Чаган-Узун

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="alt">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>altwiki</dbname>
    <base>https://alt.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D3%A7%D1%81_%D0%B1%D3%B1%D0%BA</base>
    <generator>MediaWiki 1.46.0-wmf.21</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Аҥылу</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Шӱӱжӱ</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Туружаачы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Туружаачыны шӱӱжери</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедияти шӱӱжери</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файлды шӱӱжери</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki-ни шӱӱжери</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ӱлекер</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ӱлекерди шӱӱжери</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Болуш</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Болушты шӱӱжери</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категорияны шӱӱжери</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модульды шӱӱжери</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Чаган-Узун</title>
    <ns>0</ns>
    <id>403</id>
    <revision>
      <id>48731</id>
      <parentid>48644</parentid>
      <timestamp>2026-03-31T12:27:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>26</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>48731</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16642" sha1="9ehts743qin8q3nrav56adlj5k47afw" xml:space="preserve">{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
 |русское название         = Чаган-Узун
 |оригинальное название    = {{lang-ru|}}Чаган-Узун
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             = Чаган узун1.jpg
 | описание изображения    = Чаган узун
 |lat_deg =50 |lat_min =06 |lat_sec =04
 |lon_deg =88 |lon_min =21 |lon_sec =45 
  |CoordAddon = type:city_region:RU
  |CoordScale = 20000
 |размер карты региона     = 
 |размер карты района      = 
 |регион                   = Алтай Республика
 |регион в таблице         = Алтай Республика
 |район                    = Кош-Агаш аймак
 |район в таблице          = Кош-Агаш аймак{{!}}Кош-Агаш  
|вид поселения            = Јурт јеезе
| поселение                = Чаган-Узунныҥ јурт јеезези
 | поселение в таблице      = Чаган-Узунныҥ јурт јеезези {{!}}Чаган-Узунныҥ  
|внутреннее деление       = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 1801
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  = 
 |высота центра НП         =1728&lt;ref name=&quot;Высота н/у моря&quot;/&gt;
|климат                   = кезем-континентал
| население                = {{Эл-јонныҥ тоозы| Чаган-Узун (село)   |тс}}
| год переписи             = {{Эл-јонныҥ тоозы| Чаган-Узун (село) |г}} 
  |плотность               = 
  |агломерация             = 
  |национальный состав     =  [[алтайлар]] 76 % ла о.ӧ.    
  |конфессиональный состав = [[православные]], [[мусульмане]], [[шаманисты]] и другие
  |этнохороним             = 
 |почтовый индекс          = 649791   
 |почтовые индексы         = 
 |телефонный код           = 38842
 |цифровой идентификатор   =  84210855001
 |цифровой идентификатор 2   = 84610455101
|цифровой идентификатор 3   =   
 |категория в Commons      =
 |сайт                     = 
}}
'''Чаган-Узун''' ({{Lang-ru|Чаган-Узун}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика]]ныҥ [[Кош-Агаш аймак|Кош-Агаш аймагында]] [[Чаган-Узунныҥ јурт јеезези]]не кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

== Этимологиязы ==
Чаган-Узун {{Lang-ru|устье белой реки}}&lt;ref name=&quot;Топонимика&quot;&gt;{{книга |автор = О.Т. Молчанова |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы =  |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}&lt;/ref&gt;.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Эре-Чуйдыҥ чӧлинде турат. Ак-Туруныҥ,Сайлугемниҥ, Ирбистӱниҥ, Кӧкӧрӱниҥ ыйык сындары эбиреде турат. [[Чуй (Кадынныҥ кош суузы)|Чуйдыҥ]] суузына [[Кызыл-Шыҥ(суу)|Кызыл-Шыҥныҥ суузы]] киргенинде. [[Чуйдыҥ чӧли|Чуйдыҥ]] элбек чӧлинде кӧп тоолу кӧлдор бар. Састалган да јерлер кӧп, јердиҥ кыртыжы кышкыда тыҥыда тоҥот. Бийик сын-тайгаларда тоштоҥ кайылып бӱткен кӧлдор база кӧп. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ ӧрӧлӧгӧн сайын тайга ташта тепсеҥдер, таскылдар (плато) кӧптӧйт. Тайгаларда јолдор до кату. [[Чуйдыҥ чӧли]]н тӱндӱктеҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш јаар федерал учурлу трак Калка јерине јетире барып јат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1728 метрге бийик&lt;ref name=&quot;Высота н/у моря&quot;&gt;[https://foto-planeta.com/np/35124/chagan-uzun.html Чаган-Узун]&lt;/ref&gt;.

=== Климады ===
Климады кезем-континентал. Јакалай Тӱндӱктиҥ ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ јерлерине тӱҥейлелген. Алтайда эҥ ле соок јер. Кыш јети ай турат. Јердиҥ кыртыжыныҥ алдында мӧҥкӱлик тош јадат. Бир коноктыҥ туркунына кейдиҥ температуразы кеенейте солунып турар аргалу. Тӱштӱк-кӱнчыгышта јут-чык сӱреен ас тӱжет, јер-тобрак ла кей какшак, анчада кургак јер [[Чуйдыҥ чӧли]] ле Ӱкек. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −6,7 °С, эҥ ле изӱзи −31, эҥ ле соогы −62 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы — 4 °С, ортојылдык јут-чыктыҥ кеми 110 мм, салкынныҥ ортојылдык кеми 1,8 м/с, 15 м/с тӱрген салкынду кӱндер 10,8. Климады табынча солынып бараткан. Алдында јылдарга кӧрӧ кар-јут тӱжер болуп. Кӱн кенейте солынар, бир ле тӱштиҥ ичине тыҥ изӱ, корон-соок боло берет.

=== Аҥ-куштары ===
Тайга сындары аҥдык, Сайлугемниҥ, Актуруныҥ тайгалары. Алтайдыҥ заповедниктеринде ирбис, кочкор, аргали, архар, тооргы, тӱндӱктиҥ аҥы ла о.ӧ. Бу аҥдар ончозы [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]]&quot;Кызыл бичигине&quot;&lt;ref name=&quot;Кр книга животные РА 2017&quot;&gt;[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный&lt;/ref&gt; кирген. Айу, марал, бӧрӱ, элик, тӱлкӱ, јеекен, борсык, јоонмойын, суузар, албаа, сарас, кӧрӱк текши таркаган Ӧзӧк ичинде Чуйдыҥ чӧлинде оок аҥдардаҥ тарбаган, ӧркӧ, чычкан, сыгырган бар. Кӧп тоолу кӧлдоргӧ кеткин куштар уйа базат: турна, кас, ӧртӧк, суугуш, куу о.ӧ. јӱзӱн-јӱӱр тоозы ас куштар база «Кызыл бичикте» . Куштардаҥ «Кызыл бичикте»: тас, боро ылаачын, шоҥкор, јоло, турна. Чӧлдӧ јӱрер тегин куштардаҥ каргаа, саҥыскан, кускун, кӱӱле, талеҥко, јелечи, јалбагай, кӧктӧш, кызылтӧш лӧ о.ӧ.&lt;ref name=&quot;Торбоков звери&quot;&gt;''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА &quot;Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020&lt;/ref&gt;.

=== Ӧзӱмдери ===
Аймакта ӧзӱмдер беш кӱрее (пояс)сайын ӧзӧт. Талайдыҥ кеминеҥ бийиктеген сайын чӧлдиҥ ӧлӧҥдӧри, агашту пояс, корумдар алды (подгольцовый), гольцовый, нивальный. Чӧлдӧ кулузын, лишайник, тайалар, кезик ле јерде кыскачак тал, кыйгак ӧлӧҥ лӧ тегенектӱ тайалар, јыду марга, кӧлдӧр јакалай тростник, каргана, чычрана, василиск, володушка&lt;ref name=&quot;Торбоков флора&quot;&gt;''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА &quot;Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.&lt;/ref&gt;.

Койу агашту аркалар јокко јуук, кезик ле јерде тыт агаш аламык (парковый тип) ӧзӧт. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 2000-3200 метр киреде тундраныҥ ӧзӱмдери: тайалар, јыралар, тӱндӱк кыскачак кайыҥ, бийиктеген сайын ӧзӱмдердиҥ эндемиктери (база кайда да ӧспӧй турган ӧзӱмдер)кӧптӧйт. Таш ортозында Кызыл бичикке кирген алтын тазыл (тӧртјалбракту ла соок родиолы) јайа ӧзӧт&lt;ref name=&quot;Кр книга  растения РА 2017&quot;&gt;[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный&lt;/ref&gt;.

=== Јери ле јолдоры ===
Јуртта 5 ором: Тӧс, Јарда, Јараттай, Колхозтыҥ, Б.Тахановтыҥ.

{| class=&quot;wikitable&quot;
| COLSPAN=&quot;2&quot; ALIGN=&quot;center&quot; |'''Чаган-Узун јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
|  Аймактыҥ тӧс јери [[Кош-Агаш]] || 29 км
|-
|  Республикан тӧс кала [[Улалу]] ||  430 км
|-
|  [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 520 км
|-
|  Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4300 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 865 км-деҥ || 1 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1801 јылда тӧзӧлгӧн.

== Эл-јон ==
{{Эл-јонныҥ тоозы| Чаган-Узун (село) | Столбцов=17}}
{{ Эл-јонныҥ тоозы |  Чаган-Узун (село) | график}}

== Ук-калыктары ==
Јуртта телеҥиттер, алтайлар, казактар јадат.
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 508 кижи болгон, олордыҥ 76 % [[алтайлар]] ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон
&lt;ref name=&quot;Коряков&quot;&gt;[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]&lt;/ref&gt;.


== Инфраструктуразы ==
&lt;div style=&quot;-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;&quot;&gt;
* јурт јеезениҥ администрациязы;
* орто ӱредӱлӱ школ;
* балдардыҥ туразы;
* эмчилик;
* јурттыҥ клубы;
* библиотека;
* ашкана;
* магазин.
&lt;/div&gt;

== Экономиказы ==
Мал азыраары. Крестьян-фермер ээлемдер, таҥынаҥ ээлемдер. Таҥынаҥ аргачылар.

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===

=== Археологиялык ===
* Ак-Кайа. Археологиялык комплекс. Јурттаҥ 3 км јуугында, Аккая сууны (Чаган-Узунныҥ суузыныҥ сол коштончызы) ӧрӧ алдыра(..)&lt;ref name=&quot;Ойношев свод&quot;/&gt;.

=== Ар-бӱткендик ===
Чаган-Узунныҥ јурт јеезезиниҥ јеринде
* Чаган-Узунныҥ аржаны. Јурттаҥ 1 км јанында (2074)&lt;ref name=&quot;Ойношев свод&quot;/&gt;;
* Койон ортолык. Ташта јурамалдар. [[Чаган-Бургазы (суу)|Чаган-Бургазы сууныҥ]] јанында (2181)&lt;ref name=&quot;Ойношев свод&quot;/&gt;;
* Кызыл кыр. [[Чуй (Кадынныҥ кош суузы)|Чуйдыҥ суузыныҥ]] оҥ јарадында, Кош-Агаш ла Чаган-Узунныҥ ортозында (2199)&lt;ref name=&quot;Ойношев свод&quot;/&gt;;
* Абайым боом. Каан кызыныҥ мӧҥкӱзи. [[Курай]] — Чаган-Узун деп јолдыҥ оҥ јанында (2201)&lt;ref name=&quot;Ойношев свод&quot;/&gt;;
* Јымыртка таш. Культуралык обьект. Межелик деп ӧзӧктӧ (2212)&lt;ref name=&quot;Ойношев свод&quot;/&gt;;
* Улук — боочы, байлу јер. Сас деп ӧзӧктӧ, [[Телеҥит Сары Токойдыҥ|Телеҥит Сары-Токойдыҥ]] јанында (2182)&lt;ref name=&quot;Ойношев свод&quot;/&gt;.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте&lt;ref name=&quot;Ойношев свод&quot;&gt;''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.&lt;/ref&gt;.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==
&lt;gallery class=&quot;center&quot; perrow=6 widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;120px&quot;&gt;
File:Чуя22.jpg|[[Чуй (Кадынныҥ кош суузы)|Чуй]] (оҥ) ла [[Чаган-Узун (суу)|Чаган-Узун]] (сол) суулардыҥ бириккени
File:Chagan uzun.jpg|Кызыл-Шыҥ ӧзӧк
File:Map tyd1.jpg|Чаган-Узун картада
&lt;/gallery&gt;

== Јарлу улузы ==
* [[Каланаков, Мадий Каланакович|Каланаков М. К.]] (01.02.1946 јылдыҥ кочкор айыныҥ 1-чи кӱнинде) — спортчы, таскадаачы-тренер. Јаш-Турада јуртхозтехникумда ӱренген (1967). Горно-Алтайский педагогический институт божоткон. Классикалык кӱрешле Туулу Алтайда баштапкы спорттыҥ узы, РСФСР-дыҥ кӱндӱлӱ таскадаачызы, Туулу Алтайдыҥ кӱндӱлӱ кижизи&lt;ref&gt;Каланаков М. К.[https://visit-altairepublic.ru/o-respublike-altay/istoriya-v-litsakh/m-k-kalanakov/]&lt;/ref&gt;.

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
* [https://web.archive.org/web/20210206033315/https://mokoshagach.ru/ Окылу сайт «Кош-Агаш аймак»]
* http://welcometoaltai.ru/attractions/chagan-uzun/
* http://чаган-узун.рф/istoriya-sela-chagan-uzun.html

{{Кош-Агаш аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Кош-Агаш аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]</text>
      <sha1>9ehts743qin8q3nrav56adlj5k47afw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чаган-Узунныҥ јурт јеезези</title>
    <ns>0</ns>
    <id>404</id>
    <revision>
      <id>48732</id>
      <parentid>40215</parentid>
      <timestamp>2026-03-31T12:27:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>26</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>48732</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8643" sha1="thoa6kizwjain5qc96cibfy06d96ysw" xml:space="preserve">{{Администрациялык бӧлӱк
|Цвет1 = {{Цвет|Россия}}
|Цвет2 =
|Русское название =  Чаган-Узунныҥ јурт јеезези 
|Оригинальное название = {{lang-ru| Чаган-Узунское  сельское поселение}}&lt;br&gt;[[File:Kosh-Agachsky District, Altai Republic, Russia - panoramio (4).jpg|280px| Кош-Агаш аймак]]
|Герб =
|Флаг =
|Страна = Россия
|Статус = {{nobr|[[Россияныҥ јурт јеезези]]}}
|Гимн =
|Входит в = {{s|[[Алтай Республика]]да&lt;br&gt;[[Кош-Агаш аймак]]}}
|Включает = 1 јурт
|Столица = [[ Чаган-Узун]]
|КрупныйГород =
|КрупныеГорода =
|Дата =
|Глава =
  |Название главы                 = [[Глава сельского поселения|Глава сельского поселения]]
|Глава2 =
  |Название главы2                =  
|ВВП =
  |Год ВВП                        = 
  |Место по ВВП                   = 
  |ВВП на душу населения          = 
  |Место по ВВП на душу населения = 
|Язык =
|Языки =орус, алтай
  |Население                      = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Чаган-Узунское сельское поселение   | тс }}
  |Год переписи                   = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Чаган-Узунское сельское поселение   | г }}
  |Процент от населения = {{ #expr: ( {{ Население | Чаган-Узунское сельское поселение | ч }} * 100 / {{ Население | Кош-Агачский район | ч }} round 2 ) }}
  |Место по населению  =
 |Плотность                      = 
  |Место по плотности             = 
  |Национальный состав            = казактар, телеҥиттер, &lt;br&gt;алтайлар, орустар ла о.ӧ.
  |Конфессиональный состав        = христиан јаҥ, мусульмане-сунниты и другие
|Площадь = 
| Процент от площади = 
  |Место по площади               = 
|Максимальная высота =1728&lt;ref name=&quot;Высота н/у моря&quot;/&gt;
|Средняя высота =
|Минимальная высота =
 | lat_deg                          = 50.1015949
 | lon_deg                          = 88.3624308
 |цифровой идентификатор   = 
 |цифровой идентификатор 2   = 
|Карта = [[Файл:Location Kosh-Agachsky District Altai Republic.svg|240px|thumb|центр|right|Алтай Республикада, Кош-Агаш аймак]]
|ЧасовойПояс = [[MSK+7]]
|Аббревиатура =
|ISO =
|FIPS =
|Почтовые индексы = 649791
|Телефонный код = +7 38842
|Код автомобильных номеров = 04
|Сайт = http://чаган-узун.рф/
|Параметр1 =
|Название параметра1 =
|Примечания =
}}
'''Чаган-Узунныҥ јурт јеезези''' ({{Lang-ru|Чаган-Узунское сельское поселение}}) – [[Россия|Россия Федерацияныҥ]] [[Алтай Республика]]да [[Кош-Агаш аймак|Кош-Агаш аймагыныҥ]] муниципал тӧзӧлмӧзи.
Администрациялык  тӧс јер – [[Чаган-Узун]]. Јурт јеезе 2005 јылда тӧзӧлгӧн.
Алтай Республиканыҥ 13 январьда 2005 јылда чыккан Јасагы аайынча 10-Р3 темдектӱ 
Чаган-Узунныҥ јурт јеезезине статус ла гран - кыйулар тургузылган&lt;ref&gt;[http://docs.cntd.ru/document/802021155 Закон Республики Алтай от 13 января 2005 года № 10-РЗ «Об образовании муниципальных образований, наделении соответствующим статусом и установлении их границ»]&lt;/ref&gt;.

== Географиязы ==
Јурт јеезениҥ јери Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Эре-Чуйдыҥ чӧлинде, Актуруныҥ, Сайлугемниҥ, Ирбистӱниҥ сындарыныҥ ортозында јадат. Бу јер калкалардыҥ гранына јуук. Чӧлдӧ агаштар каа-јаа ла јерде ӧзӧт, ӧлӧҥ кыска, тайа-јыралар, тегенектӱ тайалар, чӧлдиҥ чычырганазы тӱжӱм берет ({{lang-ru|облепиха}}), кӧп саба бу сооко чыдажар агаш — ол тыт. Чуйдыҥ чӧлинде сӱреен кӧп кӧлдӧр, бого кеткин куштар кыска јайда учуп келип, уйа базат. Суугуштар, таркаттар, турналар ла о.ӧ. Ырак тайгаларында «Кызыл бичикке» кирген ас тоолу аҥдар бар: ирбис, јуҥма, јердиҥ текези. Бичикке кирбеген аҥ кужы — эликтер, марал аҥ, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, тарбаган, тооргы, ӧркӧ, агас…кезиги бийик кырларда, тайга-ташта, кезиги чӧлдӧ. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1728 метрге бийик&lt;ref name=&quot;Высота н/у моря&quot;&gt;[https://foto-planeta.com/np/35124/chagan-uzun.html Чаган-Узун]&lt;/ref&gt;.

== Јурт јеезеге кирет ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! № !! Јон јаткан јер !! Јон јаткан јердиҥ бӱдӱми !! Эл-јонныҥ тоозы
|-
| 1 || [[Чаган-Узун]] || јурт, административный тӧс јер || {{ Население | Чаган-Узун (село) | тс }} кижи
|}

== Эл-јон ==
{{ Эл-јонныҥ тоозы |Чаган-Узунское сельское поселение|  Столбцов=15 }}
{{ Эл-јонныҥ тоозы | Чаган-Узунское сельское поселение| график}}

Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 508 кижи болгон, олордыҥ [[казактар]], [[алтайлар]] ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон&lt;ref name=&quot;Коряков&quot;&gt;[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]&lt;/ref&gt;.

Окылу тил: орус, алтай&lt;ref name=&quot;Закон РА о языках&quot;&gt;[http://docs.cntd.ru/document/802008526/  Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]&lt;/ref&gt;.

== Инфраструктуразы ==
&lt;div style=&quot;-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;&quot;&gt;
* Јурт јеезениҥ админстрациязы;
* Орто ӱредӱлӱ школ;
* Баштамы школ;
* Кӱӱлик сургал;
* Краевед музей;
* Эмчилик;
* Библиотека;
* Спортшкол;
* Стадион;
* Магазин;
* Ашкана;
* Турбаза.
&lt;/div&gt;

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==
&lt;gallery class=&quot;center&quot; perrow=6 widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;120px&quot;&gt;
Файл:Чуя22.jpg|Слияние рек Чуя(справа) и Чаган-Узун (слева)
Файл:Chagan uzun.jpg|Урочище Кызыл-Чин
Файл:Map tyd1.jpg|Чаган-Узун на карте
&lt;/gallery&gt;

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
* [https://web.archive.org/web/20210206033315/https://mokoshagach.ru/ Окылу сайт «Кош-Агаш аймак»]

{{Тыш тайантылар}}
{{Кош-Агаш аймактыҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧри}}
{{Кош-Агаш аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Кош-Агаш аймактыҥ муниципал тӧзӧлмӧзи]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јурт јеезези]]</text>
      <sha1>thoa6kizwjain5qc96cibfy06d96ysw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ӱлекер:Potd/2026-04-01</title>
    <ns>10</ns>
    <id>7513</id>
    <revision>
      <id>48733</id>
      <timestamp>2026-03-31T20:17:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>290</id>
      </contributor>
      <comment>Јаҥы бӱк: &quot;Basílica de Santa Francesca Romana, Roma, Italia, 2022-09-15, DD 51-53 HDR.jpg&quot;</comment>
      <origin>48733</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79" sha1="hsiwgw1uep8yvtjk5xdmzfy1q2wrl1g" xml:space="preserve">Basílica de Santa Francesca Romana, Roma, Italia, 2022-09-15, DD 51-53 HDR.jpg</text>
      <sha1>hsiwgw1uep8yvtjk5xdmzfy1q2wrl1g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ӱлекер:Potd/2026-04-02</title>
    <ns>10</ns>
    <id>7514</id>
    <revision>
      <id>48734</id>
      <timestamp>2026-04-01T09:35:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>290</id>
      </contributor>
      <comment>Јаҥы бӱк: &quot;Poplar hawk-moth (Laothoe populi populi) male.jpg&quot;</comment>
      <origin>48734</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49" sha1="l7iip8ryqli1nu2tvvevioft2v3s9hl" xml:space="preserve">Poplar hawk-moth (Laothoe populi populi) male.jpg</text>
      <sha1>l7iip8ryqli1nu2tvvevioft2v3s9hl</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>