-Карагуж (Ӱстӱги Кара-Куш)]</ref>. === Климады === Климады орто-континентал. Тӱштӱк аймактарга кӧрӧ климат јымжак, кыш карлу болот, јер тыҥ тоҥбойт. Кейдиҥ ортојылдык температуразы +1,0 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −49 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы +2 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 24.05/17.09, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 116, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 711 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1,7, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 9,1 (15 м/с тӱрген салкынду)<ref>Майма. Климат[https://e-lib.gasu.ru/eposobia/altai/maima/klim.html.] </ref>. === Аҥ-куштары === Тайгаларында јӱзӱн-јӱӱр аҥдар јӱрет: айу, бӧрӱ,тӱлкӱ, койон, јеекен, агас, албаа, јоонмойын, кӧрӱк, јараа, марал, аҥ, элик, булан, тооргы<ref name="Собанский звери">''Собанский Г. Г.'' Звери Алтая. — Барнаул: [б.и.], 2005.</ref>. Куштардаҥ кедери тарал, карган, ӱкӱ, кӱӱк, тейлеген, талеҥко, мӱркӱт, карчага, јелечи, мечиртке, чай, торлоо, бӧднӧ, кӱртӱк ле сымда<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.</ref>. Сууда балык кезем астаган да болзо, чараган, бел, чортон, ускуч, јылмай ла база кезик бӱдӱм балык бар. === Ӧзӱмдери === Алтай јӱзӱн-јӱӱр агаштарыла, ӧзӱмиле, ӧлӧҥ-чӧбиле байлык. Бийиктей мӧш лӧ тыт туштайт, јабыстай арка-јиктерде кайыҥ, тал, чиби ле башка-башка тайа-јыраалар ӧзӧт. Јиилектӱ аркаларда уйкӧс, бороҥот, кызылгат, тайабаш, тийиҥкат туштап, ак-јалаҥдары чечектерле чоокырайат: ай-каајы ({{Lang-ru|адонис}}), айу-сырга ({{Lang-ru|водосбор}}), бастый ({{Lang-ru| василек}}), буланат ({{Lang-ru|кипрей}}), быркырууш ({{Lang-ru|одуванчик}}) ла оноҥ до ӧскӧ чечектер, ӧлӧҥдӧр лӧ тазылдар бар. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер ол: кызыл тазыл, марал, алтын тазыл, арчын<ref name="Кр книга растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref>. === Јери ле јолдоры === Јуртта 5 ором: 2-чи Бешјылдыктыҥ оромы, Олјондо, Јииттердиҥ, Кырлу, Юбилейдиҥ. {| class="wikitable" | COLSPAN="2" ALIGN="center" | '''Ӱстӱги Кара-Куш јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире''' |- | Администрациялык тӧс јер [[Ыны]]|| 64 км |- | Аймактыҥ тӧс јери [[Майма]] || 16 км |- | Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 25 км |- | [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 97 км |- | Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] ||3800 км |- | [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 435,0 км-деҥ ||10 км |} == Тӱӱкизи == Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. Аймактыҥ кӧп јурттары Алтайский миссия келип, тургун алтайларды креске тӱжӱрип, кудайдыҥ православный јаҥына кийдирип, туралар, јолдор тудуп, серкпелер ачып, церковно-приходской школдор ачып, ӱредӱ берип турган ӧйдӧ тӧзӧлгӧн. == Эл-јон == {{ Эл-јонныҥ тоозы | Верх-Карагуж| Столбцов=10}} == Ук-калыктары == Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 498 кижи болгон, олордыҥ 92 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>. == Инфраструктуразы == <div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;"> * орто ӱредӱлӱ школ; * балдардыҥ туразы; * эмчилик; * јурттыҥ клубы; * библиотека; * стадион; * магазин; * почта; * СТО; * АЗС. </div> == Экономиказы == Таҥынаҥ ээлемдер. Мал азыраары, маала отургызары. Агаш белетеери. Туризм. == Кереестер == === Тӱӱкилик === * Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга кереес<ref name="Памятники">{{Cite web |title=Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348 |url=https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109173456/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archivedate=1610213696 |deadlink=yes |accessdate=1610031563 }}</ref><ref name="Памятники список">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210509164006/http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archivedate=1620578406 |deadlink=yes |accessdate=1603986910 }}</ref>. === Ар-бӱткендик === * Чаптыган байлу туу (46)<ref name="Ойношев свод"/>; * Боочы Јайлу (120)<ref name="Ойношев свод"/>; * [[Аржан (суу)|Аржан суу]] (56,57)<ref name="Ойношев свод"/>. Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>. == Јуруктардыҥ кӧмзӧзи == == Јарлу улузы == == Ајарулар == {{Ајарулар}} == Тайантылар == {{Тыш тайантылар}} {{Майма аймактыҥ јон јаткан јерлери}} [[Категория:Майма аймактыҥ јурттары]] [[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]] [[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]] 0pgogl8mz5omj0ebf9fxvo8dnfjs27e 0 467 48693 36079 2026-03-27T16:42:27Z Jcb 4373 48693 wikitext text/x-wiki {{ЈЈЈ+Россия |статус = Јурт |русское название = Ӱстӱги Сайдыс |оригинальное название = {{lang-ru|Верхний Сайдыс}} |герб = |флаг = | изображение = | описание изображения = |lat_deg = 51.763305 |lon_deg = 86.203062 |CoordAddon =type:city(15300)_region:RU |CoordScale = 20000 |страна = Россия |регион = Алтай Республика |район = Майма аймак |район в таблице = Майма аймак{{!}}Майма |вид поселения = Јурт јеезе |поселение = Кызыл-Ӧзӧктиҥ јурт јеезези |поселение в таблице = Кызыл-Ӧзӧктиҥ јурт јеезези{{!}}Кызыл-Ӧзӧктиҥ |внутреннее деление = |вид главы = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |вид высоты = |высота центра НП = 836<ref name="Высота н/у моря"/> |климат = орто-континентал |население = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Верхний Сайдыс | тс }} |год переписи = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Верхний Сайдыс | г }} |плотность = |агломерация = |национальный состав = [[алтайлар]] 100 %<ref name="Коряков"/> |конфессиональный состав = |часовой пояс = |телефонный код = 38841 |почтовый индекс = |почтовые индексы = |автомобильный код = |цифровой идентификатор = |цифровой идентификатор 2 = |категория в Commons = |сайт = }} '''Ӱстӱги Сайдыс''' ({{Lang-ru|Верхний Сайдыс}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Майма аймак|Майма аймагында]] [[Кызыл-Ӧзӧктиҥ јурт јеезези]]не кирет. == Этимологиязы == Ӱстӱги Сайдыс {{Lang-ru|}}. == Физико-географиялык темдектери == === Географиязы === Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде, Сайдыс сууныҥ јарадында турат. Кырлардыҥ баштары учкур эмес, болчок, јатыра. Айландыра арка туузы агаштарла бӱркелген. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 836 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/35077/verhniy-saydys.html Верхний Сайдыс (Ӱстӱги Сайдыс)]</ref>. === Климады === Климады орто-континентал. Тӱштӱк аймактарга кӧрӧ климат јымжак, кыш карлу болот, јер тыҥ тоҥбойт. Кейдиҥ ортојылдык температуразы +1,0 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −49 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы +2 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 24.05/17.09, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 116, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 711 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1,7, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 9,1 (15 м/с тӱрген салкынду)<ref>Майма. Климат[https://e-lib.gasu.ru/eposobia/altai/maima/klim.html.]</ref>. === Аҥ-куштары === Тайгалары аҥ-кушту: айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, какай, койон, албаа, сарас, агас, јоонмойын, ӧркӧ, сыгырган, тарбаган. Куштар: телеген, мӱркӱт, шонкор, кӱртӱк, чай, бӧднӧ, кӱӱк, ӱкӱ, тарал, саҥыскан, каргаа, кускун, агуна, турна, кара-тас, каргаа, јелечи ла о.ӧ. Тооргыныҥ тоозы Алтайда кезем астаганыла оны «Кызыл бичикке» кийдирген<ref name="Кр книга животные РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref>. Алтай республиканыҥ ″Кызыл бичикке″ кирген куштары: ала ылаачын — балобан, боро ылаачын — кречет, мечиртке — сова, ылаачын — сапсан<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>. === Ӧзӱмдери === Кайыҥ, тыт, карагай, чиби, јойгон, аспак ла беле агаштар ӧзӧт. Јайгыда мында јер ажыныҥ тӱжӱми јакшы болот јиилек, мешке, калба, кузук. Суујакалай мында чиби, тал, каргана, кайыҥ агаштар ӧзӧт, бийиктей тытла кожо мӧш ӧзӧт<ref name="Кучин флора и фауна">''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001</ref>.Јалаҥ актарда јерјиилек, аралда, аркада тийиҥкат, бороҥот, уйкӧс, тайабаш таркаган. Кӧп ӧзӱмдер чек јоголорго јеткен учун ″Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине″ кирген. Ол тоодо кызыл тазыл (копеечник чайный), марал (маральник), алтын тазыл (родиола розовая) ла оноҥ до ӧскӧ кӧп чечектер ле ӧлӧҥдӧр<ref name="Торбоков флора">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.</ref>. === Јери ле јолдоры === Јуртта 2 ором: Тӧс, Кырлу. {| class="wikitable" | COLSPAN="2" ALIGN="center" | '''Ӱстӱги Сайдыс јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире''' |- | Администрациялык тӧс јер [[Кызыл-Ӧзӧк]]|| 29 км |- | Аймактыҥ тӧс јери [[Майма]] || 47 км |- | Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 38 км |- | [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 140 км |- | Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] ||3900 км |- | [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 435,7 км-деҥ ||47 км |} == Тӱӱкизи == Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. == Эл-јон == {{ Эл-јонныҥ тоозы | Верхний Сайдыс| Столбцов=10}} == Ук-калыктары == Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 3 кижи болгон, олордыҥ 100 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>. == Инфраструктуразы == Бастыра инфраструктуралык обьекттер [[Орто Сайдыс|Орто-Сайдыста]]. == Экономиказы == Таҥынаҥ ээлемдер. Маала отургызары. Мал азыраары. Агаш белетеери. Туризм. == Кереестер == === Тӱӱкилик === * Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга кереес (113)<ref name="Ойношев свод"/>. === Ар-бӱткендик === * Чаптыган туу, байлу (45)<ref name="Ойношев свод"/>; * Чарлак кыр (46)<ref name="Ойношев свод"/>; * [[Аржан (суу)|Аржан суу]]<ref name="Ойношев свод"/>. Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>. == Јуруктардыҥ кӧмзӧзи == == Јарлу улузы == * [[Кондаков, Георгий Валентинович|Кондаков Г. В.]] (1930—1990) — ӱлгерчи, литература шиҥжӱӱчи, кӧчӱреечи, бичиичи, профессор, филология билимдердиҥ кандидады, СССР-дыҥ бичиичилериниҥ Биригӱзиниҥ турчызы, ГАГПИ-ниҥ доценти<ref>Кондаков Г. В.[https://visit-altairepublic.ru/o-respublike-altay/istoriya-v-litsakh/g-v-kondakov/]</ref>; * [[Суразаков, Сазон Саймович|Суразаков С. С.]] (1925—1980) — алтай фольклорист, бичиичи ле литературовед. Филология билимдердиҥ докторы (баштапкы алтай билимдердиҥ докторы)<ref>Суразаков С. С.[https://visit-altairepublic.ru/o-respublike-altay/istoriya-v-litsakh/s-s-surazakov/]</ref> == Ајарулар == {{Ајарулар}} == Тайантылар == {{Тыш тайантылар}} {{Майма аймактыҥ јон јаткан јерлери}} [[Категория:Майма аймактыҥ јурттары]] [[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]] [[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]] bhkrndu217bqn7hmobanf091bdjaq6s 0 468 48694 45587 2026-03-27T16:42:46Z Jcb 4373 48694 wikitext text/x-wiki {{ЈЈЈ+Россия |статус = Јурт |русское название = Ӱстӱги-Айты-Коол |оригинальное название = {{lang-ru|Санаровка}} |герб = |флаг = | изображение = | описание изображения = |lat_deg = 51.065426 |lon_deg = 84.391142 |CoordScale = |страна = Россия |регион = Алтай Республика |район = Кан-Оозы аймак |район в таблице = Кан-Оозы аймак{{!}}Кан-Оозы |вид поселения = Јурт јеезе |поселение = Айты-Коолдыҥ јурт јеезези |поселение в таблице = Айты-Коолдыҥ јурт јеезези{{!}}Айты-Коолдыҥ |внутреннее деление = |вид главы = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |вид высоты = |высота центра НП = 785 <ref name="geonames"/> |климат = орто-континентал |население = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Санаровка | тс }} |год переписи = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Санаровка | г }} |плотность = |агломерация = |национальный состав = [[орустар]] 76%, <br>[[алтайлар]] 24%<ref name="Коряков"/> |конфессиональный состав = |часовой пояс = |телефонный код = 38841 |почтовый индекс = 649468 |почтовые индексы = |автомобильный код = |цифровой идентификатор = |цифровой идентификатор 2 = |категория в Commons = |сайт = }} '''Ӱстӱги-Айты-Коол''' ({{Lang-ru|Санаровка}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Кан-Оозы аймак|Кан-Оозы аймагында]] [[Айты-Коолдыҥ јурт јеезези]]не кирет. == Этимологиязы == Ӱстӱги-Айты-Коол {{Lang-ru|}}. == Физико-географиялык темдектери == === Географиязы === Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] кӱнбадыш келтейинде, Чарас ичинде Волонковка ла [[Айты-Коол (суу)|Айты-Коолдыҥ]] сууларыныҥ бириккенинде турат. Чарас ичи ӧзӧк тыҥ ла јалбак эмес. Чарас ичиниҥ кырлари кају, каскак, ӧзӧктӧ кееҥ јалаҥдар јок, јерлери кызык ла ичпек, арка јаны агаштарла буркелген. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 785—903 метрге бийик<ref name="geonames">{{cite web|url=https://www.geonames.org/1493104/sanarovka.html|title=Sanarovka|publisher=[[GeoNames]]|lang=en}}</ref><ref>[https://foto-planeta.com/np/35136/sanarovka.html Санаровка]</ref>. === Климады === Климады орто-континентал. Узун ла соок кыш, кыска јай. Кыш ӱлӱрген айдыҥ учынаҥ ала кандык айдыҥ бажына јетире турат. Соок ло деген [[чаган ай]]да ортоайлык температура −19 °C, кар мында калыҥ тӱжет, тыҥ салкындар болбойт. Јай [[Кичӱ изӱ ай|кичӱ изӱ айдаҥ]] башталып, [[Сыгын ай|сыгын айдыҥ]] бажына једет, кыска ла серӱӱн. Ортоайлык изӱ +18..+20 °C болот. Кейдиҥ чыгы 700—750 мм. Салкынныҥ ортојылдык тебӱзи 4,5 м/с. === Аҥ-куштары === Тайгаларында јӱзӱн-јӱӱр аҥдар јӱрет: айу, бӧрӱ,тӱлкӱ, койон, јеекен, агас, албаа, јоонмойын, кӧрӱк, јараа, марал, аҥ, элик, булан, тооргы<ref name="Собанский звери">''Собанский Г. Г.'' Звери Алтая. — Барнаул: [б.и.], 2005.</ref>. Куштардаҥ кедери тарал, карган, ӱкӱ, кӱӱк, тейлеген, талеҥко, мӱркӱт, карчага, јелечи, мечиртке, чай, торлоо, бӧднӧ, кӱртӱк ле сымда<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.</ref>. Сууда балык кезем астаган да болзо, чараган, бел, чортон, ускуч, јылмай ла база кезик бӱдӱм балык бар. === Ӧзӱмдери === Алтай јӱзӱн-јӱӱр агаштарыла, ӧзӱмиле, ӧлӧҥ-чӧбиле байлык. Бийиктей мӧш лӧ тыт туштайт, јабыстай арка-јиктерде кайыҥ, тал, чиби ле башка-башка тайа-јыраалар ӧзӧт. Јиилектӱ аркаларда уйкӧс, бороҥот, кызылгат, тайабаш, тийиҥкат туштап, ак-јалаҥдары чечектерле чоокырайат: ай-каајы {{Lang-ru|адонис}}, айу-сырга {{Lang-ru|водосбор}}, бастый {{Lang-ru| василек}}, буланат {{Lang-ru|кипрей}}, быркырууш {{Lang-ru|одуванчик}} ла оноҥ до ӧскӧ чечектер, ӧлӧҥдӧр лӧ тазылдар бар. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер ол: кызыл тазыл, марал, алтын тазыл, арчын<ref name="Кр книга растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref>. === Јери ле јолдоры === Јурттыҥ текши јери 45,35 га<ref name="Генплан Талицкого СП">{{Cite web |title=Генеральный план муниципального образования Талицкое сельское поселение Усть-Канского района Республики Алтай |url=https://moust-kan.ru/arkhitektura/gradostroitelstvo/generalnye-plany |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109145356/https://moust-kan.ru/arkhitektura/gradostroitelstvo/generalnye-plany |archivedate=1610204036 |deadlink=yes |accessdate=1609643433 }}</ref>. Ӱстӱги-Айты-Коол јурттыҥ сыны тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар 877 м, кӱнчыгыштаҥ кӱнбадыш јаар 722 м<ref>[https://al.2rus.org/sanarovka/karta/ Карта села Санаровка]</ref>. Јуртта 2 ором: Волонковский, Кырлу кош оромы<ref>[https://mapdata.ru/altay/ust-kanskiy-rayon/selo-sanarovka/ Онлайн-карта Республики Алтай с улицами и номерами домов.]</ref>. Јурттыҥ оромдорыныҥ текши узуны ла ээлемдерге јетире јолдордыҥ узуныла кожо 4,61 км. Јуртта Айты-Коол сууны кечире узуны 36 метр кӱр бар<ref name="Генплан Талицкого СП"/>. Јуртка ӱч јолло једер аргалу: * [[Улалу]] — [[Чаргы]] — [[Кӧкӧйӧниҥ боочызы]] — [[Чакырдыҥ боочызы]] — [[Кан-Оозы]] — [[Ӱстӱги-Айты-Коол]]; * [[Улалу]] — [[Себиниҥ боочызы]], [[Нефтебаза]] — [[Јабаганныҥ боочызы]] — [[Јабаган]] — [[Кан-Оозы]] — [[Ӱстӱги-Айты-Коол]]; * [[Алтай кырай|Алтай кырайдаҥ]] келзе, [[Јаш-Тура]] — Солонешный — [[Чаргы-Оозы]] — [[Кан-Оозы]] — [[Ӱстӱги-Айты-Коол]]. Бу јурт «Айты-Коол — Ӱстӱги-Айты-Коол» деп регионал учурлу кӧӧлик јолдыҥ учы (идентификационный темдеги 84К-113<ref>[http://wikimapia.org/street/17319528/ru/84%D0%9A-113-%D0%A3%D1%81%D1%82%D1%8C-%D0%9A%D1%83%D0%BC%D0%B8%D1%80-%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BA%D0%B0 Регионал трасса 84К-113]</ref>, узуны 8,7 км)<ref name="Перечень а/д РА">[http://docs.cntd.ru/document/446686598/ Постановление Правительства Республики Алтай от 12.04.2018 N 107 «Об утверждении Перечня автомобильных дорог общего пользования регионального значения Республики Алтай и признании утратившими силу некоторых постановлений Правительства Республики Алтай»]</ref>. {| class="wikitable" | COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Ӱстӱги-Айты-Коол јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире''' |- |Администрациялык тӧс јер [[Айты-Коол]] || 7 км |- | Аймактыҥ тӧс јери [[Кан-Оозы]] || 47 км |- | Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 250 км,320 км |- | [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 310 км, 340 км |- | Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4000 км |- | [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 514,5 км-деҥ || 170 км |- | [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 610,8 км-деҥ || 140 км |} == Тӱӱкизи == Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. == Эл-јон == {{ Эл-јонныҥ тоозы | Санаровка | Столбцов=9}} == Ук-калыктары == Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжыла 142 кижиниҥ 76 % орустар, 24 % алтайлар болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>. == Инфраструктуразы == <div style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;"> * баштамы школ; * эмчилик; * јурттыҥ клубы; * магазин; * библиотека; </div> == Экономиказы == Јуртта јаан производстволык ээлем јок. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы, соок тумчукту, оок мал азырайт. Туризм. == Кереестер == === Тӱӱкилик === === Археологиялык === * Бойлулардыҥ кайазы, Тӱӱкилик јер (1354)<ref name="Ойношев свод"/>; * Мӧҥкӱсалгыш (1386)<ref name="Ойношев свод"/>. Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>. === Ар-бӱткендик === * Байлу кыр; * Тоҥмок суу. == Јуруктардыҥ кӧмзӧзи == == Јарлу улузы == == Ајарулар == {{Ајарулар}} == Тайантылар == * [https://web.archive.org/web/20210111115515/https://moust-kan.ru/info Окылу сайт «Кан-Оозы аймак»] {{Кан-Оозы аймактыҥ јон јаткан јерлери}} [[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]] [[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]] [[Категория:Кан-Оозы аймактыҥ јурттары]] gggatwpuqc47o9rcfcs9rcfft7qla5i 0 469 48695 36142 2026-03-27T16:43:26Z Jcb 4373 48695 wikitext text/x-wiki {{ЈЈЈ+Россия |статус = Јурт |русское название = Ӱстӱги-Кӧкӧйӧ |оригинальное название = {{lang-ru| Кукуя}} |герб = |флаг = | изображение = | описание изображения = | lat_deg = 51.457712 | lon_deg = 85.297983 | CoordAddon = type:city(5400)_region:RU | CoordScale = |страна = Россия |регион = Алтай Республика |район = Шабалин аймак |район в таблице = Шабалин аймак{{!}}Шабалин |вид поселения = Јурт јеезе |поселение = Улус-Чаргыныҥ јурт јеезези |поселение в таблице = Улус-Чаргыныҥ јурт јеезези{{!}}Улус-Чаргыныҥ |внутреннее деление = |вид главы = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |вид высоты = |высота центра НП = 600—800<ref name="Высота н/у моря"/> |климат = орто-континентал |население = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Кукуя | тс }} |год переписи = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Кукуя | г }} |плотность = |агломерация = |национальный состав = [[орустар]] 71 %,<br>[[алтайлар]] 26 % (2002)<ref name="Коряков"/> |конфессиональный состав = |часовой пояс = |телефонный код = 38845 |почтовый индекс = |почтовые индексы = |автомобильный код = |цифровой идентификатор = |цифровой идентификатор 2 = |категория в Commons = |сайт = }} '''Ӱстӱги-Кӧкӧйӧ''' ({{Lang-ru|Кукуя}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Шабалин аймак|Шабалин аймагында]] [[Улус-Чаргыныҥ јурт јеезези]]не кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот. == Этимологиязы == Кӧкӧйӧ — кӧк куш {{Lang-ru|синяя птица}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы = |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>. == Физико-географиялык темдектери == === Географиязы === [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] тӱндӱк-кӱнбадыш јанында, [[Кӧкӧйӧ (суу)|Кӧкӧйӧ]] сууны экијандай турат. Јал-Мӧҥкӱниҥ сындары, Беш-Бажыныҥ тайгалары курчайт. Јурт Кӧкӧйӧниҥ боочызыныҥ алдында, тӱндӱк келтейинде турат. Тӱштӱк кӱнбадыш јаар јолдо [[Чакырдыҥ боочызы]] туштайт. Јуугында јурттар: [[Улус-Чаргы]], [[Барагаш]], [[Чаргы-Оозы]]. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 600—800 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[ https://foto-planeta.com/region/773/3/shebalinskiy-rayon.html Шебалинский район (Шабалин аймак)]</ref>. === Климады === Орто-континентал климат. Тӱштӱктей аймактарга кӧрӧ ай-кӱн эмеш јымжак. Кышкы сооктыҥ ортоайлык температуразы —19 °С, чаган айдыҥ тыҥыда соогы —35..-40 °С. Кар эмеш калыҥ тӱжер. Јайгы орто температура +15..+16,5 °С болзо, јаан изӱ айдыҥ тыҥ изӱзи +35 °С кире бар. Јут-чыктыҥ кеми јеткил тӱжет 435—462 мм. Салкынныҥ ортојылдык тӱргени 4,5 м/с. === Аҥ-куштары === Тайгаларында алдында кандый ла аҥдар кӧп болгон. Казырларынаҥ айу, бӧрӱ, јеекен, тӱлкӱ, шӱлӱзин. Туйгакту аҥнаҥ булан, марал, какай, элик, тооргы. Оок аҥдар кӧп болгон борсык, агас, јоонмойын, киш, камду, кумдус, маны, сарас, момон, ӧркӧ, суузар, сыгырган, тарбаган, тийиҥ, токтонок, эрлен, чычкан, кӱжӱл ле о.ӧ.<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА «Литературно-издательский Дом „Алтын-Туу“», 2020</ref>. Калганчы јылдарда алтай артап, экологиялык айалгалар уйадап, аҥ-куштыҥ тоозы кезем астаган ла кезик аҥдар торт јоголорго јеткен учун олорды «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кийдирген: тооргы, маны, камду, суузар. Јӱзӱн-јӱӱр куштардыҥ тоозы база ла астаган. Алдында јайым јӱретен агуна ({{lang-ru|белая куропатка}}), аҥыр ({{lang-ru|огарь}}), баарчык ({{lang-ru|скворец}}), бӧднӧ ({{lang-ru|перепелка}}), јелечи ({{lang-ru|трясогуска}}), јаҥалбай ({{lang-ru|чиж}}), јылантык ({{lang-ru|вертишейка}}) сӱреен ас туштайт. «Кызыл бичикке» кирген куштар ол турна, балыкчы куш ({{lang-ru|крохаль}}), боро ылаачын ({{lang-ru|кречет}}), кӧкӧлик ({{lang-ru|каменная куропатка}}), ала ылаачын ({{lang-ru|балобан}})<ref name="Кр книга животные РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref>. === Ӧзӱмдери === Јурттыҥ тайга-тажында тыт, мӧш, чиби. Аралдарда эргиш, беле, аспак, тайа, липа, ыргай, каргана, сӧҥӱскен, јыраа, кайыҥ каа-јаада ӧзӧт. Ак јерлерде кулузын, балузын, кӧгӧзин, јонјолой, кандык, маҥыр, јыланкӧс, јыланјастык, кӧрмосјиилек ({{lang-ru|барбарис}}), отӧлӧҥ, јеҥес, кыйгак ӧлӧҥ, маргаа, јыду маргаа, кара чалкан ({{lang-ru|крапива}}), буланат, чийне, кӧктаман, саргай, торко чечек ({{lang-ru|ирис}}), алаҥуш, комургай ({{lang-ru|борщевик}}), кӱнкаајы, таҥдалай, кӱзӱҥи чечек, калаш чечек, мӧт чечек, алтын тазыл, кызыл тазыл, марал чечек, кылбыш ({{lang-ru|бадан}}), чай чечек ({{lang-ru|герань луговая}}), быркырууш чечек, кӱмели, кой маҥыр ({{lang-ru|лук порей}}), ийт маҥыр, калба, батун, кӧжнӧ-шарапшын. Јиилектер: кой јиилек, уйкӧс, бороҥот, тийиҥкат, казылган, јыдукара, тайабаш ({{lang-ru|жимолость}})<ref name="Торбоков звери"/>. === Јери ле јолдоры === Јуртта 1 ором: Тӧс. «[[Чаргы]] — [[Ильинка]] — [[Тураты]]» деп регионал учурлу јол ӧдӧт (темдеги 84К-121)<ref>[https://www.lawmix.ru/zakonodatelstvo/1955751 Постановление Государственного Собрания — Эл Курултай Республики Алтай от 21.06.2012 № 20-36]</ref>. Бу јол Р-256 «Чуйдыҥ трагы» (Р256) деп федерал учурлу кӧӧлик јолго Чаргы јуртта бириге берет. {| class="wikitable" | COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''[[Ӱстӱги-Кӧкӧйӧ]] јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире''' |- | Администрациялык тӧс јер [[Улус-Чаргы]]|| 15 км |- | Аймактыҥ тӧс јери [[Шабалин]] ||63 км |- | Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 110 км |- | [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 200 км |- | Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 3900 км |- | [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 512,0 км-деҥ ([[Чаргы]])||32 км |- | [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 612, км-деҥ ([[Нефтебаза]])||170 км |} == Тӱӱкизи == Јурт 1886 јылда тӧзӧлгӧн. == Эл-јон == {{Эл-јонныҥ тоозы|Кукуя }} == Ук-калыктары == Орус ла алтай улус јуртайт. Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 62 кижи болгон, олордыҥ 71 % [[орустар]], 26 % [[алтайлар]] ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>. Окылу тил: орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/ Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>. == Инфраструктуразы == * баштамы школ; * јурттыҥ клубы; * магазин; * стадион. == Экономиказы == Мал ла аҥ азыраары. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ (СПК). == Кереестер == === Тӱӱкилик === === Археологиялык === * мӧҥкӱсалгыш (218)<ref name="Ойношев свод"/>; * ташта јурамал (219)<ref name="Ойношев свод"/>. === Ар-бӱткендик === * Байлу боочы. Јурттаҥ 2 км јерде эдеги (303)<ref name="Ойношев свод"/>; * [[Кара суу]]. [[Ӱстӱги Кӧкӧйӧниҥ боочызы]]нда (..)<ref name="Ойношев свод"/>. Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>. == Јуруктардыҥ кӧмзӧзи == == Јарлу улузы == == Ајарулар == {{Ајарулар}} == Тайантылар == * [http://шебалино-алтай.рф/ Администрация МО «Шебалинский район»] {{Тыш тайантылар}} {{Шабалин аймактыҥ јон јаткан јерлери}} [[Категория:Шабалин аймактыҥ јурттары]] [[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]] [[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]] g6z1ip7ac13ocvhxlpthg7kgca5t9ml 0 470 48696 36063 2026-03-27T16:43:46Z Jcb 4373 48696 wikitext text/x-wiki {{ЈЈЈ+Россия |статус = Јурт |русское название = Ӱстӱги-Кӱбее |оригинальное название = {{lang-ru|}}Полеводка |герб = |флаг = | изображение = | описание изображения = |lat_deg = 50.228036 |lon_deg = 85.993899 |CoordAddon = |CoordScale = |размер карты региона = |размер карты района = |регион = Алтай Республика |регион в таблице = Алтай Республика |район = Кӧксу-Оозы аймак |район в таблице = Кӧксу-Оозы аймак{{!}}Кӧксу-Оозы |вид поселения = Јурт јеезе | поселение = Чендектиҥ јурт јеезези | поселение в таблице = Чендектиҥ јурт јеезези {{!}}Чендектиҥ |внутреннее деление = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |высота центра НП = 1014<ref name="Высота н/у моря"/> |климат = орто-континентал | население = {{Эл-јонныҥ тоозы|Полеводка (Республика Алтай) |тс}} | год переписи = {{Эл-јонныҥ тоозы|Полеводка (Республика Алтай) |г}} |плотность = |агломерация = |национальный состав = [[орустар]] 96 %<ref name="Коряков"/> |конфессиональный состав = |этнохороним = |почтовый индекс = |почтовые индексы = |телефонный код = 38841 |цифровой идентификатор = |цифровой идентификатор 2 = |цифровой идентификатор 3 = |категория в Commons = |сайт = }} '''Ӱстӱги-Кӱбее''' ({{Lang-ru|Полеводка}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Кӧксу-Оозы аймак|Кӧксу-Оозы аймагында]] [[Чендектиҥ јурт јеезези]]не кирет. == Этимологиязы == Ӱстӱги-Кӱбее {{Lang-ru|}}. == Физико-географиялык темдектери == === Географиязы === Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде, Теректиниҥ, Кадын-Бажы Ӱч-Сӱмердиҥ, Ыйыктуныҥ, Тӧгӧриктиҥ сын тайгаларыныҥ эдегинде, [[Оймонныҥ чӧли|Оймон]] ичи чӧл јалаҥда, [[Маргалу (суу)|Маргалу сууныҥ]] јарадында турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1014 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/166566/polevodka.html Полеводка (Ӱстӱги-Кӱбее)]</ref>. === Климады === Климады орто-континентал. Казак чӧлдӧрдӧҥ јылу салкындар, изӱ кей келип, айдыҥ-кӱнниҥ айалгаларын кубултар аргалу. Кыш узун, јаан карлу, [[Ӱлӱрген ай|ӱлӱрген айдыҥ]] учынаҥ ала кандык айдыҥ бажына једет, 6-7 ай, јай кыска кичӱ изӱ айдаҥ ала куран айдыҥ учына јетире, 3 ле ай. [[Чаган ай|Чаган айдыҥ]] соок деген кӱнинде −30..-40 °С, јаан изӱ айда эҥ тыҥ изӱ +30..+35 °С болот. Јут-чыктыҥ кеми јеткилинче: 700—750 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми: 4,7 м. === Аҥ-куштары === Тайгалары аҥдык: ирбис, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јуҥма, марал, элик, тооргы, шӱлӱзин, сарас, јоонмойын, агас, кӧрӱк, тийиҥ ле о.ӧ. аҥдар. Чай, кӱртӱк, бӧднӧ, торлоо, ӱкӱ, кӱӱк, талеҥко, каргаа, кускун, карчага, мӱркӱт, тейлеген, јерлик кас, ӧртӧк деп куштар Кадын-Бажыныҥ биосферный заповеднигинде бар. Сууныҥ балыгы кӧлдӧрдӧ лӧ Кӧк сууда болот, чараган, јылмай, чортон, бел ле о.ӧ. Куштардаҥ кедери тарал, каргаа, ӱкӱ, кӱӱк, тейлеген, талеҥко, јелечи, чай, торлоо, бӧднӧ, кӱртӱк јӱрет. Кезик куштар тоозы астаганыла база «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген: мечиртке, мӱркӱт, тарбалјы, каркыраа, турна<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.</ref>. === Ӧзӱмдери === Айландра кырлары агашла бӱркелген мӧш, кайыҥ, тыт, аспак, чиби ле терек. Чӧл јалаҥдары арбын одор, кыралары ашту, јакшы јылда тӱжӱмдӱ болор. Мал-аш тургадый одоры кӧп, ачык јайым јалаҥдар, кыра салар чӧл јалаҥ. Кырлар кӧп сабазы тыт агашла бӱркелген, бийиктей мӧш агаш кӧп, чиби агаш суујакалай аралдарда ӧзӧт, тал, кайаҥ агаш тыҥ ла кӧп эмес, је бар<ref name="Кучин флора и фауна">''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001.</ref>. Јаан јакшы одорлордо јӱзӱн-јӱӱр ӧлӧҥ лӧ јердиҥ јиилеги. Арал-јыдуларда тийиҥкат, бороҥот, кызылгат ӧзӧт. Меестерде маҥыр, јонјолой, сӧҥӱскен, кӧрмӧсјиилек, тайа. Саста кӧгӧзин, кыйгак ӧлӧҥ лӧ о.ӧ. Кырлардыҥ тӱштӱк јаны меес, агаш јок тас, агаштар кобы јиктерде. Кызыл тазыл ({{Lang-ru|копеечник чайный}}), марал ({{Lang-ru|маральник}}), алтын тазыл ({{Lang-ru|родиола розовая}}) ла оноҥ до ӧскӧ кӧп чечектер ле ӧлӧҥдӧр. Сӱрекей кӧп ӧзӱмдер Алтайда таркаган, је кезиги астап, «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген: арчын, алтын тазыл, кызыл тазыл, кӱн-келди, таҥдалай<ref name="Кр книга растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref>. === Јери ле јолдоры === Туура јол Ӱстӱги-Кӱбееге јетире, 84К-.. Јуртта 3 ором: Заречная, Набережная, Центральная. {| class="wikitable" | COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Ӱстӱги-Кӱбее јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире''' |- | Администрациялык тӧс јер [[Чендек]]|| 7 км |- | Аймактыҥ тӧс јери [[Кӧксу-Оозы]] || 29 км |- | Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 350 км |- | [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 440 км |- | Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4000 км |- | [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 514,5 км-деҥ ||270 км |- | [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 610,8 км-деҥ || 240 км |} == Тӱӱкизи == Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. == Эл-јон == {{население|Полеводка (Республика Алтай)|Столбцов=8}} == Ук-калыктары == Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 97 кижи болгон, олордыҥ 96 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон <ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>. == Инфраструктуразы == * баштамы школ; * јурттыҥ клубы; * магазин. == Экономиказы == Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы мал, уй, оок мал азыраары. Адару тудары. Агаш белетеери. Туризм. == Кереестер == === Тӱӱкилик === === Археологиялык === * Мӧҥкӱсалгыш (1518)<ref name="Ойношев свод"/>; === Ар-бӱткендик === * Ӱч-Сӱмер байлу туу(1505)<ref name="Ойношев свод"/>; * Ыйыктуныҥ боочызы байлу (1507)<ref name="Ойношев свод"/>; * Аржан суу (1509)<ref name="Ойношев свод"/>; * Томул туу ,Кош-Агаштыҥ кыйузында, бийиги 2815 м (1531)<ref name="Ойношев свод"/>; * Ыйыктуныҥ боочызы (1507)<ref name="Ойношев свод"/>. Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>. == Јуруктардыҥ кӧмзӧзи == == Јарлу улузы == == Ајарулар == {{Ајарулар}} == Тайантылар == {{Тыш тайантылар}} * [http://ust-koksa-altay.ru/ Окылу сайт «Кӧксу-Оозы аймак»] {{Кӧксу-Оозы аймактыҥ јон јаткан јерлери}} [[Категория:Кӧксу-Оозы аймактыҥ јурттары]] [[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]] [[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]] t1k6h5ytiz4pmzqpel8zzmzh82ot2ao 0 471 48691 36146 2026-03-27T16:25:20Z Jcb 4373 48691 wikitext text/x-wiki {|align="right" class="wikitable" | COLSPAN="2" ALIGN="center" | јурт |- | COLSPAN="2" ALIGN="center" | '''Ӱстӱги Куйум''' |- | COLSPAN="2" ALIGN="center" | 51°26′50″ с. ш. 85°49′08″ в. д. |- | Эл-тергее: || [[Россия]] |- | Федерацияныҥ тергеези: || [[Алтай Республика]] |- | Муниципал аймак: || [[Чамал аймак]] |- | Јурт јеезе: || [[Ӱзнезиниҥ јурт јеезези|Ӱзнезиниҥ јј]] |- | COLSPAN="2" ALIGN="center" | '''Тӱӱкизи ле географиязы''' |- | Бийиги: || м |- | Климады: || орто-континентал |- | Ойдиҥ поязы: || UTC+7:00 |- | COLSPAN="2" ALIGN="center" | '''Эл-јон''' |- | Эл-јонныҥ тоозы: || кижи (2016) |- | Ук-калыктары: || алтайлар |- | Окылу тил: || орус, алтай |- | COLSPAN="2" ALIGN="center" | '''Тоолорлу идентификаторлор''' |- | Телефонныҥ коды: || +7 38841 |- | Почтаныҥ индекси: || 649220 |- | ОКАТО-ныҥ коды: || 84 243 805 003 |- | ОКТМО-ныҥ коды: || 84 643 405 111 |} '''Ӱстӱги Куйум''' ({{Lang-ru|Верхний Куюм}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика]]ныҥ [[Чамал аймак|Чамал аймагында]] [[Ӱзнезиниҥ јурт јеезези]]не кирген, эмдиги ӧйдӧ мында јурт јок. == Этимологиязы == Ӱстӱги Куйум {{Lang-ru|верхний край, берег, граница}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы = |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>. == Физико-географиялык темдектери == === Географиязы === Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тӱндӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Иолгоныҥ сындарыныҥ ортозында турат. Арка-туулары байлык ла койу агашла бӱркелген. Јурт болгон ӧзӧктӧ агаштар јок, солун ла јараш кайалардыҥ комплексы бар, === Климады === Климады орто-континентал. Кыш бу јерлерде јымжак, карлу, тыҥ сооктор јок болот. Ортојылдык температура +3,0 °С градус кире болот, кейдиҥ чыгы 66,1 % ортојылдык кеми 855 мм. Салкынныҥ ортојылдык тӱргени 2,4 м/с. 15 м/с тӱрген салкынду кӱндер 6,3.Јай тыҥ ла изӱ эмес, ортоайлык температура +30 градуска јетпейт, эҥ ле изӱ кӱн +34 °С, эҥ ле соок кӱнде −40 °С. Соокторлу кӱндер 18.05/27.07. Соок јок кӱндер 131. Јердиҥ ортојылдык температуразы 3 °С. === Аҥ-куштары === Аймактыҥ тайгалары аҥдык: айу, бӧрӱ, какай, јеекен, булан, элик, марал, тооргы<ref>Красная книга Республики Алтай: животные / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref>, оок аҥдардаҥ койон, јараа, киш, јоонмойын, агас, ӧркӧ, сарас, тарбаган, кӧрӱк, агас, сууларда камду, кумдус. Ак-кийик, тооргы ла камду Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген. Кушка да аба-јыш бай: кӱртӱк, чай, сымда, бӧднӧ, мечиртке, ӱкӱ, каргаа, саҥыскан. кӱӱк, барынтычы куштардаҥ ылаачын, шоҥкор, кускун, карчага бар<ref name="Торбоков Растения">{{книга |автор=Токшын Торбоков |часть = |ссылка часть = |заглавие=Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный = |издание = |место= Горно-Алтайск |издательство=АУ РА Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу» |год=2020|том = |страницы = |столбцы = |страниц = |серия = |isbn = }}</ref>. === Ӧзӱмдери === Кӧп саба агаштар јымжак — кайыҥ, чиби, аспак, јойгон, карагай, толоно ло беле. Айландыра кырлар койу агашка бӱркеткен: аспак, кайыҥ, мӧш, карагай, јойгон, тал, каргана, беле, толоно ло о.ӧ. Јайгыда мешке, кӧжнӧ, јӱзӱн-јӱӱр јиилектер, кузук толо ӧзӧт. Ӧлӧҥ, чечектер, тайалар, кӱске јетире кӧс сӱӱндирип јайылат: каргана, тал, толоно, арчын, балан, ийт-тумчук, бороҥот, табылгы, адарткы, бастый, буланат, јеҥес, јоҥјолой, јаргак ӧлӧҥ, јыдунак, јыоан чечек, ийт-таман, јыракы-ӧлӧҥ, ийт-тырмак, калаш-чечек, кыйгак ӧлӧҥ, кӧгӧзин, кылганак, кымыскайак, кулун-чечек, кулузын. Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер алтын тазыл ла кызыл тазыл<ref name="Кр книга растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref>. === Јери ле јолдоры === [[Чамалдыҥ трагы|Чамалдыҥ трагынаҥ]] туура [[Куйум (суу)|Куйум сууныҥ]] бажы киреде эбирип ийер. Алтыгы-Куйум јурт болгон јерге јетире тегин јол, кандый ла кӧӧлик ӧдӧр, кургакта кем јок, јутта јол коомой. {| class="wikitable" | COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Ӱстӱги Куйум јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире''' |- | Аймактыҥ тӧс јери [[Чамал]] || 30 км |- | Республикан тӧс кала [[Улалу]] || км, 340 км |- | [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || км, 360 км |- | Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4000 км |- | [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 514,5 км-деҥ || км |- | Чуйдыҥ трагы (Р-256) 610,8 км-деҥ || км |} == Тӱӱкизи == Јурт 1900 јылда тӧзӧлгӧн. Ӱстӱги Куйум ӧзӧктӧ јурт болгон. Эмди ондо јурт јок деп Генеральный штабтыҥ карталарында 80-чи јылдарда темдектелген. 1955 јылдыҥ карталарында јурт бар деп темдектелген. 60-чы,70-чи јылдарда советский совхозторды јаанада бириктирип турар тушта [[Туулу Алтай]]да кӧп јурттар јоголгон. [[Куйум (суу)|Куйум суу]] ӧзӧктӧ агат, [[Алтыгы Куйучы (суу)|Алтыгы Куйучы сууныҥ]] оозынаҥ кӱнбадыштай. Ӱстӱги Куйум ӧзӧктӧ озогы јурттыҥ орды арткан, јылдыҥ ла јемирилип астайт. == Эл-јон == {|class="wikitable" | COLSPAN="7" ALIGN="center" | '''Эл-јонныҥ тоозы''' |- | 2010<ref>[https://web.archive.org/web/20150518092810/http://statra.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/statra/resources/a84e2d0040fb79dd9957ff367ccd0f13/1+%D1%82%D0%BE%D0%BC+%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%B8+%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F.pdf Численность и размещение населения. Итоги всероссийской переписи населения 2010 года по Республике Алтай. Том 1]</ref> || 2011<ref name="ГКС2013">[https://web.archive.org/web/20131101041249/http://statra.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/statra/resources/93d31d00404ca3e98ddcdf0fa8517bb1/%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%87%D0%B5%D1%82+%D1%87%D0%B8%D1%81%D0%BB+%D0%BF%D0%BE+%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D0%BC.xls Оценка численности постоянного населения на 1 января 2013 года по населённым пунктам Республики Алтай]</ref> || 2012<ref name="ГКС2013"/> || 2013<ref name="ГКС2013"/> || 2014<ref>[https://web.archive.org/web/20190111055044/http://statra.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/statra/resources/7a14c50043a20cb2b169b5d06954faf7/%D0%9E%D1%86%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%B0+%D1%87%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8+%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%BF%D0%BE+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%BC+%D0%BF%D1%83%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B0%D0%BC+%D0%B7%D0%B0+2011-2013+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D1%8B.docx Оценка численности постоянного населения по населённым пунктам за 2012—2014 годы]</ref> || 2015<ref>[https://www.webcitation.org/6XpJ5O4fd?url=http://statra.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/statra/resources/3ca23d0047a96a31be4fbeed3bc4492f/%D0%9E%D1%86%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%B0+%D1%87%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8+%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%BD%D0%25B Оценка численности постоянного населения по населённым пунктам Республики Алтай за 2011—2014 годы]</ref> || 2016<ref>[https://web.archive.org/web/20190304173441/http://statra.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/statra/resources/f42c57004c34285a8f63efb4bce00d93/%D0%9E%D1%86%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%B0+%D1%87%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8+%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%BF%D0%BE+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%BC+%D0%BF%D1%83%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B0%D0%BC+%D0%B7%D0%B0+2011-2015+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D1%8B.docx Оценка численности постоянного населения Республики Алтай по населённым пунктам за 2012—2016 годы]</ref> |- | || → || ↗ || ↘ ||↗ || ↗ || ↗ |} == Ук-калыктары == Алтайлар јуртаган. == Инфраструктуразы == Бастыра инфраструктуралык обьекттер [[Ӱзнезиниҥ јурт јеезези]]нде. == Экономиказы == Јылкы, соок тумчукту ла оок малдыҥ одоры болот. Туризм. == Кереестер == === Тӱӱкилик === * Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга кереес (551)<ref name="Ойношев свод"/>. Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>. === Археологиялык === * Јебрен корум (727)<ref name="Ойношев свод"/>. Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод"/>. === Ар-бӱткендик === * Байлу туу ()<ref name="Ойношев свод"/>; Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод"/>. * [[Аржан (суу)|Аржан суу]] ()<ref name="Ойношев свод"/>. Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод"/>. == Јуруктардыҥ кӧмзӧзи == == Јарлу улузы == * [[Кучияк, Павел Васильевич|Кучияк П. В.]] (05.03.1897 — 02.07.1943) — ӱлгерчи, драматург, алтай литератураныҥ тӧзӧӧчизи, Москвада 1925 јылдарда ӱренген, совет бичиичилердиҥ съездинде турушкан (1935ј). == Ајарулар == {{Ајарулар}} == Тайантылар == * [https://www.vtourisme.com/altaj/istoriya/1393-istoriya-nizhnij-verkhnij-kuyum vtourisme.com сайт] {{Тыш тайантылар}} {{Чамал аймактыҥ јон јаткан јерлери}} [[Категория:Чамал аймактыҥ јурттары]] [[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]] [[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]] j1ziq7tb7nriy6aztpu9j3dj28qa3wc 0 473 48692 36144 2026-03-27T16:26:01Z Jcb 4373 48692 wikitext text/x-wiki {{ЈЈЈ+Россия |статус = Јурт |русское название = Ӱстӱги Онос |оригинальное название = {{lang-ru|}} Верх-Анос |герб = |флаг = | изображение = | описание изображения = |lat_deg = 51 |lat_min = 26 |lat_sec = 50.161 |lon_deg = 85 |lon_min = 49 |lon_sec = 8.147 |CoordAddon = type:city(20)_region:RU |CoordScale = 20000 |размер карты региона = |размер карты района = |регион = Алтай Республика |регион в таблице = Алтай Республика |район = Чамал аймак |район в таблице = Чамал аймак{{!}}Чамал |вид поселения = Јурт јеезе | поселение = Оностыҥ јурт јеезези | поселение в таблице = Оностыҥ јурт јеезези {{!}}Оностыҥ |внутреннее деление = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |высота центра НП = 847<ref name="Высота н/у моря"/> |климат = орто-континентал | население = {{Эл-јонныҥ тоозы|Верх-Анос |тс}} | год переписи = {{Эл-јонныҥ тоозы|Верх-Анос |г}} |плотность = |агломерация = |национальный состав = [[алтайлар]] 82 % (2002)<ref name="Коряков"/> |конфессиональный состав = |этнохороним = |почтовый индекс = |почтовые индексы = |телефонный код = 38841 |цифровой идентификатор = |цифровой идентификатор 2 = |цифровой идентификатор 3 = |категория в Commons = |сайт = }} '''Ӱстӱги Онос''' ({{Lang-ru|Верх-Анос}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика]]ныҥ [[Чамал аймак|Чамал аймагында]] [[Оностыҥ јурт јеезези]]не кирет. == Этимологиязы == Онос (Он-Оос) {{Lang-ru|много стоянок, мест}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы = |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>. Ӱстӱги Онос {{Lang-ru|верхние стоянки}}<ref name="Топонимика"/>. == Физико-географиялык темдектери == === Географиязы === Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тӱндӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Онос деп сууныҥ башталганында, Иолгоныҥ сын тайгаларына курчаткан турат. Кыш мында јымжак, тыҥ ла сооктор јок, кар калыҥ тӱжет. Јай јылу, изӱ кӱндерлӱ, кей чыкту. Айы-кӱни јылу, кырлары ыжык, ичпек учун мында маала-ажы база јакшы бӱдет. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 847 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/35046/verh-anos.html Верх-Анос (Ӱстӱги Онос)]</ref>. === Климады === Климады орто-континентал. Ортојылдык температура +4,4 °С, кейдиҥ чыгы — 66,6 % , салкынныҥ тӱргени — 1,4 метр\секундка. 163 кӱн јылда фён-салкын согот. Туштӱк аймактарга кӧрӧ мында кыш бир канча јылу, кары-јуды ӧйинде, салкын-јотконы ӧткӱре ле сызаа-соок эмес, јайы изӱ, је кыска, ӱч ле ай. Ортојылдык температура +4,1 °С чаган айда тыҥ ла соок −30 °С тӱшпейт, јаан изӱ айда +30 °С кӧдӱрилбейт. === Аҥ-куштары === Аймактыҥ јерлери аҥ-кушла байлык. Тӱлкӱ, кӧрӱк, јоонмойын, сыгырган, какай, тийиҥ, јараа, сарас, ӧркӧ, момон, кумдус, киш, койон агаш аразында, јалаҥдарда јӱрет<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>. Казыр аҥдардаҥ айу, бӧрӱ, јеекен. Аҥдар астаганы учун Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» киргендери тооргы, маны, кочкор<ref name="Кр книга животные РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref>. Оок куштардаҥ кӱӱле, кӱӱк, талаҥ-келеҥ, ӱренчи, чымдык, торко-сары ({{lang-ru|иволга}}), томыртка, тоорчык, топтонок ({{lang-ru|свиристель}}), тейлеген, таралјы ({{lang-ru|сойка}}), теке-мӱӱс ({{lang-ru|чибис}}). Сууларда чараган, сӧлӧм, чабак деп балыктар јӱрет. === Ӧзӱмдери === Кайыр, каскак туулары јӱзӱн-јӱӱр агаштарла бӱркелген : Кайыҥ, мӧш, чиби, карагай, беле, эргиш, толоно, јойгон, каргана. Чамал ичиниҥ ӧзӱмдери ӧҥжик, койу, јӱзӱн-јӱӱр бӱдӱмдӱ. Кыр бӱркеген агаштары мӧш, тыт, карагай, чиби, јойгон, кайыҥ, аспак, јодро ло јулукту агаштардаҥ алама, груша, слива ӧзӧт<ref name="Торбоков флора">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.</ref>. Јайгыда мешке, кӧжнӧ, јӱзӱн-јӱӱр јиилектер, кузук толо ӧзӧт. Ӧлӧҥ, чечектер, тайалар, кӱске јетире кӧс сӱӱндирип јайылат: каргана, тал, толоно, арчын, балан, ийт-тумчук, бороҥот, табылгы, адарткы, бастый, буланат, јеҥес, јоҥјолой, јаргак ӧлӧҥ, јыдунак, јыоан чечек, ийт-таман, јыракы-ӧлӧҥ, ийт-тырмак, калаш-чечек, кыйгак ӧлӧҥ, кӧгӧзин, кылганак, кымыскайак, кулун-чечек, кулузын. Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер алтын тазыл ла кызыл тазыл<ref name="Кр книга растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref>. === Јери ле јолдоры === Јуртта 1 ором: Тӧс. {| class="wikitable" | COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Ӱстӱги Онос јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире''' |- | Администрациялык тӧс јер [[Онос]]|| 12 км |- | Аймактыҥ тӧс јери [[Чамал]] || 34 км |- | Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 95 км |- | [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 185 км |- | Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 3900 км |- | [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 495 км-деҥ || 38 км |} == Тӱӱкизи == Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. Чамал ичинде орус миссионерлер алтай улусты креске тӱжӱрип, православный кудай јаҥына кийдирип, школдор ачып, јурттар тӧзӧп турган ӧй. 1922 јылда Алтайда 24 волостьты бириктирип, 9 аймак эткен. Ӱстӱги Онос јурт [[Чамал аймак]]ка кирген<ref name="Чамал аймак, рекреация">[https://otherreferats.allbest.ru/sport/00786610_0.html Рекреационное освоение Чемала]</ref>. == Эл-јон == {{Эл-јонныҥ тоозы| Верх-Анос |Столбцов=18}} == Ук-калыктары == Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 17 кижи болгон, олордыҥ 82 % [[алтайлар]] ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>. Окылу тил: орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/ Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>. == Инфраструктуразы == Бастыра инфраструктуралык обьекттер Оностыҥ јурт јеезезинде. == Экономиказы == Таҥынаҥ ээлемдер. Јылкы, соок тумчукту ла оок мал азыраары. Туризм. == Кереестер == === Тӱӱкилик === * Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга обелиск (554)<ref name="Ойношев свод"/> === Археологиялык === * Јебрен корум (369)<ref name="Ойношев свод"/> === Ар-бӱткенниҥ === * Байлу туу ()<ref name="Ойношев свод"/> * [[Аржан (суу)|Аржан суу]] ()<ref name="Ойношев свод"/>. Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>. == Јуруктардыҥ кӧмзӧзи == == Јарлу улузы == == Ајарулар == {{Ајарулар}} == Тайантылар == {{Тыш тайантылар}} {{Чамал аймактыҥ јон јаткан јерлери}} [[Категория:Чамал аймактыҥ јурттары]] [[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]] [[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]] gvbgo21igqvkyfpr7yojpkmh6yl12pt 0 474 48697 47349 2026-03-27T16:44:19Z Jcb 4373 48697 wikitext text/x-wiki {{ЈЈЈ+Россия |статус = Јурт |русское название = Ӱч-Кӧс |оригинальное название = {{lang-ru|}} Ускуч |герб = |флаг = | изображение = Uskuch 02.jpg | описание изображения = Ӱч-Кӧс јурт | lat_deg = 52 | lat_min = 2 | lat_sec = 7.771 | lon_deg = 86 | lon_min = 54 | lon_sec = 30.78 |CoordAddon = type:city(307)_region:RU |CoordScale = 20000 |размер карты региона = |размер карты района = |регион = Алтай Республика |регион в таблице = Алтай Республика |район = Чоо аймак |район в таблице = Чоо аймак{{!}}Чоо |вид поселения = Јурт јеезе | поселение = Ӱч-Кӧстиҥ јурт јеезези | поселение в таблице = Ӱч-Кӧстиҥ јурт јеезези {{!}}Ӱч-Кӧстиҥ |внутреннее деление = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |высота центра НП = 372<ref name="Высота н/у моря"/> |климат = орто-континентал | население = {{Эл-јонныҥ тоозы|Ускуч (село) |тс}} | год переписи = {{Эл-јонныҥ тоозы|Ускуч (село) |г}} |плотность = |агломерация = |национальный состав = [[орустар]] 86 % (2002)<ref name="Коряков"/> |конфессиональный состав = |этнохороним = |почтовый индекс = |почтовые индексы = |телефонный код = 38841 |цифровой идентификатор = |цифровой идентификатор 2 = |цифровой идентификатор 3 = |категория в Commons = |сайт = }} '''Ӱч-Кӧс''' ({{Lang-ru|Ускуч}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика]]ныҥ [[Чоо аймак|Чоо аймагында]] [[Ӱч-Кӧстиҥ јурт јеезези]]не кирип, оныҥ админстрациялык тӧс јери болот. == Этимологиязы == Ӱч-Кӧс {{Lang-ru|три глаза}}. == Физико-географиялык темдектери == === Географиязы === Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тӱндӱк келтейинде, Аба-Јыштыҥ ортозында, Сугулдыҥ сындарыныҥ эдегинде, [[Ыжы (суу)|Ыжы сууныҥ]] јарадында турат. Ыжы суу [[Кадын]]га кожулат. Айландыра кырлары койу агашла туй ӧскӧн. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 372 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/46247/uskuch.html Ускуч (Ӱч-Кӧс)]</ref>. === Климады === Климады орто-континентал. Јай кыска, серӱӱн ле чыкту, кыш узун, соок, јаан карлу ла бийик кӱрттерлӱ. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,5 °С, эҥ изӱ кӱнде +36 °С, эҥ соок кӱнде −55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы ла калганчы соок тӱшкен кӱндер 05.06/08.09, соок јок кӱндердиҥ тоозы 94, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 836 мм, салкынныҥ тӱргени 1,3 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 10,3 (тӱргени 15 м/с тыҥ). === Аҥ-куштары === Аба-јыштыҥ тайгалары аҥ-кужыла байлык: айу, бӧрӱ, јеекен, шӱлӱзин, тӱлкӱ, бу казыр аҥдар болзо, туйгакту аҥдардаҥ булан, марал, элик, тооргы, аҥ, ак-кийик. Олордоҥ тооргы ла [[ак-кийик]] Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине кирген<ref>Красная книга Республики Алтай: животные / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref> . Оок аҥдардаҥ мында сарас, койон, јоонмойын, сыгырган, јараа, суузар, камду ла о.ӧ. јӱрет<ref name="Торбоков Растения">{{книга |автор=Токшын Торбоков |часть = |ссылка часть = |заглавие=Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный = |издание = |место= Горно-Алтайск |издательство=АУ РА Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу» |год=2020|том = |страницы = |столбцы = |страниц = |серия = |isbn = }}</ref>. Куштар: чай, кӱртӱк, бӧднӧ, кӱӱк, тарал, томуртка, кускун, каргаа, саҥыскан, кызылтӧш, кӧктийек, кӱӱле, талеҥко. Сууларда јӱрген балыктар: чараган, јылмай, ӱч-кӧс, чортон, ала-бука, сӧлӧм. === Ӧзӱмдери === Тайга, кырлары туйук кара агашла туй ӧзӱп калган, мӧш, чиби, кайыҥ, јойгон, аспак агаштар ӧзӧт. Суујакалай тал, чиби, јодро, беле, толоно, каргана, чычыргана<ref name="Торбоков Растения">{{книга |автор=Токшын Торбоков |часть = |ссылка часть = |заглавие=Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный = |издание = |место= Горно-Алтайск |издательство=АУ РА Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу» |год=2020|том = |страницы = |столбцы = |страниц = |серия = |isbn = }}</ref>. Тайганыҥ аш-тузы кижиге тузалу. Эрте јаста калба ла кӧжнӧ ӧзӱп, витаминдерле јеткилдейт. Јайыла мешке, јиилек: уй-кӧс, тожла, јерјиилек, койјиилек, торбос, карагат, кызылгат, тийиҥгат, тайа деп једим, кӱскиде дезе мӧштиҥ кузугы тынар-тындуларды азырап, кышка азык болот. Јӱзӱн эндемик ӧзӱмдер, эм ӧлӧҥдӧр: алтын тазыл, кызыл тазыл, јыдунак Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине кирген<ref name="Кр книга растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref>. === Јери ле јолдоры === Јуртта 6 ором: Олјондо, Агашту, Школдыҥ, Тӧс, Јажыл, Кырлу. {| class="wikitable" | COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Ӱч-Кӧс јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире''' |- | Администрациялык тӧс јер [[Ӱч-Кӧс]]|| 0 км |- | Аймактыҥ тӧс јери [[Чоо]] || 31 км |- | Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 94 км |- | [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 194 км |- | Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 3900 км |- | [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 435,7 км-деҥ ([[Майма]]) || 104 км |} == Тӱӱкизи == Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн<ref name="население_1989_и_2002">{{книга|автор=Макошева А. А., Макошев А. П., Апенышева И. Н.|часть=Приложение 2: Список населенных пунктов Республики Алтай по переписям 1989 и 2002 гг.|заглавие=Население Республики Алтай (системно-структурный анализ)|место=Горно-Алтайск|ссылка=http://e-lib.gasu.ru/eposobia/makoshev/|издательство=ГУ книжное издательство „Юч-Сюмер-Белуха“ Республики Алтай|год=2007|ссылка часть=http://e-lib.gasu.ru/eposobia/makoshev/R_32.html}} ([http://e-lib.gasu.ru/ Электронная библиотека Горно-Алтайского государственного университета])</ref>. Л. П. Потаповтыҥ бичигениле, тубалар 19 чактыҥ 80-чи јылдарында [[Улалу]]да, [[Сайдыс]]та, [[Чамал]]да, [[Ыныргы]]да, [[Учак-Ыжы (суу)|Учак-Ыжы сууны]] јакалай јуртаган. Бу улус Южский (Јӱсский) волостьтоҥ таркаган. Кӧп тоолу сӧӧк комдоштор [[Кебезен]], Ыныргы, [[Паспауул]], [[Чопош]], [[Ыжы]], Кӱзе, [[Толоон]] јурттарда јаткан, ого коштой [[Алтын Кӧл]]ди јараттай<ref name="Сайт «Чойский район»">{{Cite web |title=Сайт «Чойский район». Традиции и обряды. |url=http://xn----8sbwdbcc3abhth9e.xn--p1ai/index.php/korennye-malochislennye-narody/traditsii-i-obryady |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220107133750/http://xn----8sbwdbcc3abhth9e.xn--p1ai/index.php/korennye-malochislennye-narody/traditsii-i-obryady |archivedate=1641562670 |deadlink=yes |accessdate=1641839652 }}</ref>. == Эл-јон == {{Эл-јонныҥ тоозы| Ускуч (село) |Столбцов=16}} == Ук-калыктары == Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 387 кижи болгон, олордыҥ 86 % [[орустар]] ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>. Окылу тил: орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/ Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>. == Инфраструктуразы == <div style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;"> * јурт јеезениҥ администрациязы; * ортр ӱредӱлӱ школ; * балдардыҥ туразы; * эмчилик; * јурттыҥ клубы; * библиотека; * стадион; * магазин; * пилорама. </div> == Экономиказы == Таҥынаҥ ээлемдер. Агаш белетеери. Туризм. == Кереестер == === Ар-бӱткендик === * Бактаган туу (1312); * Чаҥкыр кыр. Боочы (1331)М * [[Тоҥбок суу]] (1317). === Археологиялык === * 19 чактыҥ темир кайылткан печкезиниҥ тӧзи (1929). == Јуруктардыҥ кӧмзӧзи == == Јарлу улузы == == Ајарулар == {{Ајарулар}} == Тайантылар == {{Тыш тайантылар}} {{Чоо аймактыҥ јон јаткан јерлери}} [[Категория:Чоо аймактыҥ јурттары]] [[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]] [[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]] fnvajsk0t3hdi3f5i6xtpoojgwzmx8y 0 661 48672 47884 2026-03-27T15:28:45Z Jcb 4373 48672 wikitext text/x-wiki {{Кижи}} '''Ногон (Николай) Шумаров''' (чык. ӧйи [[9 јаан изӱ ай]]дыҥ [[1947 јыл|1947]], [[Кыҥыраар]] јурт, [[Ойрот автоном область]], [[ССРС]]) — [[режиссёр]], [[актёр]], [[драматург]], [[кожоҥчы]] ла [[кӱӱчӱмдеечи]]. [[Россия Тергеезиниҥ нерелӱ артисти]] ([[1999]])<ref name="Указ Президента РФ №135 от 26.01.99">[http://www.kremlin.ru/acts/bank/13415 Указ Президента Российской Федерации от 26 января 1999 года № 135 «О награждении государственными наградами Российской Федерации»]</ref>. == Биографиязы == Шумаров Николай Сергеевич {{Јыл|1947}} јылдыҥ [[Кичӱ изӱ айдыҥ 9 кӱни|кичӱ изӱ айыныҥ 9-чы кӱнинде]] Оҥдой аймактыҥ Кыҥыраар јуртында чыккан (АР). Новосибир калада театрал училищеде профессор И.Г.Поляковтыҥ клазын {{Јыл|1972}} јылда талдама темдектерлӱ тӱгезип, [[Российский государственный институт сценических искусств | Ленинградский Государственный институт театра, музыки и кинематографии (ЛГИТМиК)]]те профессор [[Товстоногов, Георгий Александрович | Г. А. Товстоногов]]тыҥ драма кеендиктиҥ бӧлӱгинде, профессор [[Музиль, Александр Александрович | А. А. Музиль]]диҥ клазына кирип ӱренген, оны {{Јыл|1978}} јылда божоткон. {{Јыл|1977}} јылда, студент ле тужында, Улалуда Национал драма театрда иштеп баштаган, {{Јыл|1978}} јылда театрдыҥ тӧс режиссеры болуп кӧстӧлгӧн. Алтай Республиканыҥ драма театрында Николай Сергеевич Шумаров бир канча спектакльдар тургускан: «Энениҥ јалаҥы» [[Айтматов, Чингиз Торекулович | Чингиз Айтматов]], «Айгырдыҥ бажы» [[Каинчин, Дибаш Берукович | Јыбаш Каинчин]], «Саҥ башка кижи» [[Адаров, Аржан Ойинчинович | Аржан Адаров]], «Торко-Чачак». Бу иштеринде режиссер лирикалык ууламјы баштаган. Одус јашка једип, Ногон бойыныҥ алтай калыгыныҥ кеендигине баштанат. «Мой народ — моё добро, мой Алтай — моё Золото», — деп Ногон айдат. «Сцена — это место, где, откуда можно передать послание от своей Родины и корней в Горном Алтае». Ногон калыгыныҥ байлык фольклорын јууп, шиҥдеп, оны корулап, јаҥжыккан искусствого эмдиги ӧйдиҥ јаҥы тыныжын берет. {{Јыл|1986}} јылда «Алтай» деп атту фольклор ансамбльдыҥ тӧзӧӧрин јӧмӧп, баштапкы «алтын» туружаачыларыныҥ тоозына (составына) кирген. {{Јыл|2002}} јылдаҥ ала {{Јыл|2007}} јылга јетире Ногон ӱредӱчи болуп Московский театрда иштейт («[[Школа драматического искусства]])<ref name="ШДИ Васильева"/>». Ол мында јаҥыс ла кайдыҥ ӱредӱчизи эмес, Ногон онойдо ок [[Гомер | Гомер]]диҥ [[Илиада |«Илиада»]]зы аайынча режиссер [[Васильев, Анатолий Александрович (режиссёр)| А.Васильев]]тиҥ спектакльинде Нестордыҥ партиязын апарат. Бу спектакльда туружып, ол Европала кӧп јорыктаган. Бӱгӱнги кӱнге јетире Шумаров Н.С. 60-наҥ ажыра спектакльдар ла театрлык кӧргӱзӱлердиҥ тургузаачызы (постановщик) болот. Ол тоодо [[Анохин, Андрей Викторович |Андрей Анохин]]ниҥ «Эрлик-Хан» деп баледи, «Талай-Хан» деп операзы, «Маадай-Кара», [[Очы-Бала | «Очы-Бала»]], «Чымалы-Каан» деп кай чӧрчӧктӧр. Ногон 10 драмалык бичимелдер ле инсценировкалардыҥ авторы. Бастыра спектакльдарыныҥ кӱӱзиниҥ авторы — ол бойы. Бар-јок чӱмдемел иштериниҥ кӱӱлеринде ол алтай калыгыныҥ этникалык классикалык ойноткыларын тузаланат: [[топшур|топшуур]], [[шоор]], [[варган | алтайский комус ]], [[jадаган (скифская арфа)]], бу ойноткыларды ол бийик кеминде тузаланат ({{lang-ru|владеет в совершенстве}}). Ногон Шумаров 30 јаштаҥ ала ӱредӱчиниҥ ижин апарат: кӱӱлик школ (Горно-Алтайск), Кеендиктиҥ сургалында (колледжинде) (Горно-Алтайск)<ref>{{Cite web |title=Колледж культуры и искусства им. Г. И. Чорос-Гуркина |url=https://collegekult.altai.muzkult.ru/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210201204931/https://collegekult.altai.muzkult.ru/ |archivedate=1612212571 |deadlink=yes |accessdate=1621153493 }}</ref>, Московский театрда «Кеендиктиҥ драма школында»<ref name="ШДИ Васильева">[https://sdart.ru/ Театр «Школа драматического искусства»]</ref>, Афиныда драмалык театрда (Греция) уроктор ло мастер-класстар ӧткӱрген, комусла ойноп, кайлап ӱреткен. Бӱгӱнги кӱнде Алтай Республикада, Москвада ла о.ӧ. Россияныҥ калаларында ӱренчиктерлӱ . Пандемиядаҥ улам {{Јыл|2020}} јылдаҥ ала ӱредӱни кезикте on-line айалгада ӧткӱрип јат. Ногон алтай кайды бийик профессионал кеминде билер учун јаҥыс ла Арасей тергееле эмес, онойдо ок кӧп ороондорло гастроль-јорыкка јӱрет: Калка јери, Казакстан, Кыргызстан, Вьетнам, Литва, Латвия, Германия, Индия (Бенгалуру, Хайдарабад). {{Јыл|1996}} јылдаҥ ала ол [[Болот Байрышев|Болот Байрышевле]], [[Сарымай Урчимаев|Сарымай Урчимаевле]] кожо трио болуп, башка-башка этникалык кӱӱлик фестивальдарда [[Россия | Россияда]], [[Швейцария|Швейцарияда]], [[Австрия|Австрияда]], [[Италия|Италияда]], [[Германия|Германияда]], [[Норвегия|Норвегияда]], [[Чехия|Чехияда]], [[Словакия|Словакияда]], Голландияда ла о.ӧ. орооондордо турушкан. Монголияда (Улан-Батор), Германияда (Берлин ле ӧскӧ дӧ калалар), Португалияда (Порто), Бельгияда (Антверпен), Грецияда (Дельфы), Францияда (Авиньон) деген ороондордыҥ калаларында ӧткӧн ''Эл-јондор ортодо театрал фестивальдардыҥ'' туружаачызы болгон. Германияда «Ак аҥ» ({{lang-ru|«Белый олень»}}) деп спектакль кӧргӱскен. == Турушкан ӱлекерлери == === «Ӱкекти чеберлейли» === === «ДАУ» деп ӱлекер === === «Эл-Ойын» === == Јайаандык ижи == === Театрда ижи === {| class="wikitable" width=100% style=class="wikitable" width=100% style="text-align:left" |- bgcolor=#F3DF67 | COLSPAN="7" | '''Горно-Алтайскта областной национал драма театр'''<ref name="Театр, Горно-Алтайск">{{Cite web |title=История Горно-Алтайского областного национального драматического театра |url=https://altai-republic.ru/culture/national-drama-theatre-pv-kuchiyaka/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210429134141/https://www.altai-republic.ru/culture/national-drama-theatre-pv-kuchiyaka/ |archivedate=1619703701 |deadlink=yes |accessdate=1621232653 }}</ref>, (2008 јылдаҥ ала '''П.В. Кучияктыҥ адыла адалган национал драма театр''' )<ref>[https://culture-altai.ru/postanovleniya/npa/postanovleniya/postanovlenie-ot-7-aprelya-2008-g-n-73-o-prisvoenii-gosudarstvennomu-uchrezhdeniyu-kultury-respubliki-alta-qnatsionalny-dramaticheski-teatrq-imeni-pvkuchiyak/ Правительство Республики Алтай Постановление от 7 апреля 2008 г. N 73 о прсвоении государственному учреждению культуры Республики Алтай "Национальный драматический театр" имени П.В.Кучияк]</ref> |- !№ !! јыл !! ады<br>орустап !! ады<br>алтайлап !!авторы!! спектакльдыҥ тили !! Шумаров Ногон<br>бу спектакльда |- | 1 ||{{Јыл|1978}} ||Зажглась золотая заря <br>(преддипломный спектакль)|| Алтын таҥдак јарыды <br>(дипломноҥ озо спектакль) || [[Кучияк, Павел Васильевич|Павел Кучияк]] ||алтай, орус ||режиссер-тургузаачы, <br>актер (тӧс роль — Аҥчы) |- | 2 ||{{Јыл|1978}} ||[[В ночь лунного затмения (пьеса) | В ночь лунного затмения]] <br>(дипломный спектакль)|| Ай карыккан тӱнде <br>(дипломго спектакль)|| [[Мустай Карим]] || алтай, орус||режиссер-тургузаачы,<br> кӱӱлик јазал,<br>актер (Дивана́ ла 3-чи аксакал) |- | 3 ||{{Јыл|1978}} || Материнское поле|| Энениҥ јалаҥы || [[Айтматов, Чингиз Торекулович|Чингиз Айтматов]] ||алтай <br>(алтай тилге Т.Торбоков<br>кӧчӱрген ||сценарист, режиссер-тургузаачы,<br> кӱӱлик јазал,<br>актер (Суванкул ла ӧскӧлӧри); |- | 4 ||{{Јыл|1979}} ||Шелковая Кисточка || Торко-Чачак ||Ногон Шумаров<br>алтай албатыныҥ аташ <br>чӧрчӧги аайынча ||алтай, орус<br>(орус тилге<br>К. Козлов кӧчӱрген) ||сценарист, режиссер-тургузаачы, кӱӱлик јазал |- | 5||{{Јыл|1979}} ||Голова жеребца || Айгырдыҥ бажы ||[[Каинчин, Дибаш Берукович|Јыбаш Каинчинниҥ]] аташ повести аайынча||алтай ||режиссер-тургузаачы,<br>кӱӱлик јазал |- | 6|| {{Јыл|1980}}||[[На бойком месте]]|| ||[[Островский, Александр Николаевич|Александр Островский]]||орус||режиссер-тургузаачы |- | 7|| {{Јыл|1980}} || Салют динозаврам || Динозаврларга эзен! ||[[Мамлин, Геннадий Семёнович | Геннадий Мамлин]] || орус || режиссер-тургузаачы |- | 8|| {{Јыл|1981}} ||Изобретательная влюблённая || Сӱӱген кыстыҥ сӱмези ||[[Вега, Лопе де | Лопе де Вега]] || алтай, орусс<br>(алтай тилге<br>[[Самыков, Василий Тордоевич |Паслей Самык]] кӧчӱрген)|| режиссер. |- | 9|| {{Јыл|1981}} ||В графе «Отец» — прочерк|| Бичикте — «адазы јок»|| [[Лазутин, Иван Георгиевич | Иван Лазутин]] ||оус || режиссер-тургузаачы |- | 10||{{Јыл|1981}} ||Каса маре ||Каса маре || [[Друцэ, Ион Пантелеевич | Ион Друцэ]] ||орус || режиссер-тургузаачы,<br>кӱӱлик јазал |- | 11|| {{Јыл|1982}} ||Туманный Аргут<br>( поэтический спектакль)|| Тумантык Аркыт || [[Кокышев, Лазарь Васильевич | Лазарь Кокышев]] ||алтай || режиссер-тургузаачы,<br>кӱӱлик јазал |- | 12|| {{Јыл|1982}} ||Странный человек|| Саҥ башка кижи || [[Адаров, Аржан Оинчинович | Аржан Адаров]]||алтай ||режиссер-тургузаачы,<br>кӱӱлик јазал |- | 13|| {{Јыл|1982}} ||[[Сказка о попе и о работнике его Балде | Сказка о попе и работнике его Балде]]|| Абыс ла оныҥ Балда деп батрагы керегинде чӧрчӧк ||[[Пушкин, Александр Сергеевич |Александр Пушкин]] ||орус || сценарист, режиссер-тургузаачы,<br>кӱӱлик јазал |- | 14|| {{Јыл|1984}} ||Змея за пазухой || Койнында јылан ||[[Мирзагитов, Асхат Масгутович | Асхат Мирзагитов]] || алтай<br>( алтай тилге [[Самыков, Василий Тордоевич | Паслей Самык]] кӧчӱрген )|| режиссер-тургузаачы |- | 15|| {{Јыл|1984}} ||Лиса-плутовка|| Сӱмелӱ тӱлкӱ ||Ногон Шумаров<br>алтай албатыныҥ<br>ады тӱҥей чӧрчӧги аайынча ||орус<br>(алтай тилдеҥ Р.Бухараев кӧчӱрген) || автор, режиссер-тургузаачы,<br>кӱӱлик јазал |- | 16|| {{Јыл|1985}} || Дочь старого Пыно || Карган Пыноныҥ кызы ||Александр (Рафаил) Клейн<ref>[https://www.sakharov-center.ru/asfcd/auth/?i=1410&t=author Клейн А.С.]</ref>,[[Республика Коми | Коми]] фольклор аайынча ||орус || режиссер-тургузаачы |- | 17|| {{Јыл|1986}} ||Женитьба Абайыма<br>(мюзикл,<br>[[Пешняк, Владимир Григорьевич |композитор В. Пешняк)]] || Абайымныҥ кижи алганы<br>(кӱӱлик-ойын, кӱӱчӱмдеечи В.Пешняк) ||[[Адаров, Аржан Оинчинович| Аржан Адаров]] || алтай || режиссер-тургузаачы |- | 18|| {{Јыл|1987}} || Огненная змейка || От-јылан || || орус || режиссер-тургузаачы |- | 19|| {{Јыл|1989}} ||Жестокий век || Ченелтелӱ чак ||[[Адаров, Аржан Оинчинович | Аржан Адаров]] ||алтай || режиссер-тургузаачы,<br>кӱӱлик јазал |- | 20|| {{Јыл|1990}} ||Расплата<br>(дипломный спектакль выпускников ГИТИСа) || Öч <br>(ГИТИС-тиҥ студенттериниҥ дипломго спектакли)||Ногон Шумаров|| орус<br>(алтай тилдеҥ<br>Ю. Лиманов кӧчӱрген)||автор, режиссер-тургузаачы,<br>кӱӱлик јазал |- | 21|| {{Јыл|1990}} ||Сын Алтая<br>(дипломный спектакль выпускников ГИТИСа) || Алтайыныҥ уулы <br>(ГИТИС-тиҥ студенттериниҥ дипломго спектакли)|| «Алтай-Буучай» деп кай чӧрчӧк аайынча ||орус<br>(орус тилге сценарийди<br>Ю. Лиманов кӧчӱрген) ||режиссер-тургузаачы,<br>кӱӱлик јазал |- | 22|| {{Јыл|1991}} ||[[Женитьба (пьеса) | Женитьба]]|| Кижи алганы ||[[Гоголь, Николай Васильевич | Николай Гоголь]] ||алтай, орус<br>(алтай тилге<br>[[Шатинов, Шатра Пепишевич | Шатра Шатинов]] кӧчӱрген) || режиссер-тургузаачы |- | 23|| {{Јыл|1992}} ||Маарка<br>(поэтический) || Маарка ||[[Кокышев, Лазарь Васильевич |Лазаря Кокышев]]тиҥ<br>аташ поэмазы аайынча ||алтай || сценарист, режиссер-тургузаачы,<br>кӱӱлик јазал |- | 24|| {{Јыл|1997}} || Три сестры<br>(музыкальный спектакль<br>композитор И. Дмитриев) || Ӱч-кыс || [[Кучияк, Павел Васильевич|Павел Кучияк]] || алтай || режиссер-тургузаачы |- | 25|| {{Јыл|2018}} ||Шелковая Кисточка<br>(наадайларлу) || Торко-Чачак || Ногон Шумаров<br>алтай албатыныҥ аташ <br>чӧрчӧги аайынча || алтай, орус<br> (алтай тилдеҥ К. Козлов кӧчӱрген) ||автор |- | 26|| {{Јыл|2017}} ||Памятное завещание<ref>[https://culture-altai.ru/glavnaya/all-news/premera-spektaklya-nogona-shumarova-pamyatnoe-zaveshchanie Премьера спектакля Ногона Шумарова "Памятное завещание"]</ref><br>(моноспектакль) || Чӧбӧлкӧптӱҥ јӱрӱми. Ундулбас кереес.||по книге «Житиё Чевалкова» <br>[[Чевалков, Михаил Васильевич |Михаила Чевалкова]]тыҥ бичиги аайынча|| алтай ||сценарист, режиссер-тургузаачы,<br>артист (тӧс роль — протоиерей Чевалков),<br>кӱӱлик јазал |- | 27|| || До смерти ещё далеко!.. || Ӧлӧргӧ јетире эмди де узак!.. ||[[Укачин, Борис Укачинович | Борис Укачинниҥ]] аташ повести аайынча ||алтай || сценарист, режиссер-тургузаачы,<br>кӱӱлик јазал |- | 28|| ||Гуманоид в небе мчится || Теҥериде гуманоид учат ||[[Хмелик, Александр Григорьевич |Александр Хмелик ]] ||орус || режиссер-тургузаачы |- | 29|| ||Выходили бабки замуж || Јаанактар кижиге барган || Флорид Буляков || орус || режиссер-тургузаачы |- | 30|| ||Ветка горного кедра<br>(поэтический вечер) || Мӧштиҥ бӱри <br>(поэзияныҥ эҥири) ||[[Укачин, Борис Укачинович | Борис Укачин ]] || алтай || режиссер-тургузаачы,<br>кӱӱлик јазал |- | 31|| ||Колыбель моя — Алтай<br>(поэтический вечер) || Алтайым — мениҥ кабайым <br>(поэзияныҥ эҥири) || || алтай || сценарист, режиссер-тургузаачы,<br>кӱӱлик јазал |} === Театрлык кӧргӱзӱлери === {| class="wikitable" width=80% style=class="wikitable" width=80% style="text-align:left" |- !colspan="7"| Театрлык кӧргӱзӱлердиҥ сценаристи ле режиссер-тургузаачызы |- !№ !! јыл !! ады !! авторы !!ӧткӱрилген јери!! ајару |- | 1 || {{Јыл|1979}} ||Алтай крайдыҥ<br>јурт спортчыларыныҥ Кышкы Олимпиадазы ||Кайчы[[Калкин, Алексей Григорьевич | А. Калкинниҥ]] «Кӧгӱтей-Мерген»<br>деп чӧрчӧги аайынча || [[Горно-Алтайск]] || |- | 2 || {{Јыл|1980}} ||«Россия чанаа јолы»<br>(спорт маргаандар) ||[[Калкин, Алексей Григорьевич | А. Калкинниҥ]]<br>«Очы-Бала» деп чӧрчӧги аайынча || [[Горно-Алтайск]] || |- | 3 || {{Јыл|1988}} ||«Эл-Ойын» — јондык байрам<ref name="Закон РА 24.04.03 № 11-11">[https://base.garant.ru/32101528/ Закон Республики Алтай от 24.04.2003 N 11-11 "О праздничных и памятных днях, юбилейных датах в Республике Алтай" | ГАРАНТ]</ref> ||Кайчы [[Калкин, Алексей Григорьевич | А. Калкинниҥ]] «Маадай Кара» деп чӧрчӧги аайынча||[[Јоло]] јурт, [[Оҥдой аймак]],<br> ак јалаҥ || 500 туружаачы<br>20 муҥ кӧрӧӧчи |- | 4 || {{Јыл|1989}} ||Областьтыҥ олимпий маргаандары ||Кайчы [[Улагашев, Николай Улагашевич | Н. Улагашевтиҥ]] <br>«Ай-Тюнюке» деп чӧрчӧги аайынча ||[[Кош-Агаш]] јурт , [[Кош-Агаш аймак]],<br>ачык јер || |- | 5|| {{Јыл|1989}} ||Туулу Алтайдыҥ» алтын јайы<br>(јон јайаандыгыныҥ фестивали) ||«Сай-Солон» деп кай чӧрчӧк аайынча ||[[Оҥдой]] јурт, [[Оҥдой аймак]],<br> ачык јер || |- | 6|| {{Јыл|1990}} ||«Эл-Ойын» — јондык байрам<ref name="Закон РА 24.04.03 № 11-11"/> || Кайчы Н. Ялатовтыҥ <br>«Чымалы-Каан» деп чӧрчӧги аайынча || [[Шыргайты |Шыргайты]] јурт, [[Шабалин аймак | Шабалин аймак]],<br> ачык јер || |- | 7|| {{Јыл|1994}} ||«Ырысту-94» — кожоҥныҥ республикан фестивали || || || |- | 8|| {{Јыл|1998}} ||«Эл-Ойын» — јондык байрам<ref name="Закон РА 24.04.03 № 11-11"/> || ||[[Корымду]] јурт, [[Кӧксу-Оозы аймак]],<br>ачык јер || |- | 9|| {{Јыл|2000}} ||«Эл-Ойын» — јондык байрам<ref name="Закон РА 24.04.03 № 11-11"/> ||Кайчы [[Калкин, Алексей Григорьевич | А. Калкинниҥ]] <br>[[Очы-Бала | «Очы-Бала»]] деп чӧрчӧги аайынча, кӱӱчӱмдеечи А. Трифонов||[[Кӧкӧрӱ]] јурт, [[Кош-Агаш аймак]],<br>ачык јер || |- | 10|| {{Јыл|1982}} ||Туулу Алтай автоном областьтыҥ 60 јылдыгы ||Театрлык кӧргӱзӱ,<br>кӧдӱриҥилӱ ачылта || [[Улалу]],<br>П.В. Кучияктыҥ адыла адалган <br>национал драма театр|| |- | 11|| {{Јыл|2013}} ||Чага-Байрам || ||[[Улалу]],<br>калада культура паркы,<br>«Айран» деп кафе || |- | 12|| {{Јыл|2016}} ||Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы, алтай кайчыныҥ, <br>Салдабай Савдинниҥ 100 јажына учурлаган<br> кайдыҥ байрамы || ||[[Тӱҥӱр]] јурт, [[Кӧксу-Оозы аймак]],<br> ачык јер || туружаачы. |- | 13|| {{Јыл|2018}} ||Кайчылардыҥ курултайы<ref>[https://www.zvezdaaltaya.ru/2018/09/podvedeny-itogi-khv-mezhdunarodnogo-kur/ Подведены итоги ХV Международного Курултая сказителей]</ref>,<br>Табар Чачияковтыҥ 95 јажына учурлаган байрам||<br>Кайчы Табар Чачияковтыҥ "Кан-Алтын" деп чӧрчӧги аайынча ||[[Јоло]] јурт, [[Оҥдой аймак]],<br>ачык јер || |- | 14|| || ВЦСПС-тыҥ маанызын бергени ||Театрлык кӧргӱзӱ,<br>кӧдӱриҥилӱ ачылта ||[[Улалу]],<br>П.В. Кучияктыҥ адыла адалган <br>национал драма театр || |- | 15|| ||Областьтыҥ фольклор ӧмӧликтериниҥ фестивали || || [[Улалу]], [[Барнаул]] || |} * {{Јыл|1993}} — «Талай-Хан», опера — балет (кӱӱчӱмдеечи [[Анохин, Андрей Викторович |Андрей Анохинниҥ]] «Талай-Хан», «Хан-Алтай» ла «Хан-Эрлик» деп чӱмдемелдери аайынча), Барнаул ла Москвада премьералар, режиссер-тургузаачы; * Балет «Эрлик-Хан» (кӱӱчӱмдеечи А. Анохин); * Ак-кийик — камдаш-мистерия, јондор ортодо лаборатория; * Албатыныҥ ойындары — «Алтай» деп баштапкы ансамбльдыҥ программазы; * Кӧзийке ле Байан — Горно-Алтайский пединституттыҥ алтай бӧлӱгиниҥ студенттерине спектакль. Сценарий, режиссер ло кӱӱлик јазал. Оноҥ до ӧскӧзи... === Турушкан кӱӱлик ле театрлык фестивальдары === * [[Индия]]да Россияныҥ јылы (2008)<ref>[http://docs.cntd.ru/document/902029761 Протокол между Правительством Российской Федерации и Правительством Республики Индии о проведении «Года России в Индии» в {{Јыл|2008}} году и «Года Индии в России» в 2009 году]</ref> — артист, [[Горловое пение|кай]], башка-башка калаларга гастроль-јорык ла «Бис кожо» ({{lang-ru|«Мы вместе»}}) деп гала-концерттиҥ ачылтазында турушкан ([[Нью-Дели]]); * «Festa della», кӱӱлик фестиваль (Италия, {{Јыл|1997}}) — артист, кай, топшуур, комус, шоор, Ногон ло Болот «Алтайдыҥ алтын кырларыныҥ кайы» ({{lang-ru|«Эпические песни с Золотых гор Алтая»}}); * «Саян јӱстӱк» ({{lang-ru|«Саянское кольцо»}}), калыктар ортодо этнокӱӱлик фестиваль (Россия, 2007); * «Улы дала сазы», калыктар ортодо кӱӱлик фестиваль, Астана (Нур-Султан), Казахстан; * «Астана-аркау», тӱрк кӱӱниҥ калыктар ортодо фестивали (Казахстан); * «Тирӱ суу», этникалык культуралардыҥ калыктар ортодо фестивали (Россия); * «Славян базар», кӱӱлик фестиваль, Витебск; * Ruhaniyat. Sufi & Mystic India. Нью-Дели, Бенгалуру, Хайдарабад. === Турушкан кинолоры === ==== Художественный кинодо ==== # 2010 {{год в кино|2010}} — «Кӱнниҥ туразы» ([[Дом Солнца]]) — ''алтай карганак''; # 2014 {{год в кино|2014}} — «Ак јеҥес» ([[Белый ягель]]) — ''Хасава''; # 2016 {{год в кино|2016}} — «Агынныҥ тӱргени» ([[Скорость потока]]) — ''алтай карганак''; # 2018 {{год в кино|2018}} — «Чеден» ([[Изгородь (к/м)]]) — ''Кулов Каалга (койчы), тӧс герой''; # 2019 {{год в кино|2019}} — [[Дау (фильм)]] — ''Туулу Алтай автоном областьтыҥ культура бӧлӱгиниҥ јааны''; # 2021 {{год в кино|2021}} — «Угрюм суу» ([[Угрюм-река (сериал, 2021)]]) — ''Гирманча кам'' ==== Документал кинодо ==== # 2014 {{год в кино|2014}} — [[Кайчы ]] — ''Ногон, тӧс герой''; # 2016 {{год в кино|2016}} — «Орчлаҥныҥ кырында» ({{lang-ru|На краю света}}) — # 2017 {{год в кино|2017}} — «Мениҥ кӧксимде» ({{lang-ru|То, что во мне}}) — ''Ногон таадак''; ==== Јурамал кинолорды ӱнделткени ==== # 1983 {{год в кино|1983}} — «Кайчы» (мультфильм) — режиссеры Т. Муканова # 1988 {{год в кино|1988}} — «Бойыныҥ ла алдында јайым киске» ([[Кошка, которая гуляла сама по себе (мультфильм)|Кошка, которая гуляла сама по себе]]) — кӱӱзи С. Губайдулинниҥ. === Дискографиязы === {| class="wikitable" width=80% style="text-align:left" |- !№ !! јыл !! ороон !! ады!! лейблы !! формады |- | 1 ||{{Јыл|1981}} ||Казах ССР, Алма-Ата|| Кожоҥдойт, ойнойт Ногон (эжерлӱ альбом)|| Мелодия ||LP |- | 2 ||{{Јыл|1982}} ||Казах ССР, Алма-Ата ||Чаҥкыр Алтай || Мелодия||LP |- | 3 ||{{Јыл|1982}} || Казах ССР, Алма-Ата||Туулу Алтай автоном областька 60 јыл (эжерлӱ пластинка) || Мелодия ||LP |- | 4 || {{Јыл|1995}} || Швейцария ||Алтай кожоҥчы Ногон ||студия Seehorn Records, Visp|| MC |- | 5||{{Јыл|1996}}||Швейцария ||Орчлаҥныҥ ӧзӧги (Ногон ло Болот) ||S.M. Music || MC |- | 6||{{Јыл|1996}}||Швейцария||Uch-Sumer ||Face Music || CD |- | 7||{{Јыл|1997}}||Швейцария, Цюрих ||Bolot & Nohon — «Üch Sümer / Юч Сюмер» ||Cross Currents Music||CD |- | 8|| ||США, Нью-Йорк (2-чи чыгарма) ||Bolot & Nohon — «Üch Sümer / Ӱч Сӱмер» || ||CD |- | 9||{{Јыл|2000}} ||Швейцария ||Altai Maktal — Nohon ||Face Music || CD |- | 10||{{Јыл|2002}} || Россия, Москва || Ai-Altai — Nohon || || CD |- | 11||{{Јыл|2003}} || Россия, Москва ||Келер уйеге (Будущим племенам, поколениям) ||Ermatell Records EFM || CD |- | 12||{{Јыл|2003}} || Россия, Москва || Алтайдыҥ јаркыны (кӱӱ) ||© Сбербанк || CD |- | 13||{{Јыл|2004}} || Россия, Москва || Бӧӧл-Бӧӧл ||Asia records Ltd || CD |- | 14|| {{Јыл|2005}} ||Германия, Разенгард ||Asian Garden ||Lola`s World Records || CD |- | 15|| {{Јыл|2006}} ||Россия, Санкт-Петербург ||Nohon (master throat-singer) ||© Yaroslav Ksenofontov || DVD |- | 16|| {{Јыл|2006}} || Россия, Москва ||Бӧӧл-бӧӧл ||Trec Studio || CD |- | 18|| {{Јыл|2012}} ||Россия, Москва||Кӱлерлӱ кожоҥ (комыс, кай) ||ООО «Агентство «Звук» || CD |- | 19|| {{Јыл|2013}} ||Россия, Москва ||УКОК (кай, комыс, топшур) ||ООО «ПО «БОД» || |- | 20|| {{Јыл|2018}} || Россия, Алтай Республика, Горно-Алтайск || Алтай соојындар (кӱӱлик јазал ла художественный кычырыш) {{Јыл|2018}}|| || CD |-ап | 21||{{Јыл|1993}}||Россия,Москва.||Туулу Алтайдыҥ кӱӱлери. ||Кругозор № 4 - стр.4 || |- | 22||{{Јыл|2018}} || || Алтын-тоҥус — кӱӱлик јазал|| || |} == Кайралдары == * [[Россия Федерацияныҥ нерелӱ артизи]] ([[1999]])<ref name="Указ Президента РФ №135 от 26.01.99"/>; * «Бирлик оток кайрал» деп медаль, Республика Алтай; * «Алтай Республиканын Нерелу санатчызы» («Заслуженный деятель искусств Республики Алтай») (2007)<ref>[https://www.lawmix.ru/zakonodatelstvo/1968514/ Указ Главы Республики Алтай, Председателя Правительства Республики Алтай от 27.09.2007 № 159-у О присвоении почетного звания "Заслуженный деятель искусств Республики Алтай" ("Алтай Республиканын Нерелу санатчызы") Шумарову Н.С.]</ref>; * «А.Калкинниҥ сыйыныҥ» лауреады ({{Јыл|2015}}); * «Улы дала сазы» деген калыктар ортодо кӱӱлик фестивальдыҥ лауреады (номинация солист-кожоҥчы, национал фольклор), Астана (Нур-Султан), Казахстан; * «Алтын Ирия — {{Јыл|2007}}» Сибирдиҥ этно-кӱӱлик сыйыныҥ лауреады, категориязы «Јаҥжыгу»; * «Астана-аркау» деп Тӱрк кӱӱниҥ фестивалиниҥ дипломанты (Казахстан); * «Тирӱ суу» деп калыктар ортодо этникалык культуралардыҥ фестивалиниҥ дипломанты (Россия). * Алтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ театрал санады јанынаҥ јылдыҥ берилер сыйыныҥ «Талдама спектакль учун (эҥ артык режиссерго)» деп номинацяла лауреады. «Чӧбӧлкӧптӱҥ јӱрӱми. Ундулбас кереес» («Памятное завещание») М. Н. Чевалковтыҥ повести аайынча (Распоряжение Правительства Республики Алтай от 23 апреля {{Јыл|2018}} года №119-р)<ref>[https://culture-altai.ru/glavnaya/all-news/prisuzhdeny-premii-pravitelstva-respubliki-altaj-v-oblasti-teatralnogo-iskusstva Присуждены премии Правительства Республики Алтай в области театрального искусства]</ref>; * Кӧрӱ-выставка, Николай Сергеевич (Ногон Нӧкӧрӧвич) Шумаровтыҥ 70 јажына учурлаган (2017)<ref>[https://culture-altai.ru/glavnaya/all-news/otkrytie-vystavki-posvyashchennoj-70-letiyu-so-dnya-rozhdeniya-nikolaya-sergeevicha-nogona-n-k-r-vicha-shumarova Открытие выставки, посвященной 70-летию со дня рождения Николая Сергеевича (Ногона Нӧкӧрӧвича) Шумарова]</ref>. * == Јуруктардыҥ кӧмзӧзи == <gallery perrow=5 widths="160px" heights="130px"> Nohon (Москва. 2014).jpg| Ногон, «Ӱкекти чеберлейли» деген ӱлекер, [[Москва]], {{Јыл|1914}} Hfjfidjdjfjfkkd.jpg| Ногон Шумаров. {{Јыл|2019}} јылдыҥ [[Јаҥар айдыҥ 1 кӱни|јаҥар айыныҥ 1-чи кӱни]] Dkdkkdkdjfjfjfid.jpg|Н.Шумаров, {{Јыл|2019}} јылдыҥ [[Кӱчӱрген айдыҥ 16 кӱни|кӱчӱрген айыныҥ 16-чы кӱни]]. </gallery> == Тизим == Современная литература народов России. Драматургия. Антология / Расплата (пьеса), Ногон Шумаров - М.: ОГИ, 2020.— с.— 1500 экз. — {{#isbn:978-5-94282-888-2}} == Аjарулар == <references /> == Тайантылар == {{Тыш тайантылар}} * [https://culture-altai.ru/ Министерство культуры Республики Алтай (официальный сайт)] * [https://www.vtourisme.com/altaj/kultura/1613-teatr-imeni-kuchiyak/ История Национального драматического театра имени П. В. Кучияка.] * [https://www.vtourisme.com/altaj/kultura/znamenitosti-kultury/1424-shumarov-nogon Шумаров Ногон Сергеевич © Интервью Евгения Гаврилова от 18 апреля 2017 года.] * [https://www.toke-cha.ru/altai.html Алтайское горловое пение] * [https://www.vtourisme.com/altaj/kultura/376-el-ojyn Эл-Ойын (Всенародные игры)] * [https://www.zvezdaaltaya.ru/2018/06/yel-oyyn-tridcat-let/ Эл Ойын. Тридцать лет.] * [http://elkurultay.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=5654:2017-07-11-03-25-32&catid=1:all-news&Itemid=2/ Государственное Собрание — Эл Курултай Республики Алтай (официальный сайт): «Человек, вошедший в „Золотой фонд“ Республики Алтай»] * [https://www.gorno-altaisk.info/news/34972/ Ногон Шумаров получил премию имени Калкина] * [https://www.gorno-altaisk.info/news/65741 Выставка, посвящённая 30-летию ансамбля «Алтай»] * [https://web.archive.org/web/20170704105809/http://xn--80aalh9d.xn--p1ai/%D0%B0%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%BA%D0%B0%D0%B9%D1%87%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%BC%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D0%B4%D0%B0/ Алтай кайчылар Москвада] * [https://www.zvezdaaltaya.ru/2017/07/nogon-shumarov-nuzhno-radovatsya-zhizn/ «Звезда Алтая» июль 28, 2017 "Ногон Шумаров: «Нужно радоваться жизни и дарить эту радость людям…»] * [https://www.zvezdaaltaya.ru/2017/10/vystavka-k-yubileyu-nogona-shumarova-sos/ «Звезда Алтая» октябрь 4, «Выставка к юбилею Ногона Шумарова состоится в Национальном музее»] * [http://bombom.ru/video.html Концертные демо видео] [[Категория:Республика Алтайдыҥ ады јарлу улузы]] miglww2fu6tvqkouaiz0vab04hk5yxr 0 2729 48685 45411 2026-03-27T16:19:24Z Jcb 4373 48685 wikitext text/x-wiki {{Суу |Название = Эрчиш |Национальное название = zh/额尔齐斯河/kk/Ертіс/kca/Тангат/sty/Эрчиш/ru/Иртыш |Изображение = Irtish v Omsk.JPG |Подпись изображения = Омскта Эрчиш суу |Длина = 4248 |Площадь водосбора = 1643000 |Бассейн = Оп (суу)/Карский талай |Расход воды = 3000 |Место измерения = оозында |Исток = Джалгызагат-Хэ (суу)/Ул-Тургэн-Хэ (суу) |Местоположение истока = Монгол ло Кыдат кыйу |Высота истока = |Координаты истока = 47.4145/90.2155 |Устье = Оп (суу) |Местоположение устья = Ханты-Мансийск |Высота устья = 17,8 |Координаты устья = 61.0806/68.8306 |Уклон реки = 0,03 |Страна = Кыдат Јондык Республика/Казахстан/Россия |Регион = Синьцзян-Уйгурский автоном аймак |Регион 1 = Кӱнчыгыш-Казахстан область/Павлодар область |Регион 2 = Омский область/Тюмен область/Ханты-Мансий автономный округ — Югра |Район = |Позиционная карта = Россия Сибирский ФО |Позиционная карта 1 = Кыдат Синьцзян-Уйгурский автономный аймак }}{{Значения|Иртыш (значения){{!}}Иртыш}} '''Эрчиш''' ({{lang-ru|Иртыш}}) — [[Россия|Россияда]] јаан суулардыҥ бирӱзи, телекейде алтынчы јерде. == Этимологиязы == Эрчиш суу ({{lang-kk|Ертіс}}, {{lang-zh|额尔齐斯河}} — É'ěrqísī hé, {{lang-kca|Тангат}}, {{lang-sty|Иртеш}}<ref>Сулеймановские чтения: материал межрегиональной научно-практической конференции. 2006 г. — с. 132.</ref>). Кара Эрчиш суу, {{lang-ru|Чёрный Иртыш}}, ({{lang-zh|额尔齐斯河 — É'ěrqísī hé}} или 喀拉额尔齐斯河 (Kālā-É'ěrqísī hé){{ref+|Например, на Google Maps и в ряде атласов.|group="*"}}; {{lang-kk|Қара Ертіс}}) — бу ӱстӱги агыны, башталганынаҥ ала Јайзаҥ кӧлгӧ ({{lang-ru|озеро Зайсан}}) јетире. Тӱрк тилдеҥ Кара-Ирцис, јердеҥ чыккан карасуу деп учурлу<ref>{{книга:Географические названия мира |год = 2001}}</ref>. Эҥ ле озо сууныҥ ады ''Тонйукуктыҥ'' (646—724) ла ''Кӱл-тегинниҥ'' (684—731) эпитафияларында туштайт. Олор экӱ Кӱнчыгыш-тӱрк-каандыктыҥ черӱрериниҥ башчылары ({{lang-ru|полководцы}}) болгон<ref name="Артыкбаев">{{Книга|автор=Артыкбаев Ж. О.|заглавие=Среднее Прииртышье в контексте проблем истории Евразийских степей (этноисторический и этноархеологический опыт исследования)|год=2007|викисклад=|место=Павлодар|издательство=ЭКО|страницы=70-71,87-88|страниц=267|{{#isbn:9965-08-155-7}}}}</ref> Баштапкы катап Эрчиш сууныҥ адын тӱрк филолог Махмуд аль-Кашгари јартаарга ченешкен (1029—1101). Оныҥ јартаганыла, сууныҥ ады «''эртишмак''»{{ref+|В [[Древнетюркский словарь|древнетюркском словаре]] название реки зафиксировано в форме Ertiš — со ссылкой на словарь Махмуда Кашгарского (МК I) и [[Древнетюркские письменные памятники#|памятник в честь Тоньюкука]] (Тон)<ref name="ДТС">{{книга|заглавие=Древнетюркский словарь|место=Ленинград|издательство=Наука|год=1969|ссылка=https://altaica.ru/LIBRARY/dts.pdf}}</ref>.|group="*"}} (быстро перейти)<ref name="Артыкбаев" />. Соојындар аайынча персид географ аль-Гардизи (божогон. 1061) «''иртыш''» деп сӧс ''токтогор'' ({{lang-ru|«остановитесь»}}) дегени деп јартайт<ref>{{книга |автор = [[Бартольд, Василий Владимирович|Бартольд В. В.]] |заглавие = [[:c:File:Бартольд В.В. - Отчет о поездке в Среднюю Азию.pdf|Отчёт о поездке в Среднюю Азию с научной целью. 1893—1894 гг]] |место = СПб. |издательство = Тип. Имп. АН |год = 1897 |страницы = 105—106 |страниц = 151, XVII |серия = Записки Императорской Академии наук по историко-филологическому отделению. Серия VIII, том I, № 4}}</ref>. Г.Ф.Миллер сууны Иртышка деп каанныҥ адыла адаган деп бодоштырат, бу каан Он-Сом деп татар каанныҥ балдарынаҥ болгон<ref>{{Книга|автор=Г.Ф.Миллер|заглавие=Описание Сибирского царства и всех произошедших в нём дел, от начала а особливо от покорения его Российской Державе по сии времена. Книга первая|год=1750|викисклад=|место=Санкт-Петербург|издательство=Императорская Академия наук|страницы=39|страниц=238}}</ref> Сууныҥ ады тӱрк сӧстӧрдӧҥ турат: Јер, «ир» — {{lang-ru|земля}}, «тыш» — казар, јарар, {{lang-ru|рыть}}, айдарда, {{lang-ru|«роющий землю»}} болот<ref>Матвеев А. К. Географические названия Тюменского Севера. с. 48.</ref>. Профессор Ж. О. Артыкбаев сууныҥ ады казак эпостыҥ баатырыныҥ адыла «{{iw|Ер Тостик||d|Q12541890}}» аташ деп ајарат, эпосто керектер Эрчиштиҥ јарадында ӧдӧт<ref name="Артыкбаев" />. Венгер хроникаларда тӱӱкиде Тогора деп суу, эмезе, бу ла суу Туроца-Тогата деп адалат. Хунфальви мыны венгрлар Эрчишти эске алган деп бодойт, не дезе, Матиас Александр Кастрен айтканыла, ханты-остяктар бу сууны Тангат айса Тлангатль деп адайдылар<ref>{{книга |автор = [[Алексеев, Михаил Павлович|Алексеев М. П.]] |заглавие = Сибирь в известиях западноевропейских путешественников и писателей |ответственный = |год = 1941 |издание = |место = Иркутск |издательство = |страницы = LXI |страниц = |isbn = }}</ref>(Лангал<ref>''[[Никонов, Владимир Андреевич|Никонов В. А.]]'' Краткий топонимический словарь. — Москва: Мысль, 1966. — 514 с.</ref>). == Физико-географиялык темдектери == Эрчиш — телекейде эҥ ле узун кош суу, экинчи јерде Миссури суу. Эрчиштиҥ коолы куулып јадар, койрык-тейрик, кӧп јеҥдерлӱ. Коолыныҥ јалбагы 5 ала 19 км јетире<ref name="БРЭ"/>. Эрчиштиҥ суузы Кыдаттыҥ Синьцзян-Уйгурский автоном аймагында, Казахстанда ла Россияда (Омский областьта ла Тюменский областьта) агып јат, [[Оп (суу)|Оп сууныҥ]] сол јаан кош суузы — Эрчиш<ref name="Викитека ЭСБЕ">{{ВТ-ЭСБЕ|Иртыш|[[Белявский, Пётр Евменьевич|Белявский П. Е.]]}}</ref>. Узуны — 4248 км, Оптыҥ суузынаҥ 598 км узун (3650 км). Эрчиш ле Оп јаба Россияда эҥ ле узун суу, узуныла Азияда ӱчинчи, телекейде алтынчы ({{lang-ru|Список рек по длине, шестой в мире, 5410 км}}). Јыл туркунына аккан сууныҥ кеми 94,6 км³. Эрчиштиҥ бажы Кыдат ла Калка-монголдыҥ јериниҥ кыйузында башталат, Монгол-Алтайдыҥ сын тайгаларында<ref name="Викитека МЭСБЕ">{{ВТ-МЭСБЕ|Иртыш}}</ref>. Кыдатта сууныҥ ады Кара Эрчиш ({{lang-ru|Чёрный Иртыш}}), Эрцисыхэ<ref name="L-45-А">{{карта|L-45-А}}</ref> Казахстанга кийдире агып, Јайзаҥныҥ јар-јалаҥын ӧткӱре агат (Зайсанская котловина), Јайзаҥ кӧлгӧ кирет. Кара Эрчиштиҥ оозында јаан дельта бар. Јайзаҥ кӧлгӧ (озеро Зайсан) темирлӱ-рудалу Алтайдыҥ (Рудного Алтая), Тарбагатайдыҥ сындарынаҥ ла Саур кырдаҥ кӧп тоолу суулар кийдире агат. Канча катапка суузы кӧптӧп, Эрчиш Јайзаҥ кӧлдӧҥ чыгара агып, тӱндӱк-кӱнбадыш јаар, Бухтарма ГЭС ажыра, Серебрянск кала јаныла, Усть-Каменогорск ГЭС-ти ӧдӱп барат. Алты јанында Шульбинск ГЭС ле Семей деп кала (Семипалатинск). Семейге јетире јаан кош суулары  — Бухтарма ла Уба<ref name="БРЭ"/>. Павлодардыҥ эмеш ӱсти јанында Эрчиштиҥ суузын Иртыш — Караганда деп канал кӱнбадыш јаар туура апарат. Ханты-Мансийск каланыҥ јеринде Эрчиш Оп сууга кирет. Сууныҥ оозы талайдыҥ кемјӱзинеҥ 17,8 м бийик. == Суу реестрдиҥ чотогоныла == Суу [[Государстволык сууныҥ реестры|Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры]] аайынча коды 14010100112115300000027. == Јуруктардыҥ кӧмзӧзи == <gallery class="center" perrow=6 widths="150px" heights="120px"> Файл:Irtysh basin.png|Бассейн Эрчиштиҥ бассейны Файл:Irtysh River view from bridge in Koktokay.jpg|Эрцисыхэ суу Кёктокай јурттыҥ јанында, Синьцзян-Уйгурский автоном аймак, Китай File:Описание Сибирского царства (Миллер, 1750).djvu|Описание Сибирского царства (Миллер, 1750) Файл:River port and auto depot of Khanty-Mansiysk.jpg|Эрчиште суу-вокзал, Ханты-Мансийск]] </gallery> == Ајарулар == {{Ајарулар}} == Литературазы == * Иртыш // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. * Иртыш // Словарь современных географических названий / Рус. геогр. о-во. Моск. центр; Под общ. ред. акад. В. М. Котлякова. Институт географии РАН. — Екатеринбург: У-Фактория, 2006. * Артыкбаев Ж. О. Среднее Прииртышье в контексте проблем истории Евразийских степей (этноисторический и этноархеологический опыт исследования). — Павлодар: ЭКО, 2007. — Т. 1. — С. 70—71, 87—88. — 267 с. — 500 экз. — {{#isbn:9965-08-155-7}}. * Ресурсы поверхностных вод СССР. Том 15. Алтай и Западная Сибирь. Выпуск 3. Нижний Иртыш и Нижняя Обь * Государственный водный кадастр. Поверхностные воды. Л., 1984. Т. 1. Вып. 11. Л., 1984. Т. 5. Вып. 1; * Вода России. Речные бассейны. Екатеринбург, 2000. == Тайантылар == {{Тыш тайантылар}} * [https://voda.gov.ru Официальный сайт Росводресурсов] * [https://docs.cntd.ru/document/901900510 Положение о Федеральном агентстве водных ресурсов] * [https://web.archive.org/web/20210916124740/https://uisrussia.msu.ru/regsearch.php?q=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B9%D1%80%D1%8B Каталог географических назвний] 7oa33q5am9va8n1afz4zf9xqhd8eis6 0 4008 48682 47451 2026-03-27T15:44:34Z Jcb 4373 48682 wikitext text/x-wiki {{Суу |Название = Эдил |Национальное название = ru/Волга/chm/Юл/cv/Атӑл/tt/Идел/nog/Эдил/xal/Иҗил-һол/myv/Рав |Изображение = Volga Ulyanovsk-oliv.jpg |Подпись изображения = Ульяновск каланыҥ јанында Эдил суу |Длина = 3530 |Площадь водосбора = 1360000 |Бассейн = Каспийское море |Расход воды = 8060 |Место измерения = у [[Волгоград]]а |Исток = |Местоположение истока = д. [[Волговерховье]] ([[Осташковский район]] [[Тверская область|Тверской области]]) |Высота истока = 228 |Координаты истока = 57.2513/32.468 |Устье = Каспийское море |Местоположение устья = |Высота устья = −28 |Координаты устья = 45.6972/47.8625 |Уклон реки = 0,07 |Страна = Россия |Регион = Тверская область/Московская область/Ярославская область/Костромская область/Ивановская область/Нижегородская область/Марий Эл/Чувашия/Татарстан/Ульяновская область/Самарская область/Саратовская область/Волгоградская область/Астраханская область/Калмыкия |Район = |Позиционная карта = Европейская часть России }} '''Эдил''' ({{lang-ru|Волга}}) — [[Россия|Россияныҥ]] европей јанында суу, Эдил сууныҥ оозыныҥ јаан эмес бӧлӱги Казахстанныҥ јеринде. Јер ӱстинде узун деген суулардыҥ бирӱзи, суузыныҥ кемиле телекейде эҥ јаан суу болуп јат, Европада узуныла, коолыныҥ јериниҥ кемиле јаан суулардыҥ бирӱзи, онойдо ок чыгара аккан суузы јок [[Каспий талай|Каспий талайга]] кирген ({{lang-ru|бессточный, внутренний водоём}}) телекейде јаан деген суулардыҥ бирӱзи. Сууныҥ узуны 3530 км (водохранилище туткалакта — 3690 км), суу јайылар јердиҥ кеми — 1360 муҥ км²<ref>{{БСЭ3|Волга|5|293}}</ref>. Јыл туркунына аккан сууныҥ кеми 254 км³ болот. Эдил сууныҥ јарадында тӧрт миллионер-кала (бажынаҥ оозына јетире): [[Алтыгы Новгород]], [[Казан]], [[Самара]] ла [[Волгоград]]. 1930—1980-чи јылдарда Эдил сууда сегис гидроэлектростанция тудулган, олор Волжско-Камский каскадка (ГЭС) кирген. [[Россия|Россияда]] Эдилди јакалай јерлер ''Поволжье'' деп адалат. Сууныҥ орус ады ''Волга'' ({{lang-orv|Вльга}}) праславянский *''Vьlga'' деп сӧстӧҥ келген болор, ср. во́лглый — волога — влага, чык деген учур бар. Сууныҥ адыныҥ славян версиязын Vlha деп суулар бары керелейт, Чехияда, Польшада <ref> В «[[Научная энциклопедия Отто|Энциклопедии Отто]]» (т. 26, стр. 826) говорится: Vlha ({{lang-de|Flöha}}) — река длиной 78 км, берущая начало в чешских [[Рудные горы|Рудных горах]] и текущая в Саксонию, где, сливаясь с Prießnitz {{l6e|de}}, впадает в [[Чопау (река)|Чопау]].</ref> в Чехии и {{iw|Вильга (река)|Вильга|pl|Wilga (rzeka w województwie mazowieckim)}} в Польше<ref>{{Фасмер|Волга|том=1|страницы=336—337}}</ref><ref>{{книга |автор = Иванов В. Ф. |заглавие = Топонимический словарь Селигерского края |ссылка = https://web.archive.org/web/20120825160941/http://ostashkov.codis.ru/ivadict.htm |место = Тверь |издательство = |год = 2003 |страниц = |страницы = |isbn = |язык = ru}}</ref>. == Этимологиязы == Эдил сууныҥ бажы јаар гидронимия балт тилле колбулу учун, сӧстиҥ табылганын балтий тилдердеҥ бедирезе: ''ilga'' дегени узун, узак деп учурлу болот («длинный, долгий») → ''Волго'' кӧл → суу ''Волга''<ref>{{статья |автор = [[Топоров, Владимир Николаевич|Топоров В. Н.]] |заглавие = Ещё раз о названии ''Волга'' |ссылка = http://inslav.ru/images/stories/pdf/1991_Studia_Slavica.pdf |язык = ru |издание = Языкознание. Литературоведение. История. История науки. К 80-летию С. Б. Бернштейна |тип = |год = 1991 |месяц = |число = |том = |номер = |страницы = 47—62 |issn = }}</ref>; ''valka'' «ручей, небольшая река»<ref>{{книга |автор = Поспелов Е. М. |часть = |заглавие = Географические названия мира: Топонимический словарь |ссылка = |ответственный = |издание = |место = М. |издательство = Русские словари |год = 2002 |страницы = 102 |страниц = 512 |isbn = 9785170013890 |тираж = 5000 |язык = ru}}</ref>. База ӧскӧ версиялар сууныҥ адын прибалтийско-финский тилдердеҥ ({{lang-fi|valkea}}, {{lang-et|valge}} ак «белый», ''Вологда (суу)'') ла марий тилдеҥ ''Jylγ'', тӱрк тилдеҥ (Јул), эмдиги {{lang-chm|Юл}}; {{lang-chm|Волгыдо}} јарык «светлый»). == Географиялык темдектери == [[Файл:Volga river from NASA satellite.jpg|слева|мини|Эдил сууны Терра деп спутниктеҥ кӧрзӧ<ref>Показаны основные города на средней и нижней Волге.</ref>]] [[Файл:Volga basin.png|мини|Эдилдиҥ бассейны]] Эдил суу Валдай возвышенностьто (228 метр бийикте) башталып, [[Каспий талай|Каспий талайга]] кирет. Бу сууныҥ оозы талайдыҥ кемјӱзинеҥ 28 метрге јабыс. Эдил — сӱреен јаан телекейлик теҥиске кирбей турган суу болуп јат. Эдилдиҥ суу системазына 151 муҥ суу (текши узуныла 574 муҥ км) кирет. Эдилде 200-ке шыку кош суу. Сол јаныныҥ кош сууларыныҥ оҥ јанындазына кӧрӧ суузы да тоозы да кӧп. Камышинниҥ кийнинеҥ јаан кош суулар јок. Эдил сууныҥ бассейны [[Россия|Россияныҥ]] европей келтейиниҥ јерлериниҥ ⅓ бӧлӱгинде јадат, кӱнбадышта Валдай ла Среднерусский возвышенностьтоҥ ала кӱнчыгышта Уралдыҥ кырларына јетире. Кӧп саба водосбор јери  — тӱндӱкте агашту јерде (сууныҥ субширотный ӱзӱги ле [[Москва|Москвага]] јетире, кырлу јаны база) — бассейнниҥ орто бӧлӱги Самара калага јетире — лесостепной зонада, тӱштӱк јаны  — степной зонада Волгоградка јетире, тӱштӱктей  — полупустынный бӧлӱкте. Эдил сууны ӱч бӧлӱкке бӧлийдилер ӱстӱги јаны — Оканыҥ бажынаҥ оозына јетире, орто јаны — от впадения Оканыҥ киргенинеҥ ала Каманыҥ оозына јетире, алтыгы јаны — Каманыҥ киргенинеҥ ала [[Каспий талай|Каспий талайга]] киргенине јетире<ref>Россия. Большой лингвострановедческий словарь / Под общ. ред. Ю. Е. Прохорова. — {{М.}}: АСТ-Пресс Книга, 2007. — С. 107. — 736 с. — {{#isbn:978-5-462-00590-9}}.</ref>. === Бажы === [[Файл:Исток Волги 12.JPG|мини|Эдилдиҥ бажы]] Эдилдиҥ бажы — Тверской областьта Волговерховье деп деремнениҥ јанында кара суу. Эдил ӱстӱги агынында (Валдай возвышенностьто) ''Малое ле Большое Верхиты'' деп эки јаан эмес кӧлдӧр ажыра агат, оноҥ јаан кӧлдӧрдиҥ системазын кечет Верхневолжский кӧлдӧр: Стерж, Вселуг, Пено ло Волго, олор Верхневолжское водохранилище болуп бириккен. === Ӱстӱги Эдил === [[Файл:The Volga River (Tver oblast).jpg|мини|слева|Эдилдиҥ Старица каланаҥ тӧмӧн ӱстӱги агыны]] Верхневолжский кӧлдӧрдиҥ системазын ӧдӱп бараткан Эдил суу. [[1843]] јылда Верхневолжский бейшлот деп буунты (плотина) тудулган (керептер јӱрер тереҥди (меженьле) јеткилдеери ле сууныҥ чыгарын чотоорына керектӱ). Эдилдиҥ башталганынаҥ баштапкы јаан кала — Ржев. Мынаҥ керептер јӱрер зона башталат<ref name="bre"/>. Эдилдиҥ ӱстӱги агынында јаан деген кош суулары — Селижаровка, Вазуза, Тверца, Молога, Шексна, Кострома ла Унжа. === Орто Эдил === [[Файл:View to Volga in Nizhny Novgorod.jpg|мини|Валерий Чкаловтыҥ [[Алтыгы Новгород|Алтыгы Новгородто]] кереезиниҥ јанында ''смотровой площадканаҥ'' Эдил сууны кӧрзӧ. 2014 јыл, јаан изӱ ай]] [[Файл:Smoke over the river Volga.jpg|мини|Алтыгы Новгородтыҥ јанында Эдил суу]] Орто агыны, Ока суу киргениниҥ алды, Эдилдиҥ суузы оноҥ кӧп. Ол Приволжский возвышенностьтыҥ тӱндӱк кырыла агат. Сууныҥ оҥ јарады бийик, сол јарады јабыс. Чебоксары каланыҥ јанында Чебоксарский ГЭС тудулган, плотиназынаҥ ӧрӧ Чебоксарский водохранилище. Эдилдиҥ орто агынында јаан деген кош суулары — Ока, Сура, Ветлуга ла Свияга. === Алтыгы Эдил === [[Файл:Волжские берега у селения Райгород-Нижняя Волга.jpg|мини|слева|Райгород јурттыҥ јанында алтыгы Эдилдиҥ јараттары]] Кама киргениниҥ алдында Эдилге ас суу кожулат. Мында ол Приволжский возвышенностьло агып јат. Тольяттиниҥ јанында Жигулёвский ГЭС-тиҥ буунтызы тудулган; оноҥ ӧрӧ Куйбышевский водохранилище. Балаково деп каланыҥ јанында Эдил сууда Саратовский ГЭС тудулган. Буунтынаҥ ӧрӧ Саратовский водохранилище бар. Алтыгы Эдилге јаан эмес кош суулар кирет — Сок, Самара, Јаан Иргиз, Еруслан. Волгоградта, Волжский ГЭС-тиҥ јанында Эдилдиҥ сол ''јеҥи'' (рукав) айрылат — Ахтуба (узуны 537 км), ол сууныҥ бойына коштой агат. Эдил ле Ахтубаныҥ ортозы элбек, ол Волго-Ахтубинский пойма деп адалат; алдында бу јерде суу 20—30 км-ге јайылатан. Ахтуба башталгалакта Эдил сууда Волжский ГЭС тудулган; оны ӧрӧ Волгоградский водохранилище бар. Буунтыныҥ 40 км алты јанында Эдилге Волго-Донской канал кирип, оны Донныҥ Цимлянский водохранилищезиле бириктирет. === Гидрологиязы === [[Файл:VodaYar.jpg|слева|мини|Водохранилищелер Эдилде сууныҥ бийигин кубултат]] [[Файл:VolgaZimoy.JPG|мини|Эдил Јаҥы јылда (Ярославльдыҥ тӱндӱк келтейи)]] [[Файл:Skyline Kazan Port.JPG|мини|Эдилде јут-јулакай (Куйбышевский водохранилище [[Казан|Казанныҥ]] јанында)]] Эдилди кардыҥ суузы толтырат (јылдык аккан сууныҥ 60 % ), јер алдында суулар (30 %) кожулат, јаҥмырдыҥ суузы — (10 %). Эдилдиҥ суу-режими јаскы кирӱӱ суу (кандык — јкичӱ изӱ ай), ас суулу јай ла кыш (межень) кӱски јаҥмырлардаҥ суу јайылганы (ӱлӱрген ай). Эдилде суу [[1709]], [[1719]], [[1853]], [[1908]] ла [[1926]] јылдарда тыҥ кирӱ болгон. Водохранилищелер тудулгалакта Эдил оозына 25 млн т јер (нанос) ло 40—50 млн т чейилген минерал веществолор экелетен. Сууныҥ температуразы јайдыҥ ортозында (јаан изӱ ай) 20—25 °C болот. Эдилдиҥ тожы Астраханьныҥ јанында тулаан айдыҥ ортозында тӱжет, кандык айдыҥ баштапкы јарымында Ӱстӱги Эдилде тош тӱжет, арткан јерлерде — кандык айдыҥ ортозында. Эдилдиҥ тожы ӱстӱги ле орто агынында кӱчӱрген айдыҥ учында ла јаҥар айдыҥ бажында тура берет; суу тош јокко 200 кӱн болот, Астраханьга јууктай — 260 кире кӱн. == Эдил — Россияныҥ тӧс суу-тамыры == Эдилдиҥ суу-бассейнине Россия Федерацияныҥ мындый јерлери кирет: <div style="-moz-column-count: 4; -webkit-column-count: 4; -o-column-count: 4; -ms-column-count: 4; column-count: 4;"> * Новгород область; * Смоленский область; * Вологодский область; * Карелия; * Архангельский область; * Ленинград область; * Курский область; * Орлов область; * Брянский область; * Тульский область; * Калужский область; * [[Москва]]; * Рязан область; * Липецк область; * Тамбов область; * Пензенский область; * Пензенский область; * Мордовия; * Владимирский область; * Кировский область; * Удмуртия; * Пермский край; * Республика Коми; * Свердлов область; * Башкортостан; * Челябинск областьм * Оренбург область; </div> : онойдо ок Казахстанныҥ јеринде Кӱнбадыш-Казахстан область ла Атырауский область база кирет. Эдил бириккен: * Балтий талайла — Волго-Балтийский суу-јол, Вышневолоцкий суу-јол ло Тихвинский суу-јол; * ''Ак талай'' (Белое море) — через Северо-Двинская суу-система ла Беломорско-Балтийский канал ажыра; * Азов талай ла Кара талайла Волго-Донской канал ажыра. Ӱстӱги Эдилдиҥ бассейнинде кӧп агаш ӧзӧт, орто ло алтыгы агынында јаан јерлерде аш (зерновые) ла технический культуралар ӧзӧт. Бахчеводство ло садоводство јакшы таркаган. Волго-Уральский аймак нефть ле газла байлык. Соликамсктыҥ јанында калийлӱ тус алар арбынду јерлер. Алтыгы Эдилде Баскунчак кӧл, Эльтон — поваренный тус. {{clear}} {{кратное изображение |зона = center |направление = horizontal |заголовок = |зона_заголовка = center |фон_заголовка = |Подпись изображения= |зона_подписи = center |цвет фона = #BBDD99 |фон_подписи = #BBDD99 |ширина = |изобр1 = Rzhev.jpg |ширина1 = 172 |подпись1 = Волга в [[Ржев]]е, первом городе от истока. 1910 г. |изобр2 = Volga tver 3.jpg |ширина2 = 290 |подпись2 = Волга в [[Тверь|Твери]], осеннее утро |изобр3 = Волга у Жигулей осенью.jpg |ширина3 = 200 |подпись3 = Волга у [[Жигули (возвышенность)|Жигулей]] |изобр4 = Saratov bridge in July 2020.jpg |ширина4 = 200 |подпись4 = [[Саратовский мост|Мост через Волгу в Саратове]] |изобр5 = Набережная Астрахань.jpg |ширина5 = 265 |подпись5 = Волга в [[Астрахань|Астрахани]], последнем городе<ref>В Астрахани река сужается из-за многочисленных рукавов, образующих её дельту.</ref> }} == Экологиязы ла балыкташ == Эдил сууда 70 бӱдӱм балык бар, олотдыҥ 40 бӱдӱми промысловый: вобла, лещ, судак, сазан, Обыкновенный сом, щука, осётр, стерлядь ла о.ӧ. Арасей империя тушта јыл ичинде балыктайтан 4 ӧй (сезон) болгон: јаскыда (тулаан айдыҥ учынаҥ кӱӱк айдыҥ 15—20 кӱнине јетире) судак, лещ ле сазан (карп) балыктарды тудатан; јайгыда (јаан изӱ айдыҥ 15 кӱнинеҥ ала) — осетровыйлар (белуга, севрюга, шип, стерлядь); кӱскиде (сыгын айдыҥ 1 кӱнинеҥ кӱчӱрген айдыҥ 1 кӱнине јетире), кышкыда тошты ойоло кандый ла балыкты тударга јараар болгон. Эҥ кӧп балыкты јаскыда, оноҥ кӱскиде тудатан болгон, кышкыды эҥ ле ас. Балык Ӱркене салар ӧйдӧ (нерест), кӱӱк айдыҥ 15 кӱнинеҥ ала јаан изӱ айдыҥ 15 кӱнине јетире, Эдил сууда балыктаарга јарабас болгон. XIX чактыҥ учында промысловый балыктыҥ тоозы кезем астай берген. Кезиги ӧйи-кеми јок балыкташтаҥ астаган деп чотойт, кезиги керептер нефть одырулу учун суу тыҥ киртигенинеҥ улам дежет<ref>{{книга |автор = [[Лаббе, Поль]] |заглавие = По дорогам России от Волги до Урала |ответственный = пер. с фр. А. Ш. Губайдуллиной и Л. Ф. Сахибгареевой под ред. И. В. Кучумова |место = М. |издательство = Паулсен |год = 2017 |страниц = 224 |страницы = 90 |isbn = 978-5-9879-152-9 |язык = ru}}</ref>. Эмдиги ӧйдӧ Эдилдиҥ суузы, оныҥ јаан кош суулары тыҥ киртиген<ref>{{статья |автор = Сергей Ясинский, Николай Коронкевич |заглавие = Почему «цветёт» Волга? |ссылка = https://www.nkj.ru/archive/articles/34575/ |язык=ru|издание = [[Наука и жизнь]] |год = 2018 |номер = 10 |страницы = 14—20}}</ref>. 2017 јылда федерал программа чыккан ''«Сохранение и предотвращение загрязнения реки Волги»''<ref>{{cite web|url = http://www.garant.ru/products/ipo/prime/doc/71681514/ |title = Паспорт приоритетного проекта «Сохранение и предотвращение загрязнения реки Волги» (утв. президиумом Совета при Президенте РФ по стратегическому развитию и приоритетным проектам (протокол от 30 августа 2017 г. № 9)) |lang = ru |website = www.garant.ru|accessdate = 2020-03-10 |deadlink = no |archive-date = 2019-12-26 |archive-url = https://web.archive.org/web/20191226050853/http://www.garant.ru/products/ipo/prime/doc/71681514/ }}</ref>, согласно которой предполагается до 2025 года серьёзно сократить сброс загрязнённых сточных вод, построить и модернизировать 26 гидросооружений, при этом до 50 тыс. га сельскохозяйственных земель получат орошение, и такая же площадь будет отведена для нереста рыбы<ref>{{cite web |title = Правительство РФ выделит на оздоровление Нижней Волги 30 млрд рублей. |url = https://regnum.ru/news/2425930.html |lang=ru|deadlink = yes |publisher = ИА Регнум |date = 2018-06-04 |accessdate = 2018-06-05 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20180825002631/https://regnum.ru/news/2425930.html |archivedate = 2018-08-25}}</ref>. Онойдо ок сууларды арчыыр, тереҥжидер иштер, чӧҥгӧн керептерди кӧдӱрер (2018 јылдыҥ чодыла 3 муҥнаҥ артык) иштер темдектелген<ref>{{cite web |title = В Астраханской области на оздоровление Волги до 2025 года направят 98 млрд рублей. |url = https://tass.ru/obschestvo/5076292 |publisher = ТАСС |date = 2018-03-28 |lang = ru |access-date = 2019-12-02 |archive-date = 2019-12-26 |archive-url = https://web.archive.org/web/20191226050853/https://tass.ru/obschestvo/5076292 |deadlink = no }}</ref>. == Тӱӱкизи == === Јебрен аттары === Эдил суу керегинде, айса болзо, јебрениранской «Авеста» (''приблизительно конец 2-го — первая половина 1-го тысячелетия до н. э.''), ондо «Видевдатта» ла «Яштыда» кандый да суу керегинде айдылган, ол телекейдиҥ кырыла агат деп («протекающая на краю света»), ады ''Рангха'' эмезе ''Ранха''<ref name="Подосинов">''[[Подосинов, Александр Васильевич|Подосинов А. В.]]'' Ещё раз о древнейшем названии Волги // [https://web.archive.org/web/20200203143214/http://dgve.ru/arkhiv/DGVE_1998.shtml Древнейшие государства Восточной Европы. 1998 г.] {{Wayback|url=http://dgve.ru/arkhiv/DGVE_1998.shtml|date=20200203143214}} — М.: «Восточная литература» РАН, 2000. — С. 230—239.</ref>{{rp|235—236}}. Эдил суу керегинде јебрен грек бичиктер ортодо Геродоттыҥ иштеринде туштайт (''V в. до н. э.''). Персид каан Дарий I скифтерге јуулу барарда, Геродоттыҥ бичигениле, Дарий скифтерди ''Танаис'' сууны кечип (эмдиги Дон), ''Оар'' деген сууга токтогон<ref name="(IV, 123-124)">Геродот. История (IV, 123—124). {{книга |автор = Доватур А. И., Каллистов Д. П., Шишова И. А. |заглавие = Народы нашей страны в «Истории» Геродота |ссылка = http://sno.pro1.ru/lib/narody_nashey_strany_v_istorii_gerodota/narody_nashey_strany_v_istorii_gerodota.pdf |место = М. |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] |год = 1982 |страницы = 149 |язык = ru}}</ref>. Је оныҥ куучынында ''Оар'' суу ''Меотидага'' кирет (эмдиги Азов талай), шиҥжӱӱчилер Геродот Эдилдиҥ скиф адын бичиген деп бодоштырат (скифо-сармат эмезе иран тил)<ref name="Подосинов"/>{{rp|231—233}}. Клавдий Птолемей деп античность ӧйдӧги автор (II чак) ло Аммиан Марцеллин (IV чак) — Эдил суу (Волга) ''Ра'' деп атту болгон<ref>''Бронштэн В. А.'' Клавдий Птолемей: II век н. э. — М.: Наука, 1988. — С. 144.</ref>, {{lang-la|Rha}} (ср. {{lang-mdf|}} и {{lang-myv|Рав}} эки ат экилези иран тилдеҥ бӱткен). Эмеш эрте античный ӧйдиҥ географтары (Эратосфен, Посидоний, Страбон) Каспий талай Тӱндӱк теҥистиҥ заливы, суу дезе — пролив деп теорияны јараткан. Је Птолемей тӱндӱктеҥ аккан ''Ра'' деп суу эки суу биригип бӱткен деп темдектейт. Бирӱзи Кӱнбадыш кырлардаҥ, экинчизи кӱнчышыштаҥ башталат деп айдат<ref name="Подосинов"/>{{rp|230, 233}}. Орто чактардыҥ ӱлекерлеринде темдектелген ''Ра'' суу Эдил ле оныҥ тӧс кош суузы Кама сууга келижет. Геродоттыҥ айткан ''Оару'' ла Птолемейдиҥ айткан ''Ра'' суузын шиҥжӱӱчилер ''Аракс'' суу деп бодойт. Бу ат Геродотто, Аристотель ле Диодор Сицилийскийде туштайт, античность тушта бу суу керегинде башка-башка шӱӱлтелер болгон Амударья эмезе Аракс (Закавказье). Кезикте бу сууны Каспий талайдаҥ тӱндӱк-кӱнчыгыштай дежет. Онойдо Геродот талайга кирген Аракс сууныҥ делльтазында «тӧртӧн оосту» (с сорока устьями) «чий балык јиир, тюленьниҥ терезинеҥ кийим эдер» улус јуртайт деп бичиген — бу текстти шиҥдеечилер Эдил сууныҥ дельтазына келиштирет, јаҥыс мында тюленьдер бар болгон<ref name="Подосинов"/>{{rp|233—234}}. В. Д. Димитриевтиҥ бичигениле С. Т. Еремян ады јок армян географтыҥ ӱлекеринде (VII чак) Эдил ''Атл'' деп бичилген, јанында ''Ра'' деп суу бар, эмдиги ӱлекерлерде ол суу јок. Эдил ле Донныҥ ортозында кӧлдӧр, кайдаҥ билер, јоголып калган суунаҥ (айрылчыгы Донго кирген) арткан<ref name="Федотов">''Федотов М. Р.'' Этацизм и итацизм в свете тюркских названий реки Волги («Советская тюркология» № 4, Баку, 1978. С. 44—47.) // [http://elbib.nbchr.ru/lib_files/0/pers_0_0000048.pdf Духовное и научное наследие академика М. Р. Федотова / сост. В. М. Терентьев] {{Wayback|url=http://elbib.nbchr.ru/lib_files/0/pers_0_0000048.pdf |date=20200527205314 }}. — Чебоксары: «Новое Время», 2011. — С. 207—212. — 576 с.</ref>{{rp|208}}. Орто чактарда Эдил ле Кама, оныҥ кош суузы Белая ''Итиль'' деп адалган (эмдиги аттары {{lang-tt|Идел}}, {{lang-nog|Эдил}}, {{lang-kk|Еділ}}, {{lang-cv|Атӑл}}, {{lang-xal|Иҗил}}). Византий хронист Феофан Исповедник (VIII—IX чактар), Тӱндӱк Причерноморьениҥ географияда аттарын тӱҥдештирип, бир канча катап теҥистеҥ тӧмӧн сарматтардыҥ јериле агып тӱшкен «Ατελ» деп улу сууны темдектеген<ref>''Чичуров И. С.'' Экскурс Феофана о протобулгарах // Древнейшие государства на территории СССР. 1975. — {{М.}}: Наука, 1976. — С. 65—80.</ref>. === Эдил — садуныҥ јолы === «Повесть временных лет» деп јебрен орус эҥ ле эрте бичилген летописьте айдылган: <blockquote>«''Из того [[Оковский лес|Волоковского леса]] (эмдиги Валдай возвышенность) потечёт Волга на восток и втечёт… в море Хвалисское (Каспий талай).</blockquote> Эдилдиҥ географиялык эптӱ агыны, оныҥ кош суулары Эдилдиҥ саду јолдоры боло берген (волжский торговый путь). Донло колбонты ажыра ''Азов ло Кара талайга'' јол чыгатан. Араб халифаттаҥ бӧс, темир келетен, славян јерлердеҥ — јепсел (ӱлдӱлер), алу, воск, мӧт. IX—X чактарда хазар деп саду тӧс јерде, Эдилдиҥ оозында Эдил деп калада, булгарский (Болгар, Булгар) Эдилдиҥ орто агынында, орус Ростов, Суздаль, Муром ӱстӱги Поволжьеде јаан учурлу саду ӧдӧр тӧс јерлер болгон. Князь Святослав 965 јылда Эдилде турган кӧп хазар калаларды оодо согордо, саду да, јебрен калалар да бу јерлерде уйадаган. XI чактаҥ ала саду колбулар днепрдиҥ саду јолыла колбулу болгон, не дезе князьтардыҥ политиказы Византияла саду, ого коштой кудай јаҥы аайынча колбуларды тыҥыдары болгон. Бу ӧйдӧ Эдилдиҥ саду јолы торт уйадайт, XIII чакта монгол-татар табарулар ээлемдерди база уйадаткан. Је Эдил сууныҥ ӱстӱги агынында Улу Новгород, Тверь ле Владимиро-Суздальскийй јерлер тыҥ алдырбаган. XV чактаҥ ала бу саду јолдыҥ учуры ойто тыҥыган, Казан, Алтыгы Новгород, Астраханьда саду тӧс јерлер кӧптӧгӧн. [[Файл:Astrakhan-Razin throws persian princess.jpg|мини|Степан Разин персид кысты Эдил сууга чачканы]] Иван Грозный каан XVI чактыҥ ортозында Казанда ла Астрахан каандыктарды јаба тартып аларда, Эдил сууныҥ системазы Арасей каандыктыҥ колына кире берген учун в руках России, что способствовало расцвету волжской торговли в XVII чакта саду тыҥ ӧзӱм алынган. Јаҥы јаан калалар тудулган — Самара, Саратов, Волгоград (Царицын); Ярославль, Кострома, Нижний Новгород, Ульяновск (Симбирск). Эдил суула керептердиҥ каравандары јӱрет (500-ке шыку). Эдилдиҥ бассейнында XVII—XVIII чактарда Степан Разин ле Емельян Пугачёвко баштаткан тӱймеендӱ крестьяндар ла казактар кыймыраган. [[Файл:Карта Волги от Саратова до морского устья.jpg|мини|слева|Эдил суу Саратовтоҥ ала талайга киргенине јетире. Арасей империяныҥ атласы И. К. Кирилов, [[1722]]—[[1737]] јј.]] [[XVIII]] чакта бастыра саду јолдор Кӱнбадыш јаар болгон, Эдил сууныҥ јанында экономикалык ӧзӱм кӧндӱкпей турганы јон јаткан јерлер ас болгоныла, кӧчкӱн калыктар улай табарып турганынаҥ камаанду болгон. [[Файл:Ilia Efimovich Repin (1844-1930) - Volga Boatmen (1870-1873).jpg|мини|Илья Репин. «Бурлактар Эдил сууда», [[1873]] јыл]] XIX чакта Эдил сууда саду јол кӧнӱ иштеп баштаганы Мариинский суу системала бириккениле колбулу, Эдил ле Нева ([[1808]]); јаан суу-порт ачылат ([[1820]] јылда — баштапкы пароход), Эдил сууда 300 муҥ кире тысяч бурлактар иштейт. Кӧп аш, тус, балык, нефть ле хлопок суу јолло јетирилет. Россияда Граждан јуу ӧйинде [[1917]]—[[1922]] јылдарда (1918) Поволжьениҥ бажына ''Комитет учредительного собрания'' турган. Большевиктер Эдил сууныҥ јерин колго кийдиргени Граждан јууда јеҥерге болушкан, аш ла Бакуныҥ нефти колдо болгон. Царицынди корулаганы Граждан јууда јаан учурлу болгон, мында И. В. Сталин эрчимдӱ турушкан учун, Царицын каланы Сталинград деп адап салган. Совет ӧйдӧ социалистический строительство тушта индустриализацияла колбой бастыра ороондо Эдил сууда саду јол јаан учурлу боло берген. 1930-чы јылдардаҥ ала Эдил сууны гидроэлектроэнергия алар эдип тузаланган. [[Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу|Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда]] Эдил сууныҥ јанында канду јуу-согуштар болгон. Ржевте согуш, Сталинградта согуш. Јууныҥ кийнинде Эдилдиҥ экономикалык учуры тыҥ јаанаган, анчада Волжско-Камский каскад ГЭС ле бир канча јаан водохранилищелер ле гидроэлектростанциялар тудуларда. == Керептер јолы == Эдил суула Ржев каланаҥ ала оозына јетире керептер јӱрер аргалу<ref name="bre">{{БРЭ|ссылка=https://bigenc.ru/geography/text/1925622|статья=Волга}}</ref>. Эдилдиҥ ич бойында суу-јолдор: Ржевтеҥ ала Колхозник деп пристаньга јетире (589 км), Колхозник пристань — Бертюль (Красные Баррикады јурт) — 2604 км, онойдо ок сууныҥ дельтазында 40-километр јер<ref>{{cite web |title = Распоряжение Правительства Российской Федерации от 19.12.2002 г. № 1800-р |url = http://government.ru/docs/all/44115/ |website = [[Перечень внутренних водных путей России|Перечень внутренних водных путей Российской Федерации]] |publisher = Правительство России |accessdate = 2017-04-24 |lang = ru |archive-date = 2017-04-25 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170425024231/http://government.ru/docs/all/44115/ |deadlink = no }}</ref>. Агын сууларла јӱрер эски керептер Алтыгы Новгородто (''«Музей речного флота», Волжский государственный университет водного транспорта'') тургузылган. == Кӱрлер ле кечӱлер == [[Файл:Sild Volgogradis üle Volga jõe.jpg|300px|мини|Волгоградта Эдилди кечире кӱр]] Эдилдиҥ бажында кыска кӱрлерди чотобозо, баштапкы јаан темирјолду кӱр Сызрань каланыҥ јанында Александровский темирјол кӱр под ([[1880]]). Кӱр јок тушта кошты суу кечире пароход-паромдорло кечирген, оноҥ озо «завозня» деп тӱби тӱс јаан кемелер кошты кечиретен. Самый длинный мост через Волгу, [[Список самых длинных мостов России|длиннейший в России]] до [[2018]] јылга јетире суу кечире эҥ узун кӱр — Ульяновск калада Президентский кӱр (5825 метр). == Культурада == [[Файл:An illustrated guide to Volga river (cover).jpg|thumb|right|Эдил сууда иллюстрированный спутник.]] XIX чакта, XX чактыҥ бажында культурада Эдилле тудуш јайаандык иштӱ болгон јарлу улус Некрасов Николай Алексеевич, Максим Горький, Фёдор Шаляпин. Эдил суу эне-тӧрӧллӧ тӱҥделген, совет кижиниҥ јайым, кӱчтӱ, улу сӱр кеберин Эдил темдектеген. «Волга-Волга» деп киноны Григорий Александров соктырган, «Течёт река Волга» деп кожоҥды Людмила Зыкина кожоҥдойт. Совет кижиниҥ сӱр-кебери бу кинодо, кожоҥдо. Рыбинск калада улу сууга кереес тургузылган «Эне Эдил» («Мать-Волга»). Бийиги 17,4 метр скульптура Рыбинский водохранилищениҥ шлюзына кирер јерде туруп, ӧдӱп бараткан керептерди уткыйт. === Литературада === Литература ла кеендикте Эдил керегинде кӧп туштайт: * «Бесприданница», «Козьма Минин», «Гроза» — А. Н. Островскийдиҥ пьесалары; * «В лесах», «На горах» — А. П. Мельниковтыҥ дилогиязы; * «Егор Булычев и другие», «Достигаев и другие» — А. М. Горькийдиҥ пьесалары; * «За далью — даль», «Семь тысяч рек» деп бажалык — А.Т.Твардовскийдиҥ поэмазы; * «На Волге» — стихотворение Н. А. Некрасовтыҥ ӱлгери; * «Волга и Вазуза» — С. Я. Маршактыҥ ӱлгери; * «Обрыв» — И. А. Гончаровтыҥ романы. === Оос чӱмдемелдер ле кожоҥдордо === * «Вазуза и Волга» орус калыктыҥ чӧрчӧги; * Эдил сууныҥ јарадында ''јыланду куй ташта'' јерлик улус («дивии люди») мифологиялык тынду бар деп кеп куучындар бар; * «Из-за острова на стрежень», «Утёс» — Эдил керегинде кожоҥдор, Степан Разин керегинде; * «Дубинушка» — Эдилдиҥ бурлактарыныҥ кожоҥы; * «Вниз по Волге-реке», «Меж крутых бережков» — орус калыктыҥ кожоҥдоры; * «Жигули» — орус калыктыҥ кожоҥы; * «Волга-реченька глубока / Бьёт волнами берега» (орус калыктыҥ кожоҥы); * «Волга-реченька глубока / Прихожу к тебе с тоской» (Н. Нолинский — М. Зубова); * «Волга, Волга» — Волга-Волга деп кинодо аташ кожоҥ ([[1938]]); * «Сормовская лирическая» — Б. Мокроусов, Е. Долматовский ([[1949]]); * «Течёт река Волга» — Л. Г. Зыкина кожоҥдойт ([[1962]]); * «Какая песня без баяна» — О. Анофриев, кожоҥ ([[1972]]); * «От Волги до Енисея» — группа «Любэ» кожоҥдойт; * «Волга-речка» — Надежда Кадышева кожоҥдойт; * «Бурлак» — «Аквариум» деп группа кожоҥдойт («Орус альбом», [[1992]]). === Јуруктарда === <gallery perrow=6 widths="150px" heights="120px" class="center"> A spill on the Volga.jpg|''Алексей Саврасов''. Ярославльдыҥ јанында Эдилдиҥ јайылганы. [[1871]] Ivan Aivazovsky, Volga near Zhiguli.jpg|''Иван Айвазовский''. Жигули кырлардыҥ јанында Эдил. [[1887]] Ivan Belonogov 04.jpg|«Романов-Борисоглебск деп уезд-каланы тӱштӱк-кӱнчыгыш јанынаҥ кӧрзӧ» — И. М. Белоногов, [[1838]] Bogolubov Krestn hod v.jpg|«Ярославльда Крестный ход» — А. П. Боголюбов, [[1863]] Ilja Jefimowitsch Repin 010.jpg|«Кечӱде бурлактар» — И. Е. Репин, [[1872]] Tomb of the Volga (1874).jpg|«Эдилде мӧҥкӱ» — А. К. Саврасов, [[1874]] Abram Jefimowitsch Archipow 001.jpg|«Эдил сууда» — А. Е. Архипов, [[1889]] Yar. strelka (Sabaneev, 1878).jpg|«Ярославль. Стрелка» — Г. П. Сабанеев, [[1904]] Kustodiev promenade Volga.jpg|«Эдилде байрам» — Б. М. Кустодиев, [[1909]] Stenka Razin by Vasily Surikov 1906.jpg|«Степан Разин» — В. И. Суриков, [[1910]] јыл киреде At Volga. Kustodiev.jpg|«Эдилде» — Б. М. Кустодиев, [[1922]] </gallery> === Кинематографта === * «Волга-Волга» (1938) — кӱӱлик комедия; * «Екатерина Воронина» ([[1957]]) — кинорежиссёр Исидор Анненскийдиҥ кинозы, снятый по одноимённому роману Анатолий Рыбаковтыҥ аташ романы аайынча; * «Строится мост» ([[1965]]) — Саратовто Эдилди кечире кӧӧлик кӱр тутканы керегинде художественный кино; * «Жестокий романс» ([[1984]]) — А.Н.Островскийдиҥ «Бесприданница» деп пьесазы аайынча режиссёр Эльдар Рязановтыҥ кинозы; * «День выборов» ([[2007]]) — режиссёр Олег Фоминниҥ инокомедиязы; * «Волга» ([[2016]]) — режиссёр Андрей Алёшинниҥ документал кинозы. == Эдилдиҥ байрамы == 2008 јылда кӱӱк айдыҥ 20 кӱнинде Эдилге учурлалган окылу эмес байрам калыктар ортодо «Улу суулар» деп X-чы билим-промышленный форум тушта («Великие реки — [[2008]]») Алтыгы Новгородто ӧткӱрилген, оноҥ ол байрам Волгоградский, Астраханский, Ярославский, Самарский областьтарда, Татарстан Республикада темдектелип баштаган<ref>{{cite web |url = http://gov.cap.ru/info.aspx?gov_id=610&id=2530591&type=news&page=57&size=20 |title = 20 мая - день великой реки Волга |date = 2013-05-17 |publisher = Муниципальное бюджетное учреждение «Управление экологии города Чебоксары» |accessdate = 2017-05-19 |lang = ru |archive-date = 2018-02-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180208004317/http://gov.cap.ru/info.aspx?gov_id=610&id=2530591&type=news&page=57&size=20 |deadlink = no }}</ref>. Эдил сууга учурлалган байрам тушта экологиялык мероприятиелер, билим дискуссиялар, кӧрӱ- выставкалар, јараттарын арчыыр, арутаар иштер ӧткӱрилет. Тӧс амадузы — биригип, Эдил сууны аргадаары. == Јуруктардыҥ кӧмзӧзи == <gallery perrow=6 widths="150px" heights="120px"> Круизные корабли на Волге.jpg|Волгоградтыҥ јанында Эдил сууда круиз-керептер </gallery> == Ајарулар == {{Ајарулар}} == Тайантылар == {{Тыш тайантылар}} ml3pe2ld3mjo8szuy5soywi6b176gre 10 7508 48698 2026-03-27T20:33:11Z Frhdkazan 290 Јаҥы бӱк: "Mary Martin in The Sound of Music by Toni Frissell.jpg" 48698 wikitext text/x-wiki Mary Martin in The Sound of Music by Toni Frissell.jpg 5jw6bb5at3qzmjfr8dkhrii2olnr29n