Википедия altwiki https://alt.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D3%A7%D1%81_%D0%B1%D3%B1%D0%BA MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter Медиа Аҥылу Шӱӱжӱ Туружаачы Туружаачыны шӱӱжери Википедия Википедияти шӱӱжери Файл Файлды шӱӱжери MediaWiki MediaWiki-ни шӱӱжери Ӱлекер Ӱлекерди шӱӱжери Болуш Болушты шӱӱжери Категория Категорияны шӱӱжери TimedText TimedText talk Модуль Модульды шӱӱжери Event Event talk 0 78 48815 48478 2026-04-28T17:46:58Z DLysenko97 4542 48815 wikitext text/x-wiki {{ЈЈЈ+Россия |статус = Јурт |русское название = Јӱс Тыт |оригинальное название = {{lang-ru|Юстик}} |герб = |флаг = |lat_deg = 50.3592612 |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = 85.2370835 |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |размер карты региона = |размер карты района = |регион = Алтай Республика |регион в таблице = Алтай Республика |район = Кӧксу-Оозы аймак |район в таблице = Кӧксу-Оозы аймак{{!}}Кӧксу-Оозы |вид поселения = Јурт јеезе | поселение = Амырдыҥ јурт јеезези | поселение в таблице = Амырдыҥ јурт јеезези {{!}}Амырдыҥ |внутреннее деление = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |высота центра НП = 1076<ref name="Высота н/у моря"/> |климат = орто-континентал | население = {{Эл-јонныҥ тоозы| Юстик (село) |тс}} | год переписи = {{Эл-јонныҥ тоозы| Юстик (село) |г}} |плотность = |агломерация = |национальный состав = [[орустар]] 67 %, [[алтайлар]] 31 %<ref name="Коряков"/> |конфессиональный состав = |этнохороним = |почтовый индекс = |почтовые индексы = |телефонный код = 38841 |цифровой идентификатор = |цифровой идентификатор 2 = |цифровой идентификатор 3 = |категория в Commons = |сайт = }} '''Јӱс Тыт''' ({{lang-ru|Юстик}}) јурт [[Россия|Россияда]] [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Кӧксу-Оозы аймак|Кӧксу-Оозы аймагында]] [[Амырдыҥ јурт јеезези|Амырдыҥ јурт јеезезине]] кирет. == Этимологиязы == Јӱс {{Lang-ru|сто}}<ref name="Топонимика"/>, тыт {{Lang-ru|лиственница}}<ref name="Топонимика"/>. Јӱс Тыт {{Lang-ru|сто лиственниц}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы = 80,236 |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>. == Физико-географиялык темдектери == === Географиязы === Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде, Сайлугемниҥ, Кадын-Бажы Ӱч-Сӱмердиҥ, Теректиниҥ, Тӧгӧриктиҥ, Ыйыктуныҥ сын тайгаларына курчаткан, [[Кӧк-Суу (Кадынныҥ кош суузы)|Кӧк-Сууныҥ]] јарадында турат. Кырды эдектей кезик јерлери састалган, кӧйу агаштарла бӱркелген, кӧп саба агаштар ийне бӱрлӱ. Аймактыҥ јерлери солун ла јараш. [[Кӧксу-Оозы аймак|Кӧксу-Оозы аймакта]] Кадын-Бажыныҥ, Актайганыҥ тайга-сындары талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1300 — 3300 метрге бийик, Ӱч-Сӱмер дезе 4506 метр, Сибирде эҥ бийик кыр. Мында сӱреен кӧп суулар ла суучактар [[Кадын|Кадынга]] келип кирет. Кадын-Бажыныҥ мӧҥкӱ-тошторынаҥ кӧп кӧлдӧр табылган. Мында Сибирде эҥ ле јаан јер бӱркеген мӧҥкӱ-тоштор јадат. Кӱнчыгыш јаар мӧҥкӱ-тоштор там ла калыҥжып, јаанап барат. Бийик сындар альпий бӱдӱмду тепсеҥдерлӱ, каскак кырларлу, карлу ла тошту. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1076 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/35016/yustik.html Юстик (Јӱс Тыт)]</ref>. === Климады === Климады орто-континентал. Казак чӧлдӧрдӧҥ јылу салкындар, изӱ кей келип, айдыҥ-кӱнниҥ айалгаларын кубултар аргалу. Кыш узун, јаан карлу, ӱлӱрген айдыҥ учынаҥ ала кандык айдыҥ бажына једет, 6-7 ай, јай кыска кичӱ изӱ айдаҥ ала куран айдыҥ учына јетире, 3 ле ай. Чаган айдыҥ соок деген кӱнинде −30..-40 °C, јаан изӱ айда эҥ тыҥ изӱ +30..+35 °C болот. Јут-чыктыҥ кеми јеткилинче 700—750 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми 4,7 м/с. === Аҥ-куштары === Тайгалары аҥдык: ирбис, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јуҥма, марал, элик, тооргы, шӱлӱзин, сарас, јоонмойын, агас, кӧрӱк, тийиҥ ле о.ӧ. аҥдар. Чай, кӱртӱк, бӧднӧ, торлоо, ӱкӱ, кӱӱк, талеҥко, каргаа, кускун, карчага, мӱркӱт, тейлеген, јерлик кас, ӧртӧк деп куштар Кадын-Бажыныҥ биосферный заповеднигинде бар. Сууныҥ балыгы кӧлдӧрдӧ лӧ Кӧк сууда болот, чараган, јылмай, чортон, бел ле о.ӧ. Айы-кӱни јарамык јер, јуды кары јеткилинче тӱжет, кӱйгектӱ де јылда<ref name="Кучин флора и фауна">''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001.</ref>. Чай, кӱртӱк, бӧднӧ, торлоо, ӱкӱ, кӱӱк, талеҥко, каргаа, кускун, карчага, мӱркӱт, тейлеген, јерлик кас, ӧртӧк деп куштар Кадын-Бажыныҥ биосферный заповеднигинде бар<ref name="Кучин птицы">''Кучин А. П.'' Птицы Алтая.- Горно-Алтайск: [б.и.], 2004.</ref>. Сууныҥ балыгы кӧлдӧрдӧ лӧ Кӧк сууда болот: чараган, јылмай, чортон, бел ле о.ӧ. === Ӧзӱмдери === Айландыра чӧл јалаҥ, арка туузы агашка бӱркеткен. Мӧш, тыт, чиби, кайыҥ, терек, аспак, тал, ыргай, беле агаштар ӧзӧк. Арка-туузы агашка бӱркеткен, мӧш, чиби, тыт, кайыҥ, аспак, јодро, беле, толоно, ыргай агаштар ӧзӧт. Бийиктей кырларда кӧп сабазы тыт, чиби, јойгон, кайыҥ агаш ӧзӧт<ref name="Торбоков флора">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.</ref>, суулардыҥ коолында јодро, тал, тайа, беле, ыргай, каргана, чычрана јайылган, элбек чӧл-јалаҥдарда мешке, јердиҥ јиилеги, уйкӧс, бороҥот, кызылгат, јодро. «Алтай Респубдиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер: кызыл тазыл, алтын тазыл, марал чечек<ref name="Кр книга растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref>. Сас јанында тайа, јыраа, тал, кӧгӧзин, кыйгак ӧлӧҥ. Ӧзӱмдери бийик поястыйине келижет. Сындардыҥ бажында альпий тепсеҥдер ле бийиктей тундра. Чӧл јерде чӧлдиҥ ӧзӱмдери таркаган. Кадын-Бажында јаан јерди бийиктей тундра (''высокогорная тундра'') туй алган. Кайкамчылу ла јӱзӱн-башка ӧзӱмдер мында климатлык айалгаларла колбулу, алдынаҥ ӧрӧ бийиктеген зоналар ӧзӱмиле башкаланып јат. === Јери ле јолдоры === Јурттыҥ текши јери 88,4 га. Ол тоодо: улус јадар јерлердиҥ кеми 24,5 га, зона животноводства 2,5 га, общественно-деловая 1,7 га, производстволык јерлер 2,3 га, инженер ле транспорттыҥ инфраструктуразы 0,2 га, прочие территории сельскохозяйственного назначения 57,2 га<ref name="Генплан с.Юстик">[https://амурское-адм.рф/dokumenty/generalnyy-plan/ Материалы по обоснованию Генерального плана села Юстик Амурского сельского поселения Усть-Коксинского района Республики Алтай]</ref>. Јӱс Тыт јурттыҥ сыны тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар 1 км 488 м, кӱнчыгыштаҥ кӱнбадыш јаар 447 м<ref>[https://al.2rus.org/yustik/karta/ Карта села Юстик.]</ref>. Јуртта 4 ором: Ленкомныҥ, Агашту, Јииттердиҥ, Јаҥы переулок<ref>[https://mapdata.ru/altay/ust-koksinskiy-rayon/selo-yustik/ Онлайн-карта Республики Алтай с улицами и номерами домов.]</ref>. Јурттыҥ оромдорыныҥ текши узуны ла ээлемдерге јетире јолдордыҥ узуныла кожо 3,0 км<ref name="Генплан с.Юстик"/>. Јон јадар јерлердиҥ фонды 5000 м² болзо, бир кижиге ортодо 16,2 м² келижет. Улус јадар зона јуртта агаштаҥ чаап туткан ла брус јаҥыс кат туралар, кажызы ла 1500—2500 м² кире јерлӱ. Ӧскӧ јурттарла колбу тударга регионал учурлу кӧӧлик јолло тузаланар аргалу, јуртка једерге 2-3 јол бар. Јурт «Подъезд [[Талду (Кӧксу-Оозы аймак)|Талду]] — [[Тӱҥӱр (јурт)|Тӱҥӱр]] („Ӱч-Сӱмер“ ар-бӱткендик парк)», (идентификационный темдеги 84К-134, узуны 185,1) деп јолдо турат, 26 км кире ӧдӧлӧ, оҥ јаны јаар бурып ийзе, «Јӱс Тыт деп јуртка туура јол» болор, (идентификационный темдеги 84К-92, узуны 0,728)<ref>[http://docs.cntd.ru/document/446686598/ Постановление Правительства Республики Алтай от 12.04.2018 N 107 «Об утверждении Перечня автомобильных дорог общего пользования регионального значения Республики Алтай и признании утратившими силу некоторых постановлений Правительства Республики Алтай»]</ref>. {| class="wikitable" | COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Јӱс Тыт јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире''' |- | Администрациялык тӧс јер [[Амыр (Кӧксу-Оозы аймак)|Амыр]]|| 13 км |- | Аймактыҥ тӧс јери [[Кӧксу-Оозы]] || 37 км |- | Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 290 км, 360 км |- | [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы ||340 км, 350 км |- | Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4100 км |- | [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 514,5 км-деҥ ||210 км |- | [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 610,8 км-деҥ ||180 км |} == Тӱӱкизи == Јурт 1860 јылда тӧзӧлгӧн. Иван Бухтуев деп кижи мында адарулар тудуп заимка эткен, табынча бу јурт боло берген. 1929 јылда «Ленинский комсомол» деп јуртартель бололо, оноҥ 1930 јылда скотовод деп артель бололо, Кызыл-Јардыҥ јуртсоведине кирген, онойып туруп, Тӧгӧриктиҥ, оноҥ Абайдыҥ, эмди Амырдыҥ јурт јеезезине кирет. == Эл-јон == {{ Эл-јонныҥ тоозы | Юстик (село) | Столбцов=9}} == Ук-калыктары == Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 342 кижи болгон, олордыҥ 67 % орустар, 31 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>. == Инфраструктуразы == <div style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;"> * баштамы школ; * эмчилик; * магазин — 3; * пилорама; * почта; * ФАП; * турбаза. </div> == Экономиказы == Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы, оок мал ла соок тумчукту мал азыраары. Агаш белетеери. Адару тудары. Туризм. == Кереестер == === Тӱӱкилик === * Партизандардыҥ карындаштык мӧҥкӱзи, (1922 ј., Јаҥы переулок, 13)<ref name="Памятники">{{Cite web |title=Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348 |url=https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109173456/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archivedate=1610213696 |deadlink=yes |accessdate=1609554794 }}</ref><ref name="Памятники список">{{Cite web |title=Список-объектов-культурного-наследия.pdf |url=http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231111081646/https://akin04.ru/ |archivedate=1699690606 |deadlink=yes |accessdate=1605362511 }}</ref>. === Археологиялык === === Ар-бӱткендик === * Ӱч-Сӱмер туу (1505)<ref name="Ойношев свод"/>; * Ыйыктуныҥ аржаны (1509)<ref name="Ойношев свод"/>; * Боочы Громотуха(..)<ref name="Ойношев свод"/>. Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>. == Јуруктардыҥ кӧмзӧзи == == Јарлу улузы == == Ајарулар == {{Ајарулар}} == Тайантылар == * [http://ust-koksa-altay.ru/ Окылу сайт «Кӧксу-Оозы аймак»] * [http://www.outdoors.ru/russiaoutdoors/index9.php?id=33046/ Информация о селе] на основе путеводителя по Алтаю изд. ЛЕ ПТИ ФЮТЕ за 2000 г. {{Кӧксу-Оозы аймактыҥ јон јаткан јерлери}} [[Категория:Кӧксу-Оозы аймактыҥ јурттары]] [[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]] [[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]] roimahk2mpo2tlyg9p0kzckaclcqggf 0 85 48814 48501 2026-04-28T17:29:37Z DLysenko97 4542 48814 wikitext text/x-wiki {{ЈЈЈ+Россия |статус = Јурт |русское название = Ай-Балык |оригинальное название = {{lang-ru|Рыбалка}} |герб = |флаг = | изображение = | описание изображения = |lat_deg = 51 |lat_min = 55 |lat_sec = 3.9 |lon_deg = 85 |lon_min = 51 |lon_sec = 36.1 |CoordScale = |страна = Россия |регион = Алтай Республика |район = Майма аймак |район в таблице = Майма аймак{{!}}Майма |вид поселения = Јурт јеезе |поселение = Майманыҥ јурт јеезези |поселение в таблице = Майманыҥ јурт јеезези{{!}}Майманыҥ |внутреннее деление = |вид главы = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |вид высоты = |высота центра НП = 255<ref name="Высота н/у моря"/> |климат = орто-континентал |население = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Рыбалка (посёлок) | тс }} |год переписи = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Рыбалка (посёлок)| г }} |плотность = |агломерация = |национальный состав = [[орустар]] 88 %<ref name="Коряков"/> |конфессиональный состав = |часовой пояс = |телефонный код = 38841 |почтовый индекс = |почтовые индексы = |автомобильный код = |цифровой идентификатор = |цифровой идентификатор 2 = |категория в Commons = |сайт = }} '''Ай-Балык''' ({{Lang-ru|Рыбалка}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Майма аймак|Майма аймагында]] [[Майманыҥ јурт јеезези]]не кирет. == Этимологиязы == Ай {{Lang-ru|луна}}, балык {{Lang-ru| рыба}}. Ай-Балык {{Lang-ru|рыба-луна}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы = 80,236 |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>. == Физико-географиялык темдектери == === Географиязы === Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде, [[Эрмендӱ]] ле [[Суску]] јурттардыҥ ортозында, [[Чуйдыҥ трагы|Чуйдыҥ трагыныҥ]] 452 км, [[Кадын]] сууныҥ оҥ јарадында турат. Јурттыҥ турган јери тыҥ ла кызык эмес, бир келтейинде Кадынныҥ јарады, оҥ јанында койу агашка бӱркеткен каскак таштарлу кыр. Кырлар бийик эмес те болзо, кайыр. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 255 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/166549/rybalka.html Рыбалка (Ай-Балык)]</ref>. === Климады === Климады орто-континентал. Тӱштӱк аймактарга кӧрӧ айы-кӱни эмеш јымжак, кышкыда кары јаан, тыҥ салкиндар болбойт, ыжык јерде турат, је [[Кадын|Кадыннаҥ]] соок јыбар база болот. Кышкыда [[Кадын]] суу јаҥар аҥдыҥ учында тошло туй бӱркеле берет, тош кечире јол ачылат. Кейдиҥ ортојылдык температуразы +1,0 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −49 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы +2 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 24.05/17.09, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 116, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 711 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1,7, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 9,1 (15 м/с тӱрген салкынду)<ref>Майма. Климат[https://e-lib.gasu.ru/eposobia/altai/maima/klim.html.]</ref>. === Аҥ-куштары === Майма аймак [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тӱндӱк јанында јадат, кӧп саба јурттары Кадын сууны јакалай турат, айландыра кырларда ла јалаҥдарында оок аҥдар јӱрет: јоонмойын, агас, кӧрӱк, сарас, койон, кӱрӱк, тийиҥ, јараа, калазак. Јаан аҥдар туштабайт, кижиниҥ јуугынаҥ олор ырада тайгалар јаар јӱре берген, је кезикте кеткин эликтер одор бедиреп келер аргалу. Тӱлкӱ аш салынган кыраларда чычкандап јӱрет. Сууда јӱрер камду, кумдус, суузар кезем астаган<ref name="Кучин флора и фауна">''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001.</ref>. Кезик куштардыҥ тоозы астап, Кызыл бичикке де киргени бар, ол барынтычы куштардаҥ кӧп сабазы: шоҥкор, ала-ылаачын, мечиртке, ӱкӱ<ref name="Кр книга животные РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref>. Оок куштар ол каргаа, саҥыскан, тарал, кӧктийек, кӱӱк, кас, турна, бӧднӧ, чай, кӱртӱк, томыртка<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>. === Ӧзӱмдери === Айландыра кырлары, кайалары агашла бӱркелген, кайыҥ, карагай, јойгон, аспак, тал, терек агаштар ӧзӧт. Јурт сол јанынаҥ [[Кадын]] ла оҥ јанынаҥ кайа ташту кырдыҥ ортозында кызык јерде турат. Јылу учун мында јулукту агаштардаҥ алама, груша, слива, јодро, беле ӧзот, ого коштой маала да ажы јакшы тӱжӱм берет. Јери кара тобрак, кыжы јылу, јай кыска да болзо, кӱске јетире садтыҥ ӧзӱмдери чечектеп, тӱжӱми быжа берет. Бу аймакта јайыла јерлик јиилектер база јакшы бӱдет калба (кижи јаткан јерлерде кадыра ӱзӱп салган) каа-јаа ла туштайт, уй-кӧс, јерјиилек. чычырана, бороҥот, тожла. Эрте јаста кандык, калаш-чечек, јонјолой, саргай, маҥыр балдарды витаминле сӱӱндирет<ref>"Кучин флора и фауна>''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001</ref>. === Јери ле јолдоры === Јуртта 6 ором: Дачалу, Чуйдыҥ, Кырлу кош ором, Дачалу кош ором, Ташту кош ором, Чуйдыҥ кош оромы. {| class="wikitable" | COLSPAN="2" ALIGN="center" | '''Ай-Балык јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире''' |- | Аймактыҥ тӧс јери [[Майма]] || 14 км |- | Республикан тӧс кала [[Улалу]] ||  22 км |- | [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 110 км |- | Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] ||3800 км |- | [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 451,6 км-деҥ ||0 км |} == Тӱӱкизи == Јурт 1880 јылда тӧзӧлгӧн. == Эл-јон == {{ Эл-јонныҥ тоозы | Рыбалка (посёлок)| Столбцов=10 }} == Ук-калыктары == Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 51 кижи болгон, олордыҥ 88 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>. == Инфраструктуразы == <div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;"> * јурттыҥ клубы; * магазин; * ашкана; * «Меркит» алтай аш-курсактыҥ ашканазы, музей; * конор тура; * турбаза; * СТО; * АЗС. </div> == Экономиказы == Таҥынаҥ ээлемдер. Маала салар, мал азыраар, адару тудар. Туризм. == Кереестер == === Тӱӱкилик === === Археологиялык === === Ар-бӱткендик === * Байлу туу Бабырган * [[Аржан (суу)|Аржан суу]]. [[Калбалу|Калбалуныҥ]], [[Ман-Јӱректиҥ јурт јеезези|Ман-Јӱректиҥ]] тоҥмокторы. == Јуруктардыҥ кӧмзӧзи == == Јарлу улузы == == Ајарулар == {{Ајарулар}} == Тайантылар == {{Тыш тайантылар}} {{Майма аймактыҥ јон јаткан јерлери}} [[Категория:Майма аймактыҥ јурттары]] [[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]] [[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]] g0j1vqihxuapkdr6fvrzrxvt5mirzt9 0 90 48821 48510 2026-04-28T18:24:59Z DLysenko97 4542 48821 wikitext text/x-wiki {{ЈЈЈ+Россия |статус = Јурт |русское название = Ак-Кобы |оригинальное название = {{lang-ru|Ак-Коба}} |герб = |флаг = | изображение = | описание изображения = |lat_deg = 50.161488 |lon_deg = 86.021737 |CoordAddon = |CoordScale = |размер карты региона = |размер карты района = |регион = Алтай Республика |регион в таблице = Алтай Республика |район = Кӧксу-Оозы аймак |район в таблице = Кӧксу-Оозы аймак{{!}}Кӧксу-Оозы |вид поселения = Јурт јеезе | поселение = Чендектиҥ јурт јеезези | поселение в таблице = Чендектиҥ јурт јеезези {{!}}Чендектиҥ |внутреннее деление = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |высота центра НП = 925<ref name="Высота н/у моря"/> |климат = орто-континентал | население = {{Эл-јонныҥ тоозы|Ак-Коба |тс}} | год переписи = {{Эл-јонныҥ тоозы|Ак-Коба |г}} |плотность = |агломерация = |национальный состав = [[алтайлар]] 90%<ref name="Коряков"/> |конфессиональный состав = |этнохороним = |почтовый индекс = |почтовые индексы = |телефонный код = 38841 |цифровой идентификатор = |цифровой идентификатор 2 = |цифровой идентификатор 3 = |категория в Commons = |сайт = }} '''Ак-Кобы''' ({{Lang-ru|Ак-Коба}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Кӧксу-Оозы аймак|Кӧксу-Оозы аймагында]] [[Чендектиҥ јурт јеезези]]не кирет. == Этимологиязы == Ак-Кобы {{Lang-ru|белый, чистый, голый лог}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы = 80,236 |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>. == Физико-географиялык темдектери == === Географиязы === Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде, Теректиниҥ, Ӱч-Сӱмердиҥ, Тӧгӧриктиҥ сындарына курчаткан, [[Кадын]] суунаҥ ыраак јок јанында, Казахстанныҥ гран кыйуларына јуук [[Абайдыҥ чӧли]]нде турат. Ак-Кобы јурт Кадын сууныҥ ӱстӱги агынында, [[Кӧксу-Оозы]] јурттаҥ тӱндӱк-кӱнбадыш јанында 38 км кире јерде турат. Јуугында деремнелер: [[Абай (Кӧксу-Оозы аймак)|Абай]], [[Јӱс Тыт]], [[Улужай]], [[Талду (Кӧксу-Оозы аймак)|Талду]], [[Кызыл-Јар]]. [[Улалу]] каланаҥ тӱштӱк-кӱнбадыш јаар 184 км јерде. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 925 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/166565/ak-koba.html Ак-Коба]</ref>. === Климады === Климады орто-континентал. Айы-кӱни јаантайын солунып јадар, ол турган јеринеҥ камаанду. Казак чӧлдӧрдӧҥ јылу салкындар, изӱ кей келип, айдыҥ-кӱнниҥ айалгаларын кубултар аргалу. Кыш узун, јаан карлу, ӱлӱрген айдыҥ учынаҥ ала кандык айдыҥ бажына једет, 6-7 ай, јай кыска, кичӱ изӱ айдаҥ ала куран айдыҥ учына јетире, 3 ле ай. Чаган айдыҥ соок деген кӱни −30..-40 °C, јаан изӱ айда эҥ тыҥ изӱ +30..+35 °C болот. Јут-чыктыҥ кеми јеткилинче 700—750 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми 4,7 м/с. === Аҥ-куштары === Тайгалары аҥдык : ирбис, тооргы, олор [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] «Кызыл Бичигине» кирген, ненин учун дезе тоозы кезем астаган Чай, кӱртӱк, бӧднӧ, торлоо, ӱкӱ, кӱӱк, талеҥко, каргаа, кускун, карчага, мӱркӱт, тейлеген, јерлик кас, ӧртӧк деп куштар Кадын-Бажыныҥ биосферный заповеднигинде бар. Тайгаларында јӱзӱн-јӱӱр аҥдар јӱрет: айу, бӧрӱ,тӱлкӱ, койон, јеекен, агас, албаа, јоонмойын, кӧрӱк, јараа, марал, аҥ, элик, булан<ref name="Собанский звери">''Собанский Г. Г.'' Звери Алтая. — Барнаул: [б.и.], 2005.</ref>. Куштардаҥ кедери тарал, каргаа, ӱкӱ, кӱӱк, тейлеген, талеҥко, мӱркӱт, карчага, јелечи, мечиртке, чай, торлоо, бӧднӧ, кӱртӱк јӱрет. Сууда балык кезем астаган да болзо, чараган, јылмай ла база кезик бӱдӱм балык бар. === Ӧзӱмдери === Айландыра телкем ачык чӧл јалаҥдар, мында јайым одорлор, кыраларда аш ла мал азыраар ӧлӧҥ јакшы бӱдет. Аркада, аралда тыт, кайыҥ, чиби, аспак, тал агаштар ӧзӧт. Јаан јакшы одорлордо јӱзӱн-јӱӱр ӧлӧҥ лӧ јердиҥ јиилеги. Арал-јыдуларда тийиҥкат, бороҥот, кызылгат ӧзӧт. Меестерде маҥыр, јонјолой, сӧҥӱскен, кӧрмӧсјиилек, тайа. Саста кӧгӧзин, кыйгак ӧлӧҥ лӧ о.ӧ. Кырлардыҥ тӱштӱк јаны меес, агаш јок тас, агаштар кобы —јиктерде. Кызыл тазыл ({{Lang-ru | копеечник чайный}}), марал ({{Lang-ru | маральник}}), алтын тазыл ({{Lang-ru | родиола розовая}}) ла оноҥ до ӧскӧ кӧп чечектер ле ӧлӧҥдӧр. Сӱрекей кӧп ӧзӱмдер Алтайда таркаган, је кезиги астап, «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген: арчын, алтын тазыл, кызыл тазыл, кӱн-келди, таҥдалай<ref name="Кр книга растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref>. === Јери ле јолдоры === Јуртта 5 ором: Меесте, Јараттай, Јаҥы, Тӧс, Јалаҥду. "[[Талду (Кӧксу-Оозы аймак)|Талду]] — [[Тӱҥӱр (јурт)|Тӱҥӱр]] — «Кадын-Бажы деп ар-бӱткенпарк» деген јолдоҥ барган айрылчык јол ({{lang-ru| подьезд}}) (84К-134). {| class="wikitable" | COLSPAN="2" ALIGN="center" |''' Ак-Кобы јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире''' |- | Администрациялык тӧс јер [[Чендек]]|| 18 км |- | Аймактыҥ тӧс јери [[Кӧксу-Оозы]] || 35 км |- | Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 360 км |- | [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 410 км |- | Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4000 км |- | [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 514,5 км-деҥ || 280 км |- | [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 610,8 км-деҥ || 250 км |} == Тӱӱкизи == Јурт 1862 јылда тӧзӧлгӧн. == Эл-јон == {{ Эл-јонныҥ тоозы | Ак-Коба | Столбцов=9}} == Ук-калыктары == Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжыла 77 кижиниҥ 90 % алтайлар болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>. == Инфраструктуразы == Бастыра инфраструктурный обьекттер [[Чендектиҥ јурт јеезези]]нде. <div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;"> </div> == Экономиказы == Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јаан производстволык ээлем јок. Мал ла аҥ азыраары. Туризм. == Кереестер == === Тӱӱкилик === === Археологиялык === * Јебрен корум (1493)<ref name="Ойношев свод"/>; * Мӧҥкӱсалгыш (1492)<ref name="Ойношев свод"/>. === Ар-бӱткендик === * Байлу туу Ӱч-Сӱмер (1505)<ref name="Ойношев свод"/>; * Тоҥмок суу (..)<ref name="Ойношев свод"/>. Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>. == Јуруктардыҥ кӧмзӧзи == <gallery perrow=6 widths="200px" heights="170px"> </gallery> == Јарлу улузы == == Ајарулар == {{Ајарулар}} == Тайантылар == * [http://ust-koksa-altay.ru/ Окылу сайт «Кӧксу-Оозы аймак»] {{Template:Кӧксу-Оозы аймактыҥ јон јаткан јерлери}} [[Категория:Кӧксу-Оозы аймактыҥ јурттары]] [[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]] [[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]] r2b2hwysy00yc6v4wdwk7338llu1chn 0 91 48817 48511 2026-04-28T17:57:20Z DLysenko97 4542 48817 wikitext text/x-wiki {{ЈЈЈ+Россия |статус = Јурт |русское название = Ак-Сас |оригинальное название = {{lang-ru|Банное}} |герб = |флаг = |lat_deg = 50.377721 |lon_deg = 84.868076 |CoordAddon = |CoordScale = |размер карты региона = |размер карты района = |регион = Алтай Республика |регион в таблице = Алтай Республика |район = Кӧксу-Оозы аймак |район в таблице = Кӧксу-Оозы аймак{{!}}Кӧксу-Оозы |вид поселения = Јурт јеезе | поселение = Карагайдыҥ јурт јеезези | поселение в таблице = Карагайдыҥ јурт јеезези {{!}}Карагайдыҥ |внутреннее деление = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |высота центра НП = 1101<ref name="Высота н/у моря"/> |климат = орто-континентал | население = {{Эл-јонныҥ тоозы|Банное (Республика Алтай) |тс}} | год переписи = {{Эл-јонныҥ тоозы|Банное (Республика Алтай) |г}} |плотность = |агломерация = |национальный состав = [[алтайлар]] 67 %, <br>[[орустар]] 29 %<ref name="Коряков"/> |конфессиональный состав = |этнохороним = |почтовый индекс = |почтовые индексы = |телефонный код = 38841 |цифровой идентификатор = |цифровой идентификатор 2 = |цифровой идентификатор 3 = |категория в Commons = |сайт = }} '''Ак-Сас''' ({{Lang-ru|Банное}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Кӧксу-Оозы аймак|Кӧксу-Оозы аймагында]] [[Карагайдыҥ јурт јеезези]]не кирет. == Этимологиязы == Ак {{Lang-ru|белый}}, сас {{Lang-ru|болото}}. Ак-Сас {{Lang-ru|белое болото}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы = 80,236 |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>. == Физико-географиялык темдектери == === Географиязы === Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде, Ӱч-Сӱмердиҥ, Теректиниҥ, Тӧгӧриктиҥ сындарына курчаткан, [[Кӧк-Суу (Кадынныҥ кош суузы)|Кӧк-Сууныҥ]] јарадында турат. Казахстанныҥ гран-кыйуларына јуук јерде. Айландыра кырлардыҥ ортозында элкем-телкем јалаҥдар, кыралар, јайым одорлор. Јуугында јурттар [[Улужай]], [[Карагай]]. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1101 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/35000/bannoe.html Банное (Ак-Сас)]</ref>. === Климады === Климады орто-континентал. Казак чӧлдӧрдӧҥ јылу салкындар, изӱ кей келип, айдыҥ-кӱнниҥ айалгаларын кубултар аргалу. Кыш узун, јаан карлу, ӱлӱрген айдыҥ учынаҥ ала кандык айдыҥ бажына једет, 6-7 ай, јай кыска, кичӱ изӱ айдаҥ ала куран айдыҥ учына јетире, 3 ле ай. Чаган айдыҥ соок деген кӱни −30..-40 °C, јаан изӱ айда эҥ тыҥ изӱ +30..+35 °C болот. Јут-чыктыҥ кеми јеткилинче 700—750 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми 4,7 м/с. === Аҥ-куштары === Тайгалары аҥдык: ирбис, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јуҥма, марал, элик, тооргы «Кызыл Бичикте»<ref name="Кр книга животные РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref>. шӱлӱзин, сарас, јоонмойын, агас, кӧрӱк, тийиҥ ле о.ӧ. аҥдар. Чай, кӱртӱк, бӧднӧ, торлоо, ӱкӱ, кӱӱк, талеҥко, каргаа, кускун, карчага, мӱркӱт, тейлеген, јерлик кас, ӧртӧк деп куштар Кадын-Бажыныҥ биосферный заповеднигинде бар. Сууныҥ балыгы кӧлдӧрдӧ лӧ Кӧк сууда болот, чараган, јылмай, чортон, бел ле о.ӧ. === Ӧзӱмдери === Кырларда, аркаларда, аралдарда јӱзӱн башка агаштар ӧзӧт: чаалдар, кайыҥдар, чибилер, аспактар, јодро, јойгон, тал. Айландыра кырларыныҥ агажы ас, кӧпјандай чиби, тыт, кайыҥ, тал ӧзӧт<ref name="Кучин флора и фауна">''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001.</ref>. Јаан јакшы одорлордо јӱзӱн-јӱӱр ӧлӧҥ лӧ јердиҥ јиилеги. Арал-јыдуларда тийиҥкат, бороҥот, кызылгат ӧзӧт. Меестерде маҥыр, јонјолой, сӧҥӱскен, кӧрмӧсјиилек, тайа. Саста кӧгӧзин, кыйгак ӧлӧҥ лӧ о.ӧ. Ак-Састыҥ элбек јалаҥдарында кырага салган аш (буудай, сула ла арба), азырал ӧлӧҥ пырей јакшы бӱдет<ref name="Торбоков флора">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.</ref>. === Јери ле јолдоры === Јурт 8 оромдӱ: Чибилӱ, Јажыл, Первомайский, Кӱнет, Агашту, Јараттай, Јалаҥду, Тӧс. [[Суузар]] — [[Ак-Сас]] деп регионал учурлу јолдо турат (идентификационный темдеги 84К-97). {| class="wikitable" | COLSPAN="2" ALIGN="center" |''' Ак-Сас јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире''' |- | Администрациялык тӧс јер [[Карагай]]|| 27 км |- | Аймактыҥ тӧс јери [[Кӧксу-Оозы]] || 82 км |- | Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 280 км |- | [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 340 км |- | Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4000 км |- | [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 514,5 км-деҥ || 210 км |- | [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 610,8 км-деҥ || 180 км |} == Тӱӱкизи == Јурт 1862 јылда тӧзӧлгӧн. == Эл-јон == {{ Эл-јонныҥ тоозы | Банное (Республика Алтай) | Столбцов=9}} == Ук-калыктары == Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжыла 377 кижиниҥ 29 % орустар ла 67 % алтайлар болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>. == Инфраструктуразы == <div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;"> * орто ӱредӱлӱ школ; * балдардыҥ туразы; * эмчилик; * јурттыҥ клубы; * библиотека; * стадион; * пилорама; * магазин. </div> == Экономиказы == Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јаан производстволык ээлем мында јок. Јылкы, соок тумчукту, оок мал азыраары. Туризм. == Кереестер == === Тӱӱкилик === * памятник Петцке Г. Г.<ref name="Ойношев свод"/>. === Археологиялык === * Мӧҥкӱсалгыш (1554)<ref name="Ойношев свод"/>; * Јебрен корум (1556)<ref name="Ойношев свод"/>. === Ар-бӱткендик === * Ыйыкту кыр. Байлу (1506)<ref name="Ойношев свод"/>; * Тоҥмок суу (.)<ref name="Ойношев свод"/>. Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>. == Јуруктардыҥ кӧмзӧзи == == Јарлу улузы == == Ајарулар == {{Ајарулар}} == Тайантылар == {{Тыш тайантылар}} * [http://ust-koksa-altay.ru/ Окылу сайт «Кӧксу-Оозы аймак»] {{Кӧксу-Оозы аймактыҥ јон јаткан јерлери}} [[Категория:Кӧксу-Оозы аймактыҥ јурттары]] [[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]] [[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]] 1x75dte58mn6nmnkup5hud3nt38p08h 0 113 48819 48522 2026-04-28T18:22:00Z DLysenko97 4542 48819 wikitext text/x-wiki {{ЈЈЈ+Россия |статус = Јурт |русское название = Алтыгы-Оймон |оригинальное название = {{lang-ru|Нижний Уймон}} |герб = |флаг = |lat_deg = 50.433294 |lon_deg =85.055456 |CoordAddon = |CoordScale = |размер карты региона = |размер карты района = |регион = Алтай Республика |регион в таблице = Алтай Республика |район = Кӧксу-Оозы аймак |район в таблице = Кӧксу-Оозы аймак{{!}}Кӧксу-Оозы |вид поселения = Јурт јеезе | поселение = Чендектиҥ јурт јеезези | поселение в таблице = Чендектиҥ јурт јеезези {{!}}Чендектиҥ |внутреннее деление = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |высота центра НП = 917<ref name="Высота н/у моря"/> |климат = орто-континентал | население = {{Эл-јонныҥ тоозы|Нижний Уймон |тс}} | год переписи = {{Эл-јонныҥ тоозы|Нижний Уймон |г}} |плотность = |агломерация = |национальный состав = [[орустар]] 85%<ref name="Коряков"/> |конфессиональный состав = |этнохороним = |почтовый индекс = |почтовые индексы = |телефонный код = 38841 |цифровой идентификатор = |цифровой идентификатор 2 = |цифровой идентификатор 3 = |категория в Commons = |сайт = }} '''Алтыгы-Оймон''' ({{Lang-ru|Нижний Уймон}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Кӧксу-Оозы аймак|Кӧксу-Оозы аймагында]] [[Чендектиҥ јурт јеезези]]не кирет. == Этимологиязы == Алтыгы-Оймон {{Lang-ru|}}. == Физико-географиялык темдектери == === Географиязы === Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде, Ӱч-Сӱмер, Теректи, Тӧгӧрик, Ыйыкту сын тайгаларга курчаткан, [[Оймонныҥ чӧли]]нде, [[Кадын]] ла [[Ӱстӱги-Оймон (суу)|Ӱстӱги-Оймонныҥ]] сууларыныҥ ортозында, Кадын сууныҥ сол јарадында турат. Деремнениҥ ортозыла [[Чендек (суу)|Чендектиҥ]] суузы агат. Аймактыҥ јерлери солун ла јараш. [[Кӧксу-Оозы аймак]]та Кадын-Бажыныҥ, Актайганыҥ тайга-сындары талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1300 — 3300 метрге бийик, Ӱч-Сӱмер дезе 4506 метр, Сибирде эҥ бийик кыр. Мында сӱреен кӧп суулар ла суучактар Кадынга келип кирет. Кадын-Бажыныҥ мӧҥкӱ-тошторынаҥ кӧп кӧлдӧр табылган. Мында Сибирде эҥ ле јаан јер бӱркеген мӧҥкӱ-тоштор јадат. Кӱнчыгыш јаар мӧҥкӱ-тоштор там ла калыҥжып, јаанап барат. Бийик сындар альпий бӱдӱмду тепсеҥдерлӱ, каскак кырларлу, карлу ла тошту. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 917 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/35026/nizhniy-uymon.html Нижний Уймон (Алтыгы-Оймон)]</ref>. === Климады === Климады орто-континентал. Казак чӧлдӧрдӧҥ јылу салкындар, изӱ кей келип, айдыҥ-кӱнниҥ айалгаларын кубултар аргалу. Кыш узун, јаан карлу, ӱлӱрген айдыҥ учынаҥ ала кандык айдыҥ бажына једет, 6-7 ай, јай кыска кичӱ изӱ айдаҥ ала куран айдыҥ учына јетире, 3 ле ай. Чаган айдыҥ соок деген кӱнинде, Кадынныҥ јыбарынаҥ улам, −30..-50 °C, ортоайлык температура: −20, јаан изӱ айда эҥ тыҥ изӱ +30..+35 °C болот, ортоайлык: +15° С. Јут-чыктыҥ кеми јеткилинче, −437..517 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми 4,7 м/с. 1969 јылдыҥ чаган айында сӱрекей тыҥ сооктор турган, 2002 јылда орто кеминеҥ чик јок јылу кыш болгон. === Аҥ-куштары === Кадын-Бажыныҥ биосферный заповеднигинде бар. Тайгаларында јӱзӱн-јӱӱр аҥдар јӱрет : айу, бӧрӱ,тӱлкӱ, койон, јеекен, агас, албаа, јоонмойын, кӧрӱк, јараа, марал, аҥ, элик, булан. Тооргыныҥ тоозы кезем астап, јоголорго једе берген учун «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген<ref name="Кр книга животные РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref>. Куштардаҥ кедери тарал, каргаа, ӱкӱ, кӱӱк, тейлеген, талеҥко, јелечи, чай, торлоо, бӧднӧ, кӱртӱк јӱрет. Кезик куштар тоозы астаганыла база «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген: мечиртке, мӱркӱт, тарбалјы, каркыраа, турна<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.</ref>. === Ӧзӱмдери === Кырлар кӧп сабазы тыт агашла бӱркелген, бийиктей мӧш агаш кӧп, чиби агаш суујакалай аралдарда ӧзӧт, тал, кайаҥ агаш тыҥ ла кӧп эмес, је бар<ref name="Кучин флора и фауна">''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001.</ref>. Јаан јакшы одорлордо јӱзӱн-јӱӱр ӧлӧҥ лӧ јердиҥ јиилеги. Арал-јыдуларда тийиҥкат, бороҥот, кызылгат ӧзӧт. Меестерде маҥыр, јонјолой, сӧҥӱскен, кӧрмӧсјиилек, тайа. Саста кӧгӧзин, кыйгак ӧлӧҥ лӧ о.ӧ. Кырлардыҥ тӱштӱк јаны меес, агаш јок тас, агаштар кобы- јиктерде ӧзӧт. Озодоҥ бери кедери тайгада, јайлуларда ӧлӧҥ-чӧп, тазыл-тамыр кӧп болгон, је улустыҥ кичеебес кылыгынаҥ кӧп эм ӧлӧҥдӧр торт јоголорго јеткен. Ол тоодо кызыл тазыл ({{Lang-ru|копеечник чайный}}), марал ({{Lang-ru|маральник}}), алтын-тазыл ({{Lang-ru|родиола розовая}}) ла оноҥ до ӧскӧ кӧп чечектер ле ӧлӧҥдӧр<ref name="Торбоков флора">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>. === Јери ле јолдоры === Јуртта 4 ором: Катунский кош ором, Јаҥы ором, Тӧс ором, Јалаҥду ором. {| class="wikitable" | COLSPAN="2" ALIGN="center" |''' [[Алтыгы-Оймон]] јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире''' |- | Администрациялык тӧс јер [[Чендек]]|| 8 км |- | Аймактыҥ тӧс јери [[Кӧксу-Оозы]] || 26 км |- | Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 350 км |- | [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 400 км, 440 км |- | Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4100 км |- | [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 514,5 км-деҥ ||270 км |- | [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 610,8 км-деҥ ||240 км |} == Тӱӱкизи == Јурт 1829 јылда тӧзӧлгӧн. 17 чактыҥ ортозында бу јерге кӧп кӧчкиндер келип баштаган. Олордыҥ тоозында јаҥга јарабаган качкындар, каторжниктер, јаржактар, черӱнеҥ качкандар, Никонныҥ реформазын јаратпаган улус, оноҥ ары «общество вольных каменьщиков» деп неме табылган. 1792 јылда Бала-каан (Екатерина вторая) быларды «помиловать» эдип, јаан эмес «Ясак» салып, бойыныҥ улузына кошкон. Баштапкы кӧчкиндер: Яков, Тимофей, Сергей, Александр ла Никифор Ошлыковтор, Федор Перевалов, Сильверст Коновалов ло Иван Змановский. Кийнинде олорго Огнёвтор, Подкорытовтор, Могильниковтор ло о.ӧ. кожулган. Јурттыҥ табылган чике јылы јок, 19 чактыҥ ортозы болдый. 1859 јылда мында 87 ӱй кижи, 100 артык эр кижи, 50 кире крестьян ээлем болгон. Мында «раскольничий» серкпе-часовня тудулган. 1882 јылда мында 77 ээлем боло берген. 1860-чы јылдарда Алтыгы-Оймон марал аҥ тудар јер болгон, кытат јерине мӱӱс саткан. 20 чактыҥ бажында бу јурт Катандыныҥ волостьине кирген, Совет јаҥла кожо Оймон аймакка кирген, бу ла ӧйдӧ мында совхоз тӧзӧлгӧн. Улу јууныҥ ӧйинде совхоз фронтко болушкан, мында 3 муҥнаҥ артык марал болотон. == Эл-јон == {{ Эл-јонныҥ тоозы | Нижний Уймон | Столбцов=9}} == Ук-калыктары == Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжыла 198 кижиниҥ 91 % орустар болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>. == Инфраструктуразы == <div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;"> * баштамы школ; * эмчилик; * јурттыҥ клубы; * стадион; * библиотека; * магазин; * пилорама; * ООО «Кристал» (јурт ээлем предприятие); * музей. </div> == Экономиказы == Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы, соок тумчукту ла оок мал ла аҥ азыраары, кырада аш салары. Адару тудары. Туризм. == Кереестер == === Тӱӱкилик === === Археологиялык === === Ар-бӱткендик === * Ӱч-Сӱмер туу(1505)<ref name="Ойношев свод"/>; * Ыйыктуныҥ аржаны(1509)<ref name="Ойношев свод"/>. Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>. == Јуруктардыҥ кӧмзӧзи == <gallery perrow=6 widths="200px" heights="170px"> File:Uimon valley 03.jpg|Оймонныҥ чӧли </gallery> == Јарлу улузы == * [[Павлюшин, Владимир Алексеевич|Павлюшин В. А.]], псевдоними Константин Устинов (12.01.1949) — ӱлгерчи, бичиичи, философ, РФ-ныҥ бичиичилер биригӱзиниҥ турчызы (2013 јылдаҥ ала), «Умай» деп Благотворительный фондтыҥ тӧзӧӧчизи ле башкараачызы. Н. Рерихтиҥ музейин тӧзӧгӧн, эмдиге оны башкарат<ref>Павлюшин В. А.[https://web.archive.org/web/20220628120342/http://evolution21.ru/evolution/298_pavlyushin_vladimir_alekseevich/]</ref>. * == Ајарулар == {{Ајарулар}} == Тайантылар == {{Тыш тайантылар}} * [http://ust-koksa-altay.ru/ Окылу сайт «Кӧксу-Оозы аймак»] {{Кӧксу-Оозы аймактыҥ јон јаткан јерлери}} [[Категория:Кӧксу-Оозы аймактыҥ јурттары]] [[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]] [[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]] 2ymdi3ru0v3pefifwxv2sqwzd76b23p 0 161 48811 48559 2026-04-28T17:04:18Z DLysenko97 4542 48811 wikitext text/x-wiki {{ЈЈЈ+Россия |статус = Јурт |русское название = Боочы-Арка |оригинальное название = {{lang-ru|Алфёрово}} |герб = |флаг = | изображение = | описание изображения = |lat_deg = 51 |lat_min = 58 |lat_sec = 40 |lon_deg = 85 |lon_min = 59 |lon_sec =58 |CoordAddon =type:city(15300)_region:RU |CoordScale = 20000 |страна = Россия |регион = Алтай Республика |район = Майма аймак |район в таблице = Майма аймак{{!}}Майма |вид поселения = Јурт јеезе |поселение = Кызыл-Ӧзӧктиҥ јурт јеезези |поселение в таблице = Кызыл-Ӧзӧктиҥ јурт јеезези{{!}}Кызыл-Ӧзӧктиҥ |внутреннее деление = |вид главы = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |вид высоты = |высота центра НП = 293<ref name="Высота н/у моря"/> |климат = орто-континентал |население = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Алфёрово (Республика Алтай) | тс }} |год переписи = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Алфёрово (Республика Алтай)| г }} |плотность = |агломерация = |национальный состав = [[орустар]] 92 %<ref name="Коряков"/> |конфессиональный состав = |часовой пояс = |телефонный код = 38841 |почтовый индекс = |почтовые индексы = |автомобильный код = |цифровой идентификатор = |цифровой идентификатор 2 = |категория в Commons = |сайт = }} '''Боочы-Арка''' ({{Lang-ru|Алфёрово}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Майма аймак|Майма аймагында]] [[Кызыл-Ӧзӧктиҥ јурт јеезези]]не кирет. == Этимологиязы == Боочы-Арка {{Lang-ru|лес на перевале}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы = |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>. == Физико-географиялык темдектери == === Географиязы === Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде, [[Улалу|Улалуныҥ]] кӱнчыгыш јанында калала биригип калган, Боочы-Арка деп ӧзӧктӧ, [[Улалу (суу)|Улалу сууныҥ]] оҥ јарадында турат. Бу сууга [[Татарья (суу)|Татарья]] ла [[Кайыҥчы (суу)|Кайыҥчы]] деп суулар кожылат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 293 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/2622/gorno-altaysk.html Горно-Алтайск (Улалу)]</ref>. === Климады === Климады орто-континентал. Соок ло узун кыш, кыска ла серӱӱн јай. Тӱштӱк аймактарга кӧрӧ климат јымжак, кыш карлу болот, јер тыҥ тоҥбойт. Кейдиҥ ортојылдык температуразы +1,0 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −49 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы +2 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 24.05/17.09, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 116, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 711 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1,7, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 9,1 (15 м/с тӱрген салкынду)<ref>Майма. Климат[https://e-lib.gasu.ru/eposobia/altai/maima/klim.html.] </ref>. === Аҥ-куштары === [[Майма аймак]] [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тӱндӱк јанында јадат, кӧп саба јурттары [[Кадын]] сууны јакалай турат, айландыра кырларда ла јалаҥдарында оок аҥдар јӱрет: јоонмойын, агас, кӧрӱк, сарас, койон, кӱрӱк, тийиҥ, јараа, калазак. Јаан аҥдар туштабайт, кижиниҥ јуугынаҥ олор ырада тайгалар јаар јӱре берген, је кезикте кеткин эликтер одор бедиреп келер аргалу. Тӱлкӱ аш салынган кыраларда чычкандап јӱрет. Сууда јӱрер камду, кумдус, суузар кезем астаган<ref name="Кучин флора и фауна">''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001.</ref>. Кезик куштардыҥ тоозы астап, Кызыл бичикке де киргени бар, ол барынтычы куштардаҥ кӧп сабазы: шоҥкор, ала-ылаачын, мечиртке, ӱкӱ<ref name="Кр книга животные РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref>. Оок куштар ол каргаа, саҥыскан, тарал, кӧктийек, кӱӱк, кас, турна, бӧднӧ, чай, кӱртӱк, томыртка. === Ӧзӱмдери === Тайга-тажында тыт, мӧш, чиби. Аралдарда эргиш, беле, аспак, тайа, липа, ыргай, каргана, сӧҥӱскен, јыраа, кайыҥ каа-јаада ӧзӧт. Ак јерлерде кулузын, балузын, кӧгӧзин, јонјолой, кандык, маҥыр, јыланкӧс, јыланјастык, кӧрмосјиилек ({{lang-ru|барбарис}}), отӧлӧҥ, јеҥес, кыйгак ӧлӧҥ, маргаа, јыду маргаа, кара чалкан ({{lang-ru|крапива}}), буланат, чийне, кӧктаман, саргай, торко чечек ({{lang-ru|ирис}}), алаҥуш, комургай ({{lang-ru|борщевик}}), кӱнкаајы, таҥдалай, кӱзӱҥи чечек, калаш чечек, мӧт чечек, алтын тазыл, кызыл тазыл, марал чечек, кылбыш ({{lang-ru|бадан}}), чай чечек ({{lang-ru|герань луговая}}), быркырууш чечек, кӱмели, кой маҥыр ({{lang-ru|лук порей}}), ийт маҥыр, калба, батун, кӧжнӧ-шарапшын. Јиилектер: кой јиилек, уйкӧс, бороҥот, тийиҥкат, казылган, јыдукара, тайабаш ({{lang-ru|жимолость}})<ref>"Кучин флора и фауна>''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001</ref>. === Јери ле јолдоры === Јуртта 39 ором: Алтай, П. А. Казанцевтиҥ, Јалаҥду, Тӱндӱк, И. Д. Старковтыҥ, Космонавтардыҥ ла о.ӧ. Горно-Алтайск — Боочы-Арка деп јолдыҥ учы. Кала ла јурт биригип калган. {| class="wikitable" | COLSPAN="2" ALIGN="center" | '''Боочы-Арка јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире''' |- | Администрациялык тӧс јер [[Кызыл-Ӧзӧк]]|| 11 км |- | Аймактыҥ тӧс јери [[Майма]] || 13 км |- | Республикан тӧс кала [[Улалу]] ||  3,7 км |- | [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 110 км |- | Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] ||3800 км |- | [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 441,0 км-деҥ ||12 км |} == Тӱӱкизи == Јурт 1960 јылдарда тӧзӧлгӧн. Аймактыҥ кӧп јурттары Алтайский миссия келип, тургун алтайларды крестке тӱжӱрип, кудайдыҥ православный јаҥына кийдирип, церковно-приходской школдор ачып, ӱредӱ берип турган ӧйдӧ тӧзӧлгӧн. == Эл-јон == {{ Эл-јонныҥ тоозы | Алфёрово (Республика Алтай)| Столбцов=10}} == Ук-калыктары == Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1031 кижи болгон, олордыҥ 92 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>. == Инфраструктуразы == <div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;"> * орто-ӱредӱлӱ школ; * балдардыҥ сады; * эмчилик; * библиотека; * стадион; * магазин. </div> == Экономиказы == Таҥынаҥ ээлемдер. Маала, сад кичеери. Мал азыраары. Агаш белетеери. Туризм. == Кереестер == === Тӱӱкилик === === Археологиялык === * Јебрен корум, Татарья (128)<ref name="Ойношев свод"/>. Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>. === Ар-бӱткендик === * Байлу туу Чаптыган (45)<ref name="Ойношев свод"/>; * Аржан суу Јӱрек (58)<ref name="Ойношев свод"/>; * Боочы Куртукӧл, байлу(118)<ref name="Ойношев свод"/>. Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>. == Јуруктардыҥ кӧмзӧзи == == Јарлу улузы == == Ајарулар == {{Ајарулар}} == Тайантылар == {{Тыш тайантылар}} {{Майма аймактыҥ јон јаткан јерлери}} [[Категория:Майма аймактыҥ јурттары]] [[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]] [[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]] rvcwjjynt1ko3p7zukl5dieq8yt9rs4 0 186 48822 36057 2026-04-28T18:26:48Z DLysenko97 4542 48822 wikitext text/x-wiki {{ЈЈЈ+Россия |статус = Јурт |русское название = Как-Арка |оригинальное название = {{lang-ru|Гагарка}} |герб = |флаг = |lat_deg = 50|lat_min = 13|lat_sec = 36 |lon_deg = 85|lon_min = 40|lon_sec = 36 |CoordAddon = |CoordScale = |размер карты региона = |размер карты района = |регион = Алтай Республика |регион в таблице = Алтай Республика |район = Кӧксу-Оозы аймак |район в таблице = Кӧксу-Оозы аймак{{!}}Кӧксу-Оозы |вид поселения = Јурт јеезе | поселение = Ӱстӱги-Оймонныҥ јурт јеезези | поселение в таблице = Ӱстӱги-Оймонныҥ јурт јеезези {{!}}Ӱстӱги-Оймонныҥ |внутреннее деление = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |высота центра НП = 946<ref name="Высота н/у моря"/> |климат = орто-континентал | население = {{Эл-јонныҥ тоозы|Гагарка (Республика Алтай) |тс}} | год переписи = {{Эл-јонныҥ тоозы|Гагарка (Республика Алтай) |г}} |плотность = |агломерация = |национальный состав = [[орустар]] 90 %<ref name="Коряков"/> |конфессиональный состав = |этнохороним = |почтовый индекс = |почтовые индексы = |телефонный код = 38841 |цифровой идентификатор = |цифровой идентификатор 2 = |цифровой идентификатор 3 = |категория в Commons = |сайт = }} '''Как-Арка''' ({{Lang-ru|Гагарка}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Кӧксу-Оозы аймак|Кӧксу-Оозы аймагында]] [[Ӱстӱги-Оймонныҥ јурт јеезези]]не кирет. == Этимологиязы == Как {{Lang-ru|сухой}}, арка {{Lang-ru|лес}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы = 80,236 |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>. Как-Арка {{Lang-ru|сухой лес}}<ref name="Топонимика"/>. == Физико-географиялык темдектери == === Географиязы === Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде, Теректиниҥ, Тӧгӧриктиҥ, Ӱч-Сӱмердиҥ, Ыйыктуныҥ, Сайлугемниҥ, Кадын-Бажыныҥ сын тайгаларыныҥ эдегинде, [[Оймонныҥ чӧли|Оймонныҥ]] чӧл јалаҥында, [[Кадын]] сууныҥ оҥ јарадында турат. Арка туулу, чӧл јалаҥду, аралду меестӱ јерлӱ. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 946 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/35030/gagarka.html Гагарка (Как-Арка)]</ref>. === Климады === Климады кезем-континенталга јуукташ, кырлаҥ ла ойык јерде торт башкаланып јат. Климат соок кыжыла, тыҥ салкын-шуурганла, кӱс-јаста да тоҥырып ийериле, изӱ јайла аҥыланат. Кейдиҥ ортојылдык температуразы 1,9 °C. Эҥ ле соок ай ол чаган, бир конокто кейдиҥ орто температуразы −23,3 °C, сыраҥай ла соогы — 56 °C. Эҥ ле изӱ ортоайлык температура ла ӱстӱги бажы изӱниҥ јаан изӱ айда болот: 15,4 °C ла 34 °C. 95 ле соок јок кӱн болот. Јыл ичинде јердиҥ ӱстиниҥ температуразы- 10 °C, эҥ бийик ле эҥ јабыс температуралар јаан изӱ айда(60 °C) ла чаган айда (- 60 °C). Јердиҥ кыртыжыныҥ тоҥгоныныҥ тереҥи 1.9 м — 2.3 м. Јыл туркунына 517 мм јут-чык тӱжет, ол тоодо 416 мм јылу ӧйдӧ лӧ 101 мм јылдыҥ соок ӧйинде. Баштапкы кар ортокӱндик температура 0 °C болгон кийнинеҥ бир 3-9 конок ӧдӧлӧ тӱжет. Ӱлӱрген айдыҥ бир 15 кирезинде тӱшсе, тулаан айдыҥ 22-чи кӱни киреде кайыла берет. Кардыҥ калыҥы кышкыда бир 26 см једип турат, а карда сууныҥ кеми 63 мм. 200 кӱн бир јылда салкындак болот. Кӱс-јас салкындар тыҥыйт, салкын јок айас кӱндер бир айда 5 — 10 ло кӱн болот. Шуургандар кӧп сабада кышкыда, ортоайлык салкынныҥ тӱргени 1,4 м/с ас болбойт, је тыҥыда соксо салкынныҥ тӱргени 40 м/с кире бар. 4-х баллдаҥ тӱрген салкын (Бофорттыҥ международный шкалазы аайынча 8 м/с кӧп) ай сайын 2,52 % катап согот. Салкын кӧп сабада кӱнбадыштаҥ согот. === Аҥ-куштары === Тайгалары аҥдык: ирбис, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јуҥма, марал, элик, тооргы, шӱлӱзин, сарас, јоонмойын, агас, кӧрӱк, тийиҥ ле о.ӧ. аҥдар. Чай, кӱртӱк, бӧднӧ, торлоо, ӱкӱ, кӱӱк, талеҥко, каргаа, кускун, карчага, мӱркӱт, тейлеген, јерлик кас, ӧртӧк деп куштар Кадын-Бажыныҥ биосферный заповеднигинде бар. Сууныҥ балыгы кӧлдӧрдӧ лӧ Кӧк сууда болот, чараган, јылмай, чортон, бел ле о.ӧ. Айы-кӱни јарамык јер, јуды кары јеткилинче тӱжет, кӱйгектӱ де јылда<ref name="Кучин флора и фауна">''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001.</ref>. === Ӧзӱмдери === Мӧш лӧ кайыҥ, тыт ла аспак, чиби ле терек агаштар ӧзӧт. Кыска да болзо јайда јердиҥ ажы (кузук, јиилек, мешке), Маала ажы, кырада салган мажакту аш јакшы јылда кӧп тӱжӱм берет<ref name="Кучин флора и фауна"/>. Јаан јакшы одорлордо јӱзӱн-јӱӱр ӧлӧҥ лӧ јердиҥ јиилеги. Арал-јыдуларда тийиҥкат, бороҥот, кызылгат ӧзӧт. Меестерде маҥыр, јонјолой, сӧҥӱскен, кӧрмӧсјиилек, тайа. Саста кӧгӧзин, кыйгак ӧлӧҥ лӧ о.ӧ. Амырдыҥ элбек јалаҥдарында кырага салган аш (буудай, сула ла арба), азырал ӧлӧҥ пырей јакшы бӱдет<ref name="Торбоков флора">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.</ref>. === Јери ле јолдоры === Јуртта 6 ором: Тӱндӱк, Тӧс, Меесте, Кайыҥду, Олјондо, Одорлу. [[Кӧксу-Оозы]] — Ӱстӱги-Оймон деп јолдо турат. {| class="wikitable" | COLSPAN="2" ALIGN="center" |''' Как-Арка јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире''' |- | Администрациялык тӧс јер [[Ӱстӱги Оймон]]|| 21 км |- | Аймактыҥ тӧс јери [[Кӧксу-Оозы]] ||15 км |- | Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 340 км |- | [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 400 км |- | Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4100 км |- | [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 514,5 км-деҥ || 260 км |- | [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 610,8 км-деҥ || 230 км |} == Тӱӱкизи == Јурт 1866 јылда тӧзӧлгӧн. Јуртты коштой 5 км јанында Ӱстӱги-Оймон јурттаҥ кӧчип келген улус тӧзӧгӧп, јуртай берген. Серкпе туткан 18 чактыҥ кӧчкиндери, јаржактар. == Эл-јон == {{ Эл-јонныҥ тоозы | Гагарка (Республика Алтай) }} == Ук-калыктары == Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжыла 234 кижиниҥ 90 % орустар болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>. == Инфраструктуразы == <div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;"> * баштамы школ; * эмчилик; * јурттыҥ клубы; * магазин; * пилорама; * серкпе. </div> == Экономиказы == Јуртта јаан ээлемдер јок. Кажы ла биледе таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы, соок тумчукту, оок мал азыраары. Адару тудары. Кырага аш салары. Агаш белетеери. Туризм. == Кереестер == === Тӱӱкилик === === Археологиялык === === Ар-бӱткендик === * Ӱч-Сӱмер туу (1505)<ref name="Ойношев свод"/>; * Ыйыкту кыр байлу (1507)<ref name="Ойношев свод"/>; * Аржан суу (1509)<ref name="Ойношев свод"/>; * Серикпе јаржактардыҥ (..)<ref name="Ойношев свод"/>. Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013</ref>. == Јуруктардыҥ кӧмзӧзи == == Јарлу улузы == == Ајарулар == {{Ајарулар}} == Тайантылар == * [http://ust-koksa-altay.ru/ Окылу сайт «Кӧксу-Оозы аймак»] {{Кӧксу-Оозы аймактыҥ јон јаткан јерлери}} [[Категория:Кӧксу-Оозы аймактыҥ јурттары]] [[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]] [[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]] g20bfim29g3z2vjlofn77th4leezl29 0 189 48813 48575 2026-04-28T17:21:06Z DLysenko97 4542 48813 wikitext text/x-wiki {{ЈЈЈ+Россия |статус = Јурт |русское название = Калбалу |оригинальное название = {{lang-ru|Черемшанка}} |герб = |флаг = | изображение = Черемшанка - panoramio.jpg | описание изображения = Калбалу |lat_deg = 51 |lat_min = 52 |lat_sec = 5.988 |lon_deg = 85 |lon_min = 46 |lon_sec = 20.002 |CoordAddon = type:city(69)_region:RU |CoordScale = 20000 |страна = Россия |регион = Алтай Республика |район = Майма аймак |район в таблице = Майма аймак{{!}}Майма |вид поселения = Јурт јеезе |поселение = Сускуныҥ јурт јеезези |поселение в таблице = Сускуныҥ јурт јеезези{{!}}Сускуныҥ |внутреннее деление = |вид главы = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |вид высоты = |высота центра НП = 664 м<ref name="Высота н/у моря"/> |климат = орто-континентал |население = {{ Эл-јонныҥ тоозы |Черемшанка (Республика Алтай) | тс }} |год переписи = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Черемшанка (Республика Алтай)| г }} |плотность = |агломерация = |национальный состав = [[орустар]] 93 %<ref name="Коряков"/> |конфессиональный состав = |часовой пояс = |телефонный код = 38841 |почтовый индекс = |почтовые индексы = |автомобильный код = |цифровой идентификатор = |цифровой идентификатор 2 = |категория в Commons = |сайт = }} '''Калбалу''' ({{Lang-ru|Черемшанка}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Майма аймак|Майма аймагыныҥ]] [[Сускуныҥ јурт јеезези]]не кирет. == Этимологиязы == Калба {{Lang-ru|черемша}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы = |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>. == Физико-географиялык темдектери == === Географиязы === Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тӱндӱк-кӱнбадыш јанында, [[Кадын]] сууныҥ оҥ јарадында, [[Калбалу (суу)|Калбалу]] деген суу Кадынга киргенинде турат. Кырда, ӧзӧктӧ, суујараттай койу агаштар ла бийик ӧлӧҥ ӧзӧт. Јурттыҥ турган јери [[Чуйдыҥ трагы]]н экијандай. Айландыра койу арал ла садтар. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 664 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[http://www.geonames.org/1508227/cheremshanka.html Черемшанка (Калбалу)]</ref>. === Климады === Климады орто-континентал. Соок ло узун кыш, кыска ла серӱӱн јай. Тӱштӱк аймактарга кӧрӧ климат јымжак, кыш карлу болот, јер тыҥ тоҥбойт. Кейдиҥ ортојылдык температуразы +1,0 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −49 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы +2 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 24.05/17.09, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 116, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 711 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1,7, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 9,1 (15 м/с тӱрген салкынду)<ref>Майма. Климат[https://e-lib.gasu.ru/eposobia/altai/maima/klim.html.]</ref>. === Аҥ-куштары === Тайгаларында јӱзӱн-јӱӱр аҥдар јӱрет: айу, бӧрӱ,тӱлкӱ, койон, јеекен, агас, албаа, јоонмойын, кӧрӱк, јараа, марал, аҥ, элик, булан, тооргы<ref name="Собанский звери">''Собанский Г. Г.'' Звери Алтая. — Барнаул: [б.и.], 2005.</ref>. Куштардаҥ кедери тарал, каргаа, ӱкӱ, кӱӱк, тейлеген, талеҥко, мӱркӱт, карчага, јелечи, мечиртке, чай, торлоо, бӧднӧ, кӱртӱк. Алтай Республиканыҥ кызыл бичигине кирген куштар: ала ылаачын, ӱкӱ, шоҥкор, боро ылаачын<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.</ref>. Сууда балык кезем астаган да болзо, чараган, бел, чортон, ускуч, јылмай ла база кезик бӱдӱм балык бар. === Ӧзӱмдери === Айландыра ӧскӧн агаштардыҥ кӧп нургуны карагай, јойгон агаш. Суујакалай мында чиби, тал, каргана, кайыҥ агаштар ӧзӧт, бийиктей тытла кожо мӧш ӧзӧт<ref name="Торбоков флора">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.</ref>. Тайга-тажы јиилектӱ: бороҥот, уйкӧс, тийиҥкат, кызылгат, тайабаш, калба, кӧжнӧ, кӧп ӧзӧт<ref name="Торбоков флора"/>. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер кӧп, олордыҥ тоозында: арчын, алтын тазыл, марал чечек, кызыл тазыл ла о.ӧ.<ref name="Кр книга растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref>. === Јери ле јолдоры === Јуртта 13 ором: Дворовый кош ором, Јолдо, Тӱндӱкте, Тӱштӱкте, Кайыҥду, Јалаҥда, Кӧк-јажыл, Крымныҥ, Најылыктыҥ, Амыр-энчӱниҥ, Садту, Јараттай кош ором, Тегеликтӱ. {| class="wikitable" | COLSPAN="2" ALIGN="center" | '''Калбалу јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире''' |- | Администрациялык тӧс јер [[Суску]]|| 6,4 км |- | Аймактыҥ тӧс јери [[Майма]] || 24 км |- | Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 28 км |- | [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 120 км |- | Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] ||3800 км |- | [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 461,1 км-деҥ ||0 км |} == Тӱӱкизи == Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. Аймактыҥ кӧп јурттары Алтайский миссия келип, тургун алтайларды креске тӱжӱрип, кудайдыҥ православный јаҥына кийдирип, туралар, јолдор тудуп, серкпелер ачып, церковно-приходской школдор ачып, ӱредӱ берип турган ӧйдӧ тӧзӧлгӧн. == Эл-јон == {{ Эл-јонныҥ тоозы | Черемшанка (Республика Алтай)| Столбцов=10}} == Ук-калыктары == Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 54 кижи болгон, олордыҥ 93 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>. == Инфраструктуразы == * баштамы школ; * эмчилик; * магазин; * турбаза. <div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;"> </div> == Экономиказы == Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Маала ажын ӧскӱрери. Мал азыраары. Агаш белетеери. Туризм. == Кереестер == === Тӱӱкилик === === Археологиялык === === Ар-бӱткендик === * Чаптыган, байлу туу (46)<ref name="Ойношев свод"/>; * [[Кара (суу)|Кара суу]] (49)<ref name="Ойношев свод"/>; * Бабырган туу(39)<ref name="Ойношев свод"/>. Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>. == Јуруктардыҥ кӧмзӧзи == <gallery perrow=6 widths="200px" heights="170px"> Черемшанка - panoramio (2).jpg|Калбалу јурт </gallery> == Јарлу улузы == == Ајарулар == {{Ајарулар}} == Тайантылар == {{Тыш тайантылар}} {{Майма аймактыҥ јон јаткан јерлери}} [[Категория:Майма аймактыҥ јурттары]] [[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]] [[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]] 948ifofd6rjvst3959mt6hf92bzbnft 0 203 48816 34461 2026-04-28T17:56:52Z DLysenko97 4542 48816 wikitext text/x-wiki {{ЈЈЈ+Россия |статус = Јурт |русское название = Карагай |оригинальное название = {{lang-ru|Карагай}} |герб = |флаг = | lat_deg = 50° | lat_min = 23'| lat_sec = 39 | lon_deg = 84° | lon_min = 37' | lon_sec = 18 |CoordAddon = |CoordScale = |размер карты региона = |размер карты района = |регион = Алтай Республика |регион в таблице = Алтай Республика |район = Кӧксу-Оозы аймак |район в таблице = Кӧксу-Оозы аймак{{!}}Кӧксу-Оозы |вид поселения = Јурт јеезе | поселение = Карагайдыҥ јурт јеезези | поселение в таблице = Карагайдыҥ јурт јеезези {{!}}Карагайдыҥ |внутреннее деление = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |высота центра НП = 1208<ref name="Высота н/у моря"/> |климат = орто-континентал | население = {{Эл-јонныҥ тоозы|Карагай (Республика Алтай) |тс}} | год переписи = {{Эл-јонныҥ тоозы|Карагай (Республика Алтай) |г}} |плотность = |агломерация = |национальный состав = [[орустар]] 56 %, [[алтайлар]] 41 %<ref name="Коряков"/> |конфессиональный состав = |этнохороним = |почтовый индекс = |почтовые индексы = |телефонный код = 38841 |цифровой идентификатор = |цифровой идентификатор 2 = |цифровой идентификатор 3 = |категория в Commons = |сайт = }} '''Карагай''' ({{lang-ru|Карагай}}) јурт [[Россия|Россияда]] [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Кӧксу-Оозы аймак|Кӧксу-Оозы аймагында]] [[Карагайдыҥ јурт јеезези|Карагайдыҥ јурт јеезезине]] кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот. == Этимологиязы == Карагай {{Lang-ru|сосна}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы = 80,236 |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>. == Физико-географиялык темдектери == === Географиязы === Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде, Сайлугемниҥ, Теректиниҥ, Тӧгориктиҥ, Кадын-Бажы Ӱч-Сӱмердиҥ сын тайгаларына курчаткан, Казахстанныҥ гран-кыйуларына јуук јерде, карагай сууныҥ јарадында турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1208 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/35001/karagay.html Карагай]</ref>. === Климады === Климады орто-континентал. Казак чӧлдӧрдӧҥ јылу салкындар, изӱ кей келип, айдыҥ-кӱнниҥ айалгаларын кубултар аргалу. Кыш узун, јаан карлу, ӱлӱрген айдыҥ учынаҥ ала кандык айдыҥ бажына једет, 6-7 ай, јай кыска кичӱ изӱ айдаҥ ала куран айдыҥ учына јетире, 3 ле ай. Чаган айдыҥ соок деген кӱнинде −30..-40 °C, јаан изӱ айда эҥ тыҥ изӱ +30..+35 °C болот. Јут-чыктыҥ кеми јеткилинче 700—750 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми 4,7 м/с. === Аҥ-куштары === Тайгалары аҥдык: ирбис, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јуҥма, марал, элик, тооргы, шӱлӱзин, сарас, јоонмойын, агас, кӧрӱк, тийиҥ ле о.ӧ. аҥдар. Чай, кӱртӱк, бӧднӧ, торлоо, ӱкӱ, кӱӱк, талеҥко, каргаа, кускун, карчага, мӱркӱт, тейлеген, јерлик кас, ӧртӧк деп куштар Кадын-Бажыныҥ биосферный заповеднигинде бар. Сууныҥ балыгы кӧлдӧрдӧ лӧ Кӧк сууда болот, чараган, јылмай, чортон, бел ле о.ӧ. Айы-кӱни јарамык јер, јуды кары јеткилинче тӱжет, кӱйгектӱ де јылда<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>. === Ӧзӱмдери === Айландыра арка туузы агаштарла бӱркелген. Тыт, мӧш, кайыҥ, чиби, терек, аспак агаш ӧзӧт. Јер ажы, маала ажы, кыра ажы јакшы јылда бийик тӱжӱм берет<ref name="Кучин флора и фауна">''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001.</ref>. Озодоҥ бери кедери тайгада, јайлуларда ӧлӧҥ-чӧп, тазыл-тамыр кӧп болгон, је улустыҥ кичеебес кылыгынаҥ кӧп эм ӧлӧҥдӧр торт јоголорго јеткен. Ол тоодо кызыл тазыл ({{lang-ru|копеечник чайный}}), марал ({{lang-ru|маральник}}), алтын тазыл ({{lang-ru|родиола розовая}}) ла оноҥ до ӧскӧ кӧп чечектер ле ӧлӧҥдӧр<ref name="Торбоков флора">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>. === Јери ле јолдоры === Јуртта 14 ором: Амбулаторный, Јараттай, Одорлу, Меесте, Јаҥы, Сахалинниҥ, Кӱнбадыш, Олӱондо, Н.Тишиновтыҥ, Агашту, Советский, Тӧс, Школдыҥ, Кустарный переулок. {| class="wikitable" | COLSPAN="2" ALIGN="center" |''' Карагай јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире''' |- | Аймактыҥ тӧс јери [[Кӧксу-Оозы]] || 93 км |- | Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 300 км |- | [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 360 км |- | Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4000 км |- | [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 514,5 км-деҥ ||220 км |- | [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 610,8 км-деҥ ||200 км |} == Тӱӱкизи == Јурт 1826 јылда тӧзӧлгӧн. Баштапкы ла катап Карагай керегинде 16 чактыҥ ортозында айдылат.1826 јылдыҥ јайында Карл Фридрих Ледебург деп немец профессор эм ӧлӧҥдӧр јууп, атту экспедицияда јӱрген, Карагай керегинде бичигени школдыҥ краевед музейинде бар. 19 чактыҥ учында бу јуртта 33 айыл, 27 ээлем деп айдылган. 1936 јылда јуртта баштамы школ ачылган. Улу јуу башталарда бастыра ӱредӱчилер болгон эр улус јууга сала бергендер. 1969 јылда 8јылдык школ ачылган. 2003 јылда (20 јыл кире эски тураларда ӱренип шыралайла), компьютерный класстарлу јаҥы школго кирген. 2013 јылда школдо «Јиит краевед» деп музей ачылган. == Эл-јон == {{ Эл-јонныҥ тоозы | Карагай (Республика Алтай) | Столбцов=9}} == Ук-калыктары == Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжыла 432 кижиниҥ 41 % алтайлар, 56 % орустар болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>. == Инфраструктуразы == <div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;"> * јурт јеезениҥ администрациязы; * орто ӱредӱлӱ школ; * балдардыҥ туразы «Дюймовочка»; * эмчилик; * јурттыҥ клубы; * библиотека; * музей; * стадион; * магазин; * конор тура; * турбаза; * погрангородок (2016). </div> == Экономиказы == Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. ЗАО «Курјум» — јылкы мал ла марал аҥ азыраары, јерле иш-кыра, аш салары, малдыҥ азыралын јазаары. Агаш белетеери. Туризм. == Кереестер == === Тӱӱкилик === === Археологиялык === * Јебрен корум (1574)<ref name="Ойношев свод"/>; * Курган (1519)<ref name="Ойношев свод"/>; * Мӧҥкӱсалгыш (1520)<ref name="Ойношев свод"/>. === Ар-бӱткендик === * Байлу туу Ӱч-Сӱмер (1505)<ref name="Ойношев свод"/>; * Аржан суу (1509)<ref name="Ойношев свод"/>; * Боочы Ыйыкту (1507)<ref name="Ойношев свод"/>. Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>. == Јуруктардыҥ кӧмзӧзи == <gallery perrow=6 widths="200px" heights="140px"> File:Горы древнего Алтая.jpg|Јебрен Алтайыстыҥ кырлары File:Горный Алтай (2).jpg|Озогы јурттардыҥ орды File:Karagai1.jpg|Кырлар ортодо Карагай суу File:Karagai2.jpg|Карагайдыҥ суузы Алтайда </gallery> == Јарлу улузы == == Ајарулар == {{Ајарулар}} == Тайантылар == * [http://ust-koksa-altay.ru/ Окылу сайт «Кӧксу-Оозы аймак»] {{Кӧксу-Оозы аймактыҥ јон јаткан јерлери}} [[Категория:Кӧксу-Оозы аймактыҥ јурттары]] [[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]] [[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]] lsan0oicotd1sgry8lhepm6vp9jkfcm 0 258 48818 48428 2026-04-28T18:06:25Z DLysenko97 4542 48818 wikitext text/x-wiki {{ЈЈЈ+Россия |статус = Јурт |русское название = Кӧксу-Оозы |оригинальное название = {{lang-ru|Усть-Кокса}} |герб = |флаг = | изображение = Ustkoksa.jpg | описание изображения = Кӧксу-Оозы | lat_deg = 50 |lat_min = 16 |lat_sec = 11 | lon_deg = 85 |lon_min = 36 |lon_sec = 54 |CoordAddon = |CoordScale = |размер карты региона = |размер карты района = |регион = Алтай Республика |регион в таблице = Алтай Республика |район = Кӧксу-Оозы аймак |район в таблице = Кӧксу-Оозы аймак{{!}}Кӧксу-Оозы |вид поселения = Јурт јеезе | поселение = Кӧксу-Оозыныҥ јурт јеезези | поселение в таблице = Кӧксу-Оозыныҥ јурт јеезези {{!}}Кӧксу-Оозыныҥ |внутреннее деление = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |высота центра НП = 974<ref name="Высота н/у моря"/> |климат = орто-континентал | население = {{Эл-јонныҥ тоозы|Усть-Кокса |тс}} | год переписи = {{Эл-јонныҥ тоозы|Усть-Кокса |г}} |плотность = |агломерация = |национальный состав = [[орустар]] 89 %<ref name="Коряков"/> |конфессиональный состав = |этнохороним = |почтовый индекс = 649490 |почтовые индексы = |телефонный код = 38841 |цифровой идентификатор = |цифровой идентификатор 2 = |цифровой идентификатор 3 = |категория в Commons = |сайт = }} '''Кӧксу-Оозы''' ({{Lang-ru|Усть-Кокса}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Кӧксу-Оозы аймак|Кӧксу-Оозы аймагында]] [[Кӧксу-Оозыныҥ јурт јеезези]]не кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот. == Этимологиязы == Кӧксу-Оозы {{Lang-ru|устье реки Кӧк-Суу}}, где кӧк суу {{Lang-ru|синяя (голубая) река}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы = 80,236 |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>{{sfn|Поспелов|2008|с=463}}. == Физико-географиялык темдектери == === Географиязы === Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде, Сайлугемниҥ, Кадын-Бажы Ӱч-Сӱмердиҥ, Теректиниҥ, Тӧгӧриктиҥ, Ыйыктуныҥ сындарыныҥ эдегинде, [[Оймонныҥ чӧли|Оймонныҥ]] чӧл јалаҥында, [[Кӧк-Суу (Кадынныҥ кош суузы)|Кӧк-Суу]] Кадынга киргенинде турат. Казахстанныҥ гран кыйуларынаҥ тыҥ ла ырак эмес јерде. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 974 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/8587/ust-koksa.html Усть-Кокса]</ref>. === Климады === Климады орто-континентал. Казак чӧлдӧрдӧҥ јылу салкындар, изӱ кей келип, айдыҥ-кӱнниҥ айалгаларын кубултар аргалу. Кыш узун, јаан карлу, ӱлӱрген айдыҥ учынаҥ ала кандык айдыҥ бажына једет, 6-7 ай, јай кыска, кичӱ изӱ айдаҥ ала куран айдыҥ учына јетире, 3 ле ай. Чаган айдыҥ соок деген кӱнинде −30..-40 °C, јаан изӱ айда эҥ тыҥ изӱ +30..+35 °C болот. Јут-чыктыҥ кеми јеткилинче 700—750 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми 4,7 м/сек. === Аҥ-куштары === Тайгалары аҥдык: ирбис, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јуҥма, марал, элик, тооргы, шӱлӱзин, сарас, јоонмойын, агас, кӧрӱк, тийиҥ ле о.ӧ. аҥдар<ref name="Кучин флора и фауна">''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001.</ref>. Чай, кӱртӱк, бӧднӧ, торлоо, ӱкӱ, кӱӱк, талеҥко, каргаа, кускун, карчага, мӱркӱт, тейлеген, јерлик кас, ӧртӧк деп куштар Кадын-Бажыныҥ биосферный заповеднигинде бар<ref name="Кучин птицы">''Кучин А. П.'' Птицы Алтая.- Горно-Алтайск: [б.и.], 2004.</ref>. Сууныҥ балыгы кӧлдӧрдӧ лӧ Кӧк сууда болот: чараган, јылмай, чортон, бел ле о.ӧ. === Ӧзӱмдери === Арка-туузын агаш бӱркеген, мӧш, тал, ыргай, терек, кайыҥ, тыт ла чиби агаштар ӧзӧт. Јердиҥ, мааланыҥ, кыраныҥ ажы јакшы бӱдер јер. Кырада буудай, арба, сула јакшы ӧзӧт<ref name="Торбоков флора">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.</ref>. Арка-јалаҥда мешкези јок, јиилеги јок јакшы таркаган, уйкӧс, бороҥот, кызылгат, тийиҥкат, тайабаш, чычрана ла јер јиилек. Кӧп ӧзӱмдер ачтаганыла колбой «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген: марал тазыл, алтын тазыл, кызыл тазыл<ref name="Кр книга растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref>. === Јери ле јолдоры === Јурттыҥ оромдороры 84: Шукшинниҥ, Лазурный, Јаҥы, Кӧксууныҥ, Комсомолдыҥ, Красковтыҥ, Кӱрлӱ, Ижемјиниҥ, Кӱнбадыш, Аламалу кош ором, Суулу кош ором ло о.ӧ. [[Улалу]] — [[Кан-Оозы]] — [[Кӧксу-Оозы]] деп јолдо турат. Бу јурттаҥ айры јолдор чыгат: Мыйтуга, Тӱҥӱрге, Карагайга, Талдуга…јетире. Республикан тӧс калага, Горно-Алтайскка, јетире Чакырдыҥ боочызы ажыра кыскарта барза, 324 км, узада Себиниҥ боочызы ажыра — 398 км болор. {| class="wikitable" | COLSPAN="2" ALIGN="center" |''' Кӧксу-Оозы јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире''' |- | Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 320 км |- | [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 410 км |- | Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4000 км |- | [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 514,5 км-деҥ ||240 км |- | [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 610,8 км-деҥ ||210 км |} == Тӱӱкизи == Јурт 1807 јылда тӧзӧлгӧн. Алтайлар Арасейге бойыныҥ кӱӱниле 1756 јылда кирген. Каанныҥ «кабинеди» 1824 јылда инородцыларды башкарар ясачный устав јӧптӧгӧн, Оймонныҥ инородный управазын јараткан, бу управа [[Ӱстӱги Оймон|Ӱстӱги-Оймондо]] болгон, мында 65 алтай кижи јуртаган. Онойдо ок бу управага Кӧксу-Оозыныҥ (Кузнецкий уездтеҥ келгендер) ла Катандуныҥ улузы кирген<ref name="История РА, учебник">''Учебное пособие''. История и культура Горного Алтая. — Горно-Алтайск: БУ ДПО РА, 2017.</ref>. Геолог Григорий Гильмерсен 1834 јылда Алтайла јорыктап јӱрӱп, бичиген — Кӧксуныҥ бажында јурт болгон, јер тураларлу, олор бис мында јатканыс 50 јыл болор дешкен, айдарда, бу улус мында 1784 јылдаҥ ала јадып баштаган, айса болзо оноҥ до эрте<ref>''Сборник.'' За Алтаем Алтай. — Горно-Алтайск: БУ РА ЛитДом «Алтын-Туу», 2015 — issn= 978-5-93809-081-1</ref>. Самаевтиҥ Г. П. шиҥжӱлӱ ижинде («Туулу Алтай Арасейге киргениниҥ айалгалары.17-19 чактар») архивте бичилгенин айдат «Оймон ичиниҥ јайзаҥы, Намжыл Тысов, бойыныҥ бир оток улузыла (120 кибиток) бу јерлерде јуртаган»<ref>[http://nbra.ru/bd/scripts/bookinfo.php?book_id=595 ''Самаев Г. П.'' Горный Алтай в XVII — в середине XIX в.] — Горно-Алтайск: Горно-Алт. кн. изд-во, 1991 — {{#isbn:5-7405-0568-2}}</ref>. В. В. Сапожников Оймонныҥ трагы керегинде, Оймон ичинде Кӧксу деп јуртта улус мал азырап, јерле иштеп, Кадынныҥ коолында јуртаган деп тӧкпӧй, чачпай бичиген<ref>[http://elib.tomsk.ru/purl/1-13784/''Сапожников В. В.'' Катунь и её истоки: путешествия 1897—1899 годов.] — Томск: Паровая типо-литография П. И. Макушина, 1901.</ref>. Том-Тураныҥ 1904 јылда чыгарган «Памятная книжказында»<ref>[http://elib.tomsk.ru/purl/1-518/ Памятная книжка Томской губернии на 1904 год/Том. губ.стат.ком.]-Томск: Печатня С. П. Яковлева (Губернская типография).- 1904.</ref> Оймонныҥ инородный волостинде, Кӧксу-Оозы јуртта 2 лавка ла волостьтыҥ башкарузы иштейт деп бичилген. 1926 јылдыҥ тооалыжы аайынча. Кӧксу-Оозы јурт Ойрот автоном областька кирген, Оймонныҥ окружной тӧс јери болгон. Јуртсовет, школ, агитпункт, 87 ээлем, 364 кижи (кӧп сабазы орустар) болгон<ref>[http://sun.tsu.ru/mminfo/000245182/ Список населенных мест Сибирского края, 1928 г.]</ref>. == Эл-јон == {{ Эл-јонныҥ тоозы | Усть-Кокса | Столбцов=12}} Ӧрӧ айдылган јылдарда улустыҥ тоозы кӧптӧгӧни билдирет. == Ук-калыктары == Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 4437 кижиниҥ 89 % орустар болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>. == Инфраструктуразы == <div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;"> * Аймактыҥ ла јурт јеезениҥ администрациялары; * Орто ӱредӱлӱ школ; * Баштамы школ; * Сургалдыҥ туразы; * ДЮСШ; * Культура байзыҥы; * Аймактыҥ библиотеказы; * Аймактыҥ эмчилиги; * Тӱрген болуш јетирер эмчилик; * Музей; * Стадион; * Магазин; * Конор тура; * Турбаза; * АЗС; * Кӧӧликтер јазаар јер СТО; * «Оймонныҥ солундары» деп газеттиҥ редакциязы. </div> == Экономиказы == Таҥынаҥ ээлемдер. Јылкы мал азыраары, СПК «Абайский», аш ӧскӱрери, азырал белетеери, адару тудары, марал аҥ, уй кой, эчки тудары. Агаш белетеери. Туризм. == Кереестер == === Тӱӱкилик === * Кадынныҥ биосферный заповеднигиниҥ тӧс јери<ref name="Ойношев свод"/>; * Е. Н. Рерихтиҥ јондык библиотеказы (1997 ј. ачылган)<ref name="Ойношев свод"/> ; * 1918—1945 јј. јууларында корогон јерлештерге мемориал (1977 ј., Хоритошкинниҥ оромы,4 Б)<ref name="Памятники">{{Cite web |title=Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348 |url=https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109173456/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archivedate=1610213696 |deadlink=yes |accessdate=1609555222 }}</ref><ref name="Памятники список">{{Cite web |title=Список-объектов-культурного-наследия.pdf |url=http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231111081646/https://akin04.ru/ |archivedate=1699690606 |deadlink=yes |accessdate=1605305559 }}</ref>; * Агаш архитектура, тура (1550), Набережный ором<ref name="Ойношев свод"/>; * Малков деп којойымныҥ туразы, агаш архитектура (1552)<ref name="Ойношев свод"/>; * Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга кереес (1534) (1971, Совхозный ором)<ref name="Памятники"/><ref name="Памятники список"/>. === Археологиялык === * Ташта јурамалдар (1532, 1566)<ref name="Ойношев свод"/>; * Кастактуда останец.(1526)<ref name="Ойношев свод"/>; * Агару эне кудайдыҥ серкпези<ref name="Ойношев свод"/>. === Ар-бӱткендик === * Кӧксуныҥ аржаны (1510);<ref name="Ойношев свод"/>, * Ӱч-Сӱмер байлу туу (1507)<ref name="Ойношев свод"/>; * Аржан суу (1509)<ref name="Ойношев свод"/>; * Ыйыктуныҥ боочызы (1507)<ref name="Ойношев свод"/>. Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>. == Јуруктардыҥ кӧмзӧзи == <gallery class="center" perrow=6 widths="150px" heights="100px"> Ust-Koksa.jpg|Кӧксу-Оозы Post office in Ust-Koksa.jpg | Почта Footbridge over the Koksa River in Ust-Koksa.jpg | Суу кечире кемирӱ View from the road bridge in Ust-Koksa.jpg | Кӧксу-Оозында кӧӧликтер кечетен кӱрдеҥ кӧрзӧ Мост через Коксу - panoramio.jpg | Кӧк сууны кечире кӱр View on Ust-Koksa 1.jpg | Кӧксу-Оозы </gallery> == Јарлу улузы == == Ајарулар == {{Ајарулар}} == Тайантылар == {{Тыш тайантылар}} * [http://ust-koksa-altay.ru/ Окылу сайт «Кӧксу-Оозы аймак»] * [http://sun.tsu.ru/mminfo/000245182/ Список населенных мест Сибирского края, 1928 г.] * [http://nbra.ru/bd/scripts/bookinfo.php?book_id=595/ Самаев Г. П. «Горный Алтай в XVII — в середине XIX в.»] * [http://elib.tomsk.ru/purl/1-13784/ Сапожников В. В. «Катунь и её истоки: путешествия 1897—1899 годов.»] * [http://elib.tomsk.ru/purl/1-518/ «Памятная книжка Томской губернии на 1904 год.»] {{Кӧксу-Оозы аймактыҥ јон јаткан јерлери}} [[Категория:Кӧксу-Оозы аймактыҥ јурттары]] [[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]] [[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]] 6bgglwghsq54ar4uqsvammjidsjzrbo 0 270 48812 46707 2026-04-28T17:07:23Z DLysenko97 4542 48812 wikitext text/x-wiki {{ЈЈЈ+Россия |статус = Јурт |русское название = Майма |оригинальное название = {{lang-ru|Майма}} |герб = |флаг = | изображение = Building of the administration of Mayminsky District in Mayma.jpg | описание изображения = Майма. Администрацияныҥ туразы | lat_deg = 52 | lat_min = 00 | lat_sec = | lon_deg = 85 | lon_min = 53 | lon_sec = | CoordScale = 20000 |страна = Россия |регион = Алтай Республика |район = Майма аймак |район в таблице = Майма аймак{{!}}Майма |вид поселения = Јурт јеезе |поселение = Майманыҥ јурт јеезези |поселение в таблице = Майманыҥ јурт јеезези{{!}}Майманыҥ |внутреннее деление = |вид главы = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |вид высоты = |высота центра НП = 254<ref name="Высота н/у моря"/> |климат = орто-континентал |население = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Майма | тс }} |год переписи = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Майма | г }} |плотность = |агломерация = |национальный состав = [[орустар]] 90 %<ref name="Коряков"/> |конфессиональный состав = |часовой пояс = |телефонный код = 38841 |почтовый индекс = |почтовые индексы = |автомобильный код = |цифровой идентификатор = |цифровой идентификатор 2 = |категория в Commons = |сайт = }} '''Майма''' ({{Lang-ru|Майма}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Майма аймак|Майма аймагында]] [[Майманыҥ јурт јеезези]]не кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот. == Этимологиязы == Майма {{Lang-ru|от родо-племенного названия: майман сӧӧк}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы = |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>. == Физико-географиялык темдектери == === Географиязы === Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде, [[Кадын|Кадынныҥ]] оҥ јарадында [[Майма (суу)|Майма суула]] бириккенинде, канча јолдыҥ белтиринде: [[Майма]] — [[Артыбаш]], Майма — [[Тожоҥты]], Майма — [[Кӧксу-Оозы]], Майма — [[Барнаул]]. [[Алтай кырай]]ла кыйуда, кырларга курчаткан турат. Чаптыган, Бабырган, Талаҥзап деп кырлар, ырак ла јок боочылары Курттукӧл, Јуукјайлу, Карасууныҥ. [[Горно-Алтайск|Улалуга]] јуук, ортозы 9 км. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 254 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/5097/mayma.html Майма]</ref>. === Климады === Климады орто-континентал. Тӱштӱк аймактарга кӧрӧ мында климат эмеш јымжак, кышкыда кар јаан тӱжет, кезик јерде 1 метрге чыгара. [[Кадын|Кадынныҥ]] тожы [[Јаҥар ай|јаҥар айдыҥ]] учында туй тура берет. [[Чаган ай|Чаган айдыҥ]] орто температуразы −20°, −17,8 °С, [[јаан изӱ ай]]дыйи +19 °С, +20 °С јылу болот, кейдиҥ чыгы јеткилинче 700—750 мм кире бар, салкынныҥ орто кеми 4,5 м/сек. {{Климат города |Город_род=Маймы |Источник=[http://altai-meteo.ru/majma/pivot/temperature Метеостатистика Республики Алтай] | Янв_ср=-14.1 | Янв_ср_осад= | Фев_ср=-13.2 | Фев_ср_осад= | Мар_ср=-8.0 | Мар_ср_осад= | Апр_ср=1.6 | Апр_ср_осад= | Май_ср=12.0 | Май_ср_осад= | Июн_ср=16.7 | Июн_ср_осад= | Июл_ср=19.3 | Июл_ср_осад= | Авг_ср=17.1 | Авг_ср_осад= | Сен_ср=10.5 | Сен_ср_осад= | Окт_ср=3.0 | Окт_ср_осад= | Ноя_ср=-6.7 | Ноя_ср_осад= | Дек_ср=-12.3 | Дек_ср_осад= | Год_ср=2.3 | Год_ср_осад= | Янв_ср_мин=-18.0 | Янв_ср_макс=-10.4 | Фев_ср_мин=-17.6 | Фев_ср_макс=-8.4 | Мар_ср_мин=-13.3 | Мар_ср_макс=-3.0 | Апр_ср_мин=-3.2 | Апр_ср_макс=6.1 | Май_ср_мин=6.7 | Май_ср_макс=17.5 | Июн_ср_мин=11.0 | Июн_ср_макс=22.3 | Июл_ср_мин=13.9 | Июл_ср_макс=24.8 | Авг_ср_мин=11.9 | Авг_ср_макс=22.5 | Сен_ср_мин=6.0 | Сен_ср_макс=15.0 | Окт_ср_мин=-0.1 | Окт_ср_макс=6.6 | Ноя_ср_мин=-10.0 | Ноя_ср_макс=-3.1 | Дек_ср_мин=-16.0 | Дек_ср_макс=-8.8 | Год_ср_мин=-2.3 | Год_ср_макс=6.9 | Янв_а_макс= | Янв_а_мин= | Фев_а_макс= | Фев_а_мин= | Мар_а_макс= | Мар_а_мин= | Апр_а_макс= | Апр_а_мин= | Май_а_макс= | Май_а_мин= | Июн_а_макс= | Июн_а_мин= | Июл_а_макс= | Июл_а_мин= | Авг_а_макс= | Авг_а_мин= | Сен_а_макс= | Сен_а_мин= | Окт_а_макс= | Окт_а_мин= | Ноя_а_макс= | Ноя_а_мин= | Дек_а_макс= | Дек_а_мин= | Год_а_макс= | Год_а_мин= |}} * Кейдиҥ ортојылдык температуразы: +2,3 °C * Салкынныҥ орто тӱргени: 4,5 м/с === Аҥ-куштары === Майманыҥ јанында кырларда јаан аҥдар јокко јуук, кезикте кеткин эликтер ӧдӧр аргалу, тӱлкӱлер бар, оок аҥдардаҥ јоонмойын, кӧрӱк, сарас, агас, кӱжӱл, чычкан, јараа, кумдус ла оноҥ до ӧскӧзи бар. Агаш аразында кӧп куштар јуртайт томуртка, кызылтӧш, кӱӱле, тарал. кӧктӧш, јелечи, јалбагай, кускун, каргаа, саҥыскан<ref name="Собанский звери">''Собанский Г. Г.'' Звери Алтая. — Барнаул: [б.и.], 2005.</ref>. === Ӧзӱмдери === Јурттыҥ јанында кырлар карагай, чиби агашла бӱркелген, јабыстай аралдарда тал, јодро, јойгон, кайыҥ, аспак, беле ле каргана кӧп ӧзӧт<ref name="Торбоков флора">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.</ref>.Јайдыҥ бойында аркалары койу ла бийик ӧлӧҥдӱ. Јаркынду чечектер бӱдӱн јайга бой-бойын солып чечектейт: быркырууш, кӱнкајы, буланат, таҥдалай, саргай, кандык, кӱнчечек, чийне, калаш чечек, кӧкчечек. Аркалар ӧлӧҥчабында кӧйу ӧлӧҥиле сӱӱндирет, мында кулузын, пырей, комургай ӧлӧҥ, чайчечек ле о.ӧ. Кажы ла эм ӧлӧҥди јууйтан бойыныҥ ӧйи бар. Балузын, кылбыш, кызыл тазыл, алтын тазыл кижиге эм болуп, тузазын јетирет. Јердиҥ јиилеги, уйкӧс, бороҥот, кызылгат, тийиҥкат, чычырана, кӧккат, карагат ла башка-башка укту аламалар, груша ла сливалар ӧзӧт. === Јери ле јолдоры === Јуртта 109 ором: Социалистический, Папардэ, Юбилейный, Јӧптиҥ, Јеҥӱниҥ 50 јылдыгы, Кырда, Јарда, Саддыҥ оромы ла о.ӧ. {| class="wikitable" | COLSPAN="2" ALIGN="center" | '''Майма јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире''' |- | Администрациялык тӧс јер [[Майма]]|| 0 км |- | Аймактыҥ тӧс јери [[Майма]] || 0 км |- | Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 9,5 км |- | [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 94 км |- | Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] ||3800 км |- | [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 435,7 км-деҥ ||0 км |} == Тӱӱкизи == Јурт 1811 јылда тӧзӧлгӧн. Јолдордыҥ белтири учун тӱрген јаанап ӧскӧн. Аймактыҥ јеринде 100-теҥ артык башка-башка эпохаларга келижип турган археологиялык кереестер бар. Кӧп јурттардыҥ тӱӱкизи [[Чуйдыҥ трагы]]ла колбулу. Майма јуртта крестӱ алтайлар ла орустар јаткан. Јурттыҥ тӧзӧлгӧнин бого Колывано-Воскресенский заводтордо иштеген, Чаргазацкий заимкада јаткан крестьяндар Зяблицкийлер-карындаштар кӧчип келгениле колбойдылар. Мында Нижне-Кумандинский волостьтыҥ бир канча кӧчкӱн билелери келген, олордыҥ јааны кресттӱ Чендек деп кижи болгон. Чендектиҥ бала-барказы Алтайда православный миссияны таркадарга эрчимдӱ болушкан. Архимандрит Макарий: «Мындагы климат јакшы, балык та кӧп, аш салар, мал азыраар јер телкем, одын-суу јуук, кӧп, адару тударга јакшы . Майма јурт [[Јаш-Тура|Јаш-Туранаҥ]] 80 беристе кире бар» — деп бичиген (27.11.1831) /Самаралар, 1905, с.244/. Ӱч ле јылдаҥ архимандрит самараларыныҥ бирӱзинде бичийт: «Миссия бойы ''станду'', Алтайдыҥ сыраҥай ла эжигинде, [[Кадын]]га кирген [[Майма (суу)|Майма сууныҥ]] оозында, Усть-Майминский деп адалган (08.11.1834)». 1810 јылда бу озо ло ''Чергачак'' болгон (Корчугановтор, Бедаревтер, Зяблицкийлер тӧзӧгӧн) [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] эски трактыныҥ јанында (бу бир версия, 1890 јылда тудулган кожевня), база версиялардыҥ бирӱзи ортолыкта {{lang-ru|«Старая деревня»}} эски Майманыҥ орды эмдиги 10-чы магазинниҥ јаны. Бу версия чын болгодый. 1817 јылда чаган айдыҥ 24-чи кӱнинде [[Том-Тура]] јаар ''[[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] земский исправниги'' бичиген: «Башка-башка волостьтордыҥ Быстрянский јуртта јаткандар, ол тоодо Алексей Сафронов нӧкӧрлӧриле Быстрянкадаҥ 25 беристе ӧрӧ, [[Кадын]]га кирген Найма ([[Майма (суу)|Майма суу]]) сууныҥ оозына кӧчӧргӧ јӧп сурап туру, ондо кыра салар, мал азыраар јерлер кӧп, Быстрянканыҥ јанында јерлер једишпейт…». Је качан 9 јасак тӧлӧӧр билелер [[Майма (суу)|Майманыҥ]] оозына кӧчӱп келерде, ондо Алексей Заболоцкий баштагандар туралар тудуп салган, кыра салган эмтир (1885). Кийнинде «Забокой» деп адаган, [[Бабырган]] јуртка суу кечире турган. [[Кадын]] ла [[Майма (суу)|Майма суу]] 1888 јылда кӧпчиирде, јоголгон бо кӧчӱрилген бе, (1896, 1925, 1969 јылдарда суулар база кӧпчиген). Озодо Майма сууны јакалай майман сӧӧктӱ алтайлар јуртаган (Г. Д. Танкова, јурттыҥ карганыныҥ куучынынаҥ). Јурт керегинде баштап ла 1789 јылда бичилген. Алтайлар јайлуларлу, кыштуларлу, мал-ажын айдаган кӧчӱп јӱретен. Аҥдап, балыктап, којойымдарла садыжатан. Алтай духовный миссияны архимандрит Макарий (тегинде Михаил Глухарев) 13 јыл 8 ай башкарган. 675 кижини креске тӱжӱрген, алтайларга болужып туратан. "Алтайский историко-статистический сборникте ", [[Том-Тура]], 1890 јылда миссияныҥ ачкан школдорыныҥ тоозы бичилген. 1845 јылда Маймада Михайл Шебалин деп 2-чи гильдияныҥ којойымы таш серикпе туткан. 1936 јылда серкпе јабылган, туразын клубка бергендер. 1994 јылда православный община тудулган. Јӱк ле 1996 јылда [[Москва|Москванаҥ]] јӧп келген, маймада серикпени орныктырзын деп<ref>Майма. История[http://maima-sp.ru/about/history.php.]</ref> == Эл-јон == {{ Эл-јонныҥ тоозы | Майма| Столбцов=15}} {{Эл-јонныҥ тоозы|Майма| график}} == Ук-калыктары == Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 15344 кижи болгон, олордыҥ 90 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>. == Инфраструктуразы == <div style="-moz-column-count: 4; -webkit-column-count: 4; -o-column-count: 4; -ms-column-count: 4; column-count: 4;"> * аймактыҥ ла јурт јеезениҥ администрациялары; * орто ӱредӱлӱ школ-1; * орто ӱредӱлӱ школ-2; * баштамы школ; * балдардыҥ туразы «Олененок», «Дюймовочка», «Сказка»; * аймактыҥ эмчилиги; * культураныҥ байзыҥы; * таштардыҥ музейи; * аймактыҥ библиотеказы; * кӱӱлик сургал; * почта; * спортшкол; * бассейн; * стадион; * магазин; * ашкана; * пекарня; * ашкана; * конор тура; * турбаза; * агашээлем; * пилорама; * АЗС; * СПТУ-28; * СТО. </div> == Экономиказы == Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Таҥынаҥ аргачылар. Агашээлем ле агаш белетеери. Адару тудары. Мал азыраары, сарју-сыр эдери. Маала ажы ла садтар ӧскӱрери. Туризм. == Кереестер == === Тӱӱкилик === * Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга кереес (104). (1970 јылда тургузылган, Ленинниҥ оромы, 15 А)<ref name="Памятники">{{Cite web |title=Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348 |url=https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109173456/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archivedate=1610213696 |deadlink=yes |accessdate=1610031374 }}</ref><ref name="Памятники список">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210509164006/http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archivedate=1620578406 |deadlink=yes |accessdate=1603987423 }}</ref> * «Алтай — Евразияныҥ ӧзӧги» эземниҥ-темдеги. [[Кадын|Кадынныҥ]] оҥ јарады. === Археологиялык === * Мӧҥкӱсалгыш (80,98)<ref name="Ойношев свод"/>. Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>. === Ар-бӱткендик === * Калбалуныҥ аржаны (49)<ref name="Ойношев свод"/>; * Бабырган туу (39)<ref name="Ойношев свод"/>; * Чаптыган кыр (46)<ref name="Ойношев свод"/>. Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод"/>. == Јарлу улузы == * [[Чевалков, Михаил Васильевич|Чевалков М. В.]] (1817—1901) — баштапкы [[Алтай Республика|алтай]] бичиичи, кӧчӱреечи, ӱредӱчи-миссионер, баштапкы алтай букварьдыҥ тургузаачыларыныҥ бирӱзи (1868), алтай литератураныҥ тӧзӧӧчизи<ref>Писатель, переводчик, миссионер[https://www.zvezdaaltaya.ru/2016/05/pisatel-perevodchik-missioner/]</ref>. * [[Хохолков, Владимир Федорович|Хохолков В. Ф.]] (03.06.1938, Ойрот-Турада — 2008, Улалуда) — кӱӱчӱмдеечи, ӱредӱчи, фольклорист, журналист, кожоҥдордыҥ авторы, Алтайдыҥ ленинский комсомолыныҥ сыйыныҥ лауреады (1976), Россия Федерацияныҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи (1996), А. В. Анохинниҥ сыйыныҥ лауреады (2002)<ref name="Окылу сайт «Майма аймак»">http://www.maima-altai.ru/rayon/ludi/izvludi.php Окылусайт,Майма аймак, јарлу улузы</ref>. * [[Немцев, Иван Трифонович|Немцев И. Т.]] (09.03.1942—18.08.2015)— спортчы, Алтай Республиканыҥ нерелӱ тренери, Майманыҥ ДЮСШ-да 35 јыл таскадаачы-тренер (''высшей категории'') болгон, оныҥ тӧрт спортчызы гиря спортло телекейлик маргаандарда чемпиондор болгон, Россияныҥ гиря спортло кӧп катап чемпионы (16 катап), СССР-дыҥ ''Мастера спорта международного класса'', 4 катап телекейдиҥ спорт-ветерандары ортодо чемпион ''«Легенда гиревого спорта»'', Олимпий оттыҥ эстафетазында факелоносец болгон («Сочи-2014»), Майманыҥ Кӱндӱлӱ кижизи, ''«За заслуги в развитии физической культуры и спорта»'', ''«Отличник физической культуры и спорта»'', орден ''«Крылатого Льва»'', спортивный «Оскар» ла о.ӧ. кӧп тоолу кайралдарлу<ref>Немцев И. Т.[https://gosarhiv-ra.ru/wp-content/uploads/2018/04/hronograf2016.pdf.]</ref>. * [[Гайсина, Надежда Николаевна|Гайсина Н. Н.]] (05.07.1948) — журналист, ӱлгерчи, Уральский госуниверситет божоткон, доцент (1974), «Звезда Алтая» газеттиҥ редакторы (2000—2003), Россия журналисттериниҥ Биригӱзиниҥ турчызы (1981), РФ-ныҥ печатьиниҥ Министерствозыныҥ кӱндӱлӱ грамотазыла кайралдаткан<ref>Майма. Литературная карта[https://maima-altai.ru/firm/kultur/biblio/]</ref>. == Јуруктардыҥ кӧмзӧзи == <gallery perrow=3 widths="220px" heights="190px"> Chuysky Trakt in Mayma.jpg|Майма. [[Чуйдыҥ трагы]] House in Mayma.jpg|Майма. Улус јадар тура Factory MZGBI.JPG | Майма. ЖБИ-ниҥ заводы </gallery> == Ајарулар == {{Ајарулар}} == Тайантылар == {{Тыш тайантылар}} {{Майма аймактыҥ јон јаткан јерлери}} [[Категория:Майма аймактыҥ јурттары]] [[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]] [[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]] mfimxp7nh0xnzgcpmdzkuxvcx2f96es 0 413 48820 46601 2026-04-28T18:23:16Z DLysenko97 4542 48820 wikitext text/x-wiki {{ЈЈЈ+Россия |статус = Јурт |русское название = Чендек |оригинальное название = {{lang-ru|Чендек}} |герб = |флаг = | изображение = Uimon valley 03.jpg | описание изображения = | lat_deg = 50 |lat_min = 15 |lat_sec = 55.8684 | lon_deg = 85 |lon_min = 57 |lon_sec = 30.5208 |CoordAddon = |CoordScale = |размер карты региона = |размер карты района = |регион = Алтай Республика |регион в таблице = Алтай Республика |район = Кӧксу-Оозы аймак |район в таблице = Кӧксу-Оозы аймак{{!}}Кӧксу-Оозы |вид поселения = Јурт јеезе | поселение = Чендектиҥ јурт јеезези | поселение в таблице = Чендектиҥ јурт јеезези {{!}}Чендектиҥ |внутреннее деление = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |высота центра НП = 1096<ref name="Высота н/у моря"/> |климат = орто-континентал | население = {{Эл-јонныҥ тоозы|Чендек |тс}} | год переписи = {{Эл-јонныҥ тоозы|Чендек |г}} |плотность = |агломерация = |национальный состав = [[орустар]] 87 %<ref name="Коряков"/> |конфессиональный состав = |этнохороним = |почтовый индекс = |почтовые индексы = |телефонный код = 38841 |цифровой идентификатор = |цифровой идентификатор 2 = |цифровой идентификатор 3 = |категория в Commons = |сайт = }} '''Чендек''' ({{Lang-ru|Чендек}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Кӧксу-Оозы аймак|Кӧксу-Оозы аймагында]] [[Чендектиҥ јурт јеезези]]не кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот. == Этимологиязы == Чендек {{Lang-ru|}}. == Физико-географиялык темдектери == === Географиязы === Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде, јаан сындардыҥ колтыгында, [[Оймонныҥ чӧли]]нде, [[Чендек (суу)|Чендек сууныҥ]] јарадында турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1096 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/35024/chendek.html Чендек]</ref>. === Климады === Климады орто-континентал. Туйук ичпек јерде учун, айы-кӱни чала јымжак биддирер. Јайгыда +25 °C, кышкыда −35..-38 °C болот. === Аҥ-куштары === Тайгалары аҥдык: ирбис, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јуҥма, марал, элик, тооргы, шӱлӱзин, сарас, јоонмойын, агас, кӧрӱк, тийиҥ ле о.ӧ. аҥдар. Чай, кӱртӱк, бӧднӧ, торлоо, ӱкӱ, кӱӱк, талеҥко, каргаа, кускун, карчага, мӱркӱт, тейлеген, јерлик кас, ӧртӧк деп куштар<ref>Собанский Г. Г. Звери Алтая. — Барнаул: [б.и.], 2005.</ref>. Кадын-Бажыныҥ биосферный заповеднигинде бар. Сууныҥ балыгы кӧлдӧрдӧ лӧ Кӧк сууда болот, чараган, јылмай, чортон, бел ле о.ӧ. === Ӧзӱмдери === Тайга тажы агашла бӱркелген. Мӧш, чиби, терек, кайыҥ, аспак ла тыт агаш ӧзӧт. === Јери ле јолдоры === Јуртта 27 ором. {| class="wikitable" | COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Чендек јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире''' |- | Аймактыҥ тӧс јери [[Кӧксу-Оозы]] || 30 км |- | Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 350 км |- | [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 410 км |- | Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4200 км |- | [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 514,5 км-деҥ ||270 км |- | [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 610,8 км-деҥ ||260 км |} == Тӱӱкизи == Јурт 1866 јылда тӧзӧлгӧн. Тургун алтайлардыҥ јерине кӧчкин староверлер ле «общество каменщиков» деп улустар келгилеген. Е. Шумило Катандуныҥ ла [[Оймонныҥ чӧли]]нде улус мал кабырып, јерле иштеп, аш салганын бичиген. Совет јаҥ келерде, Чендек [[Катанду|Катандуныҥ]] волостьине кирген. 1931 јылга јетире тегин ле турада школ болгон. == Эл-јон == {{Население|Чендек (село)}} == Ук-калыктары == Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1014 кижи болгон, олордыҥ 87 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон <ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>. == Инфраструктуразы == <div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;"> * јурт јеезениҥ администрациязы; * орто ӱредӱлӱ школ; * баодардыҥ туразы «Мараленок»; * эмчилик; * культураныҥ байзыҥы; * библиотека; * этнографиялык музей; * стадион; * почта; * турбаза; * магазин. </div> == Экономиказы == Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Мал, аҥ азыраары. Адару тудары. Агаш белетеери. Туризм. == Кереестер == === Тӱӱкилик === * Граждан ла Улу јууда турушкандарга обелиск (1968 ј., кереес јоголгон)<ref name="Памятники"/><ref name="Памятники список"/> * Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга кереес (1537). (1963 ј.,ул. Тӧс ором,17, јурттыҥ Культура байзыҥыныҥ јеринде.)<ref name="Памятники">{{Cite web |title=Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348 |url=https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109173456/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archivedate=1610213696 |deadlink=yes |accessdate=1609556997 }}</ref><ref name="Памятники список">{{Cite web |title=Список-объектов-культурного-наследия.pdf |url=http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231111081646/https://akin04.ru/ |archivedate=1699690606 |deadlink=yes |accessdate=1605358497 }}</ref> === Археологиялык === * Јебрен субактардыҥ изи (..)<ref name="Ойношев свод"/>; * Јебрен корум(1568,1569,1570)<ref name="Ойношев свод"/>; * Мӧҥкӱсалгыш (1567)<ref name="Ойношев свод"/>; * Кытат кӱскӱ. Анохинниҥ музейинде (..)<ref name="Ойношев свод"/>. === Ар-бӱткендик === * Чендектиҥ кӧли. Капчалда аржан суу (..)<ref name="Ойношев свод"/>; * Байлу туузы Ӱч-Сӱмер (1505)<ref name="Ойношев свод"/>; * Аржан суу (1509)<ref name="Ойношев свод"/>. Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>. == Јуруктардыҥ кӧмзӧзи == <gallery> Горный Алтай (4).jpg|[[Оймонныҥ чӧли|Оймон]] ичи чӧл Село в долине.jpg|300px|Чендек [[Оймонныҥ чӧли|Оймонныҥ чӧлинде]] </gallery> == Ајарулар == {{Ајарулар}} == Тайантылар == {{Тыш тайантылар}} * [http://ust-koksa-altay.ru/ Окылу сайт «Кӧксу-Оозы аймак»] {{Кӧксу-Оозы аймактыҥ јон јаткан јерлери}} {{Ајарулар}} [[Категория:Кӧксу-Оозы аймактыҥ јурттары]] [[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]] [[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]] aaesd56cbv9nyokphhxd4wvpmazvksp 8 1110 48823 20941 2026-04-28T20:55:56Z Neriah 857 Standardisation of thumbnail sizes 48823 javascript text/javascript /*jshint smarttabs:true, loopfunc:true,forin:false*/ /*global mw, $, importScript */ // ____________________________________________________________________________________________ // | | // | Основано на версии 632049119 гаджета refToolbar.js | // | (https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:RefToolbar.js&oldid=795320777) | // |____________________________________________________________________________________________| // TODO: make autodate an option in the CiteTemplate object, not a preference // Global object // TODO: // * Remove this once the page is moved to a module 'ext.gadget.refToolbarDialogs' depending on 'ext.gadget.refToolbarBase' if (typeof CiteTB === 'undefined') { var CiteTB = { "Templates" : {}, // All templates "Options" : {}, // Global options "UserOptions" : {}, // User options "DefaultOptions" : {}, // Script defaults "ErrorChecks" : {} // Error check functions }; } // Only execute on edit, unless it is a user JS/CSS page // TODO: Remove tests already done by [[MediaWiki:Gadget-refToolbar.js]] if ( ( mw.config.get('wgAction') === 'edit' || mw.config.get('wgAction') === 'submit' ) && ( ( mw.config.get('wgNamespaceNumber') !== 2 && mw.config.get('wgNamespaceNumber') !== 4 ) || ( mw.config.get('wgPageName').indexOf('.js') === -1 && mw.config.get('wgPageName').indexOf('.css') === -1 ) ) ) { // TODO: Move this to [[MediaWiki:Gadget-refToolbarDialogs.css]] and add it to the definition of module 'ext.gadget.refToolbarDialogs' mw.util.addCSS(".cite-form-td {"+ "height: 0 !important;"+ "padding: 0.1em !important;"+ "}"); // Default options, these mainly exist so the script won't break if a new option is added CiteTB.DefaultOptions = { "date format" : "<year>-<zmonth>-<zdate>", "autodate fields" : [], "months" : ['Jan', 'Feb', 'Mar', 'Apr', 'May', 'Jun', 'Jul', 'Aug', 'Sep', 'Oct', 'Nov', 'Dec'], "modal" : true, "autoparse" : false, "expandtemplates": false }; // Get an option - user settings override global which override defaults CiteTB.getOption = function(opt) { if (CiteTB.UserOptions[opt] !== undefined) { return CiteTB.UserOptions[opt]; } else if (CiteTB.Options[opt] !== undefined) { return CiteTB.Options[opt]; } return CiteTB.DefaultOptions[opt]; }; CiteTB.init = function() { /* Main stuff, build the actual toolbar structure * 1. get the template list, make the dropdown list and set up the template dialog boxes * 2. actually build the toolbar: * * A section for cites * ** dropdown for the templates (previously defined) * ** button for named refs with a dialog box * ** button for errorcheck * 3. add the whole thing to the main toolbar */ if (typeof $('div[rel=cites]')[0] !== 'undefined') { // Mystery IE bug workaround return; } $('head').trigger('reftoolbarbase'); var $target = $('#wpTextbox1'); var temlist = {}; for (var t in CiteTB.Templates) { var tem = CiteTB.Templates[t]; var sform = CiteTB.escStr(tem.shortform); var actionobj = { type: 'dialog', module: 'cite-dialog-'+sform }; var dialogobj = {}; dialogobj['cite-dialog-'+sform] = { resizeme: false, titleMsg: 'cite-dialog-'+sform, id: 'citetoolbar-'+sform, init: function() {}, html: tem.getInitial(), dialog: { width:675, open: function() { $(this).html(CiteTB.getOpenTemplate().getForm()); /** @param {jQuery.Event} e */ $('.cite-prev-parse').on( 'click', function ( e ) { e.preventDefault(); CiteTB.prevParseClick(); }); }, buttons: { 'cite-form-submit': function() { var ref = CiteTB.getRef(false, true); $(this).dialog( 'close' ); $.wikiEditor.modules.toolbar.fn.doAction( $(this).data( 'context' ), { type: 'encapsulate', options: { post: ref } }, $(this) ); }, 'cite-form-showhide': CiteTB.showHideExtra, 'cite-refpreview': function() { var ref = CiteTB.getRef(false, false); var template = CiteTB.getOpenTemplate(); var div = $("#citetoolbar-"+CiteTB.escStr(template.shortform)); div.find('.cite-preview-label').show(); div.find('.cite-ref-preview').text(ref).show(); if (CiteTB.getOption('autoparse')) { CiteTB.prevParseClick(); } else { div.find('.cite-prev-parse').show(); div.find('.cite-prev-parsed-label').hide(); div.find('.cite-preview-parsed').html(''); } }, 'wikieditor-toolbar-tool-link-cancel': function() { $(this).dialog( 'close' ); }, 'cite-form-reset': function() { CiteTB.resetForm(); } } } }; $target.wikiEditor('addDialog', dialogobj); //if (!CiteTB.getOption('modal')) { //$('#citetoolbar-'+sform).dialog('option', 'modal', false); //} temlist[sform] = {label: tem.templatename, action: actionobj }; } var refsection = { 'sections': { 'cites': { type: 'toolbar', labelMsg: 'cite-section-label', groups: { 'template': { tools: { 'template': { type: 'select', labelMsg: 'cite-template-list', list: temlist } } }, 'namedrefs': { labelMsg: 'cite-named-refs-label', tools: { 'nrefs': { type: 'button', action: { type: 'dialog', module: 'cite-toolbar-namedrefs' }, icon: '//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/be/Nuvola_clipboard_lined.svg/60px-Nuvola_clipboard_lined.svg.png', section: 'cites', group: 'namedrefs', labelMsg: 'cite-named-refs-button' } } }, 'errorcheck': { labelMsg: 'cite-errorcheck-label', tools: { 'echeck': { type: 'button', action: { type: 'dialog', module: 'cite-toolbar-errorcheck' }, icon: '//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a3/Nuvola_apps_korganizer-NO.png/60px-Nuvola_apps_korganizer-NO.png', section: 'cites', group: 'errorcheck', labelMsg: 'cite-errorcheck-button' } } } } } } }; var defaultdialogs = { 'cite-toolbar-errorcheck': { titleMsg: 'cite-errorcheck-label', id: 'citetoolbar-errorcheck', resizeme: false, init: function() {}, html: '<div id="cite-namedref-loading">'+ '<img src="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/42/Loading.gif" />'+ '&nbsp;'+mw.usability.getMsg('cite-loading')+'</div>', dialog: { width:550, open: function() { CiteTB.loadRefs(); }, buttons: { 'cite-errorcheck-submit': function() { var errorchecks = $("input[name='cite-err-test']:checked"); var errors = []; for (var i=0; i<errorchecks.length; i++) { errors = errors.concat(CiteTB.ErrorChecks[$(errorchecks[i]).val()].run()); } CiteTB.displayErrors(errors); $(this).dialog( 'close' ); }, 'wikieditor-toolbar-tool-link-cancel': function() { $(this).dialog( 'close' ); } } } }, 'cite-toolbar-namedrefs': { titleMsg: 'cite-named-refs-title', resizeme: false, id: 'citetoolbar-namedrefs', html: '<div id="cite-namedref-loading">'+ '<img src="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/42/Loading.gif" />'+ '&nbsp;'+mw.usability.getMsg('cite-loading')+'</div>', init: function() {}, dialog: { width: 550, open: function() { CiteTB.loadRefs(); }, buttons: { 'cite-form-submit': function() { var refname = $("#cite-namedref-select").val(); if (refname === '') { return; } $(this).dialog( 'close' ); $.wikiEditor.modules.toolbar.fn.doAction( $(this).data( 'context' ), { type: 'encapsulate', options: { post: CiteTB.getNamedRef(refname, true) } }, $(this) ); }, 'wikieditor-toolbar-tool-link-cancel': function() { $(this).dialog( 'close' ); } } } } }; $target.wikiEditor('addDialog', defaultdialogs); $('#citetoolbar-namedrefs').off('dialogopen'); if (!CiteTB.getOption('modal')) { //$('#citetoolbar-namedrefs').dialog('option', 'modal', false); //$('#citetoolbar-errorcheck').dialog('option', 'modal', false); mw.util.addCSS(".ui-widget-overlay {"+ "display:none !important;"+ "}"); } $target.wikiEditor('addToToolbar', refsection); }; // Load local data - messages, cite templates, etc. $(document).ready( function() { switch( mw.config.get('wgUserLanguage') ) { case 'en': importScript('MediaWiki:RefToolbarMessages-en.js'); break; default: importScript('MediaWiki:RefToolbarMessages-ru.js'); } }); // Setup the main object CiteTB.mainRefList = []; CiteTB.refsLoaded = false; // REF FUNCTIONS // Actually assemble a ref from user input CiteTB.getRef = function(inneronly, forinsert) { var i; var template = CiteTB.getOpenTemplate(); var templatename = template.templatename; var res = ''; var refobj = {'shorttag':false}; if (!inneronly) { var group = $('#cite-'+CiteTB.escStr(template.shortform)+'-group').val(); var refname = $('#cite-'+CiteTB.escStr(template.shortform)+'-name').val(); res += '<ref'; if (refname) { refname = $.trim(refname); res+=' name='+CiteTB.getQuotedString(refname); refobj.refname = refname; } if (group) { group = $.trim(group); res+=' group='+CiteTB.getQuotedString(group); refobj.refgroup = group; } res+='>'; } var content ='{{'+templatename; for( g in template.incrementables ) { group = template.incrementables[g]; for (i=1; i<=group.val; i++) { for (j=0; j<group.fields.length; j++) { var fieldname = group.fields[j].field; var fieldid = fieldname.replace('<N>', i.toString()); var field = $('#cite-'+CiteTB.escStr(template.shortform)+'-'+fieldid).val(); if (field) { content+='|'+fieldid+'='; content+= $.trim(field); } } } } for( i=0; i<template.basic.length; i++ ) { if (template.basic[i].increment_group) { continue; } var fieldname = template.basic[i].field; var field = $('#cite-'+CiteTB.escStr(template.shortform)+'-'+fieldname).val(); if (field) { content+='|'+fieldname+'='; content+= $.trim(field); } } if ($('#cite-form-status').val() !== 'closed') { for( i=0; i<template.extra.length; i++ ) { if (template.extra[i].increment_group) { continue; } var fieldname = template.extra[i].field; var field = $('#cite-'+CiteTB.escStr(template.shortform)+'-'+fieldname).val(); if (field) { content+='|'+fieldname+'='; content+= $.trim(field); } } } content+= '}}'; res+=content; refobj.content = content; if (!inneronly) { res+= '</ref>'; } if (forinsert) { CiteTB.mainRefList.push(refobj); } return res; }; // Make a reference to a named ref CiteTB.getNamedRef = function(refname, forinsert) { if (forinsert) { CiteTB.mainRefList.push( {'shorttag':true, 'refname':refname} ); } return '<ref name='+CiteTB.getQuotedString(refname)+' />'; }; // Function to load the ref list CiteTB.loadRefs = function() { if (CiteTB.refsLoaded) { return; } CiteTB.getPageText(CiteTB.loadRefsInternal); }; // Function that actually loads the list from the page text CiteTB.loadRefsInternal = function(text) { // What this does: extract first name/group extract second name/group shorttag inner content var refsregex = /< *ref(?: +(name|group) *= *(?:"([^"]*?)"|'([^']*?)'|([^ '"\/\>]*?)) *)? *(?: +(name|group) *= *(?:"([^"]*?)"|'([^']*?)'|([^ '"\/\>]*?)) *)? *(?:\/ *>|>((?:.|\n)*?)< *\/ *ref *>)/gim; // This should work regardless of the quoting used for names/groups and for linebreaks in the inner content while (true) { var ref = refsregex.exec(text); if (ref === null) { break; } var refobj = {}; if (ref[9]) { // Content + short tag check //alert('"'+ref[9]+'"'); refobj.content = ref[9]; refobj.shorttag = false; } else { refobj.shorttag = true; } if (ref[1] !== '') { // First name/group if (ref[2]) { refobj['ref'+ref[1]] = ref[2]; } else if (ref[3]) { refobj['ref'+ref[1]] = ref[3]; } else { refobj['ref'+ref[1]] = ref[4]; } } if (ref[5] !== '') { // Second name/group if (ref[6]) { refobj['ref'+ref[5]] = ref[6]; } else if (ref[7]) { refobj['ref'+ref[5]] = ref[7]; } else { refobj['ref'+ref[5]] = ref[8]; } } CiteTB.mainRefList.push(refobj); } CiteTB.refsLoaded = true; CiteTB.setupErrorCheck(); CiteTB.setupNamedRefs(); }; // AJAX FUNCTIONS // Parse some wikitext and hand it off to a callback function CiteTB.parse = function(text, callback) { $.post( mw.util.wikiScript( 'api' ), {action:'parse', title:mw.config.get('wgPageName'), text:text, prop:'text', format:'json'}, function(data) { var html = data.parse.text['*']; callback(html); }, 'json' ); }; // Use the API to expand templates on some text CiteTB.expandtemplates = function(text, callback) { $.post( mw.util.wikiScript( 'api' ), {action:'expandtemplates', title:mw.config.get('wgPageName'), text:text, format:'json'}, function(data) { var restext = data.expandtemplates['*']; callback(restext); }, 'json' ); }; // Function to get the page text CiteTB.getPageText = function(callback) { if (CiteTB.getOption('expandtemplates')) { CiteTB.expandtemplates($('#wpTextbox1').wikiEditor('getContents').text(), callback); } else { callback($('#wpTextbox1').wikiEditor('getContents').text()); } }; // Autofill a template from an ID (ISBN, DOI, PMID, URL) CiteTB.initAutofill = function() { var elemid = $(this).attr('id'); var res = /^cite\-auto\-(.*?)\-(.*)\-(.*)$/.exec(elemid); var tem = res[1]; var field = res[2]; var autotype = res[3]; var id = $('#cite-'+tem+'-'+field).val(); if (!id) { return false; } var url = '//tools.wmflabs.org/reftoolbar/lookup.php?'; url+=autotype+'='+encodeURIComponent(id); url+='&template='+encodeURIComponent(tem); var s = document.createElement('script'); s.setAttribute('src', url); s.setAttribute('type', 'text/javascript'); document.getElementsByTagName('head')[0].appendChild(s); return false; }; // Callback for autofill //TODO: Autofill the URL, at least for DOI CiteTB.autoFill = function(data, template, type) { var cl = 'cite-'+template+'-'; var i,j, coauthors; $('.'+cl+'title').val(data.title); // Fill in authors if (data.authors && data.authors.length > 0) { if ($('.'+cl+'last-incr-1').length != 0) { var classes = $('.'+cl+'last-incr-1').eq(0).attr('class').split(/\s+/); var group = false; var patt = /cite-[^-]*?-incr-(.*)/ for (var c=0; c<classes.length; c++) { if (patt.exec(classes[c])) { group = patt.exec(classes[c])[1]; break; } } $('.'+cl+'last-incr-1').val(data.authors[0][0]) $('.'+cl+'first-incr-1').val(data.authors[0][1]) elemid = '#cite-incr-'+template+'-'+group; for (var i=2; i<data.authors.length+1; i++) { $(elemid).click(); $('.'+cl+'last-incr-'+i.toString()).val(data.authors[i-1][0]) $('.'+cl+'first-incr-'+i.toString()).val(data.authors[i-1][1]) } } else if ($('.'+cl+'author-incr-1').length != 0) { var classes = $('.'+cl+'author-incr-1').eq(0).attr('class').split(/\s+/); var group = false; var patt = /cite-[^-]*?-incr-(.*)/ for (var c=0; c<classes.length; c++) { if (patt.exec(classes[c])) { group = patt.exec(classes[c])[1]; break; } } $('.'+cl+'author-incr-1').val(data.authors[0].join(', ')) elemid = '#cite-incr-'+template+'-'+group; for (var i=2; i<data.authors.length+1; i++) { $(elemid).click(); $('.'+cl+'author-incr-'+i.toString()).val(data.authors[i-1].join(', ')) } } else if ($('.'+cl+'last1').length != 0) { for(i=0; data.authors && i<data.authors.length; i++) { if ($('.'+cl+'last'+(i+1)).length) { $('.'+cl+'last'+(i+1)).val(data.authors[i][0]); $('.'+cl+'first'+(i+1)).val(data.authors[i][1]); } else { coauthors = []; for(j=i; j<data.authors.length; j++) { coauthors.push(data.authors[j].join(', ')); } $('.'+cl+'coauthors').val(coauthors.join('; ')); break; } } } else if($('.'+cl+'author1').length !== 0) { for(i=0; data.authors && i<data.authors.length; i++) { if ($('.'+cl+'author'+(i+1)).length) { $('.'+cl+'author'+(i+1)).val(data.authors[i].join(', ')); } else { coauthors = []; for(j=i; j<data.authors.length; j++) { coauthors.push(data.authors[j].join(', ')); } $('.'+cl+'coauthors').val(coauthors.join('; ')); break; } } } else { var authors = []; for(i=0; data.authors && i<data.authors.length; i++) { authors.push(data.authors[i].join(', ')); } $('.'+cl+'authors').val(authors.join('; ')); } } if (type === 'pmid' || type === 'doi') { if (data.date && (data.fulldate || !$('.'+cl+'month').length)) { var DT = new Date(data.date); var useday = /\d{4}-\d{2}-\d{2}/.test(data.date); var usemonth = /\d{4}-\d{2}/.test(data.date); $('.'+cl+'date').val(CiteTB.formatDate(DT, useday, usemonth)); } else if (!data.fulldate && $('.'+cl+'month').length && $('.'+cl+'year').length) { if (data.month) { // lookup.php sets month to false if it isn't provided $('.'+cl+'month').val( CiteTB.getOption('months')[parseInt(data.month)-1] ); } $('.'+cl+'year').val(data.year); } else { $('.'+cl+'date').val(data.date); } $('.'+cl+'journal').val(data.journal); $('.'+cl+'volume').val(data.volume); $('.'+cl+'issue').val(data.issue); $('.'+cl+'pages').val(data.pages); if (type === 'pmid' && data.doi) { $('.'+cl+'doi').val(data.doi); } } else if (type === 'isbn') { $('.'+cl+'publisher').val(data.publisher); $('.'+cl+'location').val(data.location); $('.'+cl+'year').val(data.year); $('.'+cl+'edition').val(data.edition); } else if (type === 'url') { if (data.date) { var DT = new Date(data.date); var useday = /\d{4}-\d{2}-\d{2}/.test(data.date) && template !== 'book'; var usemonth = /\d{4}-\d{2}/.test(data.date) && template !== 'book'; var yearOrDate = (template === 'book') ? 'year' : 'date'; $('.'+cl+yearOrDate).val(CiteTB.formatDate(DT, useday, usemonth)); } $('.'+cl+'journal').val(data.journal); $('.'+cl+'volume').val(data.volume); $('.'+cl+'issue').val(data.issue); $('.'+cl+'pages').val(data.pages); $('.'+cl+'publisher').val(data.publisher); $('.'+cl+'edition').val(data.edition); $('.'+cl+'isbn').val(data.isbn); $('.'+cl+'issn').val(data.issn); $('.'+cl+'doi').val(data.doi); // "en-US" isn't a valid value for the language parameter if (data.language && data.language !== 'ru-RU' ) { $('.'+cl+'language').val(data.language); } $('.'+cl+'chapter').val(data.chapter); } }; // FORM DIALOG FUNCTIONS // Add new incrementable fields CiteTB.incrementFields = function() { template = CiteTB.getOpenTemplate(); var currentrow = $(this).parents('tr')[0]; $(this).prev().css('width', '100%') $(this).detach(); var elemid = $(this).attr('id'); var res = /^cite\-incr\-(.*?)\-(.*)$/.exec(elemid); group = res[2]; increments = template.incrementables[group]; fields = increments.fields; incrval = increments.val+1; template.incrementables[group].val += 1; trs = template.makeFormInner(fields, false); trs.reverse(); for (var i=0; i<trs.length; i++) { $(currentrow).after(trs[i]); } }; // fill the accessdate param with the current date CiteTB.fillAccessdate = function() { var elemid = $(this).attr('id'); var res = /^cite\-date\-(.*?)\-(.*)$/.exec(elemid); var id = res[1]; var field = res[2]; var DT = new Date(); var datestr = CiteTB.formatDate(DT); $('#cite-'+id+'-'+field).val(datestr); return false; }; CiteTB.formatDate = function(DT, useday, usemonth) { if (typeof useday == "undefined") { useday = true; } if (typeof usemonth == "undefined") { usemonth = true; } var datestr = CiteTB.getOption('date format'); var zmonth = ''; var month = DT.getUTCMonth()+1; if (month < 10) { zmonth = "0"+month.toString(); } else { zmonth = month.toString(); } month = month.toString(); var zdate = ''; var date = DT.getUTCDate(); if (date < 10) { zdate = "0"+date.toString(); } else { zdate = date.toString(); } date = date.toString(); if (useday) { datestr = datestr.replace('<date>', date); datestr = datestr.replace('<zdate>', zdate); } else { datestr = datestr.replace('<date>', ''); datestr = datestr.replace('<zdate>', ''); } if (usemonth) { datestr = datestr.replace('<month>', month); datestr = datestr.replace('<zmonth>', zmonth); datestr = datestr.replace('<monthname>', CiteTB.getOption('months')[DT.getUTCMonth()]); } else { datestr = datestr.replace('<month>', ''); datestr = datestr.replace('<zmonth>', ''); datestr = datestr.replace('<monthname>', ''); } datestr = datestr.replace('<year>', DT.getUTCFullYear().toString()); return datestr.replace(/^[ \/\-\,\.]*(.*?)[ \/\-\,\.]*$/g, "$1"); // Cleanup any dangling spaces or connectors that might result from omitting date/month }; // Function called after the ref list is loaded, to actually set the contents of the named ref dialog // Until the list is loaded, its just a "Loading" placeholder CiteTB.setupNamedRefs = function() { var names = [], i; for( i=0; i<CiteTB.mainRefList.length; i++) { if (!CiteTB.mainRefList[i].shorttag && CiteTB.mainRefList[i].refname) { names.push(CiteTB.mainRefList[i]); } } var stuff = $('<div>'); $('#citetoolbar-namedrefs').html( stuff ); if (names.length === 0) { stuff.html(mw.usability.getMsg('cite-no-namedrefs')); } else { stuff.html(mw.usability.getMsg('cite-namedrefs-intro')); var select = $('<select id="cite-namedref-select">'); select.append($('<option value="" />').text(mw.usability.getMsg('cite-named-refs-dropdown'))); for(i=0; i<names.length; i++) { select.append($('<option />').text(names[i].refname)); } stuff.after(select); select.before('<br />'); var prevlabel = $('<div id="cite-nref-preview-label" style="display:none;" />').html(mw.usability.getMsg('cite-raw-preview')); select.after(prevlabel); prevlabel.before("<br /><br />"); prevlabel.after('<div id="cite-namedref-preview" style="padding:0.5em; font-size:110%" />'); var parselabel = $('<span id="cite-parsed-label" style="display:none;" />').html(mw.usability.getMsg('cite-parsed-label')); $('#cite-namedref-preview').after(parselabel); parselabel.after('<div id="cite-namedref-parsed" style="padding-bottom:0.5em; font-size:110%" />'); var link = $('<a href="#" id="cite-nref-parse" style="margin:0 1em 0 1em; display:none; color:darkblue" />'); link.html(mw.usability.getMsg('cite-form-parse')); $('#cite-namedref-parsed').after(link); $("#cite-namedref-select").on( 'change', CiteTB.namedRefSelectClick); $('#cite-nref-parse').on( 'click', CiteTB.nrefParseClick); } }; // Function to get the errorcheck form HTML CiteTB.setupErrorCheck = function() { var form = $('<div id="cite-errorcheck-heading" />').html(mw.usability.getMsg('cite-errorcheck-heading')); var ul = $("<ul id='cite-errcheck-list' />"); var test; for (var t in CiteTB.ErrorChecks) { test = CiteTB.ErrorChecks[t]; ul.append(test.getRow()); } form.append(ul); $('#citetoolbar-errorcheck').html(form); }; // Callback function for parsed preview CiteTB.fillNrefPreview = function(parsed) { $('#cite-parsed-label').show(); $('#cite-namedref-parsed').html(parsed); }; // Click handler for the named-ref parsed preview CiteTB.nrefParseClick = function() { var choice = $("#cite-namedref-select").val(); if (choice === '') { $('#cite-parsed-label').hide(); $('#cite-namedref-parsed').text(''); return false; } $('#cite-nref-parse').hide(); for( var i=0; i<CiteTB.mainRefList.length; i++) { if (!CiteTB.mainRefList[i].shorttag && CiteTB.mainRefList[i].refname == choice) { CiteTB.parse(CiteTB.mainRefList[i].content, CiteTB.fillNrefPreview); return false; } } }; // Click handler for the named-ref dropdown CiteTB.lastnamedrefchoice = ''; CiteTB.namedRefSelectClick = function() { var choice = $("#cite-namedref-select").val(); if (CiteTB.lastnamedrefchoice == choice) { return; } CiteTB.lastnamedrefchoice = choice; $('#cite-parsed-label').hide(); $('#cite-namedref-parsed').text(''); if (choice === '') { $('#cite-nref-preview-label').hide(); $('#cite-namedref-preview').text(''); $('#cite-nref-parse').hide(); return; } for( var i=0; i<CiteTB.mainRefList.length; i++) { if (!CiteTB.mainRefList[i].shorttag && CiteTB.mainRefList[i].refname == choice) { $('#cite-nref-preview-label').show(); $('#cite-namedref-preview').text(CiteTB.mainRefList[i].content); if (CiteTB.getOption('autoparse')) { CiteTB.nrefParseClick(); } else { $('#cite-nref-parse').show(); } } } }; // callback function for parsed preview CiteTB.fillTemplatePreview = function(text) { var template = CiteTB.getOpenTemplate(); var div = $("#citetoolbar-"+CiteTB.escStr(template.shortform)); div.find('.cite-prev-parsed-label').show(); div.find('.cite-preview-parsed').html(text); }; // Click handler for template parsed preview CiteTB.prevParseClick = function() { var ref = CiteTB.getRef(true, false); var template = CiteTB.getOpenTemplate(); var div = $("#citetoolbar-"+CiteTB.escStr(template.shortform)); div.find('.cite-prev-parse').hide(); CiteTB.parse(ref, CiteTB.fillTemplatePreview); }; // Show/hide the extra fields in the dialog box CiteTB.showHideExtra = function() { var template = CiteTB.getOpenTemplate(); var div = $("#citetoolbar-"+CiteTB.escStr(template.shortform)); var setting = div.find(".cite-form-status").val(); if ( setting === 'closed' ) { div.find(".cite-form-status").val('open'); div.find('.cite-extra-fields').show(1, function() { // jQuery adds "display:block", which screws things up div.find('.cite-extra-fields').attr('style', 'width:100%; background-color:transparent;'); }); } else { div.find(".cite-form-status").val('closed'); div.find('.cite-extra-fields').hide(); } }; // Resets form fields and previews // Resets form fields and previews CiteTB.resetForm = function() { var template = CiteTB.getOpenTemplate(); var div = $("#citetoolbar-"+CiteTB.escStr(template.shortform)); div.html(template.getForm()); }; // STRING UTILITY FUNCTIONS // Returns a string quoted as necessary for name/group attributes CiteTB.getQuotedString = function(s) { var sq = /\'/.test(s); // single quotes var dq = /\"/.test(s); // double quotes if (!sq && !dq) { // Always quotes for non-latin alphabet return '"'+s+'"'; } else if (!dq) { // Can use double quotes return '"'+s+'"'; } else if (!sq) { // Can use single quotes return "'"+s+"'"; } else { // Has double and single quotes s = s.replace(/\"/g, '\''); return '"'+s+'"'; } }; // Fix up strings for output - capitalize first char, replace underscores with spaces CiteTB.fixStr = function(s) { s = s.slice(0,1).toUpperCase() + s.slice(1); s = s.replace('_',' '); return s; }; // Escape spaces and quotes for use in HTML classes/ids CiteTB.escStr = function(s) { return s.replace(' ', '-').replace("'", "\'").replace('"', '\"'); }; // MISC FUNCTIONS // Determine which template form is open, and get the template object for it CiteTB.getOpenTemplate = function() { var dialogs = $(".ui-dialog-content.ui-widget-content:visible"); var templatename = $(dialogs[0]).find(".cite-template").val(); return CiteTB.Templates[templatename]; }; // Display the report for the error checks CiteTB.displayErrors = function(errors) { $('#cite-err-report').remove(); var table = $('<table id="cite-err-report" style="width:100%; border:1px solid #A9A9A9; background-color:#FFEFD5; padding:0.25em; margin-top:0.5em" />'); $('#editpage-copywarn').before(table); var tr; var tr1 = $('<tr style="width:100%" />'); var th1 = $('<th style="width:60%; font-size:110%" />').html(mw.usability.getMsg('cite-err-report-heading')); var th2 = $('<th style="text-align:right; width:40%" />'); var im = $('<img />').attr('src', '//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/55/Gtk-stop.svg/20px-Gtk-stop.svg.png'); im.attr('alt', mw.usability.getMsg('cite-err-report-close')).attr('title', mw.usability.getMsg('cite-err-report-close')); var ad = $('<a id="cite-err-check-close" />').attr('href', '#'); ad.append(im); th2.append(ad); tr1.append(th1).append(th2); table.append(tr1); $('#cite-err-check-close').on('click', function() { $('#cite-err-report').remove(); }); if (errors.length === 0) { tr = $('<tr style="width:100%;" />'); var td = $('<td style="text-align:center; margin:1.5px;" />').html(mw.usability.getMsg('cite-err-report-empty')); tr.append(td); table.append(tr); return; } for(var e in errors) { var err = errors[e]; tr = $('<tr style="width:100%;" />'); var td1 = $('<td style="border: 1px solid black; margin:1.5px; width:60%" />').html(err.err); var td2 = $('<td style="border: 1px solid black; margin:1.5px; width:40%" />').html(mw.usability.getMsg(err.msg)); tr.append(td1).append(td2); table.append(tr); } }; } // End of code loaded only on edit d2jrosp87nsbwe78sgg9cni7rylpvht