Кош-Агаш

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="alt">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>altwiki</dbname>
    <base>https://alt.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D3%A7%D1%81_%D0%B1%D3%B1%D0%BA</base>
    <generator>MediaWiki 1.46.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Аҥылу</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Шӱӱжӱ</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Туружаачы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Туружаачыны шӱӱжери</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедияти шӱӱжери</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файлды шӱӱжери</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki-ни шӱӱжери</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ӱлекер</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ӱлекерди шӱӱжери</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Болуш</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Болушты шӱӱжери</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категорияны шӱӱжери</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модульды шӱӱжери</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Кош-Агаш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>229</id>
    <revision>
      <id>48792</id>
      <parentid>48713</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T23:44:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>26</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>48792</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21499" sha1="1r998jsrcgkj6z04zlvk99fh81zvl03" xml:space="preserve">{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
 |русское название         = Кош-Агаш
 |оригинальное название    = {{lang-ru|}}Кош-Агач
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             = 
 | описание изображения    = 
 |lat_deg = 49 |lat_min = 59 |lat_sec = 33
  |lon_deg = 88 |lon_min = 39 |lon_sec = 49
  |CoordAddon = type:city_region:RU
  |CoordScale = 20000
 |размер карты региона     = 
 |размер карты района      = 
 |регион                   = Алтай Республика
 |регион в таблице         = Алтай Республика
 |район                    = Кош-Агаш аймак
 |район в таблице          = Кош-Агаш аймак{{!}}Кош-Агаш  
|вид поселения            = Јурт јеезе
| поселение                = Кош-Агаштыҥ јурт јеезези
 | поселение в таблице      = Кош-Агаштыҥ јурт јеезези {{!}}Кош-Агаштыҥ  
|внутреннее деление       = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  = 
 |высота центра НП         = 1747&lt;ref name=&quot;Высота н/у моря&quot;/&gt;
|климат                   = кезем-континентал
| население                = {{Эл-јонныҥ тоозы|Кош-Агач  |тс}}
| год переписи             = {{Эл-јонныҥ тоозы|Кош-Агач  |г}} 
  |плотность               = 
  |агломерация             = 
  |национальный состав     =  [[алтайлар]], &lt;br&gt;[[казактар]], [[орустар]] ла о.ӧ.
  |конфессиональный состав = [[православные]], [[мусульмане]], [[шаманисты]]
  |этнохороним             = 
 |почтовый индекс          = 649786   
 |почтовые индексы         = 
 |телефонный код           = 38845
 |цифровой идентификатор   =  
 |цифровой идентификатор 2   =
|цифровой идентификатор 3   =   
 |категория в Commons      =
 |сайт                     = 
}}
'''Кош-Агаш''', '''Кӧжӧӧ-Агаш'''&lt;ref name=&quot;Топонимика Республики Алтай. Книга 10. Кош-Агачский район. Редколлегия: канд. ист. наук Н.  В.  Екеев... Стр. 41.&quot;&gt;[https://niialt.ru/attachments/article/704/1_20230501-tra-kn-10-kosh-agach-rajon.pdf Топонимика Республики Алтай. Книга 10. Кош-Агачский район. Редколлегия: канд. ист. наук Н.  В.  Екеев... Стр. 41.]&lt;/ref&gt; ({{Lang-ru|Кош-Агач}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Кош-Агаш аймак|Кош-Агаш аймагында]] [[Кош-Агаштыҥ јурт јеезези]]не кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

== Этимологиязы ==
Алтай сӧстӧрдӧҥ &quot;кӧжӧӧ&quot; ла &quot;агаш&quot; - {{Lang-ru|занавес из деревьев}}&lt;ref name=&quot;Топонимика Республики Алтай. Книга 10. Кош-Агачский район. Редколлегия: канд. ист. наук Н.  В.  Екеев... Стр. 41.&quot;/&gt;.

Ӧскӧ вариант бар: Кош-Агаш - коштогон агаш, коштой агаш, {{Lang-ru|пара деревьев}}&lt;ref name=&quot;Топонимика&quot;&gt;{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы =  |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}&lt;/ref&gt;.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде, Эре-Чуйдыҥ чӧлинде турат. Сайлугемниҥ, Ак-Туруныҥ, Кӧкӧрӱниҥ, Ирбистӱниҥ ыйык сындарына курчаткан турат. [[Чуй (Кадынныҥ кош суузы)|Чуйдыҥ суузына]] кӧп суулар кирет. [[Чуйдыҥ чӧли|Чуйдыҥ]] элбек чӧлинде кӧп тоолу кӧлдор бар. Састалган да јерлер кӧп, јердиҥ кыртыжы кышкыда тыҥыда тоҥот. Бийик сын-тайгаларда тоштоҥ кайылып бӱткен кӧлдор база кӧп. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ ӧрӧлӧгӧн сайын тайга ташта тепсеҥдер, таскылдар (плато) кӧптӧйт. Тайгаларда јолдор до кату. [[Чуйдыҥ чӧли]]н тӱндӱктеҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш јаар федерал учурлу трак Калка јерине јетире барып јат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1747 метрге бийик&lt;ref name=&quot;Высота н/у моря&quot;&gt;[https://foto-planeta.com/np/4363/kosh-agach.html Кош-Агач]&lt;/ref&gt;.

=== Климады ===
Климады кезем-континентал. Кышкыда тыҥ сооктор болот. Бир коноктыҥ туркунына ай-кӱн кенейте солунып турар, кейдиҥ температуразы, кумакту салкын куйун, ӧткӱре изӱ болук кызыдар, чӱрче ле соой берер. Калка јанынаҥ куру чӧлдӧрдӧҥ келген какшак салкындар кейди ле јердиҥ кыртыжын откӱре кургак эдет. Алтайда эҥ ле соок, јут-чыгы ас јер ол [[Кош-Агаш аймак]]. Ортојылдык температура −6,7 °С, тыҥыда соогы −62 °С, эҥ ле изӱ +31 °С, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 150 мм, салкынныҥ орто кеми 1,8 м/с, бир јылда салкындак кӱндердеҥ (15 м/с тӱрген) 10,8 кӱн. Кыш 7 айдыҥ туркунына болот. Јердиҥ кыртыжыныҥ алдында мӧҥкӱлик тош јадат.

=== Аҥ-куштары ===
Тайга сындары аҥдык, Сайлугемниҥ , Актуруныҥ тайгалары. [[Алтай деп корулу јер|Алтайдыҥ корулу јери]] ирбис, кочкор, аргали, архар, тооргы, тӱндӱктиҥ аҥы ла о.ӧ. Бу аҥдар ончозы [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] «Кызыл бичигине»&lt;ref name=&quot;Кр книга животные РА 2017&quot;&gt;[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный&lt;/ref&gt;. кирген. Айу, марал, бӧрӱ, элик, тӱлкӱ, јеекен, борсык, јоонмойын, суузар, албаа, сарас, кӧрӱк текши таркаган Ӧзӧк ичинде [[Чуйдыҥ чӧли]]нде оок аҥдардаҥ тарбаган, ӧркӧ, чычкан, сыгырган бар. Кӧп тоолу кӧлдоргӧ кеткин куштар уйа базат: турна, кас, ӧртӧк, суугуш, куу о.ӧ. јӱзӱн-јӱӱр тоозы ас куштар база «Кызыл бичикте» . Куштардаҥ «Кызыл бичикте»: тас, боро ылаачын, шоҥкор, јоло, турна. Чӧлдӧ јӱрер тегин куштардаҥ каргаа, саҥыскан, кускун, кӱӱле, талеҥко, јелечи, јалбагай, кӧктӧш, кызылтӧш лӧ о.ӧ.&lt;ref name=&quot;Торбоков звери&quot;&gt;''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА &quot;Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020&lt;/ref&gt;.

=== Ӧзӱмдери ===
Аймакта ӧзӱмдер беш кӱрее (пояс)сайын ӧзӧт. Талайдыҥ кеминеҥ бийиктеген сайын чӧлдиҥ ӧлӧҥдӧри, агашту пояс, корумдар алды (подгольцовый), гольцовый, нивальный. Чӧлдӧ кулузын, лишайник, тайалар, кезик ле јерде кыскачак тал, кыйгак ӧлӧҥ лӧ тегенектӱ тайалар, јыду марга, кӧлдӧр јакалай тростник, каргана, чычрана, василиск, володушка&lt;ref name=&quot;Торбоков флора&quot;&gt;''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА &quot;Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.&lt;/ref&gt;.

Койу агашту аркалар јокко јуук, кезик ле јерде тыт агаш аламык (парковый тип) ӧзӧт. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 2000-3200 метр киреде тундраныҥ ӧзӱмдери: тайалар, јыралар, тӱндӱк кыскачак кайыҥ, бийиктеген сайын ӧзӱмдердиҥ эндемиктери (база кайда да ӧспӧй турган ӧзӱмдер)кӧптӧйт. Таш ортозында Кызыл бичикке кирген алтын тазыл (тӧртјалбракту ла соок родиолы) јайа ӧзӧт&lt;ref name=&quot;Кр книга  растения РА 2017&quot;&gt;[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный&lt;/ref&gt;.

=== Јери ле јолдоры ===
[[Файл:Петропавловская Церковь в Кош-Агаче (1911).jpg|250px|мини|справа|Петропавловская Церковь в Кош-Агаче (1911)]]
Јуртта 141 ором: 141, јаан јурттардыҥ бирӱзи.
Јурт Р256 темдектӱ [[Чуйдыҥ трагы]] деп федерал учурлу кӧӧлик јолдыҥ 889,7-чи километринде турат.
{| class=&quot;wikitable&quot;
| COLSPAN=&quot;2&quot; ALIGN=&quot;center&quot; |'''Кош-Агаш јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
|  Республикан тӧс кала [[Улалу]] ||  460 км
|-
|  [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы ||  540 км
|-
|  Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4300 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 889,7 км-деҥ || 0 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1801 јылда тӧзӧлгӧн. Чуйдыҥ экинчи волостиниҥ јайзаҥы Семен Јулуковто 1897 јылдарда 800 јуук соок тумчукту мал, 1200 јылкы мал, марал аҥныҥ јаан ӱӱри бар болгон. Орус којойымдарга јӱк ле торбокторды 400—500 тын тоозыла садып турган болгон. Калка-монголдыҥ гран-кыйузына јерлери јуук болуп, озодоҥ бери саду кӧнӱ барып јат. Монгол товарларды таҥынаҥ аргачылар Кош-Агашка экелип, базарларда, магазиндерде садат.

== Эл-јон ==
{{Эл-јонныҥ тоозы|Кош-Агач | Столбцов=17}}
[[Файл:Алтай. - Караван вьючных верблюдов в урочище Кош-Агач.jpg|280px|мини|справа|Алтай. Караван вьючных верблюдов в урочище Кош-Агач]]
{{ Эл-јонныҥ тоозы | Кош-Агач | график}}

== Ук-калыктары ==
Јуртта [[телеҥиттер]], [[алтайлар]], [[казактар]], [[орустар]] ла оноҥ до ӧскӧ калыктар јуртайт.

== Инфраструктуразы ==
&lt;div style=&quot;-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;&quot;&gt;
* Кош-Агаш аймактыҥ ла јурт јеезениҥ администрациялары;
* орто ӱредӱлӱ школ;
* баштамы школ;
* аймактыҥ библиотеказы;
* культура байзыҥы;
* музей;
* мечет;
* стадион;
* аймактыҥ эмчилиги;
* почта;
* ашкана;
* кӧӧликтер јепсеер јер;
* саду ӧткӱрер јер;
* конор тур;а
* АЗС.
&lt;/div&gt;

== Экономиказы ==
Мал азыраары. Крестьян-фермер ээлемдер. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Таҥынаҥ аргачылар.

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===
* В. И. Ленинниҥ бюсти (Советский ором, 65 А)&lt;ref name=&quot;Памятники&quot;&gt;{{Cite web |title=Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348 |url=https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109173456/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archivedate=1610213696 |deadlink=yes |accessdate=1610030738 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Памятники список&quot;&gt;{{Cite web |title=Archive copy |url=http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210509164006/http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archivedate=1620578406 |deadlink=yes |accessdate=1605262783 }}&lt;/ref&gt;;
* Чекист-пограничниктердиҥ карындаштык мӧҥкӱзи (Јараттай ором, 17 А)&lt;ref name=&quot;Памятники&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Памятники список&quot;/&gt;;
* Мемориал «Кем де ундылбаган, не де ундылбаган» (1975 ј., Кыйулу ором, 3В)&lt;ref name=&quot;Памятники&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Памятники список&quot;/&gt;;
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачыларына обелиск (2342)&lt;ref name=&quot;Памятники&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Памятники список&quot;/&gt;.

=== Археологиялык ===

=== Ар-бӱткендик ===
* Кош-Агаштыҥ јурт јеезезиниҥ јерлеринде тӱӱкилик табынтыларлу обьекттер кӧп;
* Тагыл — мӱргӱӱл ӧткӱрер јер. Кош-Агаш ла [[Ортолык]] јурттардыҥ ортозында (2207)&lt;ref name=&quot;Ойношев свод&quot;/&gt;;
* Ак-Кобы ӧзӧктӧ Кош-Агаштаҥ 35 км тӱштӱк-кӱнчыгыш јаар [[Бар-Бургазы (суу)|Бар-Бургазы сууныҥ]] сол јарадында јебрен руникалык бичиктер (1805)&lt;ref name=&quot;Ойношев свод&quot;/&gt;;
* Кош-Агаштыҥ герой пограничниктериниҥ карындаштык мӧҥкӱзи, гражданский јууда корогондордыҥ карындаштык-мӧҥкӱзи (1913,1914)&lt;ref name=&quot;Ойношев свод&quot;/&gt;;
* Эре-Чуйдыҥ чӧлинде Јаҥыс-Тӧбӧ кырдыҥ бажында Кош-Агаштаҥ 10-12 км тӱштӱктей јерде јебрен тӱрк бичиктер (2045)&lt;ref name=&quot;Ойношев свод&quot;/&gt;;
* Кош-Агаштаҥ тӱштӱк-кӱнбадыштай 100 км кире јерде Јуҥмалуныҥ аржаны (2073)&lt;ref name=&quot;Ойношев свод&quot;/&gt;;
* Јуҥмалуныҥ аржаны јаар барјаткан јолдо байлу јер (2203)&lt;ref name=&quot;Ойношев свод&quot;/&gt;;
* Смоленская застава јаар Кош-Агаштаҥ барјатса байлу јер (2202)&lt;ref name=&quot;Ойношев свод&quot;/&gt;;
* Ӱӱле. Байлу јер. Кош-Агаш ла Јуҥмалуныҥ ортозында боочыда (2204)&lt;ref name=&quot;Ойношев свод&quot;/&gt;.
* Сартакпайдыҥ тажы. Байлу јер. Кош-Агаш ла [[Кӧкӧрӱ|Кӧкӧрӱниҥ]] ортозында, Кызыл-Шыҥ ла Јӱстыт суулардыҥ бириккенинде (2200)&lt;ref name=&quot;Ойношев свод&quot;/&gt;;
* Абайым Боом. Каан кызыныҥ мӧҥкӱзи. Јӱстыт ла Кызыл-Шыҥ суулардыҥ белтиринде (2201)&lt;ref name=&quot;Ойношев свод&quot;/&gt;;
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте&lt;ref name=&quot;Ойношев свод&quot;&gt;''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.&lt;/ref&gt;.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==
&lt;gallery class=&quot;center&quot; perrow=6 widths=&quot;180px&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
File:Кош-Агач - panoramio.jpg|Кош-Агаш
File:Кош-Агач - panoramio (2).jpg|Кош-Агаш
File:Вид на Чую и Чуйский тракт со скал у Ак-Бома.jpg| Ак-Боомныҥ кайазынаҥ [[Чуй (Кадынныҥ кош суузы)|Чуйдыҥ суузын]] кӧрзӧ
File:Утро ясное.jpg| Эртендире айаста 
File:Larch in the valley of the river yustid 01.jpg| Кам тыт
File:Petroglyphs on the Jalgiztobe hill, Kosh Agach district, Altai Republic, Russia.jpg|Кош-Агаш.Ташта јурамалдар. Јаҥыстӧбӧ деп тӧҥдӧ
File:Кош-Агач.JPG| Кӱнниҥ кӱчиле иштеер электростанция
File:Обо в Горном Алтае.jpg|Обо таш. Алтайда.
&lt;/gallery&gt;

== Јарлу улузы ==
* [[Тозыяков, Александр Александрович|Тозыяков А. А.]](23.02.1937—14.11.1995) — ӱредӱчи, кӱӱчӱмдеечи, музыкант, Горно-Алтайский педагогический училище ле Барнаулда кӱӱлик училищени божоткон. 1975 јылдаҥ ала кӱӱлик школдо иштеген, кӧп кожоҥдордыҥ авторы, Культурада Россия Федерацияныҥ нерелӱ ишчизи&lt;ref&gt;Тозыяков А. А.[https://web.archive.org/web/20220817224258/https://visit-altairepublic.ru/o-respublike-altay/den-v-istori/fevral/rodilsya-aleksandr-aleksandrovich-tozyyakov-izvestnyy-deyatel-kultury-gornogo-altaya-kompozitor-muzy/]&lt;/ref&gt;.

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
* [https://web.archive.org/web/20210206033315/https://mokoshagach.ru/ Окылу сайт «Кош-Агаш аймак»]
{{Тыш тайантылар}}


{{Кош-Агаш аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Кош-Агаш аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]</text>
      <sha1>1r998jsrcgkj6z04zlvk99fh81zvl03</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кӧӧ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>263</id>
    <revision>
      <id>48793</id>
      <parentid>48431</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T01:54:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>26</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>48793</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13900" sha1="mzstjxp4znnkg8eja4ci0hi1sy9c042" xml:space="preserve">{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
|русское название         = Кӧӧ
 |оригинальное название    = {{lang-ru| Коо}}
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             =
 | описание изображения    = 
  |lat_deg = 51.097920 
  |lon_deg = 87.896211
 | CoordAddon = type:city(5400)_region:RU
 | CoordScale = 30000 
|страна                   = Россия
 |регион                   = Алтай Республика
 |район                    = Улаган аймак
 |район в таблице          = Улаган аймак{{!}} Улаган 
 |вид поселения            = Јурт јеезе
 |поселение                = Чолушпаныҥ јурт јеезези
 |поселение в таблице      = Чолушпаныҥ јурт јеезези{{!}}Чолушпаныҥ
 |внутреннее деление       = 
 |вид главы                = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  =
 |вид высоты               = 
 |высота центра НП         = 479&lt;ref name=&quot;Высота н/у моря&quot;/&gt;
 |климат                   = кезем-континентал
  |население              = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Коо (село) | тс }}
  |год переписи           = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Коо (село) | г }}
 |плотность                = 
 |агломерация              = 
 |национальный состав      = [[телеҥиттер]] 84 % (2002)&lt;ref name=&quot;Коряков&quot;/&gt;
 |конфессиональный состав  = 
 |часовой пояс             = 
 |телефонный код           = 38845
 |почтовый индекс          = 
 |почтовые индексы         = 
 |автомобильный код        = 
 |цифровой идентификатор   = 
 |цифровой идентификатор 2   = 
 |категория в Commons      = 
 |сайт                     = 
}}
'''Кӧӧ''' ({{Lang-ru|Коо}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Улаган аймак|Улаган аймагында]] [[Чолушпаныҥ јурт јеезези]]не кирет.

== Этимологиязы ==
Кӧӧ {{Lang-ru|высокий, стройный}}&lt;ref name=&quot;Топонимика&quot;&gt;{{книга |автор = О.Т. Молчанова |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы =  |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}&lt;/ref&gt;.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] кӱнчыгыш јанында, [[Чолышман (суу)|Чолышман сууныҥ]] сол јарадында, тӱндӱк јанында [[Алтын Кӧл]], Алтын-Туу, айландыра бийик кырлар, боочылар ла учар-суулар. Тӱштӱк јанында [[Чуйдыҥ трагы]] јаар јолдор. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 479 метрге бийик&lt;ref name=&quot;Высота н/у моря&quot;&gt;[https://foto-planeta.com/np/166556/koo.html Коо (Јурт Кӧӧ) ]&lt;/ref&gt;.

=== Климады ===
Климады кезем-континентал. Јакалай тӱндӱктиҥ ле Ырак кӱнчыгыштыҥ јерлерине тӱҥейлеген. Кышкыда тӱндӱк аймактарга кӧрӧ тыҥ сооктор болот. Јакалай тӱндӱктиҥ ле Ырак кӱнчыгыштыҥ јерине тӱҥейлеген. Кыш узун, тыҥ соокторлу, салкындарлу болот. Јай кыска, серӱӱн, кей кургак. Кейдиҥ ортојылдык кеми −1,1 °С, бир јылдыҥ туркунына эҥ ле бийик температура 34 °С, эҥ ле соок температура −58 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы −3 °С, баштапкы сооктор келер кӱндер 30.05/01.09, Соок јок кӱндер 93, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 292 мм, салкынныҥ ортојылдык кеми — 1,6 м/с, 15 м/с тыҥ салкынду кӱндер 3,2. Кар кышкыда узак јатпайт, салкын учура берет. Чолышман ичиниҥ айы-кӱни эмеш јымжак болот Улаган јаар јерлерге кӧрӧ.

=== Аҥ-куштары ===
Улаган алтай аҥдык јер. Тайга-ташта казыр аҥдардаҥ айу, бӧрӱ, шӱлӱзин, јеекен, ирбис бар. Туйгакту аҥнаҥ марал, булан, элик, тооргы, какай јӱрет.&lt;ref name=&quot;Кучин флора и фауна&quot;&gt;''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001.&lt;/ref&gt;. Оок то аҥдар кӧп агас, албаа, киш, суузар, камду, јоонмойын ла о.ӧ. Куштардаҥ барынтычылары мечиртке, шоҥкор, боро ылаачын, карчага, ӱкӱ, кезигиниҥ тоозы кезем астаган учун олорды Алтай республиканыҥ «Кызыл бичигине» кийдирген&lt;ref name=&quot;Кр книга животные РА 2017&quot;&gt;[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный&lt;/ref&gt;. Сууларда азый балыктыҥ кандыйы ла болгон, эмди суулар тартылып, тайызаган учун балык та астай берген. Аймакта кезик кӧлдӧрдӧ таҥынаҥ аргачылар балык ӧскӱрип, садуга апарат пелядь, чараган ла форель.

=== Ӧзӱмдери ===
Каскак бийик кырлары кайыр, агаштары тӱндӱк ле јанында ӧзӧт. Агаштардыҥ кӧп сабазы чет агаш, чиби, бийиктей мӧш, суујараттай тал. Чолушпа ичиле ([[Балыкчы]], [[Кӧӧ]], [[Кӧк-Паш]], [[Беле]] јурттар) тӱштук јанын аймактыҥ тӱҥейлеп албазыҥ, не дезе, Алтын-Кӧл јаны, Чолушман ӧзӧктиҥ суузыныҥ коолы јымжак климатту, јӱзӱн ӧлӧҥдӧр, јиилектер, јулукту агаштар ла маала ажы јакшы ӧзӧт&lt;ref name=&quot;Кр книга  растения РА 2017&quot;&gt;[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — {{#isbn: 978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный&lt;/ref&gt;. Тӱштӱктей дезе талайдыҥ кемјӱзинеҥ канча катап бийик, соок, јер эрте ле тереҥ тоҥып калат. Кезем континентал айалгада ӧзӱмдердиҥ бӱдӱми астап јат, је ого коштой эндемик ӧзӱмдер база бар. Јулукту агаштар ол јодро, алама, груша, слива, беле. «Кызыл бичикке» кирген ӧзӱмдер база кӧп, олордыҥ ортозында алтын ла кызыл тазылдар&lt;ref name=&quot;Кр книга  растения РА 2017&quot;/&gt;.

=== Јери ле јолдоры ===
Јуртта 5 ором: Кӱнчыгыш, Кӱнбадыш, Меесте, Тӱндӱк, Тӱштӱк.

{| class=&quot;wikitable&quot;
| COLSPAN=&quot;2&quot; ALIGN=&quot;center&quot; |'''Кӧӧ јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Администрациялык тӧс јер [[Балыкчы]]|| 31 км
|-
|  Аймактыҥ тӧс јери [[Улаган]] ||  84 км
|-
|  Республикан тӧс кала [[Улалу]] ||  270 км / 490 км ([[Чуйдыҥ трагы]])
|-
|  [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 360 км / 580 км
|-
|  Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4300 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 788 км-деҥ (Акташ) || 140 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. Мында агару Николаныҥ серкпези бар, 2000 јылдарда тудулган.

== Эл-јон ==
{{Эл-јонныҥ тоозы| Коо (село) |Столбцов=18}}

== Ук-калыктары ==
Телеҥиттер јуртайт. Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 227 кижи болгон, олордыҥ 84 % [[телеҥиттер]] ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон&lt;ref name=&quot;Коряков&quot;&gt;[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]&lt;/ref&gt;.

Окылу тил: орус, алтай&lt;ref name=&quot;Закон РА о языках&quot;&gt;[http://docs.cntd.ru/document/802008526/  Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]&lt;/ref&gt;.

== Инфраструктуразы ==
&lt;div style=&quot;-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;&quot;&gt;
* баштамы школ;
* эмчилик;
* библиотека;
* стадион;
* магазин.
&lt;/div&gt;

== Экономиказы ==
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы, соок тумчукту, оок мал азыраары. Туризм.

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга кереес (1682)&lt;ref name=&quot;Ойношев свод&quot;/&gt;;

=== Археологиялык ===
* Тура-Кайа ({{Lang-ru|каменная стена}}) (1721). Кандуру таш стене(1645)&lt;ref name=&quot;Ойношев свод&quot;/&gt;;
* Кендир. Субак ({{Lang-ru|оросительная система}}) (1654, 1653, 1650, 1647)&lt;ref name=&quot;Ойношев свод&quot;/&gt;;
* Јебрен корумдар (1651, 1659)&lt;ref name=&quot;Ойношев свод&quot;/&gt;.

=== Ар-бӱткендик ===
* Таш мешкелер (1667)&lt;ref name=&quot;Ойношев свод&quot;/&gt;;
* Байлу туу Кату-Јарык (1652)&lt;ref name=&quot;Ойношев свод&quot;/&gt;;
* Аржан Кара-Суу (1630, 1619)&lt;ref name=&quot;Ойношев свод&quot;/&gt;;
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте&lt;ref name=&quot;Ойношев свод&quot;&gt;''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.&lt;/ref&gt;.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==

== Јарлу улузы ==
* [[Кошев, Анатолий Дмитриевич|Кошев Каран]] (02.01.1946 јылдыҥ чаган айыныҥ 2-чи кӱнинде — 2007 јылда) — Арасей бичиичилериниҥ биригӱзиниҥ турчызы, Алтай Республиканыҥ кӱндӱлӱ кижизи, ӱлгерчи ле инженер&lt;ref&gt;Кошев А. Д.[https://web.archive.org/web/20220508143047/https://visit-altairepublic.ru/alt/o-respublike-altay/den-v-istori/yanvar/rodilsya-karan-anatoliy-dmitrievich-koshev-02-01-1946-2007-chlen-soyuza-pisateley-rossii-pochyetnyy-/]&lt;/ref&gt;.

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
{{Тыш тайантылар}}

{{Улаган аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Улаган аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]</text>
      <sha1>mzstjxp4znnkg8eja4ci0hi1sy9c042</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мукур-Тархаты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>287</id>
    <revision>
      <id>48794</id>
      <parentid>48722</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T03:18:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>26</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>48794</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18996" sha1="283k7flkk7ch0av6xi57zrr741n9ejy" xml:space="preserve">{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
 |русское название         = Мукур-Тархаты
 |оригинальное название    = {{lang-ru|}}Мухор-Тархата
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             = Картаелангаш.jpg
 | описание изображения    = Мукур-Тархаты на карте
 |lat_deg = 49|lat_min = 59|lat_sec = 24
  |lon_deg = 88|lon_min = 32|lon_sec = 20
  |CoordAddon = type:city_region:RU
  |CoordScale = 20000
 |размер карты региона     = 
 |размер карты района      = 
 |регион                   = Алтай Республика
 |регион в таблице         = Алтай Республика
 |район                    = Кош-Агаш аймак
 |район в таблице          = Кош-Агаш аймак{{!}}Кош-Агаш  
|вид поселения            = Јурт јеезе
| поселение                = Мукур-Таркатыныҥ јурт јеезези
 | поселение в таблице      = Мукур-Таркатыныҥ јурт јеезези {{!}}Мукур-Таркатыныҥ  
|внутреннее деление       = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  = 
 |высота центра НП         = 1738&lt;ref name=&quot;Высота н/у моря&quot;/&gt;
|климат                   = кезем-континентал
| население                = {{Эл-јонныҥ тоозы|Мухор-Тархата  |тс}}
| год переписи             = {{Эл-јонныҥ тоозы|Мухор-Тархата  |г}} 
  |плотность               = 
  |агломерация             = 
  |национальный состав     =  [[телеҥиттер]], [[алтайлар]], &lt;br&gt;[[казактар]]
  |конфессиональный состав = [[православные]], [[мусульмане]], [[шаманисты]]
  |этнохороним             = 
 |почтовый индекс          = 649779   
 |почтовые индексы         = 
 |телефонный код           = 38845
 |цифровой идентификатор   =  
 |цифровой идентификатор 2   =
|цифровой идентификатор 3   =   
 |категория в Commons      =
 |сайт                     = 
}}
'''Мукур-Тархаты''' ({{Lang-ru|Мухор-Тархата}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Кош-Агаш аймак|Кош-Агаш аймагында]] [[Мукур-Таркатыныҥ јурт јеезези]]не кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

== Этимологиязы ==
Мукур-Тархаты — мукур дегени кемјӱ (ус сабар ла јаан сабардыҥ ортозы), кыска, кичинек деген учур бар.

Таркаты дегени экинчи ӧзӧктиҥ ады, монгол сӧс дежер-баатырдыҥ ады.

Мукур ла Таркаты деп ӧзӧктӧрдиҥ бириккенинде учун јурт анайда адалган.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алдайдыҥ]] тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Эре-Чуй чӧлдиҥ тал ортозында турат. Јаан ыйыктары — Сайлугем, Ак-Туру, Кӧкӧрӱ, Тӱҥкелӱ, Ак-Кобы,Мукур, Туйук-Јарык, Текелӱчи, Чыҥ-Бажы, Таркаты Бажы,Кӧк-Ӧзӧк деген тайгалар јуртты эбирет. Бир јанынаҥ [[Кӧк Ӧзӧк (суу)|Кӧк-Ӧзок]] деп суу, экинчи јанынаҥ [[Саҥысканду (суу)|Саҥысканду]] деп суу агат. Бу суулар [[Чуй (Кадынныҥ кош суузы)|Чуйдыҥ суузына]] кожулат. Чуйдыҥ элбек чӧлинде кӧп тоолу кӧлдор бар. Састалган да јерлер кӧп, јердиҥ кыртыжы кышкыда тыҥыда тоҥот. Бийик сын-тайгаларда тоштоҥ кайылып бӱткен кӧлдор база кӧп. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ ӧрӧлӧгӧн сайын тайга ташта тепсеҥдер, таскылдар (плато) кӧптӧйт. Тайгаларда јолдор до кату. [[Чуйдыҥ чӧли]]н тӱндӱктеҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш јаар федерал учурлу трак Калка јерине јетире барып јат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1738 метрге бийик&lt;ref name=&quot;Высота н/у моря&quot;&gt;[https://foto-planeta.com/np/35127/muhor-tarhata.html Мухор-Тархата]&lt;/ref&gt;.

=== Климады ===
Климады кезем-континентал. Јакалай Тӱндӱктиҥ ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ јерлерине тӱҥейлелген. Бир коноктыҥ туркунына ай-кӱн кенейте солунып турар, кейдиҥ температуразы, кумакту салкын куйун, ӧткӱре изӱ болук кызыдар, чӱрче ле соой берер. Калка јанынаҥ куру чӧлдӧрдӧҥ келген какшак салкындар кейди ле јердиҥ кыртыжын откӱре кургак эдет. Алтайда эҥ ле соок, јут-чыгы ас јер ол Кош-Агаш аймак. Ортојылдык температура −6,7 °С, тыҥыда соогы −62 °С, эҥ ле изӱ +31 °С, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 150 мм, салкынныҥ орто кеми 1,8 м/с, бир јылда салкындак кӱндердеҥ (15 м/с тӱрген) 10,8 кӱн. Кыш 7 айдыҥ туркунына болот. Јердиҥ кыртыжыныҥ алдында мӧҥкӱлик тош јадат.

=== Аҥ-куштары ===
[[Кош-Агаш аймак]] кату кышту соок јер. [[Чуйдыҥ чӧли]]нде оок тындулардаҥ тарбаган, ӧркӧ, сыгырган, чӧлдиҥ чычканы ла кӧп тоолу кӧлдӧрдӧ јӱзӱн куштар учуп келип уйа базат: борт турна, кара турна, тарбалјы, јерлик кастар, суукуштар, ӧртӧктӧр, аҥыр, барынтычы куштар ылаачын, шоҥкор, мӱркӱт, тейлеген ле о.ӧ. Бийик тайга сындары аҥдык, Кызыл бичикке кирген аҥдардаҥ мында: маны, ирбис, кочкор ло јуҥма&lt;ref name=&quot;Кр книга животные РА 2017&quot;&gt;.[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный&lt;/ref&gt;. Айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јеекен, какай, албаа ла јӱзӱн-јӱӱр оок аҥдар јӱрет: јоонмойын, агас, кӧрӱк, суузар, тийиҥ ле о.ӧ.&lt;ref name=&quot;Торбоков звери&quot;&gt;''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА &quot;Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020&lt;/ref&gt;.

=== Ӧзӱмдери ===
Эҥ ле ас јут-чык бу аймакта учун, какшак јер, кей, ӧзӱмдерге јарамыкту эмес учун, ӧскӧ айбактарга кӧрӧ ӧлӧҥ-чӧптиҥ будӱмдери чала ас. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ бийиктеген сайын там ла ӧзӱмдер астап барат, је ого коштой база кайда да ӧспӧй турган эндемик ӧзӱмдердиҥ тоозы кӧптӧй берет. Кату соок кыш, чык јок айалга. Чӧлдиҥ кӱреезинде (пояс) кулузын, кыйгак ӧлӧҥ, тегенек тайа, чычрана, каргана, суујакалай камыш, јӱзӱн-јӱӱр јеҥестер, кӧгӧзин, ӧзӧт&lt;ref name=&quot;Кучин флора и фауна&quot;&gt;''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001&lt;/ref&gt;. Бу аймакта агаш ас, кезик ле јерде аламык, чачыҥы ӧскӧн тыттар (паркового типа). Бийиктеген сайын тӱндӱк тундрада ӧзӧтӧн кыскачак тайадый кайыҥ, арчын ла кырчын, јеҥестер, башка-башка тайалар. Оноҥ бийиктей таштардыҥ ортозыла алтын тазыл (тӧрт јалбракту ла соок родиола)таркайт&lt;ref name=&quot;Кр книга  растения РА 2017&quot;&gt;[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный&lt;/ref&gt;.

=== Јери ле јолдоры ===
Јуртта 9 ороом: Јеҥӱниҥ 60 јылдыгы, Бухаровтыҥ, Казагачевтиҥ, Керексибесованыҥ, Кольчикованыҥ, Маскановтыҥ, Окулич-Казаринаныҥ, Самтаевтиҥ, Тӧлӧсованыҥ.

[[Кош-Агаш]] — [[Мукур-Тархаты]] деп регионал учурлу кӧӧлик јол.

{| class=&quot;wikitable&quot;
| COLSPAN=&quot;2&quot; ALIGN=&quot;center&quot; |'''Мухур-Тархаты јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
|  Аймактыҥ тӧс јери [[Кош-Агаш]] || 13 км
|-
|  Республикан тӧс кала [[Улалу]] ||  470 км
|-
|  [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы ||  560 км
|-
|  Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4200 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 889,7 км-деҥ || 13 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1826 јылда тӧзӧлгӧн. Совет ӧйдӧ, 1930 јылда, мында «Мукур Таркаты» деп јаан колхоз тӧзӧлгӧн. Бого 116 кижи кирген, јокту ла орто јаткан улус. Баштапкы башкараачызы Тымтышев Сурбай деп кижи болгон, оны 1937 јылда актуга бурулап, айдайла, Кызыл-Ӧзӧктӧ адып салган.

Јуртта баштапкы школды 1932 јылда ачкан. Баштапкы ӱредӱчи Аюбаев Белеубай бухгалтер-чотобот кижи болгон. Колхозчы Эликпаев Сакыл деп кижи эки кыпту саман тураны тудала, школго сыйлап берген. Колхоз тӧзӧлип турарда малдыҥ тын тоозы
    
* кой-эчки 3250 тын
* сарлык350 тын
* јылкы мал 278 тын
* тӧӧлӧр 30 тын.

== Эл-јон ==
{{Эл-јонныҥ тоозы|Мухор-Тархата|Столбцов=12}}
{{ Эл-јонныҥ тоозы |Мухор-Тархата| график}}

== Ук-калыктары ==
Јуртта телеҥиттер, алтайлар, казахтар јуртайт.
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1157 кижи болгон, олордыҥ 85 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон
&lt;ref name=&quot;Коряков&quot;&gt;[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]&lt;/ref&gt;.

== Инфраструктуразы ==
&lt;div style=&quot;-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;&quot;&gt;
* јурт јеезениҥ администрациязы;
* орто ӱредӱлӱ школ;
* балдардыҥ туразы;
* эмчилик;
* культура байзыҥы;
* библиотека;
* стадион;
* почта;
* магазин.
&lt;/div&gt;

== Экономиказы ==
Мал: јылкы, соок тумчукту, сарлык ла оок мал- азыраары. Крестьян-фермер ээлемдер. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Туризм.

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===
* В. И. Ленинниҥ бюсты (1960 јылдардыҥ бажында)&lt;ref name=&quot;Памятники&quot;&gt;{{Cite web |title=Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348 |url=https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109173456/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archivedate=1610213696 |deadlink=yes |accessdate=1610030854 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Памятники список&quot;&gt;{{Cite web |title=Archive copy |url=http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210509164006/http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archivedate=1620578406 |deadlink=yes |accessdate=1605261046 }}&lt;/ref&gt;
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда корогондорго обелиск (Кольчикованыҥ оромы, д.2А)&lt;ref name=&quot;Памятники&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Памятники список&quot;/&gt;.

=== Археологиялык ===

=== Ар-бӱткендик ===
Јурттыҥ јанында тӱӱкилик јерлер.
* Кудай-Таш. Байлу јер. Кӧкӧзӧк деп јерде, Мукур-Таркаты јурттаҥ 2 км кӱнбадыштай, Чуйдыҥ суузыныҥ коштончызы (приток) Кӧкӧзӧк сууныҥ јанында (2188)&lt;ref name=&quot;Ойношев свод&quot;/&gt;;
* Ирбистӱ. Мӧҥкӱсалгыш комплекс. Мукур-Таркаты јурттаҥ 20 км тӱштӱк-кӱнбадыштай , Ирбистӱ сууныҥ оҥ јарадында (2055—2071)&lt;ref name=&quot;Ойношев свод&quot;/&gt;.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте&lt;ref name=&quot;Ойношев свод&quot;&gt;''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.&lt;/ref&gt;.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==
&lt;gallery perrow=5 widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;170px&quot;&gt;

&lt;/gallery&gt;

== Јарлу улузы ==
* Масканов, Солтон Амырович (1940 јылдыҥ) — «СССР-дыҥ 50-јылдыгы» деп колхозтыҥ эчкичизи, Социштиҥ Геройы, Мактыҥ ордениниҥ 3 катап кавалери&lt;ref&gt;Масканов С. А.[https://warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=21348]&lt;/ref&gt;
* Масканов, Мантылай Амырович (1927—2007) — 1955—1963 јылдарда ферманыҥ јааны болгон, парторганизацияныҥ секретари болгон. «Кызыл-Мааны» колхозтыҥ јааны болгон. Иштеп ле туруп Горно-Алтайский зооветеринарный техникумда ӱренген. М. А. Масканов кӧп катап кайралдаткан, медальдар ла ордендери: Трудового Красного Знамени, «Знак Почета». «Заслуженный работник сельского хозяйства РСФСР» деп кӱндӱлӱ атла адаткан. «Кызыл-Мааны» колхозтыҥ председатели&lt;ref&gt;Масканов М. А.[https://web.archive.org/web/20220511190409/https://visit-altairepublic.ru/o-respublike-altay/den-v-istori/may/rodilsya-mantylay-amyrovich-maskanov-zasluzhennyy-rabotnik-selskogo-khozyaystva-rsfsr-peredovik-sels/]&lt;/ref&gt;.
* Очурдяпова, Анисья Михайловна (10.03.1946—01.07.2017) — эмчи, здравоохранениениҥ эмчи-организаторы , РСФСР-дыҥ кӱндӱлӱ эмчизи&lt;ref&gt;Очурдяпова А. М.[https://visit-altairepublic.ru/o-respublike-altay/istoriya-v-litsakh/a-m-ochurdyapova/]&lt;/ref&gt;.

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
* [https://web.archive.org/web/20210206033315/https://mokoshagach.ru/ Окылу сайт «Кош-Агаш аймак»]
{{Тыш тайантылар}}
{{Кош-Агаш аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Кош-Агаш аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]</text>
      <sha1>283k7flkk7ch0av6xi57zrr741n9ejy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Улаган аймак</title>
    <ns>0</ns>
    <id>389</id>
    <revision>
      <id>48795</id>
      <parentid>47585</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T09:42:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>26</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>48795</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52424" sha1="kv9bj2awgifl3isdrj9ygk96mdckw0x" xml:space="preserve">{|align=&quot;right&quot; class=&quot;wikitable&quot;
| COLSPAN=&quot;2&quot; ALIGN=&quot;center&quot; | Муниципал тӧзӧлмӧзи
|-
| COLSPAN=&quot;2&quot; ALIGN=&quot;center&quot; | ''' Улаган аймак '''&lt;br&gt;
|-
| COLSPAN=&quot;2&quot; ALIGN=&quot;center&quot; | {{lang-ru|Улаганский район}}&lt;br&gt;
[[File:Ulagan.jpg|300px| Улаган аймак, Пенеплен аймактыҥ јеринде ]]
|-
| COLSPAN=&quot;2&quot; ALIGN= &quot;center&quot;| 
[[File:Flag of Ulagansky District.png|170px|border |Маанызы]] [[File:Coat of Arms of Ulagansky District.png|110px|Кебедели ]]
|-
| COLSPAN=&quot;2&quot; ALIGN=&quot;center&quot; | 52°02′00″ с. ш. 86°08′00″ в. д.   
|-
| Эл-тергее || [[Россия]]
|-
| Федерацияныҥ тергеези || [[Алтай Республика]]
|-
| Муниципал тӧзӧлмӧзи || [[Улаган аймак]]
|-
| Кирет || 7 јурт јеезе (13 јурт)
|-
| Тӧс јурт || [[Улаган]]
|-
| COLSPAN=&quot;2&quot; ALIGN=&quot;center&quot; | '''Тӱӱкизи ле географиязы'''
|-
| Дата образования || 1922 г.
|-
|Текши јери, км² || 18393,62 км²&lt;br&gt;(2-е место)
|-
| Высота:&lt;br&gt; максимальная &lt;br&gt;минимальная|| &lt;br&gt;  м &lt;br&gt; м
|-
| Ойдиҥ поязы || UTC+7:00 (MSK+4)
|-
| COLSPAN=&quot;2&quot; ALIGN=&quot;center&quot; | '''Эл-јон'''
|-
| Эл-јонныҥ тоозы: || {{ Население | Улаганский район | тс }}&lt;ref name=&quot;Численность МО РА на 01.01.21&quot;&gt;{{Cite web |title=Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2021 года |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/MZmdFJyI/chisl_%D0%9C%D0%9E_Site_01-01-2021.xlsx |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210502131349/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/MZmdFJyI/chisl_%D0%9C%D0%9E_Site_01-01-2021.xlsx |archivedate=1619961229 |deadlink=yes |accessdate=1622230232 }}&lt;/ref&gt; кижи (2021) &lt;br&gt;(5,42 %, 8-е место)
|-
| Эл-јонныҥ ныктазы,&lt;br&gt;кижи/км² || 0,63 кижи/км²
|-
| Ук-калыктар: ||алтайлар, орустар,&lt;br&gt;теленгиты, казахи и др.
|-
| Кудай јаҥы: || христиан  јаҥ&lt;br&gt;кам јаҥ, ак јаҥ
|-
| Окылу тил: || орус, алтай&lt;ref name=&quot;Закон РА о языках&quot;&gt;[http://docs.cntd.ru/document/802008526/  Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 &quot;О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай&quot; (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]&lt;/ref&gt;
|-
| COLSPAN=&quot;2&quot; ALIGN=&quot;center&quot; | '''Тоолорлу идентификаторлор'''
|-
| Телефонныҥ коды  || +7 38846
|-
| Почтаныҥ индекси  || 6497ХХ
|-
| ОКАТО-ныҥ коды  || 
|-
| ОКТМО-ныҥ коды  ||
|-
|COLSPAN=&quot;2&quot; ALIGN=&quot;center&quot; | [https://web.archive.org/web/20210625141138/http://xn----7sbabmj7bof9c.xn--p1ai/ Окылу сайт «Улаган аймак»]
|- 
| COLSPAN=&quot;2&quot; ALIGN=&quot;center&quot; | &lt;div style=&quot;position: relative; width: 330px;&quot;&gt;&lt;br&gt;[[Файл:Location Ulagansky District Altai Republic.svg|260px|Улаган аймак]]
|-
|COLSPAN=&quot;2&quot; ALIGN=&quot;center&quot; | [[Файл:Commons-logo.svg|20px]] [[:commons:Category:Ulagansky District|Медиафайлдар Викискладта]]
|}
'''Улаган аймак''' ({{lang-ru|Улаганский район}}) [[Россия |Россияда]] [[Алтай Республика|Алтай Республика]]ныҥ муниципал тӧзӧлмӧзи.

Администрациялык тӧс јери — [[Улаган]] јурт.

== Физико-географиялык темдектери ==
=== Географиязы ===
Улаган аймак Туулу Алтайдыҥ кӱнчыгыш јанында јадат&lt;ref name=&quot;Алтай Республика, география&quot;&gt;[https://altai-republic.ru/about-the-region/geographical-position/Республика Алтай,географиязы]&lt;/ref&gt;.
Аймак Тана-Тыбала гран-кыйулу, Шапшалдыҥ сын-тайгазы ар-бӱткендик границадый. Тӱштӱк јанынаҥ [[Кош-Агаш]] аймакла кыйулажат (Чихачевтыҥ ла Курайдыҥ сын-тайгалары). Кӱнбадыш јанынаҥ [[Оҥдой]] аймакла кыйулажат, ондо Сымалтыныҥ сын-тайгалары, тӱндӱк-кӱнбадышта [[Чоо]] аймак Сымылтыныҥ тайгалары. Тӱндӱк јанында кыйузы [[Турачак]] аймакла ӧдӧт, ондо Сысылтыныҥ, Алтын-Тууныҥ, Момаргыныҥ сындары.

=== Рельеф ===
[[File:Долина Чулышмана 8.jpg|thumb|left|Чолушман ӧзӧк]]
Улаган аймактыҥ јери кӱнчыгышта, сын-тайгалары широтный ла тӱндӱк-кӱнбадыш ууламјылу, талайдыҥ кемјӱзинеҥ бийиги 2500-теҥ 3500-ке јетире кубулып турат. 

Орографический ӱлекерди кӧрзӧ (схема), Чолушман суу бӧлиген эки тӧс сын-тайга болот. Аймактыҥ ортозында Чолушман суунаҥ кӱнчыгыштай јаан јерлӱ ''Чолушманское нагорьеде'' кырларыныҥ бийиги, талайдыҥ кемјӱзине кӧрӧ, 1500 ала 3110 метрге једет (Кӱркӱре-Бажы туу). Чолушман суунаҥ кӱнбадыштай ''Улаганское плоскогорьеде'' дезе кырларыныҥ бийиги 2000 ала 3446 м (Кӱркӱре-Бажы туу) ла ӧскӧ дӧ кырлар ''кардыҥ кыйузынаҥ (2700-2950 метр кире'' {{lang-ru|снеговая линия}}) бийик.
Онойдордо, аймактыҥ ''орографиязында'' сындары: кӱнчыгышта — Шапшалдыҥ, тӱштӱкте — Чолушманныҥ ла Курайдыҥ, кӱнбадышта — Тоҥгош деп сын, тӱндӱк-кӱнчыгышта — Корбу деп сын. Шапшальский хребет кӱнбадыштаҥ Чолушманныҥ плоскогорьези болуп, Алтын-Кӧлдӧҥ Чолушман-Бажына једет. Алтын-Кӧлдиҥ јанында туулардыҥ бийиги 2300 м (?)-кӧл ([[Киндчектич-Коль]]). Тӱндӱк-кӱнбадыш јанында Сундрукиынтайга (2477 м), плоскогорьениҥ ортозында массив Куркуребажи (3110 м) [[Елобек-Кырла]] бириге берет (2756 м) Шапшальский хребетте: [[Кийтыкуль]] (3066 м), Плоский (2801 м) ле кезик бийиги 3000 м туулар.

Шапшал сынныҥ кӱнчыгыш келтейинеҥ бастыра суулар Энесай суу јаар агат, кӱнбадыш келтейиниҥ Чолушман ичиниҥ суулары Оп (Обь) сууга ууланат. Башкуш сууныҥ бажынаҥ Чихачевтыҥ сынына јетире Чолушманныҥ сын-тыйгазы 160 км јерге тӱштӱк-кӱнчыгыш јаар ууланып, Башкӧс лӧ Чолушман деп эки јаан сууларды бӧлийт. Чолушманныҥ сын-тайгазы тӱндӱк-кӱнбадыш јанынаҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш јаар 2000—2100 метрдеҥ баштайла 500—600 метрге јабызап, Улаганныҥ чӧли боло берет. Оноҥ ары сын-тайга ойто бийиктеп, Чихачевтыҥ сынына тептирген јерде бийиги 3000 метрге једет.
Курайдыҥ сын-тайгазы Башкуш лӧ Чуйдыҥ сууларын бӧлийт. Башкуш сууныҥ бажынаҥ ла ала 130 км кире јерде бу сын тайга Кӱнчыгыш Алтайды стене чилеп кыйулайт. Бийик кырларда јаан эмес таскыл јерлер ({{lang-ru|''пенеплен'' в виде горных равнин}}) рельефте улам ла учурайт. Ол Улаганныҥ Чолушманныҥ сындарыныҥ тегерик тас баштары, кӧбизинде састалган.

=== Геологиялык бӱдӱми ===
Улаган аймактыҥ ''тектониказында'' мындый структуралар бар: Чолушманныҥ ''антиклинорийи'', рельефте ''Чолушманныҥ плоскогорьезине'' келижет, Алтын-Кӧлдиҥ кӱнбадыжында ''горст'', Шапшалдыҥ антиклинорийи рельефте Шапшалдыҥ сындары, Башкуштыҥ ''синклинорийи'' Чолушманныҥ ла Алтын-Кӧлдиҥ (между выступами) учтарыныҥ ортозында, кӱнбадышта
Уйменско-Лебединский синклинорийге эмеш кире берет. 
Текроникалык районированиеде ''Кӱнчыгыш-Алтай структурно-формационный зонаны алдынаҥ'' башка бӧлийдилер, оныҥ ичине Башкуштыҥ, Чолушманныҥ, Уймено-Лебединский подзоналага бӧлӱнеле, Алтай-Сайан складчатый-системага ла Сайано-Шапшальский Кӱнчыгыш-Алтай структурно-формационный зонага кирет.
Аймактыҥ платформаларыныҥ таркаганы геологиялык бӱдӱмниҥ аҥылузынаҥ ла тектоникалык структуралардаҥ, полиметаликалык рудалардаҥ ''јестӱ руда'' Чибитте, ''кобальт'' ла ''никель'' кошмок болуп, Башкуш ла Чолушман сууларда бар. Алтын-Кӧлдиҥ тайгаларында алтындалган руда ({{lang-ru|признаки золотого оруднения}})бар. Улаган ичинде Саратанда Башкуш сууда, Чолушман плоскогорьеде, Шабла сууда корголјын ({{lang-ru|свинец}}), цинк, Кара-Кујур сууныҥ (Башкуштыҥ кош суузы) бажында јес ({{lang-ru|медь}}), молибдендӱ јер Улаган нагорьениҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинде Аргымаш ла Јолду деп суулардыҥ бажында бар.
Курайдыҥ сындарында  ''кырдыҥ породаларында'' ''киноварь'', ''слюда'' ла о.ӧ. минералдар туштайт. Курайдыҥ сындарыныҥ тӱндӱк келтейинде ртутьту јер (''Акташское ртутное месторождение жильного типа''). Аймактыҥ рельефы бастыра Алтайдыҥ рельефы ла чылап палеозой ӧйдиҥ тектоникалык кыймыгыла, каледонский ле герцинский  бӱктелчиктерлӱ болуп, 300-600 млн јыл кайра бӱткен.
Оноҥ мезозой ло неген ӧйлӧрдӧ (145 — 70 млн јыл кайра), тыҥыда јунулган, оноҥ неогенниҥ учы јаар (10 млн јыл кайра ) бир эмеш бийиги башка-башка тӧҥдӧрлӱ јер болгон. ''Ӱстӱги неоген-четвертичный'' ӧйдӧ  (9 млн јыл кайра) тектоникалык эмес кыймыктар бололо, кезик тектоникалык структуралар ӧрӧ кӧдӱрилген.
Бу јердиҥ јаан кыймыктаныжынаҥ Шапшалдыҥ сындары бӱдӱп, Улаганныҥ ичи ле Алтын-Кӧлдиҥ, Чӧйбӧк-Кӧлдиҥ тӱби бӱткен.Туулу Алтайдыҥ ''морфоструктуралары'' бӱдеринде ''Геоморфологическое выражение'' болуп, Курайдыҥ тектонический зоназында аҥылу учту боло берген, Курайдыҥ тӱштӱктей сындарында, Акташ, Јарык-Сакты суулардыҥ јанында.

=== Гидрология ===
Улаган аймактыҥ суулары&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Реки Улаганского района |url=https://domorost.ru/maps/country/rossiya/region/respublika-altaj/district/ulaganskij-rajon/type/river |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210604083954/https://domorost.ru/maps/country/rossiya/region/respublika-altaj/district/ulaganskij-rajon/type/river |archivedate=1622795994 |deadlink=yes |accessdate=1622755725 }}&lt;/ref&gt;
&lt;gallery perrow=6 widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;120px&quot;&gt;
File:Pavel Gurenchuk boletus of stone - panoramio.jpg | Улаган аймакта Ак-Чолушпа ӧзӧк
File:Серпантин в долину реки Чулышман.jpg |Кату-Јарык боочы ла река Чолушман суу
File:Altai. Bridge aerial (3035136992).jpg | Алтай, Чолушманныҥ кош суузы Башкӧс, Улаган аймак
Файл:Река Башкаус.jpg | Башкаус суу
File:Устье Чуи.jpg |Устье Чуи
File:Chulcha River.JPG |Чульча суу
&lt;/gallery&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed&quot;
|-
!№
!алтайлап
!орустап
!узуны (км)
|-
|1
|
|Чулышман
|align=center|234
|-
| 2
|
|Башкаус
|align=center|223
|-
| 3
|
| Чульча
|align=center|73
|-
| 4
|
|Шавла
|align=center|60
|-
| 5
|
|Чебдар
|align=center|50
|-
|6
|
|Кара-Кудюр
|align=center| 51
|-
|7
|
|Богояш
|align=center| 48
|-
| 8
|
|Большой Улаган
|align=center|44
|-
| 9
|
|Чибитка
|align=center|41
|-
| 10
|
|Кыга
|align=center|41
|-
| 11
|
|Ильдугем
|align=center|37
|-
|12
|
|Ильдугем
|align=center| 31
|-
| 13
|
|Калбакая
|align=center|35
|-
| 14
|
|Артлаш
|align=center|25
|-
| 15
|
|Аспатты
|align=center|30
|-
| 16
|
|Чуя
|align=center|148
|-
|17
|
|Кара-Кем
|align=center| 28
|-
|18
|
|Карагем
|align=center| 25
|-
| 19
|
|Кубадру
|align=center|29
|-
| 20
|
|Кумурлу
|align=center|29
|-
| 21
|
|Кысхыштубек 
|align=center|25
|-
| 22
|
|Малый Улаган
|align=center|23
|-
| 23
|
|Оныш
|align=center|24
|-
| 24
|
|Рахомысты 
|align=center|24
|-
| 25
|
| Саратан
|align=center|25
|-
| 26
|
|Уйкараташ 
|align=center|28
|-
| 27
|
|Узун-Оюк
|align=center|30
|-
|28
|
|Яхан-Сору
|align=center| 25
|-
|29
|
|Анаяк
|align=center| 15
|-
| 30
|
|Баскон
|align=center|14
|-
| 31
|
|Чакрым
|align=center|19
|-
| 32
|Чуй-Суу, Чу, Юстыд, Богуты
|Чуя  
|align=center|87
|-
| 33
|
|Джундук
|align=center|16
|-
|34
|
|Итыкультын-Бажи
|align=center| 14
|-
| 35
|
|Йолду
|align=center|20
|-
| 36
|
|Кара-Изюк
|align=center|20
|-
| 37
|
|Кара-Тош
|align=center|19
|-
| 38
|
|Караева
|align=center|17
|-
|39
|
|Караган
|align=center| 17
|-
|40
|
|Келескелу
|align=center| 8
|-
| 41
|
|Кузери
|align=center|14
|-
| 42
|
|Кюнтюштук-Су
|align=center|22
|-
| 43
|
|Малая Кокоря
|align=center|13
|-
| 44
|
|Мейду-Хем
|align=center|29
|-
|45
|
|Мукур
|align=center|29
|-
| 46
|
|Садеуртем
|align=center|18
|-
| 47
|
| Самурлу
|align=center|20
|-
| 48
|
|Сары-Ачек
|align=center|16
|-
| 49
|
|Сургязи
|align=center|21
|-
|50
|
|Тайбулку
|align=center| 16
|-
|51
|
| Тайтыин
|align=center| 13
|-
| 52
|
|Ташту-Ойре
|align=center|16
|-
| 53
|
|Токпак
|align=center|16
|-
| 54
|
|Туш-Кем
|align=center|15
|-
| 55
|
|Тускуль
|align=center|16
|-
|56
|
|Уанду
|align=center| 15
|-
| 57
|
|Узун-Кара-Су
|align=center|16
|-
| 58
|
|Узун-Оюк
|align=center|17
|-
| 59
|
|Верхний Кулаш
|align=center|15
|-
| 60
|
|Верхний Тар-Тагай
|align=center|19
|-
|61
|
|Верхний Ясатер
|align=center| 20
|-
|62
|
|Ян-Паспарта
|align=center| 16
|-
| 63
|
|Ачелман
|align=center|11
|-
| 64
|
|Адулюгем
|align=center|8
|-
| 65
|
|Айран-Су
|align=center|8
|-
| 66
|
|Ак-Су
|align=center|11
|-
| 67
|
|Акайры 
|align=center|8
|-
| 68
|
|Анду-Су
|align=center|9
|-
| 69
|
| Арачак
|align=center|9
|-
|70
|
|Арой
|align=center|11
|-
| 71
|
|Ата-Карасу
|align=center|5
|-
| 72
|
| Атуркол
|align=center|11
|-
| 73
|
|Балыкча
|align=center|9
|-
| 74
|
|Баыдыш
|align=center|13
|-
|75
|
|Баяс
|align=center| 7
|-
|76
|
|Бертозёк
|align=center| 8
|-
| 77
|
|Бертозёк
|align=center|9
|-
| 78
|
|Большой Караколь
|align=center|10
|-
| 79
|
|Большой Куркуре
|align=center|10
|-
| 80
|
|Боошкон
|align=center|13
|-
|81
|
|Чаготор
|align=center| 6
|-
| 82
|Суу-Катар
|Чакрым
|align=center|5
|-
| 83
|
|Челюш
|align=center|9
|-
| 84
|
|Чибилю
|align=center|12
|-
| 85
|
|Еланду
|align=center|12
|-
|86
|
|Кадрин
|align=center| 3
|-
|87
|
|Кайру
|align=center| 10
|-
| 88
|
|Кандаш
|align=center|9
|-
| 89
|
|Карасу
|align=center|12
|-
| 90
|
|Каяккатуарыкский 
|align=center|5
|-
| 91
|
|Каялу
|align=center|9
|-
| 92
|
|Казактушкен
|align=center|11
|-
| 93
|
|Казылгах 
|align=center|5
|-
| 94
|
| Кокорясалжек
|align=center|13
|-
| 95
|
|Колдинголь 
|align=center|5
|-
| 96
|
|Корумдуайры
|align=center|8
|-
|97
|
|Коволдут
|align=center| 13
|-
|98
|
|Куганду
|align=center| 6
|-
| 99
|
|Куйташ
|align=center|10
|-
| 100
|
|Куркуре
|align=center|5
|-
| 101
|
|Куркурек  
|align=center|5
|-
| 102
|
|Кюндундук-Су
|align=center|10
|-
|103
|
|Кызыл-Кочко
|align=center| 13
|-
| 104
|
|Левая Кубадру
|align=center|9
|-
| 105
|
|Маашей
|align=center|12
|-
| 106
|
|Макату
|align=center|10
|-
| 107
|
|Малый Кара-Кем
|align=center|11
|-
|108
|
|Малый Куркуре
|align=center| 5
|-
|109
|
|Маярык
|align=center| 9
|-
| 110
|
|Мейрык-Су
|align=center|6
|-
| 111
|
|Менка
|align=center|5
|-
| 112
|
|Моштуайры
|align=center|5
|-
| 113
|
|Муштуайры
|align=center|10
|-
|114
|
|Нижний Кулаш
|align=center|13
|-
| 115
|
|Нижний Тар-Тагай
|align=center|9
|-
| 116
|
| Нижний Ясатер
|align=center|9
|-
| 117
|
|Огозо
|align=center|11
|-
| 118
|
|Орой
|align=center|6
|-
|119
|
|Поодай
|align=center| 10
|-
|120
|
| Пожа
|align=center| 6
|-
| 121
|
|Правая Кубадру
|align=center|12
|-
| 122
|
|Сайгоныш
|align=center|9
|-
| 123
|
|Салуру
|align=center|13
|-
| 124
|
|Салжек
|align=center|10
|-
|125
|
|Самыш
|align=center| 12
|-
| 126
|
|Сорулу
|align=center|11
|-
| 127
|
|Средний Кулаш
|align=center|10
|-
| 128
|
|Тайсын
|align=center|13
|-
| 129
|
|Теранджик
|align=center|6
|-
|130
|
|Турген-Су
|align=center| 8
|-
|131
|
|Тускуль
|align=center| 7
|-
| 132
|
|Туту-Оюк
|align=center|13
|-
| 133
|
|Узункарасу
|align=center|8
|-
| 134
|
|Ябалу
|align=center|8
|-
| 135
|
|Ярлыамры
|align=center|12
|-
| 136
|
|Юл 
|align=center|10
|-
| 137
|
|Южный Токпак
|align=center|12
|-
| 138
|
| Чадырлу
|align=center|4
|-
| 139
|
| Чейнелю
|align=center|4
|-
| 140
|
| Сундрук
|align=center|4
|}

=== Климады ===
Аймактыҥ климады тӱштӱктей јерлерде кезем-континентал болзо, Алтын-Кӧлдиҥ јанында јерлердиҥ айы-кӱни чик јок јымжак&lt;ref name=&quot;Алтай Республика, география&quot;/&gt;. Улаган аймакты Јакалай тӱндӱктиҥ јерине туҥейлеген.
Је кышкыда Калка-Монгол јанынаҥ соок континентал салкын согуп, Алтайдыҥ сындарыла соок кургак кейди јайып, айас кӱндер экелет. Мындый айас (антициклон) ай-кӱн 5—6 ай турат. Атлантиканаҥ келген кейдиҥ толкулары 2000—3000 м бийикте јӱрет. Олор јут экелип, јайгы изӱни серӱӱндедип, кышкы температураны кӧдӱрет. Јайгыда кӱн улам ла солунып турар, недеҥ улам дезе, јакшы јылыган кей бийик кӧдӱрилет. Изӱлер кӱнрадиацияныҥ шылтузында болот, онойдо ок Казакстан ла Орто Азияныҥ кейи мында турат. Је арктикалык соок кей кенейте табарып, кейдиҥ температуразын кезем тӱжӱрет, айдарда, кырбаштай боочыларда јай ортозында карлап, шуурып та ийет. Климаттыҥ мындый айалгалары јердиҥ аайы, кырлар, ӧзӧктӧр, суулардыҥ коолы, орографиязы, рельеф кандыйынаҥ камаанду. Рельефтиҥ аҥылузынаҥ јербойыныҥ салкындары табылат, темдектезе, Алтын-Кӧлдиҥ салкыны — ''феновый тип''.

==== Јуттар ====
Улаган аймактыҥ јерине 337 мм јут-чык тӱжет. 41 кӱн јуттайт. Соок јок 52 кӱн турат, је јабыстай кырлу јерде, темдектезе Чамал аймакта — 119 кӱн, Оҥдой аймакта — 87 кӱн. Кар кайылбай јаткан кӱндер — 91. Кардыҥ орто калыҥы — 8-10 см.

==== Радиационный балансы ====
Радиационный баланстыҥ кеми — 50-52 ккал/см². Аймактыҥ јеринде ''альбедо'' текши солунып јайылат:  сууныҥ ӱстинде 6 — 8 %, мӧҥкӱ-тоштордо 60 — 70 %, кышкыда ӧзӧктӧрдӧ 20 — 30 %. Альбедоныҥ бийиги ӱсти ару, узак јадар кардаҥ камаанду. Эҥ бийик альбедо эртен-эҥир болот.
Аймак ичинде радиация текши радиацияныҥ кеминеҥ 110 — 120 ккал/см² болот. Јылдык радиационный баланс Улаган аймакта 32 ккал/см². Бу бийик кырлу аймак учун,  кейдиҥ јылузы атмосферага чыгып,''радиационный баланс'' астап јат.  Јыл туркунына, эмезе бир конокко атмосферада давление, температураныҥ солынганы, салкынныҥ тӱргени ле ӧскӧ дӧ  метеорологический айалгалардыҥ солынганынаҥ радиационный баланстыҥ кубулары камаанду. Кейдиҥ температуразы кажы ла јерде кӱнниҥ радиациязынаҥ, атмосфераныҥ циркуляциязынаҥ, јердиҥ аайыныҥ камаанду. Улаган аймакта ортојылдык температура: −5,6 °C, чаган айда орто температура -25..-26 °С, бу ла айда эҥ соок кӱндер -30..-32° С.
Јаан изӱ айда ортоайлык температура +13..+14 °C.
==== Медико-климатический темдектери  ====
Улаган аймак ''50 ле 51° с. ш.'' ортозында јадат, ултрафиалеттиҥ јарамыкту айалгазы ({{lang-ru|оптимальная медико-климатическая характеристика}}), талтӱште Кӱнниҥ бийиги  61 — 62 ° эҥ ле биологиялык чыдым ӧйи (јаан изӱ айдыҥ 22-чи кӱнинде), кышкыда (јаҥар айдыҥ 22-чи кӱнинде) Кӱнниҥ бийиги  14 — 15 ° болот, УФ-чоктор јердиҥ ӱстине јетпейт, (УФ дефицит). Талтӱштеги Кӱнниҥ бийиги 47 °С кубулат. Эҥ ле изӱ кӱнниҥ температуразы јыл ичинде +34 °С, јыл ичинде эҥ ле соок температура -58 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы -3 °С, баштапкы ла калганчы соок кӱндер — 30.05/01.09, соок јок кӱндердиҥ тоозы — 53, чык-јуттыҥ ортојылдык кеми —  292 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми — 1,6, Тыҥ салкын (тӱргени 15 м/с кӧп) болгон кӱндер — 3,2&lt;ref name=&quot;Алтай Республика, география&quot;/&gt;

=== Аҥ-куштары ===
Улаган аймак аҥ-куштарыла байлык. Мында 70-неҥ ажыра бӱдӱм ''млекопитающийлер'' јӱрет, ол тоозы арбынду, аҥдаарга јараар тындулар: марал, элик, булан, какай. Јерлик казыр аҥдар кӧп айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јеекен, борсык, албаа, киш, американ суузар, јоонмойын ла шӱлӱзин. Куштар јӱзӱн-јӱӱр 323 бӱдӱм, башка башка ''отрядтардаҥ: гагарообразный, веслоногий, аистообразный, фламингообразный, гусеообразный, соколообразный, совообразный, стрижеобразный, ракшеобразный, дятлообразный, воробьинообразный бӱдӱмдӱлер''

=== Ӧзӱмдери ===
[[Файл:Учар и река Чульча.jpg|190px|мини|слева|Учар и река Чульча]]
Улаган аймактыҥ ӧзӱмдериниҥ байлыгы рельефтиҥ аҥылузыла, јердиҥ кыртыжы ла климаттаҥ, биогеографиялык јерлердиҥ бириккенинеҥ камаанду. Мында ''кырлу-чӧлдӱ јердиҥ'' ӧзӱмдери туштайт, калка-кытат формацияга келижип, Улаган ичинде, Башкуш сууныҥ орто агынында, Чолушман сууныҥ алтыгы агынында туштайт. ''Кыр-тайгалу јердиҥ'' ӧзӱмдери бастыра јерде туштайт. Олор Урал-Сибир формацияга ла ''альпийсколуговойго'' кирет, онойдо ок ''кырлу-тундра јердиҥ'' Алтай-Саян формацияныҥ ӧзӱмдери Чолушманныҥ тепсеҥдеринде ле Шапшалдыҥ сындарында туштайт.   
Чӧлдиҥ ландшафты койу ла байлык ӧлӧҥ-чӧплӧ бӱркелген. Агашту зона эҥ ле кӧп туштайтан ландшафт, кӧп лӧ сабада тыт ла мӧш-чиби агаштарлу. Аймактыҥ бастыра јериниҥ 52 % бӱркелип, тӱштӱк-кӱнчыгыштаҥ тӱндӱк-кӱнбадыш јаар агаштар кӧптӧп барат. ''Вертикал зона'' аайынча агаштардыҥ бӱдӱми база бӧлинет. Агаштар ла тепсеҥдердиҥ кыйузында чичке ӱзӱктер јыра-тайала бӱркелген, тӧмӧндӧй каа-јаа ӧскӧн кыскачак-јабызак мӧштӱ јерлер оноҥ ары койу ла тудуш мӧштӱ тайга боло берет, алтыјандай јойгондор кожулат, Чолушман сууныҥ коолында агаштардыҥ ӱстӱги курчуузына ({{lang-ru|верхний пояс}}) тыт агаштар кирет.

Ортодо курчуузы агаштардыҥ ({{lang-ru|средний пояс лесов}}) 1400-1500 метрге талайдыҥ кемјӱзинеҥ бийик јерде, Алтын-Кӧлдиҥ јанында мӧш лӧ јойгон колынган ла бастыра мӧш аркалардаҥ турат.
Алтыгы курчуузы ({{lang-ru|нижний пояс лесов}}) 800-1000 метр бийикке јетпейт, колый агаштарла бӱркелген: кайыҥ, аспак, мӧш, јойгон, карагай, беле, тал, јодро ло о.ӧ. Алтыгы курчууда агаштыҥ бӱдӱмдерине кырдыҥ кажы келтейи болгоны учурлу: тӱштӱк јанында кайыҥ ла карагай, тӱндӱк јанында мӧш, јойгон ло аспак.
Агаштарлу зонада јыралар база текши ӧзӧт. Ол тоодо кызылгат, тожла, бороҥот, тайа, арчын, кырчын, ийт-кӧс лӧ о.ӧ.
Агаш-аразында бийик ле койу ӧлӧҥдӱ јаан ачык јалаҥдар болот.

Алтайдыҥ бийик кырлу курчуузында ''альпийский'' ле ''субальпийский јалаҥдар'', тундра ла чибилерлӱ састар, јеҥестер.
Тыҥ бийиктеги субальпийский јалаҥдар кырда аламык агаштардаҥ альпий јалаҥдарга кӧчкӧн кыйуда јадат. Јыралар ошкош болуп ӧскӧн јабызак тайа-кайыҥдар ла талдар ({{lang-ru|карликовая берёза и ивы}}) чыт ла эдип јайылып ӧзӧт, агаштардыҥ ӱстӱги кыйузы болот.
Бириктире алза, ӧзӱмдердиҥ 1477 бӱдӱмин тоого алат, 300 кире бӱдӱм јеҥес. Мешкелердиҥ, сууныҥ ӧзӱмдериниҥ, кезик јеҥестердиҥ бӱдӱмдери јетире шиҥделгелек.
Бу јердиҥ ӧлӧҥ-чӧбин «[[Алтай деп корулу јер|Алтай деп корулу јерде]]» текши шиҥдеп јат ({{lang-ru|Алтайский государственный заповедник}}). Бу корулу јер аймактыҥ тал орто јеринде турат.

=== Јери ле јолдоры ===
Аймактыҥ текши јери 18393 км² (республиканыҥ текши јериниҥ 19,8 % )&lt;ref name=&quot;Стратегия развития Улаганского района&quot;/&gt;. Муниципал тӧзӧлмӧниҥ эл-јоныныҥ ныктазы – 0,63 кижи км²&lt;ref name=&quot;Стратегия развития Улаганского района&quot;/&gt;.
Акташ ла Чибиттиҥ јурт јеезелериниҥ јери ажыра «Чуйдыҥ трагы» деп федерал учурлу кӧӧлик јол ӧдӧт (Р-256), узуны 45,5 км. Кош тартары ла улус јорыктаары јаҥыс ла кӧӧлик јӱрер јолдорло ӧдӧт, айдарда кӧӧлик јолдордыҥ учуры јаан.
Муниципал аймакта 2016 јылда кӧӧлик јолдордыҥ текши узуны 145,5 км&lt;ref name=&quot;Стратегия развития Улаганского района&quot;/&gt;.

== Экологиязы ==
Алтайда экологияныҥ регионал институды( {{lang-ru|Алтайский региональный институт экологии}}) туристтерге ӱч «экологиялык орык јолдор» ачарын белетеген (1.02.21). Ол тоодо Кадын-Бажында, Ийнегенде, Шаблада ({{lang-ru|«Катунский», «Инегеньский, «Шавлинский»»}})болор. Бу проекттерди «Ӱч-Эҥмекте» ле «Шабланыҥ биологиялык корулу јеринде» јазагандар&lt;ref name=&quot;Ар, прессцентр&quot;&gt;[https://altai-republic.ru/press-centre/RA-bylo-stalo/Алтай Республиканыҥ солундары, 12.02.21]
&lt;/ref&gt;
Эки айдыҥ тӱркунына «Улаган аймак» деп муниципал тӧзӧлмӧниҥ јеринде јаскы арутанар иштер ӧткӱрери: санитарный аруташ, јурттарда агаш отургызып, кичеери, онойдо ок кӧп улус амыраар јерлерди арутап јазаары (09-09-2019).

Аймакта 2019 јылда ''Россия Федерацияда космосто иштиҥ ар-бӱткенге јеткен салтары'' јанынаҥ лабораторный шиҥжӱ иштер ӧткӱрилген: 
Шиҥжӱ иштиҥ протоколы №30696-18 от 16.01.2019 
Шиҥжӱ иштиҥ протоколы №30695 от 16.01.2019 г.
Шиҥжӱ иштиҥ протоколы №30695/1-18 от 15.01.2019 г.
Шиҥжӱ иштиҥ протоколы №761 от 29.01.2019 г.
Шиҥжӱ иштиҥ протоколы №2392 от 28.02.2019 г.
Шиҥжӱ иштиҥ протоколы №5483 от 01.04.2019 г.
Шиҥжӱ иштиҥ протоколы №10972 от 14.06.2019 г.
Шиҥжӱ иштиҥ протоколы №16164 от 09.07.2019 г.
Баштаган ӧйи: 09-01-2018
Калганчы кубулта: 09-09-2019&lt;ref name=&quot;Улаганнаҥ окылу сайты&quot;&gt;[http://xn----7sbabmj7bof9c.xn--p1ai/blagoustroystvo-rayona.htmlБлагоустройство района]&lt;/ref&gt;

== Тӱӱкизи ==
Областька 1922—1924 јылдарда 24 волость кирген, ол тоодо Улаган волость. Је јада-тура 24 волостьты астадарда, 10 ло арткан.

Улаган аймак 1963 јылдыҥ кочкор айыныҥ 1-чи кӱнинде тӧзӧлгӧн.&lt;ref name=&quot;Стратегия развития Улаганского района&quot;/&gt;.

== Эл-јон ==
{{ Эл-јонныҥ тоозы | Улаганский район|  Столбцов=15}}

{{ Эл-јонныҥ тоозы | Улаганский район | график}}
Эл-јонныҥ тоозы калганчы ӧйдӧ тыҥ солунбаган.
Эл-јонныҥ тоозы Россияныҥ экономӧзӱм министерствозыныҥ јетиргениле 
({{lang-ru|}}[[Министерство экономического развития Российской Федерации|Минэкономразвития России]])&lt;ref&gt;[https://www.spsss.ru/assets/files/2018/v-nts_strategiya-prostranstvennogo-razvitiya.pdf Стратегия пространственного развития Российской Федерации на период до 2025 года (проект)]&lt;/ref&gt; мындый болор:
* [[2024 јыл|2024]] јылда — 12,58 муҥ. кижи.
* [[2035 јыл|2035]] јылда — 13,84 муҥ. кижи.

== Ук-калыктары ==
Улаган аймакта 57,2% алтайлар,  20,2% орустар, 16,3% телеҥиттер(ас тоолу калык),  4,5% казактар ла  1,8% ӧскӧ укту улус&lt;ref name=&quot;Стратегия развития Улаганского района&quot;/&gt;.

== Муниципал јерлӱ тӧзӧлмӧлӧр ==
=== Јурт јеезелер ===
Аймактыҥ 7 јурт јеезезине 13 јон јаткан јер кирет.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:80%&quot;
|-
! №
!style=&quot;width:30%&quot;| Јурт јеезези&lt;ref name=&quot;Госкаталог геогр.названий&quot;/&gt;
!style=&quot;width:&quot;| Административный&lt;br&gt;тӧс јер&lt;ref name=&quot;Госкаталог геогр.названий&quot;/&gt;
!style=&quot;width:40%&quot;| Јурт&lt;ref name=&quot;Госкаталог геогр.названий&quot;&gt;{{Cite web |title=Реестр наименований географических объектов на территории Республики Алтай по состоянию на 22.11.2016 (PDF+ZIP) // Государственный каталог географических названий. rosreestr.ru. |url=https://cgkipd.ru/upload/iblock/b03/b0387cad37eb4a522bf5d96496ea04af.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220124231848/https://cgkipd.ru/upload/iblock/b03/b0387cad37eb4a522bf5d96496ea04af.pdf |archivedate=1643066328 |deadlink=yes |accessdate=1622236440 }}&lt;/ref&gt;
!style=&quot;width:5%&quot;| Кирет
!style=&quot;width:10%&quot;| Эл-јон, кижи &lt;br&gt;(2021)
!style=&quot;width:10%&quot;| Текши јери, км²
|-
| 1 || [[Акташтыҥ јурт јеезези]] || [[Акташ|'''Акташ''']] ||  || 1|| {{ Население | Акташское сельское поселение | тс }}|| 34,00&lt;ref name='84_8006001'&gt;[http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst84/DBInet.cgi?pl=8006001 Республика Алтай. Общая площадь земель муниципального образования]&lt;/ref&gt;
|-
| 2 || [[Балыкту Јулдыҥ јурт јеезези]] || [[Балыкту Јул |'''Балыкту Јул ''']]||[[Паспарты]] || 2 || {{ Население | Балыктуюльское сельское поселение | тс }} || 4257,00&lt;ref name='84_8006001'/&gt;
|-
| 3 || [[Саратанныҥ јурт јеезези]] || [[Саратан|'''Саратан''']] ||[[Јазулу]]|| 2 || {{ Население | Саратанское сельское поселение | тс }} || 7509,00&lt;ref name='84_8006001'/&gt;
|-
| 4 || [[Улаганныҥ јурт јеезези]] ||[[Улаган|'''Улаган''']]|| || 1 || {{ Население | Улаганское сельское поселение | тс }} || 447,00&lt;ref name='84_8006001'/&gt;
|-
| 5 || [[Чолушпаныҥ јурт јеезези]] || [[Балыкчы|'''Балыкчы''']] || [[Беле]], [[Кӧк-Паш]], [[Кӧӧ]]|| 4 || {{ Население | Челушманское сельское поселение | тс }} || 4172,00&lt;ref name='84_8006001'/&gt;
|-
| 6 || [[Чибилӱниҥ јурт јеезези]] || [[Чибилӱ|'''Чибилӱ''']] || [[Кара-Кујур]] || 2 || {{ Население | Чибилинское сельское поселение | тс }} || 752,00&lt;ref name='84_8006001'/&gt;
|-
| 7 || [[Чибиттиҥ јурт јеезези]] || [[Чибит|'''Чибит''']]|| || 1 || {{ Население | Чибитское сельское поселение | тс }}|| 1223,00&lt;ref name='84_8006001'/&gt;
|}

=== Аймактыҥ јон јаткан јерлери (јурттар) ===
Јурт јеезелерге кирет
{|class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed&quot;
!№
!Јурт&lt;br&gt; алтайлап
!Јурт&lt;br&gt; орустап
!Эл-јонныҥ тоозы&lt;br&gt;
!Јурт јеезези
|-
| 1
| [[Акташ]] 
| Акташ 
|align=center|{{ Население | Акташ (Республика Алтай) | тс }}
| [[Акташтыҥ јурт јеезези]]
|-
|2
|[[Балыкту Јул]]
| Балыктуюль
|align=center|{{ Население | Балыктуюль | тс }}
|[[Балыкту Јулдыҥ јурт јеезези]]
|-
| 3
| [[Балыкчы]] 
| Балыкча 
|align=center|{{ Население | Балыкча | тс }}
| [[Чолушпаныҥ јурт јеезези]]
|-
| 4
| [[Беле]] 
| Беле 
|align=center| {{ Население | Беле (Республика Алтай) | тс }}
| [[Чолушпаныҥ јурт јеезези]]
|-
| 5
| [[Јазулу]] 
| Язула 
|align=center|{{ Население | Язула | тс }}
| [[Саратанныҥ јурт јеезези]]
|-
| 6
| [[Кара-Кујур]] 
| Кара-Кудюр
|align=center|{{ Население | Кара-Кудюр | тс }}
| [[Чибилӱниҥ јурт јеезези]]
|-
| 7
| [[Кӧк-Паш]] 
| Кокбеш, Кок-Паш 
|align=center|{{ Население | Кок-Паш | тс }}
| [[Чолушпаныҥ јурт јеезези]]
|-
| 8
| [[Кӧӧ]] 
| Коо 
|align=center|{{ Население | Коо (село) | тс }}
| [[Чолушпаныҥ јурт јеезези]]
|-
| 9
| [[Паспарты]] 
| Паспарта 
|align=center|{{ Население | Паспарта | тс }}
| [[Балыкту Јулдыҥ јурт јеезези]]
|-
| 10
| [[Саратан]] 
| Саратан 
|align=center|{{ Население | Саратан (Республика Алтай) | тс }}
| [[Саратанныҥ јурт јеезези]]
|-
|11
| [[Улаган]] 
| Улаган 
|align=center|{{ Население | Улаган | тс }}
| [[Улаганныҥ јурт јеезези]]
|-
| 12
| [[Чибилӱ]] 
| Чибиля 
|align=center|{{ Население | Чибиля | тс }}
| [[Чибилӱниҥ јурт јеезези]]
|-
| 13
| [[Чибит]] 
| Чибит 
|align=center|{{ Население | Чибит | тс }}
| [[Чибиттиҥ јурт јеезези]]
|}

== Инфраструктуразы ==
&lt;div style=&quot;-moz-column-count: 4; -webkit-column-count: 4; -o-column-count: 4; -ms-column-count: 4; column-count: 4;&quot;&gt;
* Улаган аймактыҥ администрациязы — 1;
* Јурт јеезениҥ администрациязы — 8;
* Орто ӱредӱлӱ школ — 7;
* Толо эмес ӱредӱлӱ школ — 2;
* Баштамы школ — 5;
* Кӱӱлик сургал — 1;
* Культураныҥ байзыҥы — 5;
* Јурттыҥ клубы — 8;
* Аймактыҥ библиотеказы — 1;
* Музей — 4; 
* Спорткомплекс — 1;
* Стадион — 9;
* Аймактыҥ эмчилиги — 1; Акташта эмчилик — 1;
* Јурт-эмчилик — 13;
* Почта — 4;
* Магазин — 18;
* Конор тура — 8;
* Турбаза — 15;
* Кӧӧлик јазаар јер (автосервиз) — 2;
* АЗС — 4;
* Агаш јарар јазал — 3;
&lt;/div&gt;

== Экономиказы ==
«Улаган аймак» деген муниципал тӧзӧлмӧниҥ ижинде тӧс ууламјызы јурт ээлем (сельское хозяйство).
Аймакта крестьян-фермер ээлемдер бар, кажы ла јурт ээлем таҥынаҥ мал азырайт, ол тоодо јылкы, чоокыр аттар, ийнектер, кой ло эчки, сад ӧскӱрери, эм ӧлӧҥдӧр јууры. Эчки азыраары јанынаҥ аймак республик ичинде экинчи јерде турат. Мал азыраары јарамыктузы неде дезе, кышкыда мал кары ас јерде одорлоор аргалу болот, айылда јаҥыс соок тумчукту ла оок малды кыштадып јат, јылкы ла сарлык кыжыла одорлойт. Агашла иштеери јербойында ла керектерге ӧй. Акташта рудник эмди иштебейт&lt;ref name=&quot;Стратегия развития Улаганского района&quot;/&gt;.

== Мӱргӱӱр јер ==
* Улаган јуртта православный серкпе;
* Улаганныҥ боочызы;
* Кату-Јарыктыҥ боочызы.

== Кереестер ==
Улаган аймактыҥ јеринде 140 культура-тӱӱкилик кереестердиҥ энчизи бар: федерал учурлу кереестер — 7; јаҥынаҥ табылган регионал учурлу кереестер — 51; јербойыныҥ кереестери — 82&lt;ref name=&quot;Стратегия развития Улаганского района&quot;&gt;[http://улаган-адм.рф/tinybrowser/files/e-konomika/planirovanie/proekt-strategii-mo-ulaganskiy-rayon-na-period-do-2035-goda.doc/ Проект Стратегии социально-экономического  развития муниципального образования «Улаганский район» на период до 2035 года]&lt;/ref&gt;. 

=== Тӱӱкилик ===
Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачыларына кереестер Акташ, Улаган, Балыктујул, Саратан, Балыкчы јурттарда тургузылган.

=== Археологиялык ===
[[Файл:Пазырыкские курганы 02.jpg|thumb|140px|left|Пазырыктыҥ кургандары]]
Эмдиги эрадаҥ озо VI — II чактарда кереестердеҥ билимчилер пазырыктыҥ археологиялык культуразын ({{lang-ru|Пазырыкская культура}}) чокумдагандар, телекейде јарлу Пазырык ӧзӧктӧ табылган кургандар учун бу культураны онойдо адаган (Балыктујул јурт, Улаган аймак).

Тӱӱкилик билимниҥ докторы С. И. Руденко деп кижи Ленинградтаҥ экспедицияны баштап келеле, 1929 јылда кургандарды каскан. Кийнинде тӧрт шиҥжӱ иштер 1940 јылдардыҥ учында эдилген. Шиҥжӱ иштердиҥ табынтызы јаан билим учурду ла баалу музейный экспонаттар болот. Бу јебрен эдимдер Санкт-Петербургта Государственный Эрмитажта Пазырыкский деп залда тургузылган.
2001 јылда федерал бюджеттеҥ «Пазырык» деп музейный комплекс тудары јанынаҥ ӱлекерге (проектке) акча чыгарылган.


=== Ар-бӱткендик ===
[[File:Красные Ворота 1.jpg|thumb|left|140px|Кызыл-Каалга]]  [[File:Озеро Узун-Кёль 1.jpg|thumb|right|Узун-Кӧл]]
Улаган аймакта боочылар, учар суулар, аржан суулар, кӧлдӧр лӧ ''ландшафтный'' ӱерлер — Чолушманныҥ ла Чибиттиҥ аржандары, Чибиттиҥ јанында ''морена'', Кызыл кызык ({{lang-ru|Красные ворота}}), Пазырык ӧзӧк, Ачылманыҥ учар суузы, кӧлдӧр — Кӧк-Кӧл, Сарушу-Кӧл,Буланду-Кӧл, Джулукӧл, Чӧйбӧк-Кӧл ({{lang-ru|Мертвое озеро}}), Узун-Кӧл, гейзер-кӧл. Кезер-Таш тургузылган.

ЮНЕСКО-ныҥ Телекейлик Энчӱ деген статузын алган јерлер —  «''Алтай деп корулу јер''» (Алтайский заповедник) ле [[Алтын Кӧл]] (Телецкое озеро). Эмдиги ӧйдӧ Шабланыҥ заказниги ле Алтай деп корулу јерди ар-бӱткен корулаар башкару окылу ајаруга алган.


== Јарлу улузы ==
* [[Бурмалов, Буучай Кириллович|Буучай Бурмалов]] (1959—2003) — ӱлгерчи, Алтай Республиканыҥ бичиичилер Биригӱзиниҥ турчызы&lt;ref&gt;Буучай Бурмалов[https://nbra.ru/afisha/2-obshchaya/1533-pisateli-gornogo-altaya]&lt;/ref&gt;;
* [[Елдепова, Карлагаш Гавриловна|Елдепова К. Г.]] (1961) — бичиичи, поэт. [[Россияныҥ бичиичилер Биригӱзи|Россияныҥ бичиичилер биригӱзиниҥ]] турчызы;
* [[Калкин, Алексей Григорьевич|Калкин А. Г.]] (05.04.1925—18.08.1998) — ээлӱ кайчы, СССР-диҥ бичиичилер Биригӱзиниҥ турчызы, Алтай Республикада баштапкы «Јондык кайчы» деп нере алган кижи&lt;ref&gt;Калкин А.Г.[https://www.vtourisme.com/altaj/kultura/znamenitosti-kultury/1637-kalkin-aleksej]&lt;/ref&gt;;
* [[Каятов, Борис Бухтуевич|Каятов Борис]] (30.05.1955—) — кожоҥчы, ӱлгерчи, кӱӱчӱмдеечи, јурукчы, «Амаду» деп ансамбльдыҥ башкараачызы болгон&lt;ref&gt;Ӧчпӧс «Амаду»[https://www.zvezdaaltaya.ru/2022/03/ochpos-amadu-vozrozhdenie-ljubimyh-pesen-i-zhivogo-zvuka/]&lt;/ref&gt;;
* [[Кошев, Анатолий Дмитриевич|Караҥ Кошев]] (02.01.1946 — 2007) — ӱлгерчи, [[Россияныҥ бичиичилер Биригӱзи|Россияныҥ бичиичилер биригӱзиниҥ]] турчызы, Алтай Республиканыҥ кӱндӱлӱ кижизи, инженер, изобретатель, патенттердиҥ авторы, ВДНХ-ныҥ алтын медалин алган&lt;ref&gt;Караҥ Кошев[https://web.archive.org/web/20220508143047/https://visit-altairepublic.ru/alt/o-respublike-altay/den-v-istori/yanvar/rodilsya-karan-anatoliy-dmitrievich-koshev-02-01-1946-2007-chlen-soyuza-pisateley-rossii-pochyetnyy-/]&lt;/ref&gt;;
* [[Сартакова, Сурайа Михайловна|Сартакова С. М.]] (4.11.1950) — поэт, ӱлгерчи, [[Россияныҥ бичиичилер Биригӱзи|Россияныҥ бичиичилер биригӱзиниҥ]] турчызы (1996), Г. И. Чорос-Гуркинниҥ јондык сыйыныҥ лауреады(1995), Алтай республиканыҥ кӱндӱлӱ кижизи, «Быйанду эне» («Почитаемая мать») теп адаткан, «Россия Федерацияныҥ Културазыныҥ нерелӱ ишчизи» (2012), Экинчи степеньдӱ алтын медаль «Улаган аймактыҥ ӧзӱмине турушкан учун» («За вклад в развитие Улаганского района»)&lt;ref&gt;Сартакова С.М.[https://visit-altairepublic.ru/o-respublike-altay/istoriya-v-litsakh/s-m-sartakova/]&lt;/ref&gt;.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==

&lt;gallery&gt;
Файл:Линия горизонта - panoramio.jpg|Улаганныҥ сындары
Файл:Озеро - panoramio (378).jpg|Улаган аймак, кӧлдиҥ телкеми
Файл:Вид на Северо-чуйский хребет - panoramio (1).jpg|Чуйдыҥ сындары тӱндӱктей
Файл:Uzunkyel.JPG|Улаган аймак, Узун-Кӧл
&lt;/gallery&gt;

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
{{Тыш тайантылар}}

{{Алтай Республика}}
{{Улаган аймактыҥ јон јаткан јерлери}}
{{Улаган аймактыҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧри}}

[[Категория:Алтай Республиканыҥ аймактары]]
[[Категория:Улаган аймак]]</text>
      <sha1>kv9bj2awgifl3isdrj9ygk96mdckw0x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ӱлекер:Potd/2026-04-22</title>
    <ns>10</ns>
    <id>7544</id>
    <revision>
      <id>48791</id>
      <timestamp>2026-04-21T17:04:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>290</id>
      </contributor>
      <comment>Јаҥы бӱк: &quot;Asian Barred Owlet in Kaziranga National Park March 2025 by Tisha Mukherjee 01.jpg&quot;</comment>
      <origin>48791</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82" sha1="3w5vkfhmjt98iobqq63qkyehtdtuxmm" xml:space="preserve">Asian Barred Owlet in Kaziranga National Park March 2025 by Tisha Mukherjee 01.jpg</text>
      <sha1>3w5vkfhmjt98iobqq63qkyehtdtuxmm</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>