Википедия altwiki https://alt.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D3%A7%D1%81_%D0%B1%D3%B1%D0%BA MediaWiki 1.47.0-wmf.6 first-letter Медиа Аҥылу Шӱӱжӱ Туружаачы Туружаачыны шӱӱжери Википедия Википедияти шӱӱжери Файл Файлды шӱӱжери MediaWiki MediaWiki-ни шӱӱжери Ӱлекер Ӱлекерди шӱӱжери Болуш Болушты шӱӱжери Категория Категорияны шӱӱжери TimedText TimedText talk Модуль Модульды шӱӱжери Event Event talk 0 80 48986 48494 2026-06-13T09:03:29Z InternetArchiveBot 26 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 48986 wikitext text/x-wiki {{ЈЈЈ+Россия |статус = Јурт |русское название = Абай (Кӧксу-Оозы аймак) |оригинальное название = {{lang-ru|}}Абай |герб = |флаг = | изображение = | описание изображения = |lat_deg = 50.433294 |lon_deg =85.055456 |CoordAddon = |CoordScale = |размер карты региона = |размер карты района = |регион = Алтай Республика |регион в таблице = Алтай Республика |район = Кӧксу-Оозы аймак |район в таблице = Кӧксу-Оозы аймак{{!}}Кӧксу-Оозы |вид поселения = Јурт јеезе | поселение = Амырдыҥ јурт јеезези | поселение в таблице = Амырдыҥ јурт јеезези {{!}}Амырдыҥ |внутреннее деление = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |высота центра НП = 1270<ref name="Высота н/у моря"/> |климат = орто-континентал | население = {{Эл-јонныҥ тоозы|Абай (Республика Алтай) |тс}} | год переписи = {{Эл-јонныҥ тоозы|Абай (Республика Алтай) |г}} |плотность = |агломерация = |национальный состав = [[орустар]] 34%, [[алтайлар]] 64%<ref name="Коряков"/> |конфессиональный состав = |этнохороним = |почтовый индекс = |почтовые индексы = |телефонный код = 38841 |цифровой идентификатор = |цифровой идентификатор 2 = |цифровой идентификатор 3 = |категория в Commons = |сайт = }} '''Абай''' ({{Lang-ru|Абай}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Кӧксу-Оозы аймак|Кӧксу-Оозы аймагында]] [[Амырдыҥ јурт јеезези]]не кирет. == Этимологиязы == Абай {{Lang-ru|дядя (брат отца)}}<ref>{{Cite web |title=Инструкция по русской передаче географических названий Горно-Алтайской автономной области / Сост. Г. И. Донидзе; Ред. Г. П. Бондарук. — М.: Наука, 1977. — С. 25. — 400 экз. |url=https://rosreestr.gov.ru/upload/Doc/21-upr/%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%BE-%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%BD%D0%BE%D0%B9%20%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210202030340/https://rosreestr.gov.ru/upload/Doc/21-upr/%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%BE-%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%BD%D0%BE%D0%B9%20%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8.pdf |archivedate=1612235020 |deadlink=yes |accessdate=1613224969 }}</ref><ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы = 80,236 |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>. == Физико-географиялык темдектери == === Географиязы === Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тӱштӱк-кӱнбадыш јанында, [[Абайдыҥ чӧли]]нде, Теректиниҥ, Тӧгӧриктиҥ сындарыныҥ эдегинде, [[Абай (суу)|Абайдыҥ]] суузыныҥ јарадында турат. [[Абай (суу)|Абайдыҥ]] суузы Кӧк-Суу (Кадынныҥ кош суузы) кирерде, Кӧк-Суу Кадынга кожулат. Айбайдыҥ суузыныҥ тереҥи 1 −1,5 метр, јалбагы 3 метрдеҥ 6-га једет, јараттары кайыр эмес. Тоштыҥ кардыҥ кайылган суузы ла јаймырлар Абайдыҥ суузын толтырат. Јаскыда кандык айдыҥ ортозы киреде суу кӧдӱрилип баштайт, май айда суу тыҥыда јаанап јат<ref name="Генплан с.Абай">[https://амурское-адм.рф/dokumenty/generalnyy-plan/ Материалы по обоснованию Генерального плана села Абай Амурского сельского поселения Усть-Коксинского района Республики Алтай]</ref>. [[Абайдыҥ чӧли|Абайдыҥ чӧлиниҥ]] узуны 25 км, тууразы 6 км, агаш ӧспӧйт. [[Јӱс Тыт|Јӱс-Тыт]] јуртка јетире 15 км. Суузыныҥ сол јарады тӱп-тӱс, аш салар кыраларлу, телкем одорлу, оҥ јарадында, састалган јерде, малга азырал ӧлӧҥ чабылат. Јердиҥ рельефи тӱс. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1270 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/857/abay.html Абай]</ref>. Аймактыҥ јерлери солун ла јараш<ref name="Генплан с.Абай"/>. [[Кӧксу-Оозы аймак]]та Кадын-Бажыныҥ, Актайганыҥ тайга-сындары талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1300 — 3300 метрге бийик, Ӱч-Сӱмер дезе 4506 метр, Сибирде эҥ бийик кыр. Мында сӱреен кӧп суулар ла суучактар [[Кадын]]га келип кирет. Кадын-Бажыныҥ мӧҥкӱ-тошторынаҥ кӧп кӧлдӧр табылган. Мында Сибирде эҥ ле јаан јер бӱркеген мӧҥкӱ-тоштор јадат. Кӱнчыгыш јаар мӧҥкӱ-тоштор там ла калыҥжып, јаанап барат. Бийик сындар альпий бӱдӱмду тепсеҥдерлӱ, каскак кырларлу, карлу ла тошту. === Климады === Абай јурттыҥ климады<ref name="Генплан с.Абай"/> орто-континентал, кырлаҥ ла ойык јерде торт башкаланып јат. Климат соок кыжыла, тыҥ салкын-шуурганыла, кӱс-јаста да тоҥырып ийериле, изӱ јайыла аҥыланат. Кейдиҥ ортојылдык температуразы 1,9 °C. Эҥ ле соок ай — ол чаган, бир конокто кейдиҥ орто температуразы −23,3 °C, сыраҥай ла соогы — 56 °C. Эҥ ле изӱ ортоайлык температура јаан изӱ айда болот: 15,4 °C ла 34 °C. 95 ле соок јок кӱн болот. Јыл ичинде јердиҥ ӱстиниҥ температуразы — 10 °C, эҥ бийик ле эҥ јабыс температуралар јаан изӱ айда (60 °C) ла чаган айда (- 60 °C). Јердиҥ кыртыжыныҥ тоҥгоныныҥ тереҥи 1,9 м — 2,3 м. Јыл туркунына 517 мм јут-чык тӱжет, ол тоодо 416 мм јылу ӧйдӧ лӧ 101 мм јылдыҥ соок ӧйинде. Баштапкы кар ортокӱндик температура 0 °C болгон кийнинеҥ бир 3-9 конок ӧдӧлӧ, тӱжет. Ӱлӱрген айдыҥ бир 15 кирезинде тӱшсе, тулаан айдыҥ 22-чи кӱни киреде кайыла берет. Кардыҥ калыҥы кышкыда бир 26 см једип турат, а карда сууныҥ кеми 63 мм. 200 кӱн бир јылда салкындак болот. Кӱс-јас салкындар тыҥыйт, салкын јок айас кӱндер бир айда 5 — 10 ло болот. Шуургандар кӧп сабада кышкыда, ортоайлык салкынныҥ тӱргени 1,4 м/с ас болбойт, је тыҥыда соксо, салкынныҥ тӱргени 40 м/с кире бар. 4-х баллдаҥ тӱрген салкын (Бофорттыҥ международный шкалазы аайынча 8 м/с кӧп) ай сайын 2,52 % катап согот. Салкын кӧп сабада кӱнбадыштаҥ согот. === Аҥ-куштары === Тайгалары аҥдык: ирбис, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, марал, элик, шӱлӱзин, сарас, јоонмойын, агас, кӧрӱк, тийиҥ, сыгырган, эрлен, корӱк ле о.ӧ. [[Талду (Кӧксу-Оозы аймак)|Талду]] — [[Карагай]] — Казахстанныҥ граны деп јолдо турат. Мындый куштар јӱрет: тайаларда; тытту кайыҥду аламык ӧскӧн агаштарда — талаҥ-келеҥ, сыҥыранчы ({{lang-ru|щегол}}); бӧднӧ; кургак чӧлдӧ јолды экијандай; кара каргаа, саҥыскан — кыралар ла аламык агатардыҥ ортозында<ref name="Генплан с.Абай"/>. Мындый аҥдар јӱрет: јалаҥныҥ ла аралдыҥ чычкандары, кичинек башту чычкан, айылдыҥ ла кыралардыҥ, јалаҥдардыҥ чычкандары, узун куйрукту ӧркӧ, кыраларда ла јалаҥдарда; сууныҥ чычканы — суулардыҥ јарадыла, састалган јерлерле; јеерен ле борозымак јеерен чычкандар ла кӧрӱктер карагайлу ла кайыҥду карагайлу аралдарда, оноҥ суу јараттай јӱргилейт<ref name="Генплан с.Абай"/>. === Ӧзӱмдери === Бийиктей кырларда кӧп сабазы тыт, чиби, јойгон, кайыҥ, тал, беле, каргана, агаш ӧзӧт<ref name="Торбоков флора">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.</ref>, суулардыҥ коолында јодро, тал, тайа, беле, ыргай, каргана, чычрана јайылган, элбек чӧл-јалаҥдарда мешке, јердиҥ јиилеги, уйкӧс, бороҥот, кызылгат, јодро. «Алтай Респубдиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер: кызыл тазыл, алтын тазыл, марал чечек<ref name="Кр книга растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref>. Сас јанында тайа, јыраа, тал, кӧгӧзин, кыйгак ӧлӧҥ. Ӧзӱмдери бийик поястыйине келижет. Сындардыҥ бажында альпий тепсеҥдер ле бийиктей тундра. Чӧл јерде чӧлдиҥ ӧзӱмдери таркаган. Кадын-Бажында јаан јерди бийиктей тундра ({{lang-ru|высокогорная тундра}}) туй алган. Кайкамчылу ла јӱзӱн-башка ӧзӱмдер мында климатлык айалгаларла колбулу, алдынаҥ ӧрӧ бийиктеген зоналар ӧзӱмиле башкаланып јат. Мында 700-теҥ артык ӧзӱмдердиҥ 20-деҥ артыгы Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине кирген. Кырбаштай мында алтын тазыл ({{lang-ru|золотой корень, родиола розовая}}) кӧп јайылган<ref name="Генплан с.Абай"/>. === Јери ле јолдоры === Јурттыҥ текши јери 90,6 га<ref name="Генплан с.Абай"/>. Мынаҥ 36,5 га јерде јон јадар туралар, 2 га јерде эл-јондык зона, 2,7 га јерде коммунал амбарлар ла производстволык тудумдар, 0,5 га јерде јолдор, 3,6 га јерде мал-ашка керектӱ тудумдар. Абай јурттыҥ сыны тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар 2 км 495 м, кӱнчыгыштаҥ кӱнбадыш јаар 1 км 949 м<ref>[https://al.2rus.org/abay/karta/ Карта села Абай]</ref>. Јуртта 4 ором: Јараттай, Партизандардыҥ, Советский, Трактта<ref>[https://mapdata.ru/altay/ust-koksinskiy-rayon/selo-abay/ Онлайн-карта Республики Алтай с улицами и номерами домов.]</ref>. Јурттыҥ оромдорыныҥ текши узуны ла ээлемдерге јетире јолдордыҥ узуныла кожо 5,3 км. Јон јадар тудумдар<ref name="Генплан с.Абай"/> 5 тыс. м² болзо, улусты јадар јерле јеткилдегени кайда да 12,6 м². Улус јадар јерлер, таҥынаҥ јерлӱ јаҥыс кат агаш туралар (усадьба), јериниҥ кеми 2500-3000 м². Ӧскӧ јурттарла колбу регионал учурлу јолло ӧдӧт. Јуртка једерге ӱч јол бар. «[[Кан-Оозы]] — [[Коксу-Оозы]]» деп јолло, «[[Тӱҥӱр (јурт)|Тӱҥӱр]] — Абай» деп јолло. Јурт регионал учурлу кӧӧлик јолдо турат «Туура јол Талду — Тӱҥӱр („Белуха“ деп ар-бӱткен парк)», идентификационный темдеги 84К-134, узуны 185,1<ref>[http://docs.cntd.ru/document/446686598/ Постановление Правительства Республики Алтай от 12.04.2018 N 107 «Об утверждении Перечня автомобильных дорог общего пользования регионального значения Республики Алтай и признании утратившими силу некоторых постановлений Правительства Республики Алтай»]</ref>. 2019 јылда Јеткер јок чыҥдыйы бийик јолдор деп национал проект аайынча Алтай Республика ичинде регионал јолдор јазаар иштер кӧндӱкти<ref>[https://www.gorno-altaisk.info/news/105391 Объемы ремонта дорог на Алтае вырастут втрое]</ref>. {| class="wikitable" | COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Абай јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире''' |- | Администрациялык тӧс јер [[Амыр (Кӧксу-Оозы аймак)|Амыр]]|| 5 км |- | Аймактыҥ тӧс јери [[Кӧксу-Оозы]] || 52 км |- | Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 270 км, 340 км |- | [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темирјолыныҥ вокзалы || 330 км, 360 км |- | Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4000 км |- | [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 514,5 км-деҥ ||190 км |- | [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 610,8 км-деҥ ||160 км |} == Тӱӱкизи == Јурт 1828 јылда тӧзӧлгӧн. [[Абайдыҥ чӧли]]нде озодоҥ бери алтайлар јаткан. 1850 јылдаҥ ала бери орус улус кӧчип баштаган. Кӧчкиндердеҥ Абайга эҥ ле озо Романовтор келген. Олордыҥ кийнинеҥ бого Поносовтор, Арляповтор, Шипулиндер келгендер. Абайды айландыра заимкалар, хуторлор, кичинек јурттар кӧптӧй берген. Совет ӧйдӧ Абай ла Амыр, коштой турган јурттар бир совхозко кирген. == Эл-јон == {{ Эл-јонныҥ тоозы | Абай (Республика Алтай) | Столбцов=9}} Берилген таблицада кӧргӱзилген јылдарда улустыҥ тоозы астап баратканы иле кӧрӱнет. == Ук-калыктары == Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 436 кижи болгон, олордыҥ 34 % орустар, 64 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон <ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>. == Инфраструктуразы == <div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;"> * орто ӱредӱлӱ школ; * балдардыҥ туразы; * эмчилик; * јурттыҥ клубы; * библиотека; * магазин — 4; * стадион; * АЗС; * пилорама; * почта. </div> == Экономиказы == Јуртта јаан ээлемдер јок. Кӧп саба билелер таҥынаҥ ээлемдерлӱ. Јылкы мал ла аҥ азыраары. Туризм. СПК ПКЗ «Амурский», Сырозавод. == Кереестер == === Тӱӱкилик === * Карындаштык мӧҥкӱ, граждан јууныҥ геройлорына (1922 г.)<ref name="Памятники">{{Cite web |title=Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348 |url=https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109173456/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archivedate=1610213696 |deadlink=yes |accessdate=1609554621 }}</ref><ref name="Памятники список">{{Cite web |title=Список-объектов-культурного-наследия.pdf |url=http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231111081646/https://akin04.ru/ |archivedate=1699690606 |deadlink=yes |accessdate=1605360042 }}</ref>. === Археологиялык === * Јебрен корум (1490,1491)<ref name="Ойношев свод"/>; * Мӧҥкӱсалгыш (1558)<ref name="Ойношев свод"/>. === Ар-бӱткендик === * Байлу туузы Ӱч-Сӱмер (1505)<ref name="Ойношев свод"/>; * Тоҥмок суу (..)<ref name="Ойношев свод"/>. Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>. == Јуруктардыҥ кӧмзӧзи == == Јарлу улузы == == Ајарулар == {{Ајарулар}} == Тайантылар == {{Тыш тайантылар}} * [http://ust-koksa-altay.ru/ Окылу сайт «Кӧксу-Оозы аймак»] * [https://web.archive.org/web/20201203012516/https://www.vtourisme.com/altaj/infrastruktura/respublika-altaj/spisok-sel/556-s-abaj Абай јурт] {{Кӧксу-Оозы аймактыҥ јон јаткан јерлери}} [[Категория:Кӧксу-Оозы аймактыҥ јурттары]] [[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]] [[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]] ch8zmj2lgom5lwps3zsl5xpsdw9r0jf 0 94 48987 48516 2026-06-13T09:39:38Z InternetArchiveBot 26 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 48987 wikitext text/x-wiki {{ЈЈЈ+Россия |статус = Јурт |русское название = Акташ |оригинальное название = {{lang-ru| Акташ}} |герб = |флаг = | изображение =Aktash settlement (Altai).jpg | описание изображения = Акташ | lat_deg = 50 | lat_min = 18 | lat_sec = 40 | lon_deg = 87 | lon_min = 35 | lon_sec = 57 | CoordAddon = type:city(5400)_region:RU | CoordScale = 30000 |страна = Россия |регион = Алтай Республика |район = Улаган аймак |район в таблице = Улаган аймак{{!}} Улаган |вид поселения = Јурт јеезе |поселение = Акташтыҥ јурт јеезези |поселение в таблице = Акташтыҥ јурт јеезези{{!}}Акташтыҥ |внутреннее деление = |вид главы = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |вид высоты = |высота центра НП = 1350<ref name="Высота н/у моря"/> |климат = кезем-континентал |население = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Акташ (Республика Алтай) | тс }} |год переписи = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Акташ (Республика Алтай) | г }} |плотность = |агломерация = |национальный состав = [[орустар]] 64 % (2002)<ref name="Коряков"/> |конфессиональный состав = |часовой пояс = |телефонный код = 38845 |почтовый индекс = |почтовые индексы = |автомобильный код = |цифровой идентификатор = |цифровой идентификатор 2 = |категория в Commons = |сайт = }} '''Акташ''' ({{Lang-ru|Акташ}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика]]ныҥ [[Улаган аймак|Улаган аймагында]] [[Акташтыҥ јурт јеезези]]не кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот. == Этимологиязы == Акташ {{Lang-ru|белый камень}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы = |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>. == Физико-географиялык темдектери == === Географиязы === Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] кӱнчыгыш келтейинде, Курайдыҥ сындарыныҥ тӱштӱк јанында, Кыскашту-Ойык, Кубатуру, Кара-Кайа, Кабакту-Тайга деген кырларга курчаткан, [[Акташ (суу)|Акташ сууныҥ]] јарадында турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1350 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/948/aktash.html Акташ]</ref>. Јакалай тӱндӱк ле Ырак кӱнчыгыштыҥ јерлерине тӱҥейлеген. === Климады === Климады кезем-континенлал. Кыш узун, тыҥ соокторлу, салкындарлу болот. Јай кыска, серӱӱн, кей кургак. Кейдиҥ температуразыныҥ ортојылдык кеми −1,1 °С, бир јылдыҥ туркунына эҥ ле бийик температура 34 °С, эҥ ле соок температура −58 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы −3 °С, баштапкы сооктор келер кӱндер 30.05/01.09, Соок јок кӱндер 93, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 292 мм, салкынныҥ ортојылдык кеми — 1,6 м/с, 15 м/с-таҥ тыҥ салкынду кӱндер 3,2. Кар кышкыда узак јатпайт, салкын учура берет. Чолушман ичиниҥ айы-кӱни эмеш јымжак болот [[Улаган]] јаар јерлерге кӧрӧ. === Аҥ-куштары === Тайгаларыныҥ јолы кату, откӱре кайыр кырлар, аҥ-куш јӱрер јарамыкту јерлер. Агас, јоонмойын, камду, какай, киш, койон, кумдус, кӧрӱк, момон, ӧркӧ, сарас, суузар, сыгырган, тарбаган, борсык, тийиҥ, токтонок, тӱлкӱ, чычкан<ref name="Кучин флора и фауна">''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001.</ref>. Казыр, азулу аҥдар айу, шӱлӱзин, јеекен, бӧрӱ. Туйгактулары булан, марал, элик, тооргы. Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» киргендери маны, ирбис, камду, кочкор, тооргы<ref name="Кр книга животные РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref>. Кӧп барынтычы куштардыҥ тоозы кезем астаган: боро ылаачын, шоҥкор, мӱркӱт, карчага ла ӱкӱ, мечиртке. Кӧп тоолу кӧлдӧр, балыгы астай берген. Је эмди улус кезик балыкты кӧлдӧрдӧ ӧскӱрип, садуга апарат (пелядь ла форель). Јербойыныҥ балыктарынаҥ чабак, чараган, сӧлӧм, балбак баш, чаар, јылмай, чалык алдындага кӧрӧ ас туштайт. === Ӧзӱмдери === Каскак бийик кырлары кайыр, агаштары тӱндӱк ле јанында ӧзӧт. Агаштардыҥ кӧп сабазы чет агаш, чиби, бийиктей мӧш, суујараттай тал. Чолушпа ичиле ([[Балыкчы]], [[Кӧӧ]], [[Кӧк-Паш]], [[Беле]] јурттар) тӱштук јанын аймактыҥ тӱҥейлеп албазыҥ, не дезе, [[Алтын Кӧл]] јаны, Чолушман ӧзӧктиҥ суузыныҥ коолы јымжак климатту, јӱзӱн ӧлӧҥдӧр, јиилектер, јулукту агаштар ла маала ажы јакшы ӧзӧт<ref name="Кр книга растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref>. Тӱштӱктей дезе талайдыҥ кемјӱзинеҥ канча катап бийик, соок, јер эрте ле тереҥ тоҥып калат. Кезем континентал айалгада ӧзӱмдердиҥ бӱдӱми астап јат, је ого коштой эндемик ӧзӱмдер база бар. Јулукту агаштар ол јодро, беле. «Кызыл бичикке» кирген ӧзӱмдер база кӧп, олордыҥ ортозында алтын ла кызыл тазылдар<ref name="Кр книга растения РА 2017"/>. === Јери ле јолдоры === Јуртта 24 ором: Космонавттардыҥ, Чуйдыҥ, Юбилейный, Депутатский, Пушкинниҥ, Зяблицкийдиҥ, Кузнецовтыҥ, Ленинниҥ, Фрунзениҥ, Иштиҥ, С.Моховтыҥ, Ленинниҥ, Кырында, Карла Маркстыҥ ла о.ӧ. Чуй ӧзӧктӧ јурттаҥ Кызыл-Кырдыҥ (Красные ворота) јаныла, Чӧйбӧк кӧлдиҥ јарадыла Улаганныҥ трагы ([[Чуйдыҥ трагы|Чуйдыҥ трагынаҥ]] айрылып) оноҥ ары барат. Јурт Чуйдыҥ трагы деп (84Р-56 темдектӱ) федерал учурлу кӧӧлик јолдо турат, 788-чи километринде. {| class="wikitable" | COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Акташ јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире''' |- | Администрациялык тӧс јер [[Акташ]]|| 0 км |- | Аймактыҥ тӧс јери [[Улаган]] || 55 км |- | Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 360 км |- | [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 450 км |- | Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4100 км |- | Чуйдыҥ трагы (Р-256) 788,0 км-деҥ || 0 км |} == Тӱӱкизи == Јурт 1994 јылдаҥ ала поселок городского типа деп адалган. 1842 јылда Чихачев П. А. бу јерде ртутьту рудалар барын тапкан. 1914 јылда Обручев В. А. оноҥ ары шиҥдеп кӧргӧн. 1925јылда Нехорошев В. Н. геологиялык ӱлекерлер (карталар) тургускан. 1942 јылда, јууныҥ ӧйинде, Россияныҥ ртуть алар јерлерин ӧштӱлер туй алып ийерде, Акташтыҥ рудниги иштеп баштаган. Озо ло баштап артель иштеген, оноҥ ол государственный предприятие боло берген. Онойып мында Акташтыҥ рудоуправлениези ачылган. Јуртта рудникте иштеген улуска эки кат туралар тудулган. Јурт оноҥ ары ӧскӧн. Эмдиги ӧйдӧ рудник бызылган, иштебейт. Рудникти электрокӱчиле јеткилдеерге, 1960 јылдарда [[Чуй (Кадынныҥ кош суузы)|Чуйдыҥ суузында]] Акташский ГЭС тудулып баштаган, је иш учына чыкпай туруп калган. 2003 јылдыҥ јерсилкинижинеҥ улам Акташ јуртта таҥынаҥ улустыҥ туралары ла админстрациялык обьекттер бызылган. Школды 2010 јылда орныктырып јазаарда, ойто иштеп баштаган. == Эл-јон == {{Эл-јонныҥ тоозы|Акташ (Республика Алтай)|Столбцов=18}} == Ук-калыктары == Телеҥит, алтай, орус улус јуртайт. Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 3356 кижи болгон, олордыҥ 64 % [[орустар]] ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>. Окылу тил: орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/ Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>. == Инфраструктуразы == <div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;"> * јурт јеезениҥ администрациязы; * орто ӱредӱлӱ школ; * балдардыҥ туразы; * кӱӱлик сургал; * библиотека; * культура байзыҥы; * эмчилик; * стадион; * магазин −5; * пекарня −2; * конор тура −4; * турбаза −6; * АЗС; * СТО; * пилорама −3. </div> == Экономиказы == Туризм, јылкы азыраары. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Агашла иштер. == Кереестер == === Тӱӱкилик === * Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга кереес (1694). (1975 ј., Ст. Моховтыҥ оромы,19)<ref name="Памятники">{{Cite web |title=Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348 |url=https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109173456/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archivedate=1610213696 |deadlink=yes |accessdate=1610033937 }}</ref><ref name="Памятники список">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210509164006/http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archivedate=1620578406 |deadlink=yes |accessdate=1605289540 }}</ref>. === Археологиялык === * Ташта јурамалдар (1674)<ref name="Ойношев свод"/>; * Мӧҥкӱсалгыш (1741)<ref name="Ойношев свод"/>; * Јебрен корум (1723)<ref name="Ойношев свод"/>; * Јебрен јурт (поселение, 1593)<ref name="Ойношев свод"/>; === Ар-бӱткендик === * Боочы Акташ-Улаган (1705)<ref name="Ойношев свод"/>; * Байлу туу Кызыл кыр<ref name="Ойношев свод"/>; * Аржан суу Кабак-Тайгада (1625)<ref name="Ойношев свод"/>. Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте"<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>. == Јуруктардыҥ кӧмзӧзи == <gallery perrow=6 widths="150px" heights="120px"> Файл:Памятник воинам-землякам в Акташе.jpg|Акташта јуучыл-јерлештерге кереес Файл:Акташ. Мемориал ВОВ.jpg |Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда корогондорго кереес Файл:Chuysky Trakt in Ulagansky District.jpg | [[Акташ]] ла [[Курай|Курайдыҥ]] ортозында [[Чуйдыҥ трагы]] Файл:Children in Aktash (Altai).jpg |Акташ Файл:Акташская ГЭС - 1.jpg | Акташ. Эски ГЭС Файл:Акташский ретранслятор.jpg | Акташта ретранслятор Файл:RedGate 0281.jpg |Улаганский тракт, Красные ворота </gallery> == Јарлу улузы == == Ајарулар == {{Ајарулар}} == Тайантылар == * [http://galt-auto.ru/publ/89-1-0-850 Улаган.] * [https://web.archive.org/web/20231111083233/https://www.vtourisme.com/altaj/infrastruktura/respublika-altaj/spisok-sel/439-s-ulagan. Улаган. Алтай туристский.] * [https://www.vtourisme.com/altaj/infrastruktura/respublika-altaj/spisok-sel/535-s-aktash Акташ.] * [https://web.archive.org/web/20070224072646/http://www.zipcode.ru/zipcode/04/04006000000.htm Почтовые индексы Улаганского района Республики Алтай] * [https://web.archive.org/web/20231009220149/https://fedpress.ru/federal/polit/vlast/id_144581.html Владимир Путин готов профинансировать окончание строительства школы в Акташе] {{Тыш тайантылар}} {{Улаган аймактыҥ јон јаткан јерлери}} [[Категория:Улаган аймактыҥ јурттары]] [[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]] [[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]] ki9eb2iepy4ws3uocbizdcyw1lc8p66 0 101 48988 48782 2026-06-13T10:01:36Z InternetArchiveBot 26 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 48988 wikitext text/x-wiki {{Субъект РФ | Русское название = Алтай Республика | Другое название = {{lang-ru|Республика Алтай}} {{lang-kk|Алтай Республикасы}} | Входит в = * [[Сибирский федеральный округ]] * [[Западно-Сибирский экономический район]] | Тип = Республика | Включает = | Столица = [[Улалу]] | Крупный город = [[Улалу]] | Глава = [[Хорохордин, Олег Леонидович|Олег Хорохордин]] | Название главы = [[Алтай Республиканыҥ Башчы|Башчы]] | Глава2 = [[Кохоев, Артур Павлович|Артур Кохоев]] | Название главы2 = [[Алтай Республиканыҥ Эл Курултайы|Председатель государственного собрания — Эл Курултай]] | Код субъекта = 04 | Место по ВРП = 84 | Языки = [[орус тил|орус]], [[алтай тил|алтай]] <small>(тергеениҥ)</small><ref>Конституция Республики Алтай, ст. 13.</ref><br> [[Казах тил|казах]]<ref>Закон Республики Алтай [http://docs.cntd.ru/document/802008526 О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай]. Глава I, статья 4.</ref> | Тип языков = Окылу тилдер | Население = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Республика Алтай | тс }} | Год переписи = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Республика Алтай | г }} | Место по населению = 81 | Плотность = 2,38 | Национальный состав = | Конфессиональный состав = | Площадь = {{formatnum:{{ПлощадьРегионы|Алтай Республика }}}} | Место по площади = {{ПлощадьРегионы/Место|Алтай Республика}} | Максимальная высота = | Средняя высота = | Минимальная высота = | Часовой пояс = {{MSK+4}} | Телефонный код = | Интернет-домен = | Сайт = http://altai-republic.ru/ | Награды = {{орден Ленина|тип=регион}} {{орден Дружбы народов|тип=регион}} }} '''Алтай Республика''' ({{lang-ru|Республика Алтай}}, {{lang-kk|Алтай Республикасы}}), '''Туулу Алтай''' ({{lang-ru|Горный Алтай}}) — [[Россия|Россия Федерацияга]] кирип турган республика. Россия Федерацияныҥ субъекты, Сибир федерал округка кирип јат<ref>[[s:Конституция Российской Федерации#Статья 5|Конституция Российской Федерации. Ст. 5, пп. 1, 2]]</ref><ref name="БРЭ">{{книга |автор=Локтева Ж.В., Мереминский С.Г., Кызласов И.Л., Нечаев В.С., Якименко А.Е., Селевёрстов В.В., Цендина А.Д., Зинченко С.А |заглавие=Респу́блика Алта́й |ссылка=https://bigenc.ru/geography/text/3827423 |ответственный=председ. [[Осипов, Юрий Сергеевич|Ю.С. Осипов]] и др., отв. ред. С.Л. Кравец|издание=[[Большая Российская Энциклопедия]] (в 35 т.)|место=Москва|издательство=Научное издательство «[[Большая российская энциклопедия (издательство)|Большая российская энциклопедия]]» |год=2004 |том=|страницы= |страниц=1005 |isbn=5-85270-326-5 |тираж=65000|language=ru}}</ref>. Кӱнбадыш-Сибир экономикалык районныҥ бӧлӱги болот. Республиканыҥ тӧс калазы — Горно-Алтайск (алдындагы ады [[Улалу]]). [[Алтай Республика]] Азияныҥ тал ортозында, Кӱнбадыш Сибирдиҥ тӱштӱк јанында, тӱндӱкте [[Алтай кырай|Алтай кырайла]], тӱндӱк-кӱнчыгышта Кемеров областьла, кӱнчыгышта Россияныҥ Хакас ла Тыва Республикаларыла, тӱштӱкте Калка-Монгол ло Кыдат ороондорло кыйулажат, тӱштӱк-кӱнбадышта Казакстанла. [[1922 јыл|1922 јылда]] [[Кичӱ изӱ айдыҥ 1 кӱни|кичӱ изӱ айдыҥ 1 кӱнинде]] ''Ойрат автоном область'' тӧзӧлгӧн. [[1932 јыл|1932 јылдаҥ]] ала Ойрот автоном область, [[1948 јыл|1948 јылдаҥ]] ала ''Горно-Алтайская автономная область'', [[1990 јыл|1990 јылда]] [[Ӱлӱрген айдыҥ 25 кӱни|ӱлӱрген айдыҥ 25 кӱнинде]] ''Горно-Алтайская ССР'' деп солынган. [[1992 јыл|1992 јылдыҥ]] [[Кочкор ай|кочкор айында]] ''Республика Горный Алтай'' боло берген, [[1992 јыл|1992 јылдыҥ]] [[Кӱӱк айдыҥ 7 кӱни|кӱӱк айыныҥ 7 кӱнинеҥ]] ала ''Алтай Республика'' болот, бӱгӱнге јетире. == Тӱӱкизи == {{Основная статья|История Республики Алтай}} [[Файл:Altais.jpg|мини|слева|1911 јыл]] Алтайда улус (палеолит) ''јебренташ чакта'' 1,5 млн јыл кайра јаткан. Телекейде јарлу Горно-Алтайсктагы ''Улалинский стоянканыҥ'' бодоштырылган ӧйи мындый. Бистиҥ эрадаҥ озо VIII—III чактарда Алтайда скифтер Пазырыкта јаткан јон, олор ''алтайский звериный стиль'' сананып тапкан. Регионныҥ тӱӱкизиниҥ гунн-сармат ӧйи бистиҥ эранаҥ озо III чактыҥ учынаҥ башталат. Бистиҥ эранаҥ озо VI чакта гунндардаҥ таркаган калыктар, алтайлар — тӱрктер Тӧс Азияныҥ ээлери болгон. Эмдиги алтайлардыҥ јаҥжыккан кеендигинде озодоҥ бери артып калган ''алтайский звериный стиль'' алтай калыктар евразий материктеги ӧскӧ јебрен калыктарла тудуш болгонын керелейт. Алтай — телекейде эмдиги ӧйдиҥ бастыра тӱрк калыктарыныҥ тӧрӧли, [[552 јыл|552 јылда]] јебрен тӱрктер бойыныҥ тергеезин, '''Тӱрк каандыкты''' тӧзӧгӧн (Тюркский каганат). Мында, тӱрктердиҥ тергеезинде, бастыра тӱрк калыктар ортодо тӱрк бичик-билик ле тӱрк тил таркаган, бӱгӱнги кӱнде ол «[[Древнетюркское письмо|орхоно-енисейская руническая письменность]]» деп адалат. Мынаҥ улам эмдиги ӧйдиҥ билим терминологиязында ''тилдердиҥ алтай билези'' ([[Алтайские языки|«алтайская семья» языков]]) деп оҥдомол бар (мында 3 јаан бӧлӱк: јопон-корей, тунгус-маньчжур, тӱрк-монгол), мынайда телекейлик билимде билим ууламјы табылган — [[Алтаистика|алтаистика]]. Алтай геополитикалык јериле Евразияныҥ чике ортозы болот, ээчий болгон тӱӱкилик эпохаларда башка-башка этностор ло культураларды бириктирген. Узак ӧйгӧ ''Алтай калмык'' тергеениҥ (Джунгар каандыктыҥ ({{lang-ru|[[Джунгарское ханство|Джунгарское ханство]]}}) тӧс јери болгон. Баштапкы орус кӧчкӱндер алтайларды ''ак калмыктар'' дежетен. Тӱштӱк алтайлар ([[Алтайцы|алтай-кижи]], [[телеуттар]] ла [[телеҥиттер]]) [[1756 јыл|1756 јылга]] јетире джунгарларда болгон, кийнинде, Джунгар каандык јайрадыларда, олор бойыныҥ кӱӱниле Арасей тергееге кожулган. Олорго кӧрӧ тӱндӱк алтайлар ([[кумандылар]], [[тубалар]], [[чалкандулар]]) Арасейге бир канча озо кирген. Јаан тергееге кожулып, Алтайдыҥ эл-јоны корулу боло берген, кыдат јеиниҥ цинский черӱлеринеҥ аргаданган<ref name="Паспорт региона"/>. == Алтай Республиканыҥ тӧзӧлгӧни == [[Файл:Obelisk on Seminsky Pass.jpg|150 px|мини|справа|Себиниҥ боочызында обелиск. [[Туулу Алтай]] Арасейге киргениниҥ эки јӱс јылдыгына учурлалган, [[1756]]—[[1856]]]] * [[1922]] јылда [[Кичӱ изӱ айдыҥ 1 кӱни|кичӱ изӱ айдыҥ 1 кӱнинде]] Ойрат автоном область (тӧс јери — [[Горно-Алтайск|Улалу]] јурт) тӧзӧлип, [[Алтай кырай|Алтай кырайга]] кирген. * [[1932 јыл|1932 јылда]] [[Тулаан айдыҥ 2 кӱни|тулаан айдыҥ 2 кӱнинде]] Ойрат АО ''Ойротская автономная область'' деп ӧскӧртӧ адалган (тӧс јери — [[Горно-Алтайск|Ойрот-Тура]] кала). * [[1948 јыл|1948 јылда]] [[Чаган айдыҥ 7 кӱни|чаган айдыҥ 7 кӱнинде]] ''Горно-Алтайская автономная область'' деп ӧскӧртӧ адалган, тӧс калазы дезе [[Горно-Алтайск]] деп адалган. * [[1990 јыл|1990 јылда]] [[Ӱлӱрген айдыҥ 25 кӱни|ӱлӱрген айдыҥ 25 кӱнинде]] суверенитет јарлалып, [[Автономная республика|Автономная Советская Социалистическая Республика]] (АССР) тӧзӧлгӧн. * [[1991 јыл|1991 јылда]] [[Јаан изӱ айдыҥ 3 кӱни|јаан изӱ айдыҥ 3 кӱнинде]] РСФСР-дыҥ Ӱстӱги Соведи Конституцияга тӱзедӱ (поправка) кийдирген, ''Автономная Советская Социалистическая Республика'' ойто ''Горно-Алтайская Советская Социалистическая Республика'' (Горно-Алтайская ССР) болуп, РСФСР-га кирген. * [[1992 јыл|1992 јылда]] [[Кочкор айдыҥ 8 кӱни|кочкор айдыҥ 8 кӱнинде]] Горно-Алтайский ССР-дыҥ Ӱстӱги Соведи оны ''Республика Горный Алтай'' деп ӧскӧртӧ адаган. * [[1992 јыл|1992 јылда]] [[Кӱӱк айдыҥ 7 кӱни|кӱӱк айдыҥ 7 кӱнинде]] Горно-Алтайский ССР-дыҥ Ӱстӱги Соведи регионды ӧскӧртӧ эмдиги адыла адаган ''Алтай Республика'' ({{lang-ru|Республика Алтай}})<ref>[https://docs.cntd.ru/document/473315431 Верховный Совет Республики Алтай Постановление от 07 мая 1992 года N 41-2 о переименовании Республики]</ref>. Је бу кубулталар РФ-ныҥ Конституциязына кирбеген болгон. * [[1993 јыл|1993 јылда]] јаҥар айдыҥ 12 кӱнинде ''«Алтай Республика»'' («''Республика Алтай''») деген јаҥы ады Россия Федерацияныҥ Конституциязында ([[Конституция Российской Федерации|Конституция РФ]]) бичилген<ref name="Конституция РФ">[https://docs.cntd.ru/document/9004937 Конституция Российской Федерации от 12 декабря 1993 статья 65]</ref>. Республика бойы конституциялу<ref name="Конституция РА">[https://constitution.garant.ru/region/cons_altai/ Конституция Республики Алтай]</ref>, ол [[1997 јыл|1997 јылда]] [[Кичӱ изӱ айдыҥ 7 кӱни|кичӱ изӱ айдыҥ 7 кӱнинде]] јӧптӧлгӧн, онойдо ок тергеелик символдор — [[Флаг Республики Алтай|мааны]]<ref>{{Cite web |title=Государственный флаг Республики Алтай |url=https://www.altai-republic.ru/about-the-region/gosudarstvennye-simvoly/gosudarstvennyy-flag-respubliki-altay-.php |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230723052408/https://www.altai-republic.ru/about-the-region/gosudarstvennye-simvoly/gosudarstvennyy-flag-respubliki-altay-.php |archivedate=1690089848 |deadlink=yes |accessdate=1690089844 }}</ref><ref>[https://geraldika.ru/s/105 Государственный геральдический регистр РФ / под № 13013]</ref> ла [[Герб Республики Алтай|кебедел]]<ref>[https://geraldika.ru/s/107 Государственный герб Республики Алтай]</ref><ref>{{Cite web |title=Государственный геральдический регистр РФ / под № 187 |url=https://www.altai-republic.ru/about-the-region/gosudarstvennye-simvoly/gerb-respubliki-altay.php |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230723052409/https://www.altai-republic.ru/about-the-region/gosudarstvennye-simvoly/gerb-respubliki-altay.php |archivedate=1690089849 |deadlink=yes |accessdate=1690089844 }}</ref>. Алтай Республиканыҥ тергеелик тилдери: [[Алтайский язык|алтай]] ла [[Русский язык|орус]]. Казак тилле куучындап тургандардыҥ чук јаткан јерлеринде казак тилди официал сфераларда тузаланат<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/ Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>. === Алтайда баштапкы јурттар === [[Оҥдой аймак]]та Карагол-Оозында ''многослойный палеолит стоянкада'' археологиялык ла палеонтологиялык материалдар ''«второй половиной среднего плейстоцена (282—133 тыс. л. н.»'' деп ӧйдӧ болгонын керелейт. Кара-Боомдо ''промышленность, индустрия'' вариант ''верхнего плейстоцена (120—50 тыс. л. н.)'' деп ӧйгӧ келижет, а Карагол-Оозы индустрия — ''верхнему палеолиту'' (50—40 муҥ јыл кайра)<ref>{{Cite web |title=''Деревянко А. П.'', ''Шуньков М. В.'' Развитие палеолитических традиций на Алтае и проблема становления человека современного вида. Преемственность и трансформации в древних и средневековых обществах по археологическими антропологическим данным // Традиции и инновации в истории и культуре, 2015 |url=http://hist-phil.ru/publications/7487_Traditsii.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151121021740/http://hist-phil.ru/publications/7487_Traditsii.pdf |archivedate=1448072260 |deadlink=yes |accessdate=1626166327 }}</ref>. «Кара-Боомдо» ''многослойная стоянка Урсул'' 77—33 муҥ јыл кайра ӧйдиҥ деп чотолот. Позднепалеолитический јердиҥ каттарында (ДеревянкоА.П. айтканыла) эдимдер: ''многочисленные ретушированные пластины с выемками'', ''разнообразные скребки и резцы'' база бу ӧйдиҥ. Оройпалеолитический јердиҥ каттары («радиоуглеродными методами датирования») 40—30 муҥ јылдар кайра деп јартайт<ref>Деревянко А. П., Петрин В. Т., Рыбин Е. П. {{cite web |url = http://www.altaiinter.info/project/culture/Cronology/Stone%20Age/Kara-Bom/kara01.htm |title = Характер перехода от мустье к палеолиту на Алтае (по материалам стоянки Кара-Бом) |archiveurl = https://web.archive.org/web/20171021162829/http://www.altaiinter.info/project/culture/Cronology/Stone%20Age/Kara-Bom/kara01.htm |archivedate = 2017-10-21 }} Археология, этнография и антропология Евразии.- 2000.- № 2(2).- С. 33-52</ref>. Кичӱ-Јламанныҥ куй тажы сууныҥ сол јарадында, јурттаҥ 12 километр ыраагында, 38,5 муҥ јыл кайра улус јуртаган јер болгон (калибровка јокко: 33,3 муҥ јыл)<ref>33 ([[Вишняцкий, Леонид Борисович|Вишняцкий]] 2006, с. 25); 33,35 тыс. (EncArch 2008, p. 2000)</ref>. «Тыткескен-8» деп стоянка ӱстӱги палеолиттиҥ ӧйине келижет<ref>{{Cite web |title=Верхний палеолит на Алтае |url=http://altarcheomuseum.wix.com/altai-archeology#!paleolith/c1shk |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160313203034/http://altarcheomuseum.wix.com/altai-archeology#!paleolith/c1shk |archivedate=1457901034 |deadlink=yes |accessdate=1626166327 }}</ref>. «Улалинка» деп алтыгыпалеолитический стоянкада тапкан артефакттарды, Окладников ло Деревянко тудунар-кабынар эдимдер деп шиҥдеген, је ол ондый эмес, ол геофакттар, кижи этпеген немелер деп кӧрӱм бар<ref>''И. К. Иванова'', ''В. А. Ранов'', ''С. М. Цейтлин''. «Ещё раз о местонахождении Улалинка в Горном Алтае», 1987</ref><ref>''Michael R. Waters'' et all. «Diring Yuriakh: A Lower Paleolithic Site in Central Siberia» // Science 275, 1281—1284 (1997)</ref>. === Тӱштӱк Сибирде баштапкы тергеелер === VIII чак ј. э. озо — II чактарда ј. э. озо Алтайда (Индоарийские миграции) скифтер-пазырык улузы јуртаган, алтай аҥ-кушту стиль тапкандар<ref name="Окладников">Алексей Павлович Окладников — Алтай и Тува в скифское время (1969)</ref><ref name="kyrgyz.ru">{{cite web |url = https://www.kyrgyz.ru/?page=180 |title = ТУВА — РОДИНА СКИФОВ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20051102104414/http://www.kyrgyz.ru/?page=180 |archivedate = 2005-11-02 }}</ref>. Эмдиги ӧйдӧ тургун улустыҥ кеендигинде јебреннеҥ арткан бу стильдиҥ элементтери бары алтай калыктар бастыра јебрен евразий материкте калыктарла колбулу болгонын керелейт. Баштапкы каандык-тергее Тӱштӱк Сибирде IV чак ј. э.озо — III чак ј. э.озо табылган. Јебрен кыдат бичиктерде мында јаткан улусты олор динлиндер деп адап турган ({{lang-zh|丁零}}), тергеени дезе — Динлин-го (丁零国) деп бичиген. Динлиндер [[Байкал|Байкалдыҥ]] кӱнбадыш јарадында тургандар. 201 јыл ј. э. озо Динлин-го тергее хуннуныҥ черӱлериле оодо согулган ({{lang-zh|匈奴}} ''сюнну'') јебрен кӧчкин калык, 220 јыл ј. э. озо, II век ј. э. јетире Кыдат тергеенеҥ тӱндӱктей чӧлдӧрдӧ јаткан. Олордоҥ коруланып кыдаттар ''Улу кыдат стенезин'' туткан. Хуннулар улай ла кыдат империяла Хань (династия) јуулажып турган, кӧчкин калыктар бирге бириккен. Хуннулар Европага једип, угрларла колышкан, јаҥы калык бӱткен, Европа оны ''гунны'' деп адаган<ref>{{cite web |title = Хунну |url = http://cultinfo.ru/fulltext/1/001/008/120/085.htm |archiveurl = https://web.archive.org/web/20070808014724/http://www.cultinfo.ru/fulltext/1/001/008/120/085.htm |archivedate = 2007-08-08 |deadlink = yes }}</ref>. Монгол билимчилер хуннуларды протомонгол дежет<ref name="ИМ">История Монголии, Том 1, 2003</ref>{{уточнить ссылку|26|01|2021|}}. Динлин-го тергеени хуннулар јеҥген кийнинде Хакас-Минусинский котловинага тӱрк тилдӱ Энесай кыргыстары јуулган. VI чакта ј. э. ''прототюрктер'' Орто Азияныҥ јерине јайылган<ref name="Окладников"/><ref name="kyrgyz.ru"/>. Гунно-сармат ӧй регионныҥ тӱӱкизи III чак ј. э. озо башталган. VI—VII чактарда кыргыстар тайгада калыктарла кожо јакалай тергее болгон, башчызы — Эльтебер. Алдындагы хуннулардыҥ јери монгол тилдӱ калыкка Сяньбиге кӧчкӧн. IV—VI чактарда эмдиги Алтай Республиканыҥ јери монгол тилдӱ Жужан каандык болгон (330—555)<ref name="ИМ"/>. Орто Азияныҥ ээлери болуп VI чакта гунндардыҥ, алтайлардыҥ јебрен ӧбӧкӧлӧри болгон — ''«тюркюты»'', олор Улу тӱрк каандык боло берген. IX чакта чӧлдиҥ јуучыл империязы бажында каанду, тартыжуларда болгон. [[840 јыл|840 јылда]] бу тергее Уйгурский каандыкты јоголткон (745—847), Тывага јетире бийлеген, је Хакас јери Кыргыс каандыктыҥ тӧс јери болгон. Уйгурларды истежип, кыргыстар Иртыш ла Амурга јеткен, Кӱнчыгыш Туркестанныҥ оазистерине барган. Кыргыстар тергеениҥ башкарузын јуучыл ла администрациялык башчыларла јеткилдеген. Олор династиялар болуп, Кыдаттыҥ ла ӧскӧ дӧ коштой каандарла тӧрӧӧн болуп колбу тудатан. Кату тартыжуда тӱрк, уйгур, кыргыс каандыктар багынбаска XIII чакка јетире тартыжып, алдынаҥ бойы болорын учун Саян-Алтайды айланган. Кыргыстар эки јара бӧлинген: 1) Ӱстӱги ле Орто Енесай; 2) Алтай ла Эрчиш. Кийнинде Тянь-Шаньныҥ ла Енесайдыҥ кыргыстары ыраашкан. Наймандар Монгол јериниҥ кӱчтӱ деген кӧчкӱн калыктарыныҥ бирӱзи болгон. Олордыҥ јери (Аристов Николай Александрович) Аристовтыҥ шиҥдегениле , Тамир-Гол суунаҥ ала Орхон ло Иртышка јетире болгон. Наймандардыҥ тергеези керейлердиҥ јеринеҥ кӱнбадыштай болгон, эмдиги кӱнбадыш Монголия, Алтай Республиканыҥ тӱштӱк јаны ла кӱнчыгыш Казахстан<ref name="autogenerated1">История Монголии, Том 2, 2003</ref>. [[1206 јыл|1206 јылдарда]] эмдиги Алтай Республика Улу Монгол империяга кирген. XIV чакта — Монгол империя башка тергеелер болуп бӧлӱнген. [[1758 јыл|1758 јылга]] јетире Алтай Республиканыҥ јери Тӱндӱк Юань ла Джунгар каандыкта болгон. === Алтай — тӱрк тилдердиҥ тӧрӧли === Алтай тӱрк тилдердиҥ билезиниҥ јебрен тӧрӧли деп кезик билимчилер чотойт<ref>{{Cite web |title=О происхождении тюрков по данным генетики, лингвистики и палеонтологии |url=http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/14620/1/%D0%9E%20%D0%9F%D0%A0%D0%9E%D0%98%D0%A1%D0%A5%D0%9E%D0%96%D0%94%D0%95%D0%9D%D0%98%D0%98%20%D0%A2%D0%AE%D0%A0%D0%9A%D0%9E%D0%92%20%D0%9F%D0%9E%20%D0%94%D0%90%D0%9D%D0%9D%D0%AB%D0%9C%20%D0%93%D0%95%D0%9D%D0%95%D0%A2%D0%98%D0%9A%D0%98,%20%D0%9B%D0%98%D0%9D%D0%93%D0%92%D0%98%D0%A1%D0%A2%D0%98%D0%9A%D0%98%20%D0%98%20%D0%9F%D0%90%D0%9B%D0%95%D0%9E%D0%90%D0%9D%D0%A2%D0%A0%D0%9E%D0%9F%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%93%D0%98%D0%98.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190711195136/http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/14620/1/%D0%9E%20%D0%9F%D0%A0%D0%9E%D0%98%D0%A1%D0%A5%D0%9E%D0%96%D0%94%D0%95%D0%9D%D0%98%D0%98%20%D0%A2%D0%AE%D0%A0%D0%9A%D0%9E%D0%92%20%D0%9F%D0%9E%20%D0%94%D0%90%D0%9D%D0%9D%D0%AB%D0%9C%20%D0%93%D0%95%D0%9D%D0%95%D0%A2%D0%98%D0%9A%D0%98,%20%D0%9B%D0%98%D0%9D%D0%93%D0%92%D0%98%D0%A1%D0%A2%D0%98%D0%9A%D0%98%20%D0%98%20%D0%9F%D0%90%D0%9B%D0%95%D0%9E%D0%90%D0%9D%D0%A2%D0%A0%D0%9E%D0%9F%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%93%D0%98%D0%98.pdf |archivedate=1562874696 |deadlink=yes |accessdate=1626198878 }}</ref>, је лингвист билимчилер тӱрк тилдердиҥ классификациязын эдерде, бир шӱӱлтеге келгелек<ref>[http://www.philology.ru/linguistics4/gadzhiyeva-80.htm К вопросу о классификации тюркских языков и диалектов]</ref>. Мынаҥ улам, языкознание деп билимде ''«Алтайская семья языков»'' деп термин табылган (бери, бу билим теория аайынча тӱрк тилдер, монгол тилдер, тунгусо-маньчжурский тилдер кирип јат. Кезикте јопон-рюкюский тилдер ле корей тилдер кирет деп тыҥ таркабаган шӱӱлте бар<ref>[https://web.archive.org/web/20160303180656/https://journals.cambridge.org/action/displayAbstract;jsessionid=A7D36A55C4A29AEB34AA39715F46F706.tomcat1?fromPage=online&aid=17033 Georg ''et al.'' 1999: ] 73-74</ref>). Јарт эместер бар учун, телекейлик билимде алтаистика деп ууламјы табылган<ref>[http://www.garshin.ru/linguistics/languages/nostratic/altaic/altaistics.html Алтаистика (алтайское языкознание)]</ref>. Алтайдыҥ геополитикалык јери Евразияныҥ ортозында болордо, башка-башка тӱӱкилик эпохаларда јӱзӱн-јӱӱр этностор ло культуралар бириккен јер болгон.<ref>{{Cite web |title=Исторический очерк Горного Алтая |url=http://www.intoregions.ru/gols-458-3.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190111232532/http://www.intoregions.ru/gols-458-3.html |archivedate=1547249132 |deadlink=yes |accessdate=1626198878 }}</ref> === Орус период === [[Алтай Республика]] [[Россия]] тергеезине киргениниҥ 200 јылдыгына учурлаган кереес мемориал бичик Алтай узак ӧйгӧ Джунгар каандыкка кирген. Алтайга келген баштапкы [[Орустар|орустар]] [[Алтайлар|алтайларды]] ак калмыктар дежетен. Джунгарлардыҥ каандыгында алтайлар, телеҥиттер ле телеуттар [[1756 јыл|1756 јылга]] јетире болгон, оноҥ Джунгар каандык јоголордо, Арасей империяга бойыныҥ кӱӱниле келип кирген. Алтайларга кӧрӧ тӱндӱк калыктар: кумандылар, тубалар, челкандулар Арасейге бир канча озо кожулган. [[1824 јыл|1824 јылда]] телеуттар јаткан [[Улалу]] јуртка баштапкы орус кӧчкӱндер келип јуртай берген. Мында Алтайский духовный миссия иштеп баштаган. [[1831 јыл|1831 јылда]] [[Улалу|Улалуда]] миссионерлер ле священнослужительдер јуулыжатан стан болгон. јада тура бого [[Јаш-Тура|Јаш-Туранаҥ]] којойымдар кӧчӱп келген. Улалу бир ле канча ӧйгӧ јаанап ӧскӧн, ол тушта ол [[Јаш-Тура |Јаш-Тура]] уездтиҥ [[Том-Тура губерния|Том-Тура губернияныҥ]] калазы болгон. === Совет ӧй === [[1918 јыл|1918 јылдыҥ]] [[Кочкор ай|кочкор айында]] [[Улалу|Улалуда]] ''совет крестьянских и солдатских депутатов'' тудулган. Советтиҥ баштапкы башкараачызы И. И. Некоряков болгон. [[1918 јылдыҥ]] [[Јаан изӱ айдыҥ 14 кӱни|јаан изӱ айыныҥ 14-чи кӱнинде]] [[Улалу|Улалуны]] капитан Сатунинниҥ аквардейский отряды колго алган. [[1918 јыл|1918 јылдыҥ]] [[Јаҥар айдыҥ 30 кӱни|јаҥар айыныҥ 30-чы кӱнинде]] Каракорум уезд тӧзӧлгӧн, тӧс јери Улалуда. Совет јаҥ [[1919 јыл|1919 јылдыҥ]] [[Јаҥар айдыҥ 18 кӱни|јаҥар айыныҥ 18-чи кӱнинде]] ойто орныккан, Ф. И. Усольцевтиҥ партизан отряды јуртта турган. Граждан јууныҥ кийнинде Ойрот автоном область тӧзӧлгӧн. ВЦИК-тиҥ [[1922 јыл|1922 јылдыҥ]] [[Јаан изӱ айдыҥ 2 кӱни|јаан изӱ айыныҥ 2-чи кунинде]] чыккан декреди аайынча јаҥы областьтыҥ администрациялык тӧс јери Улалу јурт боло берген. Алты јыл ӧткӧн кийнинде ВЦИК-тиҥ XIII-чи Президиумыныҥ јӧби аайынча (протокол № 45) [[1928 јыл|1928 јылда]] [[Кочкор айдыҥ 27 кӱни|кочкор айдыҥ 27-чи кӱнинде]] [[Улалу|Улалуга]] каланыҥ статузы берилген. [[1922 јыл|1922 јылдыҥ]] [[Кичӱ изӱ айдыҥ 1 кӱни|кичӱ изӱ айыныҥ 1-чи кӱнинде]] Алтай губернияда Ойрат автоном область (тӧс јери — Улалу) тӧзӧлгӧн . [[1932 јыл|1932 јылда]] [[Тулаан айдыҥ 2 кӱни|тулаан айдыҥ 2-чи кӱнинде]] Ойрат АО ойто Ойрот автоном область болуп солунган (тӧс јери — Ойрот-Тура кала), 1[[1948 јыл|1948 јылда]] [[Чаган айдыҥ 7 кӱни|чаган айдыҥ 7-чи кӱнинде]] Горно-Алтай автоном область болуп ойто ло солунган. [[1967 јыл|1967 јылда]] область Ленинниҥ ордениле ([[1967 јыл|1967]]), Эл-јондор ортодо Најылыктыҥ ордениле кайралдаткан (1972). === Эмдиги ӧй (1990 јылдаҥ ала) === Горно-Алтайский автоном областьтыҥ статузы [[1990 јыл|1990 јылдыҥ]] [[Ӱлӱрген айдыҥ 25 кӱни|ӱлӱрген айыныҥ 25 кӱнинде]] сувуренитет алып, статузы АССР болуп солунган. [[1991 јыл|1991 јылдыҥ]] [[Јаан изӱ айдыҥ 3 кӱни|јаан изӱ айдыҥ 3 кӱнинде]] РСФСР-дыҥ Ӱстӱги Соведи российский конституцияга тӱзедӱ эткен, Горно-Алтайский автоном областьты РСФСР-да Горно-Алтайский Советский Социалистический Республика. Бу тӱзедӱ РСФСР-дыҥ албаты депутуттарыныҥ съездинде кӧрӱлген. [[1992 јыл|1992 јылдыҥ]] [[Кочкор айдыҥ 8 кӱни|кочкор айыныҥ 8-чи кӱнинде]] Горно-Алтайский ССР-дыҥ ӱстӱги Соведи јаҥы ат «Республика Горный Алтай» эдип јӧп чыгарган. [[1992 јыл|1992 јылда]] [[Кандык айдыҥ 21 кӱни|кандык айдыҥ 21-чи кӱнинде]] года Съезд народных депутатов Российский Федерацияныҥ депутаттарыныҥ Съезди Республика Горный Алтай керегинде РСФСР-дыҥ Конституциязана тӱзедӱ кийдирген. Тӱзедӱ [[1992 јыл|1992 јылда]] [[Кӱӱк айдыҥ 16 кӱни|кӱӱк айдыҥ 16-чы кӱнинде]] "Российский газетте бичилип, кӱч алган. [[1992 јыл|1992 јылда]] Республика Алтайдыҥ Ӱстӱги Соведи Республика Горный Алтайдыҥ адын Республика Алтай деп солыыр деп јӧп чыгарган. Ол туштагы РФ-ныҥ Конституциязында бу бичилбеген болгон, республиканыҥ јаҥы ады јӱк РФ-ныҥ Конституциязында [[1993 јыл|1993 јылда]] бичилген. Эмдиги ӧйдӧ республика бойы конституциялу, ([[1997 јыл|1997 јылда]] [[Јаан изӱ айдыҥ 7 кӱни|јаан изӱ айдыҥ 7-чи кӱнинде]] алынган), Тергеелик символдорлу — мааны ла кебедел. Республикада тергеелик тилдер: алтай ла орус. Казак тил чук јаткан казактардыҥ окылу тили болот. == Физико-географиялык темдектери == === Географиязы === [[Файл:Altai republic map.png|200 px|мини|слева|альт=Республика Алтай]] [[Алтай Республика|Туулу Алтай]] (Алтай Республика) Азияныҥ тал ортозында, Кӱнбадыш Сибирдиҥ тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде турат. [[Туулу Алтай]] Сибирдиҥ тайгазыныҥ, казак чӧлдӧрдиҥ, калкалардыҥ куру-чӧлдӧриниҥ бириккен јерде, «российский Тибет» канча-канча тергеелердиҥ тушташканында, башка культуралык айалгалар ла ар-бӱткенниҥ сыраҥай башка бӧлӱктеринде турат деп айдарга јараар. Алтай Республиканыҥ гран-кыйулары: тыш кыйузы Казакстанла (505 км), тӱштӱк-кӱнчыгышта [[Монголия|Монгол]] тергееле (290 км), тӱштӱк-кӱнбадышта — Кыдатла (55 км), онойдо ок Росияныҥ региондорыла ич кыйулар — Тыва ла Хакас тергеелерле, тӱндӱк-кӱнбадыш јанынаҥ Алтай кырай, тӱндӱк-кӱнчыгышта — Кемеров область<ref name="РА география">{{Cite web |title=Физико-географическая характеристика РА |url=https://www.altai-republic.ru/about-the-region/geographical-position/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230723052410/https://www.altai-republic.ru/about-the-region/geographical-position/ |archivedate=1690089850 |deadlink=yes |accessdate=1690089844 }}</ref>. Республиканыҥ јери тӱндӱктеҥ тӱштӱк кыйуга јетире — 360 км, кӱнчыгыштаҥ кунбадыш кыйуга јетире − 380 км<ref name="РА география"/>. Алтай Республиканыҥ текши јери 92,9 тыс.кв.км болуп јат<ref name="РА география"/>. === Рельеф === [[Файл:Berg Belucha.jpg|thumb|right|Ӱч-Сӱмер — Сибирдиҥ бийик деген точказы]] [[Файл:Чуйская степь4.jpg|thumb|left|Чуйдыҥ чӧли]] Республикада кӧп јаны кырлу рельеф. [[Туулу Алтай]] [[Россия|Россияныҥ]] кырларлу региондорыныҥ бирӱзи. Бийик ле јаан сын-тайгалардыҥ ортозында суулардыҥ кызык ла тереҥ коолдоры, элбек ле јаан чӧл-јалаҥдар. Алтай Республиканыҥ рельефыныҥ аҥылузы сындары тӱндӱк-кӱнбадыш ла широтный эдип турганында. Республиканыҥ орографический схемазында 3 јаан сындарлу цепь, олор јаан сууларла бӧлинген — Тӱндӱк, Орто ло Тӱштӱк цепь. Тӱштӱк-кӱнчыгышта Туулу Алтай Ӱкек плоскогорье јанынаҥ бийик сындарла оломо кептӱ курчаткан , [[Чуйдыҥ чӧли|Чуйдыҥ чӧлиле]], [[Чулышманское нагорье|Чулышманский нагорьеле]], [[Табын-Богдо-Ола]] деп сынла (4049 м), [[Сайлюгем (хребет на Алтае)|Сайлюгем]] деп сынла (3580 м), [[Хребет Чихачева|Чихачев]] деп сынла (4245 м), [[Шапшальский хребет|Шапшальский]] деп сынла (3260 м). Эҥ бийик туу — Кадын-Бажы Ӱч-Сӱмер ({{lang-ru|гора Белуха}}) — 4506 м, Сибирде эҥ бийик точка боуп јат<ref name="РА география"/>. [[Файл:Ukok Plateau 2.jpg|thumb|290px|[[Калгуты (суу)|Калгуты]] сууныҥ коолы, Табын-Богдо-Ола туу]] [[Файл:Ukok Ak-Alakha.jpg|thumb|290px|[[Акалака (суу)|Ак-Алаканы]]ҥ коолы, Канас деп боочы]] '''Ӱкек''' — Алтай Республиканыҥ тӱштӱк јанында плоскогорье, Казахстан, Кыдат Республика, Монгол тергее ле [[Россия]] јеринде. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 2200—2500 метрге бийик сӱреен јаан ''реликт'' тӱс јер (плато) ӱсти ''холмисто-западинный ла грядово-западинный'' плоскогорье, айландыра 500—600 метрге сын-тайгалар бийиктейт. Айландыра туулардыҥ эҥ бийиги Куйтэн-Уул деп кыр, алдында ады монголдоп Найрамдал болгон, 4374,0 м. Бу Куйтэн-Уул туу [[Ӱч-Сӱмер|Ӱч-Сӱмердиҥ]] (Белуха) кийнинде бийигиле Алтайдыҥ кырларыныҥ экинчизи болуп јат. Ӱкектиҥ морфологиялык бӱдӱми плоскогорье эмезе нагорьеге келижет (географ А. Н. Рудойдаҥ айтканыла). Ӱкектиҥ јерин окылу эмес литературада «плато» де бичилет. === Гидрологиязы === [[Файл:Tělecké jezero 2.JPG|мини|слева|Алтын Кӧл]] [[Файл:Katun off saksabai.jpg|мини|справа|Кадын]] Туулу Алтайдыҥ база бир байлыгы ол суулар<ref name="РА география"/>. Мында гидрографияда 20 муҥ суу, узуны јаба 60 муҥ км-деҥ кӧп, 7 муҥ кӧлдиҥ текши ӱсти (площади) 700 км²<ref>[https://e-lib.gasu.ru/vmu/arhive/2007/01/26.pdf Химия поверхностных вод бассейна рек Катуни по результатам экспедиции 2007 года (М. А. Пономарева)]</ref>. Јаан ла деген суулары [[Кадын]] ла [[Ӧӧн (суу)|Ӧӧн]] база бир ады [[Бий (суу)|Бий]], ({{lang-ru|Бия}}), олор биригип [[Оп (суу)|Оп суу]] башталат, Сибирдиҥ эҥ јаан сууларыныҥ бирӱзи. Эҥ јаан кӧл — [[Алтын Кӧл]] (Тӧлӧстӧрдиҥ кӧли, Телецкое озеро), ӱсти − 230,8 км², эҥ тереҥ јери − 325 м. Чыҥдыйы бийик ару суу сӱрекей кӧп, јаҥыс Алтын Кӧлдиҥ ару суузы 40 км³. Јердиҥ алдындагы суулардыҥ кеми 22 000 муҥ.куб.м сутказында, эмдиги кӱнде тузаланып турган сууныҥ кеми 44 муҥ.куб.м сутказында. Алтай Республиканыҥ јеринде минералду тоҥбок суулар, эм аржандар бар. Алтайдыҥ мӧҥкӱ тошторы 1035, јериниҥ текши кеми 748 км², бу керектӱ сууныҥ јаан кӧмзӧзи<ref name="Доклад"/>. Алтайда чотко кирген мӧҥкӱ тоштордыҥ кеми 57 км³ једет, бу 52 км³ суу кире бар. Бастыра јаба алза, мӧҥкӱлерде сууныҥ запасы аккан сууныҥ ортојылдык кеминеҥ (43 км³ бир јылга) кӧп. Эҥ ле јаан мӧҥкӱлер: Талдураныҥ јаан мӧҥкӱзи ({{lang-ru|ледник Большой Талдуринский}}) — 35 км², Менсу деп мӧҥкӱ тош ({{lang-ru|Менсу ледник}}) — 21 км², Софийский деп мӧҥкӱ тош ({{lang-ru|ледник Софийский}}) — 17 км², Јаан Маашей ({{lang-ru|ледник Большой Маашей}}) — 16 км². === Климады === Текши республикада орто-континентал климат, је тӱштӱк аймактарда климат кезем-континентал, кыска ла изӱ јай (кичӱ изӱ — куран айлар), узун (кӱчӱрген — тулаан айлар) ла соок, кезик јерде ӧткӱре соок кыш<ref name="Алтай, география, климат">[https://altai-republic.ru/about-the-region/geographical-position/%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0 Алтай, география, климат]</ref><ref name="РА география"/>. Ортојылдык температура +1 °С..-6,7 °С<ref>[http://climatebase.ru/stations/Russia/Altay/ Архив климатических данных]</ref>. Ӧзӧктӧрдӧ кейдиҥ ортојылдык температуразы 0..+5 °C (эҥ ле јылу кей Чамал јуртта), бу Сибирде эҥ бийик температура болуп јат. Чаган айда температураныҥ диапазоны −9,2..-31°С болот, јаан изӱ айда температураныҥ диапазоны +11..+19 °С. Јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 100 ала 1000 мм јетире. [[Кош-Агаш аймак|Кош-Агаш]] ла [[Улаган аймак|Улаган]] аймактарды ''Јакалай тӱндӱктиҥ ле Ырак кӱнчыгыштыҥ јерине'' тӱҥейлеген<ref>[https://www.garant.ru/products/ipo/prime/doc/402969486/ Постановление Правительства РФ от 16 ноября 2021 г. № 1946 «Об утверждении перечня районов Крайнего Севера и местностей, приравненных к районам Крайнего Севера…»]</ref>. Бу эки аймакта кыш эрте келип, сӱреен тыҥ сооктор, улай салкындар, кыска јайда тӱн ле тӱштиҥ температуралары сутканыҥ туркунына кезем солунып турат. [[Чаган ай|Чаган айда]] тыҥ ла деген соок +50..+60 °C јуук тӱжет. === Ӧзӱмдери === [[Файл:Uimon valley 02.jpg|мини|слева|альт=Оймонныҥ чӧли. Чендек јурттаҥ кӱнчыгыштай]] Республиканыҥ јери узак ӧйлӧргӧ кезем башкаланган ландшафттарыла мында ӧзӱмдердиҥ јӱзӱн-јӱӱр бӱдӱмдерлӱ болгонына салтарын јетирген. Республиканыҥ ӧзӱм ресурсында 2136 артык ''высший сосудистый ӧзӱмдер'', ол тоодо 124 [[эндемик]] ле реликттер, 1622 бӱдӱм лишайниктер ле 700 бӱдӱм ''шляпочный мешкелер''<ref name="Доклад"/>, кӧп ӧзӱм-эндемиктер јаҥыс ла Алтайдыҥ кырларында туштайт. Јерлик 40 бӱдӱм тату ла кӧп витаминдӱ, бактерицидный салтарлу јиилектӱ агаштар, кӧп сабазы — эм. 100 бӱдӱм эм ӧлӧҥ, фармацевтика тузаланат. Кӧп эндемик ӧзӱмдер ле реликттер Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигинде»<ref name="Кр книга растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref> ле Россия Федерацияныҥ Кызыл бичигинде<ref>[https://kologrivskiy-les.ru/wp-content/uploads/2020/04/KRASNAYA-KNIGA-Rasteniya-i-griby-Moskva-2008-g.pdf Красная Книга Российской Федерации (Растения и грибы)]</ref>. Алтай Республикада эм ӧлҥдӧрди јаба алза, валовый запасы јарым миллион тонна болор, тузаланып турганы — јӱстер муҥдар тоолу тонналар. Алтай Республиканыҥ јеринде Россия Федерацияныҥ Государстволык агаш реестр аайынча (Государственный лесной реестр) [[2021 јыл|2021 јылда]] [[Чаган айдыҥ 1 кӱни|чаган айдыҥ 1 кӱнинде]] бастыра агаш фондтыҥ јерлериниҥ текши јери 5044,8 муҥ га (Сибир федерал округтыҥ агаш массивиниҥ текши јериниҥ 1,35 % ), агаштыҥ текши (запасы) кӧмзӧзи ({{lang-ru|запас древесины на корню}}) 700,02 млн кбм. Кезилер ӧйи јеткен ле ӧйи ӧткӧн агаштардыҥ запасы — 331,14 млн км³. Бу ӧйдӧ агаш јыгатан јерлердиҥ кеми ({{lang-ru|размер расчетной лесосеки}}) — 3418,4 тыс. км³ (ийне бӱрлӱ агаштардыҥ јери 1,79 % Сибир федерал округта). Агаштардыҥ кӧп сабазы ийне бӱрлӱ — мӧш (сосна сибирская, кедр), тыт (лиственница), јойгон (сибирская пихта) ло чиби (ель сибирская), карагай (сосна обыкновенная), онойдо ок јымжак бӱдӱмдӱ — кайыҥ (береза), аспак (осина), тал (ивовые)<ref name="Доклад"/>. . === Аҥ-куштары === [[Файл:Vulture 19o05.jpg|200px|мини|слева|Ак башту сип]] Алтай Республиканыҥ аҥы-кужы, јӱрген јериниҥ (среда обитания) башк-башка болгонынаҥ улам, кӧп јӱзӱн бӱдӱмдӱ болуп јат<ref name="Доклад">{{Cite web |title=Правительство Республики Алтай Министерство природных ресурсов, экологии и туризма Республики Алтай «Доклад о состоянии и об охране окружающей среды в Республике Алтай в 2021 году» |url=https://mpr-ra.ru/docs/doklady/Doklad_2021.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230220113050/https://mpr-ra.ru/docs/doklady/Doklad_2021.pdf |archivedate=1676892650 |deadlink=yes |accessdate=1690134510 }}</ref>. 93 бӱдӱм — аҥдар (млекопитающийлер), 312 бӱдӱм куштар (олордыҥ 250 бӱдӱми-кеткин), 33 бӱдӱм балык, 7 бӱдӱм јылан-бака, 4 бӱдӱм ''земноводныйлар'' ла јаан группа беспозвоночный тындулар. Олордыҥ Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине<ref name="Кр книга животные РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref> 135 бӱдӱм тындузы кирген, ол тоодо 20 бӱдӱм млекопитающийлер (11 бӱдӱми рукокрылый отрядтаҥ , 5 бӱдӱм азулу аҥдар (хищные) ла 4 бӱдӱм парнокопытныйлар, 77 бӱдӱм куш, 1 бӱдӱм пресмыкающий, 4 бӱдӱм балык, 29 бӱдӱм курт-коҥыс, 2 бӱдӱм кольчатый курт (червь), бир бӱдӱмнеҥ хордовый ла земноводный. Ол тоодо Россия Федерацияныҥ Кызыл бичигине 5 бӱдӱм млекопитающий, 39 бӱдӱм куш, 4 бӱдӱм балык кирген<ref>{{Cite web |title=Государственный доклад о состоянии и об охране окружающей среды Российской Федерации в 2021 году стр.509 |url=https://mpr-ra.ru/docs/banners/Doklad_OOS2021.PDF |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230325225200/https://www.mpr-ra.ru/docs/banners/Doklad_OOS2021.PDF |archivedate=1679784720 |deadlink=yes |accessdate=1690134510 }}</ref>. Алтайдыҥ тындулары тайга-ташта јайым јӱрет: булан, кӱреҥ айу, јеекен, тооргы, марал, тушканчик, тарбаган, элик, шӱлӱзин, борсык, горностай, кӧрӱк, чырбык, киш, тӱлкӱ, камак, ӧркӧ, маны<ref name="Кр книга животные РА 2017"/>, [[ирбис]]<ref name="Кр книга животные РА 2017"/>, кочкор (аргали)<ref name="Кр книга животные РА 2017"/> и другие. Кӱнбадыш Сибирде эҥ артык аҥдык јерлер Алтайда, аҥдаарга јараар 33 аҥ ла 34 куш. Ас тоолу аҥдар «Кызыл бичикте»<ref name="Кр книга животные РА 2017"/>. Алтай Республикада куштар (Орнитологическая фауна) 49 ''билеге'' (семейство) кирет, ондо 312 бӱдӱм куш, олордыҥ 250 бӱдӱми региондо уйа базат. Алтай Республикда 67 бӱдӱм куштар Кызыл бичикке кирет<ref name="Кр книга животные РА 2017"/>. Калганчы јылдарда Кызыл бичикке кирген куштардыҥ тооз араайынаҥ кӧптӧй: куу (лебедь-кликун)<ref name="Кр книга животные РА 2017"/>, кара чилен (чёрный аист)<ref name="Кр книга животные РА 2017"/>, кара тас (чёрный гриф)<ref name="Кр книга животные РА 2017"/>, мохноногий курганник<ref name="Кр книга животные РА 2017"/>, [[Белоголовый сип|белоголового сипа]]<ref name="Кр книга животные РА 2017"/>. Каргаалардыҥ, мӱркӱттиҥ ле ылаачынныҥ тоозы астабайт. Ржанкообразныйлардыҥ отряды, голубеобразныйлардыҥ, кукушкообразныйлардыҥ, ракшеобразныйлар, воробьиныйлардын тоозы база астабайт. Балобан ла кречеттиҥ тоозы ас, олорды туйказынаҥ тудуп Россияныҥ кыйуларын кечире јарабас саду ӧткӱредилер. Кӧп саба Кызыл бичиктеги куштардыҥ чике тоозы јок. Сууда јӱрер куштардыҥ кеткин ле уйа базар бӱдӱмдери: сугуш ([[кряква]]), ӧртӧк ([[шилохвость]]), боро сугуш ([[серая утка]]), чирок-трескунок ло чирок-свистунок, широконоска, красноголовый нырок, хохлатая чернеть, огарь, гоголь, лысуха, крохаль, боро кас. Тетеревиный куштардыҥ (кӱртӱк [[глухарь]], сымдаа [[рябчик]], белая куропатка ла тундряная куропатка) тоозы кӧп, олор Алтайдыҥ јеринде текши таркаган. Ол тоодо кӱртӱктер кӧптӧйт, алдында удобрение ле ядохимикаттарды јастыра тузаланганынаҥ улам олордыҥ тоозы кезем астаган болгон. [[Файл:Manoel.jpg|200px|мини|справа|Маны]] Бӧднӧлӧр лӧ ржанкообразный отрядтыҥ бӱдӱмдери база кӧп (вальдшнеп, дупель ле о.ӧ.). Республиканыҥ јеринде 4 бӱдӱм земноводныйлар јӱрет, бирӱзи ''жаба Певцова'' Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине кирген<ref name="Кр книга животные РА 2017"/>. Арткан бӱдӱмдери: ''Обыкновенная жаба'', Остромордая лягушка ла озёрная лягушка. Калганчызын [[1970 јыл|1970 јылда]] экелген, ол акклиматизацияны јакшы ӧткӧн. Эмдиги ӧйдӧ земноводныйлардыҥ популяциязына буудак јок. Регионныҥ јеринде 7 бӱдӱм пресмыкающийся бар. Олордыҥ тоозына 2 бӱдӱм келескен кирет — прыткая ящерица ла живородящая ящерица ла 5 бӱдӱм јылан — гадюка обыкновенная ла восточная степная гадюка (Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине кирген<ref name="Кр книга животные РА 2017"/>), щитомордник, узорчатый полоз, уж. Одорлор ло ӧлӧҥ чабар јерлер астаганыла колбой олордыҥ популяциязына эмдиги ӧйдӧ буудак јок. Кӧп тоолу беспозвоночный тындулардыҥ группазы (30 муҥнаҥ артык бӱдӱмдӱ) јетире шиҥделбеген, олордыҥ 22 бӱдӱми Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине кирген<ref name="Кр книга животные РА 2017"/>. Эмдиге јетире 218 тӱштиҥ кӧбӧлӧктӧри (Чешуекрылые бабочки) ле 2000-наҥ артык тӱнниҥ кӧбӧлӧктӧриниҥ бӱдӱми шиҥделген, онойдо ок 1000-наҥ артык бӱдӱм коҥыс (жесткокрылые жуки) ла 300-ке јуук бӱдӱм жужелица шиҥделген. === Минерал ресурстар === Алтай Республиканыҥ Минерал ресурстары<ref name="СФО">[http://sfo.gov.ru/ Официальный сайт полномочного представителя Президента России в Сибирском федеральном округе / Республика Алтай]</ref> табылган тузалу казынтылардыҥ кӧби ле башка-башка болгоны, разведданныйлар аайынча сӱреен кӧп. Је бӱгӱнги кӱнде регионныҥ минерально-сырьевой потенциалы тузаланышка кирбейт. Эмдиги ӧйдӧ алтын казары ла молибдено-вольфрамовый месторожденииелерди, декоративный таш ла строительный материалдарды кеми јаан эмес эдип таап тузаланары кӧрӱлет. Бир канча јерде алтын рудалу јаан узелдерди разведка тапкан, геологический запас болуп јӱстер тоолу тонна рудалу ла ондор тоолу тонна россыпной алтын база табылган. Ас туштаар металлдардыҥ комплекстериниҥ уникал запастары ([[Тантал (элемент)|тантал]], [[Литий (элемент)|литий]], [[Рубидий (элемент)|рубидий]], [[Цезий (элемент)|цезий]], [[Висмут (элемент)|висмут]]) табылган. ([[Кобальт (элемент)|кобальттыҥ]] , [[Вольфрам (элемент)|вольфрам]] ла [[Молибден (элемент)|молибден]], [[Висмут (элемент)|висмут]], [[Медь (элемент)|куулы]], [[Серебро (элемент)|мӧҥӱн]], [[алтын]], [[ртутьтыҥ]]) бир канча месторождениези темдектелген. Чаган-Узунда ртутьту<ref>{{Cite web |title=Государственный кадастр месторождений полезных ископаемых — Российский Федеральный Геологический Фонд (паспорт ТГФ А-61, паспорт РГФ А-816) |url=https://rfgf.ru/gkm/index.php |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210821135751/https://www.rfgf.ru/gkm/index.php |archivedate=1629554271 |deadlink=yes |accessdate=1690477586 }}</ref>, Ороктойское<ref>{{Cite web |title=Государственный кадастр месторождений полезных ископаемых — Российский Федеральный Геологический Фонд (паспорт ТГФ Б-555, паспорт РГФ Б-10698) |url=https://rfgf.ru/gkm/index.php |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210821135751/https://www.rfgf.ru/gkm/index.php |archivedate=1629554271 |deadlink=yes |accessdate=1690477586 }}</ref> месторождениеде разведка ӧдӱп, эксплуатацияга кирерге белен ле Коскольский<ref>{{Cite web |title=Государственный кадастр месторождений полезных ископаемых — Российский Федеральный Геологический Фонд (паспорт РГФ Б-26211) |url=https://rfgf.ru/gkm/index.php |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210821135751/https://www.rfgf.ru/gkm/index.php |archivedate=1629554271 |deadlink=yes |accessdate=1690477586 }}</ref> [[мрамор]] (кемиле ондор млн.м³, декоративность јанынаҥ уникал бӱдӱмдӱ), Холзунский темир руда (запастары миллиард тонна кире бар), Пыжинский ташкӧмӱр ле Талдыдюргунский бороташкӧмӱр база. Куу сууда (Лебедский) [[волластонит]]овый (чыҥдыйыла уникал сырье) месторождение шиҥделип јат<ref>[https://rfgf.ru/gkm/itemview.php?id=60056 Государственный кадастр месторождений полезных ископаемых — Российский Федеральный Геологический Фонд (паспорт ТГФ А-22, паспорт РГФ А-3745)]</ref>, Подделикский (бийик чыҥдыйлу медицинский гипс), башка-башка минерал пигменттӱ, минерал ла эм-тус суу, эм-балкаш база шиҥделет. Јӱзӱн-јӱӱр бӱдӱм строй материалдар, ювелирно-поделочный, декоративный ла коллекционный таштардыҥ залежтери табылган. [[Файл:World Time Zones Map.png|200px|мини|слева|Часовой поястар]] === Ӧйдиҥ поясы === [[2011 јыл|2011 јылда]] ''Ӧйди тоолойтон Јасак'' ({{lang-ru|[[Закон «Об исчислении времени»|законом «Об исчислении времени»]]}})<ref name=":4">[http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_114656/ Федеральный закон от 03.06.2011 № 107-ФЗ «Об исчислении времени»]</ref> ''часовая зона'' деп оҥдомол кийдирилген, бу оҥдомол аайынча Россия Федерацияныҥ јеринде ''јаҥыс аай ӧй'' чотолгон. [[2014 јыл|2014 јылда]] јасак аайынча он бир часовой зона тургузылган, 1-чинеҥ ала 11-чиге јетире, онойдо ок региондордыҥ тизӱзи тургузылган, кажызы ла ӧйдиҥ (часовой) зоназы болуп турган<ref name=":4"/>. Алтай Республика [[Московское время|МСК]]+4 деп часовой зонага кирет. Телекейлик ӧйлӧ башкаланганы (Смещение применяемого времени относительно) [[Всемирное координированное время|UTC]] +7:00. Јайгы ӧйгӧ кӧчӧри јок. == Региондо ар-бӱткенниҥ јеткерленгени == [[Файл:Chuisk earthquake.jpg|300px|мини|справа|Чуйда јерсилкиниш тушта сейсмогенный оползеньниҥ јуругы]] Кӱнбадыш Сибирде '''[[Землетрясение|јерсилкиништер]]''' каа-јаа ла тыҥ эмес болот. Је јердиҥ кыртыжы мында да кыймыктайт. Алтай Республикага ол кыймыктаныш [[Тянь-Шань|Тянь-Шань]] ла [[Прибайкалье|Прибайкальедеҥ]] келип јат, ондо јерсилкиништер тыҥ, оноҥ улам ла болот<ref name="Землетрясения РА">{{Cite web |title=Землетрясения на Алтае — Алтай Туристский. Туристический портал |url=https://www.vtourisme.com/altaj/geografiya-i-klimat/prirodnye-yavleniya/741-zemletryaseniya-na-altae |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230728052136/https://www.vtourisme.com/altaj/geografiya-i-klimat/prirodnye-yavleniya/741-zemletryaseniya-na-altae |archivedate=1690521696 |deadlink=yes |accessdate=1690521692 }}</ref>. Кӱнбадыш Сибирде јерсилкиништер керегинде эҥ ле озо болгон табыш [[1734 јыл|1734 јылга]] келижет. [[1761 јыл|1761 јылдыҥ]] кӱзи ле [[1771 јыл|1771 јылдыҥ]] кыжында јердиҥ силкингени [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] кӱнбадыш ла тӱштӱк-кӱнбадыш келтейиниҥ бир канча јон јадар јерлеринде иле билдирген. 1785 јылдыҥ јазында [[Семипалатинск]] ле [[Барнаул|Барнаулдыҥ]] ортозында јерлерде тудуштай ла јер силкинген<ref name="Землетрясения РА"/>. 1822 јылдыҥ јазында јерсилкиниш Салаирский кряжта (Алтай кырайда) темдектелген. Сильное землетрясение отмечено в Тыҥ јерсилкиниш Барнаулда [[1829 јыл|1829 јылдыҥ]] [[Кӱчӱрген айдыҥ 9 кӱни|кӱчӱрген айдыҥ 9 кӱнинде]] болгон. Ол тушта [[Оп (суу)|Оптыҥ]] јараттары јарылган ({{lang-ru|образовались трещины}}). [[1857 јыл|1857 јылда]] Алтайда бир ле уунда эки јерсилкиниш болгон. Бирӱзи озогы Бийский округта, экинчизи — [[Змеиногорскта]]. 200 јылдыҥ туркунына эҥ ле тыҥ јерсилкиниш Алтайда [[1898 јыл|1898 јылда]] болгон. Бастырага јуук таш туралар јарылган, је бирӱзи де јемирилбеген. Тыҥ эмес ойто катаптаҥ силкиништер 1903 јылга јетире болгон. Кӱнбадыш Сибирде бастыра 250 јерсилкиниш темдектелген. Олордыҥ 22-зи XVIII чакка келижет, 89-зы — ӧткӧн јӱсјылдыкка ла артканы — бичтиҥ чакка келижет. Барнаулда 11 јерсилкиниш, Бийскте — 9 јерсилкиниш<ref name="Землетрясения РА"/>. [[2003 јыл|2003 јылда]] [[Сыгын айдыҥ 27 кӱни|сыгын айдыҥ 27 кӱнинде]] јербойыныҥ ӧйиле 18 саат 33 минутта 10 балл тыҥ јерсилкиниш ({{lang-ru|уничтожающее, [[Шкала Медведева — Шпонхойера — Карника|MSK-64]]}}) болгон, Алтай Республикада Кош-Агаш аймактыҥ Белтир јуртынаҥ ыраак јок јерде јерсилкиништиҥ эпицентры болгон. Јер силкинерде, ол ӧйдӧ чыккан энергияныҥ кӱчи ''50 мегатонна бомбаныҥ'' энергия кӱчиле тӱҥей болгон<ref name="Землетрясение 2003">{{Cite web |title=Землетрясение 2003 г. — Чуйское. — Алтай Туристский. Туристический портал |url=https://www.vtourisme.com/altaj/istoriya/358-zemletryasenie-2003-g-chujskoe |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230728052142/https://www.vtourisme.com/altaj/istoriya/358-zemletryasenie-2003-g-chujskoe |archivedate=1690521702 |deadlink=yes |accessdate=1690521692 }}</ref> Бу болгон сейсмический јерсилкиништиҥ учы-кыйузы болуп сӱреен јаан (гигантский [[оползень]]) кӧчкӧ келген, Белтир јурттаҥ кӱнбадыштай 7 км јерде, [[Талдура суу|Талдура сууныҥ]] оҥ јарадында. Бу кӧчкӧниҥ тууразы (јалбагы) 1 км кире бар. Кӧчкӧниҥ калыҥы 15 м, текши кеми (объем) — 20 млн. м³ шыку<ref name="Землетрясение 2003"/>. [[Файл:Картаелангаш.jpg|230px|мини|слева|[[Белтир]] јурт, [[2003 јыл|2003 јылдагы]] јерсилкиништиҥ эпицентры]] Јерсилкиништиҥ бир кайкамчылу немези кайылган кумак ла балкаш јайылган да тебилип те чыккан «вулканчиктер» бастыра Чуйдыҥ чӧлиниҥ јеринде кайда ла туштайт. Мынаҥ башка, јерсилкиниш тушта чыккан сӱреен јаан јылу энергия (јерсилкиништиҥ эпицентрына јуук) јердиҥ алдында ''мӧҥкӱ тош јердиҥ'' (вечной мерзлоты) тош линзалардыҥ бир канчазын кайылтып, јердиҥ алдында сууларды кыймыктаткан. Оноҥ улам [[Белтир]] јурттыҥ јанында бийиги 2 м сууныҥ фонтандары адылган, бир канча балкашту кӧлдӧр табылган, олордыҥ текши јери 6,5 муҥ квадратный метр. Бир ондый кӧл Бельтирде стадиондо чыккан<ref name="Землетрясение 2003"/>. '''Јерсилкиниш''' болгон јерде кӧп јерде кӧчкӧ, јемирилиш болуп, јерде јаан јарыктар ачылган. Алтай Республикада 1889 улус јадар тура ӱрелген, ондо 7 000 кижи јаткан болгон, онойдо ок 25 школ, 16 эмчилик, 7 котельный ӱрелген<ref name="Землетрясение 2003"/>. Практически полностью был разрушен поселок Белтир јурт бӱдӱнге јуук бызылган. Окылу јетирӱ аайынча улустаҥ коромјы јок. Чуйдыҥ трагыныҥ јолы, инженерный сооружениелери јаан коромјы чыгымду болгон. Јерсилкиниш учун [[Чуй (Кадынныҥ кош суузы)|Чуй]] суунаҥ ала [[Маашей суу]] аккан ӧзӧктӧ јол јок болуп бызылган, эмди ондо јӱк ле чичкечек орык јол бар. Калганчы јӱсјылдыкта эҥ ле тыҥ чыгым экелген јаан ''Суу кӧпчигени'' (чайык, наводнение) [[2014 јыл|2014 јылда]] [[Кӱӱк айдыҥ 30 кӱни|кӱӱк айдыҥ 30 кӱнинде]] болгон. Бир канча кӱн болгон ургун јааштардаҥ улам суулар кӧпчиген. Бу ургундар мӧҥкӱ тоштордыҥ кайылып баштаган ӧйине келижип, Алтайдыҥ суулары тыҥыда кӧпчип, кӱӱк айдыҥ 30 кӱнинде јарадынаҥ ажынып чыккан. Јаҥыс јаан [[Чуй (Кадынныҥ кош суузы)|Чуй]], [[Кадын]] суулар эмес, онойдо ок, кааҥ јайларда соолып калатан, оок то суулар аҥканынаҥ ашкан. Регионедо ''јеткерлӱ айалга'' (чрезвычайная ситуация) јарлалган. Бастыра аймактарда (јаҥыс [[Кош-Агаш аймак]] эмес) ондор тоолу јон јадар јерлер сууга алдырткан. Јетирӱлерде 15 муҥга шыку туралар сууга алдырган, 33 муҥ кижи суунаҥ чучураган. Суу кӧпчигенинеҥ улам текши чыгым 6,5 миллиард салкойдоҥ ажа конгон, оныҥ тал ортого јуугы (2,7 миллиард) социал объекттерди орныктырарына барган, коммунальный инфраструктураны, кӱрлер ле јолдорды. Јаан суу («Большая вода») 504 километр кӧӧлик јолдорды алып ийген, тал ортого јуугы бызылган  — 223 километр, 235 кӱр ӱрелген, онойдо ок коммунал ээлемниҥ 10 объекти ле 49 соцобъект ӱрелген. [[Файл:Озеро Маашей.jpg|250px|мини|справа|Маашей деп кӧл, [[2012 јыл|2012 јылда]] суу кӧпчиген кийнинеҥ јоголгон]] Эки ле ай кийнинеҥ [[2014 јыл|2014 јылда]] [[Јаан изӱ айдыҥ 28 кӱни|јаан изӱ айдыҥ 28 кӱнинде]] региондо тыҥ мӧндӱр. Теҥеринеҥ алаканча мӧндӱр тӱжӱп, јабынтыларды, кӧзнӧктӧрди ойо согуп, јӱстер мӱҥдар тоолу машиналарды ойо согуп, агаштарды сындырып, суу кӧпчиштеҥ јаҥы ла оҥдолгон огородторды јалбайта соккон. [[2012 јыл|2012 јылдыҥ]] [[Јаан изӱ ай|јаан изӱ айында]] база бир јаан суу кӧпчиш болгон, оныҥ салтары болуп, плотинаны быза соголо, Маашей кӧл сооло аккан. Кӧлдиҥ узуны 1,5 км кире болгон, 0,4 километр јетпес. Бир канча кӱн улай сӱреен тыҥ ургун јаҥмырлар болгон. Бастыра јанынаҥ таш кӧчкӧлӧнгӧн. Чуй сууныҥ коолы солунган. Суу кӱрлерди оодып апарган. Ар-бӱткендик буунты (''Моренный вал'') бызылган<ref group="к.">Моренный вал — это форма рельефа, образованная деятельностью ледника</ref>, Маашей кӧл јоголгон<ref>{{Cite web |title=Озеро Маашей (исчезнувшее) - Алтай Туристский. Туристический портал |url=https://www.vtourisme.com/index.php/altaj/geografiya-i-klimat/ozera/54-oz-maashej-izcheznuvshee |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230728052142/https://www.vtourisme.com/index.php/altaj/geografiya-i-klimat/ozera/54-oz-maashej-izcheznuvshee |archivedate=1690521702 |deadlink=yes |accessdate=1690521692 }}</ref>. '''Тыҥ јорткондор''' ('''Смерчтер''') Туулу Алтайда болгоны удагалак. Байла, телекейдиҥ бу јеринде климаттыҥ солынганыла колбулу болор. Кем де мында јӱсјылдыктыҥ туркунына болгон ''Јаан јоткондор'' кӧрбӧгӧн дӧ ол керегинде бичибеген де. * 2007 ле 2008 јылдарда смерчтер баштапкы катап [[Чопош]] јурттыҥ јанында болгон. * 2009 јылда јаан изӱ айдыҥ 15 кӱнинде, 10 минуттыҥ туркунына Туулу Алтайда ''Јаан јоткон'' «Бирюзовая Катунь» деген турбазаныҥ јанында агаштардыҥ баштарын ӱзе согуп, кезик агаштарды аҥтарган. Бу салкынла кожо тыҥ мӧндӱр келген (10 см кире). * 2016 јылда јаан изӱ айдыҥ 26 кӱнинде Майма аймактыҥ ӱстиле ''Јаан јоткон'' ӧткӧн, ойто ло «Бирюзовая Катунь» деген турбазаныҥ јанында тыҥыткан, је кӱчи 2009 јылдыйына кӧрӧ, эмеш уйан. Јыгылган агаштар база болгон. '''Метеориттер''' — азый да, эмдиги де ӧйдӧ Алтайдыҥ јерине метеориттер тӱжет.Улай тӱжер јерлери (метеоритная трасса) Алтай кырайдыҥ тӱштӱк-кӱнбадыш кыйузында, Казахстанла кыйу, билимчилердиҥ айдыжыла табылган метеориттердиҥ оодыктарыныҥ јайылганын шиҥдезе, мында узак ӧйгӧ ''метеоритный тыҥ јаҥмырлар'' болгон. Экинчи ''метеоритный трасса'' Бийский аймакла ӧдӱп јат. 20 млн јыл кайра бистиҥ ''Вселенныйдыҥ''космический телкеминде болгон керектерди шиҥдеп алза, озодо [[Алтай кырай|Алтай кырайда]] «метеоритный бомбардировкалар» кӧп болгоны јарт<ref name="Метеориты"/>. Байла, что Алтай Республика ла Алтай кырай эмдиги ӧйдиҥ ле јебрен ископаемый метеориттерлӱ јер болуп јат. [[Курай|Курайдагы]] темир ле [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] кӧмӱрлӱ метеориттерин билимчилер бистиҥ [[Солнечная система|Солнечный системазыныҥ]] метеориттерине келижет деп айдат, Масальский темир метеорит (2009 ј. 400—500 кг), айса болзо, ыраак космостоҥ келген болор<ref name="Метеориты">[https://top-technologies.ru/ru/article/view?id=29369 Гусев А. И., Гусев Н. И., Волкова О. Ю. Метеориты Алтая: классы, состав и геохимические особенности // Современные наукоемкие технологии. — 2011. — № 6. — С. 12-15;]</ref>. Јылдыҥ ла планеталар ортодо телкемнеҥ муҥдар тоолу метеориттер, кеми тоозын ошкош кичинек ле јааны канча-канча тонна кире бар, Јерге келип тӱжет. Олордыҥ кезигин ле билимде шиҥдейдилер. Кажы ла табылган метеорит билимге сӱреен баалу табынты болот. Метеоритти табала, [[Российская академия наук|билим Академияга]] табыштырган улуска акча тӧлӧлӧт. Кажы ла метеорит тӱшкенин кӧргӧн, эмезе тапкан кижи бу адреске баштанзын: 117313, г. [[Москва]], Комитет по метеоритам [[Российская академия наук|АН РФ]]<ref>[https://www.ras.ru/win/DB/show_org.asp?H=show_org&P=.prn-y.oi-3641.ln-ru& Комитет РАН по метеоритам… — Общая информация]</ref><ref name="Архив">[https://www.isaran.ru/?q=ru/archive&ida=58 Архив Комитета по метеоритам РАН | ИС АРАН]</ref><ref>{{Cite web |title=Метеориты Алтая — Алтай Туристский. Туристический портал |url=https://www.vtourisme.com/altaj/geografiya-i-klimat/prirodnye-yavleniya/355-meteority-altaya#center=51.62797701747611,86.30186157079346&zoom=11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230729170539/https://www.vtourisme.com/altaj/geografiya-i-klimat/prirodnye-yavleniya/355-meteority-altaya#center=51.62797701747611,86.30186157079346&zoom=11 |archivedate=1690650339 |deadlink=yes |accessdate=1690650335 }}</ref>. == Туристско-рекреационный аргалар == [[File:Reka Kumer Plesy 2.jpg||250px|мини|справа|Туулу Алтай, Кӧмир суу, Кыстыҥ јарады]] ''Туулу Алтай'' дегени республиканыҥ тӱӱкилик брендовый ады болот, бу эҥ ле озо рекреационный потенциалду экологиялык ару јер<ref name="Паспорт региона"/>: 1) '''Туулу Алтай '''— [[Сибирь|Сибирде]] эҥ бийик кырларлу јер. Кӧп тайга-сындардыҥ бийиги талайдыҥ кемјӱзинеҥ 3000-4000 метрге бийик, олордыҥ баштары јыл ичинде тошту турат ([[Южно-Чуйский хребет|Тӱштӱк-Чуйдыҥ]], [[Катунский хребет|Кадын бажы сын]], [[Северо-Чуйский хребет|Тӱндӱк-Чуйдыҥ сыны]] о.ӧ.), олорло туризм ле альпинизмниҥ спортчылары јилбиркейт. Алтайдыҥ бийик деген туузы — Кадын бажыныҥ кӱнчыгыш келтейинде [[Ӱч-Сӱмер]] (4506 метр). Туулу Алтайда кырлар ортодо тереҥ ӧзӧктӧр бар,<ref group="к.">Котлови́на — отрицательная форма рельефа, понижение в пределах суши, дна океанов или морей, преимущественно округлых очертаний.</ref> (Чуйдыҥ чӧли|Чуйдыҥ чӧли]], [[Курайдыҥ чӧли|Курайдыҥ чӧли]], [[Канныҥ чӧли|Канныҥ чӧли]], [[Абайдыҥ чӧли|Абайдыҥ чӧли]], [[Оймонныҥ чӧли|Оймонныҥ чӧли]]) ле тӧҥдӧрлӱ плоскогорьелер<ref group="к.">Плоского́рье — обширный участок горного рельефа с абсолютной высотой до 1000 м и более с преобладанием плоских или слабоволнистых водораздельных поверхностей.</ref> ([[Чолышманда нагорье]], плоскогорье [[Ӱкек]], [[Улаганда плоскогорье]]), бийиги 1500—2300 метр. Алтай анчада бойыныҥ куй таштарыла бай, олор 500-теҥ кӧп — ([[Музейная пещера|Музейная]], [[Кёк-Таш (пещера)|Кӧк-Таш]], [[Кульдюкская пещера|Кульдюкская]], [[Туткушская пещера|Туткушская]] (Тут-Куш), [[Тавдинские пещеры|Талдинская карстовая арка]], [[Таркольская пещера|Таркольская]], [[Каракокшинская пещера|Каракокшинская]], [[Денисова пещера|Денисова]] ло о.ӧ.)<ref name="Паспорт региона"/>; 2) ''суу ресурстар'' јаан, 7 муҥга шыку кӧлдӧр, олордыҥ ортозында Россияда ээҥ тереҥ кӧлдӧрдиҥ бирӱзи — [[Алтын Кӧл]] ({{lang-ru|Телецкое озеро}}). Алтайдыҥ суулары кырлардаҥ тӱшкен, чакпынду учун мында кӧп сабада суу-спортчылар ла суу-туристтер јӱредилер. Туулу Алтайда сӱреен кӧп учар суулар бар, олордыҥ јаан дегендери: [[Чульчинский водопад|Чульчинский]], [[Текелю (водопад)|Текелӱ]].Јарлу учарлар: [[Корбу (водопад)|Корбу]], [[Камышлинский водопад|Камышлинский]] ле о.ӧ.<ref name="Паспорт региона"/>; [[Файл:Плоскогорье Укок, вид на перевал Угульгун.jpg|250px|мини|слева|Ӱкек деп плоскогорье, Угульгун деп боочы јаар кӧрзӧ]] 3) республиканыҥ јеринде [[ЮНЕСКО]] темдектеген Телекейлик учурлу ар-бӱткендик энчиниҥ объекттери «[[Золотые горы Алтая]]», олорго Туулу Алтайдагы беш уникал јер ([[Алтын-Кӧл]], [[Ӱч-Сӱмер]], [[Алтайский заповедник|Алтайский государственный природный биосферный заповедник]], [[Катунский заповедник|Катунский государственный природный биосферный заповедник]], [[Укок|плато Ӱкек]])<ref name="Паспорт региона"/>; 4) ''Ар-бӱткендик корулу јерлер'' <ref>[http://oopt.aari.ru/oopt/ Перечень ООПТ Республики Алтай на сайте ИАС «ООПТ РФ»]</ref><ref>[http://www.zapoved.ru/catalog Перечень ООПТ на сайте Министерства природы РФ]</ref><ref>[https://base.garant.ru/10107990/741609f9002bd54a24e5c49cb5af953b/ Федеральный закон № 33-ФЗ от 14.03.1995 «Особо охраняемые природные территории»]</ref> республиканыҥ 25 процент јеринде јадат. Регион ороондо корулу јерлериле баштапкы јерде<ref name="Доклад"/>. Республиканыҥ ''Ар-бӱткендик корулу јерлерлӱ'' фондына 2 тергеелик ар-бӱткендик биосферный корулу јер — [[Алтайский заповедник|Алтайский деп корулу јер]] и [[Катунский заповедник|Катунский деп корулу јер]]; [[Сайлюгемский национальный парк| «Сайлюгемский» национал парк]]; 4 ар-бӱткендик парк — «[[Белуха (природный парк)|Ӱч-Сӱмер]]», «Ӱкек», «[[Уч-Энмек|Ӱч Эҥмек]]» («Аргут» деп кластерлӱ), «[[Ак-Чолушпа (природный парк)|Ак-Чолушпа ар-бӱткендик парк]]»; [[Сумультинский природный биологический заказник|Сумультинский ар-бӱткендик биологический заказник]] ле [[Шавлинский природный биологический заказник|Шавлинский биологический заказник]]; [[Горно-Алтайский ботанический сад|Сибирский баш ботанический садтыҥ Горно-Алтайский филиалы]]; республикан учурлу 43 ар-бӱткендик кереес<ref name="Паспорт региона"/>; [[Файл:Alt5 4957567.jpg|150px|мини|справа|Петроглифтер]] 5) Ташта јурамалдарды, ''петроглифтерди'' шиҥдеери Алтайда эки јӱс јылдаҥ артык уулалат, је бӱгӱнги кӱнде кандый да шиҥжӱчи республикада бар петроглифтердиҥ чике тоозын айдып болбос. Алтай ичинде 200 кире јерде тата јурамалдар бар: кезик јерде кӧп, темдектезе, [[Елангаш (приток Чуи)|Јылаҥаш]] деп суныҥ ӧзӧгинде, кезик јерде тоолу ла. Јылаҥаш суу аккан ӧзӧктӧ кӧп сабада ташта јуҥмалар јуралган, каа-јаада марал, аҥ, антропоморфный фигуралар – мешке башту улус, ок-јаалу улус ла о.ӧ. Јылаҥаштагы петроглифтерди археологтор гунно-сарматский ӧйдӧ ''бистиҥ эранаҥ озо''- II – V чактарга Темир Чакка келиштирет, шиҥжӱчилер јӱк ле мында 30000 артык таш јуруктар деп бодоштырат. Озодоҥ бери мында солынталар болбогон, ол ло кырлар, ол ло мал-аш ла малчылардыҥ кышкы турлулары. [[Калбак-Ташта]], [[Турочакский писаницада]]; Байлу Сетерлӱде тата јурамалдар<ref>{{Cite web |title=&#91;&#91;Петроглифы&#93;&#93; Алтая - Наскальные рисунки Горного Алтая |url=https://worldrockart.ru/risunki/petroglify-altaya |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190717184640/http://worldrockart.ru/risunki/petroglify-altaya/ |archivedate=1563389200 |deadlink=yes |accessdate=1690694114 }}</ref>; 6) туристтердиҥ амыралтазына керектӱ 380-неҥ артык объекттер (гостиницалар, отельдер, мотельдер, хостел ле о.ӧ.) бар, ол тллдо 4 санаторно-курортный учреждение, јурт јерде 440-теҥ артык «јажыл» туралар. Бир ле уунда кӧп улус токтоор јерлердиҥ тоозы 17 муҥ. единица, ол тоодо јыл айландыра токтоор јерлер — 9 муҥ единица<ref name="Паспорт региона"/>. == Администрациялык јерлерин бӧлӱгени == {{Основная статья|Административно-территориальное деление Республики Алтай}} [[Алтай Республика]] мындый администрациялык јерлӱ тӧзӧлмӧлӧрдӧҥ турат<ref>[https://base.garant.ru/32102850/ Закон Республики Алтай от 13.01.2005 N 10-РЗ «Об образовании муниципальных образований, наделении соответствующим статусом и установлении их границ» (с изменениями и дополнениями) | ГАРАНТ]</ref>: * каланыҥ округы — 1 ([[Горно-Алтайск]] кала); * муниципал аймак — 10; * јурт јеезелер — 91; * јурттар ла посёлктор — 246 (эмдиги ӧйдӧ). {| class="wikitable" width=95% style="text-align:center; margin: 1em auto 1em auto" |- ! № !! Мааны !! Кебедел !! Ады !! ады<br>{{lang-ru|}} !!Јурт<br>јеезелер !!Јурттар !! ОКАТО-ныҥ коды !! Эл-јон,<br>кижи !! Текши јери,<br>мӱҥ км² !! Эл-јонныҥ<br>ныктазы,<br>кижи/км² !! Администрациялык<br> тӧс јери |- bgcolor=#F3DF67 | COLSPAN="12" | '''Кала''' |- | 1 || [[Файл:Flag of Gorno-Altaysk.svg|80px|border]] ||[[Файл:Coat of Arms of Gornoaltaysk (Altai Republic).png|50px]] ||[[Улалу]] ||[[Горно-Алтайск]] || || ||84401 ||{{ Население | Горно-Алтайск | тс }} ||0,96 || 684,2 |- bgcolor=#F3DF67 | COLSPAN="12" | '''Муниципал аймактар''' |- | 1 || [[Файл:Flag of Ust-Kansky District.png|80px|border]] ||[[Файл:Coat of Arms of Ust-Kansky District.png|50px]] ||[[Кан-Оозы аймак]] ||Усть-Канский район||11 ||24|| 84235 || {{ Население | Усть-Канский район | тс }} || 6,3 || 2,3 || [[Кан-Оозы]] |- | 2 || [[Файл:Flag of Ust-Koksinsky District.png|80px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of Ust-Koksinsky District (2019).png|50px]] || [[Кӧксу-Оозы аймак]]||Усть-Коксинский район ||9||42||84240 ||{{ Население | Усть-Коксинский район | тс }} ||12,9 ||1,3 || [[Кӧксу-Оозы|Кӧсу-Оозы]] |- | 3 || [[Файл:Flag of Kosh-Agachsky District.png|80px|border]] || [[Файл:Coat of Arms of Kosh-Agachsky District (2020).png|50px]]|| [[Кош-Агаш аймак]]||Кош-Агачский район||12||16||84210 ||{{ Население | Кош-Агачский район | тс }} || 20,0 ||0,9 ||[[Кош-Агаш]] |- | 4 || [[Файл:Flag of Mayminsky District.png|80px|border]]|| [[Файл:Coat of Arms of Mayminsky District (2019).jpg|50px]]||[[Майма аймак]] ||Майминский район ||6 ||25||84215 ||{{ Население | Майминский район | тс }} ||1,4 ||20,6 || [[Майма]] |- | 5 ||[[Файл:Flag of Ongudaysky District.svg|80px|border]] ||[[Файл:Coat of Arms of Ongudaysky District.svg|50px]] ||[[Оҥдой аймак]] ||Онгудайский район||10||30||84220 ||{{ Население | Онгудайский район | тс }} ||11,7 || 1,3 ||[[Оҥдой]] |- | 6 ||[[Файл:Flag of Turochaksky District.png|80px|border]] ||[[Файл:Coat of arms of Turochaksky District.png|50px]] ||[[Турачак аймак]] ||Турочакский район||9||32|| 84225 || ||11,0 || 1,1 ||[[Турачак]] |- | 7 ||[[Файл:Flag of Ulagansky District.png|80px|border]] ||[[Файл:Coat of Arms of Ulagansky District.png|50px]] ||[[Улаган аймак]] ||Улаганский район||7||13||84230 ||{{ Население | Улаганский район | тс }} || 18,4 || 0,6 || [[Улаган]] |- | 8 ||[[Файл:Flag of Chemalsky District.png|80px|border]] ||[[Файл:Coat of Arms of Chemalsky District (2019).png|50px]] || [[Чамал аймак]] ||Чемальский район||7||21||84243 || ||3,0 ||3,2 || [[Чамал]] |- | 9 ||[[Файл:Flag of Choysky District.png|80px|border]] ||[[Файл:Coat of Arms of Choysky District (2019).jpg|50px]] || [[Чоо аймак]] ||Чойский район||7||21||84245 || ||4,5 ||1,9 || [[Чоо]] |- | 10 ||[[Файл:Flag of Shebalinsky District.png|80px|border]] ||[[Файл:Coat of Arms of Shebalinsky District.png|50px]] ||[[Шабалин аймак]] ||Шебалинский район ||13||24||84250 ||{{ Население | Шебалинский район | тс }} ||3,9 ||3,5 || [[Шабалин]] |} == Эл-јон == {{Основная статья|Население Республики Алтай}} === Тоозы === Росстаттыҥ бергениле Алтай Республикада эл-јонныҥ тоозы<ref name="Росстат муниципальные образования">[https://rosstat.gov.ru/compendium/document/13282 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям]</ref> 210 924 кижи (2021). јонныҥ ныктазы — 2,27 кижи/км² (2021). Калада эл-јон — 30,56 % (2020). {{ Население | Республика Алтай | Столбцов=15 }} {{ Население | Республика Алтай | график }} === Јонныҥ угы-тӧзи === {|class="standard sortable" width=100% style="text-align:center; margin: 1em auto 1em auto" ! || 1959<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_59.php?reg=2 Демоскоп. Всесоюзная перепись населения 1959 года. Национальный состав населения по регионам России: Горно-Алтайская АО]</ref><br>кижи || % || 1979<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_79.php?reg=61 Демоскоп. Всесоюзная перепись населения 1979 года. Национальный состав населения по регионам России: Горно-Алтайская АО]</ref><br>кижи || % || 1989<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_89_gs.php?reg=1 Демоскоп. Всесоюзная перепись населения 1989 года. Национальный состав населения по регионам России: Горно-Алтайская АО]</ref><br>кижи || % || 2002<br><ref>[https://web.archive.org/web/20130421072430/http://www.perepis2002.ru/index.html?id=11 Всероссийская перепись населения 2002 года]: [https://web.archive.org/web/20061104083455/http://www.perepis2002.ru/ct/doc/TOM_04_03.xls Население по национальности и владению русским языком по субъектам РФ]</ref><br>кижи || <small>бастыра-<br>зынаҥ %</small> || <small>угы-<br>тӧзин<br>айткан<br>улустаҥ<br>%</small> || 2010<br><ref name="пер.2010">[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi1612.htm Официальный сайт Всероссийской переписи населения 2010 года. Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года]</ref><ref name="ЭтноЯз.2010">[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/results2.html Всероссийская перепись населения 2010 года. Официальные итоги с расширенными перечнями по национальному составу населения и по регионам.]: [http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Materials/doklad2.rar см.]</ref><br>кижи || <small>бастыра- <br> зынаҥ %</small> || <small>% угы-<br>тӧзин<br>айткан<br>улус-<br>таҥ<br> % </small> |- | бастыра|| align="right"| 157161 || align="right"| 100,00 % || align="right"| 172040 || align="right"| 100,00 % || align="right"| 190831 || align="right"| 100,00 % || align="right"| 202947 || align="right"| 100,00 % || align="right"| || align="right"| 206168 || align="right"| 100,00 % || align="right"| |- | [[Орустар]] || align="right"| 109661 || align="right"| 69,78 % || align="right"| 108795 || align="right"| 63,24 % || align="right"| 115188 || align="right"| 60,36 % || align="right"| 116510 || align="right"| 57,41 % || align="right"| 57,52 % || align="right"| 114802 || align="right"| 55,68 % || align="right"| 56,63 % |- | [[Алтайлар]]<br><small>(ол тоодо<br>теленгиттер,<br>тубалар,<br>чалкандулар)</small> || align="right"| 38019 || align="right"| 24,19 % || align="right"| 50203 || align="right"| 29,18 % || align="right"| 59130 || align="right"| 30,99 % || align="right"| 66923 || align="right"| 32,98 % || align="right"| 33,04 % || align="right"| 68814 || align="right" | 33,37 % || align="right" | 33,94 % |- | *телеҥиттер || align="right"| <small>[[алтайларла]]<br>кожо</small> || align="right"| || align="right"| <small>вкл. в [[алтайцы]]</small> || align="right"| || align="right"| <small>вкл. в [[алтайцы]]</small> || align="right"| || align="right"| 2368 || align="right"| 1,17 % || align="right"| 1,17 % || align="right"| 3648 || align="right"| 1,77 % || align="right"| 1,80 % |- | *тубалар || align="right"| <small>[[алтайларла]]<br>кожо</small> || align="right"| || align="right"| <small>вкл. в [[алтайлар]]</small> || align="right"| || align="right"| <small>вкл. в [[алтайцы]]</small> || align="right"| || align="right"| 1533 || align="right"| 0,76 % || align="right"| 0,76 % || align="right"| 1891 || align="right"| 0,92 % || align="right"| 0,93 % |- | *чалкандулар || align="right"| <small>[[алтайларла]]<br>кожо</small> || align="right"| || align="right"| <small>[[алтайларла]]<br>кожо</small> || align="right"| || align="right"| <small>[[алтайларла]]<br>кожо </small> || align="right"| || align="right"| 830 || align="right"| 0,41 % || align="right"| 0,41 % || align="right"| 1113 || align="right"| 0,54 % || align="right"| 0,55 % |- | Казактар || align="right"| 4745 || align="right"| 3,02 % || align="right"| 8677 || align="right"| 5,04 % || align="right"| 10692 || align="right"| 5,60 % || align="right"| 12108 || align="right"| 5,97 % || align="right"| 5,98 % || align="right"| 12524 || align="right"| 6,07 % || align="right"| 6,18 % |- | Кумандылар || align="right"| <small>[[алтайларла]]<br>кожо</small> || align="right"| || align="right"| <small>[[алтайларла]]<br>кожо</small> || align="right"| || align="right"| <small>[[алтайларла]]<br>кожо</small> || align="right"| || align="right"| 931 || align="right"| 0,46 % || align="right"| 0,46 % || align="right"| 1062 || align="right"| 0,52 % || align="right"| 0,52 % |- | [[Украиндер]] || align="right"| 1462 || align="right"| 0,93 % || align="right"| 1305 || align="right"| 0,76 % || align="right"| 1714 || align="right"| 0,90 % || align="right"| 1437 || align="right"| 0,71 % || align="right"| 0,71 % || align="right"| 1010 || align="right"| 0,49 % || align="right"| 0,50 % |- | [[Немецтер]] || align="right"| 1113 || align="right"| 0,71 % || align="right"| 720 || align="right"| 0,42 % || align="right"| 830 || align="right"| 0,43 % || align="right"| 903 || align="right"| 0,44 % || align="right"| 0,45 % || align="right"| 700 || align="right"| 0,34 % || align="right"| 0,35 % |- | [[Армяндар]] || align="right"| 24 || align="right"| 0,02 % || align="right"| 68 || align="right"| 0,04 % || align="right"| 174 || align="right"| 0,09 % || align="right"| 493 || align="right"| 0,24 % || align="right"| 0,24 % || align="right"| 528 || align="right"| 0,26 % || align="right"| 0,26 % |- | [[Татарлар]] || align="right"| 236 || align="right"| 0,15 % || align="right"| 334 || align="right"| 0,19 % || align="right"| 388 || align="right"| 0,20 % || align="right"| 460 || align="right"| 0,23 % || align="right"| 0,23 % || align="right"| 414 || align="right"| 0,20 % || align="right"| 0,20 % |- | [[Азербайджандар]] || align="right"| || align="right"| || align="right"| 50 || align="right"| 0,03 % || align="right"| 169 || align="right"| 0,09 % || align="right"| 266 || align="right"| 0,13 % || align="right"| 0,13 % || align="right"| 307 || align="right"| 0,15 % || align="right"| 0,15 % |- | [[Узбектер]] || align="right"| || align="right"| || align="right"| 48 || align="right"| 0,03 % || align="right"| 85 || align="right"| 0,04 % || align="right"| 149 || align="right"| 0,07 % || align="right"| 0,07 % || align="right"| 262 || align="right"| 0,13 % || align="right"| 0,13 % |- | [[Киргизтер]] || align="right"| || align="right"| || align="right"| 9 || align="right"| 0,01 % || align="right"| 71 || align="right"| 0,04 % || align="right"| 163 || align="right"| 0,08 % || align="right"| 0,08 % || align="right"| 238 || align="right"| 0,12 % || align="right"| 0,12 % |- | [[Белорустар]] || align="right"| 351 || align="right"| 0,22 % || align="right"| 349 || align="right"| 0,20 % || align="right"| 367 || align="right"| 0,19 % || align="right"| 300 || align="right"| 0,15 % || align="right"| 0,15 % || align="right"| 216 || align="right"| 0,10 % || align="right"| 0,11 % |- | [[Тувиндер]] || align="right"| || align="right"| || align="right"| 32 || align="right"| 0,02 % || align="right"| 65 || align="right"| 0,03 % || align="right"| 22 || align="right"| 0,01 % || align="right"| 0,01 % || align="right"| 158 || align="right"| 0,08 % || align="right"| 0,08 % |- | [[Молдавандар]] || align="right"| 35 || align="right"| 0,02 % || align="right"| 85 || align="right"| 0,05 % || align="right"| 174 || align="right"| 0,09 % || align="right"| 179 || align="right"| 0,09 % || align="right"| 0,09 % || align="right"| 148 || align="right"| 0,07 % || align="right"| 0,07 % |- | [[Корейлер]] || align="right"| 27 || align="right"| 0,02 % || align="right"| 42 || align="right"| 0,02 % || align="right"| 65 || align="right"| 0,03 % || align="right"| 128 || align="right"| 0,06 % || align="right"| 0,06 % || align="right"| 144 || align="right"| 0,07 % || align="right"| 0,07 % |- | [[Таджиктер]] || align="right"| || align="right"| || align="right"| 102 || align="right"| 0,06 % || align="right"| 23 || align="right"| 0,01 % || align="right"| 84 || align="right"| 0,04 % || align="right"| 0,04 % || align="right"| 123 || align="right"| 0,06 % || align="right"| 0,06 % |- | [[Грузиндер]] || align="right"| || align="right"| || align="right"| 89 || align="right"| 0,05 % || align="right"| 198 || align="right"| 0,10 % || align="right"| 127 || align="right"| 0,06 % || align="right"| 0,06 % || align="right"| 99 || align="right"| 0,05 % || align="right"| 0,05 % |- | [[Шорлор]] || align="right"| 66 || align="right"| 0,04 % || align="right"| 120 || align="right"| 0,07 % || align="right"| 159 || align="right"| 0,08 % || align="right"| 141 || align="right"| 0,07 % || align="right"| 0,07 % || align="right"| 87 || align="right"| 0,04 % || align="right"| 0,04 % |- | [[Чуваштар]] || align="right"| 80 || align="right"| 0,05 % || align="right"| 104 || align="right"| 0,06 % || align="right"| 127 || align="right"| 0,07 % || align="right"| 103 || align="right"| 0,05 % || align="right"| 0,05 % || align="right"| 83 || align="right"| 0,04 % || align="right"| 0,04 % |- | [[Мордвалар]] || align="right"| 335 || align="right"| 0,21 % || align="right"| 142 || align="right"| 0,08 % || align="right"| 142 || align="right"| 0,07 % || align="right"| 81 || align="right"| 0,04 % || align="right"| 0,04 % || align="right"| 68 || align="right"| 0,03 % || align="right"| 0,03 % |- | [[Сыгандар]] || align="right"| 220 || align="right"| 0,14 % || align="right"| 134 || align="right"| 0,08 % || align="right"| 114 || align="right"| 0,06 % || align="right"| 56 || align="right"| 0,03 % || align="right"| 0,03 % || align="right"| 65 || align="right"| 0,03 % || align="right"| 0,03 % |- | [[Буряттар]] || align="right"| 60 || align="right"| 0,04 % || align="right"| 17 || align="right"| 0,01 % || align="right"| 23 || align="right"| 0,01 % || align="right"| 43 || align="right"| 0,02 % || align="right"| 0,02 % || align="right"| 64 || align="right"| 0,03 % || align="right"| 0,03 % |- | [[Удмурттар]] || align="right"| || align="right"| || align="right"| 61 || align="right"| 0,04 % || align="right"| 75 || align="right"| 0,04 % || align="right"| 60 || align="right"| 0,03 % || align="right"| 0,03 % || align="right"| 51 || align="right"| 0,02 % || align="right"| 0,03 % |- | || align="right"| || align="right"| || align="right"| || align="right"| || align="right"| || align="right"| || align="right"| || align="right"| || align="right"| || align="right"| || align="right"| || align="right"| |- | [[Телеуттар]] || align="right"| <small>вкл. в [[алтайцы]]</small> || align="right"| || align="right"| <small>вкл. в [[алтайцы]]</small> || align="right"| || align="right"| <small>вкл. в [[алтайцы]]</small> || align="right"| || align="right"| 32 || align="right"| 0,02 % || align="right"| 0,02 % || align="right"| 37 || align="right"| 0,02 % || align="right"| 0,02 % |- | ӧскӧлӧри || align="right"| 727 || align="right"| 0,46 % || align="right"| 554 || align="right"| 0,32 % || align="right"| 858 || align="right"| 0,45 % || align="right"| 1248 || align="right"| 0,61 % || align="right"| 0,62 % || align="right"| 137 || align="right"| 0,07 % || align="right"| 0,07 % |- | угы-тӧзин<br>айткандары || align="right"| 157160 || align="right"| 100,00 % || align="right"| 172039 || align="right"| 100,00 % || align="right"| 190831 || align="right"| 100,00 % || align="right"| 202559 || align="right"| 99,81 % || align="right"| 100,00 % || align="right"| 202736 || align="right"| 98,34 % || align="right"| 100,00 % |- | угы-тӧзин<br>айтпагандар || align="right"| 1 || align="right"| 0,00 % || align="right"| 1 || align="right"| 0,00 % || align="right"| 0 || align="right"| 0,00 % || align="right"| 388 || align="right"| 0,19 % || align="right"| || align="right"| 3432 || align="right"| 1,66 % || align="right"| |} [[Файл:Этническая карта Республики Алтай по населённым пунктам.png|thumb|190px|слева | Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери аайынча этникалык картазы, перепись [[2010 јыл|2010 јылдыҥ]] тооалыжы аайынча]] ; 1926—2010 јылдарда јонныҥ угы-тӧзи {| class="wikitable" width=75% style="text-align:center; margin: 1em auto 1em auto" |- ! Калык ! [[1926]]<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_26.php?reg=1246 Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей]</ref> ! [[1939]]<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_39.php?reg=2 Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей]</ref> ! [[1959]]<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_59.php?reg=2 Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей]</ref> ! [[1970]]<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_70.php?reg=61 Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей]</ref> ! [[1979]]<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_79.php?reg=61 Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей]</ref> ! [[2002]] ! 2010<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab7.xls Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года]</ref> |- | орустар | align="right" | 52,0 % | align="right" | 70,4 % | align="right" | 69,8 % | align="right" | 65,6 % | align="right" | 63,2 % | align="right" | 57,4 % | align="right" | 56,6 % |- | алтайлар | align="right" | 35,7 % | align="right" | 24,2 % | align="right" | 24,2 % | align="right" | 27,8 % | align="right" | 29,2 % | align="right" | 30,6 % | align="right" | 33,9 % |- | казактар | align="right" | 2,3 % | align="right" | 2,6 % | align="right" | 3,0 % | align="right" | 4,3 % | 5,0 % | align="right" | 6,0 % | align="right" | 6,2 % |- | теленгиттер | align="right" | 3,4 % | align="right" | … | align="right" | … | align="right" | … | align="right" | … | align="right" | 1,2 % | align="right" | … |- | украиндер | align="right" | … | align="right" | 1,0 % | align="right" | … | align="right" | … | align="right" | … | align="right" | 0,7 % | align="right" | … |- | кумандылар | align="right" | 1,4 % | align="right" | … | align="right" | … | align="right" | … | align="right" | … | align="right" | 0,5 % | align="right" | 0,5 % |} ; Јонныҥ угы-тӧзи аймактар сайын (2010)<ref>[http://statra.gks.ru/VPN2010/2010/Forms/AllItems.aspx Комитет статистики по Алтаю]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. [[Файл:Национальный состав Республики Алтай по муниципальным образованиям.png|thumb|слева|190px|Алтай Республикада јонныҥ угы-тӧзи муниципал тӧзӧлмӧлӧр аайынча (2010 јылдагы тооалыш аайынча)]] {| class="wikitable" width=75% style="text-align:center; margin: 1em auto 1em auto" |- ! Аймак !! [[Алтайлар]] !! [[Казактар]] !! [[Орустар]] !! [[Кумандылар]] |- | [[Кош-Агаш аймак]] || 40,5 % || 53,4 % || 3,2 % || … |- | [[Майма аймак]] || 8,2 % || … || 85,3 % || … |- | [[Оҥдой аймак]] || 75,9 % || … || 21,4 % || … |- | [[Турачак аймак]] || 19,3 % || … || 72,9 % || 3,3 % |- | [[Улаган аймак]] || 77,1 % || 3,8 % || 16,6 % || … |- | [[Кан-Оозы аймак]] || 69,7 % || 3,2 % || 25,1 % || … |- | [[Кӧксу-Оозы аймак]] || 22,5 % || … || 74,3 % || … |- | [[Чамал аймак]] || 27,8 % || … || 66,9 % || … |- | [[Чоо аймак]] || 8,6 % || … || 87,6 % || … |- | [[Шабалин аймак]] || 45,3 % || … || 51,0 % || … |- | г. [[Горно-Алтайск]] || 22,3 % || 2,2 % || 67,8 % || … |} [[Файл:Tyagyl traditional Altai altar 03.jpg|200px|мини|справа|Тагылдыҥ јанында барынтычы куш]] === Алтайда конфессиялар === [[Алтай Республика|Алтай Республикада]] [[2022 јыл|2022 јылда]] 60 кудайлык организация регистрация ӧткӧн<ref>{{Cite web |title=Паспорт Республики Алтай |url=https://altai-republic.ru/about-the-region/pasport/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230730115930/https://altai-republic.ru/about-the-region/pasport/ |archivedate=1690718370 |deadlink=yes |accessdate=1690718366 }}</ref><ref name="БРЭнц">{{Cite web |title=Большая российская энциклопедия |url=https://bigenc.ru/geography/text/5595462 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230112095031/https://bigenc.ru/geography/text/5595462 |archivedate=1673517031 |deadlink=yes |accessdate=1690718366 }}</ref>: * 29 православный кудайлык организация, олор Орус православный серикпениҥ Горноалтайский Епархиязына кирип јат<ref>[https://eparhia-gorniyaltay.ru/ Горноалтайская Епархия Русской Православной Церкви]</ref> (2013 јылда тӧзӧлгӧн); * 9 мусульман кудайлык организация (Алтай Республиканыҥ мусульмандарыныҥ Духовный управлениезиниҥ юрисдикциязында); * 6 буддист кудайлык организация; * 2 старообрядческий; * 13 ӧскӧ кудайлык организация (пятидесятниктер, јетинчи кӱнниҥ адвентисттери, пресвитериандар). . ХХ чактыҥ учында кезик алтайлардыҥ ортодо јаҥжыккан кудай јаҥ, ол тоодо бурханизм, Тибетский буддизм ле Религиозный синкретизм бӱдӱм орныгып баштаган<ref name="БРЭнц"/>. ===== Мӱргӱӱр јерлер ===== Алтай Республиканыҥ бу јурттарда Алтайын кӧдӱрип мӱргӱйтен '''тагылдар''' бар<ref>[https://vk.com/wall-175247354_905. Мӱргӱӱл ӧдӧр јурттар]</ref>. [[2019 јыл|2019 јылдыҥ]] [[сыгын айдыҥ 19-чы кӱни|сыгын айыныҥ 19-чы кӱни]]. <div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;"> # [[Карагол]], Оҥдой аймак; # [[Кулады]], Оҥдой аймак; # [[Боочы]], Оҥдой аймак; # [[Бичиктӱ-Боом]], Оҥдой аймак; # [[Шибее]], Оҥдой аймак; # [[Кеҥи]], Оҥдой аймак; # [[Кор Кобы]], Оҥдой аймак; # [[Јоло]], Оҥдой аймак; # [[Кайырлык]], Оҥдой аймак; # [[Јаан Јаламан]], Оҥдой аймак; # [[Кӱпчеген]], Оҥдой аймак; # [[Шашыкман]], Оҥдой аймак; # [[Оҥдой]], Оҥдой аймак; # [[Јабаган-Бажы|Јабаган Бажы]], Кан-Оозы аймак; # [[Беш-Ӧзӧк|Беш -Ӧзӧк]], Шабалин аймак; # [[Шыргайты]], Шабалин аймак; # [[Кырлык]], Кан-Оозы аймак; # [[Алтыгы Талду]], Оҥдой аймак; # [[Акјул]], Шабалин аймак; # [[Бешпелтир]], Чамал аймак; # [[Чаган-Узун]], Кош-Агаш аймак; # [[Сугаш]], Коксу-Оозу аймак; # [[Мӧндӱр-Соккон]], Кан-Оозы аймак; # [[Кайсын]], Кан-Оозы аймак; # [[Jабаган]], Кан-Оозы аймак; # [[Куйус]], Чамал аймак. </div> == Эмчилик == Алтай Республикада 01.01.[[2022 јыл|2022 јылда]] 30 организация иштейт, олордыҥ 26-зы медицинский организация ла 4-зи ӧскӧ организациялар (КУ РА «Управление по обеспечению деятельности Министерства здравоохранения Республики Алтай и подведомственных ему учреждений», АУЗ РА «Центр лечебного и профилактического питания», БПОУ РА «Медицинский колледж»<ref>{{Cite web |title=БПОУ РА «Медицинский колледж» |url=https://ed.med04.ru/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230730121622/https://ed.med04.ru/ |archivedate=1690719382 |deadlink=yes |accessdate=1690719377 }}</ref>}), федеральная 1 (ФГБУ Туберкулезный санаторий «Чемал» МЗ РФ)<ref name="Паспорт региона"/><ref>{{Cite web |title=Министерство здравоохранения Республики Алтай, Подведомственные организации |url=https://minzdrav.med04.ru/about/dependents/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230730121622/https://minzdrav.med04.ru/about/dependents/ |archivedate=1690719382 |deadlink=yes |accessdate=1690719377 }}</ref>. Јурт јерде медицинский болушты, 13 медицинский организация јетирет (включая медицинские организации, расположенные в сельской местности<ref name="Паспорт региона"/>: * ФГБУ Туберкулезный санаторий «Чемал» МЗ РФ; * БУЗ РА «Аймактыҥ больницы» — 10; * БУЗ РА «Акташта больница»<ref>{{Cite web |title=БУЗ РА «Акташская больница» |url=https://aktash-crb.med04.ru/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230730121621/https://aktash-crb.med04.ru/ |archivedate=1690719381 |deadlink=yes |accessdate=1690719377 }}</ref> — 1; * КУЗ РА «Специализированный дом ребенка для детей с поражением ЦНС с нарушением психики». Аймактыҥ эмчиликтеринде структурно-обособленный подразделениелер<ref name="Паспорт региона"/>: * участковый больницалар (УБ) — 7; * амбулаториялар, ол тоодо врачебный (ВА) — 16; * фельдшерско-акушерский пункт — 136; * фельдшерско-акушерский пункт передвижной — 1; * фельдшерский пункт — 5. 31.12.[[2021 јыл|2021 јылга]] јетире Алтай Республикада медицинский организацияларда 829 врач ла 2466 орто медицинский ишчилер болгон. Врачтар 37,5 бир муҥ кижиге, орто медицинский ишчилер — 111,6. [[2021 јыл|2021 јылда]] врачтардыҥ тоозы 26 кижиге астаган (3,0 %), орто медицинский ишчилер 47 кижиге (1,9 %). Јурт јерлерде 366 врач ла 1324 орто медицинский ишчилер иштейт<ref name="Паспорт региона"/>. == Билим ле ӱредӱлик == Алтай Республиканыҥ ӱредӱлигиниҥ системазына кирип јат<ref name="Паспорт региона">{{Cite web |title=Республика Алтай. Паспорт региона |url=https://altai-republic.ru/about-the-region/pasport/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230730115930/https://altai-republic.ru/about-the-region/pasport/ |archivedate=1690718370 |deadlink=yes |accessdate=1690718366 }}</ref>: * 1 бийик ӱредӱлӱ заведение Горно-Алтайсктагы государстволык университет ([[Горно-Алтайский государственный университет|ФГБОУ ВО «Горно-Алтайский государственный университет»]])<ref>[https://www.gasu.ru/ ФГБОУ ВО «Горно-Алтайский государственный университет»]</ref>, Ӱредӱликтиҥ ишчилериниҥ профессионал квалификациязын бийиктедер институт (''институт повышения квалификации и профессиональной переподготовки работников образования''<ref>[http://ipkrora.ru/ Институт повышения квалификации и профессиональной переподготовки работников образования])</ref>; * 8 профессионал образовательный организация, орто звеноныҥ специалисттерин белетейт; * 167 школго јеткелек балдарга образовательный организация; * 178 текши ӱредӱлӱ школ; * 2 специал (коррекционный) образовательный организация; * 42 дополнительный образованиениҥ организациязы, олордоҥ: спортивный школ — 11, јайаандыгыныҥ тӧс јери — 9, балдардыҥ јайаандыгыныҥ туралары — 2, јиит туристтердиҥ станциялары — 2, балдардыҥ кеендигиниҥ школы — 12, художественный школдор — 1; кӱӱлик школдор — 3; таҥынаҥ организациялар — 2. Билим сферада учреждениелер<ref name="Паспорт региона"/>: * Горно-Алтайский научно-исследовательский институт сельского хозяйства; * [[Институт алтаистики имени С. С. Суразакова|Научно-исследовательский институт алтаистики им. С. С. Суразакова]]<ref>[https://niialt.ru/ НИИ алтаистики им. С. С. Суразакова офиц.сайт ]</ref>; * [[Горно-Алтайский ботанический сад]] — филиал «Центрального Сибирского ботанического сада»<ref>[https://csbg-nsk.ru/filial Алтайский филиал ЦСБС СО РАН офиц.сайт]</ref>; * Телецкий филиал [[Институт систематики и экологии животных СО РАН|Института систематики и экологии животных]] СО РАН<ref>{{Cite web |title=Институт систематики и экологии животных СО РАН офиц.сайт |url=http://eco.nsc.ru/institute.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230805072812/http://eco.nsc.ru/institute.html |archivedate=1691220492 |deadlink=yes |accessdate=1691220482 }}</ref>; * Горно-Алтайское Федеральное государственное бюджетное учреждение науки [[Институт водных и экологических проблем СО РАН|Института водных и экологических проблем СО РАН]]<ref>[http://iwep.ru/ Институт водных и экологических проблем СО РАН офиц.сайт]</ref>. == Экологиязы == Автономное Алтай Республикада алдынаҥ «Алтайский региональный институт экологии» деп учреждение бойыныҥ экологиялык порталында<ref>[https://ecoportaltai.ru/ Экологический портал Республики Алтай]</ref> размещает текущую информацию и ежегодные доклады<ref name="Доклады">[https://ecoportaltai.ru/page25689652.html Доклады о состоянии санитарно-эпидемиологического благополучия населения в Республике Алтай (издаются управлением федеральной службы по надзору в сфере защиты прав потребителей и благополучия человека по Республике Алтай]</ref> ар-бӱткенде айалга керегинде јарлайт. '''В 2021 году'''<ref name="Доклады"/>: * Атмосфераныҥ кейинеҥ алынган пробалардыҥ гигиеналык нормаларга келишпези табылбаган<ref name="Доклады"/>; * Алтай Республикада ичер суу кӧп сабада јердиҥ алдынаҥ чыккан суулардаҥ јеткилделет. Санитарно-эпидемиологический некелтелер аайынча паразитологический кӧргӱзӱлер табылбаган. Сууныҥ стандарт эмес болгоныныҥ тӧс шылтагы суда бар кайылар тустар (растворимые соли кальция, жесткости), нитраттардыҥ концентрациязы, аммиактыҥ, сууныҥ боромтыгы ,гигиеналык нормативтердеҥ кӧп болгонында<ref name="Доклады"/>; * Балдардыҥ учреждениелери ле площадкаларында селитебной зонада јердиҥ кыртыжыныҥ<ref group="к.">Селитебная территория — часть территории населённого пункта, предназначенная для размещения жилой, общественной (общественно-деловой) и рекреационной зон, а также отдельных частей инженерной и транспортной инфраструктур, других объектов, размещение и деятельность которых не оказывает воздействия, требующего специальных санитарно-защитных зон</ref>, санитарно-химический ле паразитологический кӧргӱзӱлери санитарно-гигиенический некелтелер аайынча кеми ӧйинде<ref name="Доклады"/>; * Санэпид јарамыкту айалганы туристтерле иштееринде јеткилдеери бийик кеминде эмес болгоны производстволык контрольды башкараачылар этпей турганында, онойдо кату коммунал чачылмаларды (твердых коммунальных отходов) јуубай турганында<ref name="Доклады"/>; * Алтай Республикада јербойыныҥ сӱт ле эт продукция химический киртигени аайынча јеткери ас. Пробаларда јарабас санитарно-химический, физико-химический кӧргӱзӱлер јок<ref name="Доклады"/>; * Радиациялык айалга Алтай Республикада ар-бӱткендик родон јайылганы учун чала чочыдылу. В условиях хронического воздействия повышенного уровня Улай ла ар-бӱткендик радиация јайылып турган айалгада Алтай Республиканыҥ 84,97 % эл-јоны јуртайт. * Калганчы јылдарда ''шалја энцефалитле'' оорыгандардыҥ тоозы астайт. 2021 јылда оорыгандардыҥ тоозы 2020 јылга кӧрӧ 1,5 катапка ас<ref name="Доклады"/>. * Ракетно-космический иштиҥ техногенный салтары темдектелбеген. Улай ла ракета-носительдиҥ ӱзӱктери тӱжӱп турган эл-јон јаткан јерлердиҥ суузыныҥ, тобрактыҥ, кардыҥ пробаларын алып шиҥдеерде, уур металлдар ла радионуклеидтердиҥ гигиеналык нормативтериниҥ кеми ӧйинеҥ ӧтпӧгӧн<ref name="Доклады"/>. * Алтай Республиканыҥ экологиялык айалгазыныҥ аҥылузы ар-бӱткендик йодтыҥ једикпези (дефицит йода), ол аайынча йоддефицитный профилактикалык иш республиканыҥ јоны ортодо ӧткӱрилет. == Коммуникациялар == [[File:Chuysky trakt banner-2.jpg|центр|thumb|1200px|[[Чуйдыҥ трагы]]]] Алтай Республиканыҥ географикалык аҥылузы эки ле бӱдӱм транспортту болгонында<ref name="Транспорт РА">[https://analitika.ivran.ru/articles/1663/211106 журнал РАН «Восточная аналитика» стр.84-91; «Транспортно-географическое положение российской части Алтайского региона в контексте концепции экономического пояса Шелкового пути» (авторы: Ротанова И. Н., Кротов А. В., Филина М. В.)]</ref>: кӧӧлик (бастыра бӱдӱм тартылганыныҥ 90 %-теҥ артык) ле авиационный (пассажир ле почта тартары). Алтай Республикада бастыра кӧӧлик јолдоры бир федерал ла артканы јербойыныҥ кӧӧлик јолдоры болуп јат. Кӧӧлик јолдордыҥ узуны — 3,2 муҥ км артык, 541 км — тӧс автомагистраль, федерал кӧӧлик јол Р256 (М-52) «Чуйдыҥ трагы» (техникалык категориязы — II ле III), бу јол азиат AH4 маршруттыҥ ([[Новосибирск]] — [[Јаш-Тура]] — [[Јрантай]] ([[Монгол]]) — [[Урумчи]] — [[Исламабад]] — [[Карачи]]) ӱзӱги болуп јат. Текши узуны 960 км, кӧп деген јол — 540 км Алтай Республиканыҥ јериле ӧдӧт. [[2008 јыл|2008 јылда]] [[Горно-Алтайск]] — [[Турачак]] — [[Таштагол]] деп јол јазалган, узуны 180 км, бу јолло Алтай Республика ла Кемеровский областьтыҥ ортозында транспорт јӱрет. Кырлу рельеф учун, јолдо кӧп кӱрлер (130 кӱр 1000 км јолго келижет) чала кӱч айалга болот. [[2011 јыл|2011 јылда]] Горно-Алтайскта аэропорттыҥ реконструкциязы бӱткен. Аэропортты јаҥырта јазап турарда, эмдиги ӧйдиҥ јап-јаҥы радионавигационный, светосигнальный комплекстерин ле метеооборудование тургускан. Аэропортто јаҥы ''система обслуживания'' ла ''контроль пассажиров'' тургузылган, багажты ширтеери, ''сервисный инфраструктуразы'' јаҥыртылган. Аэровокзалдыҥ јаҥы туразын тудар, международный авиалиниялардыҥ пассажирлерине келиштире јазааары ӱлекерде бар . Республиканыҥ јеринде бир канча коммерческий вертолётный площадка бар: [[Урлу-Аспак|Урлу-Аспакта]], [[Оҥдой|Оҥдойдо]], «Алтайское подворье» деп комплекстиҥ јеринде ле о.ӧ. Алтай Республикада физико-географиялык айалганаҥ улам темирјол јок. Јуук ла деген темирјол станция [[Алтай кырай|Алтай кырайда]], [[Јаш-Тура|Јаш-Турада]] ([[Горно-Алтайск|Горно-Алтайсктаҥ]] 100 км). == Экономиказы == Алтай Республикада экономиканыҥ тӧс отрасли Јурт ээлем болуп јат. Јурт ээлем производстводо — мал-аш азыраары: уйлар, кой, эчки, сарлык. Чуйдыҥ чӧлинде тӧӧлӧр айзырайдылар. Мӱӱстер алар марал ӧскӱрет. Јаҥжыккан ууламјы — јылкы мал ӧскӱрери. Республиканыҥ јоны адаруны озодоҥ бери тудат. Промышленный предприятиелер кӧп сабада [[Горно-Алтайскта]]. 2021 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-чи кӱнинде јурт јерде јаткан јонныҥ тоозы 156.450 кижи, Алтай Республиканыҥ 71 % улузы. Республикада агаш промышленность, агашјазаары промышленность, лёгкий промышленность, курсак промышленность ло текстиль промышленность деп отрасльдар бар. Горнодобывающий ле цветной металлургияныҥ предприятиелери бар. Калганчы ӧйдӧ мында [[туризм]] ӧзӱм алынат. Алтайдыҥ јери ар-бӱткени јараш ла кайкамчылу, байлык тӱӱкилик энчилӱ болгоны туристтерди јилбиркедет<ref>{{Cite web |title=Экономика — Алтай Туристский. Туристический портал |url=https://www.vtourisme.com/altaj/infrastruktura/respublika-altaj/95-ekonomika |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230804040855/https://www.vtourisme.com/altaj/infrastruktura/respublika-altaj/95-ekonomika |archivedate=1691122135 |deadlink=yes |accessdate=1691122130 }}</ref>. 2020 јылда јурт ээлемниҥ продукциязы 10,2 млрд салковой (-4,1 %).<ref>{{Cite web |title=Росстат |url=https://gks.ru/region/docl1184/IssWWW.exe/Stg/2020/1.37.2_12/01.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210517055316/https://gks.ru/region/docl1184/IssWWW.exe/Stg/2020/1.37.2_12/01.htm |archivedate=1621230796 |deadlink=yes |accessdate=1626360373 }}</ref> [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] экономиказыныҥ тӧзӧлгӧзи мал-аш азыраары, алтай марал ӧскӱрери, аҥныҥ мӱӱзинеҥ эткен продукция, агаш белетеери, агаш эдимдер, адару тудары, эм-том ӧлӧҥдӧр јууп белетеери.[https://web.archive.org/web/20210803182303/https://altai-republic.ru/about-the-region/pasport/ Республика Алтай. Паспорт региона], онойдо ок туризм, малга азырал белетеери, сад ӧскӱрери ле о.ӧ. Ишјалдыҥ орто кеми Республика Алтайда 2020 году јылда 34.947 салковой болгон<ref name=":0">{{cite web|url=https://www.bankfax.ru/news/104169/|title=99 % годовых: Республика Алтай признана самым закредитованным регионом России|publisher=www.bankfax.ru|accessdate=2017-01-20}}</ref>. 2021 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-чи кӱнинде соок тумчукту малдыҥ тоозы бастыра ээлемдерде 206,5 муҥ тын (-7,8 %), ол тоодо уйлар — 110,3 муҥ тын; кой ло эчки — 448,8 муҥ тын (-18,6 %), чочко — 4,5 муҥ тын (+0,6 %). 2021 јылдыҥ чаган айыныҥ бажында таҥынаҥ ээлемдерде 40,5 % кой ло эчки, 49,4 % — соок тумчукту мал, 96,7 % — чочколор (бир јыл кайра 34,8 %, 47,9 % ле 96,6 %). 2020 јылда јурт ээлемдерде бир уйдаҥ 3707 кг (-3,2 %)сӱт алган (2019 јылда дезе бир уйдаҥ алган сӱттиҥ кеми [[Россия]] ичинде 4640 кг, олордыҥ сельхозорганизациядаҥ 6286 кг, КФХ 3791 кг, ЛПХ 3471 кг). 2020 јылда этке табыштырган малдыҥ тоозы 3,6 % кӧптӧгӧн, сӱт — 0,7 % астаган<ref>{{Cite web |title=Росстат Сельское хозяйство |url=https://gks.ru/region/docl1184/IssWWW.exe/Stg/2020/1.37.2_12/08.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210517055319/https://gks.ru/region/docl1184/IssWWW.exe/Stg/2020/1.37.2_12/08.htm |archivedate=1621230799 |deadlink=yes |accessdate=1626360373 }}</ref> {| class="wikitable" width="80%" |-style="background-color: LightBlue" ! colspan="13" |Кыралалган јерлер: |- ! год !! 1990 !! 1995 !! 2000 !! 2005 !! 2010 !! 2015 |- | муҥ гектар || 146,5<ref name="Стат-1990-2002">{{книга |автор =Госкомстат России |заглавие =Регионы России. Социально экономические показатели. 2002 |ссылка =https://www.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_main/rosstat/ru/statistics/publications/catalog/doc_1138623506156 |часть =Растениеводство. 14.1 Посевные площади всех культур |ссылка часть =https://www.gks.ru/doc_2002/REGION/TOM2.rar |место =Москва |год =2002 |страницы =490 |страниц =863 |isbn =5-89476-108-5 |тираж =1600 }} {{Cite web |url=https://www.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_main/rosstat/ru/statistics/publications/catalog/doc_1138623506156 |title=Архивированная копия |access-date=2019-11-27 |archive-date=2019-04-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190419140414/https://www.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_main/rosstat/ru/statistics/publications/catalog/doc_1138623506156 |deadlink=unfit }}</ref> || 132,1 || 106,6<ref name="Стат-1990-2002" /> || 103,4<ref name="Стат-2005-2015">{{книга|автор =Федеральная служба государственной статистики |часть=Растениеводство. 14.5 Посевные площади сельскохозяйственных культур |заглавие =Регионы России. Социально экономические показатели. 2016 |ссылка =https://www.gks.ru/bgd/regl/B16_14p/Main.htm |ссылка часть=https://www.gks.ru/free_doc/doc_2016/region/soc-pok2016.rar |место =Москва|год =2016 |страницы =726 |страниц =1326 |isbn =978-5-89476-428-3 }}</ref> || 103,3 || 108,3<ref name="Стат-2005-2015" /> |} [[Файл:Алтай_Республикадан_чоруурда.jpg|thumb|Республикадаҥ Алтайдаҥ кырай јаар чыгып јатса стела]] === Газопровод «Сила Сибири-2» (алдында «Алтай») === {{Main|Алтай (газопровод)}} ОАО «Газпром» Сибирдиҥ газ-месторождениелеринеҥ Республиканыҥ јериле Ӱкекти кечире магистральный газопроводты Кыдатка јетире тартарга ӱлекерлер тургузат. Республиканыҥ экономиказына јаан јӧмӧлтӧ налогтордой болор, улуска иштеер јерлер, је кезик экологтордыҥ айдыжыла<ref>{{cite web |author= |authorlink= |coauthors= |url=http://www.platoukok.ru/history/present |title=Природный парк Укок. Социально-экономические особенности территории. Газопровод «Алтай» |subtitle= |lang= |format= |website= |publisher=Nature Park Ukok |date=2012 |description= |quote= |accessdate= |deadlink=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120204170515/http://www.platoukok.ru/history/present |archivedate=2012-02-04 }}</ref>, газопровод Ӱкектиҥ аҥылу экосистемазын ӱреер аргалу, бу јерди ЮНЕСКО Телекейлик энчи деп јӧптӧгӧн. === Энергетика === 2019 јылда [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] јеринде 8 кӱнниҥ кӱчиле иштеер электростанциялар текши кӱчи 120 МВт, онойдо ок 2 кичӱ Гидроэлектростанция кӱчи 1,3 МВт, 10 јаан эмес дизель-электростанция иштеген. 2018 јылда олор 51 Киловатт-час|кВт·ч электроэнергия берген. Республика Алтай Россия ичинде кӱнниҥ кӱчиле иштеер электростанцияларлу бир ле регион<ref name="СИПР">{{cite web|url=https://www.minregion-ra.ru/doc/107_u_2019.pdf|title=Схема и программа развития электроэнергетики Республики Алтай на 2020–2024 годы|publisher=Министерство регионального развития Республики Алтай|accessdate=2020-02-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200215034506/https://www.minregion-ra.ru/doc/107_u_2019.pdf|archivedate=1581738306|deadlink=yes}}</ref><ref name="Перечень">{{cite web|url=https://www.np-sr.ru/sites/default/files/reestr_kvalificirovannyh_ot_23.12.2019_0.xls|title=Перечень квалифицированных генерирующих объектов, функционирующих на основе возобновляемых источников энергии, с указанием местонахождения объекта и реквизитов юридического лица, которому принадлежит указанный объект|publisher=НП “Совет рынка”|accessdate=2020-02-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200215034517/https://www.np-sr.ru/sites/default/files/reestr_kvalificirovannyh_ot_23.12.2019_0.xls|archivedate=1581738317|deadlink=yes}}</ref>. == Культуразы == [[Файл:Алтайда Эл музей 02.jpg|250px|мини|справа|А.В. Анохинниҥ адыла адалган музей]] Алтай Республиканыҥ культуралык политиказы — Алтайда јаткан калыктардыҥ культуралык энчизин корулап ӧскӱрери. * [[Улалу|Горно-Алтайскта]] А. В. Анохинниҥ адыла адалган национал музей<ref>{{Cite web |title=Национальный музей имени А.В. Анохина |url=http://www.musey-anohina.ru/index.php/ru/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230805054806/http://www.musey-anohina.ru/index.php/ru/ |archivedate=1691214486 |deadlink=yes |accessdate=1691213579 }}</ref> иштейт, мында тӧс фондтыҥ экспонаттарыныҥ тоозы 60 муҥнаҥ ажа берген, палеонтологияныҥ, археологияныҥ (јебреннеҥ келген агаш, киис, тере, таш эдимдер, рунический бичиктер, јебрен тӱрк ӧйдиҥ «Туйактуныҥ мӧҥӱн кӧмзӧзи»), этнографиялык (культовый атрибутика, айылдыҥ тудунар-кабынар эдимдери) бар. Олордыҥ ортозында јуруктардыҥ, декоративно-прикладной искусствоныҥ (Г.И. Чорос-Гуркинниҥ, Н.И.Чевалковтыҥ, эмдиги ӧйдиҥ јурукчылары ла скульпторлорыныҥ) уникал коллекциялары бар. XVII – XX чактыҥ старопечатный ла рукописный бичиктери, Туулу Алтайдыҥ XIX – XX чактарда тӱӱкизиниҥ документтери, фотојуруктары, ас туштаар аҥ-куш ла ӧзӱмдердиҥ јазалдары, минералогиялык коллекциязы бар. * П. В. Кучияктыҥ адыла адалган Республика Алтайдыҥ национал театры<ref>{{Cite web |title=Национальный драматический театр имени П.В. Кучияк |url=http://www.dramteatr04.ru/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230805053304/http://www.dramteatr04.ru/ |archivedate=1691213584 |deadlink=yes |accessdate=1691213579 }}</ref>. За 32 года работы творческий коллектив «Национального драматического театра имени П.В. Кучияк» осуществил более 180 постановок по пьесам русской и зарубежной классики, современной русской и национальной драматургии. (1971 јылдыҥ [[Куран айдыҥ 17 кӱни|куран айдыҥ 17 кӱнинде]] ачылган), к * АУ РА «Государственный национальный театр танца и песни «Алтам»<ref>[http://www.altam-teatr.ru/ АУ РА «Государственный национальный театр танца и песни «Алтам»]</ref> * АУ РА «Государственная филармония»<ref>[http://filarmonia04.ru/ АУ РА «Государственная филармония»]</ref>Артисты, энтузиасты своего любимого дела служения искусству, готовят концертные программы для зрителей разных поколений.алада культураныҥ туразы, мында эрчимдӱ ижин башка-башка јайаандык ӧмӧликтер ӧткӱрет: «Синегорье», «Ойойым», «Раздолье», «Декаданс», «Глория», «Беловодье», «Радуница», «Наурыз». * Республика Алтайда М. В. Чевалковтыҥ адыла адалган национал библиотеказы, (БУ РА «[[Национальная библиотека Республики Алтай им. М.В. Чевалкова]]»)<ref>[http://www.nbra.ru/ БУ РА «Национальная библиотека Республики Алтай им. М.В. Чевалкова»]</ref> иштейт, 1999 јылдаҥ ала бу библиотека Алтай Республиканыҥ јаан учурлу культуралык энчизи болуп јат. * Балдардыҥ республикан библиотеказы (БУ РА «Республиканская детская библиотека»)<ref>{{Cite web |title=БУ РА «Республиканская детская библиотека» |url=http://rdbra04.ru/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230529220732/https://rdbra04.ru/ |archivedate=1685398052 |deadlink=yes |accessdate=1691213579 }}</ref> Бичиктериниҥ фондында 84 000 муҥ единиц хранения бар. Калада беш библиотека иштейт (ӱчӱзи каланыҥ ла экӱзи республикан). Алтай Республикада ла оноҥ ыраак јерлерде јарлу, элбеде ӧткӱрилер культуралык учурлу, бастыра аймактарды бириктирер мероприятиелер, национал байрам «Эл-Ойын» ла «Родники Алтая» деп ''Межрегиональный фестиваль русского народного творчества'', бой-бойын солыжып, эки јылда бир катап ӧткӱрилет. База јаан байрамдар Калыктар ортодо ӧдӧр Кайчылардыҥ Курултайы, [[Цаган Сар|Чагаа-Байрам]], Масленица, Наурыз, олор 2013 јылдаҥ ала республикан байрам деп статус алган<ref name="">[https://docs.cntd.ru/document/802006866 Закон Республики Алтай от 24 апреля 2003 года N 11-11 «О праздничных и памятных днях, юбилейных датах в Республике Алтай»]</ref>. == СМИ == Алтай Республикада јаантайын кепке базылып чыгар эки республикан газет ([[Алтайдыҥ Чолмоны|«Алтайдыҥ чолмоны»]] ла «Звезда Алтая») чыгат, Алтай Республиканыҥ Башкарузы ла Государственный Собрание — Эл Курултай учредители болуп јат, онойдо ок аймактардыҥ 10 газеди («Сельская новь» — [[Шабалин аймак]], «Чемальский вестник» — [[Чамал аймак]], «Ажуда» — [[Оҥдой аймак]], «Чуйские зори» — [[Кош-Агаш аймак]], «Кан-Чарас» — [[Кан-Оозы аймак]], «Улаганнын Солундары» — [[Улаган аймак]], «Уймонские вести» — [[Кӧсу-Оозы аймак]], «Истоки плюс» — [[Тачак аймак]], «Вестник Горно-Алтайска» — [[Горно-Алтайск]] кала, «Сельчанка» — [[Майма аймак]], «Чойские вести» — [[Чоо аймак]]). Телевидение ле радиовещание. Бӱгӱн ФГУП ВГТРК ГТРК «Горный Алтай» — это телевизионное вещание на «Россия 1» каналда телеберилтелерин ӧткӱрет, «Радио России» каналда радиоберилтелер, онойдо ок радио «Маяк. Горно-Алтайск». ГТРК «Горный Алтай» телевидениениҥ информационный программаларыныҥ службазы формирует тегин кӱндерде алтай ла орус тилдерле 9 выпуск эдет; суббот кӱнде алтайлап, орустап бир берилтенеҥ, оноҥ «Вести — Эл Алтай События недели» деп бириктирген-итоговый выпускы воскресен кӱнде. === Банктар === 2017 јылдыҥ бажында СМИ [[Алтай Республика|Алтай Республиканы]] [[Россия|Россияда]] эҥ ле кӧп кредиттерлӱ регион леп јарлаган: эл-јонныҥ 99 % јабылбаган кредиттерлӱ болгон, бу ороондо эҥ ле јаан тоо (бир ле јылга 90 %-теҥ 99 %-ка једе берген)<ref name=":0" />. Бу ла ӧйдӧ кажы ла кижиниҥ банкка орто тӧлӱзи 106 муҥ салковой богон, низким показателем по Россия ичинде бу јабыс кӧргӱзӱ == Туризм == [[Файл:Altai Kutscherla-See.jpg|thumb|290px|Кујурлуныҥ кӧли]] Туризм [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] экономиказында база бир иштиҥ бӱдӱми. Јылдыҥ ла Алтайга 1 млнноҥ артык туристтер келет. Экологический туризм, культурно-познавательный јорыкташ, кӧӧликтӱ экскурсияларга јӱрери, атту,јойу, суула јорыктаары. Альпинизм, аҥдаш, балыкташ, куй таштарды шиҥдеш, археологиялык, ар-бӱткенниҥ ле тӱӱкиниҥ кереестерин кӧрӧри амыраш болот<ref name="Алтай Республиканыҥ окылу сайты">[https://altai-republic.ru/about-the-region/prirodnye-territorii/.Алтай Республиканыҥ окылу сайты, туризм]</ref>.. Республикада ар-бӱткенниҥ кереестери кӧп. Алтын-Кӧлдиҥ јарадында улус амыраар кӧп тоолу пансионаттар, турбазалар ла кемпингтер бар. Мында балыктаар, јойу, атту, суула катерлӱ, автобусту экскурсиялар ӧткӱрилет. Чамал аймакта Караколдыҥ кӧлдӧри корулу јер болот. Јети кӧлдиҥ кажызыныҥ ла суузы башка ӧҥдӱ, химический составы база башка. Шабланыҥ кӧлдӧрине ([[Шабла (Чолышманныҥ кош суузы)|Шабла сууныҥ]] бажында атту, јойу туристтер барып, Тӱндӱк-Чуйдыҥ сын-тайгаларын кӧрӧт. [[Кӧксу-Оозы аймак|Кӧксу-Оозы аймактыҥ]] јеринде [[Ӱч-Сӱмер]] туу (гора Белуха) (4506 м), Сибирдиҥ эҥ ле бийик туузы. Региондо 30-таҥ артык гостиница ла 14 туристтерге керектӱ предприятиелер бар. 2011 јылда Улалу кала «Чистый город-2011» деп Текшироссиялык конкурста алтын медаль алган, 2012 јылда международный экологтордыҥ Global Brando Award деп сыйын алала, оноҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ Текшироссиялык «Самый чистый город России» деп конкурсында баштапкы јер алган. == Алтай Республиканыҥ јарлу улузы == * [[Гуркин, Григорий Иванович]] (1870—1937) — алтай јурукчы, И. И. Шишкинниҥ ӱренчиги, Кара-Корумныҥ башчызы, 1917—1919 јылдарда Алтайда тергеелик тӧзӧлмӧ. * Мери, Арнольд Константинович (1919—2009) — эстон тергеелик общественно-политический ишчи, Советский Союзтыҥ герои. 1956—1960 јылдарда политэкономияныҥ ӱредӱчизи болуп Горно-Алтайский государственный университетте иштеген. * Ярузельский, Войцех Витольд (1923—2014) — Полшаныҥ баштапкы президенти, генерал. 1940—1943 јылдарда Турачакта ссылкада болгон<ref>Ярузельский В.В.[https://ria.ru/20140512/1007517770.html]</ref>. * Лапшин, Михаил Иванович (1934—2006) — Россияныҥ аграрный партиязын тӧзӧгӧн, Государственный Думаныҥ депутады (1993—95 јылдардыҥ ла 1998—2002 јылдардыҥ). 2002—2006 јылдарда — Республики Алтайдыҥ башкараачызы, Республика Алтайдыҥ Башкарузыныҥ председатели болгон<ref>[https://flb.ru/persprint/495.html]</ref>. * [[Суразакова, Нина Николаевна|Суразакова, Н.Н.]] (15.03.1925–13.09.1998) — билимчи, ӱредӱчи, Москвада историко-филологический факультет (ИФФ, 1942-1946), РСФСР-дыҥ Академиязыныҥ национал школдорло педагогикалык билимдериниҥ НИИ-зиниҥ аспирантуразын божоткон, 42 јыл Горно-Алтайский пединститутта алтай тилдиҥ кафедразында иштеген, профессор деп ат адалган (1990), «Отличник Народного просвещения», «За трудовое отличие»ле «Знак Почета» деп ордендерле кайралдаткан<ref>Хронограф, Суразакова Н.Н.[https://gosarhiv-ra.ru/wp-content/uploads/2019/12/2019hronograf.pdf] </ref> == Алтай Республика нумизматикада == [[Файл:RR5514-0038R 10 рублей биметалл 2006 Российская Федерация Республика Алтай реверс.png|thumb|120px|2006 јылда Россия Банк кереес биметаллический монет-акча 10 салковой «Республика Алтай» серия «Российская Федерация»<ref>{{Cite web|lang=русский|url=https://vse-monety.ru/monety/10-rublej-2006-respublika-altaj/|title=Памятная биметаллическая монета 10 рублей 2006 года «Республика Алтай» серии «Российская Федерация»|author=|website=Все-монеты.ру|date=|publisher=}}</ref>.]] 2006 јылда ''Центральный банк Российской Федерации'' Алтай Республикага учурлай кереес монета-акча чыгарган. == Башкараачылары == Алтай республиканыҥ башкараачылары: * [[Чаптынов, Валерий Иванович]] — 1994 јылдыҥ тулаан айыныҥ 1-чи кӱнинеҥ ала<ref>[http://docs.cntd.ru/document/412309773 О ДОПОЛНЕНИИ К ЗАКОНУ РЕСПУБЛИКИ АЛТАЙ «О ГОСУДАРСТВЕННОМ СОБРАНИИ — ЭЛ КУРУЛТАЙ РЕСПУБЛИКИ АЛТАЙ», Закон Республики Алтай от 01 марта 1994 года № 2-1<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>[https://elkurultay.ru/ Государственное Собрание Эл Курултай Республики Алтай]</ref> — 1997 јылдыҥ куран айыныҥ 10-чы кӱнине јетире, * [[Волков, Владилен Владимирович]] — 1997 јылдыҥ куран айыныҥ 10-чы кӱнинеҥ ала — 13 января 1998 јылдыҥ чаган айыныҥ 13-чи кӱнине јетире<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://visit-altairepublic.ru/o-respublike-altay/istoriya-v-litsakh/volkov-vladilen-vladimirovich-rod-07-07-1939-g-/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220525222424/https://visit-altairepublic.ru/o-respublike-altay/istoriya-v-litsakh/volkov-vladilen-vladimirovich-rod-07-07-1939-g-/ |archivedate=1653517464 |deadlink=yes |accessdate=1653052863 }}</ref>, * [[Зубакин, Семён Иванович]] — 13 января 1998 јылдыҥ чаган айыныҥ 13-чи кӱнинеҥ ала<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/190259 Алтай — Газета Коммерсантъ № 2 (1405) от 14.01.1998<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> — 2002 јылдыҥ чаган айыныҥ 19-чы кӱнине јетире, * [[Лапшин, Михаил Иванович]] — 2002 јылдыҥ чаган айыныҥ 19-чы кӱнинеҥ ала — 19 января 2006 јылдыҥ чаган айыныҥ 19-чы кӱнине јетире<ref>Лапшин М.И.[https://flb.ru/persprint/495.html]</ref>, * [[Бердников, Александр Васильевич]] — 2006 јылдыҥ чаган айыныҥ 20-чи кӱнинеҥ ала — 20 марта 2019 јылдыҥ тулаан айыныҥ 20-чи кӱнине јетире, * [[Хорохордин, Олег Леонидович]] — 2019 јылдыҥ тулаан айыныҥ 20-чи кӱнинеҥ ала — бӱгӱнге јетире<ref>Хорохордин О.Л.[https://svpressa.ru/persons/oleg-horohordin/]</ref>. == Јуруктардыҥ кӧмзӧзи == <gallery perrow="7" widths="130px" heights="100px"> Кату ярык.jpg|«Ак Чолушпа» деп ар-бӱткендик парк- кластер Чолышман: Улаган аймак, Алтай Gorno-Altaysk View 101 0680.jpg|Горно-Алтайск Сочные жарки.jpg|Јаркынду кӱнкајылар Осенняя бирюза на Гейзерном озере.jpg |Орчылаҥныҥ кӱскӱзи (гейзер) кӧл, Улаган аймак Mars1 Kyzyl-Chin 101 0185.jpg|Кызыл-Шыҥ ӧзӧк (Алтай Марс) RR5514-0038R 10 рублей биметалл 2006 Российская Федерация Республика Алтай реверс.png |Монета — Республика Алтай деп Россия Банктыҥ темир акчазы. 10 салкой, реверс. Кулада 04.jpg |Кулады јурт </gallery> [[Файл:Uymon steppe panorama.jpg|1000px|центр|мини|Оймонныҥ чӧли]] == Ајарулар == ;Комментарии {{Ајарулар|group=к.}} ;Источники {{Ајарулар}} == Литература == * История Алтая : в 3-х т. Т. 1 : Древнейшая эпоха, древность и средневековье / под общ. ред. А.А. Тишкина. – Барнаул : Изд-во Алт. ун-та ; Белгород : Константа, 2019. – 392 с.: ил. - {{#isbn:978-5-7904-2333-8}} (Т. 1). * История Алтая : в 3 т. / АлтГУ, АКУНБ. - Барнаул : Изд-во АлтГУ ; Белгород : Константа. - {{#isbn:978-5-7904-2332-1}}. - Т. 2 : Алтай в конце XVII – начале ХХ в. / под общ. ред. В. А. Скубневского. - 2019. - 300 с. : ил. - {{#isbn:978-5-7904-2278-2}} (Т. 2). * История Алтая : в 3 т. / АлтГУ, АКУНБ. - Барнаул : Изд-во АлтГУ ; Белгород : Константа. - {{#isbn:978-5-7904-2332-1}}. - Т. 3 : Алтай в новейшую эпоху (ХХ – начало ХХI в.) / под общ. ред. Е. В. Демчик. - 2019. - 484 с. : ил. - {{#isbn:978-5-7904-2279-9}} (Т. 3). == Тайантылар == * [https://web.archive.org/web/20130508210335/http://elkurultay.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=5&Itemid=24#IX Конституция Республики Алтай]{{ref-ru}} * [https://web.archive.org/web/20140216202113/http://www.altai-republic.ru/ Алтай Республиканыҥ окылу сайт]{{ref-ru}} * [https://elkurultay.ru/ Государственное Собрание Эл Курултай Республики Алтай (Алтай Республиканыҥ Эл Курултайы) окылу сайт]{{ref-ru}} * [http://elibrary.asu.ru/xmlui/bitstream/handle/asu/7151/read.7book?sequence=1&isAllowed=y История Алтая. Т. 1. Древнейшая эпоха, древность и средневековье] * [http://elibrary.asu.ru/xmlui/handle/asu/8455 История Алтая. Т. 2. Алтай в конце XVII – начале ХХ в.] * [http://elibrary.asu.ru/xmlui/handle/asu/8456 История Алтая. Т. 3. Алтай в новейшую эпоху (ХХ – начало ХХI в.)] {{Тыш тайантылар}} [[Категория:Россия Федерациязыныҥ Тергеелери]] pr7sdd8bvqai1c5t9rfxn6wgspb6v13 0 137 48989 48541 2026-06-13T11:41:51Z InternetArchiveBot 26 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 48989 wikitext text/x-wiki {{ЈЈЈ+Россия |статус = Јурт |русское название = Балыкту Јул |оригинальное название = {{lang-ru| Балыкту Јул}} |герб = |флаг = | изображение =Балыктуюль.jpg | описание изображения = Балыкту Јул | lat_deg = 50 |lat_min =45 |lat_sec =21 | lon_deg = 88 |lon_min =2 |lon_sec =22 | CoordAddon = type:city(5400)_region:RU | CoordScale = 30000 |страна = Россия |регион = Алтай Республика |район = Улаган аймак |район в таблице = Улаган аймак{{!}} Улаган |вид поселения = Јурт јеезе |поселение = Балыкту Јулдыҥ јурт јеезези |поселение в таблице = Балыкту Јулдыҥ јурт јеезези{{!}}Балыкту Јулдыҥ |внутреннее деление = |вид главы = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |вид высоты = |высота центра НП = 1407<ref name="Высота н/у моря"/> |климат = кезем-континентал |население = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Балыктуюль | тс }} |год переписи = {{ Эл-јонныҥ тоозы |Балыктуюль | г }} |плотность = |агломерация = |национальный состав = [[алтайлар]] 71 %, <br>[[телеҥиттер]] 28 %(2002)<ref name="Коряков"/> |конфессиональный состав = |часовой пояс = |телефонный код = 38845 |почтовый индекс = |почтовые индексы = |автомобильный код = |цифровой идентификатор = |цифровой идентификатор 2 = |категория в Commons = |сайт = }} '''Балыкту Јул''' ({{Lang-ru|Балыктуюль}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика]]ныҥ [[Улаган аймак|Улаган аймагында]] [[Балыкту Јулдыҥ јурт јеезези]]не кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот. == Этимологиязы == Балыкту Јул {{Lang-ru|рыбный омут}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы = |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>. == Физико-географиялык темдектери == === Географиязы === Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] кӱнчыгыш келтейинде, Улаганныҥ тайгаларыныҥ ортозында, [[Тужар (суу)|Тужар]] ла [[Кызылташ (суу)|Кызыл-Таштыҥ]] сууларыныҥ јанында, [[Улаган|Улаганнаҥ]] 15 км тӱндӱктей, [[Кату-Јарыктыҥ боочызы]] јаар јолдо турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1407 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/35117/balyktuyul.html Балыктуюль (Балыкту Јул])</ref>. === Климады === Кышкыда тӱндӱк аймактарга кӧрӧ тыҥ сооктор болот. Климады кезем-континентал. Јакалай тӱндӱктиҥ ле Ырак кӱнчыгыштыҥ јерине тӱҥейлеген. Кыш узун, тыҥ соокторлу, салкындарлу болот. Јай кыска, серӱӱн, кей кургак. Кейдиҥ ортојылдык кеми −1,1 °С, бир јылдыҥ туркунына эҥ ле бийик температура 34 °С, эҥ ле соок температура −58 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы −3 °С, баштапкы сооктор келер кӱндер 30.05/01.09, Соок јок кӱндер 93, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 292 мм, салкынныҥ ортојылдык кеми — 1,6 м/с, 15 м/с-таҥ тыҥ салкынду кӱндер 3,2. Кар кышкыда узак јатпайт, салкын учура берет. Чолушман ичиниҥ айы-кӱни эмеш јымжак болот [[Улаган]] јаар јерлерге кӧрӧ. === Аҥ-куштары === Улаган алтай аҥдык јер. Тайга-ташта казыр аҥдардаҥ айу, бӧрӱ, шӱлӱзин, јеекен, ирбис бар. Туйгакту аҥнаҥ марал, булан, элик, тооргы, какай јӱрет<ref name="Кучин флора и фауна">''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001.</ref>. Оок то аҥдар кӧп агас, албаа, киш, суузар, камду, јоонмойын ла о.ӧ. Куштардаҥ барынтычылары мечиртке, шоҥкор, боро ылаачын, карчага, ӱкӱ, кезигиниҥ тоозы кезем астаган учун олорды Алтай республиканыҥ «Кызыл бичигине» кийдирген<ref name="Кр книга животные РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref>. Сууларда азый балыктыҥ кандыйы ла болгон, эмди суулар тартылып, тайызаган учун балык та астай берген. Аймакта кезик кӧлдӧрдӧ таҥынаҥ аргачылар балык ӧскӱрип, садуга апарат: пелядь, чараган ла форель. === Ӧзӱмдери === Айландыра кырлар кайыр, каскак, тыт, чиби ле мӧш агашла бӱркелген, тӱштӱктей јаны тас, агаштары ондо мында ла јик сайын. Каскак бийик кырлары кайыр, агаштары тӱндӱк ле јанында ӧзӧт. Агаштардыҥ кӧп сабазы чет агаш, чиби, бийиктей мӧш, суујараттай тал. Чолушпа ичиле ([[Балыкчы]], [[Кӧӧ]], [[Кӧк-Паш]], [[Беле]] јурттар) тӱштук јанын аймактыҥ тӱҥейлеп албазыҥ, не дезе, [[Алтын Кӧл]] јаны, Чолушман ӧзӧктиҥ суузыныҥ коолы јымжак климатту, јӱзӱн ӧлӧҥдӧр, јиилектер, јулукту агаштар ла маала ажы јакшы ӧзӧт<ref name="Кр книга растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref>. Тӱштӱктей дезе талайдыҥ кемјӱзинеҥ канча катап бийик, соок, јер эрте ле тереҥ тоҥып калат. Кезем континентал айалгада ӧзӱмдердиҥ бӱдӱми астап јат, је ого коштой эндемик ӧзӱмдер база бар. Јулукту агаштар ол јодро, алама, груша, слива, беле. «Кызыл бичикке» кирген ӧзӱмдер база кӧп, олордыҥ ортозында алтын ла кызыл тазылдар<ref name="Кр книга растения РА 2017"/>. === Јери ле јолдоры === Јуртта 23 ором: Курганду кош ором, Кызыл-Таш деп кош ором, Пазырыкск деп кош ором, Тужар деп кош ором, Бак-балык ла о.ӧ. «[[Балыкту Јул]] — [[Акташ]]» деп регионал учурлу кӧӧлик јолдо турат. Бу — Улаганныҥ трагы. {| class="wikitable" | COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Балыкту Јул јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире''' |- | Администрациялык тӧс јер [[Балыкту Јул]]|| 0 км |- | Аймактыҥ тӧс јери [[Улаган]] || 16 км |- | Республикан тӧс кала [[Улалу]] ||430 км / 340 км |- | [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы ||520 км / 430 км |- | Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4200 км |- | [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 788,0 км-деҥ ([[Акташ]]) ||71 км |} == Тӱӱкизи == Јурт 1899 јылда тӧзӧлгӧн. Бу ла јылда мында Агару Пантелеймонныҥ серкпези тудулган. 1929 јылда серкпе кезиктей бызылган, јабылган. 1999 јылда серкпе ойто орныктырылып јадала, кӱйген, ачылбаган. 2006 јылда јазаган кийнинде ачылала, эмди иштеп јат. == Эл-јон == {{Эл-јонныҥ тоозы| Балыктуюль|Столбцов=18}} == Ук-калыктары == Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1409 кижи болгон, олордыҥ 71 % [[алтайлар]], 28 % [[телеҥиттер]] ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>. Окылу тил: орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/ Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>. == Инфраструктуразы == <div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;"> * јурт јеезениҥ администрациязы; * орто ӱредӱлӱ школ; * балдардыҥ туразы; * эмчилик; * библиотека; * АЗС; * стадион; * культураныҥ байзыҥы; * музей; * почта; * магазин; * турбаза. </div> == Экономиказы == Туризм. Јылкы, ийнектер ле оок мал азыраары. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Агашла иштер. == Кереестер == === Тӱӱкилик === Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачыларына кереес (1677) (1985 ј., Јеҥӱниҥ оромы, д.9)<ref name="Памятники">{{Cite web |title=Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348 |url=https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109173456/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archivedate=1610213696 |deadlink=yes |accessdate=1610033971 }}</ref><ref name="Памятники список">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210509164006/http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archivedate=1620578406 |deadlink=yes |accessdate=1605289879 }}</ref>. === Археологиялык === * Эпонимдӱ кереес (Пазырыкта скифтердиҥ культуразы)<ref name="Ойношев свод"/>; * Ташта јуруктар (петроглифтер) (1584)<ref name="Ойношев свод"/>; * Јебрен кургандар (1579,1582,1583)<ref name="Ойношев свод"/>; * Куртту Кӧл , Адыкайлардыҥ јебрен јурты<ref name="Ойношев свод"/>; * Колбажы јебрен корум (1609)<ref name="Ойношев свод"/>; * Мӧҥкӱсалгыштар (1585,1586,1609,1738)<ref name="Ойношев свод"/>. === Ар-бӱткендик === * Јалбак-Кайа туу (1610)<ref name="Ойношев свод"/>; * Тужар суу (1639), Кызыл-Таш суу(1633)<ref name="Ойношев свод"/>; * Аржан суу. Кулузын (1617) Балыкту јул ла Балыкчыныҥ ортозында<ref name="Ойношев свод"/>; * Балыкту Јулдыҥ боочызы (1696)<ref name="Ойношев свод"/>. Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>. == Јуруктардыҥ кӧмзӧзи == <gallery perrow=6 widths="150px" heights="120px"> File:Balyktuyul 013 6393.jpg|Балыкту Јул јурт File:Пазырыкские курганы 04.jpg|Пазырыктыҥ кургандары File:Pazyryk barrows.jpg | Пазырыктыҥ курганы File:Пазырыкский курган.jpg|Пазырыктыҥ кургандары File:Пазырыкские курганы 01.jpg|Пазырыктыҥ курганы File:Пазырыкские курганы 02.jpg|Пазырыктыҥ кургандары </gallery> == Јарлу улузы == * [[Ортонулов, Игнат Иванович]] (15.03.1933 ч.j.) — Алтайдыҥ јурукчызы, график, Арасей јурукчыларыныҥ Биригӱзиниҥ турчызы ла нерелӱ јурукчызы. * [[Санина, Наталья Николаевна]] (28.01.1961 ч.j.) — прозаик, Арасей бичиичилериниҥ Биригӱзиниҥ турчызы, Арасей журналисттериниҥ Биригӱзиниҥ турчызы. == Ајарулар == {{Ајарулар}} == Тайантылар == * [http://galt-auto.ru/publ/89-1-0-850 Улаган.] * [https://web.archive.org/web/20231111083233/https://www.vtourisme.com/altaj/infrastruktura/respublika-altaj/spisok-sel/439-s-ulagan. Улаган. Алтай туристский.] * {{книга |автор = Т. В. Вдовина, Т. И. Злобина, М. В. Танакова |часть = |заглавие = Алтай. Путешествие по Чуйскому тракту |оригинал = |ссылка = |издание = |место = Барнаул |издательство = Пять плюс |год = 2006 |том = |страницы = 106—107 |страниц = 238 |isbn = 5-9900731-1-9 }} {{Тыш тайантылар}} {{Улаган аймактыҥ јон јаткан јерлери}} [[Категория:Улаган аймактыҥ јурттары]] [[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]] [[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]] tbcab8cc63xdcq6flkj77xmiu90dy62 0 388 48984 48627 2026-06-13T06:00:11Z InternetArchiveBot 26 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 48984 wikitext text/x-wiki {{ЈЈЈ+Россия |статус = Јурт |русское название = Улаган |оригинальное название = {{lang-ru| Улаган}} |герб = |флаг = | изображение =Улаган - panoramio - Tanya Dedyukhina.jpg | описание изображения = Село Улаган в Республике Алтай |lat_deg = 50|lat_min = 37|lat_sec = |lon_deg = 87|lon_min = 57|lon_sec = | CoordAddon = type:city(5400)_region:RU | CoordScale = 30000 |страна = Россия |регион = Алтай Республика |район = Улаган аймак |район в таблице = Улаган аймак{{!}} Улаган |вид поселения = Јурт јеезе |поселение = Улаганныҥ јурт јеезези |поселение в таблице = Улаганныҥ јурт јеезези{{!}}Улаганныҥ |внутреннее деление = |вид главы = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |вид высоты = |высота центра НП = 1231<ref name="Высота н/у моря"/> |климат = кезем-континентал |население = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Улаган | тс }} |год переписи = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Улаган | г }} |плотность = |агломерация = |национальный состав = [[алтайлар]] 75 % (2002)<ref name="Коряков"/> |конфессиональный состав = |часовой пояс = |телефонный код = 38845 |почтовый индекс = |почтовые индексы = |автомобильный код = |цифровой идентификатор = |цифровой идентификатор 2 = |категория в Commons = |сайт = }} '''Улаган''' ({{Lang-ru|Улаган}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Улаган аймак|Улаган аймагында]] [[Улаганныҥ јурт јеезези]]не кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот. == Этимологиязы == Улаган {{Lang-ru|соединенный}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы = |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>. == Физико-географиялык темдектери == === Географиязы === Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] кӱнчыгыш келтейинде, [[Башкуш (суу)|Башкуш суу]] ла [[Јаан Улаган (суу)|Јаан Улаган]] деп суулардыҥ бириккунинде, Улаганныҥ трагыныҥ 51-чи км., [[Акташ]] јанынаҥ [[Улаганныҥ боочызы]]н ашса ла ырак јокто турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1231 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/8634/ulagan.html Улаган]</ref>. === Климады === Климады кезем-континентал. Кыш сӱреен соок, кату болот. Кезик јылдарда чаган айда эҥ ле тыҥ соок −50 де, −60 да градуска тӱжӱп турар, је ойто Чолушман ӧзӧктӧ ондый сооктор јок, кыш јымжак. Јакалай тӱндӱктиҥ ле Ырак кӱнчыгыштыҥ јерлерине тӱҥейлеген. Кышкыда тӱндӱк аймактарга кӧрӧ тыҥ сооктор болот. Кыш узун, тыҥ соокторлу, салкындарлу болот. Јай кыска, серӱӱн, кей кургак. Кейдиҥ ортојылдык кеми −1,1 °С, бир јылдыҥ туркунына эҥ ле бийик температура 34 °С, эҥ ле соок температура −58 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы −3 °С, баштапкы сооктор келер кӱндер 30.05/01.09, Соок јок кӱндер 93, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 292 мм, салкынныҥ ортојылдык кеми — 1,6 м/с, 15 м/с-таҥ тыҥ салкынду кӱндер 3,2. Кар кышкыда узак јатпайт, салкын учура берет. Чолушман ичиниҥ айы-кӱни эмеш јымжак болот [[Улаган]] јаар јерлерге кӧрӧ. {{Климат местности|Ширина=|Мар_а_мин=-21.4|Июл_а_макс=29.4|Июл_а_мин=2.2|Июн_а_макс=30.8|Июн_а_мин=0.8|Май_а_макс=26.5|Май_а_мин=-8.0|Апр_а_макс=28.6|Апр_а_мин=-19.7|Мар_а_макс=16.3|Фев_а_макс=-1.7|Авг_а_макс=28.9|Фев_а_мин=-38.6|Янв_а_макс=|Янв_а_мин=-39.8|Год_ср_макс=5.9|Год_ср_мин=-5.4|Дек_ср_макс=-10.7|Дек_ср_мин=-20.3|Ноя_ср_макс=-4|Ноя_ср_мин=-13.2|Авг_а_мин=3.1|Сен_а_мин=-5.5|Окт_ср_мин=-4.3|Мар_вода=|Дек_вода=|Ноя_вода=|Окт_вода=|Сен_вода=|Авг_вода=|Июл_вода=|Июн_вода=|Май_вода=|Апр_вода=|Фев_вода=|Сен_а_макс=21.4|Янв_вода=|Год_а_макс=30.8|Год_а_мин=-39.8|Дек_а_макс=-4.5|Дек_а_мин=-39.6|Ноя_а_макс=-3.9|Ноя_а_мин=-16.1|Окт_а_макс=21.4|Окт_а_мин=-13.1|Окт_ср_макс=5.9|Сен_ср_макс=15.2|Положение=|Май_ср=9.3|Сен_ср_осад=34|Сен_ср=8.9|Авг_ср_осад=55|Авг_ср=14.7|Июл_ср_осад=65|Июл_ср=16.6|Июн_ср_осад=50|Июн_ср=14.8|Май_ср_осад=38|Апр_ср_осад=18|Окт_ср_осад=21|Апр_ср=1.4|Мар_ср_осад=7|Мар_ср=-8.9|Фев_ср_осад=7|Фев_ср=-16.2|Янв_ср_осад=7|Янв_ср=-17.7|Источник=[https://ru.climate-data.org/%d0%b0%d0%b7%d0%b8%d1%8f/%d1%80%d0%be%d1%81%d1%81%d0%b8%d0%b8%d1%81%d0%ba%d0%b0%d1%8f-%d1%84%d0%b5%d0%b4%d0%b5%d1%80%d0%b0%d1%86%d0%b8%d1%8f/%d1%80%d0%b5%d1%81%d0%bf%d1%83%d0%b1%d0%bb%d0%b8%d0%ba%d0%b0-%d0%b0%d0%bb%d1%82%d0%b0%d0%b8/ulagan-30057/ Средние температуры и осадки], [http://pogodaiklimat.ru/msummary.php?id=36240 Абсолютные минимумы и максимумы за 2018-2020 гг.]|Место_род=Улагана|Окт_ср=0.8|Ноя_ср=-8.6|Сен_ср_мин=2.6|Апр_ср_мин=-4.7|Авг_ср_макс=21.0|Авг_ср_мин=8.4|Июл_ср_макс=22.9|Июл_ср_мин=10.4|Июн_ср_макс=21.3|Июн_ср_мин=8.3|Май_ср_макс=15.9|Май_ср_мин=2.7|Апр_ср_макс=7.5|Мар_ср_макс=-2.8|Ноя_ср_осад=12|Мар_ср_мин=-15.0|Фев_ср_макс=-10.2|Фев_ср_мин=-22.2|Янв_ср_макс=-12.5|Янв_ср_мин=-22.9|Год_ср_осад=326|Год_ср=0.0|Дек_ср_осад=12|Дек_ср=-15.5|Год_вода=}} === Аҥ-куштары === Тайгаларыныҥ јолы кату, откӱре кайыр кырлар, аҥ-куш јӱрер јарамыкту јерлер. Агас, јоонмойын, камду, какай, киш, койон, кумдус, кӧрӱк, момон, ӧркӧ, сарас, суузар, сыгырган, тарбаган, борсыктийиҥ, токтонок, тӱлкӱ, чычкан<ref name="Кучин флора и фауна">''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001.</ref>. Казыр, азулу аҥдар айу, шӱлӱзин, јеекен, бӧрӱ. Туйгактулары булан, марал, элик, тооргы. [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] «Кызыл бичигине» киргендери маны, ирбис, камду, кочкор, тооргы<ref name="Кр книга животные РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref>. Кӧп барынтычы куштардыҥ тоозы кезем астаган боро ылаачын, шоҥкор. мӱркӱт, карчага ла ӱкӱ, мечиртке. Кӧп тоолу кӧлдӧр, балыгы астай берген. Је эмди улус кезик балыкты кӧлдӧрдӧ ӧскӱрип, садуга апарат пелядь ла форель. Јербойыныҥ балыктарынаҥ чабак, чараган, сӧлӧм, балбак баш, чаар, јылмай, чалык алдындага кӧрӧ ас туштайт. === Ӧзӱмдери === Акташ ла Улаганныҥ ортозында, јолдыҥ сол јанында кӧлдӧр бар. Кырларыныҥ тӱндӱк јаны койу агаштарла бӱркелген. Кӧп сабазы кара кату агаш — тыт, чет агаш, мӧш лӧ чиби база кӧп. Кырлар тӱштӱк јандай кайа таш, агаштары ас, аламык, меестери куру как таш. Ӧлӧҥ чӧби ортолой, бийик койу болуп текши јерде ӧспӧйт, јер јери башка. Каскак бийик кырлары кайыр, агаштары тӱндӱк ле јанында ӧзӧт. Агаштардыҥ кӧп сабазы чет агаш, чиби, бийиктей мӧш, суујараттай тал. Чолушпа ичиле (Балыкчы, Кӧӧ, Кӧк-Баш, Беле јурттар) тӱштук јанын аймактыҥ тӱҥейлеп албазыҥ, не дезе, [[Алтын Кӧл]] јаны, Чолушман ӧзӧктиҥ суузыныҥ коолы јымжак климатту, јӱзӱн ӧлӧҥдӧр, јиилектер, јулукту агаштар ла маала ажы јакшы ӧзӧт<ref name="Кр книга растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref>. Тӱштӱктей дезе талайдыҥ кемјӱзинеҥ канча катап бийик, соок, јер эрте ле тереҥ тоҥып калат. Кезем континентал айалгада ӧзӱмдердиҥ бӱдӱми астап јат, је ого коштой эндемик ӧзӱмдер база бар. Јулукту агаштар ол јодро, алама, груша, слива, беле. «Кызыл бичикке» кирген ӧзӱмдер база кӧп, олордыҥ ортозында алтын ла кызыл тазылдар<ref name="Кр книга растения РА 2017"/>. === Јери ле јолдоры === Јуртта 64 ором: Јараттай, И.Ортонуловтыҥ, В.Шукшинниҥ, Кӱреелей, Кокышевтиҥ, Јеҥӱниҥ 70 јылдыгыныҥ, Алтай, С. П. Кончубаевтиҥ, Сибирдиҥ, Чӧбӧлкӧптиҥ кош оромы ла о.ӧ. Јурт [[Улаган]] — [[Акташ]] деп регионал учурлу кӧӧлик јолдо турат. Улаган јурт [[Саратан|Саратанныҥ]], [[Балыкту Јул|Балыкту Јулдыҥ]], [[Акташ|Акташтыҥ]] јолдорыныҥ белтиринде турат. {| class="wikitable" | COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Улаган јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире''' |- | Администрациялык тӧс јер [[Улаган]]|| 0 км |- | Аймактыҥ тӧс јери Улаган || 0 км |- | Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 410 км |- | [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 500 км |- | Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4200 км |- | [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 788,0 км-деҥ ([[Акташ]]) ||55 км |} == Тӱӱкизи == Јурт 1786 јылда тӧзӧлгӧн, 1928 јылда болгон Кичӱ Улаган деп јурт (11 ээлем, 25 эр кижи, 28 ӱй кижи) кайда турган, оныҥ орды кайда дезе, эмдиге јарт јок. Улай ла кайчылардыҥ курултайы ӧдӧт јуртта. == Эл-јон == {{Эл-јонныҥ тоозы| Улаган |Столбцов=18}} == Ук-калыктары == Телеҥиттер ле алтайлар јуртайт. Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 2609 кижи болгон, олордыҥ 75 % [[алтайлар]] ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>. Окылу тил: орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/ Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>. == Инфраструктуразы == <div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;"> * аймактыҥ ла јурт јеезениҥ администрациялары; * орто ӱредӱлӱ школ; * кӱӱлик сургал (муз.школа); * аймактыҥ библиотеказы; * музей; * балдардыҥ туразы; * аймактыҥ эмчилиги; * спортшкол; * стадион; * культураныҥ байзыҥы; * почта; * ашкана −4; * конор тура −3; * СТО; * АЗС; * магазин −5. </div> == Экономиказы == Туризм. Јылкы, соок тумчукту ла оок мал азыраары. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Агашла иштер. == Кереестер == === Тӱӱкилик === * Чонныҥ јуучылдарыныҥ карындаштык мӧҥкӱзи, олор бандиттердиҥ колынаҥ божогон («Чодро» деп Алтай государственный биосферный заповедниктиҥ јеринде , Чодро деп атту јоголгон јурттыҥ јанында болгон мӧҥкӱниҥ (01.04.2017) орды табылбаган)<ref name="Ойношев свод"/><ref name="Ойношев свод"/>. * "Пазырык"деп музей * Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкан јерлештерге кереес (1975 ј., А. В. Санааныҥ оромы, 14Б)<ref name="Ойношев свод"/><ref name="Памятники">{{Cite web |title=Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348 |url=https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109173456/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archivedate=1610213696 |deadlink=yes |accessdate=1610034272 }}</ref><ref name="Памятники список">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210509164006/http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archivedate=1620578406 |deadlink=yes |accessdate=1605289761 }}</ref> * Карындаштык мӧҥкӱ (1917—1923 јј.,Чорос-Гуркинниҥ оромы, темдек јок.)<ref name="Памятники"/>; * Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга обелиск.(1675)<ref name="Ойношев свод"/>. === Археологиялык === * Тоҥбоссуу (1637)<ref name="Ойношев свод"/>; * Субактар (1690), Улаганныҥ тӱндӱк-кӱнбадыш јанында 5 км<ref name="Ойношев свод"/>; * Мӧҥкӱсалгыш (1579)<ref name="Ойношев свод"/>; * Ташта јурамалдар (1674)<ref name="Ойношев свод"/>. === Ар-бӱткендик === * Бугузун. Аржан (1624), Улаганнаҥ 10 км<ref name="Ойношев свод"/>; * Калбак-Тайга аржан, (1625), јурттаҥ 15 км<ref name="Ойношев свод"/>; * Межелик туу (1602), Кара-Кайа (1598).Кыскашту-Ойык (1597)<ref name="Ойношев свод"/>; * Кабакту-Тайга (1596)<ref name="Ойношев свод"/>. Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>. == Јуруктардыҥ кӧмзӧзи == <gallery perrow=6 widths="150px" heights="120px"> Файл:Хранитель долины Чулышмана.jpg|Чолышман ӧзӧктиҥ коручылы Файл:Road sign Ulagan.jpg | Улаган Файл:Улаган.jpg | Улаган Файл:Ust-Ulagan 2016-07-29 1.jpg | Улаган Файл:Ust-Ulagan 2016-07-29 2.jpg | Улаган Файл:Ust-Ulagan.jpg| Улаган </gallery> == Јарлу улузы == * [[Калкин, Алексей Григорьевич|Калкин А. Г.]] (05.04.1925—18.08.1998) — ээлӱ кайчы, СССР-диҥ бичиичилер Биригӱзиниҥ турчызы, Алтай Республикада баштапкы «Јондык кайчы» деп нере алган кижи<ref>Калкин А. Г.[https://vk.com/wall-50894813_2967]</ref>. == Ајарулар == {{Ајарулар}} == Тайантылар == * [http://galt-auto.ru/publ/89-1-0-850 Улаган.] * [https://web.archive.org/web/20231111083233/https://www.vtourisme.com/altaj/infrastruktura/respublika-altaj/spisok-sel/439-s-ulagan. Улаган. Алтай туристский.] {{Тыш тайантылар}} {{Улаган аймактыҥ јон јаткан јерлери}} [[Категория:Улаган аймактыҥ јурттары]] [[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]] [[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]] 33a8c69towpgei7knl9c7z9mvz5hxum 0 3146 48985 48514 2026-06-13T08:42:31Z InternetArchiveBot 26 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 48985 wikitext text/x-wiki {{ЈЈЈ+Россия | статус = Кала | русское название = Јаш-Тура | оригинальное название = {{lang-ru|Бийск}} | изображение =Biysk - Sovetskaya Street.JPG | описание изображения = Бийск, улица Советская | герб = Coat_of_Arms_of_Biysk_(Altai_krai)_(1804).png | флаг = | ширина герба = | ширина флага = | lat_dir = N | lat_deg = 52 |lat_min = 31 |lat_sec = | lon_dir = E | lon_deg = 85 |lon_min = 10 |lon_sec = | регион = Алтайский край | регион в таблице = Алтайский край | вид района = Каланыҥ округы | район = поселок городского типа Јаш-Тура | район в таблице = Јаш-Тура (городской округ){{!}} кала Јаш-Тура | C в регион = нет | внутреннее деление = | вид главы = Баш | глава = [[Студеникин, Александр Петрович]] | дата основания = [[1709 год|в 1709 году]] | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = [[1782 год]]а | площадь = 291,67 | высота центра НП = 180 | климат = умеренно-континентальный | официальный язык = русский | население = {{ Население | Бийск | тс }} | год переписи = {{ Население | Бийск | г }} | плотность = {{ formatnum: {{ #expr: ( {{ Население | Бийск | ч }} / 291.67 round 2 ) }} }} | агломерация = | национальный состав = [[орустар]] ла о.ӧ. | конфессиональный состав = православные, мусульмане, католики и другие | этнохороним = бийча́не, бийча́нин, бийча́нка | часовой пояс = +7 | почтовый индекс = 659300 | почтовые индексы = | автомобильный код = 22 | телефонный код = 3854 | цифровой идентификатор = 01405 |цифровой идентификатор 2 = |цифровой идентификатор 3 = |день города = 18 июня | сайт = |язык сайта = |описание герба=Герб Бийска | регион = Алтай кырай | регион в таблице = Алтай кырай}} '''Јаш-Тура''' ({{lang-ru| Бийск}}) — [[Россия]]да Сибирдиҥ тӱштӱк јанында [[Алтай кырай]]да кала. Јаан билим ле промышленный тӧс јер, эл-јоныныҥ тоозыла Алтай кырайда экинчи јерде. Наукоград<ref>{{cite web|url=https://rg.ru/2005/11/29/bijsk-dok.html|title=Постановление Правительства Российской Федерации от 21 ноября 2005 года № 688. "О присвоении статуса наукограда Российской Федерации г. Бийску (Алтайский край)".|date=29.11.2005|accessdate=2013-12-29}}</ref><ref>{{cite web|url=https://rg.ru/2011/04/05/biysk-site-dok.html|title=Постановление Правительства Российской Федерации от 29 марта 2011 года № 216. "О сохранении статуса наукограда Российской Федерации за г. Бийском (Алтайский край)".|date=05.04.2011|accessdate=2013-12-29}}</ref>. Краевой учурлу, Бийский аймактыҥ администрациялык тӧс јери, је бу аймакка кирбейт. Кезик јон јаткан јерлерле кожо каланыҥ округы болот. == Этимологиязы == Алтайлап бу кала Јаш-Тура деп адалат, орустап дезе Бийск. 1709 јылда [[Бий (суу)|Бий сууда]] ''Бий шибее'' болгон, 1782 јылдаҥ ала — ''Бийск'' кала. Гидроним Самодий тилде ''би'' дегени — «суу»<ref>{{книга |автор= Розен М. Ф., Малолетко А. М.|заглавие= Географические термины Западной Сибири|язык= |ответственный= |ссылка= |место= Томск|издательство= Изд-во Том. ун-та|год= 1986|том= |страниц= 207|страницы= 27, 107|isbn= |ref= }}</ref>{{sfn|Поспелов|2008|с=108}}. == Физико-географиялык темдектери == [[Файл:Biysk river down to AB.JPG|250px|thumb|[[Бий (суу)|Бийдиҥ]] суузы Јаш-Тураныҥ алты јанында. Кийни јанында Смоленский трак ла Усть-Катунь деп јурт]] Кала [[Алтай кырай|Алтай кырайдыҥ]] тӱштӱк-кӱнчыгыш јанында [[Бий (суу)|Бийдиҥ суузы]] [[Кадын]]ла бириккенинеҥ ыраак јокто турат. Јаш-Тура кала Бий сууны экијараттай турат, ӱч кӱр бар. Кала Бийско-Чумышский возвышенностьтыҥ тӱштӱк кӱнбадыш јанында, Бийдиҥ оҥ јанында чичке суу-терасадаҥ кенейте ӧрӧ кайыр плато јаар чыгат. Каланыҥ база бир јаны сол јабызак јарадында, карагайлар ӧскӧн келтейинде турат. Јаш-Тура [[Чуйдыҥ трагы|Чуйдыҥ]] кӧӧлик трагында турат, трак Алтайдыҥ кырлары ажыра Монголдыҥ кыйузына јетире барат. [[Барнаул]]га јетире 163 км, Казахстанныҥ Усть-Каменогорск калазына јетире 339 км, [[Новосибирск]]ке јетире 356 км, [[Москва]]га јетире 3700 км. Казахстанныҥ кыйузына јетире 210 км, Монголдыҥ кыйузына јетире 617 км. [[Файл:Biysk - Panorama.jpg|thumb|center|400px|[[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] панорамазы]] === Климады === Климады кезем-континентал. Јаш-Тура кала Кӱнбадыш-Сибирдиҥ тӱс јерлеринде, Бийско-Чумышский возвышенностьто, лесостепь зонада, јеткилинче чыкту кейлӱ, соок кыш ла изӱ јайыла аҥыланат. Јылдыҥ соок ӧйинде климады Кӱнбадыш-Сибирдиҥ ӧскӧ јерлери ле ошкош, је Сибирский антициклонныҥ соок кейи, Барнаул ла Новокузнецкке кӧрӧ, бир канча узак туруп калат, не дезе Јаш-Тура кырларга ыжыкталып, салкынга соктырбайт. Бийский аймак ла Јаш-Турада јыл туркунына салкынныҥ тӱргени Алтай кырайда, [[Россия]]да эҥ ле јабыс болот, мынаҥ арай салкын [[Алтай Республика|Туулу Алтайда]] ла Якутияда кыр ортодо јабыс јерлерде болот. Јаҥар ла чаган айларда салкын јок кӱндер турат, мындый штилевой ай-кӱн болзо, промышленный выбростордоҥ улам каланыҥ кейи тыҥ киртип јат. Јайгыда Алтайдыҥ Туулары ла Салаирский кряжка јуук болгонынаҥ улам ай-кӱн јакшы, чык јеткилинче, климат јурт ээлемдик иштерге аграрный производствого јарамыкту. Анчада калага јууктай јерлерде: Фоминское, Одинцовка, Боровое, Новый, Мирный, Сафоновка, Новая Чемровка, Шубенка, Первомайский, Малоугреневское, Верх-Катунское. 2012 јылдыҥ кӱйгеги де тушта Јаш-Турада јут болуп турган. Климаттыҥ темдектери орто параметрлер: * кейдиҥ ортојылдык температуразы: 3,2 °C; * кейдиҥ чыгы: 70,8 %; * салкынныҥ орто тӱргени: 2,1 м/с. 2001 јылдыҥ чаган айында метеонаблюдениелерле: −51,8 °С, 2012 јылдыҥ јаан изӱ айында: +38,9 °С болгон, аномальный изӱ. {{Климат города |Город_род=Јаш-Тураныҥ |Источник=[http://meteo.ru/it/178-aisori метеостанция "Бийск-Зональная"] (Тср °С и осадки), [http://www.weatheronline.co.uk/weather/maps/city?FMM=1&FYY=1996&LMM=12&LYY=2016&WMO=29939&CONT=asie&REGION=0028&LAND=RF&ART=TEM&R=0&NOREGION=1&LEVEL=162&LANG=en&MOD=tab Weather online] (Тmax и Тmin °C) http://ru.climate-data.org/location/969098/ | Янв_ср=−13.9 | Янв_ср_осад=32 | Фев_ср=-13.3 | Фев_ср_осад=27 | Мар_ср=−5.9 | Мар_ср_осад=25 | Апр_ср=4.4 | Апр_ср_осад=42 | Май_ср=12.9 | Май_ср_осад=52 | Июн_ср=18.7 | Июн_ср_осад=58 | Июл_ср=20.5 | Июл_ср_осад=64 | Авг_ср=17.8 | Авг_ср_осад=56 | Сен_ср=12.2 | Сен_ср_осад=47 | Окт_ср=3.8 | Окт_ср_осад=45 | Ноя_ср=−5.9 | Ноя_ср_осад=54 | Дек_ср=-12.6 | Дек_ср_осад=46 | Год_ср=3.2 | Год_ср_осад=548 | Янв_ср_мин=−18.9 | Янв_ср_макс=−8.9 | Фев_ср_мин=−19.1 | Фев_ср_макс=−7.5 | Мар_ср_мин=−11.7 | Мар_ср_макс=0.0 | Апр_ср_мин=−1.5 | Апр_ср_макс=10.3 | Май_ср_мин=6.0 | Май_ср_макс=19.8 | Июн_ср_мин=12.0 | Июн_ср_макс=25.4 | Июл_ср_мин=14.1 | Июл_ср_макс=27.0 | Авг_ср_мин=11.4 | Авг_ср_макс=24.2 | Сен_ср_мин=5.9 | Сен_ср_макс=18.6 | Окт_ср_мин=−1.0 | Окт_ср_макс=8.6 | Ноя_ср_мин=−10.1 | Ноя_ср_макс=−1.6 | Дек_ср_мин=−17.2 | Дек_ср_макс=−7.9 | Год_ср_мин=−2.5 | Год_ср_макс=9.0 | Янв_а_макс=6.5 | Янв_а_мин=-51.8 | Фев_а_макс=9.9 | Фев_а_мин=-50.6 | Мар_а_макс=17.4 | Мар_а_мин=-43.1 | Апр_а_макс=33.7 | Апр_а_мин=-32.4 | Май_а_макс=36.7 | Май_а_мин=-7.2 | Июн_а_макс=36.6 | Июн_а_мин=-1.2 | Июл_а_макс=38.9 | Июл_а_мин=0.8 | Авг_а_макс=38.8 | Авг_а_мин=-2.1 | Сен_а_макс=33.6 | Сен_а_мин=-7.6 | Окт_а_макс=28.4 | Окт_а_мин=-24.1 | Ноя_а_макс=19.7 | Ноя_а_мин=-43.6 | Дек_а_макс=10.8 | Дек_а_мин=-50.5 | Год_а_макс=38.9 | Год_а_мин=-51.8 |}} === Экологиязы === == Тӱӱкизи == [[Файл:Бийск памятник Петру I.jpg|240px|thumb|left|Петр I каанга керес]] 1708 јылда кочкор айдыҥ 29-чы кӱнинде года ''Сибирского приказ'' аайынча Кузнецкий шибее јаар было отправлено со ссылкой на указ Петр I каанныҥ Јасагына тайанган распоряжение аткарылган: Кузнецкий уездтиҥ тӱштӱк јанына Бий ле Кадын суулардаҥ ыраак јок јуучыл шибеени эптӱ јерге тутсын, ('' «на реках Бии и Катуни в пристойном месте для збору ясашной казны и к селению пашенных крестьян построить острог со всякими крепостьми»'')<ref>[http://library.altspu.ru/althistory/documents/RU%5cASPA%5cALTHISTORY%5c341 Распоряжение князя М. П. Гагарина дьякам Сибирского приказа подготовить и послать кузнецкому стольнику и воеводе Михаилу Овцыну государеву грамоту с приказом о строительстве острога «на реках Бии и Катуни»]</ref>. 1709 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 18-чи кӱнинде [[Кадын]] ла [[Бий (суу)|Бийдиҥ]] бириккенинде «Бикатунский острог» деп строительдер адаган, бу јуучыл-шибеениҥ тудулып башталган јылы деп чотолот (Поселенецтерди баштапкы катап тоозын аларда бу дата турат). Бу јуучыл-шибее Арасей империяныҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш кыйуларын ла саду ӧткӱретен Кыдат ла Монгол јаар јолдорды корулаар учурлу болгон. Ол ӧйдӧ шибее тудулган јерлер телеут ла кумандылардыҥ јери болгон. Шибееде бир канча пушкалар болгон. 1710 јылдыҥ јайында Кузнецкий шибееге ууланган джунгар черӱ [[Бий (суу)|Бийдиҥ]] суузын кечип болбогон, не дезе шибеениҥ пушкалары токтодып турган, ӧскӧ кечӱ бедиреп јатканча, чочыда табаратаны бызылган.<ref>[http://museum.sbras.ru/?q=node/572 Щербин Н. История города Бийска]</ref>. Бу шибеени алып болбой джунгарлар Бикатунский острогты курчайла от тудуп ийгендер. 1718 јылда укрепление ойто тудулган, јаҥы јерде Бийдиҥ агынын 20 км ӧрӧ, сууныҥ оҥ јарадында. Новое расположение не соответствовало старому названию, в 1732 году јылда Бикатунская крепость Бийская крепость деп ӧскӧртӧ адалып, Бийско-Кузнецкий казачий линияга кожулган. 1756 јылда тӱштӱк јерлерде [[Алтай Республика|Туулу Алтайдыҥ]] алтай калыктары Арасей империяга кирерде бу шибее болуш болгон. 1779 јылда Бийский крепость Тобольский губернияныҥ чодында болгон. Екатерины II каанныҥ 1779 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 1-чи кӱнинде чыккан Јасагы аайынча Барнаульский уезд Колыванский областька кирген. 1782 јылдаҥ ала Јаш-Тура кала уездный кала болгон. 1783 јылда область Колыванский губерния боло берген. 1786 јылда уездтиҥ тӧс јери Барнаулга кӧчӱрилген<ref name="Викитека ЭСБЕ">{{ВТ-ЭСБЕ|Бийск|[[Воейков, Александр Иванович|Воейков А. И.]],}}</ref>. Окылу документтерде јастыра, чокым эмес бичилгенинеҥ улам эмдиги ӧйдӧ Јаш -Тура ла [[Барнаул]] кажы кала [[Алтай кырай]]да озо тудулган деп былааш-тартыш айалгада. 1797 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 1-чи кӱнинде Јаш-Тура каланыҥ магистрады јоголгон, эл-јоны дезе Кузнецкий городской магистратка кӧчӱрилген (эмдиги Новокузнецк кала). 1804 јылда кочкор айдыҥ 26-чы кӱнинде [[Том-Тура|Том-Тураныҥ]] губерниязы тӧзӧлгӧн (Томская губерния), оныҥ ичинде Бийский уезд Барнаульского округа тӧзӧлгӧн. Бу ӧйдӧҥ ала Јаш-Тура ойто кала боло берет. 1804 јылдыҥ тулаан айыныҥ 12-чи кӱнинде Јаш-Тураныҥ кебедели (герб) јӧптӧлгӧн: «Эки бӧлиген куйактыҥ ӱстӱги бӧлӱгинде Том-Тураныҥ кебедели, алдында бӧлӱгинде кӧк јалаҥда алтын кырда горный шахта». 1822 јылда ойто катап јурт деп чотолгон,је 1827 јылда кала ойто ло Россияныҥ уездный калазы боло берген. 1846 јылда крепость јоголып, военно-администрациялык эмес, торгово-промышленный тӧс јер болот. Јербойыныҥ сырьезыла иштеер предприятиелер тудулып баштаган: кожевенный, винокуренный ла лесопильный заводтор, махорочный ла льноткацкий фабрикалар, паровой теермендер, холодильник ле бир канча кирпич эдер заводтор, онойдо ок темир сулаар мастерскойлор, темирле иштеер заводтор. Јербойыныҥ кредитный учреждениелериле кожо калада јаан банктардыҥ бӧлӱктери иштеген Сибирский торговый банк, Русско-Азиатский ле Санкт-Петербургский международный коммерческий банк. Капиталды (ол тоодо иностранный) маслосыроделие, лесоразработка, золотодобыча, зерновое хозяйствого чыгаратан. [[Файл:Old biysk.jpg|thumb|250px|Революциянаҥ озо кала. Успенский собордоҥ кӧрзӧ]] Кӧп јылдардыҥ туркунына, 1830—1917 јылдарда Јаш-Тура кала Алтайский духовный миссияныҥ тӧс јери болгон. Мында 1834 лӧ 1841 јылдардыҥ ортозында миссияныҥ настоятели архимандрит Макарий (Глухарёв) Россияда (эмдиге јетире јаан билим учурын салбаган) Библияныҥ билим кӧчӱрижин јебреневрей ле јебренгреческий тилдердеҥ орус тилге кӧчӱрген. 1917 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 17-чи кӱнинде калада совет јаҥ тургузылган. Јаштураныҥ кызылгвардеецтери 1918 јылда Барнаул (1918) учун белочехтерге удура јуулашкан. Је, 1918 јылда јайгыда кала (Временное Сибирское правительство) Александр Васильевич Колчактыҥ черӱлерине алдырткан. Совет јаҥ власть 1919 јылда кышкыда ойто тургузылган. 1926 јылда кала ажыра Рерих Николай Константиновичтиҥ Центрально-Азиатский экспедициязыныҥ Алтай этабы ӧткӧн. 1926 јылда Туулу Алтай јаар экспедиция «Деловой двор» гостиницанаҥ башталган (Второв деп којойымныҥ туразы, Толстойлыҥ оромы, 144, эмди мында каланыҥ администрациязында ӱредӱликтиҥ, культураныҥ, спорттыҥ, јииттердиҥ политиказыныҥ управлениези). 2002 јылда бу турага Николай Константинович Рерихке учурлаган мемориал доска эдилген, автор-оформитель — художник С. А. Морозов. Ада-Тӱрӧл учун Улу јууга Јаш-Туранаҥ 26456 кижи барган, 9772 кижи јанбаган. Бу калага бир канча јаан промышленный предприятиелер: (котельный завод, завод «Молмаш», завод «Продмаш», завод «Электропечь», [[Дмитровский завод фрезерных станков]] эвакуацияга кӧчӱрилген<ref>{{Cite web |title=Дмитровский завод фрезерных станков |url=http://dmkray.ru/dmitrovskij-zavod-frezernykh-stankov.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210114175207/http://dmkray.ru/dmitrovskij-zavod-frezernykh-stankov.html |archivedate=1610646727 |deadlink=yes |accessdate=1642510826 }}</ref>, сереҥке эдер фабрика, ӧдӱк кӧктӧӧр фабрика ла о.ӧ). Мынаҥ башка , Јаш-Турада 25 госпиталь иштеген, мында 200 муҥнаҥ артык шыркалу јуучылдар эмденип јазылган<ref>А. Ю. Юдина Военные госпитали Бийска: памятные места в контексте современного города // Вестник Челябинского государственного университета. 2011. № 34 (249). История. Вып. 48. С. 75-78.</ref>. 1941 јылдыҥ ӱлӱрген айында бери Мичуринский военный инженерный училище эвакуацияга келген. 1961 јылда бу калада (Бийский погром, массовые волнения) тӱймеен болгон. == Эл-јон == {{ Эл-јонныҥ тоозы | Бийск| Столбцов=15}} {{Эл-јонныҥ тоозы|Бийск| график}} == Ук-калыктары == Ук-калыктары<ref>{{Cite web|url=http://akstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/akstat/resources/3ed52b004ef122f8ba5bbf89d810d54e/%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9+%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%BF%D0%BE+%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BC+%D0%B8+%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D0%BC+%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%8F.pdf|title=Wayback Machine|website=web.archive.org|date=2018-10-25|accessdate=2021-01-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181025012431/http://akstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/akstat/resources/3ed52b004ef122f8ba5bbf89d810d54e/%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9+%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%BF%D0%BE+%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BC+%D0%B8+%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D0%BC+%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%8F.pdf|archivedate=1540430671|deadlink=yes}}</ref> {| class="wikitable" |+ !угы !эр улус !ӱй улус !бастыра !% |- |орустар |97 832 |121 232 |219 064 !94,7 |- |украиндер |1 202 |1 399 |2 601 !1,12 |- |немецтер |951 |1 112 |2 063 !0,89 |- |азербайджандар |645 |379 |1 024 !0,44 |- |татарлар |467 |501 |968 !0,42 |- |сыгандар |366 |423 |789 !0,34 |- |кумандылар |310 |422 |732 !'''0,32''' |- |белорустар |306 |419 |725 !0,31 |- |армяндар |339 |254 |593 !0,26 |- !бастыра: !103 903 !127 269 !231 172 !100 |} == Ӱредӱлик ле культура == [[Файл:Biysk - Sovetskaya Street.JPG|thumb|250px|оҥ јанында Каланыҥ драма театры, Советский ором]] [[Файл:Kupol Biysk.JPG|thumb|250px|right|Планетарий]] Јаш-Тура — [[Алтай кырай|Алтай кырайдыҥ]] тӱштӱгинде ӱредӱлик ле культуралык јаан тӧс јер. Калада бийик ӱредӱ берер тӧртӱ ӱредӱ заведение: В. М. Шукшинниҥ адын аданган Алтайский государственный гуманитарно-педагогический университет, Алтайский государственный технический университеттиҥ филиалы: Бийский технологический институт, АГУ-ныҥ филиалы И. И. Ползуновтыҥ Алтайский государственный технический университеди, Московский социальный университеттиҥ ле Московский современный гуманитарный академияныҥ филиалы. Вузотарга коштой медицинский, музыкальный, педагогический, политехнический колледжтер иштейт, онойдо ок экономика ла правоныҥ, 4 техникум, профессиональный лицей ле бир канча профессионал училищелер. Текши образованиени Бийский лицей, 4 гимназия, кадет школ ло 40-гӧ шыдар общеобразовательный школ. 4 кӱӱлик школ, 46 дошкольный учреждение. 15 библиотека иштейт. Калада тӧс библиотека — В. М. Шукшинниҥ библиотеказы 1900 јылда ачылган, фонды 500 муҥ кире бичиктӱ. В. В. Бианкиниҥ адыла адалган Бийский краеведческий музей 1920 јылда тӧзӧлгӧн, Алтай кырайда эҥ озогы ла јаан музейлериниҥ бирӱзи. Калада архитектураныҥ ла тӱӱкиниҥ «Архиерейский дом» деп уникал комплексинде Алтайский духовный миссияныҥ тӱӱкизиниҥ музеи 2008 јылда ачылган. Бу музейде эҥ ле јебрен экспонат — «Октоих» деп 1618 јылда кепке Москвада чыккан старопечатный бичик<ref>{{cite web|url=http://biyskaya-eparhia.ru/index.php/ru/muzej|title=Музей истории Алтайской духовной миссии|publisher=Официальный сайт Бийской епархии|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190502175408/http://biyskaya-eparhia.ru/index.php/ru/muzej|archivedate=1556819648|deadlink=yes|accessdate=1643642999}}</ref>. 1943 јылда тӧзӧлгӧн Бийский городской драматический театр эмди 1914—1916 јылдарда архитектор И. Ф. Носович туткан «Народный дом» деп турада. «Планета кино» деп тӧрт залду кинотеатр. База бир канча клубтар ла культураныҥ байзыҥдары, онойдо ок јииттер амыраар заведениелер. 2018 јылдыҥ куран айыныҥ 18-чи кӱнинде ''Международный Комитет Знамени Мира'' (ООН-до неправительственный организация) калага «Амырдыҥ Маанызын» табыштырган . Президент МКЗМ Алисия Родригес Амырдыҥ Маанызын берип јадала, ''Алтайдыҥ бастыра улузы амырдыҥ элчилери'' деп айткан. Амырдыҥ Маанызы Јаш-Тураныҥ администрациязында артар. == Кудай јаҥы == Калада јаткан јонныҥ кӧп сабазы православныйлар. Јаш-Тура шибееде баштапкы мӱргӱӱр јер агаш ''часовня'' 1719 јылдыҥ јайында тудулган. Шаҥ ла керектӱ јепсел Тобольсктаҥ келген<ref>Исупов С. Ю. Бийск: острог, крепость, город. Бийск:, 1999. С. 61</ref>. [[1749 јыл]]да канча катап сураганыныҥ кийнинеҥ Петропавловский серикпе тудулган, [[1751 јыл]]да освящать эдилген. [[1766 јыл]]да 3816 кижи болгон<ref>Исупов С. Ю. Там же, с. 65.</ref>. Јылдыҥ ла улус кӧптӧгӧн сайын, каланыҥ администрациялык учуры јаанап, храмдардыҥ тоозы кӧптӧгӧн. Јаш-Тура Алтайский митрополияныҥ Бийский епархиязыныҥ тӧс јери. Јаш-Турада мусульман община «Приход соборной мечети» 2008 јылда юридический јанынаҥ јӧптӧлгӧн, је мечет тударга јӧпти эмдиге алып болбойт<ref>{{cite web |url=http://biwork.ru/obshchestvo/13670-zhiteli-rajona-lesozavoda-vystupili-protiv-stroitelstva-mecheti.html |title=Жители района лесозавода выступили против строительства мечети (27/06/2012) |accessdate=2015-01-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150104133608/http://biwork.ru/obshchestvo/13670-zhiteli-rajona-lesozavoda-vystupili-protiv-stroitelstva-mecheti.html |archivedate=2015-01-04 |deadlink=yes }}</ref>. [[Файл:Бийск Успенский собор.jpg|300px|thumb|Успенский собор]] === Мӱргӱӱр јерлер === * Агару Богородицаныҥ Кафедральный соборы; * Агару Александр Невскийдиҥ соборы ({{lang-ru|Александровская церковь}}); * Агару Александр Невскийдиҥ серкпези (Одинцовский Посад јурт); * Агару Димитрий Ростовскийдиҥ серкпези; * Троица Живоначальныйдыҥ серкпези (Троицкий собор); * Троица Живоначальныйдыҥ серкпези (Малоугренёво јурт); * Свято-Макарьевский крестеер храм; * Агару Богородицага учурлай Покровтыҥ храмы; * Макарьево-Покровский монастырь; * Радиационный косколоҥдо корогондордыҥ эземине часовня; * Орус Кыйналгандар ла Кудай јаҥын јайгандарга часовня; * Казанский икона Кудайдыҥ энезиниҥ<ref>[http://biyskrpsc.narod.ru/ Храм во имя Казанской иконы Божией Матери]</ref><ref>[http://altaistarover.ru/news/news-rpsc/68-prestolnyj-prazdnik-v-khrame-kazanskoj-ikony-presvyatoj-bogoroditsy-v-bijske Престольный праздник в храме во имя Казанской иконы Божией Матери в Бийске. ''Алтайский старообрядец'']</ref>; * Евангельский христиан Баптисттердиҥ серкпези (Достоевскийдиҥ оромы 34а); * Агару Иоанн Крестительдиҥ храмы (02.08.2014 освящать эдилген); * Кудайдыҥ Энезиниҥ Покровыныҥ храмы (25.09.2015 освящать эдилген); == Кереестер == {{Основная статья|Памятники истории и архитектуры Бийска}} [[Файл:Мемориал воинам-бийчанам.мини|Јуучыл-бийчандарга тӧс скульптура мемориал]] [[Файл:Памятник жертвам политических репрессий в г. Бийске во дворе бывшей уездной тюрьмы (ул. Кирова, 2).jpg|thumb|Јаш-Тура калада политикалык репрессиялардаҥ корогондорго кереес (алдында НКВД-ныҥ тӱрмезиниҥ јанында болгон (ул. Кирова, 2))]] 2009 јылдыҥ сыгын айыныҥ 1-чи кӱнинде калада 230 тергеениҥ корулу тӱӱкилик ле культуралык кереестери, ого коштой 54 археологиялык кереес<ref>Единый реестр памятников истории и архитектуры г. Бийска. НПЦ «Наследие». 2009 г.</ref>. * Јуучыл-бийчандарга кереес (авторлоры Н. Н. Мотовилов ло Ю. И. Гребенников) — Советский оромдо тудулган мемориал, Ада-Тӧрӧл усун Улу јууда турушкандарга учурлалган, ортозында тӧс скульптурный форма, эске аларыныҥ стенези, стелы бийчан-геройлорго стелалар ла мӧҥкӱлик от (вечный огонь). * Јеҥӱниҥ паркы — Јаш-Тураныҥ кӱнчыгыш јанында парк, Бий сууныҥ јарадында, каланыҥ пляжына јуук. Ӱч аллеяныҥ белтиринде таш стелада бийчандардыҥ аттары бичилген — Совет Союзтыҥ Геройлоры Мактыҥ ордениниҥ толу кавалерлериниҥ. * «Камень скорби» кереес Сталинский репрессиялардаҥ корогондорго (НКВД-ныҥ тӱрмезиниҥ јанында). Кереесте бичилген: ''«Камень скорби памяти безвинных жертв тоталитарного режима, расстрелянных здесь, во дворе НКВД. Клянёмся никогда не забыть!»'' Јаш-Тураныҥ горисполкомыныҥ акчазына "Мемориал обществоныҥ баштаҥкайыла 1990 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 30-чы кӱнинде ачылган<ref>[https://www.sakharov-center.ru/asfcd/pam/?t=pam&id=68 Памятники жертвам политических репрессий на территории бывшего СССР]</ref>. * Петр I кереес. 2010 јылда Гаркавойдыҥ паркында. * В. И. Ленинге кереес, Бийский городской судка удура тепсеҥде. * Петр ла Февроний Муромскийлерге кереес — от-очоктыҥ, билениҥ коручыларына, сӱӱш ле чындыктыҥ символдорына, сыгын айда 2011 јылда Л. Толстойдыҥ оромында (160а) ачылган. Монументтиҥ авторы — скульптор Сергей Исаков<ref>{{cite web|url=http://bvedomosti.ru/item/2277-v-bijske-otkrylsya-pamyatnik-petru-i-fevronii-muromskim.html|deadlink=yes|title=В Бийске открылся памятник Петру и Февронии Муромским|publisher=Городской информационный портал «Бийские ведомости» (02.09.2011)|access-date=2019-05-02|archive-date=2018-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20181126001656/http://bvedomosti.ru/item/2277-v-bijske-otkrylsya-pamyatnik-petru-i-fevronii-muromskim.html}}</ref>. * Николай II Каанныҥ билезине кереес — Россияда јаҥыс ла болчок кереес, Романовтыҥ билези бастыра сынына кӧргӱзилген, Александровский паркта тургузылган. Скульптурный композицияныҥ авторы — скульптор Сергей Исаков<ref>{{cite web|url=https://biwork.ru/news/unikalnyj-pamatnik-carskoj-seme-poavilsa-v-certe-bijska|title=Уникальный памятник царской семье появился в черте Бийска|publisher=Сайт газеты «Бийский рабочий» (22.04.2018)}}</ref>. * Космонавт Титов_Герман_Степановичке кереес Социалистический оромдо. == Јарлу улузы == * Бессмертных Александр Александрович — советский дипломат, 1991 јылдыҥ чаган айынаҥ куран айга јетире Министр иностранных дел СССР. Јаш-Тура калада чыккан. * Бианки Виталий Валентинович — советский бичиичи. Јаш-Турада ӱредӱчи боуп иштеген. (1919—1922). Ол Јаш-Турада краевед музейдиҥ тӧзӧӧчилериниҥ бирӱзи болгон<ref>{{Cite web |title=Официальный сайт муниципального образования город Бийск |url=https://biysk22.ru/city/turizm/izvestnye-lyudi-goroda.php |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190126000811/https://biysk22.ru/city/turizm/izvestnye-lyudi-goroda.php |archivedate=1548461291 |deadlink=yes |accessdate=1642501314 }}</ref>. * Высоцкий Авраам (Аврум) Лейбович (1884 јылда чыккан,Киевский губернияда) — (1949 јылда Тель-Авивте божогон) — бичиичи, врач ла сионист кыймыгуныҥ туружаачызы. 1908 јылда Јаш-Турада јаткан, 1919—1920 јј. Палестина јаар эмигрировать эткен<ref>[https://web.archive.org/web/20210830214048/http://www.culture22.ru/upload/files/%D0%9A%D0%90%D0%9A_23_%D0%BD%D0%B0%20%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%82.pdf ''Ерошкин Д.'' Лимонное дерево // Культура Алтайского края. 2016. № 3. С. 30-32.]; [http://litfact.ru/images/2020-15/LF-2020-1-15_115-174_Khazan_Katsman_Zhukhovitskaya.pdf ''Хазан В., Кацман Р., Жуховицкая Л. Г.'' «Я был бы счастлив найти свое маленькое местечко в русской литературе…»: Письма Авраама Высоцкого Максиму Горькому // Литературный факт. 2020. № 1 (15). С. 115—174.]</ref>. * Каменский Сергей Игоревич — орус спортсмен-стрелок, Јаш-Турада чыккан. Мӧҥӱн призёр јайгы Олимпий ойындардыҥ 2016 ј. Эки катап телекейдиҥ чемпионы (''в стрельбе из пневматической винтовки (10 метров) и в командных соревнованиях по стрельбе из винтовки из трёх положений (50 метр)''). * Кукушкин Всеволод Владимирович — советский ле российский журналист, бичиичи, Јаш-Турада чыккан. * Скалон Антон Антонович — Иркутский драгунский полктыҥ командиры кавалерияныҥ генерал-майоры (Отечественный јуу 1812 ј. Јаш-Турада чыккан. Смоленсктыҥ алдында јуу-согушта јада калган. Французтар 1812 јылдыҥ куран айыныҥ 8-чи кӱнинде Смоленскте Наполеонло кожо воинский почестьтерле оныҥ сӧӧгин јууган<ref>{{Cite web |url=http://altlib.ru/personalii/4182-2/skalon-anton-antonovich/ |title=Весь Алтай |accessdate=2019-01-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190126062346/http://altlib.ru/personalii/4182-2/skalon-anton-antonovich/ |archivedate=2019-01-26 |deadlink=yes }}</ref>. * Явич Лев Самойлович (1919—2004) — советский билимчи-юрист, Јаш-Турада чыккан. == Ајарулар == {{Ајарулар}} == Тайантылар == {{Тыш тайантылар}} [[Категория:Алтай кырай]] [[Категория:Россияныҥ калалары]] [[Категория:Россияныҥ областьтарыныҥ тӧс јерлери]] kvg2p3c43jip2kjky2a71a4rthavqxs 10 7609 48983 2026-06-12T20:36:55Z Frhdkazan 290 Јаҥы бӱк: "All Saints Catholic Church (St. Peters, Missouri) - stained glass, sacristy, Immaculate Heart detail.jpg" 48983 wikitext text/x-wiki All Saints Catholic Church (St. Peters, Missouri) - stained glass, sacristy, Immaculate Heart detail.jpg no8rjoze039zxla8pmgerzdsn6we9ug