Википедия altwiki https://alt.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D3%A7%D1%81_%D0%B1%D3%B1%D0%BA MediaWiki 1.46.0-wmf.21 first-letter Медиа Аҥылу Шӱӱжӱ Туружаачы Туружаачыны шӱӱжери Википедия Википедияти шӱӱжери Файл Файлды шӱӱжери MediaWiki MediaWiki-ни шӱӱжери Ӱлекер Ӱлекерди шӱӱжери Болуш Болушты шӱӱжери Категория Категорияны шӱӱжери TimedText TimedText talk Модуль Модульды шӱӱжери Event Event talk 0 69 48703 48471 2026-03-30T20:33:33Z InternetArchiveBot 26 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 48703 wikitext text/x-wiki {{ЈЈЈ+Россия |статус = Јурт |русское название = Јаҥы-Аул |оригинальное название = {{lang-ru|}}Жана-Аул |герб = |флаг = | изображение = | описание изображения = |lat_deg = 49 |lat_min =50 |lat_sec =34 |lon_deg = 88 |lon_min = 55 |lon_sec =12 |CoordAddon = |CoordScale = |размер карты региона = |размер карты района = |регион = Алтай Республика |регион в таблице = Алтай Республика |район = Кош-Агаш аймак |район в таблице = Кош-Агаш аймак{{!}}Кош-Агаш |вид поселения = Јурт јеезе | поселение = Јаҥы Аулдыҥ јурт јеезези | поселение в таблице = Јаҥы Аулдыҥ јурт јеезези {{!}}Јаҥы Аулдыҥ |внутреннее деление = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |высота центра НП = 1864<ref name="Высота н/у моря"/> |климат = кезем-континентал | население = {{Эл-јонныҥ тоозы|Жана-Аул |тс}} | год переписи = {{Эл-јонныҥ тоозы|Жана-Аул |г}} |плотность = |агломерация = |национальный состав = [[казактар]] 100 %<ref name="Коряков"/> |конфессиональный состав = |этнохороним = |почтовый индекс = 649772 |почтовые индексы = |телефонный код = 38845 |цифровой идентификатор = |цифровой идентификатор 2 = |цифровой идентификатор 3 = |категория в Commons = |сайт = }} '''Јаҥы-Аул''' ({{Lang-ru|Жана-Аул}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Кош-Агаш аймак|Кош-Агаш аймагында]] [[Јаҥы Аулдыҥ јурт јеезези]]не кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот. == Этимологиязы == Јаҥы-Аул — јаҥы јурт, деремне {{Lang-ru|новое село}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы = |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>. == Физико-географиялык темдектери == === Географиязы === Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Эре-Чуйдыҥ чӧлинде турат. Айландыра Сайлугемниҥ, Ак-Туруныҥ, Ирбистӱниҥ ыйык сындары. [[Чуй (Кадынныҥ кош суузы)|Чуйдыҥ суузына]] кӧп сулар кожылат. Чуйдыҥ элбек чӧлинде кӧп тоолу кӧлдор бар. Састалган да јерлер кӧп, јердиҥ кыртыжы кышкыда тыҥыда тоҥот. Бийик сын-тайгаларда тоштоҥ кайылып бӱткен кӧлдор база кӧп. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ ӧрӧлӧгӧн сайын тайга ташта тепсеҥдер, таскылдар (плато) кӧптӧйт. Тайгаларда јолдор до кату. [[Чуйдыҥ чӧли]]н тӱндӱктеҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш јаар федерал учурлу трак Калка јерине јетире барып јат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1864 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/46061/zhana-aul.html Жана-Аул]</ref>. === Климады === Климады кезем-континентал. Јакалай Тӱндӱк ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ јерлерине тӱҥейлеген. Алтайда эҥ ле соок јер. Кыш јети ай турат. Јердиҥ кыртыжыныҥ алдында мӧҥкӱлик тош јадат. Бир коноктыҥ туркунына кейдиҥ температуразы кеенейте солунып турар аргалу. Тӱштӱк-кӱнчыгышта јут-чык сӱреен ас тӱжет, јер-тобрак ла кей какшак, анчада кургак јер Чуйдыҥ чӧли ле Ӱкек. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −6,7 °С, эҥ ле изӱзи −31, эҥ ле соогы −62 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы — −4 °С, ортојылдык јут-чыктыҥ кеми 110 мм, салкынныҥ ортојылдык кеми 1,8 м/с, 15 м/с тӱрген салкынду кӱндер 10,8. Климады табынча солынып бараткан. Алдында јылдарга кӧрӧ кар-јут тӱжер болуп. Кӱн кенейте солынар, бир ле тӱштиҥ ичине тыҥ изӱ, корон-соок боло берет. === Аҥ-куштары === [[Кош-Агаш аймак]] кату кышту соок јер. [[Чуйдыҥ чӧли]]нде оок тындулардаҥ тарбаган, ӧркӧ, сыгырган, чӧлдиҥ чычканы ла кӧп тоолу кӧлдӧрдӧ јӱзӱн куштар учуп келип уйа базат: борт турна, кара турна, тарбалјы, јерлик кастар, суукуштар, ӧртӧктӧр, барынтычы куштар ылаачын, шоҥкор, мӱркӱт, тейлеген ле о.ӧ. Бийик тайга сындары аҥдык, Кызыл бичикке кирген аҥдардаҥ мында: маны, ирбис, кочкор ло јуҥма<ref name="Кр книга животные РА 2017">.[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref>. Айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јеекен, какай, албаа ла јӱзӱн-јӱӱр оок аҥдар јӱрет: јоонмойын, агас, кӧрӱк, суузар, тийиҥ ле о.ӧ.<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>. === Ӧзӱмдери === Эҥ ле ас јут-чык бу аймакта учун, какшак јер, кей, ӧзӱмдерге јарамыкту эмес учун, ӧскӧ айбактарга кӧрӧ ӧлӧҥ-чӧптиҥ будӱмдери чала ас. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ бийиктеген сайын там ла ӧзӱмдер астап барат, је ого коштой база кайда да ӧспӧй турган эндемик ӧзӱмдердиҥ тоозы кӧптӧй берет. Кату соок кыш, чык јок айалга. Чӧлдиҥ кӱреезинде (пояс) кулузын, кыйгак ӧлӧҥ, тегенек тайа, чычрана, каргана, суујакалай камыш, јӱзӱн-јӱӱр јеҥестер, кӧгӧзин, ӧзӧт<ref name="Кучин флора и фауна">''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001</ref>. Бу аймакта агаш ас, кезик ле јерде аламык, чачыҥы ӧскӧн тыттар (паркового типа). Бийиктеген сайын тӱндӱк тундрада ӧзӧтӧн кыскачак тайадый кайыҥ, арчын ла кырчын, јеҥестер, башка-башка тайалар. Оноҥ бийиктей таштардыҥ ортозыла алтын тазыл (тӧрт јалбракту ла соок родиола)таркайт<ref name="Кр книга растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref>. === Јери ле јолдоры === Јуртта 15 ором: А.Абдрашиттиҥ, Абайдыҥ, Акталдыҥ, Баян-Ульгейдиҥ, Гаражтыҥ, Д.Нартовтыҥ, Е.Азанбектиҥ, К.Чагандайдыҥ, Л.Кокышевтиҥ, Јайымныҥ, Музейдиҥ, Чаптыновтыҥ, Чуйдыҥ, Шакырт-Кажыныҥ, Е. Океевтиҥ кош оромы. [[Кош-Агаш]] — [[Јаҥы-Аул]] деп регионал учурлу јол. {| class="wikitable" | COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Јаҥы-Аул јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире''' |- | Аймактыҥ тӧс јери [[Кош-Агаш]] || 27 км |- | Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 480 км |- | [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 570 км |- | Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4400 км |} == Тӱӱкизи == Јурт 1986 јылда тӧзӧлгӧн. Улай ла Ак-Тал јуртты Чуйдыҥ суузы јараттарынаҥ чыгып, туй алып турарда, совет башкару бу јуртты Јаҥы-Аулга кӧчӱрген. == Эл-јон == {{ Эл-јонныҥ тоозы | Жана-Аул }} == Ук-калыктары == Јуртта казак укту улус јуртайт. Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1493 кижи болгон, олордыҥ 100 % казактар болгон <ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>. == Инфраструктуразы == <div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;"> * јурт јеезениҥ администрациязы; * орто ӱредӱлӱ школ; * балдардыҥ туразы; * Чуйдыҥ казактарыныҥ краевед музейи; * эмчилик; * мечет; * јурттыҥ клубы; * магазин; * библиотека; * стадион. </div> == Экономиказы == Мал: јылкы, соок тумчукту, сарлык ла оок мал-азыраары, крестьян-фермер ээлемдер. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Таҥынаҥ аргачылар. == Кереестер == * Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга кереес (1990 јылдарда кӧчӱрилген, Абайдыҥ оромы)<ref name="Памятники"/><ref name="Памятники список"/>. * Јебрен корумдар. * К.Маркстыҥ кереези (кӧгӱс), (Алтайдыҥ казактарыныҥ музейиниҥ јери, Абайдыҥ оромы, 10)<ref name="Памятники">{{Cite web |title=Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348 |url=https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109173456/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archivedate=1610213696 |deadlink=yes |accessdate=1610030644 }}</ref><ref name="Памятники список">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210509164006/http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archivedate=1620578406 |deadlink=yes |accessdate=1605263366 }}</ref>. == Јуруктардыҥ кӧмзӧзи == <gallery perrow=3 widths="180px" heights="150px"> File:Чуйский Тракт.jpg | Јаҥы-Аул јурттыҥ јанында Чуйдыҥ трагы </gallery> == Јарлу улузы == == Ајарулар == {{Ајарулар}} == Тайантылар == * [https://web.archive.org/web/20210206033315/https://mokoshagach.ru/ Окылу сайт «Кош-Агаш аймак»] {{Тыш тайантылар}} {{Кош-Агаш аймактыҥ јон јаткан јерлери}} [[Категория:Кош-Агаш аймактыҥ јурттары]] [[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]] [[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]] ctqoe4tq870500ta2gkoc4jh366s0ss 0 70 48704 33519 2026-03-30T20:34:03Z InternetArchiveBot 26 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 48704 wikitext text/x-wiki {{Администрациялык бӧлӱк |Цвет1 = {{Цвет|Россия}} |Цвет2 = |Русское название = Јаҥы Аулдыҥ јурт јеезези |Оригинальное название = {{lang-ru| Казахское сельское поселение}}<br>[[File:Чуйская степь5.jpg|280px| Кош-Агаш аймак, Оленной камень, "Коновязь Чингизхана" ]] |Герб = |Флаг = |Страна = Россия |Статус = {{nobr|[[Россияныҥ јурт јеезези]]}} |Гимн = |Входит в = {{s|[[Алтай Республика]]да<br>[[Кош-Агаш аймак]]}} |Включает = 2 јурт |Столица = [[ Јаҥы-Аул]] |КрупныйГород = |КрупныеГорода = |Дата = |Глава = |Название главы = [[Глава сельского поселения|Глава сельского поселения]] |Глава2 = |Название главы2 = |ВВП = |Год ВВП = |Место по ВВП = |ВВП на душу населения = |Место по ВВП на душу населения = |Язык = |Языки =орус, алтай |Население = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Казахское сельское поселение | тс }} |Год переписи = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Казахское сельское поселение | г }} |Процент от населения = {{ #expr: ( {{ Население | Казахское сельское поселение | ч }} * 100 / {{ Население | Кош-Агачский район | ч }} round 2 ) }} |Место по населению = |Плотность = |Место по плотности = |Национальный состав = казактар, алтайлар, орустар ла о.ӧ. |Конфессиональный состав = христиан јаҥ, мусульмане-сунниты и другие |Площадь = | Процент от площади = |Место по площади = |Максимальная высота =1864<ref name="Высота н/у моря"/> |Средняя высота = |Минимальная высота =1823<ref name="Высота н/у моря"/> | lat_deg = 49.8427777777778 | lon_deg = 88.92 |цифровой идентификатор = |цифровой идентификатор 2 = |Карта = [[Файл:Location Kosh-Agachsky District Altai Republic.svg|240px|thumb|центр|right|Алтай Республикада, Кош-Агаш аймак]] |ЧасовойПояс = [[MSK+7]] |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Почтовые индексы = 649785 |Телефонный код = +7 38842 |Код автомобильных номеров = 04 |Сайт = https://zhana-aulsp.ru/ |Параметр1 = |Название параметра1 = |Примечания = }} '''Јаҥы Аулдыҥ јурт јеезези''' ({{Lang-ru|Казахское сельское поселение}}) — [[Россия|Россия Федерацияныҥ]] [[Алтай Республика]]да [[Кош-Агаш аймак|Кош-Агаш аймагында]] јурт јеезе. Администрациялык тӧс јер — [[Јаҥы-Аул]]. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] 2005 јылда [[чаган айдыҥ 13 кӱни]]нде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Јаҥы Аулдыҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган<ref>[http://docs.cntd.ru/document/802021155 Закон Республики Алтай от 13 января 2005 года № 10-РЗ «Об образовании муниципальных образований, наделении соответствующим статусом и установлении их границ»]</ref>. == Географиязы == Јурт јеезениҥ јери Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Эре-Чуйдыҥ чӧлинде, Актуруныҥ, Сайлугемниҥ, Ирбистӱниҥ сындарыныҥ ортозында јадат. Бу јер калкалардыҥ гранына јуук. Чӧлдӧ агаштар каа-јаа ла јерде ӧзӧт, ӧлӧҥ кыска, тайа-јыралар, тегенектӱ тайалар, чӧлдиҥ чычырганазы тӱжӱм берет ({{lang-ru|облепиха}}), кӧп саба бу сооко чыдажар агаш — ол тыт. Чуйдыҥ чӧлинде сӱреен кӧп кӧлдӧр, бого кеткин куштар кыска јайда учуп келип, уйа базат. Суугуштар, таркаттар, 6ерлик кастар ла о.ӧ. Ырак тайгаларында «Кызыл бичикке»<ref>Красная книга Республики АлтайАлтай Республиканыҥ Кызыл бичиги</ref> кирген ас тоолу аҥдар бар: ирбис, јуҥма, јердиҥ текези. Бичикке кирбеген аҥ кужы — эликтер, марал аҥ, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, тарбаган, тооргы, ӧркӧ, агас, кезиги бийик кырларда, тайга-ташта, кезиги чӧлдӧ. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1823—1864 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/region/764/3/kosh-agachskiy-rayon.html Кош-Агачский район]</ref>. == Јурт јеезеге кирет == {| class="wikitable" |- ! № !! Јон јаткан јер !! Јон јаткан јердиҥ бӱдӱми !! Эл-јонныҥ тоозы |- | 1 || [[Јаҥы-Аул ]]|| јурт, административный тӧс јер || {{ Население | Жана-Аул | тс }} кижи |- | 2 || [[Ак-Тал]] || јурт || {{ Население | Актал | тс }} кижи |} == Эл-јон == {{ Эл-јонныҥ тоозы |Казахское сельское поселение| Столбцов=15 }} {{ Эл-јонныҥ тоозы | Казахское сельское поселение| график}} Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1500 кижи болгон, олордыҥ [[казактар]], [[алтайлар]] ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>. Окылу тил: орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/ Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>. == Инфраструктуразы == <div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;"> * Јурт јеезениҥ админстрациязы; * Орто ӱредӱлӱ школ — 1; * Мечет; * Краевед музей — 1; * Јурттыҥ клубы — 1; * Эмчилик — 1; * Библиотека — 1; * Стадион — 1; * Магазин — 3; * Турбаза — 2. </div> == Јуруктардыҥ кӧмзӧзи == == Ајарулар == {{Ајарулар}} == Тайантылар == * [https://web.archive.org/web/20210206033315/https://mokoshagach.ru/ Окылу сайт «Кош-Агаш аймак»] {{Тыш тайантылар}} {{Кош-Агаш аймактыҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧри}} {{Кош-Агаш аймактыҥ јон јаткан јерлери}} [[Категория:Кош-Агаш аймактыҥ муниципал тӧзӧлмӧзи]] [[Категория:Алтай Республиканыҥ јурт јеезези]] 0gvmjg9didr2hdi9t70hwgq9vvmtn1k 0 71 48705 48470 2026-03-30T20:34:58Z InternetArchiveBot 26 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 48705 wikitext text/x-wiki {{ЈЈЈ+Россия |статус = Јурт |русское название = Јаҥы Белтир |оригинальное название = {{lang-ru|}}Новый Бельтир |герб = |флаг = | изображение = | описание изображения = |lat_deg =49 |lat_min =55 |lat_sec =46 |lon_deg =88 |lon_min =36 |lon_sec =11 |CoordAddon = |CoordScale = |размер карты региона = |размер карты района = |регион = Алтай Республика |регион в таблице = Алтай Республика |район = Кош-Агаш аймак |район в таблице = Кош-Агаш аймак{{!}}Кош-Агаш |вид поселения = Јурт јеезе | поселение = Белтирдиҥ јурт јеезези | поселение в таблице = Белтирдиҥ јурт јеезези {{!}}Белтирдиҥ |внутреннее деление = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |высота центра НП = 1744<ref name="Высота н/у моря"/> |климат = кезем-континентал | население = {{Эл-јонныҥ тоозы|Новый Бельтир |тс}} | год переписи = {{Эл-јонныҥ тоозы|Новый Бельтир |г}} |плотность = |агломерация = |национальный состав = [[телеҥиттер]] |конфессиональный состав = [[шаманисты]], [[православные]] |этнохороним = |почтовый индекс = |почтовые индексы = |телефонный код = 38841 |цифровой идентификатор = |цифровой идентификатор 2 = |цифровой идентификатор 3 = |категория в Commons = |сайт = }} '''Јаҥы Белтир''' ({{Lang-ru|Новый Бельтир}}<ref name="Реестр географических названий в АГКГН">{{Cite web |title=Новый Бельтир (0221327)/ Реестр географических названий объектов / автоматизированный Государственный каталог географических названий (АГКГН) / Республика Алтай |url=https://cgkipd.ru/upload/iblock/b03/b0387cad37eb4a522bf5d96496ea04af.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220124231848/https://cgkipd.ru/upload/iblock/b03/b0387cad37eb4a522bf5d96496ea04af.pdf |archivedate=1643066328 |deadlink=yes |accessdate=1624919658 }}</ref>) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Кош-Агаш аймак|Кош-Агаш аймагында]] [[Белтирдиҥ јурт јеезези]]не кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот. == Этимологиязы == Јаҥы Белтир — јаҥы деремнениҥ ады, {{Lang-ru|место слияния рек, скрещивание дорог, перекрёсток}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы = |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>. == Физико-географиялык темдектери == === Географиязы === Јурт [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинде,Эре-Чуйдыҥ ортозында турат. Чӧлди айландыра ыйык тайгалар, јайы-кыжы кайылбас мӧҥкӱлер. Сайлугем, Ак-Туру, Чыҥ-Бажы, Тӱҥкелӱ. [[Чуйдыҥ чӧли|Чуйдыҥ]] элбек чӧлинде кӧп тоолу кӧлдор бар. Састалган да јерлер кӧп, јердиҥ кыртыжы кышкыда тыҥыда тоҥот. Бийик сын-тайгаларда тоштоҥ кайылып бӱткен кӧлдор база кӧп. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ ӧрӧлӧгӧн сайын тайга ташта тепсеҥдер, таскылдар (плато) кӧптӧйт. Тайгаларда јолдор до кату. Чуйдыҥ чӧлин тӱндӱктеҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш јаар федерал учурлу трак Калка јерине јетире барып јат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1744 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/35128/beltir.html. Новый Бельтир]</ref>. === Климады === Климады кезем-континентал. Јакалай Тӱндӱктиҥ ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ јерлерине тӱҥейлелген. Бир коноктыҥ туркунына ай-кӱн кенейте солунып турар, кейдиҥ температуразы, кумакту салкын куйун, ӧткӱре изӱ болук кызыдар, чӱрче ле соой берер. Калка јанынаҥ куру чӧлдӧрдӧҥ келген какшак салкындар кейди ле јердиҥ кыртыжын откӱре кургак эдет. Алтайда эҥ ле соок, јут-чыгы ас јер ол Кош-Агаш аймак. Ортојылдык температура −6,7 °С, тыҥыда соогы −62 °С, эҥ ле изӱ +31 °С, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 150 мм, салкынныҥ орто кеми 1,8 м/с, бир јылда салкындак кӱндердеҥ (15 м/с тӱрген) 10,8 кӱн. Кыш 7 айдыҥ туркунына болот. Јердиҥ кыртыжыныҥ алдында мӧҥкӱлик тош јадат. === Аҥ-куштары === Тайга сындары аҥдык, Сайлугемниҥ , Актуруныҥ тайгалары. [[Алтай деп корулу јер|Алтайдыҥ]] заповедниктеринде ирбис, кочкор, аргали, архар, тооргы, тӱндӱктиҥ аҥы ла о.ӧ. Бу аҥдар ончозы Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине»<ref name="Кр книга животные РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref> кирген. Айу, марал, бӧрӱ, элик, тӱлкӱ, јеекен, борсык, јоонмойын, суузар, албаа, сарас, кӧрӱк текши таркаган Ӧзӧк ичинде [[Чуйдыҥ чӧли]]нде оок аҥдардаҥ тарбаган, ӧркӧ, чычкан, сыгырган бар. Кӧп тоолу кӧлдоргӧ кеткин куштар уйа базат: турна, кас, ӧртӧк, суугуш, куу о.ӧ. јӱзӱн-јӱӱр тоозы ас куштар база «Кызыл бичикте» . Куштардаҥ «Кызыл бичикте»: тас, боро ылаачын, шоҥкор, јоло, турна. Чӧлдӧ јӱрер тегин куштардаҥ каргаа, саҥыскан, кускун, кӱӱле, талеҥко, јелечи, јалбагай, кӧктӧш, кызылтӧш лӧ о.ӧ.<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>. === Ӧзӱмдери === Аймакта ӧзӱмдер беш кӱрее (пояс)сайын ӧзӧт. Талайдыҥ кеминеҥ бийиктеген сайын чӧлдиҥ ӧлӧҥдӧри, агашту пояс, корумдар алды (подгольцовый), гольцовый, нивальный. Чӧлдӧ кулузын, лишайник, тайалар, кезик ле јерде кыскачак тал, кыйгак ӧлӧҥ лӧ тегенектӱ тайалар, јыду марга, кӧлдӧр јакалай тростник, каргана, чычрана, василиск, володушка<ref name="Торбоков флора">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.</ref>. Койу агашту аркалар јокко јуук, кезик ле јерде тыт агаш аламык (парковый тип) ӧзӧт. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 2000-3200 метр киреде тундраныҥ ӧзӱмдери: тайалар, јыралар, тӱндӱк кыскачак кайыҥ, бийиктеген сайын ӧзӱмдердиҥ эндемиктери (база кайда да ӧспӧй турган ӧзӱмдер) кӧптӧйт. Таш ортозында Кызыл бичикке кирген алтын тазыл (тӧртјалбракту ла соок родиолы) јайа ӧзӧт<ref name="Кр книга растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref>. === Јери ле јолдоры === Јуртта 23 ором: Јеҥӱниҥ 60 јылдыгыныҥ, Алтайдыҥ, Најылыктыҥ, К.Тебекованыҥ, Кара-Кем, Јакалай, Кызыл-Мааны, Кызыл-Таҥ, Л.Кокышевтиҥ, Амыр-энчӱниҥ, Р.Сафинниҥ, <br>Чӧлдиҥ, Тӧс, Чаганка, В. И. Чаптыновтыҥ, Школдыҥ, Эре-Чуйдыҥ, Тӱштӱкте, Јииттердиҥ, Јаҥы јурттыҥ, Спортивный, Пограничный, Лапшинниҥ. [[Кош-Агаш]] — [[Јаҥы Белтир]] деп регионал учурлу кӧӧлик јол. {| class="wikitable" | COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Јаҥы Белтир јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире''' |- | Аймактыҥ тӧс јери [[Кош-Агаш]] ||10 км |- | Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 470 км |- | [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 560 км |- | Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4300 км |- | [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 889,7 км-деҥ, [[Кош-Агаш]] ||10 км |} == Тӱӱкизи == Јурт 2003 јылда тӧзӧлгӧн. Алтайда тыҥ јер силкингенинеҥ улам (амплитудазы 6,7 баллга јетире, эпицентри Белтир јурттаҥ ыраак јок) Белтир јурт бӱдӱнге јуук бызылган. Республиктиҥ башкарузыныҥ ла федерал болуштыҥ кӱчиле јаҥы јурт тудулып, улус јаҥы тураларга кӧчкӧн. Јурт јеезе деп статус берилип, администрациялык тӧс јер деп кӧстӧлип, «Јаҥы Белтир» деп атла адалган. == Эл-јон == {{ Эл-јонныҥ тоозы | Новый Бельтир }} == Ук-калыктары == Бу јуртта кӧп сабазы телеҥиттер јуртайт. == Инфраструктуразы == <div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;"> * јурт јеезениҥ администрациязы; * орто ӱредӱлӱ школ; * балдардыҥ туразы; * эмчилик; * культураныҥ байзыҥы; * библиотека; * стадион; * магазин; * ашкана. </div> == Экономиказы == Мал: јылкы, соок тумчукту, оок мал- азыраары, крестьян-фермер ээлемдер. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Таҥынаҥ аргачылар. == Кереестер == === Тӱӱкилик === === Археологиялык === Таш бичиктер ле јебрен корумдар. === Ар-бӱткендик === == Јуруктардыҥ кӧмзӧзи == == Јарлу улузы == == Ајарулар == {{Ајарулар}} == Тайантылар == * [https://web.archive.org/web/20210206033315/https://mokoshagach.ru/ Окылу сайт «Кош-Агаш аймак»] {{Тыш тайантылар}} {{Кош-Агаш аймактыҥ јон јаткан јерлери}} [[Категория:Кош-Агаш аймактыҥ јурттары]] [[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]] [[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]] e81zndq3veqddktty53l4ldopivvmoj 0 92 48706 48512 2026-03-30T21:24:06Z InternetArchiveBot 26 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 48706 wikitext text/x-wiki {{ЈЈЈ+Россия |статус = Јурт |русское название = Ак-Тал |оригинальное название = {{lang-ru|}}Актал |герб = |флаг = | изображение = | описание изображения = | lat_deg = 49.919439 | lon_deg = 88.893195 |CoordAddon = |CoordScale = |размер карты региона = |размер карты района = |регион = Алтай Республика |регион в таблице = Алтай Республика |район = Кош-Агаш аймак |район в таблице = Кош-Агаш аймак{{!}}Кош-Агаш |вид поселения = Јурт јеезе | поселение = Јаҥы Аулдыҥ јурт јеезези | поселение в таблице = Јаҥы Аулдыҥ јурт јеезези {{!}}Јаҥы Аулдыҥ |внутреннее деление = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |высота центра НП = 1823<ref name="Высота н/у моря"/> |климат = кезем-континентал | население = {{Эл-јонныҥ тоозы|Актал |тс}} | год переписи = {{Эл-јонныҥ тоозы|Актал |г}} |плотность = |агломерация = |национальный состав = [[казактар]] 100%<ref name="Коряков"/> |конфессиональный состав = |этнохороним = |почтовый индекс = |почтовые индексы = |телефонный код = 38841 |цифровой идентификатор = |цифровой идентификатор 2 = |цифровой идентификатор 3 = |категория в Commons = |сайт = }} '''Ак-Тал''' ({{Lang-ru|Актал}}<ref name="Реестр географических названий в АГКГН">{{Cite web |title=Актал (№ 0154049) / Реестр географических названий объектов / автоматизированный Государственный каталог географических названий (АГКГН) / Республика Алтай |url=https://cgkipd.ru/upload/iblock/b03/b0387cad37eb4a522bf5d96496ea04af.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220124231848/https://cgkipd.ru/upload/iblock/b03/b0387cad37eb4a522bf5d96496ea04af.pdf |archivedate=1643066328 |deadlink=yes |accessdate=1624287241 }}</ref>) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Кош-Агаш аймак|Кош-Агаш аймагында]] [[Јаҥы Аулдыҥ јурт јеезези]]не кирет. == Этимологиязы == Ак-Тал — ак ӧҥ, тал-агаш, суу јараттай ӧзӧр {{Lang-ru|белый тальник}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы = 126 |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>. == Физико-географиялык темдектери == === Географиязы === Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] кӱнчыгыш-тӱштӱк келтейинде, Алтай ла Арасейдиҥ тӱштӱк гран-кыйуларына јуук јерде турат. Айландыра мӧҥкӱлер, Сайлугемниҥ, Актуруныҥ, Бел-Ажуныҥ сындары курчайт. Тӱштӱктей калка-монголдыҥ јерлери, кӱнчыгыштай тана-тубалардыҥ јери. [[Чуй (Кадынныҥ кош суузы)|Чуйдыҥ суузынаҥ]] араак јок јерде турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1823 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/35129/aktal.html Актал]</ref>. [[Чуйдыҥ чӧли|Чуйдыҥ]] элбек чӧлинде кӧп тоолу кӧлдор бар. Састалган да јерлер кӧп, јердиҥ кыртыжы кышкыда тыҥыда тоҥот. Бийик сын-тайгаларда тоштоҥ кайылып бӱткен кӧлдор база кӧп. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ ӧрӧлӧгӧн сайын тайга ташта тепсеҥдер, таскылдар (плато) кӧптӧйт. Тайгаларда јолдор до кату. Чуйдыҥ чӧлин тӱндӱктеҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш јаар федерал учурлу трак Калка јерине јетире барып јат. === Климады === Климады кезем-континентал. Јакалай Тӱндӱк ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ јерине тӱҥейлеген. Алтайда эҥ ле соок јер. Кыш јети ай турат. Јердиҥ кыртыжыныҥ алдында мӧҥкӱлик тош јадат. Бир коноктыҥ туркунына кейдиҥ температуразы кеенейте солунып турар аргалу. Тӱштӱк-кӱнчыгышта јут-чык сӱреен ас тӱжет, јер-тобрак ла кей какшак, анчада кургак јер Чуйдыҥ чӧли ле Ӱкек. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −6,7 °С, эҥ ле изӱзи −31, эҥ ле соогы −62 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы — −4 °С, ортојылдык јут-чыктыҥ кеми 110 мм, салкынныҥ ортојылдык кеми 1,8 м/с, 15 м/с тӱрген салкынду кӱндер 10,8. === Аҥ-куштары === [[Кош-Агаш аймак]] кату кышту соок јер. Чуйдыҥ чӧлинде оок тындулардаҥ тарбаган, ӧркӧ, сыгырган, чӧлдиҥ чычканы ла кӧп тоолу кӧлдӧрдӧ јӱзӱн куштар учуп келип уйа базат: борт турна, кара турна, тарбалјы, јерлик кастар, суукуштар, ӧртӧктӧр, барынтычы куштар ылаачын, шоҥкор, мӱркӱт, тейлеген ле о.ӧ. Бийик тайга сындары аҥдык, Кызыл бичикке кирген аҥдардаҥ мында: маны, ирбис, кочкор ло јуҥма<ref name="Кр книга животные РА 2017">.[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref>. Айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јеекен, какай, албаа ла јӱзӱн-јӱӱр оок аҥдар јӱрет: јоонмойын, агас, кӧрӱк, суузар, тийиҥ ле о.ӧ<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>. === Ӧзӱмдери === Эҥ ле ас јут-чык бу аймакта учун, какшак јер, кей, ӧзӱмдерге јарамыкту эмес учун, ӧскӧ айбактарга кӧрӧ ӧлӧҥ-чӧптиҥ будӱмдери чала ас. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ бийиктеген сайын там ла ӧзӱмдер астап барат, је ого коштой база кайда да ӧспӧй турган эндемик ӧзӱмдердиҥ тоозы кӧптӧй берет. Кату соок кыш, чык јок айалга. Чӧлдиҥ кӱреезинде (пояс) кулузын, кыйгак ӧлӧҥ, тегенек тайа, чычрана, каргана, суујакалай камыш, јӱзӱн-јӱӱр јеҥестер, кӧгӧзин, ӧзӧт<ref name="Кучин флора и фауна">''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001</ref>. Бу аймакта агаш ас, кезик ле јерде аламык, чачыҥы ӧскӧн тыттар (паркового типа). Бийиктеген сайын тӱндӱк тундрада ӧзӧтӧн кыскачак тайадый кайыҥ, арчын ла кырчын, јеҥестер, башка-башка тайалар. Оноҥ бийиктей таштардыҥ ортозыла алтын тазыл (тӧрт јалбракту ла соок родиола)таркайт<ref name="Кр книга растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref>. === Јери ле јолдоры === Јуртта бир ором. [[Кош-Агаш]] — [[Ак-Тал]] деп регионал учурлу кӧӧлик јол. Јакалай јолдор. {| class="wikitable" | COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Актал јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире''' |- | Аймактыҥ тӧс јери [[Кош-Агаш]] || 20 км |- | Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 480 км |- | [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 560 км |- | Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4200 км |- | [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 900 км-деҥ ||13 км |- | [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 907 км-деҥ ||11 км |} == Тӱӱкизи == Јурт 1914 јылда тӧзӧлгӧн. Эмди бу јурт [[Јаҥы-Аул|Јаҥы Аулга]] кӧчӱрилген. == Эл-јон == {{Эл-јонныҥ тоозы|Актал|Столбцов=8}} == Ук-калыктары == Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжыла 15 кижиниҥ 100 % казактар болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>. == Инфраструктуразы == Инфраструктуралык обьекттер Јаҥы Аулда. == Экономиказы == Мал азыраары: јылкы, соок тумчукту мал, ол тоодо сарлыктар, оок мал ол тоодо кой ло эчки. Крестьян-фермер ээлемдер. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Кош-Агаш — Ак-Тал деп регионал учурлу кӧӧлик јол. Јакалай јолдор. == Кереестер == === Тӱӱкилик === * В. И. Ленинниҥ бюсти<ref name="Памятники">{{Cite web |title=Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348 |url=https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109173456/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archivedate=1610213696 |deadlink=yes |accessdate=1610030531 }}</ref><ref name="Памятники список">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210509164006/http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archivedate=1620578406 |deadlink=yes |accessdate=1605262718 }}</ref>. === Археологиялык === * Јебрен корумдар. === Ар-бӱткендик === == Јуруктардыҥ кӧмзӧзи == == Јарлу улузы == * Джекенова, Жолтай (род. 08.03.1941) — чабан колхоза «Мухор-Тархата», кавалер орденов Ленина, «Знак Почета». == Ајарулар == {{Ајарулар}} == Тайантылар == {{Тыш тайантылар}} * [https://web.archive.org/web/20210206033315/https://mokoshagach.ru/ Окылу сайт «Кош-Агаш аймак»] {{Кош-Агаш аймактыҥ јон јаткан јерлери}} [[Категория:Кош-Агаш аймактыҥ јурттары]] [[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]] [[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]] rxs2zkvor99at6l0mkmy2ya6ogqxjsx 0 102 48707 47284 2026-03-30T21:45:29Z InternetArchiveBot 26 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 48707 wikitext text/x-wiki [[Файл:Coat of Arms of Altai Republic.svg|250px|right|thumb|Алтай Республиканыҥ кебедели]] [[Файл:Flag of Altai Republic.svg|250px|thumb|right|Алтай Республиканыҥ маанызы]] '''Алтай Республиканыҥ администрациялык јерлерин бӧлӱгени''' ― [[Алтай Республика]] [[Россия]] Федерациязыныҥ субьекти болуп, Сибирдиҥ федерал округына кирет. Евразияныҥ чике ортозында, Кӱнбадыш Сибирдиҥ тӱштӱк келтейинде турат. [[Тыва]], [[Хакас Республика]]ларла, [[Алтай кырай|Алтай кырайла]], [[Кемеров область]]ла, онойдо ок Кытатла ([[Китай|Китайла]]), Калкала ([[Монголия]]ла), [[Казахстан]]ла кыйулажат<ref name="Конституция РА"/>. Текши јери - 92,903 муҥ км.кв. Эл-јоны – 218,866 муҥ кижи (чаган айдыҥ 1-кы кӱни 2019 ј.). Калганчы тооалыш – ӱлӱрген айдыҥ 10-чы кӱни 2010 јыл. Каланыҥ јоны – 63,845 муҥ кижи (29,17%), јурттардыҥ јоны – 155,021 муҥ кижи (70,83%)<ref>{{Cite web |title=Алтай Республика. Регионныҥ паспорты |url=https://www.altai-republic.ru/about-the-region/pasport/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210803182303/https://altai-republic.ru/about-the-region/pasport/ |archivedate=1628014983 |deadlink=yes |accessdate=1608149525 }}</ref>. == Администрациялык јерлӱ бӧлӱктер == {|align="right" class="wikitable" |- | <div style="position: relative; width: 300px; align: right;"> [[Файл:Altai respublika.png|300px|border|right]] {{Image label|x=0.21 |y=0.20 |scale=300|text=[[Файл:Red pog.png|10px|right]] [[Улалу]]}} {{Image label|x=0.55 |y=0.75 |scale=300|text=<small>[[Кош-Агаш аймак]]</small>}} {{Image label|x=0.18 |y=0.24 |scale=300|text=<small>[[Майма аймак]]</small>}} {{Image label|x=0.35 |y=0.52 |scale=300|text=<small>[[Оҥдой аймак]]</small>}} {{Image label|x=0.51 |y=0.12 |scale=300|text=<small>[[Турачак аймак]]</small>}} {{Image label|x=0.65 |y=0.51 |scale=300|text=<small>[[Улаган аймак]]</small>}} {{Image label|x=0.02 |y=0.47 |scale=300|text=<small>[[Кан-Оозы аймак]]</small>}} {{Image label|x=0.14 |y=0.65 |scale=300|text=<small>[[Кӧксу-Оозы аймак]]</small>}} {{Image label|x=0.11 |y=0.40 |scale=300|text=<small>[[Шабалин аймак]]</small>}} {{Image label|x=0.27 |y=0.36 |scale=300|text=<small>[[Чамал аймак]]</small>}} {{Image label|x=0.39 |y=0.29 |scale=300|text=<small>[[Чоо аймак]]</small>}} </div> |} [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] Конституциязы аайынча, регион 1 республикан учурлу кала ла јон јаткан јерлерлӱ 10 аймакка бӧлӱнет<ref name="Конституция РА">[http://constitution.garant.ru/region/cons_altai/chapter/6/#block_300000 Конституция Республики Алтай (Основной Закон)]</ref>. : Республикан учурлу кала: :: тӧс кала [[Улалу]] ({{Lang-ru|Горно-Алтайск}})<ref>[http://docs.cntd.ru/document/473312697 Постановление Государственного Собрания — Эл Курултай Республики Алтай от 21.06.2012 № 20-36 «О перечне наименований населенных пунктов, пересекаемых рек, ручьев, расположенных на территории Республики Алтай вдоль трасс автомобильных дорог общего пользования, на алтайском языке»]</ref>; : Аймактар: # [[Кош-Агаш аймак]]; # [[Майма аймак]]; # [[Оҥдой аймак]]; # [[Турачак аймак]]; # [[Улаган аймак]]; # [[Кан-Оозы аймак]]; # [[Кӧксу-Оозы аймак]]; # [[Шабалин аймак]]; # [[Чамал аймак]]; # [[Чоо аймак]]. «[[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] админстрациялык јерлериниҥ тӧзӧлмӧлӧри керегинде» деп Јасакта [[Россия|Россияныҥ]] тергеезине мындый администрациялык јерлӱ бӧлӱктер кирет: 1 кала, 10 аймак ла олордыҥ 91 јурт јеезелери<ref name="АТД">[http://docs.cntd.ru/document/895220971 Закон Республики Алтай «Об административно-территориальном устройстве Республики Алтай»]</ref>. == Муниципал бӧлӱк == Республиканыҥ муниципал тӧзӧлмӧзинде Алтай Республиканыҥ администрациялык јерлӱ бӧлӱктериниҥ ичинде 102<ref name="МТУ">[http://docs.cntd.ru/document/802021155 Закон Республик Алтай «Об образовании муниципальных образований, наделении соответствующим статусом и установлении их границ»]</ref> муниципал тӧзӧлмӧ тургузылган: * калада 1 округ; * 10 аймак; * 91 јурт јеезе . == Аймактар ла кала == {| class="wikitable" width=80% style="text-align:center; margin: 1em auto 1em auto" |- ! № !! Мааны !! Кебедел !! Алтайлап !! Орустап !! ОКАТО-ныҥ код !! Эл-јон,<br>кижи (2018)<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2018/bul_dr/mun_obr2018.rar Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 года]</ref> !! Текши јери,<br>муҥ. км² !! Эл-јонныҥ ныктазы,<br>кижи/км² !! Администрациялык<br>тӧс јер |- bgcolor=#F3DF67 | COLSPAN="10" | '''Муниципал аймактар''' |- | 1 || [[Файл:Flag of Ust-Kansky District.png|80px|border]] ||[[Файл:Coat of Arms of Ust-Kansky District.png|50px]] || [[Кан-Оозы аймак]] ||Усть-Канский район || 84235 || 14685 || 6,3 || 2,3 || [[Кан-Оозы]] |- | 2 || [[Файл:Flag of Ust-Koksinsky District.png|80px|border]] || [[File:Coat of Arms of Ust-Koksinsky District (2019).png|50px]] || [[Кӧксу-Оозы аймак]] || Усть-Коксинский район ||84240 ||16317 ||12,9 ||1,3 || [[Кӧксу-Оозы]] |- | 3 || [[Файл:Flag of Kosh-Agachsky District.png|80px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of Kosh-Agachsky District (2020).png|50px]]|| [[Кош-Агаш аймак]]|| Кош-Агачский район ||84210 ||19188 || 20,0 ||0,9 ||[[Кош-Агаш]] |- | 4 || [[Файл:Flag of Mayminsky District.png|80px|border]]|| [[Файл:Coat of Arms of Mayminsky District (2019).jpg|50px]]||[[Майма аймак]] ||Майминский район || 84215 ||33939 ||1,4 ||20,6 || [[Майма]] |- | 5 ||[[Файл:Flag of Ongudaysky District.svg|80px|border]] ||[[Файл:Coat of Arms of Ongudaysky District.svg|50px]] ||[[Оҥдой аймак|Оҥдой аймак || Онгудайский район]] ||84220 ||14312 ||11,7 || 1,3 ||[[Оҥдой]] |- | 6 ||[[Файл:Flag of Turochaksky District.png|80px|border]] ||[[Файл:Coat of arms of Turochaksky District.png|50px]] ||[[Турачак аймак]] || Турочакский район || 84225 ||12389 ||11,0 || 1,1 ||[[Турачак]] |- | 7 ||[[Файл:Flag of Ulagansky District.png|80px|border]] ||[[Файл:Coat of Arms of Ulagansky District.png|50px]] ||[[Улаган аймак]] || Улаганский район ||84230 ||11574 || 18,4 || 0,6 || [[Улаган]] |- | 8 ||[[Файл:Flag of Chemalsky District.png|80px|border]] ||[[Файл:Coat of Arms of Chemalsky District (2019).png|50px]] || [[Чамал аймак]] || Чемальский район ||84243 ||10395 ||3,0 ||3,2 || [[Чамал]] |- | 9 ||[[Файл:Flag of Choysky District.png|80px|border]] ||[[Файл:Coat of Arms of Choysky District (2019).jpg|50px]] || [[Чоо аймак]] || Чойский район ||84245 ||8315 ||4,5 ||1,9 || [[Чоо]] |- | 10 ||[[Файл:Flag of Shebalinsky District.png|80px|border]] ||[[Файл:Coat of Arms of Shebalinsky District.png|50px]] ||[[Шабалин аймак]] || Шебалинский район ||84250 ||13735 ||3,9 ||3,5 || [[Шабалин]] |- bgcolor=#F3DF67 | COLSPAN="10" | '''Кала''' |- | 11 || [[Файл:Flag of Gorno-Altaysk.svg|80px|border]] ||[[Файл:Coat of Arms of Gornoaltaysk (Altai Republic).png|50px]] ||[[Улалу]] || Горно-Алтайск ||84401 ||64464 ||0,96 || || [[Улалу]] |} == Јурт јеезелер == [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] администрациялык јерлӱ бӧлӱктери болуп, «јурт јеезе» деп статусту, тӱҥей адалган 91 муниципал тӧзӧлмӧ темдектелген. Олорго 246 јурт кирет<ref name="АТД"/>. === [[Кан-Оозы аймак]] === [[Файл:Location Ust-Kansky District Altai Republic.svg|thumb|240px|Кан-Оозы аймак]] {| class="wikitable" style="width:60%" |- ! № !style="width:40%"| Јурт јеезези !style="width:60%"| Јурт<ref name="Госкаталог геогр.названий">{{Cite web |title=Реестр наименований географических объектов на территории Республики Алтай по состоянию на 22.11.2016 (PDF+ZIP) // Государственный каталог географических названий. rosreestr.ru. |url=https://cgkipd.ru/upload/iblock/b03/b0387cad37eb4a522bf5d96496ea04af.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220124231848/https://cgkipd.ru/upload/iblock/b03/b0387cad37eb4a522bf5d96496ea04af.pdf |archivedate=1643066328 |deadlink=yes |accessdate=1610839657 }}</ref> |- | 1 || [[Айты-Коолдыҥ јурт јеезези]] || [[Айты-Коол |'''Айты-Коол''' ]] • [[Јодралу]] • [[Кайрукун]] • [[Ӱстӱги-Айты-Коол]] |- | 2 || [[Јабаганныҥ јурт јеезези]] || [[Јабаган |'''Јабаган''' ]] • [[Јабаган-Бажы]] • [[Оро]] |- | 3 || [[Јалаҥыйдыҥ јурт јеезези]] || [[Јалаҥай |'''Јалаҥай''']] • [[Јалаҥый-Бажы]] |- | 4 || [[Кан-Оозыныҥ јурт јеезези]] || [[Кан-Оозы |'''Кан-Оозы''' ]] |- | 5 || [[Кӧзӱлдиҥ јурт јеезези]] || [[Кӧзӱл|'''Кӧзӱл''']] • [[Кайсын]] • [[Кара-Суу (Кан-Оозы аймак) |Кара-Суу ]] |- | 6 || [[Коргонныҥ јурт јеезези]] || [[Коргон |'''Коргон''']] • [[Шуҥмары]] |- | 7 || [[Кырлыктыҥ јурт јеезези]] || [[Кырлык |'''Кырлык''']] |- | 8 || [[Мӧндӱр-Сокконныҥ јурт јеезези]] || [[Мӧндӱр-Соккон |'''Мӧндӱр-Соккон''' ]] |- | 9 || [[Моты-Оозыныҥ јурт јеезези]] || [[Моты-Оозы |'''Моты-Оозы''' ]] • [[Моты-Бажы]] • [[Келей]] |- | 10 || [[Чаргы-Оозыныҥ јурт јеезези]] || [[Чаргы-Оозы|'''Чаргы-Оозы''' ]] • [[Тураты]] • [[Кара-Коол]] |- | 11 || [[Экинурдыҥ јурт јеезези]] || [[Экинур|'''Экинур''' ]] |} Аймактыҥ 11 јурт јеезезине 24 јон јаткан јер кирет: === [[Кӧксу-Оозы аймак]] === [[Файл:Location Ust-Koksinsky District Altai Republic.svg|240px|thumb|right|Кӧксу-Оозы аймак.]] {| class="wikitable" style="width:60%" |- ! № !style="width:40%"| Јурт јеезези !style="width:60%"| Јурт<ref name="Госкаталог геогр.названий"/> |- | 1 || [[Амырдыҥ јурт јеезези]] || [[Амыр (Кӧксу-Оозы аймак)|'''Амыр ''']] • [[Абай]] • [[Улужай]] • [[Јӱс Тыт]] • [[Красноярка]] |- | 2 || [[Карагайдыҥ јурт јеезези]] || [[Карагай|'''Карагай ''']] • [[Курјум]] • [[Ак-Сас]] |- | 3 || [[Катандуныҥ јурт јеезези]] || [[Катанду |'''Катанду''' ]] • [[Кујурлу]] • [[Тӱҥӱр]] |- | 4 || [[Кӧксу-Оозыныҥ јурт јеезези]] || [[Кӧксу-Оозы |'''Кӧксу-Оозы ''' ]] • [[Баштаҥул]] • [[Ылгаксы]] • [[Кастакту]] • [[Кӧк-Јар]] • [[Тӧгӧрик]] • [[Корымду]] • [[Кызыл-Јар]] |- | 5 || [[Корбо-Талдыҥ јурт јеезези]] || [[Корбо-Тал |'''Корбо-Тал ''' ]] • [[Кеме-Кечӱ]] • [[Теректӱ]] |- | 6 || [[Сооруныҥ јурт јеезези]] || [[Соору |'''Соору ''' ]] • [[Кайтанак]] • [[Кайыҥду-Бел]] • [[Алтыгы-Кубее]] • [[Саксабай]] |- | 7 || [[Талдуныҥ јурт јеезези]] || [[Талду (Кӧксу-Оозы аймак) |'''Талду ''' ]] • [[Сугаш]] • [[Суузар]] |- | 8 || [[Ӱстӱги-Оймонныҥ јурт јеезези]] || [[Ӱстӱги Оймон |'''Ӱстӱги Оймон ''' ]] • [[Ары-Мыйту]] • [[Басты-Кем]] • [[Мый Туу]] • [[Как-Арка]] • [[Маральник-1]] |- | 9 || [[Чендектиҥ јурт јеезези]] || [[Чендек|'''Чендек''']] • [[Ак-Кобы]] • [[Маргалу]] • [[Алтыгы-Оймон]] • [[Ӱстӱги-Кӱбее]] • [[Маральник-2]] |} Аймактыҥ 9 јурт јеезезине 42 јон јаткан јер кирет. === [[Кош-Агаш аймак]] === [[Файл:Location Kosh-Agachsky District Altai Republic.svg|240px|thumb|right|Кош-Агаш аймак]] {| class="wikitable" style="width:60%" |- ! № !style="width:40%"| Јурт јеезези !style="width:60%"| Јурт<ref name="Госкаталог геогр.названий"/> |- | 1 || [[Белтирдиҥ јурт јеезези]] || [[Јаҥы Белтир |'''Јаҥы Белтир''' ]] • [[Белтир]] |- | 2 || [[Бел-Ажуныҥ јурт јеезези]] || [[Бел-Ажу|'''Бел-Ажу''']] • [[Аркыт]] |- | 3 || [[Јаҥы Аулдыҥ јурт јеезези]] || [[Јаҥы-Аул|'''Јаҥы-Аул''']] • [[Ак-Тал]] |- | 4 || [[Кӧкӧрӱниҥ јурт јеезези]] ||[[Кӧкӧрӱ|'''Кӧкӧрӱ''']] |- | 5 || [[Кош-Агаштыҥ јурт јеезези]] || [[Кош-Агаш|'''Кош-Агаш''']] |- | 6 || [[Курайдыҥ јурт јеезези]] || [[Курай|'''Курай''']] • [[Кызыл-Таш]] |- | 7 || [[Мукур-Таркатыныҥ јурт јеезези]] || [[Мукур-Тархаты|'''Мукур-Тархаты''']] |- | 8 || [[Ортолыктыҥ јурт јеезези]] || [[Ортолык|'''Ортолык''']] |- | 9 || [[Тожоҥтыныҥ јурт јеезези]] || [[Тожоҥты|'''Тожоҥты''']] |- | 10 || [[Тӧбӧлӧрдиҥ јурт јеезези]] || [[Тӧбӧлӧр|'''Тӧбӧлӧр''']] |- | 11 || [[Телеҥит-Сары Токой јурт јеезези]] || [[Телеҥит-Сары Токой|'''Телеҥит-Сары Токой''']] |- | 12 || [[Чаган-Узунныҥ јурт јеезези]] || [[Чаган-Узун|'''Чаган-Узун''']] |} Аймактыҥ 12 јурт јеезезине 16 јон јаткан јер кирет. === [[Майма аймак]] === [[Файл:Location Mayminsky District Altai Republic.svg|240px|thumb|right|Майма аймак.]] {| class="wikitable" style="width:60%" |- ! № !style="width:40%"| Јурт јеезези !style="width:60%"| Јурт<ref name="Госкаталог геогр.названий"/> |- | 1 || [[Билӱлӱниҥ јурт јеезези]] || [[Билӱлӱ|'''Билӱлӱ''']] • [[Урлу-Аспак]] • [[Филиал]] • [[Эмери]] |- | 2 || [[Кызыл-Ӧзӧктиҥ јурт јеезези]] || [[Кызыл-Ӧзӧк |'''Кызыл-Ӧзӧк''' ]] • [[Боочы-Арка]] • [[Ӱстӱги Сайдыс]] • [[Кара-Суу (Майма аймак) |Кара-Суу ]] • [[Орто Сайдыс]] • [[Улалушка]] |- | 3 || [[Майманыҥ јурт јеезези]] || [[Майма |'''Майма ''']] • [[Ай-Балык]] • [[Бабырган]] • [[Карлу]] • [[Ӱстӱги Кара-Куш]] • [[Эрмендӱ]] |- | 4 || [[Ман-Јӱректиҥ јурт јеезези]] || [[Ман-Јӱрек|'''Ман-Јӱрек''']] • [[Кӧл-Јик]] |- | 5 || [[Сускуныҥ јурт јеезези]] || [[Суску |'''Суску ''' ]] • [[Калбалу]] • [[Турбаза «Юность»]] |- | 6 || [[Ыныныҥ јурт јеезези]] || [[Ыны |'''Ыны ''']] • [[Бараан-Коол]] • [[Карым]] • [[Череттӱ]] |} Аймактыҥ 6 јурт јеезезине 25 јон јаткан јер кирет. === [[Оҥдой аймак]] === [[Файл:Location Ongudaysky District Altai Republic.svg|thumb|right|240px|Оҥдой аймак]] {| class="wikitable" style="width:60%" |- ! № !style="width:40%"| Јурт јеезези !style="width:60%"| Јурт<ref name="Госкаталог геогр.названий"/> |- | 1 || [[Јолоныҥ јурт јеезези]] || [[Јоло|'''Јоло''']] • [[Кор-Кобы]] • [[Кайырлык]] |- | 2 || [[Ийинниҥ јурт јеезези]] || [[Ийин|'''Ийин''']] • [[Ак-Боом]] • [[Ийнеген]] • [[Јодро]] • [[Кичӱ Ийин]] • [[Кыҥыраар]] • [[Чуй-Оозы]] |- | 3 || [[Караголдыҥ јурт јеезези]] || [[Карагол|'''Карагол''']] • [[Бичиктӱ-Боом]] • [[Короты]] |- | 4 || [[Куладыныҥ јурт јеезези]] || [[Кулады|'''Кулады''']] • [[Боочы]] |- | 5 || [[Кӱпчегенниҥ јурт јеезези]] || [[Кӱпчеген|'''Кӱпчеген''']] • [[Јаан Јаламан]] |- | 6 || [[Алтыгы Талдуныҥ јурт јеезези]] || [[Алтыгы Талду|'''Алтыгы Талду''']] |- | 7 || [[Оҥдойдыҥ јурт јеезези]] || [[Оҥдой|'''Оҥдой''']] |- | 8 || [[Кеҥиниҥ јурт јеезези]] || [[Кеҥи|'''Кеҥи''']] • [[Туйакты]] • [[Шибее]] • [[Буландык]] • [[Талду (Оҥдой аймак)|Талду]] • [[Нефтебаза]] • [[Бархатово]] |- | 9 || [[Ӱлегемниҥ јурт јеезези]] || [[Ӱлегем|'''Ӱлегем''']] • [[Ӧлӧти]] |- | 10 || [[Шашыкманныҥ јурт јеезези]] || [[Шашыкман|'''Шашыкман''']] • [[Кайыҥчы]] |} Аймактыҥ 10 јурт јеезезине 30 јон јаткан јер кирет<ref>[http://altai-republic.ru/docs/ustav_ongudai.pdf Устав муниципального образования «Онгудайский район»]</ref>. === [[Турачак аймак]] === [[Файл:Location Turochaksky District Altai Republic.svg|thumb|240px|Турачак аймак]] {| class="wikitable" style="width:60%" |- ! № !style="width:40%"| Јурт јеезези !style="width:60%"| Јурт<ref name="Госкаталог геогр.названий"/> |- | 1 || [[Артыбаштыҥ јурт јеезези]] || [[Артыбаш|'''Артыбаш''']] • [[Јайлу]] • [[Ново-Троицк]] • [[Ыйык-Агаш]] |- | 2 || [[Бийдиҥ јурт јеезези]] || [[Бий|'''Бий''']] • [[Шуй]] |- | 3 || [[Салазанныҥ јурт јеезези]] || [[Салазан |'''Салазан''' ]] • [[Ала-Кайыҥ]] • [[Дайбово]] |- | 4 || [[Кебезенниҥ јурт јеезези]] || [[Кебезен |'''Кебезен''' ]] • [[Пыжы-Оозы]] • [[Сӱрӱ]] • [[Толый]] • [[Эски Кебезен]] |- | 5 || [[Курмач-Байголдыҥ јурт јеезези]] || [[Курмач-Байгол |'''Курмач-Байгол''' ]] • [[Ийт-Кӱч]] • [[Суранаш]] |- | 6 || [[Шоорноныҥ јурт јеезези]] || [[Шоорно |'''Шоорно''' ]] • [[Толоон]] |- | 7 || [[Кӱрей кӧлдиҥ јурт јеезези]] || [[Кӱрей кӧл |'''Кӱрей кӧл''']] • [[Каначак]] • [[Шунарак]] |- | 8 || [[Тоҥ-Тоштыҥ јурт јеезези]] || [[Тоҥ-Тош |'''Тоҥ-Тош''' ]] • [[Јар-Айыл]] • [[Тагда-Айыл]] • [[Усть-Бава]] |- | 9 || [[Турачактыҥ јурт јеезези]] || [[Турачак |'''Турачак''' ]] • [[Байгол]] • [[Кайашкан]] • [[Куу-Оозы]] • [[Лебедский]] • [[Стретинка]] |} Аймактыҥ 9 јурт јеезезине 32 јон јаткан јер кирет. === [[Улаган аймак]] === [[Файл:Location Ulagansky District Altai Republic.svg|thumb|240px|Улаган аймак]] {| class="wikitable" style="width:60%" |- ! № !style="width:40%"| Јурт јеезези !style="width:60%"| Јурт<ref name="Госкаталог геогр.названий"/> |- | 1 || [[Акташтыҥ јурт јеезези]] || [[Акташ|'''Акташ''']] |- | 2 || [[Балыкту Јулдыҥ јурт јеезези]] || [[Балыкту Јул |'''Балыкту Јул''' ]] • [[Паспарты]] |- | 3 || [[Саратанныҥ јурт јеезези]] || [[Саратан|'''Саратан''']] • [[Јазулу]] |- | 4 || [[Улаганныҥ јурт јеезези]] || [[Улаган|'''Улаган''']] |- | 5 || [[Чолушпаныҥ јурт јеезези]] || [[Балыкчы |'''Балыкчы''' ]] • [[Беле]] • [[Кӧк-Паш]] • [[Кӧӧ]] |- | 6 || [[Чибилӱниҥ јурт јеезези]] || [[Чибилӱ|'''Чибилӱ''']] • [[Кара-Кујур]] • |- | 7 || [[Чибиттиҥ јурт јеезези]] || [[Чибит|'''Чибит''']] |} Аймактыҥ 7 јурт јеезезине 13 јон јаткан јер кирет. === [[Чамал аймак]] === [[Файл:Location Chemalsky District Altai Republic.svg|240px|thumb|Чамал аймак]] {| class="wikitable" style="width:60%" |- ! № !style="width:40%"| Јурт јеезези !style="width:60%"| Јурт<ref name="Госкаталог геогр.названий"/> |- | 1 || [[Бешпелтирдиҥ јурт јеезези]] || [[Бешпелтир |'''Бешпелтир''']] |- | 2 || [[Куйустыҥ јурт јеезези]] || [[Куйус|'''Куйус''']] • [[Ороктой]] • [[Эјеган]] |- | 3 || [[Оностыҥ јурт јеезези]] || [[Онос |'''Онос''']] • [[Айулу]] • [[Ӱстӱги Онос]] |- | 4 || [[Ӱзнезиниҥ јурт јеезези]] || [[Ӱзнези|'''Ӱзнези''']] • [[Аскат]] • [[Алтыгы Куйум]] • [[Турбаза «Кадын»]] • [[Ӱстӱги Куйум]] |- | 5 || [[Чамалдыҥ јурт јеезези]] || [[Чамал|'''Чамал''']] • [[Јыланду]] • [[Толгойок]] • [[Уажан]] |- | 6 || [[Чопоштыҥ јурт јеезези]] || [[Чопош |'''Чопош''']] • [[Себи-Оозы]] |- | 7 || [[Эликманардыҥ јурт јеезези]] || [[Эликманар |'''Эликманар''']] • [[Каракол]] • [[Кемчик]] |} Аймактыҥ 7 јурт јеезезине 21 јон јаткан јер кирет. === [[Чоо аймак]] === [[Файл:Location Choysky District Altai Republic.svg|thumb|240px|Чоо аймак]] {| class="wikitable" style="width:60%" |- ! № !style="width:40%"| Јурт јеезези !style="width:60%"| Јурт<ref name="Госкаталог геогр.названий"/> |- | 1 || [[Кара-Кӧкшиниҥ јурт јеезези]] || [[Кара-Кӧкши |'''Кара-Кӧкши''' ]] • [[Сары-Кӧкши]] • [[Кузя]] • [[Большая Кузя]] |- | 2 || [[Паспауулдыҥ јурт јеезези]] || [[Паспауул|'''Паспауул''']] • [[Кара-Торбок]] • [[Левинка]] • [[Салганду]] • [[Сугул]] • [[Соок-Карасуу]] • [[Тунјы]] |- | 3 || [[Соойдыҥ јурт јеезези]] || [[Соой|'''Соой''']] |- | 4 || [[Ӱйменниҥ јурт јеезези]] || [[Ӱймен|'''Ӱймен''']] |- | 5 || [[Ӱч-Кӧстиҥ јурт јеезези]] || [[Ӱч-Кӧс|'''Ӱч-Кӧс''']] |- | 6 || [[Чооныҥ јурт јеезези]] || [[Чоо|'''Чоо''']] • [[Гусевка]] • [[Кыска]] • [[Советский]] • [[Ыжы]] |- | 7 || [[Ыныргыныҥ јурт јеезези]] || [[Ыныргы|'''Ыныргы''']] • [[Красносельск]] |} Аймактыҥ 7 јурт јеезезине 21 јон јаткан јер кирет. === [[Шабалин аймак]] === [[Файл:Location Shebalinsky District Altai Republic.svg|thumb|240px|Шабалин аймак]] {| class="wikitable" style="width:60%" |- ! № !style="width:40%"| Јурт јеезези !style="width:60%"| Јурт<ref name="Госкаталог геогр.названий"/> |- | 1 || [[Акјулдыҥ јурт јеезези]] || [[Акјул|'''Акјул''']] • [[Камай]] |- | 2 || [[Апшыйактыныҥ јурт јеезези]] || [[Апшыйакты|'''Апшыйакты''']] |- | 3 || [[Барагаштыҥ јурт јеезези]] || [[Барагаш|'''Барагаш''']] |- | 4 || [[Беш-Ӧзӧктиҥ јурт јеезези]] ||[[Беш-Ӧзӧк|'''Беш-Ӧзӧк''']] |- | 5 || [[Јекјийектиҥ јурт јеезези]] || [[Јекјийек|'''Јекјийек''']] • [[Арбайты]] • [[Кумалыр]] • [[Топучий]] |- | 6 || [[Ильинканыҥ јурт јеезези]] || [[Ильинка|'''Ильинка''']] • [[Отогол]] |- | 7 || [[Камлактыҥ јурт јеезези]] || [[Камлак|'''Камлак''']] |- | 8 || [[Каспаныҥ јурт јеезези]] || [[Каспа|'''Каспа''']] |- | 9 || [[Чичке-Чаргыныҥ јурт јеезези]] || [[Чичке-Чаргы|'''Чичке-Чаргы''']] • [[Јаан Чаргы]] |- | 10 || [[Улус-Чаргыныҥ јурт јеезези]] || [[Улус-Чаргы|'''Улус-Чаргы''']] • [[Ӱстӱги-Кӧкӧйӧ]] • [[Могойты]] • [[Мукур-Чаргы]] |- | 11 || [[Чаргыныҥ јурт јеезези]] || [[Чаргы|'''Чаргы''']] • [[Барлак]] |- | 12 || [[Шабалинниҥ јурт јеезези]] || [[Шабалин|'''Шабалин''']] • [[Мыйту]] |- | 13 || [[Шыргайтыныҥ јурт јеезези]] || [[Шыргайты|'''Шыргайты''']] |} Аймактыҥ 13 јурт јеезезине 24 јон јаткан јер кирет. == Тӱӱкизи == === 1922 јылга јетире === [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] јерлери 1917 јылга јетире [[Том-Тура]]ныҥ губерниязыныҥ [[Јаш-Тура]]да уездине кирген болгон. Кичӱ изӱ айдыҥ 17 кӱнинде 1917 јылда Том-Тураныҥ губерниязынаҥ Алтай губерния чыгарда, ого [[Јаш-Тура]]ныҥ уезди кирген. Тулаан айдыҥ 7 кӱнинде 1918 јылда Туулу Алтайдыҥ баштамы краевой сьезди болгон. Ондо ӧскӧуктулар (инородцы) ла крестьян депутаттар ӱндерин јажытту берип (тайное голосование), јӧп чыгарган: [[Туулу Алтай]]ды [[Јаш-Тура]] уездтеҥ чыгарып, јаҥы Кара Корум-Алтай округ тӧзӧӧр, удурумга тӧс јерди Улалу јуртта эдер. Бу ла јылдыҥ јаҥар айыныҥ 30 кӱнинде Сибирдиҥ Удурум Башкарузы (временное правительство) Алтай губернияга кирип турган Кара Корум уезд тӧзӧгӧн. 1920 јылдыҥ чаган айында , Алтайдаҥ актарды сӱрген кийнинде, уездтиҥ јерин ойто Алтай губернияныҥ [[Јаш-Тура]]да уездине кожуп салган. Кандык айдыҥ 13 кӱнинде 1920 јылда (ӧскӧ јерде сыгын айдыҥ 14 кӱнинде деп бичилген) Алтай губревком Јӧп чыгарган: Кара Корум уездтиҥ јерлерин алдында ла бойы эдип артырала, тӧс јерин Шабалин јуртта эдип, адын Туулу-Алтай уезд эдер деп 68п чыккан. Јаҥы тӧзӧлгӧн Туулу Алтай уездке мындый волостьтор кирген: [[Абай]]дыҥ, Айдыҥ, [[Бешпелтир]]диҥ, Туулу-Оҥдойдыҥ, [[Эмери]]ниҥ, [[Ийин]]ниҥ, [[Катанду]]ныҥ, [[Кош-Агаш]]тыҥ, Јаҥы-Дмитриевсктиҥ, Паспаулдыҥ, Песчаныйдыҥ, Салдамныҥ, Туйактыныҥ, Оймонныҥ, Улаганныҥ, Улалуныҥ, Кан-Оозыныҥ, [[Чамал]]дыҥ, [[Чаргы]]ныҥ, [[Чибит]]тиҥ ле [[Шабалин]]ниҥ. Тулаан айдыҥ 23 кӱнинде 1921 јылда (ӧскӧ јерде кочкор айдыҥ 17 кӱнинде деп бичилген) Сибирревком бу Јӧпти јараткан. Бу ла Јӧплӧ Туулу Алтай уездке коштой, Јаш-Тура уездтиҥ тӧрт волостин кожор деп јараткан : Черно-Ануйская, Сарасинский, Куйаган, Алтайский, нениҥ учун дезе экономикалык јанынаҥ јарамыкту деп. Уездтиҥ тӧс јерин Шабалин јурттаҥ Алтайское јуртка кӧчӱрген. === 1922—1924 јылдар === ВЦИК-тиҥ Президиумыныҥ Јӧби аайынча кичӱ изӱ айдыҥ 1 кӱнинде 1922 јылда Ойрот автоном область тӧзӧлгӧн. Областька баштап тарый 24 волость (алдында Туулу Алтай уездтеҥ Алтай губернияга берилген) кирген: <div style="-moz-column-count: 4; -webkit-column-count: 4; -o-column-count: 4; -ms-column-count: 4; column-count: 4;"> * [[Абай (Кӧксу-Оозы аймак)|Абайдыҥ]], * [[Бешпелтир|Бешпелтирдиҥ]], * [[Эмери|Эмериниҥ]], * Салдамныҥ, * [[Катанду|Катандуныҥ]], * Кыргыстыҥ, * [[Кош-Агаш|Кош-Агаштыҥ]], * Туулу-Оҥдойдыҥ, * [[Паспауул|Паспауулдыҥ]], * Песчаная, * [[Туйакты|Туйактыныҥ]], * [[Оймон|Оймонныҥ]], * [[Улаган|Улаганныҥ]], * [[Улалу|Улалуныҥ]], * [[Кан-Оозы|Кан-Оозыныҥ]], * [[Чамал|Чамалдыҥ]], * [[Чаргы|Чаргыныҥ]], * [[Чибит|Чибиттиҥ]], * [[Чолушман|Чолушманныҥ]], * [[Шабалин|Шабалинниҥ]]. </div> (алдында [[Јаш-Тура]] уездтеҥ Алтай губернияга берилген): Ӱстӱги-Бий, Лебедский, Успенский, Ыныргы. Автоном областьтыҥ админстрациялык јерлӱ бӧлӱктери кӱӱк айдыҥ 4 кӱнинде 1923 јылда такыптаҥ кӧрӱлген. 24 волостьтыҥ ордына 10 волость боло берген. {| class="wikitable" style="width:90%" |- !style="width:10%"| волость !style="width:10%"| тӧс јери !style="width:80%"| волостько кирген јерлер |- | Туулу-Оҥдой || [[Оҥдой |Оҥдой јурт]] || Туулу-Оҥдой ло Туйакту волостьтор, Кайыҥчы, Байтыган, Ташекан, Карасуу јурттар Салдам волостьтоҥ, оноҥ Чибит волостьтыҥ [[Чибит]] јуртынаҥ кӱнбадыштай, Оҥдой јаар |- | Кош-Агаш || [[Кош-Агаш]] јурт|| [[Кош-Агаш]] волость ,Чибит јурт, алдында Чибит волость |- | Лебедский || [[Кебезен]] јурт || [[Кӱрей кӧл]], Лебедский ле [[Алтын Кӧл]] волостьтор |- | Майма || [[Майма]] јурт || [[Майма]] волость, [[Эмери]] (Ингурек ле Ӱстӱги-Куйум јурттар јокко), Ӱстӱги-Ыжы [[Паспауул]] волость |- | Оймон || [[Катанду]] јурт || Оймон,[[Катанду]] волостьтор, [[Абай (Кӧксу-Оозы аймак)|Абай]] волость [[Сугаш]], [[Суузар]], Татарка јурттар јокко |- | Улаган || [[Улаган]] јурт || Улаган волость |- | Успенский || [[Чоо]] јурт || Успенский, Ыныргы волостьтор ло Паспауул волость , Ӱстӱги-Ыжы јурт јокко |- | Кан-Оозы|| [[Кан-Оозы]] јурт || Кан-Оозы волость, Сугаш, Суузар ла Татарка јурттар Абай волостьтоҥ |- | Шабалин || [[Шабалин]] јурт || Шабалин, Чаргы ла Песчаный волостьтор |- | Чамал || [[Чамал]] јурт || Бешпелтир, Чамал волостьтор, Эјеган,Канзара, Куйус, Бешпелтир-Турук, Байка, Чебо, Икужой јурттар Салдам волостьтоҥ, волостьтыҥ. Ингурек ле Ӱстӱги-Куйум јурттар Эмери волостьтоҥ |} Ойрот облисполкомныҥ јуунында 1924 јылдыҥ сыгын айыныҥ 16 кӱнинде јаанадып салган волостьторды аймактар деп солыыр јӧп чыккан. === 1925—1936 јылдар === 1925—1936 јылдар [[Кӱӱк айдыҥ 25 кӱни|Кӱӱк айдыҥ 25 кӱнинде]] 1925 јылда (администрациялык реформаныҥ кийнинде) Ойрот автоном область РСФСР-дыҥ Сибир крайдыҥ таҥынаҥ администрациялык јерлӱ бӧлӱги боло берген. [[Кочкор айдыҥ 27 кӱни|Кочкор айдыҥ 27 кӱнинде]] 1928 јылда ВЦИК-тиҥ јӧби аайынча [[Улалу]] каланыҥ статузын алган. [[Јаан изӱ айдыҥ 1 кӱни|Јаан изӱ айдыҥ 1 кӱнинде]] 1930 јылда Ойрот автоном областьта 10 аймак болгон: <div style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;"> * [[Кош-Агаш аймак]], * Лебединский аймак, * [[Оҥдой аймак]], * Оймон аймак, * [[Улаган аймак]], * Улалу аймак, * Успенский аймак, * [[Кан-Оозы аймак]], * [[Чамал аймак]], * [[Шабалин аймак]]. </div> Ойрот автоном область 1930 јылда [[Јаан изӱ айдыҥ 30 кӱни|јаан изӱ айдыҥ 30 кӱнинде]] јаҥы ачылган Кӱнбадыш-Сибир крайга кирген. [[Кан-Оозы аймак|Кан-Оозы аймакка]] 1931 јылда [[Кӱӱк айдыҥ 10 кӱни|кӱӱк айдыҥ 10 кӱнинде]] Јалаҥыйдыҥ, Караколдыҥ, Отоголдыҥ, Усть-Кучинсктиҥ, Моты-Оозыныҥ јуртсоветтери кирген. Бу јуртсоветтер Солонеш аймактыҥ Кӱнбадыш-Сибир крайдыҥ болгон. [[Улалу]] каланыҥ ады 1932 јылда Ойрот-Тура деп солынган. 1933 јылда [[Кандык айдыҥ 10 кӱни|кандык айдыҥ 10 кӱнинде]] кезик аймактардыҥ аттары база солынган: Лебединский аймак [[Турачак аймак]] болуп, Оймон аймак [[Кӧксу-Оозы аймак|Кӧксу-Оозы]] болӱп (аймактыҥ тӧс јери Катандунаҥ Кӧксуу-Оозына кӧчӱрилген), Улалу аймак Ойрот-Тура аймак болуп, Успенский-[[Чоо аймак|Чоо]] болуп, [[Чамал]] – Эликманар аймак болуп (тӧс јери Чамалдаҥ Эликманарга кӧчкӧн). === 1937—1962 јылдар === 1937 јылда сыгын айдыҥ 28 кӱнинде Кӧнбадыш-Сибир край эки јара бӧлинген: Новосибир область ла [[Алтай кырай]] болуп. Алтай кырайга Ойрот автоном область кирген. 1945 јылда јаан изӱ айдыҥ 1 кӱнинде Ойрот автоном областьтыҥ администрациялык јерлериниҥ бӧлингени мындый болгон: {| class="wikitable" style="width:90%" |- !style="width:10%"| аймактар !style="width:90%"| јуртсоветтер |- | Ойрот-Тура кала || |- | [[Кош-Агаш аймак|Кош-Агаш]] || Джазатордыҥ јуртсоведи, Казахскоениҥ, Кӧкӧрӱниҥ, Кош-Агаштыҥ, Курайдыҥ, Чаган-Узунныҥ, Чибиттиҥ |- | Ойрот-Турский || Эмериниҥ јуртсоведи, Бӱлӱлӱниҥ, Ӱстӱги-Карагуштыҥ, Кара-Сууныҥ, Майма-Чаргычактыҥ, Ман-Јӱректиҥ, Ново-Улалинский, Сайдыстыҥ, Сиультинский, Сускуныҥ |- | [[Оҥдой аймак|Оҥдой]] || Јолоныҥ јуртсоведи, Ийинниҥ, Караголдыҥ, Кайыҥчыныҥ, Кӱпчегенниҥ, Оҥдойдыҥ, Ороктойдыҥ, Талдуныҥ, Туйактуныҥ, Хабаровканыҥ, Ялочанский |- | [[Турачак аймак|Турачак]] || Турачактыҥ јуртсоведи, Антропскийдиҥ, Артыбаштыҥ, Гурьяновскийдиҥ, Дмитриевскийдиҥ, Капачакскийдиҥ, Кебезенниҥ, Курмач-Байголдыҥ, Мало-Чебеченскийдиҥ, Кӱрей Кӧлдиҥ, Суркашинскийдиҥ, Тондошенскийдиҥ, Турачактыҥ, Удаловскийдиҥ, Чаныштыҥ, Чултинскийдиҥ |- | [[Улаган аймак|Улаган]] || Балыктк-Јулдыҥ јуртсоведи, Улаганныҥ, Чадринскийдиҥ, Челушманский |- | [[Кан-Оозы аймак|Кан-Оозы]] || Јалаҥыйдыҥ јуртсоведи, Јалаҥый Бажыныҥ, Караколдыҥ, Кырлыктыҥ, Мӧндӱр-Сокконныҥ, Суузардыҥ, Сугаштыҥ, Талицаныҥ, Туратыныҥ, Јодралуныҥ, Кан-Оозыныҥ, Усть-Кучинскийдиҥ, Моты-Оозыныҥ, Чаргы-Оозыныҥ, Чечулинскийдиҥ, Экинурдыҥ |- | [[Кӧксу-Оозы аймак|Кӧксу-Оозы]]|| Абайдыҥ јуртсоведи, Ӱстӱги-Оймонныҥ, Горбуновоныҥ, Кайтанактыҥ, Катандуныҥ, Красноярканыҥ, Корымдуныҥ, Алтыгы-Оймонныҥ, Огневканыҥ, Саксабайдыҥ, Теректиниҥ, Тӧгӧриктиҥ, Тӱҥӱрдиҥ, Кӧксуу-Оозыныҥ |- | [[Чоо аймак|Чоо]] || Ашпанакский јуртсоведи, Верх-Пьянковскийдиҥ, Верх-Учекскийдиҥ, Ыжыныҥ, Кысканыҥ, Кочконыҥ, Паспауулдыҥ, Салгандуныҥ, Средне-Тыргинскийдиҥ, Сугулдыҥ, Тунјыныҥ, Тӱшкӱнектиҥ, Челушкаринскийдиҥ, Чооныҥ, Ыныргыныҥ |- | [[Шабалин]] || Акјулдыҥ јуртсоведи, Барагаштыҥ, Бешпелтирдиҥ, Апшыйактуныҥ, Јаан-Чаргыныҥ, Ильинканыҥ, Камлактыҥ, Каспаныҥ, Чичке-Чаргыныҥ, Шабалинниҥ |- | Эликманар || Оностыҥ јуртсоведи, Айулуныҥ, Бешпелтирдиҥ, Куйумныҥ, Уажанныҥ, Ӱзнезиниҥ, Чопоштыҥ, Эјеганныҥ, Эликманардыҥ |} 1948 јылда чаган айдыҥ 7 кӱнинде јӧптӧгӧн РСФСР-дыҥ Ӱстӱги Совединиҥ Президиумыныҥ Јасагы аайынча Ойрот автоном областьтыҥ ады Горно-Алтай автоном область эдип солынган, тӧс кала Горно-Алтайск бололо, Ойрот-Туринский аймак [[Майма аймак]] болуп солынган. 1952 јылда [[Кандык айдыҥ 16 кӱни|кандык айдыҥ 16 кӱнинде]] [[Кан-Оозы аймак|Кан-Оозы аймактыҥ]] јурттарына [[Алтай кырай|Алтай кырайдыҥ]] Чарыш аймагыныҥ Коргонныҥ јуртсоведи кожула берген. 1956 јылда сыгын айдыҥ 28 кӱнинде [[Чоо аймак]] јоголып, јерлери [[Майма аймак|Майма аймакка]] кожулган. === 1962—1991 јылдар === 1962 јылда [[Тулаан айдыҥ 30 кӱни|тулаан айдыҥ 30 кӱнинд]]е [[Эликманар]] аймак [[Майма аймак|Майма аймакка]] кожулган.1963 јылда [[Кочкор айдыҥ 1 кӱни|кочкор айдыҥ 1 кӱнинде]] администрациялык јерлер бӧлийтен Текшисоюзный реформа болгон. Аймактардыҥ ордына 6 район эткен: * Кош-Агаш район (тӧс јери — [[Кош-Агаш]] јурт); * Майма район (тӧс јери — [[Майма]] јурт); * Оҥдой район (тӧс јери — [[Оҥдой]]); * Турачак район (тӧс јери — [[Турачак]]); * Улаган район (тӧс јери — [[Улаган]]); * Кан-Оозы район (тӧс јери — [[Кан-Оозы]]). Јербойында администрациялык јерлер бӧлиген реформа чыдымду болбосто, 1964 јылда ойто эски бӧлинтелерди кайра бурыган. 1964 јылда [[Тулаан айдыҥ 4 кӱни|тулаан айдыҥ 4 кӱнинде]] [[Кан-Оозы аймак|Кан-Оозыныҥ]] јерлеринеҥ [[Кӧксу-Оозы аймак]] айрылып, таҥынаҥ барган. 1965 јылдыҥ [[Чаган айдыҥ 13 кӱни|чаган айыныҥ 13 кӱнинде]] [[Оҥдой]] ло [[Майма аймак|Майма аймактардыҥ]] јеринеҥ айрып, [[Шабалин аймак]] тӧзӧлгӧн. 1980 јылда [[Ӱлӱрген айдыҥ 20 кӱни|ӱлӱрген айдыҥ 20 кӱнинде]] [[Чоо аймак]] [[Майма аймак|Майма аймактыҥ]] јерлеринеҥ айрылган. 1986 јылдыҥ [[Чаган айдыҥ 1 кӱни|чаган айдыҥ 1 кӱнинде]] [[Туулу Алтай]] автоном областьтыҥ администрациялык јерлериниҥ бӧлингени мындый болгон: {| class="wikitable" style="width:90%" |- !style="width:10%"| аймактар !style="width:90%"| јуртсоветтер |- | [[Улалу]] кала || |- | [[Кош-Агаш аймак|Кош-Агаш]] || [[Белтир|Белтирдиҥ]], Джазатордыҥ, Казахскийдиҥ, [[Кӧкӧрӱ|Кӧкӧрӱниҥ]], [[Кош-Агаш|Кош-Агаштыҥ]], [[Курай|Курайдыҥ]], [[Мукур-Таркатыныҥ јурт јеезези|Мукур-Таркатыныҥ]], [[Тӧбӧлӧр|Тӧбӧлӧрдиҥ]], [[Чаган-Узун|Чаган-Узунныҥ]] |- | [[Майма аймак|Майма]] || [[Билӱлӱ|Билӱлӱниҥ]], [[Кызыл-Ӧзӧк|Кызыл-Ӧзӧктиҥ]], [[Майма|Майманыҥ]], [[Ман-Јӱрек|Ман-Јӱректиҥ]], [[Ыны|Ыныныҥ]] |- | [[Оҥдой аймак|Оҥдой]] || [[Јоло|Јолоныҥ]], [[Ийин|Ийинниҥ]], [[Карагол|Караголдыҥ]], [[Кулады|Куладыныҥ]], [[Кӱпчеген|Кӱпчегенниҥ]], [[Оҥдой|Оҥдойдыҥ]], [[Кеҥи|Кеҥиниҥ]], [[Ӱлегем|Ӱлегемниҥ]] |- | [[Турачак аймак|Турачак]] || [[Артыбаш|Артыбаштыҥ]], [[Бий|Бийдиҥ]], Дмитриевскийдиҥ, [[Кебезен|Кебезенниҥ]], [[Курмач-Байгол|Курмач-Байголдыҥ]], Майсктыҥ, [[Кӱрей кӧл|Кӱрей кӧлдиҥ]], [[Тоҥ-Тош|Тоҥ-Тоштыҥ]], [[Турачак|Турачактыҥ]] |- | [[Улаган аймак|Улаган]] || [[Балыкту Јул|Балыкту-Јулдыҥ]], [[Саратан|Саратанныҥ]], [[Улаган|Улаганныҥ]], Чолушманныҥ, [[Чибит|Чибиттиҥ]], [[Акташ|Акташтыҥ]] поссоведи |- | [[Кан-Оозы аймак|Кан-Оозы]] || [[Јалаҥай|Јалаҥайдыҥ]], [[Кырлык|Кырлыктыҥ]], [[Отогол|Отоголдыҥ]], [[Мӧндӱр-Соккон|Мӧндӱр-Сокконныҥ]], Талицаныҥ, Усть-Кучинсктиҥ, [[Кан-Оозы|Кан-Оозыныҥ]], [[Моты-Оозы|Моты-Оозыныҥ]], Черно-Ануйдыҥ, [[Јабаган|Јабаганныҥ]], [[Экинур|Экинурдыҥ]] |- | [[Кӧксу-Оозы|Кӧксуу-Оозы]]|| [[Амыр (Кӧксу-Оозы аймак)|Амырдыҥ]], [[Ӱстӱги Оймон|Ӱстӱги Оймонныҥ]], Горбуновоныҥ, [[Катанду|Катандуныҥ]], Огневканыҥ, [[Талду (Кӧксу-Оозы аймак)|Талдуныҥ]], [[Кӧксу-Оозы|Кӧксуу-Оозыныҥ]], [[Чендек|Чендектиҥ]] |- | [[Чоо аймак|Чоо]] || [[Ӱстӱги Кара-Куш|Ӱстӱги Кара-Куштыҥ]], Верх-Пьянковсктыҥ, [[Кара-Кӧкши|Кара-Кӧкшиниҥ]] , [[Паспауул|Паспауулдыҥ]], [[Чоо|Чооныҥ]], [[Ыныргы|Ыныргыныҥ]], Сейканыҥ поссоведи |- | [[Шабалин аймак|Шабалин]] || [[Онос|Оностыҥ]], [[Барагаш|Барагаштыҥ]], [[Беш-Ӧзӧк|Беш-Ӧзӧктиҥ]], [[Бешпелтир|Бешпелтирдиҥ]], [[Апшыйакты|Апшыйактуныҥ]], Јекјийектиҥ, Ильинканыҥ, Камлактыҥ, Куйустыҥ, Чичке-Чаргыныҥ, Улус-Чаргыныҥ, Чопоштыҥ, Чаргыныҥ, Шабалинниҥ, Эликманардыҥ, Чамалдыҥ поссоведи |} 1990 јылда [[Ӱлӱрген айдыҥ 25 кӱни|ӱлӱрген айдыҥ 25 кӱнинде]] Туулу Алтай автоном Совет Социалистический Республика тӧзӧлгӧн деп декларация јарлалган. Оны [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] облазиниҥ јон-депутаттарыныҥ совединиҥ ӱчинчи сессиязы јӧптӧгӧн. === 1991 јылдаҥ ала === 1991 јылда [[Јаан изӱ айдыҥ 3 кӱни|јаан изӱ айдыҥ 3 кӱнинде]] [[Туулу Алтай]] АССР [[Алтай кырай|Алтай кырайдаҥ]] чыгып, РСФСР-га таҥынаҥ [[Туулу Алтай]] Совет Социалистический Республика кожулган. 1992 јылда Туулу Алтай АССР Туулу Алтай Республика болуп солынала, ол ло јылда ойто катап Алтай Республика деп адалган. 1992 јылда [[Чамал аймак]] [[Шабалин аймак|Шабалин аймактаҥ]] чыгып, бойыныҥ алдынаҥ башка аймак боло берген. 2006 јылдыҥ муниципал реформазы болордо, [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] администрациялык бӧлингени тыҥ ла ӧскӧлӧнбӧгӧн. == Ајарулар == {{Ајарулар}} == Тайантылар == {{Тыш тайантылар}} * [https://web.archive.org/web/20140216202113/http://www.altai-republic.ru/ Алтай Республиканыҥ окылу сайт] * [https://web.archive.org/web/20210828002812/http://admin.gorny.ru/ Окылу сайт «Тӧс кала Улалу (орустап Горно-Алтайск)»] * [https://web.archive.org/web/20210111115515/https://moust-kan.ru/info Окылу сайт «Кан-Оозы аймак»] * [http://ust-koksa-altay.ru/ Окылу сайт «Кӧксу-Оозы аймак»] * [https://web.archive.org/web/20210206033315/https://mokoshagach.ru/ Окылу сайт «Кош-Агаш аймак»] * [http://www.maima-altai.ru/ Окылу сайт «Майма аймак»] * [http://www.ongudai-ra.ru/ Окылу сайт «Оҥдой аймак»] * [https://turochak-altai.ru/ Окылу сайт «Турачак аймак»] * [https://web.archive.org/web/20210625141138/http://xn----7sbabmj7bof9c.xn--p1ai/ Окылу сайт «Улаган аймак»] * [http://www.chemal-altai.ru/ Окылу сайт «Чамал аймак»] * [http://чойский-район.рф/ Окылу сайт «Чоо аймак»] * [http://шебалино-алтай.рф/ Окылу сайт «Шабалин аймак»] * [https://web.archive.org/web/20160804030415/http://mkrf.ru/ais-egrkn/ Единый государственный реестр объектов культурного наследия на сайте Министерства культуры Российской Федерации] * [https://web.archive.org/web/20210119045553/https://cgkipd.ru/science/names/reestry-gkgn.php Государственный каталог географических названий] * [https://web.archive.org/web/20220124231848/https://cgkipd.ru/upload/iblock/b03/b0387cad37eb4a522bf5d96496ea04af.pdf Республика Алтай. Государственный каталог географических названий] * [http://sun.tsu.ru/mminfo/000245182/ Список населенных мест Сибирского края, 1928 г.] * [[Файл:Commons-logo.svg|20px]] [[:commons:Category:Altai Republic|Медиафайлдар Викискладта]] {{Алтай Республика}} [[Категория:Алтай Республика]] n7calptkw246nx7hfn0z0evj3ifi871 0 123 48708 48535 2026-03-30T23:12:14Z InternetArchiveBot 26 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 48708 wikitext text/x-wiki {{ЈЈЈ+Россия |статус = Јурт |русское название = Аркыт |оригинальное название = {{lang-ru|}}Аркыт |герб = |флаг = | изображение = | описание изображения = | lat_deg = 49 | lat_min = 51 | lat_sec = 42 | lon_deg = 87 | lon_min = 03 | lon_sec = 21 |CoordAddon = |CoordScale = |размер карты региона = |размер карты района = |регион = Алтай Республика |регион в таблице = Алтай Республика |район = Кош-Агаш аймак |район в таблице = Кош-Агаш аймак{{!}}Кош-Агаш |вид поселения = Јурт јеезе | поселение = Бел-Ажуныҥ јурт јеезези | поселение в таблице = Бел-Ажуныҥ јурт јеезези {{!}}Бел-Ажуныҥ |внутреннее деление = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |высота центра НП = |климат = кезем-континентал | население = {{Эл-јонныҥ тоозы|Аркыт |тс}} | год переписи = {{Эл-јонныҥ тоозы|Аркыт |г}} |плотность = |агломерация = |национальный состав = [[алтайлар]] 91 %<ref name="Коряков"/> |конфессиональный состав = |этнохороним = |почтовый индекс = |почтовые индексы = 649772 |телефонный код = 38845 |цифровой идентификатор = |цифровой идентификатор 2 = |цифровой идентификатор 3 = |категория в Commons = |сайт = }} '''Аркыт''' ({{Lang-ru|Аркыт}} <ref name="Реестр географических названий в АГКГН">{{Cite web |title=Аркыт (№ 0016338) / Реестр географических названий объектов / автоматизированный Государственный каталог географических названий (АГКГН) / Республика Алтай |url=https://cgkipd.ru/upload/iblock/b03/b0387cad37eb4a522bf5d96496ea04af.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220124231848/https://cgkipd.ru/upload/iblock/b03/b0387cad37eb4a522bf5d96496ea04af.pdf |archivedate=1643066328 |deadlink=yes |accessdate=1623839646 }}</ref>) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Кош-Агаш аймак|Кош-Агаш аймагында]] [[Бел-Ажуныҥ јурт јеезези]]не кирет. == Этимологиязы == Аркыт — чеген, кымыс ачыдар, јазаар кӱп, агаштаҥ да, теренеҥ де эткен болор: # {{Lang-ru|кадушка, кадка, посуда для кисломолочных продуктов, может быть изготовлена из дерева или кожи}}<ref name="Топонимика"/>. # {{Lang-ru|сосуд}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы = 138 |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>. == Физико-географиялык темдектери == === Географиязы === Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Эре-Чуйдыҥ чӧлинде турат, айландыра Сайлугемниҥ, Ак-Туруныҥ, Ирбистӱниҥ сындары курчайт. Јаан суулардаҥ [[Чуй (Кадынныҥ кош суузы)|Чуйдыҥ]] , [[Аркыт (суу)|Аркыттыҥ]] суулары јанында агат. Јуртта 2 ором: Кӱркӱре, Олјондо. Чуйдыҥ элбек чӧлинде кӧп тоолу кӧлдор бар. Састалган да јерлер кӧп, јердиҥ кыртыжы кышкыда тыҥыда тоҥот. Бийик сын-тайгаларда тоштоҥ кайылып бӱткен кӧлдор база кӧп. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ ӧрӧлӧгӧн сайын тайга ташта тепсеҥдер, таскылдар (плато) кӧптӧйт. Тайгаларда јолдор до кату. [[Чуйдыҥ чӧли]]н тӱндӱктеҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш јаар федерал учурлу трак Калка јерине јетире барып јат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ … метрге бийик. === Климады === Климады кезем-континентал. Јакалай тӱндӱктиҥ ле Ырак Кӱнчыгыштыҥ јерлерине тӱҥейлеген. Алтайда эҥ ле соок јер. Кыш јети ай турат. Јердиҥ кыртыжыныҥ алдында мӧҥкӱлик тош јадат. Бир коноктыҥ туркунына кейдиҥ температуразы кеенейте солунып турар аргалу. Тӱштӱк-кӱнчыгышта јут-чык сӱреен ас тӱжет, јер-тобрак ла кей какшак, анчада кургак јер Чуйдыҥ чӧли ле Ӱкек. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −6,7 °С, эҥ ле изӱзи −31, эҥ ле соогы −62 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы — −4 °С, ортојылдык јут-чыктыҥ кеми 110 мм, салкынныҥ ортојылдык кеми 1,8 м/с, 15 м/с тӱрген салкынду кӱндер 10,8. Климады табынча солынып бараткан. Алдында јылдарга кӧрӧ кар-јут тӱжер болуп. Кӱн кенейте солынар, бир ле тӱштиҥ ичине тыҥ изӱ, корон-соок боло берет. === Аҥ-куштары === Тайга сындары аҥдык, Сайлугемниҥ , Актуруныҥ тайгалары. [[Алтай деп корулу јер|Алтайдыҥ]] заповедниктеринде ирбис, кочкор, аргали, архар, тооргы, тӱндӱктиҥ аҥы ла о.ӧ. Бу аҥдар ончозы [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] «Кызыл бичигине»<ref name="Кр книга животные РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref>. кирген. Айу, марал, бӧрӱ, элик, тӱлкӱ, јеекен, борсык, јоонмойын, суузар, албаа, сарас, кӧрӱк текши таркаган Ӧзӧк ичинде [[Чуйдыҥ чӧли]]нде оок аҥдардаҥ тарбаган, ӧркӧ, чычкан, сыгырган бар. Кӧп тоолу кӧлдоргӧ кеткин куштар уйа базат: турна, кас, ӧртӧк, суугуш, куу о.ӧ. јӱзӱн-јӱӱр тоозы ас куштар база «Кызыл бичикте» . Куштардаҥ «Кызыл бичикте»: тас, боро ылаачын, шоҥкор, јоло, турна. Чӧлдӧ јӱрер тегин куштардаҥ каргаа, саҥыскан, кускун, кӱӱле, талеҥко, јелечи, јалбагай, кӧктӧш, кызылтӧш лӧ о.ӧ.<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>. === Ӧзӱмдери === Аймакта ӧзӱмдер беш кӱрее (пояс)сайын ӧзӧт. Талайдыҥ кеминеҥ бийиктеген сайын чӧлдиҥ ӧлӧҥдӧри, агашту пояс, корумдар алды (подгольцовый), гольцовый, нивальный. Чӧлдӧ кулузын, лишайник, тайалар, кезик ле јерде кыскачак тал, кыйгак ӧлӧҥ лӧ тегенектӱ тайалар, јыду марга, кӧлдӧр јакалай тростник, каргана, чычрана, василиск, володушка<ref name="Торбоков флора">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.</ref>. Койу агашту аркалар јокко јуук, кезик ле јерде тыт агаш аламык (парковый тип) ӧзӧт. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 2000-3200 метр киреде тундраныҥ ӧзӱмдери: тайалар, јыралар, тӱндӱк кыскачак кайыҥ, бийиктеген сайын ӧзӱмдердиҥ эндемиктери (база кайда да ӧспӧй турган ӧзӱмдер)кӧптӧйт. Таш ортозында Кызыл бичикке кирген алтын тазыл (тӧртјалбракту ла соок родиолы) јайа ӧзӧт<ref name="Кр книга растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref>. === Јери ле јолдоры === [[Кош-Агаш]] — Аркыт деп регионал учурлу кӧӧлик јол. Јакалай јолдор. {| class="wikitable" | COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Аркыт јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире''' |- | Администрациялык тӧс јер [[Бел-Ажу]]|| 50 км |- | Аймактыҥ тӧс јери [[Кош-Агаш]] || 190 км |- | Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 650 км |- | [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 730 км |- | Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4000 км |- | [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 889,7 км-деҥ, [[Кош-Агаш]] || 190 км |} == Тӱӱкизи == Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. == Эл-јон == {{ Население | Аркыт}} == Ук-калыктары == Јуртта кӧп сабазы телеҥиттер јуртайт. Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 91 кижи болгон, 90 % алтайлар болгон <ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>. == Инфраструктуразы == * магазин; * јурттыҥ клубы; * библиотека. == Экономиказы == Мал азыраары : јылкы, соок тумчукту мал, сарлык, оок мал, кой эчки. Крестьян-фермер ээлемдер. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Туризм. == Кереестер == === Тӱӱкилик === === Археологиялык === * Ташта јурамалдар. [[Аркыт (суу)|Аркыттыҥ суузы]] ла [[Кӧксу (Аркыттыҥ кош суузы)|Кӧксуу]] бириккенинде (2185)<ref name="Ойношев свод"/>; * Чийнелӱ — алматтардыҥ байлу туузы,Аркыттыҥ суузыныҥ сол јанында (1996)<ref name="Ойношев свод"/>; * Мӧҥкӱсалгыш. Аркыттыҥ суузыныҥ сол јарадында (1798)<ref name="Ойношев свод"/>; * Шибееленген јер ({{Lang-ru|фортификационное сооружение}}). [[Аркыт]] јурт ла [[Бел-Ажу]] јурттардыҥ ортозында (1796)<ref name="Ойношев свод"/>. Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>. === Ар-бӱткендик === == Јуруктардыҥ кӧмзӧзи == == Јарлу улузы == == Ајарулар == {{Ајарулар}} == Тайантылар == * [https://web.archive.org/web/20210206033315/https://mokoshagach.ru/ Окылу сайт «Кош-Агаш аймак»] {{Тыш тайантылар}} {{Кош-Агаш аймактыҥ јон јаткан јерлери}} [[Категория:Кош-Агаш аймактыҥ јурттары]] [[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]] [[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]] 2yy675jpou27rkhmwdcau0fo87z1ti8 0 147 48709 48549 2026-03-30T23:44:55Z InternetArchiveBot 26 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 48709 wikitext text/x-wiki {{ЈЈЈ+Россия |статус = Јурт |русское название = Бел-Ажу |оригинальное название = {{lang-ru|}}Беляши |герб = |флаг = | изображение = Переменная облачность в Беляшах.jpg | описание изображения = Переменная облачность в Беляшах. | lat_deg = 49 | lat_min = 42 | lat_sec = 21 | lon_deg = 87 | lon_min = 25 | lon_sec = 33 |CoordAddon = |CoordScale = |размер карты региона = |размер карты района = |регион = Алтай Республика |регион в таблице = Алтай Республика |район = Кош-Агаш аймак |район в таблице = Кош-Агаш аймак{{!}}Кош-Агаш |вид поселения = Јурт јеезе | поселение = Бел-Ажуныҥ јурт јеезези | поселение в таблице = Бел-Ажуныҥ јурт јеезези {{!}}Бел-Ажуныҥ |внутреннее деление = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |высота центра НП = 1637<ref name="Высота н/у моря"/> |климат = кезем-континентал | население = {{Эл-јонныҥ тоозы|Беляши (село) |тс}} | год переписи = {{Эл-јонныҥ тоозы|Беляши (село) |г}} |плотность = |агломерация = |национальный состав = [[казактар]] 70 %<ref name="Коряков"/>ла о.ӧ. |конфессиональный состав = |этнохороним = |почтовый индекс = |почтовые индексы = |телефонный код = 38845 |цифровой идентификатор = |цифровой идентификатор 2 = |цифровой идентификатор 3 = |категория в Commons = |сайт = }} '''Бел-Ажу''' ({{Lang-ru|Беляши}}<ref name="Реестр географических названий в АГКГН">{{Cite web |title=Беляши (№ 0154519) / Реестр географических названий объектов / автоматизированный Государственный каталог географических названий (АГКГН) / Республика Алтай |url=https://cgkipd.ru/upload/iblock/b03/b0387cad37eb4a522bf5d96496ea04af.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220124231848/https://cgkipd.ru/upload/iblock/b03/b0387cad37eb4a522bf5d96496ea04af.pdf |archivedate=1643066328 |deadlink=yes |accessdate=1624921762 }}</ref>) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Кош-Агаш аймак|Кош-Агаш аймагында]] [[Бел-Ажуныҥ јурт јеезези]]не кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот. == Этимологиязы == Бел-Ажу {{Lang-ru|место слияния рек, скрещивание дорог, перекресток}}<ref name="Топонимика"/>. Бел, арка {{Lang-ru|сын}}. Арт, ажу, боочы {{Lang-ru| перевал}}. Бел {{Lang-ru|спина, хребет}}. Ажу {{Lang-ru|перевал}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы = |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>. == Физико-географиялык темдектери == === Географиязы === Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинде Эре-Чуйдыҥ јурттарыныҥ бирӱзи. Бел-Ажуны айландыра Сайлугемниҥ, Ак-Туруныҥ, Кӧкӧрӱниҥ сындары, тайгалары, мӧҥкӱлердеҥ тӱшкен суулары: [[Аркыт (суу)|Аркыт]], [[Јылаҥаш (суу)|Јылаҥаш]], [[Карагем (суу)|Карагем]], [[Кӧксу (Аркыттыҥ кош суузы)|Кӧксу]]. [[Чуйдыҥ чӧли|Чуйдыҥ]] элбек чӧлинде кӧп тоолу кӧлдор бар. Састалган да јерлер кӧп, јердиҥ кыртыжы кышкыда тыҥыда тоҥот. Бийик сын-тайгаларда тоштоҥ кайылып бӱткен кӧлдор база кӧп. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ ӧрӧлӧгӧн сайын тайга ташта тепсеҥдер, таскылдар (плато) кӧптӧйт. Тайгаларда јолдор до кату. Чуйдыҥ чӧлин тӱндӱктеҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш јаар федерал учурлу трак Калка јерине јетире барып јат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1637 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/46050/belyashi.html Беляши]</ref>. === Климады === Климады кезем-континентал. Јакалай Тӱндӱктиҥ де Ыраак Кӱнчыгыштыҥ јерлерине тӱҥейлелген. Алтайда эҥ ле соок јер. Кыш јети ай турат. Јердиҥ кыртыжыныҥ алдында мӧҥкӱлик тош јадат. Бир коноктыҥ туркунына кейдиҥ температуразы кеенейте солунып турар аргалу. Тӱштӱк-кӱнчыгышта јут-чык сӱреен ас тӱжет, јер-тобрак ла кей какшак, анчада кургак јер [[Чуйдыҥ чӧли]] ле Ӱкек. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −6,7 °С, эҥ ле изӱзи −31, эҥ ле соогы −62 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы — −4 °С, ортојылдык јут-чыктыҥ кеми 110 мм, салкынныҥ ортојылдык кеми 1,8 м/с, 15 м/с тӱрген салкынду кӱндер 10,8. === Аҥ-куштары === Тайга сындары аҥдык, Сайлугемниҥ , Актуруныҥ тайгалары. Алтайдыҥ заповедниктеринде ирбис, кочкор, аргали, архар, тооргы, тӱндӱктиҥ аҥы ла о.ӧ. Бу аҥдар ончозы Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине»<ref name="Кр книга животные РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref> кирген. Айу, марал, бӧрӱ, элик, тӱлкӱ, јеекен, борсык, јоонмойын, суузар, албаа, сарас, кӧрӱк текши таркаган Ӧзӧк ичинде Чуйдыҥ чӧлинде оок аҥдардаҥ тарбаган, ӧркӧ, чычкан, сыгырган бар. Кӧп тоолу кӧлдоргӧ кеткин куштар уйа базат: турна, кас, ӧртӧк, суугуш, куу о.ӧ. јӱзӱн-јӱӱр тоозы ас куштар база «Кызыл бичикте» . Куштардаҥ «Кызыл бичикте»: тас, боро ылаачын, шоҥкор, јоло, турна. Чӧлдӧ јӱрер тегин куштардаҥ каргаа, саҥыскан, кускун, кӱӱле, талеҥко, јелечи, јалбагай, кӧктӧш, кызылтӧш лӧ о.ӧ.<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>. === Ӧзӱмдери === Аймакта ӧзӱмдер беш кӱрее (пояс) сайын ӧзӧт. Талайдыҥ кеминеҥ бийиктеген сайын чӧлдиҥ ӧлӧҥдӧри, агашту пояс, корумдар алды (подгольцовый), гольцовый, нивальный. Чӧлдӧ кулузын, лишайник, тайалар, кезик ле јерде кыскачак тал, кыйгак ӧлӧҥ лӧ тегенектӱ тайалар, јыду марга, кӧлдӧр јакалай тростник, каргана, чычрана, василиск, володушка<ref name="Торбоков флора">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.</ref>. Койу агашту аркалар јокко јуук, кезик ле јерде тыт агаш аламык (парковый тип) ӧзӧт. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 2000-3200 метр киреде тундраныҥ ӧзӱмдери: тайалар, јыралар, тӱндӱк кыскачак кайыҥ, бийиктеген сайын ӧзӱмдердиҥ эндемиктери (база кайда да ӧспӧй турган ӧзӱмдер)кӧптӧйт. Таш ортозында Кызыл бичикке кирген алтын тазыл (тӧртјалбракту ла соок родиолы) јайа ӧзӧт<ref name="Кр книга растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref>. === Јери ле јолдоры === Јуртта 9 ором: Бел-Ажуныҥ, Берсимбаевтиҥ, Олјондо, Коткеновтыҥ, Мейрмановтыҥ, Јииттердиҥ, Јараттай, Наурызбайдыҥ, Тӧс. {| class="wikitable" | COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Бел-Ажу јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире''' |- | Аймактыҥ тӧс јери [[Кош-Агаш]] || 140 км |- | Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 600 км |- | [[Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 680 км |- | Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4400 км |- | Чуйдыҥ трагы (Р-256) 892 км-деҥ ([[Кош-Агаш]]) ||140 км |} == Тӱӱкизи == Јурт [[1922 јыл|1922 јылда]] тӧзӧлгӧн. == Эл-јон == {{ Эл-јонныҥ тоозы | Беляши (село) }} == Ук-калыктары == Јуртта [[2002 јыл|2002 јылдыҥ]] тооалыжы аайынча 1305 кижи болгон, олордыҥ 70 % казактар, телеҥиттер, орустар, алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон <ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>. == Инфраструктуразы == <div style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;"> * јурт јеезениҥ администрациязы; * орто ӱредӱлӱ школ; * балдардыҥ туразы; * библиотека; * стадион; * јурттыҥ клубы; * магазин. </div> [[2007 јыл|2007 јылда]] Бел-Ажуда «Тюни» сууда кӱчи 630 кВт кире кичӱ-гидроэлектростанция тудулган. == Экономиказы == Мал: јылкы, соок тумчукту, оок мал-азыраары, крестьян-фермер ээлемдер, таҥынаҥ ээлемдер. Туризм. == Кереестер == === Тӱӱкилик === * Кызыл партизандардыҥ карындаштык мӧҥкӱзи ([[1932 јыл|1932 јыл]], Берсимбаевтиҥ оромы, 46"Б")<ref name="Памятники">{{Cite web |title=Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348 |url=https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109173456/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archivedate=1610213696 |deadlink=yes |accessdate=1610030620 }}</ref><ref name="Памятники список">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210509164006/http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archivedate=1620578406 |deadlink=yes |accessdate=1605263601 }}</ref>; * Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга обелиск (2348). === Археологиялык === * Шибееленген јер ({{Lang-ru| фортифицированное сооружение }}). Бел-Ажу ла [[Аркыт]] јурттардыҥ ортозында боочыныҥ Карагемниҥ суузы келтейинде ([[1796 јыл]])<ref name="Ойношев свод"/>; * Табын-Богдо-Оло — байлу туу ([[1994 јыл]])<ref name="Ойношев свод"/>; * Тепсеҥ-Бажы — байлу туу. Јылаҥаш деп сууныҥ башталганы ([[1995 јыл]])<ref name="Ойношев свод"/>; * Чийнелӱ — алматтардыҥ байлу кыры ([[1996 јыл]])<ref name="Ойношев свод"/>; * Кезер таш. Бел-Ажу јурттыҥ јанында (2010јыл)<ref name="Ойношев свод"/>; * Ташта јурамалдар ({{Lang-ru|петроглифы}}) (2014—2016)<ref name="Ойношев свод"/>; * Мӧҥкӱсалгыш. Салкечӱ деп јерде Бел-Ажунаҥ 12 км киреде, Аркыттыҥ суузыныҥ сол јанында ([[1798 јыл]])<ref name="Ойношев свод"/>; * [[Аркыт (суу)|Аркыт сууныҥ]] оҥ јарадында, кӱрдиҥ 5 км алты јанында, мӧҥкӱсалгыш ([[1799 јыл]])<ref name="Ойношев свод"/>. Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>. === Ар-бӱткендик === Бел-Ажуныҥ јурт јеезезин айландыра озогы тӱӱкилик јерлер кӧп. * Бел-Ажунаҥ 7 км јерде мӧҥкӱсалгыш ([[1797 јыл]])<ref name="Ойношев свод"/>; Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод"/>. == Јуруктардыҥ кӧмзӧзи == <gallery class="center" perrow=6 widths="180px" heights="150px"> Файл:Мост в Беляшах.jpg|Бел-Ажуда кӱр Файл:Тихое утро в Беляшах.jpg|Бел-Ажуда эртен тура </gallery> == Јарлу улузы == * Коткенов Петр Казбекович — койчы, Ленинниҥ, Иштиҥ Кызыл-Маанызы ла Знак Почета ордендерле кайралдаткан; * Берсимбаев Мухамедкажи Искендирович — колхозтыҥ председатели. == Ајарулар == {{Ајарулар}} == Тайантылар == * [https://web.archive.org/web/20210206033315/https://mokoshagach.ru/ Окылу сайт «Кош-Агаш аймак»] * [http://mapm45.narod.ru Топографическая карта М-45 (М-45-79 Беляши)] * [https://web.archive.org/web/20211025072728/http://topmap.su/04/index.html Топографические карты Республики Алтай] {{Тыш тайантылар}} {{Кош-Агаш аймактыҥ јон јаткан јерлери}} [[Категория:Кош-Агаш аймактыҥ јурттары]] [[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]] [[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]] 1k273dm0gys84iyhlwhmevfwmr54mbi 0 148 48710 33559 2026-03-30T23:45:25Z InternetArchiveBot 26 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 48710 wikitext text/x-wiki {{Администрациялык бӧлӱк |Цвет1 = {{Цвет|Россия}} |Цвет2 = |Русское название = Бел-Ажуныҥ јурт јеезези |Оригинальное название = {{lang-ru| Джазаторское сельское поселение}}<br>[[File:Jazator Jul 046.jpg|280px| Кош-Агаш аймак, Бел-Ажу јурт ]] |Герб = |Флаг = |Страна = Россия |Статус = {{nobr|[[Россияныҥ јурт јеезези]]}} |Гимн = |Входит в = {{s|[[Алтай Республика]]да<br>[[Кош-Агаш аймак]]}} |Включает = 2 јурт |Столица = [[Бел-Ажу]] |КрупныйГород = |КрупныеГорода = |Дата = |Глава = |Название главы = [[Глава сельского поселения|Глава сельского поселения]] |Глава2 = |Название главы2 = |ВВП = |Год ВВП = |Место по ВВП = |ВВП на душу населения = |Место по ВВП на душу населения = |Язык = |Языки =орус, алтай |Население = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Джазаторское сельское поселение | тс }} |Год переписи = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Джазаторское сельское поселение | г }} |Процент от населения = {{ #expr: ( {{ Население | Джазаторское сельское поселение | ч }} * 100 / {{ Население | Кош-Агачский район | ч }} round 2 ) }} |Место по населению = |Плотность = |Место по плотности = |Национальный состав = казактар, алтайлар, орустар ла о.ӧ. |Конфессиональный состав = христиан јаҥ, мусульмане-сунниты и другие |Площадь = | Процент от площади = |Место по площади = |Максимальная высота =1737<ref name="Высота н/у моря"/> |Средняя высота = |Минимальная высота =1600<ref name="Высота н/у моря"/> | lat_deg = 49.7058333333333 | lon_deg = 87.4258333333333 |цифровой идентификатор = |цифровой идентификатор 2 = |Карта = [[Файл:Location Kosh-Agachsky District Altai Republic.svg|240px|thumb|центр|right|Алтай Республикада, Кош-Агаш аймак]] |ЧасовойПояс = [[MSK+7]] |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Почтовые индексы = 649772 |Телефонный код = +7 38842 |Код автомобильных номеров = 04 |Сайт = http://джазаторское.рф/ |Параметр1 = |Название параметра1 = |Примечания = }} '''Бел-Ажуныҥ јурт јеезези''' ({{Lang-ru|Джазаторское сельское поселение}}) — [[Россия|Россия Федерацияныҥ]] [[Алтай Республика]]да [[Кош-Агаш аймак|Кош-Агаш аймагында]] јурт јеезе. Администрациялык тӧс јер — [[Бел-Ажу]]. Јурт јеезе 2005 јылда тӧзӧлгӧн. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] 2005 јылда [[чаган айдыҥ 13 кӱни]]нде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Бел-Ажуныҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган<ref>[http://docs.cntd.ru/document/802021155 Закон Республики Алтай от 13 января 2005 года № 10-РЗ «Об образовании муниципальных образований, наделении соответствующим статусом и установлении их границ»]</ref>. == Географиязы == Јурт јеезениҥ јери Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Эре-Чуйдыҥ чӧлинде, Актуруныҥ, Сайлугемниҥ, Ирбистӱниҥ сындарыныҥ ортозында јадат. Бу јер калкалардыҥ гранына јуук. Чӧлдӧ агаштар каа-јаа ла јерде ӧзӧт, ӧлӧҥ кыска, тайа-јыралар, тегенектӱ тайалар, чӧлдиҥ чычырганазы тӱжӱм берет ({{lang-ru|облепиха}}), кӧп саба бу сооко чыдажар агаш — ол тыт. Чуйдыҥ чӧлинде сӱреен кӧп кӧлдӧр, бого кеткин куштар кыска јайда учуп келип, уйа базат. Суугуштар, таркаттар, турналар ла о.ӧ. Ырак тайгаларында «Кызыл бичикке» кирген ас тоолу аҥдар бар: ирбис, јуҥма, јердиҥ текези. Бичикке кирбеген аҥ кужы — эликтер, марал аҥ, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, тарбаган, тооргы, ӧркӧ, агас, кезиги бийик кырларда, тайга-ташта, кезиги чӧлдӧ. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1600—1937 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/region/764/3/kosh-agachskiy-rayon.html Кош-Агачский район]</ref>. == Јурт јеезеге кирет == {| class="wikitable" |- ! № !! Јон јаткан јер !! Јон јаткан јердиҥ бӱдӱми !! Эл-јонныҥ тоозы |- | 1 || [[Бел-Ажу]] ||јурт, административный тӧс јер || {{ Население | Беляши (село) | тс }} кижи |- | 2 || [[Аркыт]] || јурт || {{ Население | Аркыт | тс }} кижи |} == Эл-јон == {{ Эл-јонныҥ тоозы |Джазаторское сельское поселение| Столбцов=15 }} {{ Эл-јонныҥ тоозы | Джазаторское сельское поселение| график}} Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1396 кижи болгон, олордыҥ [[телеҥиттер]], [[казактар]], [[алтайлар]] ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>. Окылу тил: орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/ Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>. == Инфраструктуразы == <div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;"> * Јурт јеезениҥ админстрациязы; * Орто ӱредӱлӱ школ — 1; * Баштамы школ — 1; * Кӱӱлик сургал ; * Краевед музей; * Јурттыҥ клубы — 2; * Эмчилик — 2; * Библиотека — 2; * Спортшкол — 1; * Стадион — 2; * Магазин — 2; * Турбаза — 1. </div> == Јуруктардыҥ кӧмзӧзи == <gallery class="center" perrow=6 widths="180px" heights="150px"> File:Мост в Беляшах.jpg|Мост в Беляшах File:Тихое утро в Беляшах.jpg|Тихое утро в Беляшах File:Сентябрьское утро на Джазаторе.jpg|Сентябрьское утро на Джазаторе </gallery> == Ајарулар == {{Ајарулар}} == Тайантылар == * [https://web.archive.org/web/20210206033315/https://mokoshagach.ru/ Окылу сайт «Кош-Агаш аймак»] {{Тыш тайантылар}} {{Кош-Агаш аймактыҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧри}} {{Кош-Агаш аймактыҥ јон јаткан јерлери}} [[Категория:Кош-Агаш аймактыҥ муниципал тӧзӧлмӧзи]] [[Категория:Алтай Республиканыҥ јурт јеезези]] ktfwgldj4iq9u7bkggleshw9xpx3qcx 0 150 48711 48551 2026-03-30T23:47:44Z InternetArchiveBot 26 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 48711 wikitext text/x-wiki {{ЈЈЈ+Россия |статус = Јурт |русское название = Белтир |оригинальное название = {{lang-ru|}}Бельтир |герб = Белтир.jpg |флаг = | изображение = Бельтир.jpg | описание изображения = |lat_deg = 49|lat_min =58|lat_sec =22|lon_deg = 88|lon_min = 11|lon_sec =03 |CoordAddon = |CoordScale = |размер карты региона = |размер карты района = |регион = Алтай Республика |регион в таблице = Алтай Республика |район = Кош-Агаш аймак |район в таблице = Кош-Агаш аймак{{!}}Кош-Агаш |вид поселения = Јурт јеезе | поселение = Белтирдиҥ јурт јеезези | поселение в таблице = Белтирдиҥ јурт јеезези {{!}}Белтирдиҥ |внутреннее деление = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |высота центра НП = 1937<ref name="Высота н/у моря"/> |климат = кезем-континентал | население = {{Эл-јонныҥ тоозы|Бельтир |тс}} | год переписи = {{Эл-јонныҥ тоозы|Бельтир |г}} |плотность = |агломерация = |национальный состав = [[телеҥиттер]] 98%<ref name="Коряков"/> |конфессиональный состав = |этнохороним = |почтовый индекс = |почтовые индексы = |телефонный код = 38845 |цифровой идентификатор = |цифровой идентификатор 2 = |цифровой идентификатор 3 = |категория в Commons = |сайт = }} '''Белтир''' ({{Lang-ru|Бельтир}}<ref name="Реестр географических названий в АГКГН">{{Cite web |title=Бельтир (№ 0604612) / Реестр географических названий объектов / автоматизированный Государственный каталог географических названий (АГКГН) / Республика Алтай |url=https://cgkipd.ru/upload/iblock/b03/b0387cad37eb4a522bf5d96496ea04af.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220124231848/https://cgkipd.ru/upload/iblock/b03/b0387cad37eb4a522bf5d96496ea04af.pdf |archivedate=1643066328 |deadlink=yes |accessdate=1624287610 }}</ref>) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Кош-Агаш аймак|Кош-Агаш аймагында]] [[Белтирдиҥ јурт јеезези]]не кирет. == Этимологиязы == Белтир — кырлардыҥ, суулардыҥ, јолдордыҥ белтири, бириккен јери, {{Lang-ru|место слияния рек, скрещение дорог, перекресток}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы = 154 |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>. Совет 6а5 тушта мында «Кызыл-Мааны» деп колхоз болгон. == Физико-географиялык темдектери == === Географиязы === [[Файл:Чаган узун1.jpg|400px|border|слева| [[Чаган Узун (суу)|Чаган Узун]] сууныҥ бажы [[Чаган (суу)|Чаган]] ла [[Талдура (суу)|Талдура]] суулардыҥ бириккени]] Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Эре-Чуйдыҥ чӧлиниҥ ортозында турат, айландыра Ак-Туруныҥ, Сайлугемниҥ, Ирбистӱниҥ ыйык сындары, тайгалары. Чуйдыҥ элбек чӧлинде кӧп тоолу кӧлдор бар. Састалган да јерлер кӧп, јердиҥ кыртыжы кышкыда тыҥыда тоҥот. Бийик сын-тайгаларда тоштоҥ кайылып бӱткен кӧлдор база кӧп. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ ӧрӧлӧгӧн сайын тайга ташта тепсеҥдер, таскылдар (плато) кӧптӧйт. Тайгаларда јолдор до кату. [[Чуйдыҥ чӧли]]н тӱндӱктеҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш јаар федерал учурлу трак Калка јерине јетире барып јат. Талдураныҥ кӧчкӧзи — эмдиги ӧйдӧ геологияда јерсилкиништиҥ ортозында эҥ ле кӧрӱмјилӱ динамикалык процесс болуп јат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1870—2230 метрге бийик болот. Эҥ ле бийик јери 2400 м. Координады: 49°57′43″ тӱндӱк широтазы, 88°04′16″ кӱнчыгыш долготазы. Кеми 1000—900 м. Кӧчкӧ араайынаҥ кайылат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1937 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/35128/beltir.html Бельтир]</ref>. === Климады === Климады кезем-континентал. Јакалай Тӱндӱктиҥ ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ јерлерине тӱҥейлелген. Бир коноктыҥ туркунына ай-кӱн кенейте солунып турар, кейдиҥ температуразы, кумакту салкын куйун, ӧткӱре изӱ болук кызыдар, чӱрче ле соой берер. Калка јанынаҥ куру чӧлдӧрдӧҥ келген какшак салкындар кейди ле јердиҥ кыртыжын откӱре кургак эдет. Алтайда эҥ ле соок, јут-чыгы ас јер ол [[Кош-Агаш аймак]]. Ортојылдык температура −6,7 °С, тыҥыда соогы −62 °С, эҥ ле изӱ +31 °С, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 150 мм, салкынныҥ орто кеми 1,8 м/с, бир јылда салкындак кӱндердеҥ (15 м/с тӱрген) 10,8 кӱн. Кыш 7 айдыҥ туркунына болот. Јердиҥ кыртыжыныҥ алдында мӧҥкӱлик тош јадат. === Аҥ-куштары === [[Кош-Агаш аймак]] кату кышту соок јер. [[Чуйдыҥ чӧли]]нде оок тындулардаҥ тарбаган, ӧркӧ, сыгырган, чӧлдиҥ чычканы ла кӧп тоолу кӧлдӧрдӧ јӱзӱн куштар учуп келип уйа базат: борт турна, кара турна, тарбалјы, јерлик кастар, суукуштар, ӧртӧктӧр, барынтычы куштар ылаачын, шоҥкор, мӱркӱт, тейлеген ле о.ӧ. Бийик тайга сындары аҥдык, Кызыл бичикке кирген аҥдардаҥ мында: маны, ирбис, кочкор ло јуҥма<ref name="Кр книга животные РА 2017">.[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref>. Айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јеекен, какай, албаа ла јӱзӱн-јӱӱр оок аҥдар јӱрет: јоонмойын, агас, кӧрӱк, суузар, тийиҥ ле о.ӧ.<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>. === Ӧзӱмдери === Эҥ ле ас јут-чык бу аймакта учун, какшак јер, кей, ӧзӱмдерге јарамыкту эмес учун, ӧскӧ айбактарга кӧрӧ ӧлӧҥ-чӧптиҥ будӱмдери чала ас. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ бийиктеген сайын там ла ӧзӱмдер астап барат, је ого коштой база кайда да ӧспӧй турган эндемик ӧзӱмдердиҥ тоозы кӧптӧй берет. Кату соок кыш, чык јок айалга. Чӧлдиҥ кӱреезинде (пояс) кулузын, кыйгак ӧлӧҥ, тегенек тайа, чычрана, каргана, суујакалай камыш, јӱзӱн-јӱӱр јеҥестер, кӧгӧзин, ӧзӧт<ref name="Кучин флора и фауна">''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001</ref>. Бу аймакта агаш ас, кезик ле јерде аламык, чачыҥы ӧскӧн тыттар (паркового типа). Бийиктеген сайын тӱндӱк тундрада ӧзӧтӧн кыскачак тайадый кайыҥ, арчын ла кырчын, јеҥестер, башка-башка тайалар. Оноҥ бийиктей таштардыҥ ортозыла алтын тазыл (тӧрт јалбракту ла соок родиола)таркайт<ref name="Кр книга растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref>. === Јери ле јолдоры === Јуртта 10 ором: Енчиновтыҥ К., Тебековтыҥ К., Сурбашевтиҥ, Тадыровтыҥ Э.,Чаптыновтыҥ И. И., Маскановтыҥ С. А., Акеевтиҥ, Савинниҥ К. Д., Чаганка, Диятовтыҥ В. Б. [[Кош-Агаш]] — [[Белтир]] деп регионал учурлу кӧӧлик јол. Јакалай јолдор. Белтирге јетире аймактн 11 км. {| class="wikitable" | COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Белтир јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире''' |- | Аймактыҥ тӧс јери [[Кош-Агаш]] || 43 км |- | Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 470 км |- | [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 560 км |- | Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4200 км |- | [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 877 км-деҥ ([[Ортолык|Ортолык јурт]]) || 28 км |} == Тӱӱкизи == Јурт 1922 јылда тӧзӧлгӧн. Совет ӧйдӧ бек ээлем, кӧп мал-ашту, јаан инфраструктуралу болгон. 2003 јылда јер силкинген, эпицентри Белтирдеҥ ыраак јок болгон учун бу јурт ӧскӧлӧрине кӧрӧ тыҥ бызылган. 99 тура чек јоголгон, 290 тура кезектей бызылган, 1400 кижи јадар јери јок арткан, 160 бала Кош-Агашка кӧчӱрилген. Јурттыҥ эл-јонын республиканыҥ башкарузы јаҥы јурт тудала, кӧчӱрген. Јаҥы Белтир јуртка кӧп саба јиит билелер кӧчӧ берерде, Белтирдиҥ бойыныҥ тургун јаан јашту улузы ӱрелген тураларын јазайла, артып калган. == Эл-јон == {{Эл-јонныҥ тоозы|Бельтир }} == Ук-калыктары == Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжыла 391 кижиниҥ 98 % телеҥиттер болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>. == Инфраструктуразы == * јурттыҥ клубы; * магазин; * стадион; * библиотека. == Экономиказы == Мал азыраары, крестьян-фермер ээлемдер, таҥынаҥ ээлемдер. Таҥынаҥ аргачылар. Чуйдыҥ сын тайгалары јаар јорык јӱрген улус (туристтер) бу јурттаҥ атанып барат. == Кереестер == === Тӱӱкилик === Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда корогондорго кереес<small></small> (1986—1987 јылдарда тургузылган, ул. Диятова В. Б., 17 А)<ref name="Памятники">{{Cite web |title=Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348 |url=https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109173456/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archivedate=1610213696 |deadlink=yes |accessdate=1610030591 }}</ref><ref name="Памятники список">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210509164006/http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archivedate=1620578406 |deadlink=yes |accessdate=1605264487 }}</ref>. === Археологиялык === * Бий сӧӧги. Курган. Белтир јурттаҥ 2 км јанында (1878)<ref name="Ойношев свод"/>; * [[Белтир]] јурттыҥ 0,35 км јанында , Чаган-Узунныҥ суузынаҥ 0,5 км тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинде мӧҥкӱсалгыштар (1807—1810). Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>. === Ар-бӱткендик === Талдураныҥ тӧҥи эмезе Арка-Ӱзӱк, јурттаҥ ӱч км јуугында геологиялык кереес. Сӱрекей јаан кӧчкӧлӧнгӧн јер, јылбырап тӱшкен ({{Lang-ru|Деляпсивный, горный сейсмооползень блокового типа}}) кӧчко 27-28.09.2003 јылда табылган. Шылтагы: 7,5 магнитудалу јерсилкиниш ({{Lang-ru|Алтайское землетрясение}})<ref>[https://web.archive.org/web/20090130042031/http://e-lib.gasu.ru/konf/zemletr04/ Сайт Горно-Алтайского государственного университета. Алтайское (Чуйское) землетрясение: прогнозы, характеристики, последствия.]</ref> кӧп солынталар берген. Јер кӧп эдип јарылып, кӧлдӧр кургап, јемирилип, јон јаткан јерлерде айыл-јурттар бызылып, инженерлик коммуникациялар сынган. Бу коромјылардыҥ кӧп сабазы Кош-Агаш аймакка келишкен. == Јуруктардыҥ кӧмзӧзи == <gallery perrow=5 widths="200px" heights="170px"> Чаган узун1.jpg | [[Чаган Узун (суу)|Чаган Узун]] сууныҥ бажы [[Чаган (суу)|Чаган]] ла [[Талдура (суу)|Талдура]] суулардыҥ бириккени Chuisk earthquake.jpg| Талдура сууныҥ коолында Чуйда јерсилкиништеҥ улам табылган сейсмогенный оползень Картаелангаш.jpg|Белтир на карте </gallery> == Јарлу улузы == * [[Сабин, Владимир Кучукович|Сабин В. К.]] (15.01.1941 јылдыҥ чаган айыныҥ 15-чи кӱнинде — 03.06.2020 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 3-чи кӱнинде) — Кавалер орденов «Знак Почета» орденниҥ кавалеры, «Јондордыҥ најылыгыныҥ», «Таҥ Чолмон», Туулу Алтайдыҥ кӱндӱлӱ гражданини<ref>Сабин В. К.[https://gornoaltaysk.bezformata.com/listnews/zhizni-vladimir-kuchukovich-sabin/84519379/]</ref>. == Ајарулар == {{Ајарулар}} == Тайантылар == * [https://web.archive.org/web/20210206033315/https://mokoshagach.ru/ Окылу сайт «Кош-Агаш аймак»] {{Тыш тайантылар}} {{Кош-Агаш аймактыҥ јон јаткан јерлери}} [[Категория:Кош-Агаш аймактыҥ јурттары]] [[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]] [[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]] 5sg155slr9lsw18t9gf78tx6vzrsquu 0 151 48712 40213 2026-03-30T23:48:15Z InternetArchiveBot 26 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 48712 wikitext text/x-wiki {{Администрациялык бӧлӱк |Цвет1 = {{Цвет|Россия}} |Цвет2 = |Русское название = Белтирдиҥ јурт јеезези |Оригинальное название = {{lang-ru| Бельтирское сельское поселение}}<br>[[File:Чаган узун2.jpg|280px| Кош-Агаш аймак, Белтир јурт ]] |Герб = |Флаг = |Страна = Россия |Статус = {{nobr|[[Россияныҥ јурт јеезези]]}} |Гимн = |Входит в = {{s|[[Алтай Республика]]да<br>[[Кош-Агаш аймак]]}} |Включает = 2 јурт |Столица = [[Јаҥы Белтир]] |КрупныйГород = |КрупныеГорода = |Дата = |Глава = |Название главы = [[Глава сельского поселения|Глава сельского поселения]] |Глава2 = |Название главы2 = |ВВП = |Год ВВП = |Место по ВВП = |ВВП на душу населения = |Место по ВВП на душу населения = |Язык = |Языки =орус, алтай |Население = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Бельтирское сельское поселение | тс }} |Год переписи = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Бельтирское сельское поселение | г }} |Процент от населения = {{ #expr: ( {{ Население | Бельтирское сельское поселение | ч }} * 100 / {{ Население | Кош-Агачский район | ч }} round 2 ) }} |Место по населению = |Плотность = |Место по плотности = |Национальный состав = казактар, телеҥиттер, <br>алтайлар, орустар ла о.ӧ. |Конфессиональный состав = христиан јаҥ, мусульмане-сунниты и другие |Площадь = | Процент от площади = |Место по площади = |Максимальная высота =1937<ref name="Высота н/у моря"/> |Средняя высота = |Минимальная высота =1744<ref name="Высота н/у моря"/> | lat_deg = 49.9300354 | lon_deg = 88.6041006 |цифровой идентификатор = |цифровой идентификатор 2 = |Карта = [[Файл:Location Kosh-Agachsky District Altai Republic.svg|240px|thumb|центр|right|Алтай Республикада, Кош-Агаш аймак]] |ЧасовойПояс = [[MSK+7]] |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Почтовые индексы = 649789 |Телефонный код = +7 38842 |Код автомобильных номеров = 04 |Сайт = https://mokoshagach.ru/ |Параметр1 = |Название параметра1 = |Примечания = }} '''Белтирдиҥ јурт јеезези''' ({{Lang-ru|Бельтирское сельское поселение}}) — [[Россия|Россия Федерацияныҥ]] [[Алтай Республика]]да [[Кош-Агаш аймак|Кош-Агаш аймагында]] јурт јеезе. Администрациялык тӧс јер — [[Јаҥы Белтир|Јаҥы Белтир јурт]]. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] 2005 јылда [[чаган айдыҥ 13 кӱни]]нде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Белтирдиҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган<ref>[http://docs.cntd.ru/document/802021155 Закон Республики Алтай от 13 января 2005 года № 10-РЗ «Об образовании муниципальных образований, наделении соответствующим статусом и установлении их границ»]</ref>. == Географиязы == Јурт јеезениҥ јери Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Эре-Чуйдыҥ чӧлинде, Актуруныҥ, Сайлугемниҥ, Ирбистӱниҥ сындарыныҥ ортозында јадат. Јаан суулардаҥ мында Чуйдыҥ суузы агат, кӧлдӧр куран, сыгын айларда јылый берет, састалган да јерлер кӧп. Бу јер калкалардыҥ гранына јуук. Чӧлдӧ агаштар каа-јаа ла јерде ӧзӧт, ӧлӧҥ кыска, тайа-јыралар, тегенектӱ тайалар, чӧлдиҥ чычырганазы тӱжӱм берет ({{lang-ru|облепиха}}), кӧп саба бу сооко чыдажар агаш — ол тыт. Чуйдыҥ чӧлинде сӱреен кӧп кӧлдӧр, бого кеткин куштар кыска јайда учуп келип, уйа базат. Суугуштар, таркаттар, турналар ла о.ӧ. Ырак тайгаларында «Кызыл бичикке» кирген ас тоолу аҥдар бар: ирбис, јуҥма, јердиҥ текези. Бичикке кирбеген аҥ-кужы<ref>Торбоков Т.Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая.-Горно-Алтайск: АУ РА ″Литературно-издательский Дом Алтын-Туу″, 2020</ref> — эликтер, марал аҥ, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, тарбаган, тооргы, ӧркӧ, агас…кезиги бийик кырларда, тайга-ташта, кезиги чӧлдӧ. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1744—1937 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/region/764/3/kosh-agachskiy-rayon.html Кош-Агачский район]</ref>. == Јурт јеезеге кирет == {| class="wikitable" |- ! № !! Јон јаткан јер !! Јон јаткан јердиҥ бӱдӱми !! Эл-јонныҥ тоозы |- | 1 || [[Јаҥы Белтир ]] || јурт, администрациялык тӧс јер || {{ Население | Новый Бельтир | тс }} кижи |- | 2 || [[Белтир]] || јурт || {{ Население | Бельтир | тс }} кижи |} == Эл-јон == {{ Эл-јонныҥ тоозы |Бельтирское сельское поселение| Столбцов=15 }} {{ Эл-јонныҥ тоозы | Бельтирское сельское поселение| график}} Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1211 кижи болгон, олордыҥ [[телеҥиттер]], [[казактар]], [[алтайлар]] ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>. Окылу тил: орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/ Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>. == Инфраструктуразы == <div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;"> * Јурт јеезениҥ админстрациязы; * Орто ӱредӱлӱ школ — 1 ; * Балдардыҥ туразы — 1; * Эмчилик — 2; * Библиотека — 2; * Стадион — 2; * Магазин — 4. </div> == Јуруктардыҥ кӧмзӧзи == <gallery perrow=5 widths="200px" heights="170px"> Файл:Чаган узун1.jpg | Чаган Узун сууныҥ бажы Чаган ла Талдура суулардыҥ бириккени Файл:Chuisk earthquake.jpg| Талдура сууныҥ коолында Чуйда јерсилкиништеҥ улам табылган сейсмогенный оползень </gallery> == Ајарулар == {{Ајарулар}} == Тайантылар == * [https://web.archive.org/web/20210206033315/https://mokoshagach.ru/ Окылу сайт «Кош-Агаш аймак»] {{Тыш тайантылар}} {{Кош-Агаш аймактыҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧри}} {{Кош-Агаш аймактыҥ јон јаткан јерлери}} [[Категория:Кош-Агаш аймактыҥ муниципал тӧзӧлмӧзи]] [[Категория:Алтай Республиканыҥ јурт јеезези]] l8rllyflxcqmwl5nzlkvar0ahifh79u 0 229 48713 48406 2026-03-31T03:42:16Z InternetArchiveBot 26 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 48713 wikitext text/x-wiki {{ЈЈЈ+Россия |статус = Јурт |русское название = Кош-Агаш |оригинальное название = {{lang-ru|}}Кош-Агач |герб = |флаг = | изображение = | описание изображения = |lat_deg = 49 |lat_min = 59 |lat_sec = 33 |lon_deg = 88 |lon_min = 39 |lon_sec = 49 |CoordAddon = type:city_region:RU |CoordScale = 20000 |размер карты региона = |размер карты района = |регион = Алтай Республика |регион в таблице = Алтай Республика |район = Кош-Агаш аймак |район в таблице = Кош-Агаш аймак{{!}}Кош-Агаш |вид поселения = Јурт јеезе | поселение = Кош-Агаштыҥ јурт јеезези | поселение в таблице = Кош-Агаштыҥ јурт јеезези {{!}}Кош-Агаштыҥ |внутреннее деление = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |высота центра НП = 1747<ref name="Высота н/у моря"/> |климат = кезем-континентал | население = {{Эл-јонныҥ тоозы|Кош-Агач |тс}} | год переписи = {{Эл-јонныҥ тоозы|Кош-Агач |г}} |плотность = |агломерация = |национальный состав = [[алтайлар]], <br>[[казактар]], [[орустар]] ла о.ӧ. |конфессиональный состав = [[православные]], [[мусульмане]], [[шаманисты]] |этнохороним = |почтовый индекс = 649786 |почтовые индексы = |телефонный код = 38845 |цифровой идентификатор = |цифровой идентификатор 2 = |цифровой идентификатор 3 = |категория в Commons = |сайт = }} '''Кош-Агаш''', '''Кӧжӧӧ-Агаш'''<ref name="Топонимика Республики Алтай. Книга 10. Кош-Агачский район. Редколлегия: канд. ист. наук Н. В. Екеев... Стр. 41.">[https://niialt.ru/attachments/article/704/1_20230501-tra-kn-10-kosh-agach-rajon.pdf Топонимика Республики Алтай. Книга 10. Кош-Агачский район. Редколлегия: канд. ист. наук Н. В. Екеев... Стр. 41.]</ref> ({{Lang-ru|Кош-Агач}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Кош-Агаш аймак|Кош-Агаш аймагында]] [[Кош-Агаштыҥ јурт јеезези]]не кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот. == Этимологиязы == Алтай сӧстӧрдӧҥ "кӧжӧӧ" ла "агаш" - {{Lang-ru|занавес из деревьев}}<ref name="Топонимика Республики Алтай. Книга 10. Кош-Агачский район. Редколлегия: канд. ист. наук Н. В. Екеев... Стр. 41."/>. Ӧскӧ вариант бар: Кош-Агаш - коштогон агаш, коштой агаш, {{Lang-ru|пара деревьев}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы = |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>. == Физико-географиялык темдектери == === Географиязы === Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде, Эре-Чуйдыҥ чӧлинде турат. Сайлугемниҥ, Ак-Туруныҥ, Кӧкӧрӱниҥ, Ирбистӱниҥ ыйык сындарына курчаткан турат. [[Чуй (Кадынныҥ кош суузы)|Чуйдыҥ суузына]] кӧп суулар кирет. [[Чуйдыҥ чӧли|Чуйдыҥ]] элбек чӧлинде кӧп тоолу кӧлдор бар. Састалган да јерлер кӧп, јердиҥ кыртыжы кышкыда тыҥыда тоҥот. Бийик сын-тайгаларда тоштоҥ кайылып бӱткен кӧлдор база кӧп. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ ӧрӧлӧгӧн сайын тайга ташта тепсеҥдер, таскылдар (плато) кӧптӧйт. Тайгаларда јолдор до кату. [[Чуйдыҥ чӧли]]н тӱндӱктеҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш јаар федерал учурлу трак Калка јерине јетире барып јат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1747 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/4363/kosh-agach.html Кош-Агач]</ref>. === Климады === Климады кезем-континентал. Кышкыда тыҥ сооктор болот. Бир коноктыҥ туркунына ай-кӱн кенейте солунып турар, кейдиҥ температуразы, кумакту салкын куйун, ӧткӱре изӱ болук кызыдар, чӱрче ле соой берер. Калка јанынаҥ куру чӧлдӧрдӧҥ келген какшак салкындар кейди ле јердиҥ кыртыжын откӱре кургак эдет. Алтайда эҥ ле соок, јут-чыгы ас јер ол [[Кош-Агаш аймак]]. Ортојылдык температура −6,7 °С, тыҥыда соогы −62 °С, эҥ ле изӱ +31 °С, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 150 мм, салкынныҥ орто кеми 1,8 м/с, бир јылда салкындак кӱндердеҥ (15 м/с тӱрген) 10,8 кӱн. Кыш 7 айдыҥ туркунына болот. Јердиҥ кыртыжыныҥ алдында мӧҥкӱлик тош јадат. === Аҥ-куштары === Тайга сындары аҥдык, Сайлугемниҥ , Актуруныҥ тайгалары. [[Алтай деп корулу јер|Алтайдыҥ корулу јери]] ирбис, кочкор, аргали, архар, тооргы, тӱндӱктиҥ аҥы ла о.ӧ. Бу аҥдар ончозы [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] «Кызыл бичигине»<ref name="Кр книга животные РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref>. кирген. Айу, марал, бӧрӱ, элик, тӱлкӱ, јеекен, борсык, јоонмойын, суузар, албаа, сарас, кӧрӱк текши таркаган Ӧзӧк ичинде [[Чуйдыҥ чӧли]]нде оок аҥдардаҥ тарбаган, ӧркӧ, чычкан, сыгырган бар. Кӧп тоолу кӧлдоргӧ кеткин куштар уйа базат: турна, кас, ӧртӧк, суугуш, куу о.ӧ. јӱзӱн-јӱӱр тоозы ас куштар база «Кызыл бичикте» . Куштардаҥ «Кызыл бичикте»: тас, боро ылаачын, шоҥкор, јоло, турна. Чӧлдӧ јӱрер тегин куштардаҥ каргаа, саҥыскан, кускун, кӱӱле, талеҥко, јелечи, јалбагай, кӧктӧш, кызылтӧш лӧ о.ӧ.<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>. === Ӧзӱмдери === Аймакта ӧзӱмдер беш кӱрее (пояс)сайын ӧзӧт. Талайдыҥ кеминеҥ бийиктеген сайын чӧлдиҥ ӧлӧҥдӧри, агашту пояс, корумдар алды (подгольцовый), гольцовый, нивальный. Чӧлдӧ кулузын, лишайник, тайалар, кезик ле јерде кыскачак тал, кыйгак ӧлӧҥ лӧ тегенектӱ тайалар, јыду марга, кӧлдӧр јакалай тростник, каргана, чычрана, василиск, володушка<ref name="Торбоков флора">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.</ref>. Койу агашту аркалар јокко јуук, кезик ле јерде тыт агаш аламык (парковый тип) ӧзӧт. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 2000-3200 метр киреде тундраныҥ ӧзӱмдери: тайалар, јыралар, тӱндӱк кыскачак кайыҥ, бийиктеген сайын ӧзӱмдердиҥ эндемиктери (база кайда да ӧспӧй турган ӧзӱмдер)кӧптӧйт. Таш ортозында Кызыл бичикке кирген алтын тазыл (тӧртјалбракту ла соок родиолы) јайа ӧзӧт<ref name="Кр книга растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref>. === Јери ле јолдоры === [[Файл:Петропавловская Церковь в Кош-Агаче (1911).jpg|250px|мини|справа|Петропавловская Церковь в Кош-Агаче (1911)]] Јуртта 141 ором: 141, јаан јурттардыҥ бирӱзи. Јурт Р256 темдектӱ [[Чуйдыҥ трагы]] деп федерал учурлу кӧӧлик јолдыҥ 889,7-чи километринде турат. {| class="wikitable" | COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Кош-Агаш јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире''' |- | Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 460 км |- | [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 540 км |- | Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4300 км |- | [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 889,7 км-деҥ || 0 км |} == Тӱӱкизи == Јурт 1801 јылда тӧзӧлгӧн. Чуйдыҥ экинчи волостиниҥ јайзаҥы Семен Јулуковто 1897 јылдарда 800 јуук соок тумчукту мал, 1200 јылкы мал, марал аҥныҥ јаан ӱӱри бар болгон. Орус којойымдарга јӱк ле торбокторды 400—500 тын тоозыла садып турган болгон. Калка-монголдыҥ гран-кыйузына јерлери јуук болуп, озодоҥ бери саду кӧнӱ барып јат. Монгол товарларды таҥынаҥ аргачылар Кош-Агашка экелип, базарларда, магазиндерде садат. == Эл-јон == {{Эл-јонныҥ тоозы|Кош-Агач | Столбцов=17}} [[Файл:Алтай. - Караван вьючных верблюдов в урочище Кош-Агач.jpg|280px|мини|справа|Алтай. Караван вьючных верблюдов в урочище Кош-Агач]] {{ Эл-јонныҥ тоозы | Кош-Агач | график}} == Ук-калыктары == Јуртта [[телеҥиттер]], [[алтайлар]], [[казактар]], [[орустар]] ла оноҥ до ӧскӧ калыктар јуртайт. == Инфраструктуразы == <div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;"> * Кош-Агаш аймактыҥ ла јурт јеезениҥ администрациялары; * орто ӱредӱлӱ школ; * баштамы школ; * аймактыҥ библиотеказы; * культура байзыҥы; * музей; * мечет; * стадион; * аймактыҥ эмчилиги; * почта; * ашкана; * кӧӧликтер јепсеер јер; * саду ӧткӱрер јер; * конор тур;а * АЗС. </div> == Экономиказы == Мал азыраары. Крестьян-фермер ээлемдер. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Таҥынаҥ аргачылар. == Кереестер == === Тӱӱкилик === * В. И. Ленинниҥ бюсти (Советский ором, 65 А)<ref name="Памятники">{{Cite web |title=Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348 |url=https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109173456/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archivedate=1610213696 |deadlink=yes |accessdate=1610030738 }}</ref><ref name="Памятники список">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210509164006/http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archivedate=1620578406 |deadlink=yes |accessdate=1605262783 }}</ref>; * Чекист-пограничниктердиҥ карындаштык мӧҥкӱзи (Јараттай ором, 17 А)<ref name="Памятники"/><ref name="Памятники список"/>; * Мемориал «Кем де ундылбаган, не де ундылбаган» (1975 ј., Кыйулу ором, 3В)<ref name="Памятники"/><ref name="Памятники список"/>; * Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачыларына обелиск (2342)<ref name="Памятники"/><ref name="Памятники список"/>. === Археологиялык === === Ар-бӱткендик === * Кош-Агаштыҥ јурт јеезезиниҥ јерлеринде тӱӱкилик табынтыларлу обьекттер кӧп; * Тагыл — мӱргӱӱл ӧткӱрер јер. Кош-Агаш ла [[Ортолык]] јурттардыҥ ортозында (2207)<ref name="Ойношев свод"/>; * Ак-Кобы ӧзӧктӧ Кош-Агаштаҥ 35 км тӱштӱк-кӱнчыгыш јаар [[Бар-Бургазы (суу)|Бар-Бургазы сууныҥ]] сол јарадында јебрен руникалык бичиктер (1805)<ref name="Ойношев свод"/>; * Кош-Агаштыҥ герой пограничниктериниҥ карындаштык мӧҥкӱзи, гражданский јууда корогондордыҥ карындаштык-мӧҥкӱзи (1913,1914)<ref name="Ойношев свод"/>; * Эре-Чуйдыҥ чӧлинде Јаҥыс-Тӧбӧ кырдыҥ бажында Кош-Агаштаҥ 10-12 км тӱштӱктей јерде јебрен тӱрк бичиктер (2045)<ref name="Ойношев свод"/>; * Кош-Агаштаҥ тӱштӱк-кӱнбадыштай 100 км кире јерде Јуҥмалуныҥ аржаны (2073)<ref name="Ойношев свод"/>; * Јуҥмалуныҥ аржаны јаар барјаткан јолдо байлу јер (2203)<ref name="Ойношев свод"/>; * Смоленская застава јаар Кош-Агаштаҥ барјатса байлу јер (2202)<ref name="Ойношев свод"/>; * Ӱӱле. Байлу јер. Кош-Агаш ла Јуҥмалуныҥ ортозында боочыда (2204)<ref name="Ойношев свод"/>. * Сартакпайдыҥ тажы. Байлу јер. Кош-Агаш ла [[Кӧкӧрӱ|Кӧкӧрӱниҥ]] ортозында, Кызыл-Шыҥ ла Јӱстыт суулардыҥ бириккенинде (2200)<ref name="Ойношев свод"/>; * Абайым Боом. Каан кызыныҥ мӧҥкӱзи. Јӱстыт ла Кызыл-Шыҥ суулардыҥ белтиринде (2201)<ref name="Ойношев свод"/>; Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>. == Јуруктардыҥ кӧмзӧзи == <gallery class="center" perrow=6 widths="180px" heights="150px"> File:Кош-Агач - panoramio.jpg|Кош-Агаш File:Кош-Агач - panoramio (2).jpg|Кош-Агаш File:Вид на Чую и Чуйский тракт со скал у Ак-Бома.jpg| Ак-Боомныҥ кайазынаҥ [[Чуй (Кадынныҥ кош суузы)|Чуйдыҥ суузын]] кӧрзӧ File:Утро ясное.jpg| Эртендире айаста File:Larch in the valley of the river yustid 01.jpg| Кам тыт File:Petroglyphs on the Jalgiztobe hill, Kosh Agach district, Altai Republic, Russia.jpg|Кош-Агаш.Ташта јурамалдар. Јаҥыстӧбӧ деп тӧҥдӧ File:Кош-Агач.JPG| Кӱнниҥ кӱчиле иштеер электростанция File:Обо в Горном Алтае.jpg|Обо таш. Алтайда. </gallery> == Јарлу улузы == * [[Тозыяков, Александр Александрович|Тозыяков А. А.]](23.02.1937—14.11.1995) — ӱредӱчи, кӱӱчӱмдеечи, музыкант, Горно-Алтайский педагогический училище ле Барнаулда кӱӱлик училищени божоткон. 1975 јылдаҥ ала кӱӱлик школдо иштеген, кӧп кожоҥдордыҥ авторы, Культурада Россия Федерацияныҥ нерелӱ ишчизи<ref>Тозыяков А. А.[https://visit-altairepublic.ru/o-respublike-altay/den-v-istori/fevral/rodilsya-aleksandr-aleksandrovich-tozyyakov-izvestnyy-deyatel-kultury-gornogo-altaya-kompozitor-muzy/]</ref>. == Ајарулар == {{Ајарулар}} == Тайантылар == * [https://web.archive.org/web/20210206033315/https://mokoshagach.ru/ Окылу сайт «Кош-Агаш аймак»] {{Тыш тайантылар}} {{Кош-Агаш аймактыҥ јон јаткан јерлери}} [[Категория:Кош-Агаш аймактыҥ јурттары]] [[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]] [[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]] hsmj3z6urqzzmgkrosdlc400t0n296m 0 230 48714 47918 2026-03-31T03:48:26Z InternetArchiveBot 26 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 48714 wikitext text/x-wiki {|align="right" class="wikitable" | COLSPAN="2" ALIGN="center" | Россияныҥ јурт јеезези |- | COLSPAN="2" ALIGN="center" | '''Кош-Агаш аймак'''<br> [[Файл:Camels in Kosh-Agachsky District.jpg|300px|Кош-Агаш аймак.]] |- | COLSPAN="2" ALIGN="center" | [[Файл:Flag of Kosh-Agachsky District.png|130px|Маанызы]] [[Файл:Coat of Arms of Kosh-Agachsky District (2020).png|100px|Кебедели ]] |- | COLSPAN="2" ALIGN="center" | 49°59′47″ с. ш. 88°40′30″ в. д. |- | Эл-тергее: || [[Россия]] |- | Федерацияныҥ тергеези: || [[Алтай Республика]] |- | Муниципал тӧзӧлмӧзи: || [[Кош-Агаш аймак]] |- | Кирет: || 12 јурт јеезе |- | Тӧс јурт: || [[Кош-Агаш]] |- | COLSPAN="2" ALIGN="center" | '''Тӱӱкизи ле географиязы''' |- | Дата образования: || 1922 г. |- | Площадь: || 19845,00 км² <br>(1-е место) |- | Высота:<br> максимальная <br>минимальная|| <br>4506 м <br>570 м |- | Ойдиҥ поязы: || UTC+7:00 (MSK+4) |- | COLSPAN="2" ALIGN="center" | '''Эл-јон''' |- | Эл-јонныҥ тоозы: || 19188 кижи (2018) <br>(8,71 %, 2-е место) |- | Плотность: ||0,97 чел/км² |- | Ук-калыктар: ||54,4% казактар, <br>41,3% алтайлар, <br>3,3% орустар |- | Кудай јаҥы: || кам јаҥ, ак јаҥ, <br>христиан јаҥ |- | Окылу тил: || орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/ Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 "О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай" (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref> |- | COLSPAN="2" ALIGN="center" | '''Тоолорлу идентификаторлор''' |- | Телефонныҥ коды: || +7 38842 |- | Почтаныҥ индекси: || 6497ХХ |- | ОКАТО-ныҥ коды: || 84210 |- | ОКТМО-ныҥ коды: || |- | COLSPAN="2" ALIGN="center" | <div style="position: relative; width: 300px;"><br>[[Файл:Location Kosh-Agachsky District Altai Republic.svg|300px|Оҥдой аймак]] |- |COLSPAN="2" ALIGN="center" | [[Файл:Commons-logo.svg|20px]] [[:commons:Category:Kosh-Agachsky_District|Медиафайлдар Викискладта]] |} '''Кош-Агаш аймак''', '''Кӧжӧӧ-Агаш аймак''' ({{Lang-ru|Кош-Агачский район}}) [[Россия |Россияда]] [[Алтай Республика]]ныҥ муниципал тӧзӧлмӧзи. Администрациялык тӧс јери – [[Кош-Агаш]] јурт. == Физико-географиялык темдектери == === Географиязы === Кош-Агаш аймак [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тӱштӱк јанында јадат, республик ичинде эҥ ле јаан јерлӱ аймак (19845 кв.км)<ref name="Алтай Республика, география">[https://altai-republic.ru/about-the-region/geographical-position/Республика Алтай,географиязы]</ref>. Эл јонныҥ тоозыла ӱчинчи јерде турат.<ref name="Кош-Агаш аймак, географмязы">[https://mokoshagach.ru/o-rayone/obshchaya-informatsiya/ Окылу сайт, «Кош-Агаш аймак»] </ref>. Ол республиканыҥ [[Оҥдой]], [[Улаган]], [[Кӧксу-Оозы]] аймактарыла гран кыйулажат. Тыва, Казахстан тергеелерле, Калка ла Кыдат тергееле 24 км гран-кыйулу<ref name="АР,гран-кыйулар">[https://altai-republic.ru/about-the-region/geographical-position/Алтай Республика,границалар]</ref>. Аймактыҥ јерлерин Јакалай тӱндӱк ле Ыраак кӱнчыгыштыҥ јерлерине 1992 јылда, климады сӱрекей кату болгонынаҥ улам, тӱҥейлеген. Тӱндӱк јанынаҥ аймакты кечире Калка јерине [[Чуйдыҥ трагы]] чӧйилет<ref name="Кош-Агаш аймак, географмязы"/>. === Рельеф === Кош-Агаш аймактыҥ јериниҥ бӱдӱми, ӧскӧ аймактарга кӧрӧ, чек ле башка, гран-кыйунаҥ ары коштой Калка јерлериниҥ бӱдӱми (рельеф) ошкош.<ref name="Кош-Агаш рельеф">[https://mokoshagach.ru/o-rayone/obshchaya-informatsiya/ Окылу сайт, «Кош-Агаш аймак», рельеф]</ref> Аймактыҥ јери талайдыҥ кемјӱзинеҥ 2000 метрге бийик, кӧп сабада тӱс куру чӧл јер, је айландыра айдары јок јараш, јайы-кыжы мӧҥкӱ тожы кайылбас тайга-сындарга курчаткан турат. Куру чӧлдӧр, тундровый ла Јазатыр келтейинде агашту ландшафттар бар. ӧскӧн агаштары тыт ла чиби (тӱндӱктей), тӱштӱктей тыттар аламык болуп ӧзӧт ({{lang-ru|паркового типа}}). Эҥ ле солун, экзотикалык јерлер [[Чуйдыҥ чӧли|Чуйдыҥ чӧлинде]] ле Ӱкекте <ref name="Кош-Агаш рельеф"/> === Гидрологиязы === Кош-Агаш аймактыҥ суулары<ref>[https://domorost.ru/maps/country/rossiya/region/respublika-altaj/district/kosh-agachskij-rajon/type/river Реки Кош-Агачского района]</ref>. <div style="-moz-column-count: 5; -webkit-column-count: 5; -o-column-count: 5; -ms-column-count: 5; column-count: 5;"> # [[Акалака (суу)|Акалака]] # [[Аккӧл (суу)|Аккӧл]] # [[Акбулак (суу)|Акбулак]] # [[Аккӧл (Акалаканыҥ кош суузы)|Аккӧл]] # Аккӧл # [[Актуру (суу)|Актуру]] # Аракан # [[Агайры (суу)|Агайры]] # [[Аргамјы (Кара-Чадтыҥ кош суузы)|Аргамјы]] (Аргамжи) # [[Аргамјы (Калгутыныҥ ӱстӱги кош суузы)|Аргамјы]] (Аргамжи) # [[Аркыт (суу)|Аркыт]] 108 км # Аркыт (Ак-Алака) # [[Аржан (суу)|Аржан]] # Атбажы # [[Ачык (суу)|Ачык]] # [[Айу-Туу (суу)|Айу-Туу]] # [[Байжигит (суу)|Байжигит]] # [[Бар-Бургазы (суу)|Бар-Бургазы]] # Бара # Баян-Чаган # [[Бетсу-Канас (суу)|Бетсуканас]] # Бол. Сар-Гобо # Бол. Шиберти # Бугузун # Буйлукем # [[Јеерентай (суу)|Јерентай]] # [[Јоло (Аркыттыҥ кош суузы)|Јоло]] # Јетикӧл (Танклу-Карасу) # Ыштукӧл # Јаҥыскӧл # [[Јазатыр (суу)|Јасатыр]] # [[Јуҥмалу (суу)|Јуҥмалу]] # Звончиха # Зунгунгуй # Игнатиха # Элдӱгем # [[Ирбисту (суу)|Ирбистӱ]] # Јолудоайры # [[Каланегир (суу)|Каланегир]] # [[Калгуты (суу)|Калгуты]] # [[Калјанкӧл (суу)|Калјан]] # Камрӱ # [[Кара-Алака (суу)|Кара-Алаха]] # [[Кара-Булак (суу)|Кара-Булак]] # Кара-Булак # Караайры # Карабулак (Кара-Булак) # [[Карагем (суу)|Карагем]] # Каракол # [[Катал (суу)|Катал]] # Кашабажы # Кӧмӱргӧл-Ойык # Козубай # [[Кайыр (суу)|Кайыр]] # [[Кӧкӧрӱ (суу)|Кӧкӧрӱ]] # [[Кӧксу (Аркыттыҥ кош суузы)|Кӧксу]] 60 км # [[Корумду (суу)|Корумду]] # [[Кошбулак (суу)|Кошбулак]] # Кујурлу-Булак # [[Куукарагай (суу)|Куукарагай]] # [[Кулагаш (суу)|Кулагаш]] # [[Курай (суу)|Курай]] # [[Куранду (суу)|Куранду]] # [[Кӱркӱрек (суу)|Кӱркӱрек]] # Кӱскӱнур # [[Кызылшыҥ (Чуйдыҥ кош суузы)|Кызылшыҥ]] (Кара-Айры) # [[Кызылшыҥ (Чаганузунныҥ кош суузы)|Кызылшыҥ]] # Маашей # [[Мажой (суу)|Мажой]] # Кичӱ Кӧкӧрӱ # Мӧштӱјарык # Мокуртай-Булак # Нарын-кӧл # Ӧлӧсу # Ӧрӧчаган # Мӧштӱайры # Оҥ Богуты # Оҥ Карагем # Садакпай # Сайлугем # Сайлугем # Сата-Кулар # Судобай # Сулуайры # Талдура # Тамба Суу # Тангыт (Ак-Карасу) # Тара # Ташанты # Тегенектӱбулак # Тыттугем # Тӱн # Тӱте # Узунтыттугем # Укок # Уландрык # Чаган # Чаган-Бургазы # Чаган-Узун (Шаганузун, Шагану, Талдура) # Чаган # Чибит # Чыкту # Чиндагатуй # [[Чуй (Кадынныҥ кош суузы)|Чуй]] 148 км # [[Шабла (Аркыттыҥ кош суузы)|Шабла]] # Тӱҥӱр # [[Јӱс-Тыт (суу)|Јӱстыт]] # Ярлыамры </div> === Климады === Аймактыҥ климады кезем-континентал [[Алтай Республика]] ичинде Кош-Агаш аймакта эҥ ле соок, кургак-какшак климат. Кату, узун кыш ла серӱӱн јай. Аймакта тӱн-тӱштиҥ ичине температура канча катап кезем солунар аргалу. Кышкыда соок - 60°С, јайгыда дезе температура +30 °С једет. [[Јаан изӱ ай|Јаан изӱ айдыҥ]] орто јылузы +12 °С. 7 айдаҥ артык ӧйгӧ узун соок ло кар јок кыш. Тыҥ соокторго јер сӱреен тереҥ тоҥып, оноҥ улам јердиҥ алды кайылбас мӧҥкӱлик тош болуп, ''ледяные линзы'' деп айалга болот. Кош-Агаш аймак улустыҥ јадын-јурӱмине сӱрекей кату айалгаларлу деп чотолгон, јонныҥ су-кадыгына бу айалгалар каршулу. Кезем-континентал климатты ајаруга алып, Кош-Агаш аймактыҥ јурттары [[1992]] јылдаҥ ала. Јылга јетире Јакалай тӱндӱктиҥ ле Ырак кӱнчыгыштыҥ јерине тӱҥейлеген. Климатка талайдыҥ кемјӱзинеҥ бийиги, тайга-сындардыҥ кеми, рельефтиҥ бӱдӱми салтарын јетирет<ref>[https://mokoshagach.ru/dejatelnost/141/ Генеральный план МО Бельтирского сельского поселения МО Кош-Агачского района Республики Алтай]</ref>. === Аҥ-куштары === Кош-Агаш аймакта кайкамчылу ла ӧскӧ јерлерде јӱрбейтен (экзотикалык) аҥдар бар.<ref name="Кош-Агаш, аҥ-куштар">[https://mokoshagach.ru/o-rayone/obshchaya-informatsiya/ Окылу сайт, «Кош-Агаш аймак», аҥ-куштар]</ref> [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] Кызыл бичигине кирген 114 бӱдӱм аҥдардыҥ 30 бӱдӱми Кош-Агаш аймактыҥ јерлеринде бар. Олордыҥ 11 бӱдӱм аҥы јаҥыс ла мында јӱрет, ол тоодо 6 бӱдӱм аҥ тоозы кезем астап, јоголорго једе берген<ref name="Кош-Агаш, аҥ-куштар"/>. === Ӧзӱмдери === Кырлардыҥ тӱндӱк јанында кӧп сабада тыт ла мӧш агаштар, тыт ла чиби, тӱштӱк келтейинде тыт агаш аламыктай ӧзӧт. Бу аймакта каа-јаада ла туштайтан ӧзӱмдер ле тындулар кӧп<ref name="Кош-Агаш, ӧзӱмдер">[https://mokoshagach.ru/o-rayone/obshchaya-informatsiya/ Окылу сайт, «Кош-Агаш аймак», ӧзӱмдери]</ref>. Олордыҥ ортозында 20 бӱдӱмнеҥ кӧп ӧзӱмдер «Кызыл бичикке» кирген. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1000-1500 метрге бийик тайгаларда тундрада ӧзӧр јабызак-кыскачак кайыҥдар јыраа чылап јерге јаба јайылып ӧзӧт ({{lang-ru|карликовая береза}}), бийикте ӧзӧр таҥдалай чечек, каргана база ла јабызак онойдо ок башка-башка бӱдӱм јеҥес, артыш ла о.ӧ.<ref name="Кош-Агаш, ӧзӱмдер"/> === Јери ле јолдоры === Кош-Агаш аймак [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинде јадат, текши јериниҥ кеми 19845 км², оныҥ учун бу аймак республик ичинде эҥ јаан јерлӱ аймак болуп чотолот. Эл-јонныҥ ныктаазы: 0,97 чел/км². [[Чуйдыҥ трагы]] аймак ичинде ӱсти асфальла јазалган бир ле јол болуп јат, арткан јолдор ондый јазал јок. Республиканыҥ тӧс калазы [[Улалу|Улалуга]] јетире [[Чуйдыҥ трагы|Чуйдыҥ трагыла]] 465 км. [[Јаш-Тура|Јаш-Турада]] темирјолдоҥ эҥ ле ырак јерде турган аймак болуп јат. [[Курайдыҥ чӧли|Курайдыҥ чӧлинеҥ]] ала [[Тожоҥты|Тожоҥтыда]] гран-кыйуга јетире [[Чуйдыҥ трагы|Чуйдыҥ]] федерал кӧӧлик јолы Калка-Монголго<ref name="АР,гран-кыйулар"/> једет. Јурттардыҥ ортозында тегин јол. == Экологиязы == [[Кош-Агаш]] аймакта ар-бӱткенниҥ экологиялык айалгазы сӱрекей ле јакшы эмес. Тайга-ташта јӱрген тоозы астаган аҥ-куштардыҥ јоголорго јеткени чочыдылу болот. Ол тоого кирген аҥдар: ирбис, тооргы, јуҥма. Куштардаҥ: боро ылаачын, шоҥкор, мечиртке, карчага - ачык јерде аҥдаар барынтычы куштар. == Тӱӱкизи == Ойрот автоном область [[1922]] јылда тӧзӧлгӧн. Ондо озо ло баштап 20 волость болгон. Кийнинде волостьтордыҥ тоозын астадала, олорды аймактар эткен. Ол тоодо Кош-Агаш аймак [[1924]] јылда Ойрот автоном областьтыҥ исполкомыныҥ јӧбиле (16.09.[[1924]], № 47/142) тӧзӧлгӧн. [[1962]]—[[1963]] јылдарда аймактардыҥ тоозын 6-га јетире астадала, олорды райондор деп солыган<ref name="Кош-Агаш аймак, тӱӱки">[https://mokoshagach.ru/o-rayone/istoriya/Окылу сайт,«Кош-Агаш аймак,тӱӱкизи»]</ref>. Кош-Агаш аймак [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] тӱштӱк јанында. [[1998]] јылда ЮНЕСКО-ныҥ телекейлик ар-бӱткенниҥ фондына кожулган. [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] башкарузыныҥ Јӧби аайынча Ӱкекте ӧзӧк амырын корыыр јер ({{lang-ru|Зона покоя}}) деп статус алган<ref name="Кош-Агаш аймак, тӱӱки"/>. == Эл-јон == Кош-Агаш аймак эл-јоныныҥ тоозыла [[Алтай Республика|Алтай Республикада]] экинчи јерде турат. Текши тоозы 19 188 кижи, Республика Алтайдыҥ јоныныҥ 8,71%. Кош-Агаш аймакта [[Телеҥиттер|телеҥиттер]] [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] «ас тоолу калыгы» деп статус алган. Эмди олор Чуй ичинде алтайларла, казактарла, орустарла кожо јуртайт. Башка тилдӱ, укту, кудай јаҥду (христиан, ак јаҥду, ислам ла быркан јаҥду) улус бу аймакта јеезеленген. Эре-Чуйдыҥ эл-јоны озодоҥ бери јаҥдаган чӱм-јаҥын, кеп-кийимин, тилин ычкынбаган. Эптӱ-јӧптӱ, нак јадып, Чуйдыҥ јоны бой-бойынаҥ керектӱ ле тузалу јазалдарды алдынаҥ бери кӧрӱжип эдедилер, темдектезе: кийис, тӱк эдимдер, курсак-тамак, кеп-кийим ле о.ӧ. Сӱрекей байлык фольклор ло тӱӱкилик соојындар чеберлелген,текши јондык байрамдар (Чагаа байрам ла Наурыз) ла биледе ӧткӱрер той-јыргалдар (кичинек балала колбулу, јииттер бириккениле о.ӧ.), маргаандар ла ойындар. Јебреннеҥ бери эл-јон мал азырап, јайлаар, кыштаар јерлӱ, элбек чӧлдӧ малын одорлодып јуртайт. Малдаҥ келген једим: эт, тере, тӱк, ноокы. Эл-јон таҥынаҥ ээлемдерлӱ, крестьян-фермер ээлемдерде эки-јаҥыс малын азырайт. {{ Эл-јонныҥ тоозы | Кош-Агачский район | Столбцов=15}} {{ Эл-јонныҥ тоозы | Кош-Агачский район | график}} Арасейдиҥ экономӧзӱм министерствозыныҥ чотогоныла<ref>[https://www.spsss.ru/assets/files/2018/v-nts_strategiya-prostranstvennogo-razvitiya.pdf Стратегия пространственного развития Российской Федерации на период до 2025 года (проект)]</ref>, эл-јонныҥ тоозы: 2024 — 19,45 муҥ кижи, 2035 — 19,77 муҥ кижи болор. ==Ук-калыктары== Кош-Агаштыҥ эл-јоны [[Телеҥиттер|телеҥиттер]], [[Алтайлар|алтайлар]] ла казактар. 20 чактыҥ бажында бери Кӱнчыгыш Казахстаннаҥ 7 ӧрӧкӧ казактар кӧчӱп келген. Аймактыҥ тургун улузы [[Телеҥиттер|телеҥиттер]]. Эмди мында алтай, казак, орус улус база јуртайт. [[2010]] јылдыҥ тооалыжыла мында 54,4% – казактар, 41,3% – алтайлар, 3,3% – орустар<ref>{{Cite web |title=Всероссийская перепись населения 2010. Итоги. 4 том Национальный состав и владение языками, гражданство ». |url=https://statra.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/statra/resources/1b128e0040fb9697a5d8e7367ccd0f13/4+%D1%82%D0%BE%D0%BC+%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9+%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2+%D0%B8+%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8%2C+%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190712195904/http://statra.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/statra/resources/1b128e0040fb9697a5d8e7367ccd0f13/4+%D1%82%D0%BE%D0%BC+%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9+%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2+%D0%B8+%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8,+%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE.pdf |archivedate=1562961544 |deadlink=yes |accessdate=1611007176 }}</ref><ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>. == Муниципал јерлӱ тӧзӧлмӧ == === Јурт јеезелер === Аймактыҥ 12 јурт јеезезине 16 јон јаткан јер кирет<ref>[http://altai-republic.ru/docs/ustav_ongudai.pdf Устав муниципального образования «Кош-Агачский район»]</ref>. {| class="wikitable sortable" |- ! № !! Јурт јеезези !! Администрациялык тӧс јер !! Кирет !! Эл-јонныҥ тоозы !! Текши јери, км² |- | 1 || [[Белтирдиҥ јурт јеезези]] || [[Јаҥы Белтир]] јурт || 2 || 1336 кижи<ref name="перепись">[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2018/bul_dr/mun_obr2018.rar Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 года]</ref> || 3266,00 |- | 2 || [[Бел-Ажуныҥ јурт јеезези]] || [[Бел-Ажу]] јурт || 2 || 1370 кижи<ref name="перепись"/> || 6664,00 |- | 3 || [[Јаҥы Аулдыҥ јурт јеезези]] || [[Јаҥы-Аул]] јурт || 2 || 731 кижи<ref name="перепись"/> || 802,00 |- | 4 || [[Кӧкӧрӱниҥ јурт јеезези]] || [[Кӧкӧрӱ]] јурт || 1 || 898 кижи<ref name="перепись"/> || 2228,00 |- | 5 || [[Кош-Агаштыҥ јурт јеезези| Кош-Агаштыҥ јурт јеезези]] || [[Кош-Агаш]] јурт || 1 || 9719 кижи<ref name="перепись"/> || 40,63 |- | 6 || [[Курайдыҥ јурт јеезези]] || [[Курай]] јурт || 2 || 1262 кижи<ref name="перепись"/> || 1936,00 |- | 7 || [[Мукур-Таркатыныҥ јурт јеезези]] || [[Мукур-Тархаты]] јурт || 1 || 783 кижи<ref name="перепись"/> || 1584,00 |- | 8 || [[Ортолыктыҥ јурт јеезези]] || [[Ортолык]] јурт || 1 || 632 кижи<ref name="перепись"/> || 628,00 |- | 9 || [[Тожоҥтыныҥ јурт јеезези]] || [[Тожоҥты]] јурт || 1 || 554 кижи<ref name="перепись"/> || 354,00 |- | 10 || [[Тӧбӧлӧрдиҥ јурт јеезези]] || [[Тӧбӧлӧр]] јурт || 1 || 912 кижи<ref name="перепись"/> || 1264,00 |- | 11 || [[Телеҥит-Сары Токой јурт јеезези]] || [[Телеҥит-Сары Токой]] јурт || 1 || 580 кижи<ref name="перепись"/> || 454,00 |- | 12 || [[Чаган-Узунныҥ јурт јеезези]] || [[Чаган-Узун]] јурт || 1 || 411 кижи<ref name="перепись"/> || 631,00 |} === Аймактыҥ јон јаткан јерлери (јурттар) === Јурт јеезеге кирет {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! № ! Јурт ! Эл-јонныҥ<br> тоозы, кижи ! Јурт јеезези |- | 1 | [[Ак-Тал]] |align=center|3 | [[Јаҥы Аулдыҥ јурт јеезези]] |- | 2 | [[Аркыт]] |align=center| 62 | [[Бел-Ажуныҥ јурт јеезези]] |- | 3 | [[Белтир]] |align=center|77 | [[Белтирдиҥ јурт јеезези|Белтирдиҥ урт јеезези]] |- | 4 | [[Бел-Ажу]] |align=center|1292 | [[Бел-Ажуныҥ јурт јеезези| Бел-Ажуныҥ урт јеезези]] |- | 5 | [[Јаҥы-Аул]] |align=center|796 | [[Јаҥы Аулдыҥ јурт јеезези|Јаҥы Аулдыҥ урт јеезези]] |- | 6 | [[Јаҥы Белтир]] |align=center|1248 | [[Белтирдиҥ јурт јеезези|Белтирдиҥ урт јеезези]] |- | 7 | [[Кӧкӧрӱ]] |align=center|941 | [[Кӧкӧрӱниҥ јурт јеезези|Кӧкӧрӱниҥ урт јеезези]] |- | 8 | [[Кош-Агаш]] |align=center|9212 | [[Кош-Агаштыҥ јурт јеезези|Кош-Агаштыҥ урт јеезези]] |- | 9 | [[Курай]] |align=center|427 | [[Курайдыҥ јурт јеезези|Курайдыҥ урт јеезези]] |- | 10 | [[Кызыл-Таш]] |align=center|785 | [[Курайдыҥ јурт јеезези|Курайдыҥ урт јеезези]] |- | 11 | [[Мукур-Тархаты]] |align=center|807 | [[Мукур-Таркатыныҥ јурт јеезези|Мукур-Таркатыныҥ урт јеезези]] |- | 12 | [[Ортолык]] |align=center|658 | [[Ортолыктыҥ јурт јеезези|Ортолыктыҥ урт јеезези]] |- | 13 | [[Тожоҥты]] |align=center|547 | [[Тожоҥтыныҥ јурт јеезези]] |- | 14 | [[Телеҥит-Сары Токой]] |align=center|605 | [[Телеҥит-Сары Токой јурт јеезези]] |- | 15 | [[Тӧбӧлӧр]] |align=center|915 | [[Тӧбӧлӧрдиҥ јурт јеезези]] |- | 16 | [[Чаган-Узун]] |align=center|439 | [[Чаган-Узунныҥ јурт јеезези]] |} == Инфраструктуразы == <div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;"> * Аймактыҥ ла јурттыҥ администрациялары — 2; * [[Чаптынов, Валерий Иванович|В.И.Чаптыновтыҥ]] адыла адалган школ; * Л.И.Тюкованыҥ адыла адалган орто ӱредӱлӱ школ; * Балдардыҥ туразы — 11; * Культура байзыҥы — 8; * Јурттыҥ клубы — 3 * Аймактыҥ эмчилиги — 1; * Јурттыҥ эмчилиги (ФАП) — 14; * Аймактыҥ библиотеказы — 1; * Јурттыҥ библиотеказы — 4 * Кӱӱлик сургал — 3; * Спортсургал — 4; * Почта — 5 * Саду эдер јер ({{Lang-ru|рынок}}) — 3; * Конор тура – 4; * ашкана – 5; * СТО – 2; * АЗС – 3. </div> == Экономиказы == Таҥынаҥ ээлемдер. Мал азыраары : эчки, кой, ийнек, сарлык, тӧӧ, јылкы, аҥ. Алтайдыҥ ичинде јаҥыс ла Кош-Агаш аймакта тӧӧ лӧ сарлык деп мал азырайдылар. Сарлыктыҥ эди сӱреен тузалу. Тӧӧниҥ тӱги ле сӱди тузалузын ончо улус билер. Совет ӧйдӧ мында муҥнаҥ артык тӧӧлӧр, 14 муҥнаҥ артык сарлык болгон. Эмдиги ӧйдӧ бу малдыҥ тоозы кӧптӧп баштаган. Аймактыҥ администрациязыныҥ јурт ээлем ишчилери тӧӧ лӧ сарлыктыҥ ''генофондын'' корулап ла ӧскӱрип аларыныҥ ӱлекерин келер јылдарга белетейдилер. Онойдо ок аймакта эчки тудуп, оныҥ угын јарандырары јанынаҥ иштер улалат. Эчки азыраар ээлем эрчимдӱ иштейт. 50–60 јылдарда аймактыҥ јеринде ''горно-алтайсктыҥ ноокылу эчкизи'' деп укту мал таркаган. Оныҥ селекциязы [[Мукур-Тархаты|Таркаты]] јуртта болгон. Бӱгӱнги кӱнде јаҥы укту эчкилер јанынаҥ ишти «Ортолык» деп јуртхоз ээлем баштайт. Вольфрам ла молибден руда алары. Кӱнниҥ кӱчиле иштеер электростанция (5 МВт), текши јери 13га), 1000 таҥынаҥ ээлемди јеткилдейт. Бу [[Алтай Республика|Алтай Республикада]] таҥынаҥ энергия алар баштапкы обьект. Арасей ичинде база баштапкы. == Ӱредӱлик == Школдо "тӧрӧл тил" [[2018]]—[[2019]] ӱредӱлӱ јылда 5-11 класстарда. * [[Чаптынов, Валерий Иванович|В.И.Чаптыновтыҥ]] адыла адалган школ. [[Кош-Агаш]] јурт. 482 ӱренчик – казак тил, 93 ӱренчик – алтай тил, 94 ӱренчик тӧрӧл тил ӱренбеген<ref>{{Cite web |title=«Кош-Агачская средняя общеобразовательная школа им. В. И. Чаптынова» Деление классов по родному языку в 2018—2019 учебном году |url=https://koshsosh.obr04.ru/sveden/education/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201030125829/https://koshsosh.obr04.ru/sveden/education/ |archivedate=1604062709 |deadlink=yes |accessdate=1611002734 }}</ref>. * [[Белтир]] јуртта Кыдат Тебекованыҥ адыла адалган школдо ӱренчиктерде алтай тил ле литература<ref>[https://beltirschool.obr04.ru/upload/medialibrary/2aa/0ca3d420-8eb7-4849-90c4-e188c2cc2d85.pdf. Положение об устанавливающем языке (языках) образования в МКОУ Бельтирская СОШ]</ref>. * Бел-Ажуда М.И.Берсимбаеваныҥ адыла адалган школдо казак тил ле литература<ref>{{Cite web |title=«Джазаторская средняя общеобразовательная школа имени М. И. Берсимбаева» Руководство. Педагогический (научно-педагогический) состав |url=https://djazatorshkola.obr04.ru/sveden/employees/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210125222241/https://djazatorshkola.obr04.ru/sveden/employees/ |archivedate=1611613361 |deadlink=yes |accessdate=1611002734 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Сведения об образовательной организации «Джазаторская средняя общеобразовательная школа имени М. И. Берсимбаева». Образование |url=https://djazatorshkola.obr04.ru/sveden/education/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210125235543/https://djazatorshkola.obr04.ru/sveden/education/ |archivedate=1611618943 |deadlink=yes |accessdate=1611002734 }}</ref>. * [[Јаҥы Аул|Јаҥы Аулда]] школдо казак тил ле литература<ref>[https://zhanaaulsosh.obr04.ru/sveden/objects/«Жана-Аульская средняя общеобразовательная школа». Сведения об образовательной организации. Материально-техническое обеспечение и оснащенность образовательного процесса]</ref>. * [[Кӧкӧрӱ|Кӧкӧрӱде]] школдо алтай тил ле литература<ref>{{Cite web |title=«Кокоринская средняя общеобразовательная школа». Руководство. Педагогический (научно-педагогический) состав |url=https://kokoriaschoolobr04ru.obr04.ru/sveden/employees/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201028075004/https://kokoriaschoolobr04ru.obr04.ru/sveden/employees/ |archivedate=1603871404 |deadlink=yes |accessdate=1611003874 }}</ref><ref>[https://kokoriaschoolobr04ru.obr04.ru/upload/uf/427/Уч.план.docx. Учебный план муниципального казенного общеобразовательного учреждения «Кокоринская средняя общеобразовательная школа» на 2016—2017 учебный год]</ref>. * [[Курай|Курайда]] школдо алтай тил ле литература<ref>{{Cite web |title=«Курайская средняя общеобразовательная школа». Руководство. Педагогический (научно-педагогический) состав |url=https://kyraisosh.obr04.ru/sveden/employees/?PAGEN_1=2. |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231111145900/https://kyraisosh.obr04.ru/sveden/employees/?PAGEN_1=2. |archivedate=1699714740 |deadlink=yes |accessdate=1611004094 }}</ref>. * [[Тӧбӧлӧр|Тӧбӧлӧрдӧ]] школдо казак тил ле литература<ref>[https://tobelersosh.obr04.ru/upload/uf/949/Основная%20образовательная%20программа%20основного%20общего%20%20образования.docx «Тобелерская средняя общеобразовательная школа им. А.Кожабаева». Основная образовательная программа основного общего образования]</ref>. * [[Мукур-Тархаты|Мукур-Таркатыда]] алтай тил ле литература<ref>{{Cite web |title=«Мухор-Тархатинская средняя общеобразовательная школа».Основная образовательная программа основного общего образования(ФГОС) |url=https://mtarxata.obr04.ru/sveden/education/#. |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201031220010/https://mtarxata.obr04.ru/sveden/education/#. |archivedate=1604181610 |deadlink=yes |accessdate=1611004376 }}</ref>. * [[Телеҥит-Сары Токой|Телеҥит Сары-Токойдо]] школдо алтай ла казак тил ле литературалар<ref>{{Cite web |title=Основная образовательная программа начального общего образования Муниципального казенного общеобразовательного учреждения «Теленгит-Сортогойская СОШ» |url=https://tsortogoi.obr04.ru/upload/iblock/18e/4e3a6cee-5f26-49cb-abdc-58fd04fea77b%20(1).doc |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210127194415/https://tsortogoi.obr04.ru/upload/iblock/18e/4e3a6cee-5f26-49cb-abdc-58fd04fea77b%20(1).doc |archivedate=1611776655 |deadlink=yes |accessdate=1611004376 }}</ref>. * [[Ортолык|Ортолыкта]] школдо алтай тил ле литература<ref>{{Cite web |title=«Ортолыкская средняя общеобразовательная школа имени М. И. Лапшина». Учебный план на 2019—2020 учебный год. |url=https://ortolik.obr04.ru/sveden/education/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201025085501/https://ortolik.obr04.ru/sveden/education/ |archivedate=1603616101 |deadlink=yes |accessdate=1611004953 }}</ref>. * [[Чаган-Узун|Чаган-Узунда]] школдо алтай ла казак тил ле литературалар<ref>{{Cite web |title=«Чаган-Узунская средняя общеобразовательная школа им. П. И. Оськиной». Руководство. Педагогический (научно-педагогический) состав. |url=https://chagan.obr04.ru/sveden/employees/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201203201452/https://chagan.obr04.ru/sveden/employees/ |archivedate=1607026492 |deadlink=yes |accessdate=1611004953 }}</ref><ref>{{Cite web |title=«Чаган-Узунская средняя общеобразовательная школа им. П. И. Оськиной». Учебный план 2019—2020 г. |url=https://chagan.obr04.ru/upload/medialibrary/47e/%D0%A3%D1%87%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D0%9E%D0%9F_%D0%9E%D0%9E%D0%9E.docx |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220401203251/https://chagan.obr04.ru/upload/medialibrary/47e/%D0%A3%D1%87%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D0%9E%D0%9F_%D0%9E%D0%9E%D0%9E.docx |archivedate=1648845171 |deadlink=yes |accessdate=1611004953 }}</ref>. * [[Кош-Агаш|Кош-Агашта]] Л.И.Тюкованыҥ адыла адалган школдо алтай ла казак тил ле литературалар<ref>{{Cite web |title=«Кош-Агачская средняя общеобразовательная школа имени Лидии Ильиничны Тюковой». Руководство. Педагогический (научно-педагогический) состав. |url=https://koshagachsosh.obr04.ru/sveden/employees/?PAGEN_1=4 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231111150400/https://koshagachsosh.obr04.ru/sveden/employees/?PAGEN_1=4 |archivedate=1699715040 |deadlink=yes |accessdate=1611004953 }}</ref>. * [[Тожоҥты|Тожоҥтыда]] школдо алтай ла казак тил ле литература<ref>{{Cite web |title=«Ташантинская основная общеобразовательная школа». Руководство. Педагогический (научно-педагогический) состав |url=https://tashantaoosh.obr04.ru/sveden/employees/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201030043336/https://tashantaoosh.obr04.ru/sveden/employees/ |archivedate=1604032416 |deadlink=yes |accessdate=1611004953 }}</ref>. == Кыйулу јер== ФСБ-ныҥ 282 темдектӱ, 16.06.[[2006]] јылдыҥ јакарузы аайынча, Кош-Агаш аймактыҥ кезик јерлеринде погран зона болор деп айдылган: [[Бел-Ажу|Бел-Ажуныҥ]], [[Мукур-Тархаты|Мукур-Таркатыныҥ]], [[Тӧбӧлӧр|Тӧбӧлӧрдиҥ]], [[Тожоҥты|Тожоҥтыныҥ]], [[Кӧкӧрӱ|Кӧкӧрӱниҥ]] јурт јеезелеринде<ref>[https://www.garant.ru/products/ipo/prime/doc/89758/ Приказ ФСБ РФ от 16 июня 2006 г. N 282 "О пределах пограничной зоны на территории Республики Алтай"]</ref>. Бу јурттарга кирерге, аҥылу пропусктар, регистрация, командировочный чаазындар керек. Аймактыҥ арткан јурттарына јайым барарга јараар. == Мӱргӱӱлдиҥ јерлери == * Тагыл. [[Ортолык]] ла [[Кош-Агаш|Кош-Агаштыҥ]] јанында. * Мечет. [[Јаҥы-Аул]] јуртта. * Обоо таш. [[Курайдыҥ чӧли|Курайдыҥ чӧлинде]]. == Кереестер == ===Тӱӱкилик === * [[Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу|Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда]] турушкандарга кереестер. * Репрессияларда корогон улуска кереестер. * СССР-диҥ эл-јондорыныҥ најылыгыныҥ кереези. === Археологиялык === * [[Јылаҥаш (суу)|Јылаҥаш]] деп сууныҥ коолында петроглифтердиҥ комплексы; * Таркатыныҥ мегалитик комплексы. Кӱлер ӧйдиҥ памятниги. [[Кош-Агаш|Кош-Агаштаҥ]] 25 км јерде, Бел-Ажу јаар јолдыҥ 28 км; * Куйактанарда темир кайылтар печкелер; * Ӱкек деп јерде 1993 јылда ''Ак-Алака'' деп мӧҥкӱсалгышта Пазырык ӧйдиҥ каан баланыҥ сӧӧги табылган. Оны археология билимде «Укокская принцесса» деп адаган. 20 чакта археология билимде ачылта болгон; * Аймакта јарлу археологиялык јерлер: «Бертек –1–63 », «Кӧкӧзӧк –1–4», «Курайдыҥ чӧли», «Тајылу», «Јӱстыт», «Уландрык», «Бураты», «Јурукту Бертек», «Јаҥыс-Тӧбӧ». === Ар-бӱткенниҥ === * Эки геологический ''разрез'' (''плейстоценовых ледниковых и водно-ледниковых отложений''). [[Чаган-Узун (суу)|Чаган-Узун]] деп сууныҥ коолында бу ''разрез'', экинчизи [[Белтир]] јурттаҥ 5 км ыраагында, [[Чаган (суу)|Чаган сууныҥ]] јарадында, мынызы јарым миллион јыл кайра ӧйдиҥ. Јылдыҥ ла бого международный экспедициялар келет. [[Чаган-Узун]] ичи ар-бӱткенниҥ јарлу да, кайкамчылу да памятниги; * Чуйдыҥ чӧлинде 4 муҥ јыл кайра ӧйдиҥ «''бугры пученья''» деп ар-бӱткенниҥ кайкамчык обьекттери шиҥделген, алтай ады – «тӧбӧлӧр»; * [[Чуйдыҥ чӧли|Чуйдыҥ]] ла [[Курайдыҥ чӧли|Курайдыҥ]] чӧлдориниҥ ордында озодо ледниковый эпохада айдары јок јаан тоштор кайылып, тӧмӧндӧй блаажып, кырлар, таштарды јыга табарып, агызып, [[Туулу Алтай]] ла Чӧл Алтайдыҥ топографиязына јаан салтарын јетирген. Бу эки чӧлди шиҥжӱчилер «''ледоемы морфогенных типов''» деп айдыжат. == Јуруктардыҥ кӧмзӧзи == <gallery perrow=5 widths="170px" heights="140px"> File:Елангаш3.jpg|Јылаҥаш деп јерде ташта јурамалдар. Кӱлер ӧйдиҥ абразы File:ЕлангашПетро2.jpg|Јылаҥаш. Јебрен јурамал. Атту тӱрк кижи File:Чуйская степь2.jpg|Таркатыныҥ мегалиди File:Чаган-Узунский опорный геологический разрез.jpg|[[Чаган-Узун|Чаган-Узунныҥ]] опорный геологический разрези File:Monument to Galina Afanasyeva near Aktru mountaineering camp.jpg|Галина Афанасьева ла бастыра мында корогон альпинисттерге кереес File:Чуя2.jpg |Чӧлдӧ кӧл File:Чуйская степь93.jpg | [[Чуйдыҥ чӧли]] кӱн чыгар алдында File:Чуйская степь5.jpg | [[Чуйдыҥ чӧли]]. Аҥду таш. "Чыҥгыскаанныҥ чакызы" File:Чуйская степь4.jpg | [[Чуйдыҥ чӧли]].Таркатыныҥ мегалиди File:Чуйская степь6.jpg | [[Чуйдыҥ чӧли]] </gallery> [[Файл:Pan1111566889.jpg|center|thumb|1200px|[[Чуйдыҥ чӧли]]]] == Јарлу улузы == * [[Бидинов, Край Адарович|Бидинов К.А.]] (01.11.[[1940]])— алтай тилдиҥ ӱредӱчизи, телеҥиттердиҥ краевед музейиниҥ тӧзӧӧчизи, ӱредӱликте методикалык бичиктердиҥ авторы, [[Россия|Россияныҥ]] нерелӱ ӱредӱчизи, [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] башкарузыныҥ культура аайынча сыйыныҥ лауреады<ref>Бидинов К.А.[https://web.archive.org/web/20211020190611/https://www.musey-anohina.ru/index.php/ru/o-muzee/filialy/item/470-istoriko-etnograficheskij-muzej-telengitov-chui]</ref>. * [[Каланаков, Мадий Каланакович|Каланаков М.К.]] (01.02.[[1946]]) — СССР-да спорттыҥ узы ([[1979]]), [[РСФСР]]-дыҥ, [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] кӱндӱлӱ таскадаачызы (заслеженный тренер Российской Федерации и Республики Алтай, 1986), Текшироссиялык национал јаргычыныҥ категолиязын алган (1979), [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] кӱндӱли кижизи ([[2013]])<ref>Каланаков М.К.[https://visit-altairepublic.ru/o-respublike-altay/istoriya-v-litsakh/m-k-kalanakov/]</ref>. * [[Белееков, Эзен Карманович|Белееков Э.К.]] — кӱрешчи, тренер, СССР-диҥ спорттыныҥ узы<ref>Белееков Э.К.[https://www.vtourisme.com/altaj/sport/869-ezen-belekov-iz-bortsovskoj-dinastii]</ref>. == Ајарулар == {{Ајарулар}} == Тайантылар == {{Тыш тайантылар}} * [https://web.archive.org/web/20210608120534/https://altai-republic.ru/ Республика Алтай] * [https://web.archive.org/web/20210206033315/https://mokoshagach.ru/ Окылу сайт «Кош-Агаш аймак»] {{Алтай Республика}} {{Кош-Агаш аймактыҥ јон јаткан јерлери}} {{Кош-Агаш аймактыҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧри}} [[Категория:Алтай Республиканыҥ аймактары]] [[Категория:Кош-Агаш аймак|*]] bu8m72qziv5lkchd0tglk8zmcicykk3 0 231 48715 33556 2026-03-31T03:49:06Z InternetArchiveBot 26 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 48715 wikitext text/x-wiki {{Администрациялык бӧлӱк |Цвет1 = {{Цвет|Россия}} |Цвет2 = |Русское название = Кош-Агаштыҥ јурт јеезези |Оригинальное название = {{lang-ru| Кош-Агачское сельское поселение}}<br>[[Файл:Кош-Агач - panoramio (2).jpg|280px| Кош-Агаш јурт ]] |Герб = |Флаг = |Страна = Россия |Статус = {{nobr|[[Россияныҥ јурт јеезези]]}} |Гимн = |Входит в = {{s|[[Алтай Республика]]да<br>[[Кош-Агаш аймак]]}} |Включает = 1 јурт |Столица = [[Кош-Агаш]] |КрупныйГород = |КрупныеГорода = |Дата = |Глава = |Название главы = [[Глава сельского поселения|Глава сельского поселения]] |Глава2 = |Название главы2 = |ВВП = |Год ВВП = |Место по ВВП = |ВВП на душу населения = |Место по ВВП на душу населения = |Язык = |Языки =орус, алтай |Население = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Кош-Агачское сельское поселение | тс }} |Год переписи = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Кош-Агачское сельское поселение | г }} |Процент от населения = {{ #expr: ( {{ Население | Кош-Агачское сельское поселение | ч }} * 100 / {{ Население | Кош-Агачский район | ч }} round 2 ) }} |Место по населению = |Плотность = |Место по плотности = |Национальный состав = казактар, алтайлар, орустар ла о.ӧ. |Конфессиональный состав = христиан јаҥ, мусульмане-сунниты и другие |Площадь = | Процент от площади = |Место по площади = |Максимальная высота =1747<ref name="Высота н/у моря"/> |Средняя высота = |Минимальная высота = | lat_deg = 49.9925 | lon_deg = 88.6636111111111 |цифровой идентификатор = |цифровой идентификатор 2 = |Карта = [[Файл:Location Kosh-Agachsky District Altai Republic.svg|240px|thumb|центр|right|Алтай Республикада, Кош-Агаш аймак]] |ЧасовойПояс = [[MSK+7]] |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Почтовые индексы = 649780 |Телефонный код = +7 38842 |Код автомобильных номеров = 04 |Сайт = http://www.admkoshagach.ru/ |Параметр1 = |Название параметра1 = |Примечания = |категория в Commons = Kosh-Agachsky District }} '''Кош-Агаштыҥ јурт јеезези''' ({{Lang-ru| Кош-Агачское сельское поселение }}) — [[Россия|Россия Федерацияныҥ]] [[Алтай Республика]]да [[Кош-Агаш аймак|Кош-Агаш аймагында]] јурт јеезе. Администрациялык тӧс јер — [[Кош-Агаш]]. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] 2005 јылда [[чаган айдыҥ 13 кӱни]]нде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Кош-Агаштыҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган<ref>[http://docs.cntd.ru/document/802021155 Закон Республики Алтай от 13 января 2005 года № 10-РЗ «Об образовании муниципальных образований, наделении соответствующим статусом и установлении их границ»]</ref>. == Географиязы == Кош-Агаштыҥ јурт јеезезиниҥ јери Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде, Эре-Чуйдыҥ чӧлинде турат. Сайлугемниҥ, Ак-Туруныҥ, Кӧкӧрӱниҥ, Ирбистӱниҥ ыйык сындарына курчаткан турат. Чуйдыҥ суузына кӧп суулар кирет. Чуйдыҥ элбек чӧлинде кӧп тоолу кӧлдор бар. Састалган да јерлер кӧп, јердиҥ кыртыжы кышкыда тыҥыда тоҥот. Бийик сын-тайгаларда тоштоҥ кайылып бӱткен кӧлдор база кӧп. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ ӧрӧлӧгӧн сайын тайга ташта тепсеҥдер, таскылдар (плато) кӧптӧйт. Тайгаларда јолдор до кату. Чуйдыҥ чӧлин тӱндӱктеҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш јаар федерал учурлу трак Калка јерине јетире барып јат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1747 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/4363/kosh-agach.html Кош-Агач]</ref>. == Јурт јеезеге кирет == {| class="wikitable" |- ! № !! Јон јаткан јер !! Јон јаткан јердиҥ бӱдӱми !! Эл-јонныҥ тоозы |- | 1 || [[Кош-Агаш]] || јурт, административный тӧс јер || {{ Население | Кош-Агач | тс }} кижи |} == Эл-јон == {{ Эл-јонныҥ тоозы |Кош-Агачское сельское поселение| Столбцов=15 }} {{ Эл-јонныҥ тоозы | Кош-Агачское сельское поселение| график}} Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 5701 кижи болгон, олордыҥ [[казактар]], [[алтайлар]] ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>. Окылу тил: орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/ Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>. == Инфраструктуразы == <div style="-moz-column-count: 4; -webkit-column-count: 4; -o-column-count: 4; -ms-column-count: 4; column-count: 4;"> * Јурт јеезениҥ ле аймактыҥ администрациялары; * Орто ӱредӱлӱ школ —2; * Баштамы школ — 2; * Балдардыҥ туразы −3; * Аймактыҥ культура байзыҥы; * Кӱӱлик сургал — 1; * Краевед музей; * Библиотека; * Аймакэмчилик; * Стадион; * Почта; * Ашкана — 6; * Конор тура — 4; * Саду эдер јер (рынок); * Кӧӧликтер јазаар јер — 3; * АЗС — 3; * «Чуйдыҥ таҥдактары» деп газеттиҥ редакциязы; * ДРСУ; * ООО «Энергосервис». </div> == Јуруктардыҥ кӧмзӧзи == == Ајарулар == {{Ајарулар}} == Тайантылар == * [https://web.archive.org/web/20210206033315/https://mokoshagach.ru/ Окылу сайт «Кош-Агаш аймак»] {{Тыш тайантылар}} {{Кош-Агаш аймактыҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧри}} {{Кош-Агаш аймактыҥ јон јаткан јерлери}} [[Категория:Кош-Агаш аймактыҥ муниципал тӧзӧлмӧзи]] [[Категория:Алтай Республиканыҥ јурт јеезези]] 2tr3qd54pohfy434nsjdxyisz7de6qs 0 239 48716 48415 2026-03-31T04:14:09Z InternetArchiveBot 26 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 48716 wikitext text/x-wiki {{ЈЈЈ+Россия |статус = Јурт |русское название = Курай |оригинальное название = {{lang-ru|}} Курай |герб = |флаг = | изображение = Село Курай, вид с окрестных холмов.jpg | описание изображения = Курай јурт, тӧҥниҥ ӱстинеҥ кӧрзӧ |lat_deg = 50|lat_min =13|lat_sec =26|lon_deg = 87|lon_min = 55|lon_sec =56 |CoordAddon = type:city_region:RU |CoordScale = 20000 |размер карты региона = |размер карты района = |регион = Алтай Республика |регион в таблице = Алтай Республика |район = Кош-Агаш аймак |район в таблице = Кош-Агаш аймак{{!}}Кош-Агаш |вид поселения = Јурт јеезе | поселение = Курайдыҥ јурт јеезези | поселение в таблице = Курайдыҥ јурт јеезези {{!}}Курайдыҥ |внутреннее деление = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |высота центра НП = 1497<ref name="Высота н/у моря"/> |климат = кезем-континентал | население = {{Эл-јонныҥ тоозы|Курай (Республика Алтай) |тс}} | год переписи = {{Эл-јонныҥ тоозы|Курай (Республика Алтай) |г}} |плотность = |агломерация = |национальный состав = [[телеҥиттер]], [[алтайлар]], <br>[[казактар]], [[орустар]] ла о.ӧ. |конфессиональный состав = [[православные]], [[мусульмане]], [[шаманисты]] |этнохороним = |почтовый индекс = 649792 |почтовые индексы = |телефонный код = 38845 |цифровой идентификатор = |цифровой идентификатор 2 = |цифровой идентификатор 3 = |категория в Commons = |сайт = }} '''Курай''' ({{Lang-ru|Курай}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Кош-Агаш аймак|Кош-Агаш аймагында]] [[Курайдыҥ јурт јеезези]]не кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот. [[Алтын Кӧлдиҥ Ураҥкай]]дыҥ тӧс калазы. == Этимологиязы == Курай — ӧлӧҥ, комургай, кургак комургайдаҥ шоор јазап јат, {{Lang-ru|разновидность борщевика; сухой, сухая земля}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы = |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>. Монголдоҥ кӧчӱрзе — «кургак јер». == Физико-географиялык темдектери == === Географиязы === Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] ыйык тайгалары: Сайлугем, Ак-Туру, Кӧкӧрӱниҥ тайгалары. Јурт [[Чуй (Кадынныҥ кош суузы)|Чуйдыҥ суузыныҥ]] јанында турат. Чуйдыҥ элбек чӧлинде кӧп тоолу кӧлдор бар. Састалган да јерлер кӧп, јердиҥ кыртыжы кышкыда тыҥыда тоҥот. Бийик сын-тайгаларда тоштоҥ кайылып бӱткен кӧлдор база кӧп. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ ӧрӧлӧгӧн сайын тайга ташта тепсеҥдер, таскылдар (плато) кӧптӧйт. Тайгаларда јолдор до кату. [[Чуйдыҥ чӧли]]н тӱндӱктеҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш јаар федерал учурлу трак Калка јерине јетире барып јат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1744 метрге бийик. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1497 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/35121/kuray.html Курай]</ref>. === Климады === Климады кезем-континентал. Јакалай Тӱндӱктиҥ ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ јерлерине тӱҥейлелген. Климады орто-континентал. Казак чӧлдӧрдӧҥ јылу салкындар, изӱ кей келип, айдыҥ-кӱнниҥ айалгаларын кубултар аргалу. Кыш узун, јаан карлу, ӱлӱрген айдыҥ учынаҥ ала кандык айдыҥ бажына једет, 6-7 ай, јай кыска кичӱ изӱ айдаҥ ала куран айдыҥ учына јетире, 3 ле ай. Чаган айдыҥ соок деген кӱнинде −30..-40 °C, јаан изӱ айда эҥ тыҥ изӱ +30..+35 °C болот. Јут-чыктыҥ кеми јеткилинче 700—750 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми 4,7 м/с. === Аҥ-куштары === [[Кош-Агаш аймак]] кату кышту соок јер. [[Чуйдыҥ чӧли]]нде оок тындулардаҥ тарбаган, ӧркӧ, сыгырган, чӧлдиҥ чычканы ла кӧп тоолу кӧлдӧрдӧ јӱзӱн куштар учуп келип уйа базат: борт турна, кара турна, тарбалјы, јерлик кастар, суукуштар, ӧртӧктӧр, барынтычы куштар ылаачын, шоҥкор, мӱркӱт, тейлеген ле о.ӧ. Бийик тайга сындары аҥдык, Кызыл бичикке кирген аҥдардаҥ мында: маны, ирбис, кочкор ло јуҥма<ref name="Кр книга животные РА 2017">.[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref>. Айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јеекен, какай, албаа ла јӱзӱн-јӱӱр оок аҥдар јӱрет: јоонмойын, агас, кӧрӱк, суузар, тийиҥ ле о.ӧ.<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>. === Ӧзӱмдери === Эҥ ле ас јут-чык бу аймакта учун, какшак јер, кей, ӧзӱмдерге јарамыкту эмес учун, ӧскӧ айбактарга кӧрӧ ӧлӧҥ-чӧптиҥ будӱмдери чала ас. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ бийиктеген сайын там ла ӧзӱмдер астап барат, је ого коштой база кайда да ӧспӧй турган эндемик ӧзӱмдердиҥ тоозы кӧптӧй берет. Кату соок кыш, чык јок айалга. Чӧлдиҥ кӱреезинде (пояс) кулузын, кыйгак ӧлӧҥ, тегенек тайа, чычрана, каргана, суујакалай камыш, јӱзӱн-јӱӱр јеҥестер, кӧгӧзин, ӧзӧт<ref name="Кучин флора и фауна">''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001</ref>. Бу аймакта агаш ас, кезик ле јерде аламык, чачыҥы ӧскӧн тыттар (паркового типа). Бийиктеген сайын тӱндӱк тундрада ӧзӧтӧн кыскачак тайадый кайыҥ, арчын ла кырчын, јеҥестер, башка-башка тайалар. Оноҥ бийиктей таштардыҥ ортозыла алтын тазыл (тӧрт јалбракту ла соок родиола)таркайт<ref name="Кр книга растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref>. === Јери ле јолдоры === Јуртта 7 ором: Алтайдыҥ, Геологияныҥ, Јажыл, Јайымныҥ, Юбилейдиҥ, Телеҥиттиҥ, ЧВТ-ныҥ переулогы. {| class="wikitable" | COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Курай јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире''' |- | Аймактыҥ тӧс јери [[Кош-Агаш]] || 67 км |- | Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 390 км |- | [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 480 км |- | Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4200 км |- | [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 822,2 км-деҥ || 0 км |} == Тӱӱкизи == Јурт 1901 јылда тӧзӧлгӧн. == Эл-јон == {{Эл-јонныҥ тоозы|Курай (Республика Алтай)}} == Ук-калыктары == Јуртта [[телеҥиттер]], [[алтайлар]], [[казактар]] јуртайт. == Инфраструктуразы == <div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;"> * јурт јеезениҥ администрациязы; * орто ӱредӱлӱ школ; * балдардыҥ туразы; * культура байзыҥы; * стадион; * эмчилик; * ашкана; * магазин. </div> == Экономиказы == Мал азыраары, крестьян-фермер ээлемдер. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Туризм. Таҥынаҥ аргачылар. == Кереестер == === Тӱӱкилик === * Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга кереес.(1965 ј.,Геологияныҥ оромы, 3А)<ref name="Памятники"/><ref name="Памятники список"/>; * А. Малкин деп партизан кижиниҥ мӧҥкӱзи(1957 г.)<ref name="Памятники">{{Cite web |title=Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348 |url=https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109173456/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archivedate=1610213696 |deadlink=yes |accessdate=1610030795 }}</ref><ref name="Памятники список">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210509164006/http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archivedate=1620578406 |deadlink=yes |accessdate=1605263684 }}</ref>. === Археологиялык === Курайдыҥ јурт јеезезиниҥ јерлеринде археологиялык обьекттер ле байлу јерлер кӧп. * [[Курайдыҥ чӧли]]нде [[Актуру (суу)|Актуруныҥ]] ла Чуйдыҥ суулары бириккенинеҥ 6 км ӧрӧ, Ак-Туру сууныҥ сол јарадында мӧҥкӱсалгыш (1768)<ref name="Ойношев свод"/>; * Ак-Туру — байлу туу (1984)<ref name="Ойношев свод"/>; * Байлугем — байлу кыр (1985)<ref name="Ойношев свод"/>; * Маашай-Бажы — байлу кыр (1991)<ref name="Ойношев свод"/>; * Межелик — байлу кыр (1992)<ref name="Ойношев свод"/>; * Курайдыҥ аржаны (2078)<ref name="Ойношев свод"/>; * Боом-Бажы (2080)<ref name="Ойношев свод"/>; * Курай јурттаҥ 10,5 км тӱштӱк-кӱнбадыштай Актуру сууныҥ орто агынында 636 башка-башка тӱӱкилик обьекттер бар «Коол-1» деп темдектӱ (2193)<ref name="Ойношев свод"/>; * «Таш јурамалдар» Чуйдыҥ суузыныҥ сол јарадында (2213)<ref name="Ойношев свод"/>; * Мӧҥӱн тажуурдыҥ тӱбинде јебрен тӱрк руникалык бичик, курдыҥ коргызында бичик Курай деп мӧҥкӱсалгышта болгон. Эмди Москвада тергеениҥ тӱӱкилик музейинде (2214, 2215)<ref name="Ойношев свод"/>; * Мӧҥкӱсалгыштар Курай јурттыҥ јанында (2216—2224)<ref name="Ойношев свод"/>. Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>. === Ар-бӱткендик === * Дьенге-туу — культовый обьект (1986)<ref name="Ойношев свод"/>; * Бака (2075)<ref name="Ойношев свод"/>; * Тӧргин (2076)<ref name="Ойношев свод"/>; * Барбактал (2079)<ref name="Ойношев свод"/>. Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод"/>. == Јуруктардыҥ кӧмзӧзи == <gallery class="center" perrow=5 widths="200px" heights="170px"> Файл:Kurai. Kosh-Agachsky District. Altai. USSR. Foto 1989..jpg|Курай 1989 јыл Файл:Актру вершина и ледник.jpg|Актуруныҥ бажында мӧҥкӱ тош Файл:Вид на ледник Большой Актру.JPG |Јаан Актуру деп мӧҥкӱ тош Файл:Голубое озеро у Актру.jpg|Актуруныҥ кӧк кӧли Файл:ChuyaBridge 013 3441.jpg|Курайда [[Чуй (Кадынныҥ кош суузы)|Чуйдыҥ суузы]] </gallery> == Јарлу улузы == * [[Белееков, Эзен Карманович|Белееков Э. К.]] (12.02.1947—1993) — спортчы, грек-рим кӱрешле тренер-таскадаачы.Јаш-Турада јуртхозтехникумда ӱренген, Туулу Алтайда грек-рим кӱрештиҥ тӧзӧӧчизи. Горно-Алтайский автоном областьтыҥ ла Алтай кырайдыҥ кӧп катап чемпионы, Сибирде јииттер ортодо маргаандардыҥ јеҥӱчили, СССР-да јурт јердиҥ спортсмендериниҥ маргаандарында призер, ЦС ДСО «Урожай»-дыҥ маргаандарыныҥ јеҥӱчили, «Приз Байкала» деп бастырасоюзный маргаандардыҥ кӱлер јеҥӱчили, СССР-дыҥ Геройы генерал-полковник О. И. Огородниковко учурлаган бастырасоюзный маргаандардыҥ мӧҥӱн јеҥӱчили, ЦС ДСО «Урожай»-дыҥ кӧп катап јеҥӱчили, СССР-дыҥ спортыныҥ узы<ref>Белееков Э. К.[https://gornoaltaysk.bezformata.com/listnews/treneru-ezenu-beleekovu-ispolnilos/2981300/]</ref>. == Ајарулар == {{Ајарулар}} == Тайантылар == * [https://web.archive.org/web/20210206033315/https://mokoshagach.ru/ Окылу сайт «Кош-Агаш аймак»] * [http://galt-auto.ru/publ/94-1-0-1034 galt-auto.ru сайт] {{Кош-Агаш аймактыҥ јон јаткан јерлери}} [[Категория:Кош-Агаш аймактыҥ јурттары]] [[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]] [[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]] 4fgym6u8htkc0hkp6urlzaatwszn5va 0 240 48717 40214 2026-03-31T04:16:01Z InternetArchiveBot 26 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 48717 wikitext text/x-wiki {{Администрациялык бӧлӱк |Цвет1 = {{Цвет|Россия}} |Цвет2 = |Русское название = Курайдыҥ јурт јеезези |Оригинальное название = {{lang-ru| Курайское сельское поселение}}<br>[[File:Kurai. Kosh-Agachsky District. Altai. USSR. Foto 1989..jpg|280px| Кош-Агаш аймак, Курайдыҥ јурт, 1989 ]] |Герб = |Флаг = |Страна = Россия |Статус = {{nobr|[[Россияныҥ јурт јеезези]]}} |Гимн = |Входит в = {{s|[[Алтай Республика]]да<br>[[Кош-Агаш аймак]]}} |Включает = 2 јурт |Столица = [[Курай]] |КрупныйГород = |КрупныеГорода = |Дата = |Глава = |Название главы = [[Глава сельского поселения|Глава сельского поселения]] |Глава2 = |Название главы2 = |ВВП = |Год ВВП = |Место по ВВП = |ВВП на душу населения = |Место по ВВП на душу населения = |Язык = |Языки =орус, алтай |Население = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Курайское сельское поселение | тс }} |Год переписи = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Курайское сельское поселение | г }} |Процент от населения = {{ #expr: ( {{ Население | Курайское сельское поселение | ч }} * 100 / {{ Население | Кош-Агачский район | ч }} round 2 ) }} |Место по населению = |Плотность = |Место по плотности = |Национальный состав = казактар, телеҥиттер, <br>алтайлар, орустар ла о.ӧ. |Конфессиональный состав = христиан јаҥ, мусульмане-сунниты и другие |Площадь = | Процент от площади = |Место по площади = |Максимальная высота =1497<ref name="Высота н/у моря"/> |Средняя высота = |Минимальная высота = | lat_deg = 50.2238888888889 | lon_deg = 87.9322222222222 |цифровой идентификатор = |цифровой идентификатор 2 = |Карта = [[Файл:Location Kosh-Agachsky District Altai Republic.svg|240px|thumb|центр|right|Алтай Республикада, Кош-Агаш аймак]] |ЧасовойПояс = [[MSK+7]] |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Почтовые индексы = 649792 |Телефонный код = +7 38842 |Код автомобильных номеров = 04 |Сайт = http://адм-курай.рф/ |Параметр1 = |Название параметра1 = |Примечания = }} '''Курайдыҥ јурт јеезези''' ({{Lang-ru|Курайское сельское поселение}}) – [[Россия|Россия Федерацияныҥ]] [[Алтай Республика]]да [[Кош-Агаш аймак|Кош-Агаш аймагында]] јурт јеезе. Администрациялык тӧс јер – [[Курай]]. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] 2005 јылда [[чаган айдыҥ 13 кӱни]]нде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Курайдыҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган<ref>[http://docs.cntd.ru/document/802021155 Закон Республики Алтай от 13 января 2005 года № 10-РЗ «Об образовании муниципальных образований, наделении соответствующим статусом и установлении их границ»]</ref>. ==Географиязы == Јурт јеезениҥ јери Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Курайдыҥ чӧлинде, Актуруныҥ, Сайлугемниҥ, Ирбистӱниҥ сындарыныҥ ортозында јадат. Бу јер калкалардыҥ гранына јуук. Чӧлдӧ агаштар каа-јаа ла јерде ӧзӧт, ӧлӧҥ кыска, тайа-јыралар, тегенектӱ тайалар, чӧлдиҥ чычырганазы тӱжӱм берет (облепиха), кӧп саба бу сооко чыдажар агаш — ол тыт. Чуйдыҥ чӧлинде сӱреен кӧп кӧлдӧр, бого кеткин куштар кыска јайда учуп келип, уйа базат. Суугуштар, таркаттар, турналар ла о.ӧ. Ырак тайгаларында "Кызыл бичикке" кирген ас тоолу аҥдар бар: ирбис, јуҥма, јердиҥ текези. Бичикке кирбеген аҥ кужы - эликтер, марал аҥ, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, тарбаган, тооргы, ӧркӧ, агас...кезиги бийик кырларда, тайга-ташта, кезиги чӧлдӧ. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1492—1497 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/region/764/3/kosh-agachskiy-rayon.html Кош-Агачский район]</ref>. == Јурт јеезеге кирет == {| class="wikitable" |- ! № !! Јон јаткан јер !! Јон јаткан јердиҥ бӱдӱми !! Эл-јонныҥ тоозы |- | 1 || [[Курай]] || јурт, административный тӧс јер || {{ Население | Курай (Республика Алтай) | тс }} кижи |- | 2 || [[Кызыл-Таш]] || јурт || {{ Население | Кызыл-Таш (Республика Алтай) | тс }} кижи |} == Эл-јон == {{ Эл-јонныҥ тоозы |Курайское сельское поселение| Столбцов=15 }} {{ Эл-јонныҥ тоозы | Курайское сельское поселение| график}} Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1374 кижи болгон, олордыҥ [[телеҥиттер]], [[казактар]], [[алтайлар]] ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>. Окылу тил: орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/ Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>. == Инфраструктуразы == <div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;"> * Јурт јеезениҥ администрациязы; * Орто ӱредӱлӱ школ — 1; * Баштамы школ — 1; * Эмчилик; * Культура байзыҥы — 2; * Библиотека — 1; * Спортшкол — 1; * Стадион — 2; * Магазин — 4; * Ашкана — 3; * Турбаза 5. </div> == Јуруктардыҥ кӧмзӧзи == <gallery class="center" perrow=6 widths="150px" heights="120px"> Файл:Oboo-Tash 013 4074.jpg|Обоо-Таш - священное место алтайцев на 841-й км Чуйского тракта Файл:Road in Kurai steppe (6237022349).jpg|Чуйдыҥ трагы </gallery> == Ајарулар == {{Ајарулар}} == Тайантылар == * [https://web.archive.org/web/20210206033315/https://mokoshagach.ru/ Окылу сайт «Кош-Агаш аймак»] {{Тыш тайантылар}} {{Кош-Агаш аймактыҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧри}} {{Кош-Агаш аймактыҥ јон јаткан јерлери}} [[Категория:Кош-Агаш аймактыҥ муниципал тӧзӧлмӧзи]] [[Категория:Алтай Республиканыҥ јурт јеезези]] 9hmir5m3pn9lix1198rhkb5aea25x3o 0 248 48718 48424 2026-03-31T04:22:02Z InternetArchiveBot 26 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 48718 wikitext text/x-wiki {{ЈЈЈ+Россия |статус = Јурт |русское название = Кызыл-Таш |оригинальное название = {{lang-ru|}}Кызыл-Таш |герб = |флаг = | изображение = Республика Алтай. Рассвет над урочищем Кызыл-Таш.jpg | описание изображения = Кызыл-Таш ӧзӧктӧ таҥ эртеде |lat_deg = 50|lat_min =12|lat_sec =10|lon_deg = 87|lon_min = 56|lon_sec =16 |CoordAddon = type:city_region:RU |CoordScale = 20000 |размер карты региона = |размер карты района = |регион = Алтай Республика |регион в таблице = Алтай Республика |район = Кош-Агаш аймак |район в таблице = Кош-Агаш аймак{{!}}Кош-Агаш |вид поселения = Јурт јеезе | поселение = Курайдыҥ јурт јеезези | поселение в таблице = Курайдыҥ јурт јеезези {{!}}Курайдыҥ |внутреннее деление = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |высота центра НП = 1492<ref name="Высота н/у моря"/> |климат = кезем-континентал | население = {{Эл-јонныҥ тоозы|Кызыл-Таш (Республика Алтай) |тс}} | год переписи = {{Эл-јонныҥ тоозы|Кызыл-Таш (Республика Алтай) |г}} |плотность = |агломерация = |национальный состав = телеҥиттер, <br>алтайлар ла казактар |конфессиональный состав = |этнохороним = |почтовый индекс = 649792 |почтовые индексы = |телефонный код = 38845 |цифровой идентификатор = |цифровой идентификатор 2 = |цифровой идентификатор 3 = |категория в Commons = |сайт = }} '''Кызыл-Таш''' ({{Lang-ru|Кызыл-Таш}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Кош-Агаш аймак|Кош-Агаш аймагында]] [[Курайдыҥ јурт јеезези]]не кирет. == Этимологиязы == Кызыл-Таш {{Lang-ru|красный камень}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы = |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>. == Физико-географиялык темдектери == === Географиязы === Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинде, [[Чуйдыҥ чӧли]]нде турат. Айландыра ыйык сындар Ак-Туру, Сайлугем, Ирбистӱ, Кӧкӧрӱ. Јурт [[Чуй (Кадынныҥ кош суузы)|Чуйдыҥ суузына]] [[Курай (суу)|Курайдыҥ суузы]] киргенинде турат. Чуйдыҥ элбек чӧлинде кӧп тоолу кӧлдор бар. Састалган да јерлер кӧп, јердиҥ кыртыжы кышкыда тыҥыда тоҥот. Бийик сын-тайгаларда тоштоҥ кайылып бӱткен кӧлдор база кӧп. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ ӧрӧлӧгӧн сайын тайга ташта тепсеҥдер, таскылдар (плато) кӧптӧйт. Тайгаларда јолдор до кату. Чуйдыҥ чӧлин тӱндӱктеҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш јаар федерал учурлу трак Калка јерине јетире барып јат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1492 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/1000007709/kyzyl-tash.html Кызыл-Таш]</ref>. === Климады === Климады кезем-континентал. Јакалай Тӱндӱктиҥ ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ јерлерине тӱҥейлелген. Алтайда эҥ ле соок јер. Кыш јети ай турат. Јердиҥ кыртыжыныҥ алдында мӧҥкӱлик тош јадат. Бир коноктыҥ туркунына кейдиҥ температуразы кеенейте солунып турар аргалу. Тӱштӱк-кӱнчыгышта јут-чык сӱреен ас тӱжет, јер-тобрак ла кей какшак, анчада кургак јер Чуйдыҥ чӧли ле Ӱкек. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −6,7 °С, эҥ ле изӱзи −31, эҥ ле соогы −62 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы — −4 °С, ортојылдык јут-чыктыҥ кеми 110 мм, салкынныҥ ортојылдык кеми 1,8 м/с, 15 м/с тӱрген салкынду кӱндер 10,8. === Аҥ-куштары === Тайга сындары аҥдык, Сайлугемниҥ, Актуруныҥ тайгалары. Алтайдыҥ заповедниктеринде ирбис, кочкор, аргали, архар, тооргы, тӱндӱктиҥ аҥы ла о.ӧ. Бу аҥдар ончозы Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине»<ref name="Кр книга животные РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref> кирген. Айу, марал, бӧрӱ, элик, тӱлкӱ, јеекен, борсык, јоонмойын, суузар, албаа, сарас, кӧрӱк текши таркаган Ӧзӧк ичинде Чуйдыҥ чӧлинде оок аҥдардаҥ тарбаган, ӧркӧ, чычкан, сыгырган бар. Кӧп тоолу кӧлдоргӧ кеткин куштар уйа базат: турна, кас, ӧртӧк, суугуш, куу о.ӧ. јӱзӱн-јӱӱр тоозы ас куштар база «Кызыл бичикте». Куштардаҥ «Кызыл бичикте»: тас, боро ылаачын, шоҥкор, јоло, турна. Чӧлдӧ јӱрер тегин куштардаҥ каргаа, саҥыскан, кускун, кӱӱле, талеҥко, јелечи, јалбагай, кӧктӧш, кызылтӧш лӧ о.ӧ.<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>. === Ӧзӱмдери === Аймакта ӧзӱмдер беш кӱрее (пояс)сайын ӧзӧт. Талайдыҥ кеминеҥ бийиктеген сайын чӧлдиҥ ӧлӧҥдӧри, агашту пояс, корумдар алды (подгольцовый), гольцовый, нивальный. Чӧлдӧ кулузын, лишайник, тайалар, кезик ле јерде кыскачак тал, кыйгак ӧлӧҥ лӧ тегенектӱ тайалар, јыду марга, кӧлдӧр јакалай тростник, каргана, чычрана, василиск, володушка<ref name="Торбоков флора">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.</ref>. Койу агашту аркалар јокко јуук, кезик ле јерде тыт агаш аламык (парковый тип) ӧзӧт. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 2000-3200 метр киреде тундраныҥ ӧзӱмдери: тайалар, јыралар, тӱндӱк кыскачак кайыҥ, бийиктеген сайын ӧзӱмдердиҥ эндемиктери (база кайда да ӧспӧй турган ӧзӱмдер)кӧптӧйт. Таш ортозында Кызыл бичикке кирген алтын тазыл (тӧртјалбракту ла соок родиолы) јайа ӧзӧт<ref name="Кр книга растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref>. === Јери ле јолдоры === Јуртта 8 ором: Олјондо, Э.Белеековтыҥ, Колхозтыҥ, Агашту, Јаҥы, Тоҥмок суулу, тӧс, Артышту. [[Кош-Агаш]] — [[Кызыл-Таш]] деп регионал учурлу кӧӧлик јол. Јакалай јолдор. {| class="wikitable" | COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Кызыл-Таш јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире''' |- | Администрациялык тӧс јер [[Курай]] || 2,3 км |- | Аймактыҥ тӧс јери [[Кош-Агаш]] || 69 км |- | Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 480 км |- | [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 380 км |- | Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4200 км |- | [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 822,2 км-деҥ [[Курай]] || 2,3 км |} == Тӱӱкизи == Јурт 2003 јылда тӧзӧлгӧн. == Эл-јон == {{Эл-јонныҥ тоозы|Кызыл-Таш (Республика Алтай)|Столбцов=7}} == Ук-калыктары == [[Телеҥиттер]], [[алтайлар]] ла [[казактар]] јуртайт. == Инфраструктуразы == <div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;"> * орто ӱредӱлӱ школ; * балдардыҥ туразы; * эмчилик; * библиотека; * јурттыҥ клубы; * стадион; * магазин. </div> == Экономиказы == Јуртта јаан производстволык ээлем јок. Кӧп саба билелер таҥынаҥ ээлемде мал азырайт. Крестьян-фермер ээлемдер. Таҥынаҥ аргачылар. == Кереестер == === Тӱӱкилик === * Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда корогондорго кереес (2351)<ref name="Памятники">{{Cite web |title=Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348 |url=https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109173456/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archivedate=1610213696 |deadlink=yes |accessdate=1610755875 }}</ref><ref name="Памятники список">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210509164006/http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archivedate=1620578406 |deadlink=yes |accessdate=1610756161 }}</ref>. Јебрен корумдар. === Археологиялык === === Ар-бӱткендик === == Јуруктардыҥ кӧмзӧзи == <gallery> File:Altai reserve. View of the Western border from the Kyzyl-Tash tract.jpg|Кызыл-Таш </gallery> == Јарлу улузы == == Ајарулар == {{Ајарулар}} == Тайантылар == * [https://web.archive.org/web/20210206033315/https://mokoshagach.ru/ Окылу сайт «Кош-Агаш аймак»] {{Тыш тайантылар}} {{Кош-Агаш аймактыҥ јон јаткан јерлери}} [[Категория:Кош-Агаш аймактыҥ јурттары]] [[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]] [[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]] 9g6a8dapv1k876gbfwnjnb9tngbw0rd 0 260 48719 48429 2026-03-31T04:51:48Z InternetArchiveBot 26 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 48719 wikitext text/x-wiki {{ЈЈЈ+Россия |статус = Јурт |русское название = Кӧкӧрӱ |оригинальное название = {{lang-ru|}}Кокоря |герб = |флаг = | изображение = | описание изображения = |lat_deg = 49|lat_min =54|lat_sec =47|lon_deg = 88|lon_min = 59|lon_sec =59 |CoordAddon = |CoordScale = |размер карты региона = |размер карты района = |регион = Алтай Республика |регион в таблице = Алтай Республика |район = Кош-Агаш аймак |район в таблице = Кош-Агаш аймак{{!}}Кош-Агаш |вид поселения = Јурт јеезе | поселение = Кӧкӧрӱниҥ јурт јеезези | поселение в таблице = Кӧкӧрӱниҥ јурт јеезези {{!}}Кӧкӧрӱниҥ |внутреннее деление = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |высота центра НП = 1880<ref name="Высота н/у моря"/> |климат = кезем-континентал | население = {{Эл-јонныҥ тоозы|Кокоря |тс}} | год переписи = {{Эл-јонныҥ тоозы|Кокоря |г}} |плотность = |агломерация = |национальный состав =[[алтайлар]] 94 % , <br>[[телеҥиттер]] ла [[казактар]] |конфессиональный состав = [[шаманисты]], [[православные]] |этнохороним = |почтовый индекс = |почтовые индексы = |телефонный код = 38845 |цифровой идентификатор = |цифровой идентификатор 2 = |цифровой идентификатор 3 = |категория в Commons = |сайт = }} '''Кӧкӧрӱ''' ({{Lang-ru|Кокоря}}<ref name="Реестр географических названий в АГКГН">{{Cite web |title=Новый Бельтир (№ 0154321)/ Реестр географических названий объектов / автоматизированный Государственный каталог географических названий (АГКГН) / Республика Алтай |url=https://cgkipd.ru/upload/iblock/b03/b0387cad37eb4a522bf5d96496ea04af.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220124231848/https://cgkipd.ru/upload/iblock/b03/b0387cad37eb4a522bf5d96496ea04af.pdf |archivedate=1643066328 |deadlink=yes |accessdate=1624926056 }}</ref>) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Кош-Агаш аймак|Кош-Агаш аймагында]] [[Кӧкӧрӱниҥ јурт јеезези]]не кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот. == Этимологиязы == Кӧк {{Lang-ru|синий, голубой}}. Ӧрӧ {{Lang-ru|верх, верхняя часть}}<ref name="Топонимика"/>. Кӧк-Ӧрӧ {{Lang-ru|синий верх}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы = |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>. == Физико-географиялык темдектери == === Географиязы === Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинде, [[Чуйдыҥ чӧли]]нде турат. Айландыра Ак-Туруныҥ, Сайлугемниҥ, Ирбистӱниҥ, Кӧкӧрӱниҥ ыйык сындары. [[Чуй (Кадынныҥ кош суузы)|Чуйдыҥ суузына]] кӧп суулар кожылат. Калка-монголдыҥ, тана-тубаныҥ гран-кыйуларына јерлери јуук. Чуйдыҥ элбек чӧлинде кӧп тоолу кӧлдор бар. Састалган да јерлер кӧп, јердиҥ кыртыжы кышкыда тыҥыда тоҥот. Бийик сын-тайгаларда тоштоҥ кайылып бӱткен кӧлдор база кӧп. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ ӧрӧлӧгӧн сайын тайга ташта тепсеҥдер, таскылдар (плато) кӧптӧйт. Тайгаларда јолдор до кату. Чуйдыҥ чӧлин тӱндӱктеҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш јаар федерал учурлу трак Калка јерине јетире барып јат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1880 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/35131/kokorya.html Кокоря]</ref>. === Климады === Климады кезем-континентал. Јакалай Тӱндӱктиҥ ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ јерлерине тӱҥейлелген. Бир коноктыҥ туркунына ай-кӱн кенейте солунып турар, кейдиҥ температуразы, кумакту салкын куйун, ӧткӱре изӱ болук кызыдар, чӱрче ле соой берер. Калка јанынаҥ куру чӧлдӧрдӧҥ келген какшак салкындар кейди ле јердиҥ кыртыжын откӱре кургак эдет. Алтайда эҥ ле соок, јут-чыгы ас јер ол Кош-Агаш аймак. Ортојылдык температура −6,7 °С, тыҥыда соогы −62 °С, эҥ ле изӱ +31 °С, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 150 мм, салкынныҥ орто кеми 1,8 м/с, бир јылда салкындак кӱндердеҥ (15 м/с тӱрген) 10,8 кӱн. Кыш 7 айдыҥ туркунына болот. Јердиҥ кыртыжыныҥ алдында мӧҥкӱлик тош јадат. === Аҥ-куштары === [[Кош-Агаш аймак]] кату кышту соок јер. [[Чуйдыҥ чӧли]]нде оок тындулардаҥ тарбаган, ӧркӧ, сыгырган, чӧлдиҥ чычканы ла кӧп тоолу кӧлдӧрдӧ јӱзӱн куштар учуп келип уйа базат: борт турна, кара турна, тарбалјы, јерлик кастар, суукуштар, ӧртӧктӧр, барынтычы куштар ылаачын, шоҥкор, мӱркӱт, тейлеген ле о.ӧ. Бийик тайга сындары аҥдык, Кызыл бичикке кирген аҥдардаҥ мында: маны, ирбис, кочкор ло јуҥма<ref name="Кр книга животные РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref>. Айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јеекен, какай, албаа ла јӱзӱн-јӱӱр оок аҥдар јӱрет: јоонмойын, агас, кӧрӱк, суузар, тийиҥ ле о.ӧ.<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>. === Ӧзӱмдери === Эҥ ле ас јут-чык бу аймакта учун, какшак јер, кей, ӧзӱмдерге јарамыкту эмес учун, ӧскӧ айбактарга кӧрӧ ӧлӧҥ-чӧптиҥ будӱмдери чала ас. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ бийиктеген сайын там ла ӧзӱмдер астап барат, је ого коштой база кайда да ӧспӧй турган эндемик ӧзӱмдердиҥ тоозы кӧптӧй берет. Кату соок кыш, чык јок айалга. Чӧлдиҥ кӱреезинде (пояс) кулузын, кыйгак ӧлӧҥ, тегенек тайа, чычрана, каргана, суујакалай камыш, јӱзӱн-јӱӱр јеҥестер, кӧгӧзин, ӧзӧт<ref name="Кучин флора и фауна">''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001</ref>. Бу аймакта агаш ас, кезик ле јерде аламык, чачыҥы ӧскӧн тыттар (паркового типа). Бийиктеген сайын тӱндӱк тундрада ӧзӧтӧн кыскачак тайадый кайыҥ, арчын ла кырчын, јеҥестер, башка-башка тайалар. Оноҥ бийиктей таштардыҥ ортозыла алтын тазыл (тӧрт јалбракту ла соок родиола)таркайт<ref name="Кр книга растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref>. === Јери ле јолдоры === Јуртта 9 ором: 60 лет ВЛКСМ-ныҥ 60 јылдыгына, Очурдяп јайзаҥныҥ, Октябрьский кош ором, Ӱстӱги Кӧкӧрӱниҥ, Јииттердиҥ, Кокышевтиҥ, Гагаринниҥ, Тӧс, Бадыманыҥ. [[Кош-Агаш]] — [[Кӧкӧрӱ]] деп регионал учурлу кӧӧлик јол. Јакалай јолдор. {| class="wikitable" | COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Кӧкӧрӱ јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире''' |- | Аймактыҥ тӧс јери [[Кош-Агаш]] || 28 км |- | Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 480 км |- | [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 570 км |- | Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4300 км |- | [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 900,0 км-деҥ || 21 км |} == Тӱӱкизи == Јурт јеезе 2003 јылда тӧзӧлгӧн. == Эл-јон == {{ Эл-јонныҥ тоозы | Кокоря | Столбцов=13}} == Ук-калыктары == Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1279 кижи болгон, олордыҥ 94 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон <ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>. == Инфраструктуразы == <div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;"> * јурт јеезениҥ администрациязы; * орто ӱредӱлӱ школ; * балдардыҥ туразы; * культура байзыҥы; * библиотека; * эмчилик; * стадион; * краевед музей; * магазин. </div> == Экономиказы == Мал јылкы, соок тумчукту, оок мал азыраары, крестьян-фермер ээлемдер. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Таҥынаҥ аргачылар. Туризм. == Кереестер == === Тӱӱкилик === * Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга кереес (первая половина 1980 јылдар., Кӧкӧрӱ јурт, пер. Октябрьский, 17/1)<ref name="Памятники">{{Cite web |title=Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348 |url=https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109173456/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archivedate=1610213696 |deadlink=yes |accessdate=1610030692 }}</ref><ref name="Памятники список">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210509164006/http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archivedate=1620578406 |deadlink=yes |accessdate=1605264610 }}</ref> * В. А. Винокуровко бюст(1977 ј., Кӧкӧрӱниҥ јурт јеезезиниҥ јеринде, Јылкы-Тал деп ӧзӧктӧ, «Октябрьдыҥ 40-јылдыгы» деп, колхоз болгон јерде.)<ref name="Памятники"/><ref name="Памятники список"/> === Археологиялык === === Ар-бӱткендик === Кӧкӧрӱ-Бажында Алтайга јарлу эм-томду аржан суулар бар. * Тагыл. Байлу јер (2208)<ref name="Ойношев свод"/>; * Карагем-Бажы — байлу туу (1990)<ref name="Ойношев свод"/>; * Тожоҥты ла Кӧкӧрӱниҥ ортозында байлу јер (1801)<ref name="Ойношев свод"/>; * Кӧкӧрӱниҥ Ыйыгы — байлу туу (1989)<ref name="Ойношев свод"/>; * Бугузынныҥ аржаны. Кӧкӧрӱнеҥ 20 км Тӱндӱк-кӱнчыгыштай (2072)<ref name="Ойношев свод"/>; * Кош-Тал деп јерде Кӧкӧрӱ јурттаҥ 3 км кӱнбадыштай (2198)<ref name="Ойношев свод"/>; * Ӱӱле. Байлу јер. Кӧкӧрӱ ле Бугузынныҥ ортозында боочы (2205)<ref name="Ойношев свод"/>. Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>. == Јуруктардыҥ кӧмзӧзи == == Јарлу улузы == * [[Турдубаев, Яков Яйтынович|Турдубаев Я. Я.]], Јаакап (1912―1973) ― Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы, сержант, кайралдары «За отвагу» деп медаль, «орден Красной звезды», Орден Отечественной войны 2 степени, Берлинге јетире барган<ref>Турдубаев Я. Я.[https://1418museum.ru/heroes/34251878/]</ref>, бухгалтер, аймакисполкомныҥ јааны болуп иштеген<ref>Алтайдыҥ чолмоны. Турдубаев Я. Я.[https://altaicholmon.ru/2020/04/14/sht-ni-ujazyna-jetken-jestebis/]</ref> * [[Бидинов, Край Адарович|Бидинов К. А.]] (1.11.1940) — ӱредӱчи, краевед, Горно-Алтайский педагогический института ӱренген, Кӧкӧрӱниҥ орто ӱредӱлӱ школыныҥ директоры болуп иштеген. Чуй ичиниҥ телеҥиттериниҥ тӱӱкилик ле этнографиялык музеиниҥ (1966) тӧзӧӧчизи ле башкараачызы, Россия Федерацияныҥ нерелӱ ӱредӱчизи, Культураныҥ нерелӱ ишчизи<ref>Бидинов К. А.[https://gornoaltaysk.bezformata.com/listnews/altaj-za-dostizheniya-v-oblasti-kulturi/41214934/]</ref>, Алтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ сыйыныҥ лауреады<ref>Историко-этнографический музей теленгитов Чуи[https://www.vtourisme.com/altaj/bogatstva-altaya/muzei/1444-muzej-]</ref>. == Ајарулар == {{Ајарулар}} == Тайантылар == * [https://web.archive.org/web/20210206033315/https://mokoshagach.ru/ Окылу сайт «Кош-Агаш аймак»] {{Тыш тайантылар}} {{Кош-Агаш аймактыҥ јон јаткан јерлери}} [[Категория:Кош-Агаш аймактыҥ јурттары]] [[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]] [[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]] osoo9064ogng67zj0icx0d68dqgowai 0 261 48720 33546 2026-03-31T04:52:29Z InternetArchiveBot 26 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 48720 wikitext text/x-wiki {{Администрациялык бӧлӱк |Цвет1 = {{Цвет|Россия}} |Цвет2 = |Русское название = Кӧкӧрӱниҥ јурт јеезези |Оригинальное название = {{lang-ru| Кокоринское сельское поселение}}<br>[[File:Jal3.jpg|300px| Кош-Агаш аймак ]] |Герб = |Флаг = |Страна = Россия |Статус = {{nobr|[[Россияныҥ јурт јеезези]]}} |Гимн = |Входит в = {{s|[[Алтай Республика]]да<br>[[Кош-Агаш аймак]]}} |Включает = 1 јурт |Столица = [[Кӧкӧрӱ]] |КрупныйГород = |КрупныеГорода = |Дата = |Глава = |Название главы = [[Глава сельского поселения|Глава сельского поселения]] |Глава2 = |Название главы2 = |ВВП = |Год ВВП = |Место по ВВП = |ВВП на душу населения = |Место по ВВП на душу населения = |Язык = |Языки =орус, алтай |Население = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Кокоринское сельское поселение | тс }} |Год переписи = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Кокоринское сельское поселение | г }} |Процент от населения = {{ #expr: ( {{ Население | Кокоринское сельское поселение | ч }} * 100 / {{ Население | Кош-Агачский район | ч }} round 2 ) }} |Место по населению = |Плотность = |Место по плотности = |Национальный состав = телеҥиттер, алтайлар, орустар ла о.ӧ. |Конфессиональный состав = христиан јаҥ<br>приверженцы местных верований<br>шаманисты |Площадь = | Процент от площади = |Место по площади = |Максимальная высота =1880<ref name="Высота н/у моря"/> |Средняя высота = |Минимальная высота = | lat_deg = 49.9130555555556 | lon_deg = 88.9997222222222 |цифровой идентификатор = |цифровой идентификатор 2 = |Карта = [[Файл:Location Kosh-Agachsky District Altai Republic.svg|240px|thumb|центр|right|Алтай Республикада, Кош-Агаш аймак]] |ЧасовойПояс = [[MSK+7]] |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Почтовые индексы = 649786 |Телефонный код = +7 38842 |Код автомобильных номеров = 04 |Сайт = https://mokoshagach.ru/ |Параметр1 = |Название параметра1 = |Примечания = }} '''Кӧкӧрӱниҥ јурт јеезези''' ({{Lang-ru|Кокоринское сельское поселение}}) — [[Россия|Россия Федерацияныҥ]] [[Алтай Республика]]да [[Кош-Агаш аймак|Кош-Агаш аймагында]] јурт јеезе. Администрациялык тӧс јер — [[Кӧкӧрӱ]]. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] 2005 јылда [[чаган айдыҥ 13 кӱни]]нде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Кӧкӧрӱниҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган<ref>[http://docs.cntd.ru/document/802021155 Закон Республики Алтай от 13 января 2005 года № 10-РЗ «Об образовании муниципальных образований, наделении соответствующим статусом и установлении их границ»]</ref>. == Географиязы == Јурт јеезениҥ јери Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Эре-Чуйдыҥ чӧлинде, Актуруныҥ, Сайлугемниҥ, Ирбистӱниҥ сындарыныҥ ортозында јадат. Бу јер калкалардыҥ гранына јуук. Чӧлдӧ агаштар каа-јаа ла јерде ӧзӧт, ӧлӧҥ кыска, тайа-јыралар, тегенектӱ тайалар, чӧлдиҥ чычырганазы тӱжӱм берет ({{lang-ru|облепиха}}), кӧп саба бу сооко чыдажар агаш — ол тыт. Чуйдыҥ чӧлинде сӱреен кӧп кӧлдӧр, бого кеткин куштар кыска јайда учуп келип, уйа базат. Суугуштар, таркаттар, турналар ла о.ӧ. Ырак тайгаларында «Кызыл бичикке» кирген ас тоолу аҥдар бар: ирбис, јуҥма, јердиҥ текези. Бичикке кирбеген аҥ кужы — эликтер, марал аҥ, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, тарбаган, тооргы, ӧркӧ, агас…кезиги бийик кырларда, тайга-ташта, кезиги чӧлдӧ. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1880 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/35131/kokorya.html Кокоря]</ref>. == Јурт јеезеге кирет == {| class="wikitable" |- ! № !! Јон јаткан јер !! Јон јаткан јердиҥ бӱдӱми !! Эл-јонныҥ тоозы |- | 1 || [[Кӧкӧрӱ]] || јурт, административный тӧс јер || {{ Население | Кокоря | тс }} кижи |} == Эл-јон == {{ Эл-јонныҥ тоозы | Кокоринское сельское поселение| Столбцов=15 }} {{ Эл-јонныҥ тоозы | Кокоринское сельское поселение| график}} Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1279 кижи болгон, олордыҥ [[алтайлар]], [[орустар]] ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>. Окылу тил: орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/ Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>. == Инфраструктуразы == <div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;"> * Јурт јеезениҥ админстрациязы; * Орто ӱредӱлӱ школ; * Баштамы школ; * Кӱӱлик сургал; * Краевед музей; * Эмчилик; * Библиотека; * Спортшкол; * Стадион; * Магазин —3; * Турбаза — 3. </div> == Јуруктардыҥ кӧмзӧзи == == Ајарулар == {{Ајарулар}} == Тайантылар == * [https://web.archive.org/web/20210206033315/https://mokoshagach.ru/ Окылу сайт «Кош-Агаш аймак»] {{Тыш тайантылар}} {{Кош-Агаш аймактыҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧри}} {{Кош-Агаш аймактыҥ јон јаткан јерлери}} [[Категория:Кош-Агаш аймактыҥ муниципал тӧзӧлмӧзи]] [[Категория:Алтай Республиканыҥ јурт јеезези]] 5zivyutx4jgp9jn29zzfju3swgygy8f 0 286 48721 33610 2026-03-31T06:08:57Z InternetArchiveBot 26 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 48721 wikitext text/x-wiki {{Администрациялык бӧлӱк |Цвет1 = {{Цвет|Россия}} |Цвет2 = |Русское название = Мукур-Таркатыныҥ јурт јеезези |Оригинальное название = {{lang-ru| Мухор-Тархатинское сельское поселение}}<br>[[Файл:Картаелангаш.jpg|280px| Кош-Агаш аймак, Мукур-Тархаты на карте]] |Герб = |Флаг = |Страна = Россия |Статус = {{nobr|[[Россияныҥ јурт јеезези]]}} |Гимн = |Входит в = {{s|[[Алтай Республика]]да<br>[[Кош-Агаш аймак]]}} |Включает = 1 јурт |Столица = [[Мукур-Тархаты]] |КрупныйГород = |КрупныеГорода = |Дата = |Глава = |Название главы = [[Глава сельского поселения|Глава сельского поселения]] |Глава2 = |Название главы2 = |ВВП = |Год ВВП = |Место по ВВП = |ВВП на душу населения = |Место по ВВП на душу населения = |Язык = |Языки =орус, алтай |Население = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Мухор-Тархатинское сельское поселение | тс }} |Год переписи = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Мухор-Тархатинское сельское поселение | г }} |Процент от населения = {{ #expr: ( {{ Население | Мухор-Тархатинское сельское поселение | ч }} * 100 / {{ Население | Кош-Агачский район | ч }} round 2 )}} |Место по населению = |Плотность = |Место по плотности = |Национальный состав = казактар, алтайлар, орустар ла о.ӧ. |Конфессиональный состав = христиан јаҥ, мусульмане-сунниты и другие |Площадь = | Процент от площади = |Место по площади = |Максимальная высота =1738<ref name="Высота н/у моря"/> |Средняя высота = |Минимальная высота = | lat_deg = 49.99 | lon_deg = 88.5388888888889 |цифровой идентификатор = |цифровой идентификатор 2 = |Карта = [[Файл:Location Kosh-Agachsky District Altai Republic.svg|240px|thumb|центр|right|Алтай Республикада, Кош-Агаш аймак]] |ЧасовойПояс = [[MSK+7]] |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Почтовые индексы = 649779 |Телефонный код = +7 38842 |Код автомобильных номеров = 04 |Сайт = http://мухор-тархата.рф/ |Параметр1 = |Название параметра1 = |Примечания = }} '''Мукур-Таркатыныҥ јурт јеезези''' ({{Lang-ru|Мухор-Тархатинское сельское поселение}}) — [[Россия|Россия Федерацияныҥ]] [[Алтай Республика]]да [[Кош-Агаш аймак|Кош-Агаш аймагыныҥ]] муниципал тӧзӧлмӧзи. Администрациялык тӧс јер — [[Мукур-Тархаты]]. Јурт јеезе 2005 јылда тӧзӧлгӧн. Алтай Республиканыҥ 13 январьда 2005 јылда чыккан Јасагы аайынча 10-Р3 темдектӱ Мукур-Таркатыныҥ јурт јеезезине статус ла гран — кыйулар тургузылган<ref>[http://docs.cntd.ru/document/802021155 Закон Республики Алтай от 13 января 2005 года № 10-РЗ «Об образовании муниципальных образований, наделении соответствующим статусом и установлении их границ»]</ref>. == Географиязы == Јурт јеезениҥ јери Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Эре-Чуйдыҥ чӧлинде, Актуруныҥ, Сайлугемниҥ, Ирбистӱниҥ сындарыныҥ ортозында јадат. Бу јер калкалардыҥ гранына јуук. Чӧлдӧ агаштар каа-јаа ла јерде ӧзӧт, ӧлӧҥ кыска, тайа-јыралар, тегенектӱ тайалар, чӧлдиҥ чычырганазы тӱжӱм берет ({{lang-ru|облепиха}}), кӧп саба бу сооко чыдажар агаш — ол тыт. Чуйдыҥ чӧлинде сӱреен кӧп кӧлдӧр, бого кеткин куштар кыска јайда учуп келип, уйа базат. Суугуштар, таркаттар, турналар ла о.ӧ. Ырак тайгаларында «Кызыл бичикке» кирген ас тоолу аҥдар бар: ирбис, јуҥма, јердиҥ текези. Бичикке кирбеген аҥ кужы — эликтер, марал аҥ, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, тарбаган, тооргы, ӧркӧ, агас…кезиги бийик кырларда, тайга-ташта, кезиги чӧлдӧ. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1738 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/35127/muhor-tarhata.html Мухор-Тархата]</ref>. == Јурт јеезеге кирет == {| class="wikitable" |- ! № !! Јон јаткан јер !! Јон јаткан јердиҥ бӱдӱми !! Эл-јонныҥ тоозы |- | 1 || [[Мукур-Тархаты]] || јурт, административный тӧс јер ||{{ Население | Мухор-Тархата | тс }} кижи |} == Эл-јон == {{ Эл-јонныҥ тоозы |Мухор-Тархатинское сельское поселение| Столбцов=15 }} {{ Эл-јонныҥ тоозы | Мухор-Тархатинское сельское поселение| график}} Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1157 кижи болгон, олордыҥ [[казактар]], [[алтайлар]] ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>. Окылу тил: орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/ Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>. == Инфраструктуразы == <div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;"> * Јурт јеезениҥ администрациязы; * Орто ӱредӱлӱ школ; * Баштамы школ; * Кӱӱлик сургал; * Краевед музей; * Јурттыҥ клубы; * Эмчилик; * Библиотека; * Спортшкол; * Стадион; * Магазин —3; * Турбаза — 4. </div> == Јуруктардыҥ кӧмзӧзи == == Ајарулар == {{Ајарулар}} == Тайантылар == * [https://web.archive.org/web/20210206033315/https://mokoshagach.ru/ Окылу сайт «Кош-Агаш аймак»] {{Тыш тайантылар}} {{Кош-Агаш аймактыҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧри}} {{Кош-Агаш аймактыҥ јон јаткан јерлери}} [[Категория:Кош-Агаш аймактыҥ муниципал тӧзӧлмӧзи]] [[Категория:Алтай Республиканыҥ јурт јеезези]] eo4baddqg7ug2qu5ewas39h9s6ij07o 0 287 48722 48443 2026-03-31T06:10:08Z InternetArchiveBot 26 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 48722 wikitext text/x-wiki {{ЈЈЈ+Россия |статус = Јурт |русское название = Мукур-Тархаты |оригинальное название = {{lang-ru|}}Мухор-Тархата |герб = |флаг = | изображение = Картаелангаш.jpg | описание изображения = Мукур-Тархаты на карте |lat_deg = 49|lat_min = 59|lat_sec = 24 |lon_deg = 88|lon_min = 32|lon_sec = 20 |CoordAddon = type:city_region:RU |CoordScale = 20000 |размер карты региона = |размер карты района = |регион = Алтай Республика |регион в таблице = Алтай Республика |район = Кош-Агаш аймак |район в таблице = Кош-Агаш аймак{{!}}Кош-Агаш |вид поселения = Јурт јеезе | поселение = Мукур-Таркатыныҥ јурт јеезези | поселение в таблице = Мукур-Таркатыныҥ јурт јеезези {{!}}Мукур-Таркатыныҥ |внутреннее деление = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |высота центра НП = 1738<ref name="Высота н/у моря"/> |климат = кезем-континентал | население = {{Эл-јонныҥ тоозы|Мухор-Тархата |тс}} | год переписи = {{Эл-јонныҥ тоозы|Мухор-Тархата |г}} |плотность = |агломерация = |национальный состав = [[телеҥиттер]], [[алтайлар]], <br>[[казактар]] |конфессиональный состав = [[православные]], [[мусульмане]], [[шаманисты]] |этнохороним = |почтовый индекс = 649779 |почтовые индексы = |телефонный код = 38845 |цифровой идентификатор = |цифровой идентификатор 2 = |цифровой идентификатор 3 = |категория в Commons = |сайт = }} '''Мукур-Тархаты''' ({{Lang-ru|Мухор-Тархата}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Кош-Агаш аймак|Кош-Агаш аймагында]] [[Мукур-Таркатыныҥ јурт јеезези]]не кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот. == Этимологиязы == Мукур-Тархаты — мукур дегени кемјӱ (ус сабар ла јаан сабардыҥ ортозы), кыска, кичинек деген учур бар. Таркаты дегени экинчи ӧзӧктиҥ ады, монгол сӧс дежер-баатырдыҥ ады. Мукур ла Таркаты деп ӧзӧктӧрдиҥ бириккенинде учун јурт анайда адалган. == Физико-географиялык темдектери == === Географиязы === Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алдайдыҥ]] тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Эре-Чуй чӧлдиҥ тал ортозында турат. Јаан ыйыктары — Сайлугем, Ак-Туру, Кӧкӧрӱ, Тӱҥкелӱ, Ак-Кобы,Мукур, Туйук-Јарык, Текелӱчи, Чыҥ-Бажы, Таркаты Бажы,Кӧк-Ӧзӧк деген тайгалар јуртты эбирет. Бир јанынаҥ [[Кӧк Ӧзӧк (суу)|Кӧк-Ӧзок]] деп суу, экинчи јанынаҥ [[Саҥысканду (суу)|Саҥысканду]] деп суу агат. Бу суулар [[Чуй (Кадынныҥ кош суузы)|Чуйдыҥ суузына]] кожулат. Чуйдыҥ элбек чӧлинде кӧп тоолу кӧлдор бар. Састалган да јерлер кӧп, јердиҥ кыртыжы кышкыда тыҥыда тоҥот. Бийик сын-тайгаларда тоштоҥ кайылып бӱткен кӧлдор база кӧп. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ ӧрӧлӧгӧн сайын тайга ташта тепсеҥдер, таскылдар (плато) кӧптӧйт. Тайгаларда јолдор до кату. [[Чуйдыҥ чӧли]]н тӱндӱктеҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш јаар федерал учурлу трак Калка јерине јетире барып јат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1738 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/35127/muhor-tarhata.html Мухор-Тархата]</ref>. === Климады === Климады кезем-континентал. Јакалай Тӱндӱктиҥ ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ јерлерине тӱҥейлелген. Бир коноктыҥ туркунына ай-кӱн кенейте солунып турар, кейдиҥ температуразы, кумакту салкын куйун, ӧткӱре изӱ болук кызыдар, чӱрче ле соой берер. Калка јанынаҥ куру чӧлдӧрдӧҥ келген какшак салкындар кейди ле јердиҥ кыртыжын откӱре кургак эдет. Алтайда эҥ ле соок, јут-чыгы ас јер ол Кош-Агаш аймак. Ортојылдык температура −6,7 °С, тыҥыда соогы −62 °С, эҥ ле изӱ +31 °С, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 150 мм, салкынныҥ орто кеми 1,8 м/с, бир јылда салкындак кӱндердеҥ (15 м/с тӱрген) 10,8 кӱн. Кыш 7 айдыҥ туркунына болот. Јердиҥ кыртыжыныҥ алдында мӧҥкӱлик тош јадат. === Аҥ-куштары === [[Кош-Агаш аймак]] кату кышту соок јер. [[Чуйдыҥ чӧли]]нде оок тындулардаҥ тарбаган, ӧркӧ, сыгырган, чӧлдиҥ чычканы ла кӧп тоолу кӧлдӧрдӧ јӱзӱн куштар учуп келип уйа базат: борт турна, кара турна, тарбалјы, јерлик кастар, суукуштар, ӧртӧктӧр, аҥыр, барынтычы куштар ылаачын, шоҥкор, мӱркӱт, тейлеген ле о.ӧ. Бийик тайга сындары аҥдык, Кызыл бичикке кирген аҥдардаҥ мында: маны, ирбис, кочкор ло јуҥма<ref name="Кр книга животные РА 2017">.[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref>. Айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јеекен, какай, албаа ла јӱзӱн-јӱӱр оок аҥдар јӱрет: јоонмойын, агас, кӧрӱк, суузар, тийиҥ ле о.ӧ.<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>. === Ӧзӱмдери === Эҥ ле ас јут-чык бу аймакта учун, какшак јер, кей, ӧзӱмдерге јарамыкту эмес учун, ӧскӧ айбактарга кӧрӧ ӧлӧҥ-чӧптиҥ будӱмдери чала ас. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ бийиктеген сайын там ла ӧзӱмдер астап барат, је ого коштой база кайда да ӧспӧй турган эндемик ӧзӱмдердиҥ тоозы кӧптӧй берет. Кату соок кыш, чык јок айалга. Чӧлдиҥ кӱреезинде (пояс) кулузын, кыйгак ӧлӧҥ, тегенек тайа, чычрана, каргана, суујакалай камыш, јӱзӱн-јӱӱр јеҥестер, кӧгӧзин, ӧзӧт<ref name="Кучин флора и фауна">''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001</ref>. Бу аймакта агаш ас, кезик ле јерде аламык, чачыҥы ӧскӧн тыттар (паркового типа). Бийиктеген сайын тӱндӱк тундрада ӧзӧтӧн кыскачак тайадый кайыҥ, арчын ла кырчын, јеҥестер, башка-башка тайалар. Оноҥ бийиктей таштардыҥ ортозыла алтын тазыл (тӧрт јалбракту ла соок родиола)таркайт<ref name="Кр книга растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref>. === Јери ле јолдоры === Јуртта 9 ороом: Јеҥӱниҥ 60 јылдыгы, Бухаровтыҥ, Казагачевтиҥ, Керексибесованыҥ, Кольчикованыҥ, Маскановтыҥ, Окулич-Казаринаныҥ, Самтаевтиҥ, Тӧлӧсованыҥ. [[Кош-Агаш]] — [[Мукур-Тархаты]] деп регионал учурлу кӧӧлик јол. {| class="wikitable" | COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Мухур-Тархаты јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире''' |- | Аймактыҥ тӧс јери [[Кош-Агаш]] || 13 км |- | Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 470 км |- | [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 560 км |- | Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4200 км |- | [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 889,7 км-деҥ || 13 км |} == Тӱӱкизи == Јурт 1826 јылда тӧзӧлгӧн. Совет ӧйдӧ, 1930 јылда, мында «Мукур Таркаты» деп јаан колхоз тӧзӧлгӧн. Бого 116 кижи кирген, јокту ла орто јаткан улус. Баштапкы башкараачызы Тымтышев Сурбай деп кижи болгон, оны 1937 јылда актуга бурулап, айдайла, Кызыл-Ӧзӧктӧ адып салган. Јуртта баштапкы школды 1932 јылда ачкан. Баштапкы ӱредӱчи Аюбаев Белеубай бухгалтер-чотобот кижи болгон. Колхозчы Эликпаев Сакыл деп кижи эки кыпту саман тураны тудала, школго сыйлап берген. Колхоз тӧзӧлип турарда малдыҥ тын тоозы * кой-эчки 3250 тын * сарлык350 тын * јылкы мал 278 тын * тӧӧлӧр 30 тын. == Эл-јон == {{Эл-јонныҥ тоозы|Мухор-Тархата|Столбцов=12}} {{ Эл-јонныҥ тоозы |Мухор-Тархата| график}} == Ук-калыктары == Јуртта телеҥиттер, алтайлар, казахтар јуртайт. Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1157 кижи болгон, олордыҥ 85 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон <ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>. == Инфраструктуразы == <div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;"> * јурт јеезениҥ администрациязы; * орто ӱредӱлӱ школ; * балдардыҥ туразы; * эмчилик; * культура байзыҥы; * библиотека; * стадион; * почта; * магазин. </div> == Экономиказы == Мал: јылкы, соок тумчукту, сарлык ла оок мал- азыраары. Крестьян-фермер ээлемдер. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Туризм. == Кереестер == === Тӱӱкилик === * В. И. Ленинниҥ бюсты (1960 јылдардыҥ бажында)<ref name="Памятники">{{Cite web |title=Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348 |url=https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109173456/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archivedate=1610213696 |deadlink=yes |accessdate=1610030854 }}</ref><ref name="Памятники список">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210509164006/http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archivedate=1620578406 |deadlink=yes |accessdate=1605261046 }}</ref> * Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда корогондорго обелиск (Кольчикованыҥ оромы, д.2А)<ref name="Памятники"/><ref name="Памятники список"/>. === Археологиялык === === Ар-бӱткендик === Јурттыҥ јанында тӱӱкилик јерлер. * Кудай-Таш. Байлу јер. Кӧкӧзӧк деп јерде, Мукур-Таркаты јурттаҥ 2 км кӱнбадыштай, Чуйдыҥ суузыныҥ коштончызы (приток) Кӧкӧзӧк сууныҥ јанында (2188)<ref name="Ойношев свод"/>; * Ирбистӱ. Мӧҥкӱсалгыш комплекс. Мукур-Таркаты јурттаҥ 20 км тӱштӱк-кӱнбадыштай , Ирбистӱ сууныҥ оҥ јарадында (2055—2071)<ref name="Ойношев свод"/>. Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>. == Јуруктардыҥ кӧмзӧзи == <gallery perrow=5 widths="200px" heights="170px"> </gallery> == Јарлу улузы == * Масканов, Солтон Амырович (1940 јылдыҥ) — «СССР-дыҥ 50-јылдыгы» деп колхозтыҥ эчкичизи, Социштиҥ Геройы, Мактыҥ ордениниҥ 3 катап кавалери<ref>Масканов С. А.[https://warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=21348]</ref> * Масканов, Мантылай Амырович (1927—2007) — 1955—1963 јылдарда ферманыҥ јааны болгон, парторганизацияныҥ секретари болгон. «Кызыл-Мааны» колхозтыҥ јааны болгон. Иштеп ле туруп Горно-Алтайский зооветеринарный техникумда ӱренген. М. А. Масканов кӧп катап кайралдаткан, медальдар ла ордендери: Трудового Красного Знамени, «Знак Почета». «Заслуженный работник сельского хозяйства РСФСР» деп кӱндӱлӱ атла адаткан. «Кызыл-Мааны» колхозтыҥ председатели<ref>Масканов М. А.[https://visit-altairepublic.ru/o-respublike-altay/den-v-istori/may/rodilsya-mantylay-amyrovich-maskanov-zasluzhennyy-rabotnik-selskogo-khozyaystva-rsfsr-peredovik-sels/]</ref>. * Очурдяпова, Анисья Михайловна (10.03.1946—01.07.2017) — эмчи, здравоохранениениҥ эмчи-организаторы , РСФСР-дыҥ кӱндӱлӱ эмчизи<ref>Очурдяпова А. М.[https://visit-altairepublic.ru/o-respublike-altay/istoriya-v-litsakh/a-m-ochurdyapova/]</ref>. == Ајарулар == {{Ајарулар}} == Тайантылар == * [https://web.archive.org/web/20210206033315/https://mokoshagach.ru/ Окылу сайт «Кош-Агаш аймак»] {{Тыш тайантылар}} {{Кош-Агаш аймактыҥ јон јаткан јерлери}} [[Категория:Кош-Агаш аймактыҥ јурттары]] [[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]] [[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]] njnuvqjud4hlu2m71z0f6rksddwswlx 0 301 48723 48454 2026-03-31T07:13:21Z InternetArchiveBot 26 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 48723 wikitext text/x-wiki {{ЈЈЈ+Россия |статус = Јурт |русское название = Ортолык |оригинальное название = {{lang-ru|}}Ортолык |герб = |флаг = | изображение = | описание изображения = |lat_deg =50 |lat_min =2 |lat_sec =7 |lon_deg =88 |lon_min =30 |lon_sec =3 |CoordAddon = type:city_region:RU |CoordScale = 20000 |размер карты региона = |размер карты района = |регион = Алтай Республика |регион в таблице = Алтай Республика |район = Кош-Агаш аймак |район в таблице = Кош-Агаш аймак{{!}}Кош-Агаш |вид поселения = Јурт јеезе | поселение = Ортолыктыҥ јурт јеезези | поселение в таблице = Ортолыктыҥ јурт јеезези {{!}}Ортолыктыҥ |внутреннее деление = |глава = |дата основания = 1860 |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |высота центра НП = 1749<ref name="Высота н/у моря"/> |климат = кезем-континентал | население = {{Эл-јонныҥ тоозы|Ортолык (село) |тс}} | год переписи = {{Эл-јонныҥ тоозы|Ортолык (село) |г}} |плотность = |агломерация = |национальный состав = [[алтайлар]] 82%,[[телеҥиттер]], <br>[[казактар]] ла о.ӧ. |конфессиональный состав = [[православные]], [[мусульмане]], [[шаманисты]] |этнохороним = |почтовый индекс = 649779 |почтовые индексы = |телефонный код = 38845 |цифровой идентификатор = |цифровой идентификатор 2 = |цифровой идентификатор 3 = |категория в Commons = |сайт = }} '''Ортолык''' ({{Lang-ru|Ортолык}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Кош-Агаш аймак|Кош-Агаш аймагында]] [[Ортолыктыҥ јурт јеезези]]не кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот. == Этимологиязы == Ортолык — орто, ортозы, ортозында јер, {{Lang-ru|остров}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы = |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>. == Физико-географиялык темдектери == === Географиязы === Јурт эки сууныҥ ортозында, ортолык аайлу јерде турат. [[Чуй (Кадынныҥ кош суузы)|Чуйдыҥ суузы]] ла [[Кӧк Ӧзӧк (суу)|Кӧк Ӧзӧктиҥ суузы]] бириккенде. Ортолык јурт Эре-Чуйдыҥ чӧлинде, айландыра јалтыраган мӧҥкӱ тошторлу сын тайгалары, ыйыктары : Ак-Туру, Сайлу-Кем, Ирбистӱ, Кӧкӧрӱ. [[Чуйдыҥ чӧли|Чуйдыҥ]] элбек чӧлинде кӧп тоолу кӧлдор бар. Састалган да јерлер кӧп, јердиҥ кыртыжы кышкыда тыҥыда тоҥот. Бийик сын-тайгаларда тоштоҥ кайылып бӱткен кӧлдор база кӧп. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ ӧрӧлӧгӧн сайын тайга ташта тепсеҥдер, таскылдар (плато) кӧптӧйт. Тайгаларда јолдор до кату. Чуйдыҥ чӧлин тӱндӱктеҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш јаар федерал учурлу трак Калка јерине јетире барып јат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1749 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/35125/ortolyk.html Ортолык]</ref>. === Климады === Климады кезем-континентал. Јакалай Тӱндӱктиҥ ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ јерлерине тӱҥейлелген. Алтайда эҥ ле соок јер. Кыш јети ай турат. Јердиҥ кыртыжыныҥ алдында мӧҥкӱлик тош јадат. Бир коноктыҥ туркунына кейдиҥ температуразы кеенейте солунып турар аргалу. Тӱштӱк-кӱнчыгышта јут-чык сӱреен ас тӱжет, јер-тобрак ла кей какшак, анчада кургак јер [[Чуйдыҥ чӧли]] ле Ӱкек. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −6,7 °С, эҥ ле изӱзи −31, эҥ ле соогы −62 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы — −4 °С, ортојылдык јут-чыктыҥ кеми 110 мм, салкынныҥ ортојылдык кеми 1,8 м/с, 15 м/с тӱрген салкынду кӱндер 10,8. Климады табынча солынып бараткан. Алдында јылдарга кӧрӧ кар-јут тӱжер болуп. Кӱн кенейте солынар, бир ле тӱштиҥ ичине тыҥ изӱ, корон-соок боло берет. === Аҥ-куштары === Тайга сындары аҥдык, Сайлугемниҥ , Актуруныҥ тайгалары. Алтайдыҥ заповедниктеринде ирбис, кочкор, аргали, архар, тооргы, тӱндӱктиҥ аҥы ла о.ӧ. Бу аҥдар ончозы [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] «Кызыл бичигине»<ref name="Кр книга животные РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref> кирген. Айу, марал, бӧрӱ, элик, тӱлкӱ, јеекен, борсык, јоонмойын, суузар, албаа, сарас, кӧрӱк текши таркаган Ӧзӧк ичинде [[Чуйдыҥ чӧли]]нде оок аҥдардаҥ тарбаган, ӧркӧ, чычкан, сыгырган бар. Кӧп тоолу кӧлдоргӧ кеткин куштар уйа базат: турна, кас, ӧртӧк, суугуш, куу о.ӧ. јӱзӱн-јӱӱр тоозы ас куштар база «Кызыл бичикте». Куштардаҥ «Кызыл бичикте»: тас, боро ылаачын, шоҥкор, јоло, турна. Чӧлдӧ јӱрер тегин куштардаҥ каргаа, саҥыскан, кускун, кӱӱле, талеҥко, јелечи, јалбагай, кӧктӧш, кызылтӧш лӧ о.ӧ.<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>. === Ӧзӱмдери === Аймакта ӧзӱмдер беш кӱрее (пояс)сайын ӧзӧт. Талайдыҥ кеминеҥ бийиктеген сайын чӧлдиҥ ӧлӧҥдӧри, агашту пояс, корумдар алды (подгольцовый), гольцовый, нивальный. Чӧлдӧ кулузын, лишайник, тайалар, кезик ле јерде кыскачак тал, кыйгак ӧлӧҥ лӧ тегенектӱ тайалар, јыду марга, кӧлдӧр јакалай тростник, каргана, чычрана, василиск, володушка<ref name="Торбоков флора">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.</ref>. Койу агашту аркалар јокко јуук, кезик ле јерде тыт агаш аламык (парковый тип) ӧзӧт. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 2000-3200 метр киреде тундраныҥ ӧзӱмдери: тайалар, јыралар, тӱндӱк кыскачак кайыҥ, бийиктеген сайын ӧзӱмдердиҥ эндемиктери (база кайда да ӧспӧй турган ӧзӱмдер)кӧптӧйт. Таш ортозында Кызыл бичикке кирген алтын тазыл (тӧртјалбракту ла соок родиолы) јайа ӧзӧт<ref name="Кр книга растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref>. === Јери ле јолдоры === Јуртта 9 ором: Бабинасовтыҥ, Јаан-Терек, Кокышевтиҥ, Таҥдалай, Тытту-Кем, Чолмон, Чуй, Эки-Тыт, Л. Б. Барбачакованыҥ. Јурт Р256 темдектӱ [[Чуйдыҥ трагы|Чуйдыҥ трагыныҥ]] 877 километринде турат. Бу јол федерал учурлу кӧӧлик јол болуп јат. {| class="wikitable" | COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Ортолык јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире''' |- | Аймактыҥ тӧс јери [[Кош-Агаш]] || 16 км |- | Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 440 км |- | [[Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 530 км |- | Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4300 км |- | [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 877 км-деҥ || 0 км |} == Тӱӱкизи == Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. == Эл-јон == {{Эл-јонныҥ тоозы|Ортолык (село) | Столбцов=17}} == Ук-калыктары == Јуртта телеҥиттер, алтайлар ла казактар јуртайт. Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 763 кижи болгон, олордыҥ 82 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон <ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>. == Инфраструктуразы == <div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;"> * јурт јеезениҥ администрациязы; * орто ӱредӱлӱ школ; * балдардыҥ туразы; * библиотека; * эмчилик; * стадион; * јурттыҥ клубы; * почта; * магазин; * ашкана. </div> == Экономиказы == Мал јылкы, соок тумчукту, оок мал- азыраары. Крестьян-фермер ээлемдер. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемддӱ. Туризм. == Кереестер == === Тӱӱкилик === * Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда корогондорго кереес (1968 ј.,Чуй ором, 1А)<ref name="Памятники">{{Cite web |title=Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348 |url=https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109173456/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archivedate=1610213696 |deadlink=yes |accessdate=1610030885 }}</ref><ref name="Памятники список">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210509164006/http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archivedate=1620578406 |deadlink=yes |accessdate=1605264008 }}</ref>. === Археологиялык === * Ирбистӱ — байлу туу. Ортолык јурттыҥ јеезезиниҥ јеринде (1988)<ref name="Ойношев свод"/>; * Ыйык-Туу — байлу туу. Ортолык јурт (1987)<ref name="Ойношев свод"/>; * Јылаҥаш-Булуҥ. Мӧҥкӱсалгыштар. [[Јылаҥаш (суу)|Јылаҥаш сууныҥ]] орто агынында, Ортолык јурттаҥ 12 км тӱндӱк-кӱнчыгыштай (2040—2042)<ref name="Ойношев свод"/>; * Јоло. Таш јурамалдар (петроглифтер) (2041)<ref name="Ойношев свод"/>; * Казак каскан. Мӧҥкӱсалгыш. Ортолык јурттаҥ 7 км тӱштӱк-кӱнбадыштай (2081)<ref name="Ойношев свод"/>. Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>. === Ар-бӱткендик === * Тагыл. [[Кош-Агаш]] ла Ортолыктыҥ ортозында . [[Чуйдыҥ трагы|Чуйдыҥ трагыныҥ]] јанында. == Јуруктардыҥ кӧмзӧзи == <gallery perrow=5 widths="200px" heights="170px"> File:Картаелангаш.jpg| Ортолык картада </gallery> == Јарлу улузы == * [[Отуков, Леонид Иванович|Отуков Л. И.]] Ойрот Отуков сӧӧги кӧбӧк (10.03.1965—01.01.2015) — Эл кайчы, Кош-Агашта «Чуй» ансамбльда иштеген. Каркыраа кайда Алтайда ого једер кижи јок болгон. Кай кожоҥныҥ бар эбин (каркыраа, сыбыскы, кӧӧмӧй) бастыразын јакшы кайлайтан, ойноткыларды тузаланар (топшуур, комыс, токпок). «Алтай-Кай» группада Гиннестиҥ рекордторлу бичигине кирген, Алексей Калкинниҥ сыйыныҥ лауреады (2013), Европа, Америка, Азия ороондорын эбирип келген артист<ref>Отуков Ойрот[https://gornoaltaysk.bezformata.com/listnews/narodnij-kajchi-ojrot-otukov/28135262/]</ref>. == Ајарулар == {{Ајарулар}} == Тайантылар == * [https://web.archive.org/web/20210206033315/https://mokoshagach.ru/ Окылу сайт «Кош-Агаш аймак»] {{Тыш тайантылар}} {{Кош-Агаш аймактыҥ јон јаткан јерлери}} [[Категория:Кош-Агаш аймактыҥ јурттары]] [[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]] [[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]] i7irt084rk4xsxtcsy3ghn1nbprtm12 0 302 48724 33690 2026-03-31T07:13:51Z InternetArchiveBot 26 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 48724 wikitext text/x-wiki {{Администрациялык бӧлӱк |Цвет1 = {{Цвет|Россия}} |Цвет2 = |Русское название = Ортолыктыҥ јурт јеезези |Оригинальное название = {{lang-ru| Ортолыкское сельское поселение}}<br>[[File:Ortolyk.jpg|280px| Кош-Агаш аймак, Ортолык јурт ]] |Герб = |Флаг = |Страна = Россия |Статус = {{nobr|[[Россияныҥ јурт јеезези]]}} |Гимн = |Входит в = {{s|[[Алтай Республика]]да<br>[[Кош-Агаш аймак]]}} |Включает = 1 јурт |Столица = [[Ортолык]] |КрупныйГород = |КрупныеГорода = |Дата = |Глава = |Название главы = [[Глава сельского поселения|Глава сельского поселения]] |Глава2 = |Название главы2 = |ВВП = |Год ВВП = |Место по ВВП = |ВВП на душу населения = |Место по ВВП на душу населения = |Язык = |Языки =орус, алтай |Население = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Ортолыкское сельское поселение | тс }} |Год переписи = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Ортолыкское сельское поселение | г }} |Процент от населения = {{ #expr: ( {{ Население | Ортолыкское сельское поселение | ч }} * 100 / {{ Население | Кош-Агачский район | ч }} round 2 ) }} |Место по населению = |Плотность = |Место по плотности = |Национальный состав = алтайлар, орустар ла о.ӧ. |Конфессиональный состав = христиан јаҥ, мусульмане и другие |Площадь = | Процент от площади = |Место по площади = |Максимальная высота =1749<ref name="Высота н/у моря"/> |Средняя высота = |Минимальная высота = | lat_deg = 50.0353533 | lon_deg = 88.5009455 |цифровой идентификатор = |цифровой идентификатор 2 = |Карта = [[Файл:Location Kosh-Agachsky District Altai Republic.svg|240px|thumb|центр|right|Алтай Республикада, Кош-Агаш аймак]] |ЧасовойПояс = [[MSK+7]] |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Почтовые индексы = 649770 |Телефонный код = +7 38842 |Код автомобильных номеров = 04 |Сайт = http://ортолык.рф/ |Параметр1 = |Название параметра1 = |Примечания = }} '''Ортолыктыҥ јурт јеезези''' ({{Lang-ru|Ортолыкское сельское поселение}}) – [[Россия|Россия Федерацияныҥ]] [[Алтай Республика]]да [[Кош-Агаш аймак|Кош-Агаш аймагында]] јурт јеезе. Администрациялык тӧс јер – [[Ортолык]]. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] 2005 јылда [[чаган айдыҥ 13 кӱни]]нде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Ортолыктыҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган<ref>[http://docs.cntd.ru/document/802021155 Закон Республики Алтай от 13 января 2005 года № 10-РЗ «Об образовании муниципальных образований, наделении соответствующим статусом и установлении их границ»]</ref>. ==Географиязы == Јурт јеезениҥ јери Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Эре-Чуйдыҥ чӧлинде, Актуруныҥ, Сайлугемниҥ, Ирбистӱниҥ сындарыныҥ ортозында јадат. Бу јер калкалардыҥ гранына јуук. Чӧлдӧ агаштар каа-јаа ла јерде ӧзӧт, ӧлӧҥ кыска, тайа-јыралар, тегенектӱ тайалар, чӧлдиҥ чычырганазы тӱжӱм берет ({{lang-ru|облепиха}}), кӧп саба бу сооко чыдажар агаш — ол тыт. Чуйдыҥ чӧлинде сӱреен кӧп кӧлдӧр, бого кеткин куштар кыска јайда учуп келип, уйа базат. Суугуштар, таркаттар, турналар ла о.ӧ. Ырак тайгаларында "Кызыл бичикке" кирген ас тоолу аҥдар бар: ирбис, јуҥма, јердиҥ текези. Бичикке кирбеген аҥ кужы - эликтер, марал аҥ, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, тарбаган, тооргы, ӧркӧ, агас...кезиги бийик кырларда, тайга-ташта, кезиги чӧлдӧ. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1749 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/35125/ortolyk.html Ортолык]</ref>. == Јурт јеезеге кирет == {| class="wikitable" |- ! № !! Јон јаткан јер !! Јон јаткан јердиҥ бӱдӱми !! Эл-јонныҥ тоозы |- | 1 || [[Ортолык]] || јурт, административный тӧс јер || {{ Население | Ортолык (село) | тс }} кижи |} == Эл-јон == {{ Эл-јонныҥ тоозы |Ортолыкское сельское поселение| Столбцов=15 }} {{ Эл-јонныҥ тоозы | Ортолыкское сельское поселение| график}} Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 763 кижи болгон, олордыҥ [[алтайлар]] ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>. Окылу тил: орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/ Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>. == Инфраструктуразы == <div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;"> * Јурт јеезениҥ админстрациязы; * Орто ӱредӱлӱ школ; * Баштамы школ; * Краевед музей; * Јурттыҥ клубы; * Эмчилик; * Библиотека; * Спортшкол; * Стадион; * Магазин; * Турбаза. </div> == Јуруктардыҥ кӧмзӧзи == == Ајарулар == {{Ајарулар}} == Тайантылар == * [https://web.archive.org/web/20210206033315/https://mokoshagach.ru/ Окылу сайт «Кош-Агаш аймак»] {{Тыш тайантылар}} {{Кош-Агаш аймактыҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧри}} {{Кош-Агаш аймактыҥ јон јаткан јерлери}} [[Категория:Кош-Агаш аймактыҥ муниципал тӧзӧлмӧзи]] [[Категория:Алтай Республиканыҥ јурт јеезези]] 34b530r0d3btrd7uy0ego3lo6xwuunx 0 354 48725 48609 2026-03-31T10:05:13Z InternetArchiveBot 26 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 48725 wikitext text/x-wiki {{ЈЈЈ+Россия |статус = Јурт |русское название = Телеҥит-Сары Токой |оригинальное название = {{lang-ru|}}Теленгит-Сортогой |герб = |флаг = | изображение = | описание изображения = |lat_deg = 50 |lat_min = 00 |lat_sec = 38 |lon_deg = 88 |lon_min = 44 |lon_sec = 57 |CoordAddon = type:city_region:RU |CoordScale = 20000 |размер карты региона = |размер карты района = |регион = Алтай Республика |регион в таблице = Алтай Республика |район = Кош-Агаш аймак |район в таблице = Кош-Агаш аймак{{!}}Кош-Агаш |вид поселения = Јурт јеезе | поселение = Телеҥит-Сары Токой јурт јеезези | поселение в таблице = Телеҥит-Сары Токой јурт јеезези {{!}}Телеҥит-Сары Токой |внутреннее деление = |глава = |дата основания = 1860 |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |высота центра НП =1778<ref name="Высота н/у моря"/> |климат = кезем-континентал | население = {{Эл-јонныҥ тоозы| Теленгит-Сортогой |тс}} | год переписи = {{Эл-јонныҥ тоозы| Теленгит-Сортогой |г}} |плотность = |агломерация = |национальный состав = [[алтайлар]] 57 %, [[казактар]] 42 % ла о.ӧ. |конфессиональный состав = [[православные]], [[мусульмане]], [[шаманисты]] и другие |этнохороним = |почтовый индекс = 649780 |почтовые индексы = |телефонный код = 38845 |цифровой идентификатор = |цифровой идентификатор 2 = |цифровой идентификатор 3 = |категория в Commons = |сайт = }} '''Телеҥит-Сары Токой''' ({{Lang-ru|Теленгит-Сортогой}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Кош-Агаш аймак|Кош-Агаш аймагында]] [[Телеҥит-Сары Токой јурт јеезези]]не кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот. == Этимологиязы == Телеҥит-Сары Токой тӱзедер керек {{Lang-ru|гололедица}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы = |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>. == Физико-географиялык темдектери == === Географиязы === Бу јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайтыҥ]] тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Ак-Алака, Сайлугем, Бертек, Кулгуты, Аргамӱы деген јаан сындардыҥ эдегинде, [[Чуйдыҥ чӧли|Чуйдыҥ чӧлиниҥ]] ортозында, [[Чуй (Кадынныҥ кош суузы)|Чуйдыҥ суузы]] јарадында турат. Ырак јокто састу јерлер, кӧлдӧр. Айландыра јерлердиҥ алды мӧҥкӱ тошту, јайы-кыжы кумакла шуурып јадар, Јакалай тӱндӱк ле Ырак кӱнчыгыш тыҥ јериле тӱҥейлеген. Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Эре-Чуйдыҥ чӧлиниҥ ортозында турат. Сайлугемниҥ, Ак-Туруныҥ ыйык сындары чӧлди эбире турат. Чуйдыҥ элбек чӧлинде кӧп тоолу кӧлдор бар. Састалган да јерлер кӧп, јердиҥ кыртыжы кышкыда тыҥыда тоҥот. Бийик сын-тайгаларда тоштоҥ кайылып бӱткен кӧлдор база кӧп. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ ӧрӧлӧгӧн сайын тайга ташта тепсеҥдер, таскылдар (плато) кӧптӧйт. Тайгаларда јолдор до кату. Чуйдыҥ чӧлин тӱндӱктеҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш јаар федерал учурлу трак Калка јерине јетире барып јат. Тӱштӱктей калка-монголдыҥ ла тана-тубаныҥ гран-кыйуларына јуук турат. Ыраак јокто Чуйдыҥ суузы агат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1778 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/35126/telengit-sortogoy.html Теленгит-Сортогой]</ref>. === Климады === Климады кезем-континентал. Јакалай Тӱндӱк ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ јерлерине тӱҥейлеген. Алтайда эҥ ле соок јер. Кыш јети ай турат. Јердиҥ кыртыжыныҥ алдында мӧҥкӱлик тош јадат. Бир коноктыҥ туркунына кейдиҥ температуразы кеенейте солунып турар аргалу. Тӱштӱк-кӱнчыгышта јут-чык сӱреен ас тӱжет, јер-тобрак ла кей какшак, анчада кургак јер Чуйдыҥ чӧли ле Ӱкек. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −6,7 °С, эҥ ле изӱзи −31, эҥ ле соогы −62 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы — −4 °С, ортојылдык јут-чыктыҥ кеми 110 мм, салкынныҥ ортојылдык кеми 1,8 м/с, 15 м/с тӱрген салкынду кӱндер 10,8. Климады табынча солынып бараткан. Алдында јылдарга кӧрӧ кар-јут тӱжер болуп. Кӱн кенейте солынар, бир ле тӱштиҥ ичине тыҥ изӱ, корон-соок боло берет. === Аҥ-куштары === Тайга сындары аҥдык, Сайлугемниҥ , Актуруныҥ тайгалары. Алтайдыҥ заповедниктеринде ирбис, кочкор, аргали, архар, тооргы, тӱндӱктиҥ аҥы ла о.ӧ. Бу аҥдар ончозы Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине»<ref name="Кр книга животные РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref>. кирген. Айу, марал, бӧрӱ, элик, тӱлкӱ, јеекен, борсык, јоонмойын, суузар, албаа, сарас, кӧрӱк текши таркаган Ӧзӧк ичинде Чуйдыҥ чӧлинде оок аҥдардаҥ тарбаган, ӧркӧ, чычкан, сыгырган бар. Кӧп тоолу кӧлдоргӧ кеткин куштар уйа базат: турна, кас, ӧртӧк, суугуш, куу о.ӧ. јӱзӱн-јӱӱр тоозы ас куштар база «Кызыл бичикте». Куштардаҥ «Кызыл бичикте»: тас, боро ылаачын, шоҥкор, јоло, турна. Чӧлдӧ јӱрер тегин куштардаҥ каргаа, саҥыскан, кускун, кӱӱле, талеҥко, јелечи, јалбагай, кӧктӧш, кызылтӧш лӧ о.ӧ.<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>. === Ӧзӱмдери === [[Кош-Агаш аймак]]та ӧзӱмдер беш кӱрее (пояс) сайын ӧзӧт. Талайдыҥ кеминеҥ бийиктеген сайын чӧлдиҥ ӧлӧҥдӧри, агашту пояс, корумдар алды (подгольцовый), гольцовый, нивальный. Чӧлдӧ кулузын, лишайник, тайалар, кезик ле јерде кыскачак тал, кыйгак ӧлӧҥ лӧ тегенектӱ тайалар, јыду марга, кӧлдӧр јакалай тростник, каргана, чычрана, василиск, володушка<ref name="Торбоков флора">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.</ref>. Койу агашту аркалар јокко јуук, кезик ле јерде тыт агаш аламык (парковый тип) ӧзӧт. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 2000-3200 метр киреде тундраныҥ ӧзӱмдери: тайалар, јыралар, тӱндӱк кыскачак кайыҥ, бийиктеген сайын ӧзӱмдердиҥ эндемиктери (база кайда да ӧспӧй турган ӧзӱмдер) кӧптӧйт. Таш ортозында Кызыл бичикке кирген алтын тазыл (тӧртјалбракту ла соок родиолы) јайа ӧзӧт<ref name="Кр книга растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref>. === Јери ле јолдоры === Јуртта 9 ором: Малсаковтыҥ, Мурзагуловтыҥ, Јаҥы, Тадыевтиҥ, Тӧс, Чалчибаевтиҥ, Самтаковтыҥ, Кордоевтиҥ, Самтаковтыҥ. [[Кош-Агаш]] — [[Телеҥит-Сары Токой]] деп регионал учурлу јол. {| class="wikitable" | COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Телеҥит-Сары Токой јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире''' |- | Аймактыҥ тӧс јери [[Кош-Агаш]] || 8,7 км |- | Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 460 км |- | [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 550 км |- | Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4300 км |- | [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 889,7 км-деҥ ([[Кош-Агаш]])|| 8,7 км |} == Тӱӱкизи == Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. Совет ӧйдӧ мында Чапаевтиҥ адын аданган колхоз болгон. Кӧп мал-ашту, јылкы, сарлык, ийнек, тӧӧ азыраар бек ээлем болгон. == Эл-јон == {{ Эл-јонныҥ тоозы | Теленгит-Сортогой | Столбцов=15}} == Ук-калыктары == Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 771 кижи болгон, олордыҥ 57 % [[алтайлар]], 42 % [[казактар]] ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон <ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>. == Инфраструктуразы == <div style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;"> * јурт јеезениҥ администрациязы; * орто ӱредӱлӱ школ; * јурттыҥ клубы; * эмчилик; * библиотека; * почта; * магазин. </div> == Экономиказы == Јуртта јаан ээлем јок. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Мал азыраары. Крестьян-фермер ээлемдер, таҥынаҥ аргачылар. == Кереестер == === Тӱӱкилик === * Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда корогондорго обелиск (1957 ј. Тӧс ором, 1 А)<ref name="Памятники">{{Cite web |title=Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348 |url=https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109173456/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archivedate=1610213696 |deadlink=yes |accessdate=1610030950 }}</ref><ref name="Памятники список">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210509164006/http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archivedate=1620578406 |deadlink=yes |accessdate=1605263798 }}</ref>. === Археологиялык === * Сартакпайдыҥ изи. Байлу јер. Јурттыҥ јанында (2209)<ref name="Ойношев свод"/>; * Улук — боочы, байлу јер. Сас деп ӧзӧктӧ, Телеҥит Сары-Токойдыҥ јанында (2182)<ref name="Ойношев свод"/>. Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>. === Ар-бӱткендик === * Телеҥит Сары-Токой јурт јеезениҥ јерлеринде * Сартакпайдыҥ изи. Байлу јер. Јурттыҥ јанында (2209)<ref name="Ойношев свод"/>; * Улук — боочы, байлу јер. Сас деп ӧзӧктӧ, Телеҥит Сары-Токойдыҥ јанында (2182)<ref name="Ойношев свод"/>. Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод"/>. == Јуруктардыҥ кӧмзӧзи == == Јарлу улузы == == Ајарулар == {{Ајарулар}} == Тайантылар == * [https://web.archive.org/web/20210206033315/https://mokoshagach.ru/ Окылу сайт «Кош-Агаш аймак»] * [http://galt-auto.ru/publ/94-1-0-37 galt-auto.ru сайт] {{Тыш тайантылар}} {{Кош-Агаш аймактыҥ јон јаткан јерлери}} [[Категория:Кош-Агаш аймактыҥ јурттары]] [[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]] [[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]] 7ldsgz840qrldu8f63n7rsgk4opuw93 0 355 48726 33715 2026-03-31T10:05:43Z InternetArchiveBot 26 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 48726 wikitext text/x-wiki {{Администрациялык бӧлӱк |Цвет1 = {{Цвет|Россия}} |Цвет2 = |Русское название = Телеҥит-Сары Токой јурт јеезези |Оригинальное название = {{lang-ru| Теленгит-Сортогойское сельское поселение}}<br>[[File:Долина Актру.jpg|280px| Кош-Агаш аймак, долина Актру]] |Герб = |Флаг = |Страна = Россия |Статус = {{nobr|[[Россияныҥ јурт јеезези]]}} |Гимн = |Входит в = {{s|[[Алтай Республика]]да<br>[[Кош-Агаш аймак]]}} |Включает = 1 јурт |Столица = [[Телеҥит-Сары Токой]] |КрупныйГород = |КрупныеГорода = |Дата = |Глава = |Название главы = [[Глава сельского поселения|Глава сельского поселения]] |Глава2 = |Название главы2 = |ВВП = |Год ВВП = |Место по ВВП = |ВВП на душу населения = |Место по ВВП на душу населения = |Язык = |Языки =орус, алтай |Население = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Теленгит-Сортогойское сельское поселение | тс }} |Год переписи = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Теленгит-Сортогойское сельское поселение | г }} |Процент от населения = {{ #expr: ( {{ Население | Теленгит-Сортогойское сельское поселение | ч }} * 100 / {{ Население | Кош-Агачский район | ч }} round 2 ) }} |Место по населению = |Плотность = |Место по плотности = |Национальный состав =телеҥиттер, казактар ла о.ӧ. |Конфессиональный состав = христиан јаҥ, мусульмане-сунниты и другие |Площадь = | Процент от площади = |Место по площади = |Максимальная высота =1778<ref name="Высота н/у моря"/> |Средняя высота = |Минимальная высота = | lat_deg = 50.0105555555556 | lon_deg = 88.7491666666667 |цифровой идентификатор = |цифровой идентификатор 2 = |Карта = [[Файл:Location Kosh-Agachsky District Altai Republic.svg|240px|thumb|центр|right|Алтай Республикада, Кош-Агаш аймак]] |ЧасовойПояс = [[MSK+7]] |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Почтовые индексы = 649780 |Телефонный код = +7 38842 |Код автомобильных номеров = 04 |Сайт = https://telengit.ru/ |Параметр1 = |Название параметра1 = |Примечания = }} '''Телеҥит-Сары Токой јурт јеезези''' ({{Lang-ru|Теленгит-Сортогойское сельское поселение}}) – [[Россия|Россия Федерацияныҥ]] [[Алтай Республика]]да [[Кош-Агаш аймак|Кош-Агаш аймагында]] јурт јеезе. Администрациялык тӧс јер – [[Телеҥит-Сары Токой]]. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] 2005 јылда [[чаган айдыҥ 13 кӱни]]нде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Телеҥит-Сары Токой јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган<ref>[http://docs.cntd.ru/document/802021155 Закон Республики Алтай от 13 января 2005 года № 10-РЗ «Об образовании муниципальных образований, наделении соответствующим статусом и установлении их границ»]</ref>. ==Географиязы == Јурт јеезениҥ јери Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Эре-Чуйдыҥ чӧлинде, Актуруныҥ, Сайлугемниҥ, Ирбистӱниҥ сындарыныҥ ортозында јадат. Бу јер калкалардыҥ гранына јуук. Чӧлдӧ агаштар каа-јаа ла јерде ӧзӧт, ӧлӧҥ кыска, тайа-јыралар, тегенектӱ тайалар, чӧлдиҥ чычырганазы тӱжӱм берет ({{lang-ru|облепиха}}), кӧп саба бу сооко чыдажар агаш - ол тыт. Чуйдыҥ чӧлинде сӱреен кӧп кӧлдӧр, бого кеткин куштар кыска јайда учуп келип, уйа базат. Суугуштар, таркаттар, турналар ла о.ӧ. Ырак тайгаларында "Кызыл бичикке" кирген ас тоолу аҥдар бар: ирбис, јуҥма, јердиҥ текези. Бичикке кирбеген аҥ кужы - эликтер, марал аҥ, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, тарбаган, тооргы, ӧркӧ, агас...кезиги бийик кырларда, тайга-ташта, кезиги чӧлдӧ. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1778 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/35126/telengit-sortogoy.html Теленгит-Сортогой]</ref>. == Јурт јеезеге кирет == {| class="wikitable" |- ! № !! Јон јаткан јер !! Јон јаткан јердиҥ бӱдӱми !! Эл-јонныҥ тоозы |- | 1 || [[Телеҥит-Сары Токой]] || јурт, административный тӧс јер || {{ Население | Теленгит-Сортогой | тс }} кижи |} == Эл-јон == {{ Эл-јонныҥ тоозы |Теленгит-Сортогойское сельское поселение| Столбцов=15 }} {{ Эл-јонныҥ тоозы | Теленгит-Сортогойское сельское поселение| график}} Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 771 кижи болгон, олордыҥ [[казактар]], [[алтайлар]] ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>. Окылу тил: орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/ Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>. == Инфраструктуразы == <div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;"> * Јурт јеезениҥ админстрациязы; * Орто ӱредӱлӱ школ; * Баштамы школ; * Кӱӱлик сургал; * Краевед музей; * Јурттыҥ клубы; * Эмчилик; * Библиотека; * Спортшкол; * Стадион; * Магазин; * Турбаза. </div> == Јуруктардыҥ кӧмзӧзи == == Ајарулар == {{Ајарулар}} == Тайантылар == * [https://web.archive.org/web/20210206033315/https://mokoshagach.ru/ Окылу сайт «Кош-Агаш аймак»] {{Тыш тайантылар}} {{Кош-Агаш аймактыҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧри}} {{Кош-Агаш аймактыҥ јон јаткан јерлери}} [[Категория:Кош-Агаш аймактыҥ муниципал тӧзӧлмӧзи]] [[Категория:Алтай Республиканыҥ јурт јеезези]] l9y57c8sj2fh1qz9o5hctxgreawypgz 0 359 48727 48610 2026-03-31T10:08:25Z InternetArchiveBot 26 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 48727 wikitext text/x-wiki {{ЈЈЈ+Россия |статус = Јурт |русское название = Тожоҥты |оригинальное название = {{lang-ru|}}Ташанта |герб = |флаг = | изображение = Ташанта - panoramio.jpg | описание изображения = |lat_deg =49 |lat_min = 43|lat_sec = 02 |lon_deg =89 |lon_min =11 |lon_sec = 27 |CoordAddon = type:city_region:RU |CoordScale = 20000 |размер карты региона = |размер карты района = |регион = Алтай Республика |регион в таблице = Алтай Республика |район = Кош-Агаш аймак |район в таблице = Кош-Агаш аймак{{!}}Кош-Агаш |вид поселения = Јурт јеезе | поселение = Тожоҥтыныҥ јурт јеезези | поселение в таблице = Тожоҥтыныҥ јурт јеезези {{!}}Тожоҥтыныҥ |внутреннее деление = |глава = |дата основания = 1864 |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |высота центра НП = 2100<ref name="Высота н/у моря"/> |климат = кезем-континентал | население = {{Эл-јонныҥ тоозы|Ташанта |тс}} | год переписи = {{Эл-јонныҥ тоозы|Ташанта |г}} |плотность = |агломерация = |национальный состав = [[казактар]] 72% ла о.ӧ. |конфессиональный состав = [[православные]], [[мусульмане]], [[шаманисты]] и другие |этнохороним = |почтовый индекс = 649787 |почтовые индексы = |телефонный код = 38845 |цифровой идентификатор = |цифровой идентификатор 2 = |цифровой идентификатор 3 = |категория в Commons = |сайт = }} '''Тожоҥты''' ({{Lang-ru|Ташанта}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Кош-Агаш аймак|Кош-Агаш аймагында]] [[Тожоҥтыныҥ јурт јеезези]]не кирип, оныҥ админстрациялык тӧс јери болот. == Этимологиязы == Тожоҥты — тош, тошту суу, тожоҥ, тайкылчак јол, {{Lang-ru|гололедица}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы = |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>. == Физико-географиялык темдектери == === Географиязы === Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Эре-Чуйдыҥ чӧлинде турат. Айландыра Сайлугемниҥ, Ак-Туруныҥ, Ирбистӱниҥ, Кӧкӧрӱниҥ ыйык сындары. [[Чуйдыҥ чӧли|Чуйдыҥ]] элбек чӧлинде кӧп тоолу кӧлдор бар. Састалган да јерлер кӧп, јердиҥ кыртыжы кышкыда тыҥыда тоҥот. Бийик сын-тайгаларда тоштоҥ кайылып бӱткен кӧлдор база кӧп. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ ӧрӧлӧгӧн сайын тайга ташта тепсеҥдер, таскылдар (плато) кӧптӧйт. Тайгаларда јолдор до кату. Чуйдыҥ чӧлин тӱндӱктеҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш јаар федерал учурлу трак Калка јерине јетире барып јат. Тожоҥты [[Алтай Республика]] ла Монгол јериниҥ чике ле гран-кыйузына коштой турат, мында Россия Федерациязыныҥ таможнязы иштейт. Кош тарткан кӧӧликтерди, јорык јӱрген улустын тудунчактарын мында шиҥдеп кӧрӧдилер. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 2100 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/8068/tashanta.html Ташанта]</ref>. === Климады === Климады кезем-континентал. Јакалай Тӱндӱктиҥ ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ јерлерине тӱҥейлелген. Бир коноктыҥ туркунына ай-кӱн кенейте солунып турар, кейдиҥ температуразы, кумакту салкын куйун, ӧткӱре изӱ болук кызыдар, чӱрче ле соой берер. Калка јанынаҥ куру чӧлдӧрдӧҥ келген какшак салкындар кейди ле јердиҥ кыртыжын откӱре кургак эдет. Алтайда эҥ ле соок, јут-чыгы ас јер ол Кош-Агаш аймак. Ортојылдык температура −6,7 °С, тыҥыда соогы −62 °С, эҥ ле изӱ +31 °С, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 150 мм, салкынныҥ орто кеми 1,8 м/с, бир јылда салкындак кӱндердеҥ (15 м/с тӱрген) 10,8 кӱн. Кыш 7 айдыҥ туркунына болот. Јердиҥ кыртыжыныҥ алдында мӧҥкӱлик тош јадат. === Аҥ-куштары === [[Кош-Агаш аймак]] кату кышту соок јер. [[Чуйдыҥ чӧли]]нде оок тындулардаҥ тарбаган, ӧркӧ, сыгырган, чӧлдиҥ чычканы ла кӧп тоолу кӧлдӧрдӧ јӱзӱн куштар учуп келип уйа базат: борт турна, кара турна, тарбалјы, јерлик кастар, суукуштар, ӧртӧктӧр, барынтычы куштар ылаачын, шоҥкор, мӱркӱт, тейлеген ле о.ӧ. Бийик тайга сындары аҥдык, Кызыл бичикке кирген аҥдардаҥ мында: маны, ирбис, кочкор ло јуҥма<ref name="Кр книга животные РА 2017">.[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref>. Айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јеекен, какай, албаа ла јӱзӱн-јӱӱр оок аҥдар јӱрет: јоонмойын, агас, кӧрӱк, суузар, тийиҥ ле о.ӧ.<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>. === Ӧзӱмдери === Эҥ ле ас јут-чык бу аймакта учун, какшак јер, кей, ӧзӱмдерге јарамыкту эмес учун, ӧскӧ айбактарга кӧрӧ ӧлӧҥ-чӧптиҥ будӱмдери чала ас. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ бийиктеген сайын там ла ӧзӱмдер астап барат, је ого коштой база кайда да ӧспӧй турган эндемик ӧзӱмдердиҥ тоозы кӧптӧй берет. Кату соок кыш, чык јок айалга. Чӧлдиҥ кӱреезинде (пояс) кулузын, кыйгак ӧлӧҥ, тегенек тайа, чычрана, каргана, суујакалай камыш, јӱзӱн-јӱӱр јеҥестер, кӧгӧзин, ӧзӧт<ref name="Кучин флора и фауна">''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001</ref>. Бу аймакта агаш ас, кезик ле јерде аламык, чачыҥы ӧскӧн тыттар (паркового типа). Бийиктеген сайын тӱндӱк тундрада ӧзӧтӧн кыскачак тайадый кайыҥ, арчын ла кырчын, јеҥестер, башка-башка тайалар. Оноҥ бийиктей таштардыҥ ортозыла алтын тазыл (тӧрт јалбракту ла соок родиола)таркайт<ref name="Кр книга растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref>. === Јери ле јолдоры === Јуртта 13 ором: Заречный, Р. А. Едильбаевтиҥ, Тӧс, Т. О. Имангалиевтиҥ, Пограничный, Н.Мешеке, М. А. Кочеевтиҥ, Н. Б. Бекеевтиҥ, Подгорный, В. И. Чаптыновтыҥ, М.Садуакасовтыҥ, С. С. Темдекованыҥ, Јииттердиҥ. Јурт Р256 темдектӱ Чуйдыҥ трагы деп федерал учурлу кӧӧлик јолдыҥ 943 километринде турат. [[Чуйдыҥ трагы|Чуйдыҥ трагыныҥ]] учы. {| class="wikitable" | COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Тожоҥты јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире''' |- | Аймактыҥ тӧс јери [[Кош-Агаш]] ||51 км |- | Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 510 км |- | [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 590 км |- | Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4300 км |- | [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 943 км-деҥ || 0 км |} == Тӱӱкизи == Јурт 1864 јылда тӧзӧлгӧн. Калка-монголдыҥ јериле гран-кыйуныҥ јуугы учун мында јуртта погран черӱлер турган болгон. == Эл-јон == {{Эл-јонныҥ тоозы|Ташанта | Столбцов=17}} == Ук-калыктары == Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 314 кижи болгон, олордыҥ 72 % казактар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон <ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>. == Инфраструктуразы == <div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;"> * јурт јеезениҥ администрациязы; * орто ӱредӱлӱ школ; * јурттыҥ клубы; * эмчилик; * библиотека; * стадион; * почта; * магазин; * конор тура; * ашкана. </div> == Экономиказы == Мал јылкы, соок тумчукту, сарлык ла кой, эчки азыраары. Крестьян-фермер ээлемдер, таҥынаҥ ээлемдер. Таҥынаҥ аргачылар. == Кереестер == === Тӱӱкилик === * Најылыктыҥ кереези (1977 ј.,"Новосибирск — Тожоҥты" деп М-52 федерал кӧӧлик јолдыҥ 963 км, кӧӧлик јолдыҥ оҥ јанында, 100 метрде)<ref name="Памятники">{{Cite web |title=Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348 |url=https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109173456/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archivedate=1610213696 |deadlink=yes |accessdate=1610030921 }}</ref><ref name="Памятники список">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210509164006/http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archivedate=1620578406 |deadlink=yes |accessdate=1605264899 }}</ref>. === Археологиялык === Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>. === Ар-бӱткендик === * Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга кереес(2344)<ref name="Ойношев свод"/>; * Тожоҥтыны айландыра сӱреен кӧп «чогу таштар», јебрен корумдар, јебрен руникалык бичимелдер, кезер таштар, байлу туулар ла јерлер (культовые обьекты), ташта јурамалдар (петроглифы), таш чедендер ле о.ӧ.<ref name="Ойношев свод"/>; * [[Кӧкӧрӱ]] ле Тожоҥтыныҥ ортозында — байлу јер (мӱргӱӱл ӧткӱрилет) (1801)<ref name="Ойношев свод"/>; * Јурттаҥ 6 км ыраакта Комет деп ӧзӧкто [[Уландрык (суу)|Уландрык сууныҥ]] јанында мӧҥкӱсалгыш (могильник)(1992)<ref name="Ойношев свод"/>; * Јурттаҥ 9-10 км ыраагында Бураты деп јерде, [[Чуйдыҥ трагы|Чӱйдыҥ трагынаҥ]] 3-4 км, башка-башка ӧйдиҥ археологиялык комплексы (1934)<ref name="Ойношев свод"/>; * Чуйдыҥ трагыныҥ оҥ јанында, Тожоҥтынаҥ 10 км ыраакта «ташта јурамалдар» бар (2592)<ref name="Ойношев свод"/>. Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод"/>. == Јуруктардыҥ кӧмзӧзи == [[Файл:Kosh-Agachsky District, Altai Republic, Russia - panoramio (12).jpg|мини|центр| Сайлугем сын-тайгада Цаст-Даба деп боочы. Россия ла Монголияныҥ кыйузы. Кыдат гран-кыйуга јетире 7 км.]] == Јарлу улузы == == Ајарулар == {{Ајарулар}} == Тайантылар == * [https://web.archive.org/web/20210206033315/https://mokoshagach.ru/ Окылу сайт «Кош-Агаш аймак»] * [http://galt-auto.ru/publ/94-1-0-37 galt-auto.ru сайт] {{Тыш тайантылар}} {{Кош-Агаш аймактыҥ јон јаткан јерлери}} [[Категория:Кош-Агаш аймактыҥ јурттары]] [[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]] [[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]] lyd14sf5b5oa5cc5n8u8dwli38xqeeh 0 360 48728 33694 2026-03-31T10:08:55Z InternetArchiveBot 26 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 48728 wikitext text/x-wiki {{Администрациялык бӧлӱк |Цвет1 = {{Цвет|Россия}} |Цвет2 = |Русское название = Тожоҥтыныҥ јурт јеезези |Оригинальное название = {{lang-ru| Ташантинское сельское поселение}}<br>[[Файл:Ташанта - panoramio.jpg|280px| Кош-Агаш аймак, Тожоҥты јурт ]] |Герб = |Флаг = |Страна = Россия |Статус = {{nobr|[[Россияныҥ јурт јеезези]]}} |Гимн = |Входит в = {{s|[[Алтай Республика]]да<br>[[Кош-Агаш аймак]]}} |Включает = 1 јурт |Столица = [[Тожоҥты]] |КрупныйГород = |КрупныеГорода = |Дата = |Глава = |Название главы = [[Глава сельского поселения|Глава сельского поселения]] |Глава2 = |Название главы2 = |ВВП = |Год ВВП = |Место по ВВП = |ВВП на душу населения = |Место по ВВП на душу населения = |Язык = |Языки =орус, алтай |Население = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Ташантинское сельское поселение | тс }} |Год переписи = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Ташантинское сельское поселение | г }} |Процент от населения = {{ #expr: ( {{ Население | Ташантинское сельское поселение | ч }} * 100 / {{ Население | Кош-Агачский район | ч }} round 2 ) }} |Место по населению = |Плотность = |Место по плотности = |Национальный состав = казактар, телеҥиттер, <br>алтайлар, орустар ла о.ӧ. |Конфессиональный состав = христиан јаҥ, мусульмане-сунниты и другие |Площадь = | Процент от площади = |Место по площади = |Максимальная высота =2100<ref name="Высота н/у моря"/> |Средняя высота = |Минимальная высота = | lat_deg = 49.7172222222222 | lon_deg = 89.1908333333333 |цифровой идентификатор = |цифровой идентификатор 2 = |Карта = [[Файл:Location Kosh-Agachsky District Altai Republic.svg|240px|thumb|центр|right|Алтай Республикада, Кош-Агаш аймак]] |ЧасовойПояс = [[MSK+7]] |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Почтовые индексы = 649787 |Телефонный код = +7 38842 |Код автомобильных номеров = 04 |Сайт = http://tashanta.ru/ |Параметр1 = |Название параметра1 = |Примечания = }} '''Тожоҥтыныҥ јурт јеезези''' ({{Lang-ru|Ташантинское сельское поселение}}) – [[Россия|Россия Федерацияныҥ]] [[Алтай Республика]]да [[Кош-Агаш аймак|Кош-Агаш аймагында]] јурт јеезе. Администрациялык тӧс јер – [[Тожоҥты]]. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] 2005 јылда [[чаган айдыҥ 13 кӱни]]нде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Тожоҥтыныҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган<ref>[http://docs.cntd.ru/document/802021155 Закон Республики Алтай от 13 января 2005 года № 10-РЗ «Об образовании муниципальных образований, наделении соответствующим статусом и установлении их границ»]</ref>. ==Географиязы == Јурт јеезениҥ јери Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Эре-Чуйдыҥ чӧлинде, Актуруныҥ, Сайлугемниҥ, Ирбистӱниҥ сындарыныҥ ортозында јадат. Бу јер калкалардыҥ гранына јуук. Чӧлдӧ агаштар каа-јаа ла јерде ӧзӧт, ӧлӧҥ кыска, тайа-јыралар, тегенектӱ тайалар, чӧлдиҥ чычырганазы тӱжӱм берет ({{lang-ru|облепиха}}), кӧп саба бу сооко чыдажар агаш - ол тыт. Чуйдыҥ чӧлинде сӱреен кӧп кӧлдӧр, бого кеткин куштар кыска јайда учуп келип, уйа базат. Суугуштар, таркаттар, турналар ла о.ӧ. Ырак тайгаларында "Кызыл бичикке" кирген ас тоолу аҥдар бар: ирбис, јуҥма, јердиҥ текези. Бичикке кирбеген аҥ кужы — эликтер, марал аҥ, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, тарбаган, тооргы, ӧркӧ, агас...кезиги бийик кырларда, тайга-ташта, кезиги чӧлдӧ. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 2100 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/8068/tashanta.html Ташанта]</ref>. == Јурт јеезеге кирет == {| class="wikitable" |- ! № !! Јон јаткан јер !! Јон јаткан јердиҥ бӱдӱми !! Эл-јонныҥ тоозы |- | 1 || [[Тожоҥты]] || јурт, административный тӧс јер || {{ Население | Ташанта | тс }} кижи |} == Эл-јон == {{ Эл-јонныҥ тоозы |Ташантинское сельское поселение| Столбцов=15 }} {{ Эл-јонныҥ тоозы | Ташантинское сельское поселение| график}} Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 314 кижи болгон, олордыҥ [[казактар]], [[телеҥиттер]], [[алтайлар]] ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>. Окылу тил: орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/ Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>. == Инфраструктуразы == <div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;"> * Јурт јеезениҥ админстрациязы; * Орто ӱредӱлӱ школ; * Баштамы школ; * Кӱӱлик сургал; * Краевед музей; * Јурттыҥ клубы; * Эмчилик; * Библиотека; * Спортшкол; * Стадион; * Магазин; * Турбаза. </div> == Јуруктардыҥ кӧмзӧзи == == Ајарулар == {{Ајарулар}} == Тайантылар == * [https://web.archive.org/web/20210206033315/https://mokoshagach.ru/ Окылу сайт «Кош-Агаш аймак»] {{Тыш тайантылар}} {{Кош-Агаш аймактыҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧри}} {{Кош-Агаш аймактыҥ јон јаткан јерлери}} [[Категория:Кош-Агаш аймактыҥ муниципал тӧзӧлмӧзи]] [[Категория:Алтай Республиканыҥ јурт јеезези]] lmswx1jftcl58xfz324m1ehh8ytbjza 0 379 48729 48623 2026-03-31T11:49:15Z InternetArchiveBot 26 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 48729 wikitext text/x-wiki {{ЈЈЈ+Россия |статус = Јурт |русское название = Тӧбӧлӧр |оригинальное название = {{lang-ru|}}Тобелер |герб = |флаг = | изображение = | описание изображения = |lat_deg = 49 |lat_min = 54 |lat_sec = 50 |lon_deg = 88 |lon_min = 47 |lon_sec = 37 |CoordAddon = type:city_region:RU |CoordScale = 20000 |размер карты региона = |размер карты района = |регион = Алтай Республика |регион в таблице = Алтай Республика |район = Кош-Агаш аймак |район в таблице = Кош-Агаш аймак{{!}}Кош-Агаш |вид поселения = Јурт јеезе | поселение = Тӧбӧлӧрдиҥ јурт јеезези | поселение в таблице = Тӧбӧлӧрдиҥ јурт јеезези {{!}}Тӧбӧлӧрдиҥ |внутреннее деление = |глава = |дата основания = 1860 |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |высота центра НП =1791<ref name="Высота н/у моря"/> |климат = кезем-континентал | население = {{Эл-јонныҥ тоозы| Тобелер |тс}} | год переписи = {{Эл-јонныҥ тоозы| Тобелер |г}} |плотность = |агломерация = |национальный состав = [[казактар]] 99 % ла о.ӧ. |конфессиональный состав = |этнохороним = |почтовый индекс = 649777 |почтовые индексы = |телефонный код = 38842 |цифровой идентификатор = |цифровой идентификатор 2 = |цифровой идентификатор 3 = |категория в Commons = |сайт = }} '''Тӧбӧлӧр''' ({{Lang-ru|Тобелер}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Кош-Агаш аймак|Кош-Агаш аймагында]] [[Тӧбӧлӧрдиҥ јурт јеезези|Тӧбӧлӧрдиҥ јурт јеезезине кирип]], оныҥ администрациялык тӧс јери болот. == Этимологиязы == Тӧбӧлӧр — кижиниҥ тӧбози, кырдыҥ, тӧҥниҥ, тӧстӧктиҥ бажы, эҥмеги, {{Lang-ru|макушка, вершина}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы = |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>. == Физико-географиялык темдектери == === Географиязы === Чуйдыҥ элбек чӧлинде кӧп тоолу кӧлдор бар. Састалган да јерлер кӧп, јердиҥ кыртыжы кышкыда тыҥыда тоҥот. Бийик сын-тайгаларда тоштоҥ кайылып бӱткен кӧлдор база кӧп. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ ӧрӧлӧгӧн сайын тайга ташта тепсеҥдер, таскылдар (плато) кӧптӧйт. Тайгаларда јолдор до кату. [[Чуйдыҥ чӧли]]н тӱндӱктеҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш јаар федерал учурлу трак Калка јерине јетире барып јат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1791 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/46071/tebeler.html Тобелер]</ref>. === Климады === Климады кезем-континентал. Јакалай Тӱндӱктиҥ ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ јерлерине тӱҥейлелген. Алтайда эҥ ле соок јер. Кыш јети ай турат. Јердиҥ кыртыжыныҥ алдында мӧҥкӱлик тош јадат. Бир коноктыҥ туркунына кейдиҥ температуразы кеенейте солунып турар аргалу. Тӱштӱк-кӱнчыгышта јут-чык сӱреен ас тӱжет, јер-тобрак ла кей какшак, анчада кургак јер Чуйдыҥ чӧли ле Ӱкек. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −6,7 °С, эҥ ле изӱзи −31, эҥ ле соогы −62 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы — −4 °С, ортојылдык јут-чыктыҥ кеми 110 мм, салкынныҥ ортојылдык кеми 1,8 м/с, 15 м/с тӱрген салкынду кӱндер 10,8. Климады табынча солынып бараткан. Алдында јылдарга кӧрӧ кар-јут тӱжер болуп. Кӱн кенейте солынар, бир ле тӱштиҥ ичине тыҥ изӱ, корон-соок боло берет. === Аҥ-куштары === [[Кош-Агаш аймак]] кату кышту соок јер. Чуйдыҥ чӧлинде оок тындулардаҥ тарбаган, ӧркӧ, сыгырган, чӧлдиҥ чычканы ла кӧп тоолу кӧлдӧрдӧ јӱзӱн куштар учуп келип уйа базат: борт турна, кара турна, тарбалјы, јерлик кастар, суукуштар, ӧртӧктӧр, барынтычы куштар ылаачын, шоҥкор, мӱркӱт, тейлеген ле о.ӧ. Бийик тайга сындары аҥдык, Кызыл бичикке кирген аҥдардаҥ мында: маны, ирбис, кочкор ло јуҥма<ref name="Кр книга животные РА 2017">.[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref>. Айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јеекен, какай, албаа ла јӱзӱн-јӱӱр оок аҥдар јӱрет: јоонмойын, агас, кӧрӱк, суузар, тийиҥ ле о.ӧ.<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>. === Ӧзӱмдери === Эҥ ле ас јут-чык бу аймакта учун, какшак јер, кей, ӧзӱмдерге јарамыкту эмес учун, ӧскӧ айбактарга кӧрӧ ӧлӧҥ-чӧптиҥ будӱмдери чала ас. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ бийиктеген сайын там ла ӧзӱмдер астап барат, је ого коштой база кайда да ӧспӧй турган эндемик ӧзӱмдердиҥ тоозы кӧптӧй берет. Кату соок кыш, чык јок айалга. Чӧлдиҥ кӱреезинде (пояс) кулузын, кыйгак ӧлӧҥ, тегенек тайа, чычрана, каргана, суујакалай камыш, јӱзӱн-јӱӱр јеҥестер, кӧгӧзин, ӧзӧт<ref name="Кучин флора и фауна">''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001</ref>. Бу аймакта агаш ас, кезик ле јерде аламык, чачыҥы ӧскӧн тыттар (паркового типа). Бийиктеген сайын тӱндӱк тундрада ӧзӧтӧн кыскачак тайадый кайыҥ, арчын ла кырчын, јеҥестер, башка-башка тайалар. Оноҥ бийиктей таштардыҥ ортозыла алтын тазыл (тӧрт јалбракту ла соок родиола)таркайт<ref name="Кр книга растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref>. === Јери ле јолдоры === Јуртта 14 ором: Јеҥӱниҥ 40 јылдыгы, СССР-дыҥ 60 јылдыгы, Джумакановтыҥ, Најылыктыҥ, Заречный, Кожабаевтыҥ, Коккозовтыҥ, Комсомолдыҥ, Јайымныҥ, Набережный, Јаҥы, С.Чакеровтыҥ, Советский, Тӱштӱк. [[Кош-Агаш]] — [[Тӧбӧлӧр]] деп регионал учурлу кӧӧлик јол. {| class="wikitable" | COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Тӧбӧлӧр јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире''' |- | Аймактыҥ тӧс јери [[Кош-Агаш]] ||14 км |- | Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 470 км |- | [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 560 км |- | Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4400 км |- | [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 889,5 км-деҥ || 6 км |} == Тӱӱкизи == Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. == Эл-јон == {{Эл-јонныҥ тоозы|Тобелер | Столбцов=17}} {{ Эл-јонныҥ тоозы | Тобелер | график}} == Ук-калыктары == Кӧп сабазы казак улус јуртайт. Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1379 кижи болгон, олордыҥ 99 % [[казактар]] ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон <ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>. == Инфраструктуразы == <div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;"> * јурт јеезениҥ адмиинистрациязы; * орто ӱредӱлӱ школ; * балдардыҥ туразы; * эмчилик; * библиотека; * јурттыҥ клубы; * стадион; * почта; * магазин. </div> == Экономиказы == Мал азыраары, крестьян-фермер ээлемдер. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Агашла иштер. == Кереестер == === Тӱӱкилик === * Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда корогондорго обелиск (1972 ј. Кожабаевтиҥ оромы, 26А)<ref name="Памятники">{{Cite web |title=Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348 |url=https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109173456/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archivedate=1610213696 |deadlink=yes |accessdate=1610030974 }}</ref><ref name="Памятники список">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210509164006/http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archivedate=1620578406 |deadlink=yes |accessdate=1605264111 }}</ref>. === Археологиялык === * Курмантау. Ташта јуруктар. Жалгыс-Тӧбӧ. Тӧбӧлӧр јурттаҥ 9 км ыраакта (2047)<ref name="Ойношев свод"/>; * Јебрен руникалык бичиктер. Жалгыс-Тӧбӧ кырдыҥ бажында (2045)<ref name="Ойношев свод"/>; * Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга кереес (2317)<ref name="Ойношев свод"/>; * Кургак. Ташта јурамалдар. Курмантау. Тӧбӧлӧр јурттыҥ 6 км јанында (2225)<ref name="Ойношев свод"/>; Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>. === Ар-бӱткендик === == Јуруктардыҥ кӧмзӧзи == == Јарлу улузы == == Ајарулар == {{Ајарулар}} == Тайантылар == * [https://web.archive.org/web/20210206033315/https://mokoshagach.ru/ Окылу сайт «Кош-Агаш аймак»] {{Тыш тайантылар}} {{Кош-Агаш аймактыҥ јон јаткан јерлери}} [[Категория:Кош-Агаш аймактыҥ јурттары]] [[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]] [[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]] osrfbpabiifq2oyy0q89h841b5qwrmv 0 380 48730 33706 2026-03-31T11:49:45Z InternetArchiveBot 26 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 48730 wikitext text/x-wiki {{Администрациялык бӧлӱк |Цвет1 = {{Цвет|Россия}} |Цвет2 = |Русское название = Тӧбӧлӧрдиҥ јурт јеезези |Оригинальное название = {{lang-ru| Тобелерское сельское поселение}}<br>[[File:Kosh-Agachsky District, Altai Republic, Russia - panoramio (3).jpg|280px| Кош-Агаш аймак ]] |Герб = |Флаг = |Страна = Россия |Статус = {{nobr|[[Россияныҥ јурт јеезези]]}} |Гимн = |Входит в = {{s|[[Алтай Республика]]да<br>[[Кош-Агаш аймак]]}} |Включает = 1 јурт |Столица = [[Тӧбӧлӧр]] |КрупныйГород = |КрупныеГорода = |Дата = |Глава = |Название главы = [[Глава сельского поселения|Глава сельского поселения]] |Глава2 = |Название главы2 = |ВВП = |Год ВВП = |Место по ВВП = |ВВП на душу населения = |Место по ВВП на душу населения = |Язык = |Языки =орус, алтай |Население = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Тобелерское сельское поселение | тс }} |Год переписи = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Тобелерское сельское поселение | г }} |Процент от населения = {{ #expr: ( {{ Население | Тобелерское сельское поселение | ч }} * 100 / {{ Население | Кош-Агачский район | ч }} round 2 ) }} |Место по населению = |Плотность = |Место по плотности = |Национальный состав = казактар, телеҥиттер, <br>алтайлар, орустар ла о.ӧ. |Конфессиональный состав = христиан јаҥ, мусульмане-сунниты и другие |Площадь = | Процент от площади = |Место по площади = |Максимальная высота =1791<ref name="Высота н/у моря"/> |Средняя высота = |Минимальная высота = | lat_deg = 49.9144572 | lon_deg = 88.7917442 |цифровой идентификатор = |цифровой идентификатор 2 = |Карта = [[Файл:Location Kosh-Agachsky District Altai Republic.svg|240px|thumb|центр|right|Алтай Республикада, Кош-Агаш аймак]] |ЧасовойПояс = [[MSK+7]] |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Почтовые индексы = 649777 |Телефонный код = +7 38842 |Код автомобильных номеров = 04 |Сайт = http://тобелер.рф/ |Параметр1 = |Название параметра1 = |Примечания = }} '''Тӧбӧлӧрдиҥ јурт јеезези''' ({{Lang-ru|Тобелерское сельское поселение}}) – [[Россия|Россия Федерацияныҥ]] [[Алтай Республика]]да [[Кош-Агаш аймак|Кош-Агаш аймагында]] јурт јеезе. Администрациялык тӧс јер – [[Тӧбӧлӧр]]. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] 2005 јылда [[чаган айдыҥ 13 кӱни]]нде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Тӧбӧлӧрдиҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган<ref>[http://docs.cntd.ru/document/802021155 Закон Республики Алтай от 13 января 2005 года № 10-РЗ «Об образовании муниципальных образований, наделении соответствующим статусом и установлении их границ»]</ref>. == Географиязы == Јурт јеезениҥ јери Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Эре-Чуйдыҥ чӧлинде, Актуруныҥ, Сайлугемниҥ, Ирбистӱниҥ сындарыныҥ ортозында јадат. Бу јер калкалардыҥ гранына јуук. Чӧлдӧ агаштар каа-јаа ла јерде ӧзӧт, ӧлӧҥ кыска, тайа-јыралар, тегенектӱ тайалар, чӧлдиҥ чычырганазы тӱжӱм берет ({{lang-ru|облепиха}}), кӧп саба бу сооко чыдажар агаш — ол тыт. Чуйдыҥ чӧлинде сӱреен кӧп кӧлдӧр, бого кеткин куштар кыска јайда учуп келип, уйа базат. Суугуштар, таркаттар, турналар ла о.ӧ. Ырак тайгаларында «Кызыл бичикке» кирген ас тоолу аҥдар бар: ирбис, јуҥма, јердиҥ текези. Бичикке кирбеген аҥ кужы — эликтер, марал аҥ, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, тарбаган, тооргы, ӧркӧ, агас…кезиги бийик кырларда, тайга-ташта, кезиги чӧлдӧ. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1791 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/46071/tebeler.html Тобелер]</ref>. == Јурт јеезеге кирет == {| class="wikitable" |- ! № !! Јон јаткан јер !! Јон јаткан јердиҥ бӱдӱми !! Эл-јонныҥ тоозы |- | 1 || [[Тӧбӧлӧр]] || јурт, административный тӧс јер || {{ Население | Тобелер | тс }} кижи |} == Эл-јон == {{ Эл-јонныҥ тоозы |Тобелерское сельское поселение| Столбцов=15 }} {{ Эл-јонныҥ тоозы | Тобелерское сельское поселение| график}} Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1379 кижи болгон, олордыҥ [[телеҥиттер]], [[казактар]], [[алтайлар]] ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>. Окылу тил: орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/ Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>. == Инфраструктуразы == <div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;"> * Јурт јеезениҥ админстрациязы; * Орто ӱредӱлӱ школ; * Баштамы школ; * Кӱӱлик сургал; * Краевед музей; * Јурттыҥ клубы; * Эмчилик; * Библиотека; * Спортшкол; * Стадион; * Магазин; * Турбаза. </div> == Јуруктардыҥ кӧмзӧзи == == Ајарулар == {{Ајарулар}} == Тайантылар == * [https://web.archive.org/web/20210206033315/https://mokoshagach.ru/ Окылу сайт «Кош-Агаш аймак»] {{Тыш тайантылар}} {{Кош-Агаш аймактыҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧри}} {{Кош-Агаш аймактыҥ јон јаткан јерлери}} [[Категория:Кош-Агаш аймактыҥ муниципал тӧзӧлмӧзи]] [[Категория:Алтай Республиканыҥ јурт јеезези]] r7ttevllqm98a5pgjsrqekanbhygzwk