Википедия altwiki https://alt.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D3%A7%D1%81_%D0%B1%D3%B1%D0%BA MediaWiki 1.47.0-wmf.7 first-letter Медиа Аҥылу Шӱӱжӱ Туружаачы Туружаачыны шӱӱжери Википедия Википедияти шӱӱжери Файл Файлды шӱӱжери MediaWiki MediaWiki-ни шӱӱжери Ӱлекер Ӱлекерди шӱӱжери Болуш Болушты шӱӱжери Категория Категорияны шӱӱжери TimedText TimedText talk Модуль Модульды шӱӱжери Event Event talk 0 174 49028 48382 2026-06-17T12:06:01Z InternetArchiveBot 26 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 49028 wikitext text/x-wiki {{ЈЈЈ+Россия |статус = Јурт |русское название = Ийнеген |оригинальное название = {{lang-ru| Инегень}} |герб = |флаг = | изображение = Iněgeň.jpg | описание изображения = Ийнеген |lat_deg = 50.322409 |lon_deg = 86.694198 | CoordAddon = type:city(5400)_region:RU | CoordScale = |страна = Россия |регион = Алтай Республика |район = Оҥдой аймак |район в таблице = Оҥдой аймак{{!}}Оҥдой |вид поселения = Јурт јеезе |поселение = Ийинниҥ јурт јеезези |поселение в таблице = Ийинниҥ јурт јеезези{{!}}Ийинниҥ |внутреннее деление = |вид главы = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |вид высоты = |высота центра НП = 750<ref name="Высота н/у моря"/> |климат = орто-континентал |население = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Инегень| тс }} |год переписи = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Инегень | г }} |плотность = |агломерация = |национальный состав = [[алтайлар]] 99 %<ref name="Коряков"/> |конфессиональный состав = |часовой пояс = |телефонный код = 38845 |почтовый индекс = 649446 |почтовые индексы = |автомобильный код = |цифровой идентификатор = |цифровой идентификатор 2 = |категория в Commons = |сайт = }} '''Ийнеген''' ({{Lang-ru|Инегень}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Оҥдой аймак|Оҥдой аймагында]] [[Ийинниҥ јурт јеезези]]не кирет. == Этимологиязы == Ийнеген — эҥиген, бӧкӧйгӧн, бажырган. Ийнеген {{Lang-ru|наклонившийся, нагнувшийся}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы = |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>. == Физико-географиялык темдектери == === Географиязы === Јурт [[Алтай Республика|Туулу Алтайдыҥ]] тал ортозында, Теректиниҥ, Јал-Мӧҥкӱниҥ, Ӱч-Эҥмек сын тайгалардыҥ колтыгында, [[Ийнеген (суу)|Ийнегенниҥ]] суузы [[Кадын]]га киргенинде турат. Кайыр, каскак кырларыныҥ тӱндӱк јаны арка-јышла бӱркелген, тӱштӱк јаны куу таш. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 750 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/35099/inegen.html Инегень]</ref>. === Климады === Климады орто-континентал<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=13263&cityname=Onguday-Russia |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141222173438/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=13263&cityname=Onguday-Russia |archivedate=1419269678 |deadlink=yes |accessdate=1644476184 }}</ref>. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,2 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −54 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы 0 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 02.06/30.08, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 87, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 345 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 13,1 (15 м/с тӱрген салкынду)<ref>Оҥдой. Климат[https://e-lib.gasu.ru/eposobia/altai/maima/klim.html.]</ref>. === Аҥ-куштары === Оок аҥдар јӱрет: койон, тӱлкӱ, калазак, јоонмойын, сууныҥ кӱжӱли, јараа, кӧрӱк, кумдус, ӧркӧ, момон, сарас, агас, тийиҥ,токтонок, эрлен ле оноҥ до ӧскӧ<ref name="Кучин флора и фауна">''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001.</ref>. Куштар агаш-аразында кӧп: томыртка, кӱӱле, каргаа, саҥыскан, кускун, тейлеген, мечиртке, јелечи, кӧктӧш, јалбагай ла о.ӧ. === Ӧзӱмдери === Айландыра ӧскӧн агаштардыҥ кӧп нургуны карагай, јойгон агаш. Суујакалай чиби, тал, каргана, кайыҥ агаштар ӧзӧт, бийиктей тытла кожо мӧш ӧзӧт<ref name="Торбоков флора">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.</ref>. Тайга -тажы јиилектӱ, бороҥот, уйкӧс, тийиҥкат, кызылгат, тайабаш, калба, кӧжнӧ дӧ кӧп ӧзӧт<ref name="Торбоков флора"/>. Чыкту ла кӧлӧткӧлӧй јерде ӧлӧҥ бийик болуп ӧзӧт, комургай, кулузын, кылбыш, башка-башка чечектер: буланат, балузын, быркырууш, саргай, кандык, кӱӱктаман, кӱнкајы ла о.ӧ. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер кӧп, олордыҥ тоозында: арчын, алтын тазыл, марал чечек, кызыл тазыл ла о.ӧ.<ref name="Кр книга растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. — Текст: электронный</ref>. === Јери ле јолдоры === Јуртта 5 ором: Олјондо, Јараттай, Меесте, Садтыҥ, Тӧс, Колтышевтиҥ. Јурт Чуйдыҥ трагынаҥ (Р-256) 12 км ыраагында турат. Јуртка јетире [[Чуй (Кадынныҥ кош суузы)|Чуйдыҥ]] суузын кечире кӱр (узуны 75 м) ле Кадын кечире кӱр (узуны 141 м). {| class="wikitable" | COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Ийнеген јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире''' |- | Администрациялык тӧс јер [[Ийин]]|| 20 км |- | Аймактыҥ тӧс јери [[Оҥдой]] || 88 км |- | Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 290 км |- | [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 380 км |- | Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4100 км |- | [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 714,0 км-деҥ ||12 км |} == Тӱӱкизи == Јурт 1626 јылда тӧзӧлгӧн. == Эл-јон == {{ Эл-јонныҥ тоозы | Инегень | Столбцов=10}} == Ук-калыктары == Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 227 кижи болгон, олордыҥ 99 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>. Окылу тил: орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/ Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref> == Инфраструктуразы == <div style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;"> * Ийнегенниҥ баштамы школы; * эмчилик; * магазин; * Кадын кечире паром; * «Ийнеген» деп туристтер амыраар јер. </div> == Экономиказы == «Ийнеген» деп туристтерле иштеер комплекс [[Кадын|Кадынныҥ]] јарадында јурттаҥ 5 км тӱндӱктей турат. Улус амыраар 4 база бар (2019 јыл). == Кереестер == === Тӱӱкилик === === Археологиялык === * Айры-Таш, јебрен корумдар (731, 871, 961, 1136, 1137)<ref name="Ойношев свод"/>; * Ташта јурамалдар (869, 870, 871, 1014, 1033, 1034)<ref name="Ойношев свод"/>. Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>. === Ар-бӱткендик === * Байлу туу (.)<ref name="Ойношев свод"/>; * Кара суу (..)<ref name="Ойношев свод"/>. == Јарлу улузы == == Јуруктардыҥ кӧмзӧзи == == Ајарулар == {{Ајарулар}} == Тайантылар == * [http://www.ongudai-ra.ru/ Окылу сайт «Оҥдой аймак»] * [https://web.archive.org/web/20200726230506/http://inegen.ru/ inegen.ru] * [https://travel-or-die.ru/inegen-altay/ Инегень, Горный Алтай] {{Тыш тайантылар}} {{Оҥдой аймактыҥ јурттары}} [[Категория:Оҥдой аймактыҥ јурттары]] [[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]] [[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]] kq0oaz1i6z6632hummpsj7jm42p22y0 0 183 49029 48971 2026-06-17T12:43:04Z InternetArchiveBot 26 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 49029 wikitext text/x-wiki {{ЈЈЈ+Россия |статус = Јурт |русское название = Кайырлык |оригинальное название = {{lang-ru| Каярлык}} |герб = |флаг = | изображение = | описание изображения = |lat_deg = 50.683016 |lon_deg = 85.578607 | CoordAddon = type:city(5400)_region:RU | CoordScale = |страна = Россия |регион = Алтай Республика |район = Оҥдой аймак |район в таблице = Оҥдой аймак{{!}}Оҥдой |вид поселения = Јурт јеезе |поселение = Јолоныҥ јурт јеезези |поселение в таблице = Јолоныҥ јурт јеезези{{!}}Јолоныҥ |внутреннее деление = |вид главы = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |вид высоты = |высота центра НП = 1000<ref name="Высота н/у моря"/> |климат = орто-континентал |население = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Каярлык | тс }} |год переписи = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Каярлык | г }} |плотность = |агломерация = |национальный состав = [[алтайлар]] 100 %<ref name="Коряков"/> |конфессиональный состав = |часовой пояс = |телефонный код = 38845 |почтовый индекс = 649433 |почтовые индексы = |автомобильный код = |цифровой идентификатор = |цифровой идентификатор 2 = |категория в Commons = |сайт = }} '''Кайырлык''' ({{Lang-ru|Каярлык}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Оҥдой аймак|Оҥдой аймагында]] [[Јолоныҥ јурт јеезези]]не кирет. == Этимологиязы == Кайыр кырларлу кызык ӧзӧкти Кайырлык деп адаган болор. Кайырлык {{Lang-ru|крутое, отвесное место}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = О.Т. Молчанова |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы = 80,236 |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>. Кайырлык {{Lang-ru|быстрина, порог}}<ref name="Топонимика"/>. == Физико-географиялык темдектери == === Географиязы === Јурт [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] чике ле ортозында, Теректиниҥ, Јал-Мӧҥкӱниҥ, Тӧгӧриктиҥ, Маргалуныҥ, Ӱч-Эҥмектиҥ сындарыныҥ эдегинде, [[Кайырлык (суу)|Кайырлык сууныҥ]] јарадында турат. Јуртты эбире ӧзӧктӧр: Тајыкуш, Семисарт, Ӧргӧндӱ-арт, [[Куладыныҥ боочызы]], Туру, Бозырташ, Сала, Ӧлӧти, Картошко кобы, Тӧргин, Колоско, Кызыл-Шыҥ, Јаајам (Кудачы) јурты, Чет, Шибе, Марггулуныҥ боочызы, Караҥуй, Кадыргат, Акјул, Кызылгатту, Содонташ, Билӱлӱ арт, Ак-сас, Тӧгӧрик, Узунтӧргин, Сулайаҥ, Шапшыктыҥ боочызы, Узун-Кырлаҥ, Сары-Чагал, Эки суу бириккени (Маргулуныҥ ла Тӧгӧриктиҥ суулары Кӧк-Суу јаар, Кастактудӧӧн агып тӱжет), Балкашту, Борбок, Јалбагаш, Беспаскыр, Ойбок, Толубай, Карајӱрек, Акбоом, Јаану байлу кыр, Согонолу тайга, Улукын, Јероозы, Чичке, Карамдык. Тӱштӱк-кӱнбадыш јаар [[Кӧксу-Оозы аймак|Кӧксу-Оозы]] ла [[Кан-Оозы аймак]]тардыҥ јериле кыйулу. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1000 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/region/766/3/ongudayskiy-rayon.html Онгудайский район]</ref>. Суулары: Семисарттыҥ, Четте тоҥмок суу, [[Јалбагаш (суу)|Јалбагаштыҥ]] суузына ӧскӧ суулар кожылып, [[Кайырлык (суу)|Кайырлыктыҥ суузы]] башталат, [[Эзим (суу)|Эзимниҥ]] суузы, [[Толубай (суу)|Толубайдыҥ]] суузы, [[Кара-Боом (суу)|Кара-Боомныҥ]] суузы. === Климады === Климады орто-континентал<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=13263&cityname=Onguday-Russia |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141222173438/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=13263&cityname=Onguday-Russia |archivedate=1419269678 |deadlink=yes |accessdate=1644476594 }}</ref>. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,2 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −54 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы 0 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 02.06/30.08, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 87, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 345 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 13,1 (15 м/с тӱрген салкынду)<ref>Оҥдой. Климат[https://e-lib.gasu.ru/eposobia/altai/maima/klim.html.]</ref>. === Аҥ-куштары === Тайгалары аҥдык јер, айу, бӧрӱ, тооргы тӱлкӱ, шӱлузин, борсук, киш, тийиҥ, койон, кӧрӱк, сарас, јоонмойын, калазак, камду, агас, ла јӱзӱн-јӱӱр оок аҥдар, куштар јӱрет. Куштардаҥ мында чай, кӱртӱк, ӱкӱ, мечиртке, мӱркӱт, саҥыскан, карчага, тарал, шоҥкор, тейлеген, торлоо, бӧднӧ, кӱӱк, ылаачын, јелечи, талаҥ-келеҥ, томуртка, јелечи, бечиртке, кускун, каргаа, кӧктӧш, сымдаа, таајы, јалбагай ле о.ӧ. бар. Сууларда балыктаҥ чараган, тоозы кезем астаган да болзо, је бар<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>. === Ӧзӱмдери === Кыйрылыктыҥ тайга-тажында тыт, мӧш, чиби. Аралдарда эргиш, беле, аспак, тайа, липа, ыргай, каргана, сӧҥӱскен, јыраа, кайыҥ каа-јаада ӧзӧт. Ак јерлерде кулузын, балузын, кӧгӧзин, јонјолой, кандык, маҥыр, јыланкӧс, јыланјастык, кӧрмосјиилек ({{lang-ru|барбарис}}), отӧлӧҥ, јеҥес, кыйгак ӧлӧҥ, маргаа, јыду маргаа, кара чалкан ({{lang-ru|крапива}}), буланат, чийне, кӧктаман, саргай, торко чечек ({{lang-ru|ирис}}), алаҥуш, комургай ({{lang-ru|борщевик}}), кӱнкаајы, таҥдалай, кӱзӱҥи чечек, калаш чечек, мӧт чечек, алтын тазыл, кызыл тазыл, марал чечек, кылбыш ({{lang-ru|бадан}}), чай чечек ({{lang-ru|герань луговая}}), быркырууш чечек, кӱмели, кой маҥыр ({{lang-ru|лук порей}}), ийт маҥыр, калба, батун, кӧжнӧ-шарапшын. Јиилектер: кой јиилек, уйкӧс, бороҥот, тийиҥкат, казылган, јыдукара, тайабаш ({{lang-ru|жимолость}})<ref name="Торбоков звери"/>. === Јери ле јолдоры === Јуртта 3 ором: Меес-јаны ({{Lang-ru|Подгорная}}), Сас-јаны ({{Lang-ru|Болотная}}), Тӧс ором ({{Lang-ru| Центральная}}). «[[Јоло]]-Кайырлык» деп јолдыҥ учы, узуны 12 км. Јакалай јолдор. {| class="wikitable" | COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Кайрылык јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире''' |- | Аймактыҥ тӧс јери [[Оҥдой]] || 63 км |- | Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 210 км |- | [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 300 км |- | Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4000 км |- | [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 612 км-деҥ (Нефтебаза) || 37 км |} == Тӱӱкизи == Јурт [[1726 јыл]]да тӧзӧлгӧн. Алтайдыҥ јети јайзаҥы јуулыжып, Елизавета Петровна, бала каанга, баштану бичикти Кайырлыкта тургузып аткарган. Оны керелеген бичиктер [[Том-Тура|Том-Тураныҥ]] архивтеринде бар. 30-чы јылдарда мында «Јаҥы јол» деп колхоз болгон. [[Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу|Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ]] ӧйинде колхозтыҥ јааны болуп Упаева Е. И. иштеген. Горно-Алтайсктыҥ автоном облазыныҥ СССР-дыҥ Верховный Совединиҥ баштапкы депутады болгон. Кийнинде [[Кеҥи|Кеҥиниҥ]] совхозыныҥ 6-бӧлӱги болгон, [[1967 јыл]]да [[Јоло|Јолоныҥ]] совхозыныҥ 3-чи бӧлӱги (фермазы) боло берген. == Эл-јон == {{ Эл-јонныҥ тоозы | Каярлык | Столбцов=10}} == Ук-калыктар == [[2002 јыл]]дыҥ тооалыжы аайынча 226 кижиниҥ 100 % [[алтайлар]]<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>. Окылу тил: орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/ Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref> == Инфраструктуразы == <div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;"> * Кайырлыктыҥ баштамы школы. * јурттыҥ клубы * библиотека * магазин * эмчилик * балдардыҥ тышкары ойноор спортплощадказы </div> == Экономиказы == Мал ӧскӱрери јылкы, соок тумчуку, оок мал азыраары. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Крестьян-фермер ээлемдер. == Кереестер == === Тӱӱкилик === === Археологиялык === * Мӧҥкӱсалгыш Семисарт (819,946,1098-1105)<ref name="Ойношев свод"/>; * Ташта јурамал (947)<ref name="Ойношев свод"/>. Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>. === Ар-бӱткендик === * Кайрылык бажында [[тоҥбок суу]]. Байлу (936)<ref name="Ойношев свод"/>; * Суу кечире Чичке деп јерде тоҥмок суулар бар; * Тагыл (1126)<ref name="Ойношев свод"/>. Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод"/>. == Јарлу улузы == Кайырлыкта чыккан улус: * [[Агадин, Капыш Иркитович]] (20.05.[[1927]] — [[2009]]) — [[Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу|Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ]] туружаачызы (01.04.[[1945]]—[[1945]]), рядовой, кайралдары: медаль «За отвагу», «За боевые заслуги»<ref>Агадин К. И.[https://web.archive.org/web/20220525113651/https://1418museum.ru/heroes/151704/]</ref> * [[Адаров, Аржан Оинчинович|Адаров А. О.]] ([[1932]]—[[2005]]) — алтай поэт, прозаик, драмматург, кӧчӱреечи<ref>Адаров А. О.[https://web.archive.org/web/20231111082506/http://sibhistory.edu54.ru/%D0%90%D0%94%D0%90%D0%A0%D0%9E%D0%92_%D0%90%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%28%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80%29_%D0%9E%D0%B9%D0%B8%D0%BD%D1%87%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87]</ref><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.vtourisme.com/altaj/kultura/znamenitosti-kultury/1054-adarov-arzhan |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220525113650/https://www.vtourisme.com/altaj/kultura/znamenitosti-kultury/1054-adarov-arzhan |archivedate=1653478610 |deadlink=yes |accessdate=1653478606 }}</ref>; * [[Адянов, Кӱргӱл|Адянов К.]] ([[1915]] —) — [[Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу|Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ]] туружаачызы (1944—1946), рядовой, кайралдары «За боевые заслуги» деп медаль<ref>Адянов К.[https://web.archive.org/web/20220525143522/https://1418museum.ru/heroes/30167950/]</ref>; * [[Белешев, Владимир Николаевич]] (Байзыҥ) ([[1924]]—[[1952]]) — адазыныҥ ады Сабаа, [[Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу|Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ]] туружаачызы (10.02.[[1942]]—[[1947]]), ст.сержант, «За отвагу» медальла, "орден Красной Звезды"ла кайралдаткан<ref>Белешев В. Н.[https://yandex.ru/search/?text=%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%B2+%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80+%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87+%D0%B1%D0%B8%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F+%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B0%D1%8F&lr=213&src=suggest_Nin]</ref>; * [[Укачин, Борис Укачинович|Укачин Б. У.]] ([[1936]]—[[2003]]) — алтай поэт ле бичиичи<ref>Укачин Б. У.[https://web.archive.org/web/20211020063253/https://www.vtourisme.com/altaj/kultura/znamenitosti-kultury/1571-ukachin-boris]</ref>; * [[Кукуев, Такша Озочынович|Кукуев, Т. О.]] (28.02.[[1918]] —) — капитан, [[Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу|Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ]] туружаачызы, публицист, политик, кайралдары: «За оборону Сталинграда» медаль, «За отвагу» медаль, «За победу над Германией в Великой Отечественной войне», Орден Красной Звезды ([[1941]]—[[1945]])<ref>Кукуев Т. О.[https://pamyat-naroda.su/awards/1601442]</ref><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://1418museum.ru/heroes/11082369/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220525113653/https://1418museum.ru/heroes/11082369/ |archivedate=1653478613 |deadlink=yes |accessdate=1653478606 }}</ref>; * [[Кыпчаков, Иван Кӱндӱбеевич]] (10.12.[[1926]]—18.06.[[2006]]) — [[Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу|Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ]] туружаачызы ([[1944]]—[[1946]]), рядовой, кайралдары: «Жуковтыҥ медали», медаль «За победу над Японией», орден Красной Звезды, Орден Отечественной войны ΙΙ степени, медаль «За победу над Германией в [[1941]]—[[1945]]»<ref>Кыпчаков И. К.[https://web.archive.org/web/20220525113649/https://1418museum.ru/heroes/25754619/]</ref> * [[Мадяев, Токтой Бордомолович]] (1918—01.12.2005) — [[Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу|Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ]] туружаачызы ([[1940]]—[[1945]]), рядовой, шыркалу, кол јок јанган<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://1418museum.ru/heroes/25764036/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220525113652/https://1418museum.ru/heroes/25764036/ |archivedate=1653478612 |deadlink=yes |accessdate=1653478606 }}</ref>; * [[Сельбиков, Айдыҥ Тошпокович]] ([[[[1915]]]]—) — [[Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу|Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ]] туружаачызы ([[1941]]—[[1945]]), рядовой, эки Орден Отечественной войныла Ι,ΙΙ степеньдӱ кайралдаткан<ref>Сельбиков А. Т.[https://web.archive.org/web/20220525113650/https://1418museum.ru/heroes/25757137/]</ref> * [[Тогочоева, Мария Јаҥарчыновна|Јажый Тогочоева]] ([[1944]]) — јурукчы, архитектор, дизайнер, [[Новосибирск]]ий архитектурный институт божоткон, прикладной искусстволо иштери ыраада јарлу: Америкада, Мексикада, Швейцарияда, Швецияда, Польшада јуруктары таҥынаҥ коллекцияларда. Всероссийский выставочный тӧс јерде «Лауреат ВВЦ» деп медальла кайралдаткан ([[2007]], Москва). ''«Лучшее произведение национального народного искусства»'' деп конкурста II-чи јер ([[2009]]). «Чарующий бисер» деп выставканыҥ лауреады (Новосибирск), јуранар кеендиктиҥ дипломы ([[2010]], [[Барнаул|Барнаул)]])<ref>Јажый Тогочоева[http://www.musey-anohina.ru/index.php/ru/posetitelyam/vystavki/item/1055]</ref>; * [[Тырдаев, Улаачы Тырданович]] (10.10.[[1918]]—09.10.[[1964]]) — [[Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу|Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ]] туружаачызы ([[1941]]—[[1945]]), рядовой, кайралдары медаль «За победу над Японией»<ref>Тырдаев У. Т.[https://web.archive.org/web/20220525143523/https://1418museum.ru/heroes/31167758/]</ref>; * [[Тырдаев, Учур Майманович]] [[(1914]]—) — [[Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу|Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ]] туружаачызы ([[1941]]—[[1945]]), рядовой, кайралы медаль «За боевые заслуги»<ref>Тырдаев У. М.[https://web.archive.org/web/20220525143524/https://1418museum.ru/heroes/30279887/]</ref>; * [[Чекушев, Леонид Васильевич|Чекушев Л. В.]] ([[1918]]—) — [[Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу|Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ]] туружаачызы ([[1941]]—[[1945]]), Кызыл черӱге [[1939 јыл]]да барган, рядовой, кайралдары медаль «За боевые заслуги», «орден Отечественной войны Ι степени»<ref>Чекушев Л. В.[https://web.archive.org/web/20220525143525/https://1418museum.ru/heroes/7960791/]</ref>; * [[Адаров, Байкал Оинчинович|Адаров Б. О.]] () — журналист, Россия журналисттериниҥ Биригӱзиниҥ турчызы<ref>Адаров Б. О.[https://search.rsl.ru/ru/record/01001679513]</ref>; * [[Адаров, Борис Оинчинович|Адаров Б. О.]] ([[1941]])— агроном-землеустроитель, [[Россия|Россияныҥ]] кӱндӱлӱ землеустроители. == Јуруктардыҥ кӧмзӧзи == == Ајарулар == {{Ајарулар}} == Тайантылар == * [http://www.ongudai-ra.ru/ Окылу сайт «Оҥдой аймак»] {{Тыш тайантылар}} {{Оҥдой аймактыҥ јурттары}} [[Категория:Оҥдой аймактыҥ јурттары]] [[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]] [[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]] 0b4639ucrup7slyn5npwdarwhkjgebo 0 194 49030 48972 2026-06-17T12:55:01Z InternetArchiveBot 26 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 49030 wikitext text/x-wiki {|align="right" class="wikitable" | COLSPAN="2" ALIGN="center" | Муниципал тӧзӧлмӧзи |- | COLSPAN="2" ALIGN="center" | '''Кан-Оозы аймак'''<br> |- | COLSPAN="2" ALIGN="center" | {{lang-ru|Усть-Канский район}}<br> [[File:Усть-Канский район, стела на въезде, 2022.jpg|300px| Кан-Оозы јурт ]] |- | COLSPAN="2" ALIGN= "center"| [[File:Flag of Ust-Kansky District.png|170px|Маанызы]] [[File:Coat of Arms of Ust-Kansky District.png|110px|Кебедели ]] |- | COLSPAN="2" ALIGN="center" | 50°55′29″ с. ш. 84°46′11″ в. д. |- | Эл-тергее || [[Россия]] |- | Федерацияныҥ тергеези || [[Алтай Республика]] |- | Муниципал тӧзӧлмӧзи || [[Кан-Оозы аймак]] |- | Кирет || 11 јурт јеезе (24 јурт) |- | Тӧс јурт || [[Кан-Оозы]] |- | COLSPAN="2" ALIGN="center" | '''Тӱӱкизи ле географиязы''' |- | Дата образования || 1924 г. |- |Текши јери, км² || 6243,77 км²<br>(6-е место) |- | Высота:<br> максимальная <br>минимальная|| <br> м <br> м |- | Ойдиҥ поязы || UTC+7:00 (MSK+4) |- | COLSPAN="2" ALIGN="center" | '''Эл-јон''' |- | Эл-јонныҥ тоозы: || {{ Население | Усть-Канский район | тс }}<ref name="Численность МО РА на 01.01.21">{{Cite web |title=Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2021 года |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/MZmdFJyI/chisl_%D0%9C%D0%9E_Site_01-01-2021.xlsx |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210502131349/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/MZmdFJyI/chisl_%D0%9C%D0%9E_Site_01-01-2021.xlsx |archivedate=1619961229 |deadlink=yes |accessdate=1621592313 }}</ref> кижи (2021) <br>(6,68 %, 5-е место) |- | Эл-јонныҥ ныктазы,<br>кижи/км² || 2,36 кижи/км² |- | Ук-калыктар: ||алтайлар, орустар,<br>казактар |- | Кудай јаҥы: || христиан јаҥ<br>кам јаҥ, ак јаҥ, |- | Окылу тил: || орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/ Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 "О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай" (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref> |- | COLSPAN="2" ALIGN="center" | '''Тоолорлу идентификаторлор''' |- | Телефонныҥ коды: || +7 38847 |- | Почтаныҥ индекси: || 6494ХХ |- | ОКАТО-ныҥ коды: || |- | ОКТМО-ныҥ коды: || |- |COLSPAN="2" ALIGN="center" | [https://web.archive.org/web/20210111115515/https://moust-kan.ru/info Окылу сайт «Кан-Оозы аймак»] |- | COLSPAN="2" ALIGN="center" | <div style="position: relative; width: 330px;"><br>[[Файл:Location Ust-Kansky District Altai Republic.svg|260px|Кан-Оозы аймак]] |- |COLSPAN="2" ALIGN="center" | [[Файл:Commons-logo.svg|20px]] [[:commons:Category:Ust-Kansky District|Медиафайлдар Викискладта]] |} '''Кан-Оозы аймак''' ({{lang-ru|Усть-Канский район}}) [[Россия |Россияда]] [[Алтай Республика|Алтай республика]]ныҥ муниципал тӧзӧлмӧзи. Администрациялык тӧс јери — [[Кан-Оозы]] јурт. == Физико-географиялык темдектери == === Географиязы === [[Кан-Оозы аймак]] [[Туулу Алтай]]дыҥ кӱнбадыш келтейинде јадат, текши јериниҥ кеми 6 244 км². Тӱндӱк јанынаҥ ол [[Алтай кырай|Алтай кырайла]] кыйулажып, тӱштӱк кӱнбадыш јаар [[Кӧксу-Оозы аймак|Кӧксу-Оозы аймакла]], тӱштӱк- кӱнчыгыш јанынаҥ [[Оҥдой]] аймакла, тӱндӱк-кӱнчыгыштай [[Шабалин аймак|Шабалин аймакла]] гран-кыйулу. Аймактыҥ јериле јаан деген суулардаҥ [[Чарыш (суу)|Чарыштыҥ суузы]] башталат, ончо кош сууларыла ол Казахстан јаар агып, ондо [[Эрчиш (суу)|Эрчиш]] сууга кирет. [[Јабаган]]ныҥ јерлеринеҥ башталып, [[Кан-Оозы]] јуртты кечире, [[Кӧксу-Оозы аймак]]тыҥ јериле сыраҥай [[Тӱҥӱр]]ге јетире регионал учурлу кӧӧлик јол барып, јон јаткан јерлерди бириктирет. === Рельеф === Кан-Оозыныҥ јерлериниҥ бӱдӱми (рельеф) кайкамчылу: тӱндӱк-кӱнчыгыш келтейинде [[Јабаганныҥ чӧли]] ле Канныҥ сазы, јаан ла тӱс ачык јер, айландыра кырлары тыҥ ла бийик эмес деп кӧрӱнет Тӱӱкей, Быргасту, Наралка, Алмысту-Боом, [[Келейдиҥ боочызы]], Алтын-Туу. [[Кан (суу)|Канныҥ]] суузы ла [[Јабаган (суу)|Јабаганныҥ]] суулары ончозы [[Чарыш (суу)|Чарышка]] кирет. Аймактыҥ тӱштӱк-кӱнбадыш јанында Чарас ичи деер ӧзӧк, сууныҥ коолы кызык каскак кырларлу јер, ак-јалаҥ јерлери чала ас. Тӱштӱк-кӱнчыгыш јанында база эмеш телкем јер, ак јалаҥдар [[Кырлык]] ла [[Сугаш|Сугаштыҥ]] ортозында боочыга јетире јадат. Тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде Келейдиҥ боочызынаҥ ары боочы-боомду кырлар, тайга-тажы койу агашла бӱркелген, ачык ак јерлери тыҥ ла јаан эмес. === Гидрология === Кан-Оозы аймактыҥ суулары<ref>{{Cite web |title=Реки Усть-Канского района |url=https://domorost.ru/maps/country/rossiya/region/respublika-altaj/district/ust-kanskij-rajon/type/river |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210521100507/https://domorost.ru/maps/country/rossiya/region/respublika-altaj/district/ust-kanskij-rajon/type/river |archivedate=1621591507 |deadlink=yes |accessdate=1621591500 }}</ref> {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" style="width:30% |- ! № !style="width:40%"| алтайлап !style="width:40%"| орустап<ref name="Госкаталог геогр.названий">{{Cite web |title=Реестр наименований географических объектов на территории Республики Алтай по состоянию на 22.11.2016 (PDF+ZIP) // Государственный каталог географических названий. rosreestr.ru. |url=https://cgkipd.ru/upload/iblock/b03/b0387cad37eb4a522bf5d96496ea04af.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220124231848/https://cgkipd.ru/upload/iblock/b03/b0387cad37eb4a522bf5d96496ea04af.pdf |archivedate=1643066328 |deadlink=yes |accessdate=1621593225 }}</ref> !style="width:20%"| узуны, км |- | 1 || [[Чарас (суу)|Чарас]] || Чарыш|| 570 |- | 2 || [[Ануй (суу)|Ануй]] || Ануй||335 |- | 3 ||[[Кӧксу (суу)|Кӧксу]] || Кокса||163 |- | 4 ||[[Айты-Коол (суу)|Айты-Коол]] || Талица ||40 |- | 5 || [[Кайдаҥ (суу)|Кайдаҥ]] || Хайдун ||27 |- | 6 || [[Каракол (суу)|Каракол]] || Каракол ||25 |- | 7 || [[Кырлык (суу)|Кырлык]] || Кырлык ||26 |- | 8 || [[Кичӱ-Кӧксу (суу)|Кичӱ-Кӧксу]] || Коксочка || 22 |- | 9 || [[Јабаган (суу)|Јабаган]] || Ябоган || 18 |- | 10 || [[Оҥ-Айтыгол (суу)|Оҥ-Айтыгол]] || Правая Талица || 11 |- | 11 || [[Јоргол (суу)|Јоргол]] || Ергол||5 |- | 12 || [[Кан (суу)|Кан]] || Кан ||4 |- | 13 || [[Коргон (суу)|Коргон]] || Коргон ||39 |- | 14 || [[Ӱстӱги-Отогол (суу)|Ӱстӱги-Отогол]] || Верхний Этогол ||17 |- | 15 || [[Кӧмӱр (суу)|Кӧмӱр]] || Кумир ||51 |} === Климады === Кан-Оозы аймактыҥ климады орто-континентал деп чотолот. Кейдиҥ ортојылдык температуразы -1,5 °С, эҥ ле изӱ кӱнниҥ температуразы јыл ичинде +33 °С, јыл ичинде эҥ ле соок температура -52 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0°С, баштапкы ла калганчы соок кӱндер — 18.06/19.08, соок јок кӱндердиҥ тоозы — 60, чык-јуттыҥ ортојылдык кеми — 343 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми — 2,8, Тыҥ салкын (тӱргени 15 м/с кӧп) болгон кӱндер — 9,9<ref name="Алтай Республика, география"/> === Аҥ-куштары === === Ӧзӱмдери === === Јери ле јолдоры === Кан-Оозы аймактыҥ текши јери 6 244 км². Кан-Оозы аймактаҥ [[Јаш-Тура|Јаш-Турага]] јетире ӱч јолло једер аргалу: Кан-Оозы — [[Јалаҥай]] — Солонешный — Јаш-Тура, [[Кан-Оозы]] — [[Чакырдыҥ боочызы]] — [[Беш-Ӧзӧк]] — [[Чаргы]] — [[Улалу]] — [[Јаш-Тура]], [[Кан-Оозы]] — [[Јабаганныҥ боочызы]] — [[Себиниҥ боочызы]] — [[Майма]] — [[Јаш-Тура]]<ref name="Алтай Республика, география">[https://altai-republic.ru/about-the-region/geographical-position/Республика Алтай,географиязы]</ref>. == Экологиязы == == Тӱӱкизи == == Эл-јон == {{ Эл-јонныҥ тоозы | Усть-Канский район | Столбцов=13}} {{ Эл-јонныҥ тоозы | Усть-Канский район | график}} Эл-јонныҥ тоозы Россияныҥ экономӧзӱм министерствозыныҥ јетиргениле ({{lang-ru|}}[[Министерство экономического развития Российской Федерации|Минэкономразвития России]])<ref>[https://www.spsss.ru/assets/files/2018/v-nts_strategiya-prostranstvennogo-razvitiya.pdf Стратегия пространственного развития Российской Федерации на период до 2025 года (проект)]</ref> мындый болор: * [[2024 јыл|2024]] јылда — 14,75 муҥ. кижи. * [[2035 јыл|2035]] јылда — 14,56 муҥ. кижи. == Ук-калыктары == Кан-Оозы аймакта алтай, казак, орус ла о.ӧ. укту улус јуртайт. == Муниципал јерлӱ тӧзӧлмӧлӧр == Аймактыҥ 11 јурт јеезезине 24 јон јаткан јер кирет. === Јурт јеезелер === {| class="wikitable sortable" style="width:70%" |- ! № !style="width:30%"| Јурт јеезези<ref name="Госкаталог геогр.названий"/> !style="width:15%"| Административный<br>тӧс јер<ref name="Госкаталог геогр.названий"/> !style="width:30%"| Јурт<ref name="Госкаталог геогр.названий"/> !style="width:5%"| Кирет !style="width:10%"| Эл-јон, кижи <br>(2021) !style="width:10%"| Текши јери,км² |- | 1 || [[Айты-Коолдыҥ јурт јеезези]] || [[Айты-Коол|'''Айты-Коол''']] || [[Јодралу]], [[Кайрукун]], [[Ӱстӱги-Айты-Коол]] || 4|| {{ Население | Талицкое сельское поселение (Республика Алтай) | тс }}|| 604,00<ref name='84_8006001'>[http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst84/DBInet.cgi?pl=8006001 Республика Алтай. Общая площадь земель муниципального образования]</ref> |- | 2 || [[Јабаганныҥ јурт јеезези]] || [[Јабаган|'''Јабаган''']]||[[Јабаган-Бажы]], [[Оро]]|| 3 || {{ Население | Ябоганское сельское поселение | тс }} || 783,22<ref name='84_8006001'/> |- | 3 || [[Јалаҥыйдыҥ јурт јеезези]] || [[Јалаҥай|'''Јалаҥай''']]||[[Јалаҥый-Бажы]] || 2 || {{ Население | Белоануйское сельское поселение | тс }} || 541,00<ref name='84_8006001' /> |- | 4 || [[Кан-Оозыныҥ јурт јеезези]] ||[[Кан-Оозы|'''Кан-Оозы''']]|| || 1 || {{ Население | Усть-Канское сельское поселение | тс }} || 94,54<ref name='84_8006001'/> |- | 5 || [[Кӧзӱлдиҥ јурт јеезези]] || [[Кӧзӱл|'''Кӧзӱл''']] || [[Кайсын]], [[Кара-Суу (Кан-Оозы аймак)|Кара-Суу]]|| 3 || {{ Население | Козульское сельское поселение | тс }} || 415,00<ref name='84_8006001'/> |- | 6 || [[Коргонныҥ јурт јеезези]] || [[Коргон|'''Коргон''']] || [[Шуҥмары]] || 2 || {{ Население | Коргонское сельское поселение | тс }} || 456,00<ref name='84_8006001'/> |- | 7 || [[Кырлыктыҥ јурт јеезези]] || [[Кырлык|'''Кырлык''']]|| || 1 || {{ Население | Кырлыкское сельское поселение | тс }}|| 846,00<ref name='84_8006001'/> |- | 8 || [[Мӧндӱр-Сокконныҥ јурт јеезези]] || [[Мӧндӱр-Соккон|'''Мӧндӱр-Соккон''']]|| || 1 || {{ Население | Мендур-Сокконское сельское поселение | тс }}|| 1500,00<ref name='84_8006001'/> |- | 9 || [[Моты-Оозыныҥ јурт јеезези]] || [[Моты-Оозы|'''Моты-Оозы''']] ||[[Моты-Бажы]], [[Келей]]|| 3|| {{ Население | Усть-Мутинское сельское поселение | тс }} ||278,00<ref name='84_8006001'/> |- | 10 || [[Чаргы-Оозыныҥ јурт јеезези]] || [[Чаргы-Оозы|'''Чаргы-Оозы''']] || [[Тураты]], [[Кара-Коол]]|| 3|| {{ Население | Чёрноануйское сельское поселение | тс }}||393,00<ref name='84_8006001'/> |- | 11 || [[Экинурдыҥ јурт јеезези]] || [[Экинур|'''Экинур''']] || || 1|| {{ Население | Яконурское сельское поселение | тс }} ||347,00<ref name='84_8006001'/> |} Кан-Оозы аймакта эл-јонныҥ тоозы 2021 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-чи кӱнинде 14758 кижи<ref name="Численность МО РА на 01.01.21"/>. === Јурт јеезелерге кирет === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! № !! Јурт<br> алтайлап !!Јурт<br> орустап!! Эл-јонныҥ тоозы !! Јурт јеезези |- | 1 || [[Айты-Коол]] ||Талица||{{ Население | Талица (Республика Алтай) | тс }} || [[Айты-Коолдыҥ јурт јеезези]] |- | 2 || [[Јабаган]] || Ябоган ||{{ Население | Ябоган | тс }}|| [[Јабаганныҥ јурт јеезези]] |- | 3 || [[Јабаган-Бажы]] || Верх-Ябоган ||{{ Население | Верх-Ябоган | тс }}|| [[Јабаганныҥ јурт јеезези]] |- | 4 || [[Јалаҥай]] || Белый Ануй || {{ Население | Белый Ануй | тс }} || [[Јалаҥыйдыҥ јурт јеезези]] |- | 5 || [[Јалаҥый-Бажы]] || Верх-Ануй ||{{ Население | Верх-Ануй | тс }} || [[Јалаҥыйдыҥ јурт јеезези]] |- | 6 || [[Јодралу]] || Тюдрала ||{{ Население | Тюдрала | тс }} || [[Айты-Коолдыҥ јурт јеезези]] |- | 7 || [[Кайрукун]] ||Усть-Кумир ||{{ Население | Усть-Кумир | тс }} || [[Айты-Коолдыҥ јурт јеезези]] |- | 8 || [[Кайсын]] || Кайсын ||{{ Население | Кайсын | тс }} || [[Кӧзӱлдиҥ јурт јеезези]] |- | 9 || [[Кан-Оозы]] || Усть-Кан ||{{ Население | Усть-Кан (Республика Алтай) | тс }} || [[Кан-Оозыныҥ јурт јеезези]] |- | 10 || [[Кара-Коол]] || Каракол || {{ Население | Каракол (Усть-Канский район) | тс }} || [[Чаргы-Оозыныҥ јурт јеезези]]| |- | 11 || [[Кара-Суу (Кан-Оозы аймак)|Кара-Суу]] || Озерное || {{ Население | Озёрное (Усть-Канский район) | тс }} || [[Кӧзӱлдиҥ јурт јеезези]] |- | 12 || [[Келей]] || Келей ||{{ Население | Келей (село) | тс }} || [[Моты-Оозыныҥ јурт јеезези]] |- | 13 || [[Кӧзӱл]] || Козуль || {{ Население | Козуль (Республика Алтай) | тс }} || [[Кӧзӱлдиҥ јурт јеезези]] |- | 14 || [[Коргон]] || Коргон ||{{ Население | Коргон (село) | тс }} || [[Коргонныҥ јурт јеезези]] |- | 15 || [[Кырлык]] || Кырлык || {{ Население | Кырлык (село) | тс }}|| [[Кырлыктыҥ јурт јеезези]] |- | 16 || [[Мӧндӱр-Соккон]] || Мендур-Соккон ||{{ Население | Мендур-Соккон | тс }} || [[Мӧндӱр-Сокконныҥ јурт јеезези]] |- | 17 || [[Моты-Бажы]] || Верх-Мута || {{ Население | Верх-Мута | тс }} || [[Моты-Оозыныҥ јурт јеезези]] |- | 18 || [[Моты-Оозы]] || Усть-Мута ||{{ Население | Усть-Мута | тс }} || [[Моты-Оозыныҥ јурт јеезези]] |- | 19 || [[Оро]] || Оро ||{{ Население | Оро (Республика Алтай) | тс }}|| [[Јабаганныҥ јурт јеезези]] |- | 20 || [[Тураты]] || Турата ||{{ Население | Турата (село) | тс }} || [[Чаргы-Оозыныҥ јурт јеезези]] |- | 21 || [[Ӱстӱги-Айты-Коол]] || Санаровка || {{ Население | Санаровка | тс }} || [[Айты-Коолдыҥ јурт јеезези]] |- | 22 || [[Чаргы-Оозы ]] ||Чёрный Ануй ||{{ Население | Чёрный Ануй | тс }} || [[Чаргы-Оозыныҥ јурт јеезези]] |- | 23 || [[Шуҥмары]] || Владимировка ||{{ Население | Владимировка (Республика Алтай) | тс }} || [[Коргонныҥ јурт јеезези]] |- | 24 || [[Экинур]] || Яконур ||{{ Население | Яконур | тс }}|| [[Экинурдыҥ јурт јеезези]] |} == Инфраструктуразы == <div style="-moz-column-count: 4; -webkit-column-count: 4; -o-column-count: 4; -ms-column-count: 4; column-count: 4;"> * Аймактыҥ администрациязы — 1; * Јурт јеезениҥ администрациязы — 1; * Орто ӱредӱлӱ школ — 10; * Толо эмес ӱредӱлӱ текши школ — 7; * Баштамы школ — 5; * Балдардыҥ туразы — 28; * Кӱӱлик сургал — 3; * Музей — 3; * Аймактыҥ библиотеказы — 1; * Јурттыҥ библиотеказы — 12; * Культураныҥ байзыҥы — 10; * Јурттыҥ клубы — 7; * Спортшкол — 1; * Аймактыҥ эмчилиги — 1; * Јурттыҥ эмчилиги (ФАП) — 21; * Магазин — 21; * Почта — 8; * Агаш јарар эдим — 9; * Кӧӧликтер јазаар јер — 1; * АЗС — 3. </div> == Экономиказы == Аймактыҥ јурт ээлеминде крестьян-ээлемдер, таҥынаҥ ээлемдер бар. Тӧс ууламјы: эт-сӱт алары, малга азырал белетеери, јылкы мал ӧскӱрип, угын јарандырары, уйлар, эчки ле кой азырап, эм ӧлӧҥдӧр јууры, адару тудары. 1980 јылдарда азыралда соок тумчукту малдыҥ тоозыла аймак автоном областьта баштапкы јерде турган, тӱкти 550 тӧннага кӧп табыштыратан. Эмдиги ӧйдӧ маралдыҥ мӱӱзин (консервант) 3,5 тонна алып, Кан-Оозы аймак республик ичинде экинчи јерде турат. Аймактыҥ 35% јерин агаштар бӱркейт, кӧп саба агаш тыт, оноҥ шпаланыҥ брусы эдилет. [[2016]] јылда Кан-Оозы аймакта кӱнле иштеер электростанция тудулган, кӱчи 5 МВт. [[Кара-Суу (Кан-Оозы аймак)|Кара-Суу]] ла [[Кан-Оозы]] јурттардыҥ ортозында тургузылган. Бу республика ичинде [[Кош-Агаш аймак|Кош-Агаш аймактыҥ]]<ref name="solar_gai">[http://www.gorno-altaisk.info/news/63230 Новости Горного Алтая. Солнечную электростанцию запустили в Усть-Кане]</ref><ref name="solar_taiga">{{Cite web |title=Тайга.инфо.«Хевел» запустила третью солнечную электростанцию в Горном Алтае |url=http://tayga.info/news/2016/09/12/~129833 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180107062009/http://tayga.info/news/2016/09/12/~129833 |archivedate=1515306009 |deadlink=yes |accessdate=1622791987 }}</ref> кийнинеҥ экинчи СЭС. == Ӱредӱлик == == Кыйулу јер == [[Россия|Россия Федерацияда]] ФСБ-ныҥ № 282 темдектӱ, 2006 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 16-чы кӱнинде чыккан јӧби аайынча «''О пределах пограничной зоны на территории Республики Алтай''», Кан-Оозы аймакта погранзона Мӧндӱр-Соккон јурт јеезениҥ бастыра јеринде болор<ref>{{Cite web|url=http://guide-altai.ru/o-rajone/pogranzona.html|title=Погранзона|publisher=guide-altai.ru|accessdate=2019-02-11}}</ref>. Аймактыҥ ӧскӧ јерлери погранзонага кирбес. == Мӱргӱӱр јер == * Христиан серкпе — 3; * Алтын-Туу; * [[Јабаганныҥ боочызы|Јабаганныҥ]], [[Кырлыктыҥ боочызы|Кырлыктыҥ]] боочылары; * Аржан суу — 5. == Кереестер == === Тӱӱкилик === * [[Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу|Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ]] туружаачыларына учурлаган кереес — 13. * === Археологиялык === [[1975]] јылда [[Каракол]] јурттыҥ јанында Н.Д.Оводов деп билимчи кижи куй таштыҥ ичинде сӧӧктӧр тапкан: айуныҥ, борсыктыҥ, јебрен аттыҥ, аҥныҥ, бӧрӱниҥ (15 %), тӱлкӱниҥ (20%), гиенаныҥ (50-неҥ кӧп). Онойдо ок айылдыҥ эдип ӱредип алган јебрен «палеолитический» ийттиҥ бажы, јаак сӧӧктӧри табылган ([[:en:Paleolithic dog]])<ref>''Ovodov N. D., Crockford S. J., Kuzmin Y. V., Higham T. F., Hodgins G. W., van der Plicht J. A.'' 33000-year-old incipient dog from the Altai Mountains of Siberia: evidence of the earliest domestication disrupted by the Last Glacial Maximum // PLoS ONE, 2011. - Vol. 6. - e22821. doi: 10.1371/journal. pone.0022821.</ref>, оценённые возрастом 33,5 — 34 тыс. лет<ref>[http://www.gazeta.ru/science/2011/07/29_a_3714709.shtml Исследованы останки самой древней собаки]</ref><ref>[http://antropogenez.ru/single-news/article/122/ Были ли у неандертальцев собаки?]</ref>. Сӧӧктӧрди шиҥдегенинеҥ ийт бӧрӱге јуук эмес, озогы американ ийттерге ле эмдиги алтайда ийттерге тӱҥейи јарталган. === Ар-бӱткендик === * Ак-Таш, [[Кан-Оозы]] јурттыҥ јанында куй таш, * Голубиная, [[Каминная пещера|Каминная]]<ref>''Дупал Т. А.'' [https://web.archive.org/web/20170417071206/http://naukarus.com/perestroyka-soobschestv-melkih-mlekopitayuschih-na-rubezhe-pleystotsena-i-golotsena-severo-zapadnogo-altaya ПЕРЕСТРОЙКА СООБЩЕСТВ МЕЛКИХ МЛЕКОПИТАЮЩИХ НА РУБЕЖЕ ПЛЕЙСТОЦЕНА И ГОЛОЦЕНА СЕВЕРО-ЗАПАДНОГО АЛТАЯ] // ПАЛЕОНТОЛОГИЧЕСКИЙ ЖУРНАЛ, 2004, № 1, с. 78-84</ref>. * [[Мӧндӱр-Соккон|Мӧндӱр-Сокконныҥ]] кырларында ташта јурамалдар; * [[Экинур|Экинурдыҥ]] јанында ташта јурамалдар ла кургандар; * [[Каракол|Караколдыҥ]], Бащелак кӧлдӧр; * [[Аржан (суу)|Аржан]] суулар — 2; * «Девичий плёс». == Јарлу улузы == <div style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;"> * [[Акулова,Танытпас Николаевна|Акулова Танытпас]] (06.03.[[1952]]) — чӧрчӧкчи, бичиичи. [[Россия Федерация|Россия Федерацияныҥ]] бичиичилер Биригӱзиниҥ турчызы ([[2001]]), [[Россия|Россияныҥ]] журналисттер Биригӱзиниҥ турчызы, [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] культуразыныҥ керелӱ ишчизи ([[2013]]), иштиҥ ветераны<ref>{{Cite web |title=Акулова Т. |url=https://ustkan-cbs.alt.muzkult.ru/media/2022/01/13/1307466349/Akulova.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220131065245/https://ustkan-cbs.alt.muzkult.ru/media/2022/01/13/1307466349/Akulova.pdf |archivedate=1643611965 |deadlink=yes |accessdate=1643614158 }}</ref>; * [[Байрышев, Владимир Трыкович (Болот)|Байрышев В. Т. (Болот)]] ([[1962]]) — кожоҥчы, [[Алтай Республика]] ла [[Россия|Россия Федерацияныҥ]] нерелӱ артизи<ref>Болот Байрышев[https://web.archive.org/web/20220525113653/https://www.vtourisme.com/altaj/kultura/znamenitosti-kultury/246-bajryshev-bolot]</ref>; * [[Балина, Анна Чекчеевна|Балина Анна]] (15.04.[[1938]]) — артист, Государственный институт театрального искусства божоткон (ГИТИС, 1959-1963) [[Москва]]; [[1963]]-[[1977]] эстрадада концерттерде солист; [[1977]] јылдаҥ ала [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] Национал театрыныҥ артистказы; "За трудовую доблесть" медалла кайралдаткан ([[1981]]). РСФСР-дыҥ нерелӱ артизи (24.06.[[1982]]), [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] Кӱндӱлӱ кижизи, Г.И.Чорос-Гуркинниҥ сыйыныҥ лауреады<ref>Анна Балина[https://www.zvezdaaltaya.ru/2021/01/aktrisa-mnogogrannogo-darovaniya/]</ref>; * [[Бельчекова, Нина Баштыковна|Бельчекова Н. Б.]] ([[1953]]) — прозаик, журналист-очеркист, публицист<ref>Нина Бельчекова[https://ustkan-cbs.alt.muzkult.ru/media/2022/01/13/1307466253/Bel_chekova.pdf]</ref>; * [[Вязников, Александр Хрисанович|Вязников, А. Х.]] ([[1919]]—[[2002]]) — [[Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу|Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ]] туружаачызы, [[Улалу|Горно-Алтайск]] каланыҥ тоомјылу гражданини<ref>Вязников А.Х.[https://web.archive.org/web/20231111075706/https://pandia.ru/text/78/001/33281.php]</ref>; * [[Елеусов, Жанбек Акатович|Елеусов, Ж. А.]] ([[1925]]—[[1996]]) — [[Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу|Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ]] Геройы<ref>Елеусов Ж.А.[https://www.gorno-altaisk.info/news/94466]</ref>; * [[Каинчин, Јыбаш Бӧрӱкович|Каинчин Ј. Б.]] ([[1938]]—[[2012]]) — бичиичи, прозаик<ref>Јыбаш Каинчин[https://www.zvezdaaltaya.ru/2013/12/on-v-kazhdom-videl-lichnost/]</ref>; * [[Калкин, Алексей Григорьевич|Калкин А. Г.]] (05.04.[[1925]]—18.08.[[1998]]) — ээлӱ кайчы, СССР-диҥ бичиичилериниҥ биригӱзиниҥ турчызы, [[Алтай Республика|Алтай Республикада]] баштапкы «Јондык кайчы» деп нере алган кижи<ref>Калкин А.Г.[https://web.archive.org/web/20230411110901/https://www.vtourisme.com/altaj/kultura/znamenitosti-kultury/1637-kalkin-aleksej]</ref>; * [[Кыдрашев, Чот Кыдрашевич|Кыдрашев Ч. К.]] ([[1914]]—[[1997]]) — Совет ӧйдӧ политик, [[Улалу|Горно-Алтайскта]] облисполкомдо иштеген (1944—1948)<ref>Кыдрашев Ч.К.[https://www.zvezdaaltaya.ru/2014/01/za-vneshnej-strogostyu-skryvalas-dobrota/]</ref>; * [[Казаков, Темирей Токурович|Казаков Т. Т.]]  (01.01.[[1923]]—09.05.[[1946]]) — [[Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу|Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ]] туружаачызы, Совет Союзтын Геройы, младший сержант, наводчик орудия, 1-чи Белорусский фронт, 507-чи истребительно-противотанковый артиллерийский Кишиневский полк, «За отвагу» (24.08.[[1944]]), «За оборону Сталинграда» деп медальдарла кайралдаткан<ref>Казаков Т.Т.[https://warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=19354]</ref>; * [[Кестелова, Байчила Иркитовна|Кестелова Б. И.]] ([[1917]] — 26.06.[[1967]]) — койчы, Горно-Алтайский автоном областьтыҥ Кан-Оозы аймагыныҥ «Ленинский наказ» колхозыныҥ койчызы. Социштин Геройы (Герой Социалистического Труда) ([[1960]])<ref>Кестелова Б.И.[https://warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=18377]</ref>; * [[Майманова, Айгуль Владимировна|Майманова А. В.]] [[(1971]]) — бичиичи, поэт. [[Россияныҥ бичиичилер Биригÿзи]]ниҥ турчызы<ref>Айгуль Майманова[https://www.gorno-altaisk.info/news/41849]</ref>; * [[Модоров, Николай Семёнович|Модоров Н. С.]] (16.12.[[1939]]) — тӱӱкилик билимниҥ докторы, профессор, [[Россия|Россияныҥ]] гуманитар академиязыныҥ турчызы<ref>{{Cite web |title=Горно-Алтайский государственный университет, Поздравляем Николая Семеновича Модорова с юбилеем! |url=https://gasu.ru/university/news/8193/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220131174630/https://www.gasu.ru/university/news/8193/ |archivedate=1643651190 |deadlink=yes |accessdate=1647186314 }}</ref>; * [[Папитов, Евгений Васильевич|Папитов Е. В.]] ([[1962]] јылда [[Кӱӱк айдыҥ 29 кӱни|кӱӱк айдыҥ 29 кӱнинде]]) — артист, [[Россия|Россияныҥ]] театрал ишчилериниҥ биригӱзиниҥ турчызы, [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] нерелӱ артизи<ref>Папитов Е.В.[https://web.archive.org/web/20220628125725/http://www.dramteatr04.ru/personalii/sample-sites-2]</ref>. Кеендиктиҥ Красноярскта институдыныҥ актеский факультедин божодоло ([[1988]]), П.В.Кучияктыҥ адыла адалган Национал драма театрда ижин баштаган. «Блистающая звезда» деп кӧрӱниҥ лауреады (2008,2011), Алтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ премиязыныҥ канча катап лауреады ([[2014]], [[2019]]), культураныҥ министерствозыныҥ кӱндӱлӱ грамоталарыла кайралдаткан, јайаандык ижинде 70-неҥ артык роль<ref>Грани таланта. Звезда Алтая[https://www.zvezdaaltaya.ru/2014/04/evgenij-papitov-grani-talanta/]</ref>. * [[Сороноков, Валерий Владимирович|Сороноков В. В.]] (17.03.[[1985]]) — спортчы-самбист, Телекейдиҥ ле Россияныҥ чемпионаттарыныҥ призеры, Европаныҥ Чемпионы, телекейлик кубокту чемпион-самбист ле мастер спорта [[Россия|России]] международного класса; Россияныҥ спортыныҥ нерелӱ Узы <ref>[https://gornoaltaysk.bezformata.com/listnews/soronokov-i-atkunov-stali-chempionami/30444673/ Сороноков и Аткунов]</ref> * [[Тишкишев, Василий Ижеевич|Тишкишев В. И.]] () — артист, Горно-Алтайсктыҥ госфилармониязыныҥ башкараачызы болгон; * [[Туганбаев, Кыдран Александрович|Туганбаев, К. А.]] (04.11.[[1924]]—17.12.[[1943]]) — [[Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу|Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ]] туружаачызы, Совет Союзтыҥ Геройы. (Тугамбаев, чын бичизе - Туганбаев) 1116-чы стрелковый полктыҥ разведчиги, красноармеец (333-чи стрелковый дивизия, 12-чи армия, Тӱштӱк-Кӱнбадыш фронт)<ref>[https://warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=11647 Герои страны. Кыдран Туганбаев]</ref>; * [[Туйменов, Шалба| Туйменов Шалба]] ([[1960]]) — ӱлгерчи, ак кӧбӧк сӧӧктӱ; * [[Урматов, Кара Тодошевич|Урматов К.Т.]] ([[1930]]—[[1996]]) — чабан, Социштиҥ Геройы (1990)<ref>Урматов К.Т.[https://warheroes.ru/hero/hero.asp?photo_id=16193]</ref>. * [[Чекуракова, Любовь|Чекуракова Любовь]] (04.03.[[1959]] – [[2003]]) — журналист, ӱлгерчи, Горькийдиҥ адыла адалган Свердловский госуниверситте ([[1976]]—[[1981]]) ӱренген. «Алтайдыҥ чолмоны» газетте иштеген, «Јӱрзе де, јӱрбей» деп ӱлгерлик јуунтыныҥ авторы</ref>; * [[Шатинов, Шатра Пепишевич|Шатинов Ш.П.]] (5.09.[[1938]]—11.11.[[2009]]) — алтай бичиичи, ӱлгерчи, Россия Федерация ла Алтай Республиканыҥ бичиичилериниҥ биригӱзиниҥ турчызы<ref>Ш.П.Шатинов[https://worldgonesour.ru/stati/13285-shatinov-shatra-pepishevich.html]</ref>; * [[Шодоев, Иван Васильевич|Шодоев И. В.]] ([[1914]]—[[2006]]) — бичиичи, журналист, тӱӱкичи, анайда ок Алтай Республиканыҥ албатызыныҥ бичиичизи; * [[Шодоев, Николай Андреевич|Шодоев Н. А.]] (05.12.[[1934]]) — ӱредӱчи, шиҥжӱчил, краевед, музейди јууп тӧзӧгӧн, 200-теҥ артык статьяныҥ ла 15 бичиктиҥ авторы<ref>Н.А.Шодоев[https://web.archive.org/web/20230516154846/http://www.musey-anohina.ru/index.php/ru/yubilei/item/1134-85-let-n-a-shodoevu]</ref>; * [[Яймин, Владимир Атаганович|Яймин Айдыш]] ([[1955]]—[[2000]]) — ӱлгерчи<ref>Айдыш Яйми[https://infourok.ru/o-tvorchestve-altajskogo-narodnogo-poeta-a-yajmina-4643750.html]</ref>; * [[Ялбаков, Алексей Иженерович|Ялбаков А. И.]] ([[1949]]―[[1995]]) — политик<ref>Ялбаков А.И.[https://gornoaltaysk.bezformata.com/listnews/nastoyashego-cheloveka-i-rukovoditelya/80190687/]</ref>. </div> == Јуруктардыҥ кӧмзӧзи == <gallery perrow=6 widths="150px" heights="120px"> Усть-Кан.jpg| Кан-Оозы јурт, административный тӧс јер </gallery> == Ајарулар == {{Ајарулар}} == Тайантылар == * [https://visit-altairepublic.ru/media/interaktivnaya-karta/ust-kanskiy-rayon/ Горный Алтай. Историко-архивный путеводитель] {{Тыш тайантылар}} {{Алтай Республика}} {{Кан-Оозы аймактыҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧри}} {{Кан-Оозы аймактыҥ јон јаткан јерлери}} [[Категория:Алтай Республиканыҥ аймактары]] [[Категория:Кан-Оозы аймак|*]] 5jurmsayhrllctu7oj6kfqiibi4j8cm 0 306 49033 48457 2026-06-17T18:05:13Z InternetArchiveBot 26 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 49033 wikitext text/x-wiki {|align="right" class="wikitable" | COLSPAN="2" ALIGN="center" | Россияныҥ јурт јеезези |- | COLSPAN="2" ALIGN="center" | '''Оҥдой аймак'''<br>[[Файл:Ursul valley in Altay Rep Ongudaisky distr.JPG|300px|right|Онгудай]] |- | COLSPAN="2" ALIGN="center" | [[Файл:Flag of Ongudaysky District.svg|150px|]] [[Файл:Coat of Arms of Ongudaysky District.svg|100px|]] |- | COLSPAN="2" ALIGN="center" | 50°44′38″ с. ш. 86°07′05″ в. д. |- | Эл-тергее: || [[Россия]] |- | Федерацияныҥ тергеези: || [[Алтай Республика]] |- | Муниципал тӧзӧлмӧзи: || [[Оҥдой аймак]] |- | Кирет: || 10 јурт јеезе |- | Тӧс јурт: || [[Оҥдой]] |- | COLSPAN="2" ALIGN="center" | '''Тӱӱкизи ле географиязы''' |- | Бийиги: || 860м |- | Климады: || орто континентал |- | Ойдиҥ поязы: || UTC+7:00 (MSK+4) |- | COLSPAN="2" ALIGN="center" | '''Эл-јон''' |- | Эл-јонныҥ тоозы: || 14312 кижи (2018) |- | Ук-калыктар: || алтайлар, <br>о.ӧ.укту улус |- | Кудай јаҥы: || кам јаҥ, ак јаҥ, <br>христиан јаҥ |- | Окылу тил: || орус, алтай |- | COLSPAN="2" ALIGN="center" | '''Тоолорлу идентификаторлор''' |- | Телефонныҥ коды: || +7 38845 |- | Почтаныҥ индекси: || 6494ХХ |- | ОКАТО-ныҥ коды: || |- | ОКТМО-ныҥ коды: || 84620420 |- | COLSPAN="2" ALIGN="center" | <div style="position: relative; width: 300px;"> <br>[[Файл:Location Ongudaysky District Altai Republic.svg|300px|Оҥдой аймак]] |} '''Оҥдой аймак''' ({{Lang-ru|Онгудайский район}}) [[Россия |Россияда]] [[Алтай Республика]]ныҥ муниципал тӧзӧлмӧзи. Администрациялык тӧс јери — [[Оҥдой]] јурт. ==Физико-географиялык темдектери == === Географиязы === Оҥдой аймак [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] ортозында јадат. Текши јериниҥ кеми 11 744 км². Тӱштӱк-кӱнчыгыш јанынаҥ [[Кош-Агаш аймак|Кош-Агаш аймактыҥ]] јерлери, тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде [[Кӧксу-Оозы аймак|Кӧксуу-Оозы аймак]] ла [[Кан-Оозы аймак|Кан-Оозы аймактыҥ]] гран-кыйулары. Тундӱк-кӱнбадыш јанында Шабалин аймактыҥ јерлери болзо, тӱндӱктей [[Чамал аймак|Чамал аймактыҥ]] јерлери. Тӱндӱк-кӱнчыгыш келтейинде [[Улаган аймак|Улаган аймактыҥ]] јерлери. 140 кӧл, јаан дегени Кеҥиниҥ кӧли. [[Кадын]], [[Урсул (Кадынныҥ кош суузы)|Урсул]], [[Чуй (Кадынныҥ кош суузы)|Чуй суулар]] аймактыҥ јериле агат<ref name="Алтай Республика, география">[https://altai-republic.ru/about-the-region/geographical-position/Республика Алтай,географиязы]</ref>. Аймактыҥ јеринде 140 кӧл бар, јаан ла дегени [[Кеҥиниҥ кӧли]]. === Гидрографиязы === {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" | COLSPAN="4" ALIGN="center" | '''Оҥдой аймактыҥ суулары''' |- !№ !алтайлап !орустап !узуны (км) |- |1 |[[Урсул (Кадынныҥ кош суузы)]] |Урсул |align=center|119 |- | 2 |[[Короты (суу)]] |Курота |align=center|50 |- | 3 |[[Кеҥи (суу)]] | Теньга |align=center|20 |- | 4 | [[Тоотой (суу)]] |Табатой |align=center|32 |- | 5 | [[Јоло (Урсулдыҥ кош суузы)]] |Ело |align=center|45 |- |6 |[[Кайырлык (Урсулдыҥ кош суузы)]] |Каярлык |align=center| 30 |- |7 | [[Каракол (суу)]] |Каракол |align=center| 30 |- | 8 |[[Ӧлоти (суу)]] |Улита |align=center|20 |- | 9 |[[Кичӱ-Ӱлегем (суу)]] |М. Ильгумень |align=center|30 |- | 10 |[[Jаан-Ӱлегем (суу)]] |Б. Ильгумень |align=center|53 |- | 11 |[[Jаан-Jаламан (суу)]] |Б.Яломан |align=center|45 |- |12 |[[Jаламан (суу)]] |Яломан |align=center| 35 |- | 13 |[[Кичу Jаламан (суу)]] |М.Яломан |align=center|30 |- | 14 | [[Ийин (суу)]] |Иня |align=center|40 |- | 15 | [[Јайлугуш (суу)]] |Айлагуш |align=center|56 |- | 16 |[[Кадрин (суу)]] |Кадрин |align=center|95 |- |17 | |Челантай |align=center| 30 |- |18 | |Тейозен |align=center| 20 |- | 19 | |Урусук |align=center|85 |- | 20 | [[Јаан Сымылты (суу)]] |Б.Сумульта |align=center|76 |- | 21 | [[Кичӱ Сымылты (суу)]] |М.Сумульта |align=center|56 |- | 22 |[[Кадын]] |Катунь |align=center|688 |} === Климады === Оҥдой аймактыҥ климады орто-континентал. Кейдиҥ ортојылдык температуразы -4,2 °С, эҥ ле изӱ кӱнниҥ температуразы јыл ичинде +36 °С, јыл ичинде эҥ ле соок температура -54 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0°С, баштапкы ла калганчы соок кӱндер — 02.06/30.08, соок јок кӱндердиҥ тоозы — 87, чык-јуттыҥ ортојылдык кеми — 343 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми — 2,8, Тыҥ салкын (тӱргени 15 м/с кӧп) болгон кӱндер — 9,9. === Аҥ-куштары === Аймакта аҥдык јерлер кӧп. [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тал ортозында јаткан јерлер канча сын-тайгаларла курчаткан Тӧгӧриктиҥ, Кулады-Бажы Ӱч-Эҥмек, Ӱлегемниҥ, Ийнегенниҥ, Кадринниҥ, Сымылтыныҥ тайгаларында марал, элик, тооргы<ref name="Кр книга животные РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. – 3-е изд., перераб. и доп. – Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. – 368 с. – {{#isbn:978-5-93809-086-6}}. – Текст: электронный</ref>., какай, айу, айу, бӧрӱ бар. === Ӧзумдери === === Јери ле јолдоры === Аймактыҥ текши јери 11 744 км²<ref>[http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst84/DBInet.cgi?pl=8006001 Республика Алтай. Общая площадь земель муниципального образования]</ref>, Аймактыҥ јериле Чуйдыҥ трагы ӧдӧт, идентификационный темдеги Р–256. [[Чуйдыҥ трагы|Чуйдыҥ трагынаҥ]] [[Нефтебаза|Нефтебазада]] оҥ јаны јаар тӱштӱк-кӱнбадыштӧн [[Туйакты]] — [[Јоло]] — [[Кан-Оозы]] — [[Кӧксу-Оозы]] деп регионал учурлу кӧӧлик јол айрылып барат. [[Чуйдыҥ трагы|Чуйдыҥ трагында]] эки јаан боочы бар: Себи-Бажыныҥ боочызы (1717 м), Чике-Таманныҥ боочызы (.). == Экологиязы == Алтайда экологияныҥ регионал институды( {{lang-ru|Алтайский региональный институт экологии}}) туристтерге ӱч «экологиялык орык јолдор» ачарын белетеген (1.02.21). Ол тоодо [[Кӧксу-Оозы]] аймакта — Кадын-Бажында , [[Оҥдой]] аймакта — [[Ийнеген|Ийнегенде]], [[Улаган аймак|Улаган аймакта]] — Шаблада ({{lang-ru|«Катунский», «Инегеньский, «Шавлинский»»}}) болор. Бу проекттерди «Ӱч-Эҥмекте» ле «Шабланыҥ биологиялык корулу јеринде» јазагандар<ref name="Ар, прессцентр">[https://altai-republic.ru/press-centre/RA-bylo-stalo/Алтай Республиканыҥ солундары, 12.02.21] </ref> == Тӱӱкизи == Оҥдой аймак 1924 јылда тӧзӧлгӧн. Аймакка орус улус 19 чактыҥ ортозында келип баштаган, оноҥ ло бери јурт јеезе тыҥыда ӧскӧн. Киприянов деп орус капитан саду ӧткӱрер тура эткен, Хабаров деп кресттӱ алтай кижи мӱргӱйтен тура туткан, Капитан Кокорин дезе миссионерлерге тура јазаган. 1861 јылда јуртта церковно-приходской школ ачылган, [[Улалу]], [[Шабалин]] ле оноҥ до ӧскӧ јурттардаҥ кресттӱ алтайлар школго ӱренерге јуулыжып баштаган. 80 јылдарда орус кӧчкӱндердиҥ тоозы кезем кӧптӧгӧн. 20-чи чактыҥ бажында [[Оҥдой|Оҥдойдо]] 126 биле, 800 кире кижиниҥ ӱчинчи бӧлӱги орустар болгон. == Эл-јон == {{ Эл-јонныҥ тоозы | Онгудайский район | Столбцов=15}} {{ Эл-јонныҥ тоозы | Онгудайский район | график}} Эл-јонныҥ тоозы Россияныҥ экономӧзӱм министерствозыныҥ јетиргениле ({{lang-ru|}}[[Министерство экономического развития Российской Федерации|Минэкономразвития России]])<ref>[https://www.spsss.ru/assets/files/2018/v-nts_strategiya-prostranstvennogo-razvitiya.pdf Стратегия пространственного развития Российской Федерации на период до 2025 года (проект)]</ref> мындый болор: * [[2024 јыл|2024]] јылда — 13,74 муҥ. кижи. * [[2035 јыл|2035]] јылда — 12,58 муҥ. кижи. ==Ук-калыктары== Аймакта алтай, орус ла оноҥ до ӧскӧ укту улус јуртайт. == Муниципал јерлӱ тӧзӧлмӧлӧр == В районе 30 населённых пунктов в составе 10 сельских поселений<ref>[http://altai-republic.ru/docs/ustav_ongudai.pdf Устав муниципального образования «Онгудайский район»]</ref>. === Јурт јеезелер === {| class="wikitable sortable" |- ! № !! Јурт јеезези !! Администрациялык тӧс јер !! Кирет !! Эл-јонныҥ тоозы !! Текши јери, км² |- | 1 || [[Јолоныҥ јурт јеезези]] || [[Јоло]] јурт || 3 || 1188 кижи<ref name="перепись">[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2018/bul_dr/mun_obr2018.rar Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 года]</ref> || 997<ref name="84_8006001">[https://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst84/DBInet.cgi?pl=8006001 Федеральная служба государственной статистики (площадь земель Республики Алтай]</ref> |- | 2 || [[Ийинниҥ јурт јеезези]] || [[Ийин]] јурт || 7 || 1594 кижи<ref name="перепись"/> || 2993<ref name="84_8006001"/> |- | 3 || [[Караголдыҥ јурт јеезези]] ||[[Карагол]] јурт || 3 || 969 кижи<ref name="перепись"/> || 352<ref name="84_8006001"/> |- | 4 || [[Куладыныҥ јурт јеезези]] || [[Кулады]] јурт || 2 || 731 кижи<ref name="перепись"/> || 520<ref name="84_8006001"/> |- | 5 || [[Кӱпчегенниҥ јурт јеезези]] || [[Кӱпчеген]] јурт || 2 || 779 кижи<ref name="перепись"/> || 3466<ref name="84_8006001"/> |- | 6 || [[Алтыгы Талдуныҥ јурт јеезези]] || [[Алтыгы Талду]] јурт || 1 || 514 кижи<ref name="перепись"/> || 297<ref name="84_8006001"/> |- | 7 || [[Оҥдойдыҥ јурт јеезези]] || [[Оҥдой]] јурт || 1 || 5721 кижи<ref name="перепись"/> || 135<ref name="84_8006001"/> |- | 8 || [[Кеҥиниҥ јурт јеезези]] || [[Кеҥи]] јурт || 7 || 1635 кижи<ref name="перепись"/> || 815<ref name="84_8006001"/> |- | 9 || [[Ӱлегемниҥ јурт јеезези]] || [[Ӱлегем]] јурт || 2 || 516 кижи<ref name="перепись"/> || 613<ref name="84_8006001"/> |- | 10 || [[Шашыкманныҥ јурт јеезези]] || [[Шашыкман]] јурт || 2 || 665 кижи<ref name="перепись"/> || 1508<ref name="84_8006001"/> |} === Јурт јеезеге кирет === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! № !! Јурт<br> алтайлап!!Јурт<br> орустап!! Эл-јонныҥ тоозы !! Јурт јеезези |- | 1 || [[Ак-Боом]]|| Акбом || 19 || [[Ийинниҥ јурт јеезези]] |- | 2 || [[Алтыгы Талду]]||Нижняя Талда || 509 || [[Алтыгы Талдуныҥ јурт јеезези]] |- | 3 || [[Бархатово]]|| Бархатово || 9 || [[Кеҥиниҥ јурт јеезези|Кеҥиниҥ урт јеезези]] |- | 4 || [[Бичиктӱ-Боом]]||Бичикту-Боом || 241 || [[Караголдыҥ јурт јеезези|Караголдыҥ урт јеезези]] |- | 5 || [[Боочы]]|| Боочи || 262 || [[Куладыныҥ јурт јеезези|Куладыныҥ урт јеезези]] |- | 6 || [[Буландык]]|| Озёрное || 261 || [[Кеҥиниҥ јурт јеезези|Кеҥиниҥ урт јеезези]] |- | 7 || [[Јаан Јаламан]]||Большой Яломан || 232 || [[Кӱпчегенниҥ јурт јеезези|Кӱпчегенниҥ урт јеезези]] |- | 8 || [[Јодро]]|| Иодро || 268 || [[Ийинниҥ јурт јеезези|Ийинниҥ урт јеезези]] |- | 9 || [[Јоло]]|| Ело || 800 || [[Јолоныҥ јурт јеезези|Јолоныҥ урт јеезези]] |- | 10 || [[Ийин]]||Иня || 730 || [[Ийинниҥ јурт јеезези|Ийинниҥ урт јеезези]] |- | 11 || [[Ийнеген]]|| Инегень || 176 || [[Ийинниҥ јурт јеезези|Ийинниҥ урт јеезези]] |- | 12 || [[Кайырлык]]|| Каярлык || 195 || [[Јолоныҥ јурт јеезези|Јолоныҥ урт јеезези]] |- | 13 || [[Кайыҥчы]]|| Каянча || 0 || [[Шашыкманныҥ јурт јеезези]] |- | 14 || [[Карагол]]|| Каракол || 411 || [[Караголдыҥ јурт јеезези]] |- | 15 || [[Кеҥи]]|| Теньга || 611 || [[Кеҥиниҥ јурт јеезези]] |- | 16 || [[Кичӱ Ийин]]||Малая Иня || 181 || [[Ийинниҥ јурт јеезези]] |- | 17 || [[Кыҥыраар]]||Малый Яломан || 219 || [[Ийинниҥ јурт јеезези]] |- | 18 || [[Кор-Кобы]]||Кара Кобы) || 244 || [[Јолоныҥ јурт јеезези]] |- | 19 || [[Короты]]|| Курота || 346 || [[Караголдыҥ јурт јеезези]] |- | 20 || [[Кулады]]|| Кулада || 467 || [[Куладыныҥ јурт јеезези]] |- | 21 || [[Кӱпчеген]]|| Купчегень || 551 || [[Кӱпчегенниҥ јурт јеезези]] |- | 22 || [[Нефтебаза]]|| Нефтебаза || 62 || [[Кеҥиниҥ јурт јеезези]] |- | 23 || [[Ӧлӧти]]|| Улита || 266 || [[Ӱлегемниҥ јурт јеезези]] |- | 24 || [[Оҥдой]]|| Онгудай || 5586 || [[Оҥдойдыҥ јурт јеезези]] |- | 25 || [[Талду (Оҥдой аймак)|Талду ]]|| Талда || 98 || [[Кеҥиниҥ јурт јеезези]] |- | 26 || [[Туйакты]]|| Туекта || 329 || [[Кеҥиниҥ јурт јеезези]] |- | 27 || [[Ӱлегем]]|| Хабаровка || 274 || [[Ӱлегемниҥ јурт јеезези]] |- | 28 || [[Чуй-Оозы]]|| Чуйозы || 0 || [[Ийинниҥ јурт јеезези]] |- | 29 || [[Шашыкман]]|| Шашикман || 691 || [[Шашыкманныҥ јурт јеезези]] |- | 30 || [[Шибее]]|| Шиба || 301 || [[Кеҥиниҥ јурт јеезези]] |} == Инфраструктуразы == <div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;"> * Аймактыҥ администрациязы — 1; * Орто ӱредӱлӱ школ — 10; * Толо эмес текши ӱредӱлӱ школ — 4; * Баштамы школ — 9; * Балдардыҥ туразы — 18; * Интернат – 4; * Доп.обр – 2; * Аймактыҥ библиотеказы — 1; * Аймактыҥ эмчилиги — 1; * Јурттар сайын эмчиликтер — 25; * Почта — 8; * Магазин — 32; * Ашкана — 7; * Конор тура — 6; * Кӧӧликтер јепсеер јер — 2; * АЗС — 8; * Турбазалар — 10. </div> == Экономиказы == [[Файл:Онгудайский район.jpg|330px|thumb|Оҥдой аймак. [[Бархатово]] јурттаҥ Теректиниҥ сындарына кӧрзӧ]] Мал азыраары ({{lang-ru| животноводство}}): јылкы мал, уйлар, кой ло эчки, аҥ. Эткомбинаттар: аҥныҥ. јылкыныҥ, уйдыҥ эдинеҥ аш-курсак јазаары, сад ӧскӱрери. Агашла иштер: стройкага пиломатериалдар. Эмдиги ӧйдӧ аймактыҥ [[Кеҥи]] јуртында мӱӱстӱ аҥныҥ ла уйлардыҥ угын јарандырар СПК иштейт, «ак башту јеерен казак» уйлардыҥ угын јарандырып таркадат. Совет ӧйдӧ бу ээлем совхоз болгон, койдордыҥ угын јарандырар иш ӧткӱрип, 1959 јылда чыҥдый эт ле тӱк алатан «Горно-Алтайская» деп укту койлор ӧскӱреле таркаткан. == Ӱредӱлик == Школдо "тӧрӧл тил" 2020-2021 ӱредӱлӱ јылда 5-11 класстарда. * Оҥдойдыҥ орто ӱредӱлӱ школы. == Мӱргӱӱр јер == * Оҥдойдо христиан серикпе; * [[Себиниҥ боочызы|Себиниҥ боочызында]] тагыл; * [[Чике-Таман боочы]], байлу јер; * Јурттар сайын тагылдар ([[Кулады]], [[Боочы]], [[Јоло]], [[Кайырлык]], [[Кеҥи]], [[Шибее]]). == Кереестер == === Тӱӱкилик === * Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачыларына учурлаган кереес — 14; * Ийинниҥ кӱри (Цаплинниҥ кӱри). === Археологиялык === Аймактыҥ јеринде сӱреен кӧп археологиялык кереестер бар. Јоло, Каратӧҥӧш, Кеҥи, Толгойок, Арыкӧл, Короты деген јерлердиҥ јанында ''афанасьевский ӧйдиҥ мӧҥкӱсалгыштары'' ла ''јебрен јурттар'' (поселения) табылып, шиҥделген. Тегерик таш чедендер, тӧрттолукту сӧӧксалгыштар, тудунар кабынар немелер, тойбалкаштаҥ эткен (тӱби сӱӱри,тегерик тӱптӱ, јалбак тӱптӱ), јарангуштар. «Каракольская культура» ӧйинде туштап турган мӧҥкӱсалгыштар тӧрт толукту болор, таш кайырчактар, ташта кайкамчылу эп-аргала јуралган јӱзӱн-јӱӱр јуруктар. Мындый археологиялык кереестер Карагол,Буландык, Бичиктӱ-Боом јурттарды одоштой бар, онойдо ок [[Шабалин аймак|Шабалин аймактыҥ]] [[Беш-Ӧзӧк]] јуртыныҥ јанында бар<ref name="Алтай Республика, археология"[>https://altai-republic.ru/about-the-region/archaeology/АР, археологиялык кереестер]</ref> * Аймактыҥ јеринде скиф ӧйиниҥ кӧп корумдар ла таш бичиктер бар. [[Јолоныҥ јурт јеезези|Јолоныҥ јурт јеезезиниҥ]] јеринде, «Кара-Боом» деп скиф ӧйдиҥ стоянказы бар<ref>[http://www.altaiinter.info/project/culture/Cronology/Stone%20Age/Kara-Bom/kara01.htm Характер перехода от мустье к палеолиту на Алтае (по материалам стоянки Кара-Бом)]</ref>; * [[Кыҥыраар]] јурттаҥ 12 км ыраакта куй таш (Малояломанская пещера), ӧйи — 38,5 муҥ јыл кайра болгон<ref>[https://ru.wikipedia.org/wiki/Вишняцкий,_Леонид_Борисович 33 (Вишняцкий 2006, с. 25); 33,35 тыс. (EncArch 2008, p. 2000)]</ref>; * Каракол-Оозы (стоянка) ӧйи — орто палейстоценниҥ јарымы (282—133 муҥ јыл кайра); * «Кара-Боомныҥ» вариантты — ӱстӱги плейстоценниҥ баштапкы јарымы (120-50 муҥ јыл кайра) болзо, «Карагол-Оозыныҥ» варианты — ӱстӱги палеолит (50-40 муҥ јыл кайра)<ref>{{Cite web |title=Деревянко А. П., Шуньков М. В. Развитие палеолитических традиций на Алтае и проблема становления человека современного вида. Преемственность и трансформации в древних и средневековых обществах по археологическими антропологическим данным // Традиции и инновации в истории и культуре, 2015 |url=http://hist-phil.ru/publications/7487_Traditsii.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151121021740/http://hist-phil.ru/publications/7487_Traditsii.pdf |archivedate=1448072260 |deadlink=yes |accessdate=1598310833 }}</ref>; * Башадардыҥ кургандары. «Калбак-ташта» 7 муҥнаҥ артык ташта јуруктар. <gallery perrow=5 widths="180px" heights="190px"> </gallery> === Ар-бӱткендик === * «Ӱч-Эҥмек» — ар-бӱткенниҥ аҥылу коруда турган јери; * Ӱстӱги ле Алтыгы Туйук кӧлдӧр<ref>{{Cite web |title=Туюкские-озера ООПТ России |url=http://oopt.aari.ru/oopt/%D0%A2%D1%83%D1%8E%D0%BA%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210122042142/http://www.oopt.aari.ru/oopt/%D0%A2%D1%83%D1%8E%D0%BA%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0 |archivedate=1611289302 |deadlink=yes |accessdate=1612043454 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Приказ №104 от 25.02.2016 «Об утверждении Паспорта памятника природы республиканского значения "Туюкские озера» |url=http://oopt.aari.ru/doc/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%B7-%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D1%85-%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%80%D1%81%D0%BE%D0%B2-%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%B8-%D0%B8-%D0%B8%D0%BC%D1%83%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85-%D0%BE%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B9-%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%BE%D1%82-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210204190410/http://oopt.aari.ru/doc/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%B7-%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D1%85-%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%80%D1%81%D0%BE%D0%B2-%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%B8-%D0%B8-%D0%B8%D0%BC%D1%83%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85-%D0%BE%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B9-%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%BE%D1%82-25 |archivedate=1612465450 |deadlink=yes |accessdate=1612044068 }}</ref>; * [[Ак-Боом]]. Бу кыр известняктаҥ турат, бир канча куйларлу, ол тоодо ''Большая Белобомская пещера''; * Кӱр-Кечӱ ӧзӧк. == Јарлу улузы == <div style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;"> * [[Адаров, Аржан Оинчинович|Адаров А.О.]] (15.07.1932—09.06.2005) — ӱлгерчи,бичиичи; А.М. Горькийдиҥ адыла адалган литературный институт (1957). Россия Федерацияныҥ кӱндӱлӱ ишчизи<ref>Адаров А.А.стихи[https://stihi1941-1945.ru/item/</ref>. * [[Бедюров, Јаҥа Тодошевич|Бедюров Ј. Т.]] (1907—1961) — ӱлгерчи, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы<ref>Бедюров Ј.Т.[https://mcbs-ukoksa.alt.muzkult.ru/pisatel]</ref>; * [[Бедюров, Бронтой Янгович|Бедюров Б.Я.]] (20.03.1947) — ӱлгерчи, бичиичи, публицист<ref>Бедюров Б.Я.[https://visit-altairepublic.ru/o-respublike-altay/den-v-istori/mart/rodilsya-brontoy-yangovich-bedyurov-predsedatel-pravleniya-soyuza-pisateley-respubliki-altay-akademi/]</ref>; * [[Енчинов, Николай Иванович|Енчинов Н.И.]] Толуш (1908—1965) — политик, ӱредӱчи<ref>БД "Жертвы политического террора в СССР"; Книга памяти Республики Алтай[https://ru.openlist.wiki/%D0%A2%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D1%8F%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_(1880)]</ref>; * [[Енчинов, Чот Иванович|Енчинов Ч.И.]] (1914—1987) — бичиичи, ӱлгерчи<ref>Енчинов Ч.И.[https://web.archive.org/web/20180417164001/http://esa-conference.ru/wp-content/uploads/files/pdf/Kindikova-Nina-Mihajlovna1.pdf]</ref>; * [[Ередеев, Александр Янганович|Ередеев А.Ј.]] (1937—2008) — ӱлгерчи, бичиичи<ref>Ередеев А.Я.[https://g-als.alt.muzkult.ru/media/2022/03/10/1292711799/Eredeev_A.Ya._buklet.pdf]</ref>; * [[Каташ, Сергей Сергеевич|Каташ С.С.]] (1925—2003) — билимчи, филология билимниҥ докторы, профессор<ref>Каташ С.С.[https://visit-altairepublic.ru/o-respublike-altay/istoriya-v-litsakh/s-s-katash/]</ref>; * [[Кыдыев, Юрий Меденович|Кыдыев Ю.М.]] Јоргой (1933—19..) — ӱредӱчи, Ӱлгерчи, бичиичи<ref>Јоргой Кыдыев[https://web.archive.org/web/20220525182212/http://xn--80aalh9d.xn--p1ai/%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%A5-%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%B4%D0%B8%D0%BD-%D1%8D%D1%81%D0%BA%D0%B5-%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BF-%D1%98%D0%BE%D1%80%D0%B3/]</ref>; * [[Кулјын, Аргымай|Кулјын А.]] (1865—1930) — политик, аргачы-укту мал ӧскӱреечи, меценат, кӧгӧл маймандардыҥ јайзаҥы<ref>Горно-Алтайск инфо[https://www.gorno-altaisk.info/news/43938]</ref>; * [[Кӧзӧрӧков, Аржан|Кӧзӧрӧков А.М.]] (1978—20..) – кайчы, јарлык, кӱӱчӱмдеечи, Г.И.Чорос-Гуркинниҥ сыйыныҥ лауреады <ref>Аржан Кезереков, youtube[https://www.youtube.com/watch?v=W2-2PIWtOtg]</ref>; * [[Марков, Шалбаа | Марков Ш.]] (1889—1978) — кайчы, чӧрчӧкчи ле соојынчы, јарлык, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы <ref>Алта кайчылар[https://web.archive.org/web/20220114082028/https://altynkazyk.ddn04.ru/%D0%BA%D0%B0%D0%B9%D1%87%D1%8B-%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%B0%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9/%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%BE%D0%B2-%D1%88%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B0/]</ref>; * [[Малчиев, Константин Фёдорович|Малчиев К.Ф.]] – артист-бијечи,хореограф-ӱредӱчи<ref>Малчиев К.Ф.[https://web.archive.org/web/20221129095407/http://xn--80aalh9d.xn--p1ai/%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD%D1%83-%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%87%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D1%83-65/]</ref>; * [[Палкин, Эркемен Матынович | Палкин Э.М.]] (1934—1991) — ӱлгерчи, бичиичи<ref>Палкин Э.М.[https://www.zvezdaaltaya.ru/2014/02/erkemen-palkin-obraz-mira-i-sudba/]</ref>; * [[Пекпеев, Сергей Тимурович]] (04.09.1956 — 2012) – политик, финансист, дипломат<ref>Пекпеев С.Т.[https://visit-altairepublic.ru/o-respublike-altay/istoriya-v-litsakh/s-t-pekpeev/]</ref>; * [[Саруева Александра Федоровна|Саруева А.Ф.]] (1914—1980) — ӱлгерчи<ref>Саруева А.Ф.[https://vk.com/wall-187666370_58]</ref>; * [[Суркашев, Байрам Кӱндӱлеевич|Суркашев Б.К.]] (16.11.1939—2010) — ӱлгерчи, врач<ref>Суркашев Б.К.[https://nbra.ru/elektronnaya-biblioteka/99-pisateli-respubliki-altaj/bajram-kunduleevich-surkashev]</ref>; * [[Тыбыкова, Александра Тайбановна|Тыбыкова А.Т.]] (1935—2020) — билимчи, филология билимниҥ докторы, профессор<ref>Тыбыкова А.Т.[https://web.archive.org/web/20220528100240/https://www.gasu.ru/university/news/8962/]</ref>; * [[Укачин, Борис Укачинович|Укачин Б.У]] (1936—2003) — бичиичи, ӱлгерчи<ref>Укачин Б.У.[https://web.archive.org/web/20211020063253/https://www.vtourisme.com/altaj/kultura/znamenitosti-kultury/1571-ukachin-boris]</ref>; * [[Чачияков, Табар Анышкинович|Чачияков Т.А.]] (15.07.1923—04.1998) — кайчы, чӧрчӧкчи ле соојыҥчы<ref>БД "Жертвы политического террора в СССР"; Книга памяти Республики Алтай[https://ru.openlist.wiki/%D0%A2%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D1%8F%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_(1880)]</ref>; * [[Шатинов, Шатра Пепишевич |Шатинов Ш.П. ]] (05.09.1938—11.11.2009) — ӱлгерчи, бичиичи, критик<ref>Шатинов Ш.П.[https://worldgonesour.ru/stati/13285-shatinov-shatra-pepishevich.htm]</ref>; * [[Этенов, Сорпоҥ Кергилович|Этенов С.К.]] (1926-19..) — алтай кӱӱ чӱмдеечи, кожоҥчы, албаты ойноткыларла јаан јайалталу инструменталист, алтай кожоҥдордыҥ авторы<ref>Этенов Сорпоҥ[https://worldgonesour.ru/stati/13285-shatinov-shatra-pepishevich.htm]</ref>; * [[Ялбакова, Елизавета Чанкышевна (Карагыс Ялбакова)|Ялбакова Е.Ч.]] (Карагыс Ялбакова) (09.07.1946) — алтай артист, кожоҥчы РСФСР-дыҥ нерелӱ артисти. Алтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ кижизи (2016)<ref name=" Творческий вечер Карагыс Ялбаковой в Онгудае">[https://altai-info.com/novosti/1553-tvorcheskiy-vecher-karagys-yalbakovoy-proshel-v-ongudae.html Карагыс Ялбакова]</ref>. </div> == Јуруктардыҥ кӧмзӧзи == <gallery perrow=8 widths="110px" heights="90px"> Файл:Калбак-Таш. Изображения животных.jpg|[[Калбак-Таш]], Јурукта тындулар Файл:Святилище Калбак-Таш.jpg| Байлу Калбак-Таш Файл:Алтарь Калбак-Таш.jpg|Алтарь Калбак-Таш Файл:Калбак-Таш петроглифы.jpg|Калбак-Ташта јурамалдар Файл:Калбак-Таш. Колесница.jpg|Калбак-Таш, Абра Файл:Chuysky Trakt in Ongudaysky District.jpg |Оҥдой аймак, [[Чуйдыҥ трагы]] Файл:Туюкские-озёра-верхнее-озеро.JPG | Ӱстӱги Туйук кӧл Файл:Исток реки Туюк, Семинский хребет, Алтай.JPG | Ӱстӱги Туйук кӧлдиҥ алдында ӧзӧк. [[Туйук (суу)|Туйук сууныҥ]] бажы </gallery> == Ајарулар == {{Ајарулар}} == Тайантылар == {{Тыш тайантылар}} * [http://www.ongudai-ra.ru/ Окылу сайт «Оҥдой аймак»] * [https://web.archive.org/web/20210608120534/https://altai-republic.ru/ Республика Алтай] {{Алтай Республика}} {{Оҥдой аймактыҥ јурттары}} {{Оҥдой аймактыҥ муниципал тӧзӧлмӧзи}} [[Категория:Алтай Республиканыҥ аймактары]] [[Категория:Оҥдой аймак]] 98lq0sc0lav0cz7yl65mvmf3zgv9jfo 0 387 49035 46757 2026-06-17T23:08:13Z InternetArchiveBot 26 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 49035 wikitext text/x-wiki {{кижи | имя = Борис Укачинович Укачин | изображение = | ширина = | описание изображения = | имя при рождении = | псевдонимы = | род деятельности = бичиичи, ӱлгерчи | годы активности = | направление = | жанр = | дебют = | премии = | lib = | сайт = }} '''Борис Укачинович Укачин''' ([[Кочкор айдыҥ 18 кӱнинде чыккандар|кочкор айдыҥ 18 кӱни]] {{Јыл|1936}}, [[Кайырлык]] ― [[Јаҥар айдыҥ 25 кӱнинде чыккандар|јаҥар айдыҥ 25 кӱни]] {{Јыл|2003}}, [[Улалу]]) ― поэт, прозаик, публицист, кӧчӱреечи. СССР-диҥ бичиичилер Биригӱзиниҥ турчызы ({{Јыл|1964}}), Алтайдыҥ Ленин комсомол премиязыныҥ лауреады (1980), РФ-тиҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи ({{Јыл|1993}})<ref>[https://drive.google.com/file/d/1Xfq1WPJBhSDKljKp2trGqkk8Z2Mspg_u/view Писатели Горного Алтая: библиографичесский словарь / сост. С. В. Моможокова, Э. П. Чинина, М. М. Алушкина, А. В. Бобокова; БУ РА «Национальная библиотека Республики Алтай имени М. В. Чевалкова». — Горно-Алтайск: БУ РА «Национальная библиотека Республики Алтай имени М. В. Чевалкова», 2019. — С. 76—78.]</ref>. Сӧӧги — тӧӧлӧс. == Биографиязы == Борис Укачин {{Јыл|1936}} јылда кочкор айдыҥ 18-чи кӱнинде [[Оҥдой аймак]]тыҥ [[Кайырлык]] јуртында, малчы кижиниҥ билезинде чыккан. Энези Чапыева Јаҥаш Мендешевна. Кайырлыктыҥ школында ӱренип, {{Јыл|1949}}―{{Јыл|1956}} јј. областьтыҥ национал школында ӱренген. {{Јыл|1956}}―{{Јыл|1959}} јј. черӱде болгон. Черӱнеҥ келеле «Алтайдыҥ Чолмоны» газетте корреспондент болуп иштеген. {{Јыл|1962}}—{{Јыл|1967}} jj. М. А. Горькийдиҥ адыла адалган литературный Институтта ӱренип, В. Журавлевтыҥ творческий семинарында јӱрген. {{Јыл|1964}} јылда СССР-дын бичиичилер Бирлигиниҥ членине алылган. {{Јыл|1967}} јылда Алтайдыҥ бичик чыгарар изд-возыныҥ Туулу Алтайдагы бӧлӱгиниҥ баш редакторы, {{Јыл|1969}} j. ― областной радиокомитеттиҥ каруулу редакторы болуп иштеген. 80-чи jj. Туулу Алтайдыҥ бичиичилер биригӱзиниҥ литература аайынча консультанты, {{Јыл|1991}}―{{Јыл|1994}} jj. ― Алтай Республиканыҥ бичиичилер Биригӱзиниҥ председатели. Б. Укачин јайалталу јиитердиҥ некелтелӱ ӱредӱчизи болгон, АР-диҥ литература-јондык мероприятиелеринде эрчимдӱ туружып туратан. Япония, Тӱштӱк-Кӱнчыгыш Азияныҥ ороондорын ла Монгол Албаты Республиказын эбирип келген. Борис Укачинович Укачин [[Јаҥар айдыҥ 25 кӱни|јаҥар айдыҥ 25-чи кӱнинде]] {{Јыл|2003}} јылда 67 јаштуда јада калган. == Јайаандык ижи == Борис Укачин проза ла поэзияла 40 ажыра бичиктердиҥ авторы. Борис Укачинниҥ баштапкы ӱлгери «Адым, маҥтазаҥ» «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ бӱктеринде чыккан. Черӱде болордо, «Армейский натиск» деп газетте ӱлгерлери чыгатан. ====== Ӱлгерлиги ====== * 1960 j. баштапкы ӱлгерлик јуунтызы «Јолдор» («Дороги») кепке базылган. * 1963―1979 jj. ӱлгерлик јуунтылар: «Мен кем?» («Кто я?», 1963), «Земля синего неба» (1970), «Ветка горного кедра» (1974), «Бег аргамака» (1975), «Кардыҥ ӱни» («Голос снега», 1975), «Эхо вечного Алтая» (1979), «Календарь души: стихи, баллады, поэмы» (1982) ле о.ö. ====== Прозазы ====== * 1961 j. ― прозаикалык јуунты «Јакшы улус» («Хорошие люди»). * 1976 j. ― «Горные духи» деп повесть чыккан. * 1978 j. ― прозаикалык јуунты «Ӧлӧргӧ јетире эм де узак» («До смерти еще далеко»). * 1979 j. ― «Ӧлтӱрген болзом тороны» («Убить бы мне голод»), о.ö. ====== Драмада ====== Национал театрла ээчий кӧргӱзӱ ойындар тургузылган: * 1979 j. ― «Горные духи» деп повесть аайынча (реж. М. Назарова). * 1985 j. ― «Ӧлӧргӧ јетире эм де узак» деп повесть (реж. Н. Шумаров). * 1988 j. ― «Мен кем?» ― поэтика-публицистикалык монолог (реж. Н. Паштаков). ====== Кӧчӱрмези ====== Борис Укачин тӧрӧл тилине М. Ю. Лермонтовтыҥ, И. Ерошинныҥ, Л. Кассильдыҥ, Ч. Айтматовтыҥ, С. Михалковтыҥ, А. Даржайдыҥ, Ю. Кюнзегештиҥ, Исикава Такубоканыҥ ла о.ö. бичиичилердиҥ чӱмдемелдерин кӧчӱрген. Анайда ок, оныҥ чӱмдемелдери орус, тыва, кыргыз, якут, француз, немец, англ ла оноҥ до ӧскӧ тилдерге кӧчӱрилген. Борис Укачинныҥ ӱлгерлерин јарлу поэттер И. Фоняков, Б. Слуцкий ла о.ö. кӧчӱрген. == Тизим == ====== Таҥынаҥ бичиктери ====== * Јолдор: ӱлгерлер. ― Горно-Алтайск: Горно-Алт. кн. изд-во, 1960. ― 94 с. * Ветка горного кедра: стихи. ― М.: Мол. гвардия, 1966. ― 85 с. * Ӧлӧргӧ јетире эм де узак: прозаныҥ јуунтызы. ― Горно-Алтайск: Алтайдыҥ бичиктер чыгарар изд-возыныҥ Туулу Алтайдагы бӧлӱги, 1978. ― 302 с. * Горные духи: повесть. ― М.: Дет. лит., 1979. ― 127 с. * Сӱӱш ле ӧштӧжӱ: прозаныҥ јуунтызы / ред. В. Т. Самыков. ― Горно-Алтайск: Алт. бичиктер чыгарар изд-ҥ Туулу Алтайдагы бӧлӱги, 1981. ― 376 с. * Избранное: стихотворения, баллады, поэмы / вст. ст. Ал. Михайлов; худож. Д. Крылов. ― М.: Худож. лит., 1987. ― 334 с. * На мой взгляд…: публицистика, очерки, стихи, воспоминания, литературные миниатюры. ― Барнаул: Алт. кн. изд-во, 1996. ― 416 с. * Человек. Жизнь. Время: Стихи и поэмы (1958―2003 jj.) / сост. А. Б. Укачин; гл. ред. Т. Торбоков. ― Горно-Алтайск: Алтын-Туу, 2016. ― 272 с.: портр. == Кайралдары == * «МХЗЭ-ийн ХУНДЭТ» Монгол Албаты Республиканыҥ Ревкомсомолыныҥ медали, {{Јыл|1983}} * А. С. Пушкинниҥ 200 јажына учурлай медаль, {{Јыл|1999}}. == Кереес == ГТРК «Эл Алтай» Б. Укачин керегинде документал кинолор соккон: * 1998 j. ― «Кайырлыкка кайра бурылып» (И. Белекова, Н. Багыров ло ӧскӧлӧри). * 2005 j. ― «Оныҥ салымы ― поэзия» (Г. Елемова, Ы. Ойношев, А. Амыева ла ӧскӧлӧри). == Ајарулар == {{Ајарулар}} == Литературазы == * [https://drive.google.com/file/d/1Xfq1WPJBhSDKljKp2trGqkk8Z2Mspg_u/view Писатели Горного Алтая: библиографичесский словарь / сост. С. В. Моможокова, Э. П. Чинина, М. М. Алушкина, А. В. Бобокова; БУ РА «Национальная библиотека Республики Алтай имени М. В. Чевалкова». — Горно-Алтайск: БУ РА «Национальная библиотека Республики Алтай имени М. В. Чевалкова», 2019. — С. 76—78.]. * [http://niialt.ru/ru/deyatelnost/79-nauchnye-trudy/knigi-po-godam-izdaniya/izdaniya-2009-g-i-ranee/137-istoriya-altajskoj-literatury-kn-2 Г. В. Кондаков. Борис Укачин / История алтайской литературы. Кн. 2: Литературные портреты. ― Горно-Алтайск, 2004. ― С. 160―190.] * [https://docviewer.yandex.ru/view/182980228/?page=3&*=3YaOwaTAWLW7cYKqdLNXh%2F8wM6t7InVybCI6Imh0dHBzOi8vbmV3LWRpc3Nlci5ydS9fYXZ0b3JlZmVyYXRzLzAxMDAyNjE1OTA1LnBkZiIsInRpdGxlIjoiMDEwMDI2MTU5MDUucGRmIiwibm9pZnJhbWUiOnRydWUsInVpZCI6IjE4Mjk4MDIyOCIsInRzIjoxNjEyNzgzODYxMzgwLCJ5dSI6IjEzMjYwMjM2ODE1NTA0MjI1NTEiLCJzZXJwUGFyYW1zIjoibGFuZz1ydSZ0bT0xNjEyNzgzODUwJnRsZD1ydSZuYW1lPTAxMDAyNjE1OTA1LnBkZiZ0ZXh0PSVEMCU5MC4lRDAlOTIuKyVEMCU5QSVEMCVCOCVEMCVCRCVEMCVCNCVEMCVCOCVEMCVCQSVEMCVCRSVEMCVCMiVEMCVCMC4rJUQwJUEyJUQwJUIyJUQwJUJFJUQxJTgwJUQxJTg3JUQwJUI1JUQxJTgxJUQxJTgyJUQwJUIyJUQwJUJFKyVEMCU5MSVEMCVCRSVEMSU4MCVEMCVCOCVEMSU4MSVEMCVCMCslRDAlQTMlRDAlQkElRDAlQjAlRDElODclRDAlQjglRDAlQkQlRDAlQjAlM0ErJUQxJTgyJUQwJUI1JUQwJUJDJUQwJUIwJUQxJTgyJUQwJUI4JUQxJTg3JUQwJUI1JUQxJTgxJUQwJUJBJUQwJUJFJUQwJUI1KyVEMCVCOCslRDAlQjYlRDAlQjAlRDAlQkQlRDElODAlRDAlQkUlRDAlQjIlRDAlQkUlRDAlQjUrJUQxJTgxJUQwJUIyJUQwJUJFJUQwJUI1JUQwJUJFJUQwJUIxJUQxJTgwJUQwJUIwJUQwJUI3JUQwJUI4JUQwJUI1JTNBKyVEMCVCRCVEMCVCMCVEMSU4MyVEMSU4Ny4rJUQwJUI4JUQwJUI3JUQwJUI0LislRDAlQkUlRDElODIlRDAlQjIuKyVEMSU4MCVEMCVCNSVEMCVCNC4rJUQwJUEyLiVEMCU5RC4rJUQwJTkzJUQwJUIwJUQwJUJCJUQwJUI4JUQxJTgzJUQwJUI0JUQwJUI4JUQwJUJEJnVybD1odHRwcyUzQS8vbmV3LWRpc3Nlci5ydS9fYXZ0b3JlZmVyYXRzLzAxMDAyNjE1OTA1LnBkZiZscj0xMTMxOSZtaW1lPXBkZiZsMTBuPXJ1JnNpZ249NzM0ZmUzOTJkMzA5NjgyMzFkNjE3NDczMWQ5ZGNmNGQma2V5bm89MCJ9&lang=ru А. В. Киндикова. Творчество Бориса Укачина: тематическое и жанровое своеобразие: науч. изд. отв. ред. Т. Н. Галиудин. ― Горно-Алтайск, 2005. ― 176 с.] * Борис Укачинды кычыралы: алтай лит. хрестоматиязы / сост.: К. Е. Укачина, А. Б. Укачин; ред.: А. С. Шокшиланова, Э. И. Каинчина. ― Горно-Алтайск, 2006. ― 512 с. * Э. П. Чинина. Алтай в повести Б. Укачина «Горные духи» / Диалог культур: поэтика локального текста: мат. конф. ― Горно-Алтайск: РИО «Универ-Принт» ГАГУ, 2009. ― С. 233―242. * Борис Укачинович Укачин / сост. А. Б. Укачин; ред. С. В. Абысова; корр. К. Е. Укачина. ― Горно-Алтайск: Алтай Респ. ӱредӱ ле билим Министерствозы, 2015. ― 201 с.: ил., цв. ил. * [http://nbra.ru/knigi/izdaniya-biblioteki/228-bibliograficheskie-ukazateli <nowiki>Борис Укачинович Укачин: библиографический указатель [к 80-летию со дня рождения] / сост.: А.В. Бобокова, С.В. Моможокова; ред. А.Б. Укачин; отв. за вып. С.К. Штанакова. ― Горно-Алтайск, 2018.</nowiki>] == Тайантылар == * [http://magazines.russ.ru/sib/2011/3/li17.html Журнал «Сибирские огни». Литературный календарь] * [https://web.archive.org/web/20211020063253/https://www.vtourisme.com/altaj/kultura/znamenitosti-kultury/1571-ukachin-boris Алтай Туристский. Туристический портал. ― Борис Укачинович Укачин] {{Тыш тайантылар}} [[Категория:Республика Алтайдыҥ ады јарлу улузы]] [[Категория:Алфавит аайынча кижилер]] [[Категория:Алтай бичиичилер]] [[Категория:А.М. Горькийдиҥ адыла адалган Литературный институттыҥ выпускниктери]] [[Категория:Тӧӧлӧстӧр]] 240nr2aztioi0xow1th2ap3h9sjie9c 0 389 49036 48795 2026-06-17T23:11:08Z InternetArchiveBot 26 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 49036 wikitext text/x-wiki {|align="right" class="wikitable" | COLSPAN="2" ALIGN="center" | Муниципал тӧзӧлмӧзи |- | COLSPAN="2" ALIGN="center" | ''' Улаган аймак '''<br> |- | COLSPAN="2" ALIGN="center" | {{lang-ru|Улаганский район}}<br> [[File:Ulagan.jpg|300px| Улаган аймак, Пенеплен аймактыҥ јеринде ]] |- | COLSPAN="2" ALIGN= "center"| [[File:Flag of Ulagansky District.png|170px|border |Маанызы]] [[File:Coat of Arms of Ulagansky District.png|110px|Кебедели ]] |- | COLSPAN="2" ALIGN="center" | 52°02′00″ с. ш. 86°08′00″ в. д. |- | Эл-тергее || [[Россия]] |- | Федерацияныҥ тергеези || [[Алтай Республика]] |- | Муниципал тӧзӧлмӧзи || [[Улаган аймак]] |- | Кирет || 7 јурт јеезе (13 јурт) |- | Тӧс јурт || [[Улаган]] |- | COLSPAN="2" ALIGN="center" | '''Тӱӱкизи ле географиязы''' |- | Дата образования || 1922 г. |- |Текши јери, км² || 18393,62 км²<br>(2-е место) |- | Высота:<br> максимальная <br>минимальная|| <br> м <br> м |- | Ойдиҥ поязы || UTC+7:00 (MSK+4) |- | COLSPAN="2" ALIGN="center" | '''Эл-јон''' |- | Эл-јонныҥ тоозы: || {{ Население | Улаганский район | тс }}<ref name="Численность МО РА на 01.01.21">{{Cite web |title=Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2021 года |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/MZmdFJyI/chisl_%D0%9C%D0%9E_Site_01-01-2021.xlsx |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210502131349/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/MZmdFJyI/chisl_%D0%9C%D0%9E_Site_01-01-2021.xlsx |archivedate=1619961229 |deadlink=yes |accessdate=1622230232 }}</ref> кижи (2021) <br>(5,42 %, 8-е место) |- | Эл-јонныҥ ныктазы,<br>кижи/км² || 0,63 кижи/км² |- | Ук-калыктар: ||алтайлар, орустар,<br>теленгиты, казахи и др. |- | Кудай јаҥы: || христиан јаҥ<br>кам јаҥ, ак јаҥ |- | Окылу тил: || орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/ Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 "О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай" (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref> |- | COLSPAN="2" ALIGN="center" | '''Тоолорлу идентификаторлор''' |- | Телефонныҥ коды || +7 38846 |- | Почтаныҥ индекси || 6497ХХ |- | ОКАТО-ныҥ коды || |- | ОКТМО-ныҥ коды || |- |COLSPAN="2" ALIGN="center" | [https://web.archive.org/web/20210625141138/http://xn----7sbabmj7bof9c.xn--p1ai/ Окылу сайт «Улаган аймак»] |- | COLSPAN="2" ALIGN="center" | <div style="position: relative; width: 330px;"><br>[[Файл:Location Ulagansky District Altai Republic.svg|260px|Улаган аймак]] |- |COLSPAN="2" ALIGN="center" | [[Файл:Commons-logo.svg|20px]] [[:commons:Category:Ulagansky District|Медиафайлдар Викискладта]] |} '''Улаган аймак''' ({{lang-ru|Улаганский район}}) [[Россия |Россияда]] [[Алтай Республика|Алтай Республика]]ныҥ муниципал тӧзӧлмӧзи. Администрациялык тӧс јери — [[Улаган]] јурт. == Физико-географиялык темдектери == === Географиязы === Улаган аймак Туулу Алтайдыҥ кӱнчыгыш јанында јадат<ref name="Алтай Республика, география">[https://altai-republic.ru/about-the-region/geographical-position/Республика Алтай,географиязы]</ref>. Аймак Тана-Тыбала гран-кыйулу, Шапшалдыҥ сын-тайгазы ар-бӱткендик границадый. Тӱштӱк јанынаҥ [[Кош-Агаш]] аймакла кыйулажат (Чихачевтыҥ ла Курайдыҥ сын-тайгалары). Кӱнбадыш јанынаҥ [[Оҥдой]] аймакла кыйулажат, ондо Сымалтыныҥ сын-тайгалары, тӱндӱк-кӱнбадышта [[Чоо]] аймак Сымылтыныҥ тайгалары. Тӱндӱк јанында кыйузы [[Турачак]] аймакла ӧдӧт, ондо Сысылтыныҥ, Алтын-Тууныҥ, Момаргыныҥ сындары. === Рельеф === [[File:Долина Чулышмана 8.jpg|thumb|left|Чолушман ӧзӧк]] Улаган аймактыҥ јери кӱнчыгышта, сын-тайгалары широтный ла тӱндӱк-кӱнбадыш ууламјылу, талайдыҥ кемјӱзинеҥ бийиги 2500-теҥ 3500-ке јетире кубулып турат. Орографический ӱлекерди кӧрзӧ (схема), Чолушман суу бӧлиген эки тӧс сын-тайга болот. Аймактыҥ ортозында Чолушман суунаҥ кӱнчыгыштай јаан јерлӱ ''Чолушманское нагорьеде'' кырларыныҥ бийиги, талайдыҥ кемјӱзине кӧрӧ, 1500 ала 3110 метрге једет (Кӱркӱре-Бажы туу). Чолушман суунаҥ кӱнбадыштай ''Улаганское плоскогорьеде'' дезе кырларыныҥ бийиги 2000 ала 3446 м (Кӱркӱре-Бажы туу) ла ӧскӧ дӧ кырлар ''кардыҥ кыйузынаҥ (2700-2950 метр кире'' {{lang-ru|снеговая линия}}) бийик. Онойдордо, аймактыҥ ''орографиязында'' сындары: кӱнчыгышта — Шапшалдыҥ, тӱштӱкте — Чолушманныҥ ла Курайдыҥ, кӱнбадышта — Тоҥгош деп сын, тӱндӱк-кӱнчыгышта — Корбу деп сын. Шапшальский хребет кӱнбадыштаҥ Чолушманныҥ плоскогорьези болуп, Алтын-Кӧлдӧҥ Чолушман-Бажына једет. Алтын-Кӧлдиҥ јанында туулардыҥ бийиги 2300 м (?)-кӧл ([[Киндчектич-Коль]]). Тӱндӱк-кӱнбадыш јанында Сундрукиынтайга (2477 м), плоскогорьениҥ ортозында массив Куркуребажи (3110 м) [[Елобек-Кырла]] бириге берет (2756 м) Шапшальский хребетте: [[Кийтыкуль]] (3066 м), Плоский (2801 м) ле кезик бийиги 3000 м туулар. Шапшал сынныҥ кӱнчыгыш келтейинеҥ бастыра суулар Энесай суу јаар агат, кӱнбадыш келтейиниҥ Чолушман ичиниҥ суулары Оп (Обь) сууга ууланат. Башкуш сууныҥ бажынаҥ Чихачевтыҥ сынына јетире Чолушманныҥ сын-тыйгазы 160 км јерге тӱштӱк-кӱнчыгыш јаар ууланып, Башкӧс лӧ Чолушман деп эки јаан сууларды бӧлийт. Чолушманныҥ сын-тайгазы тӱндӱк-кӱнбадыш јанынаҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш јаар 2000—2100 метрдеҥ баштайла 500—600 метрге јабызап, Улаганныҥ чӧли боло берет. Оноҥ ары сын-тайга ойто бийиктеп, Чихачевтыҥ сынына тептирген јерде бийиги 3000 метрге једет. Курайдыҥ сын-тайгазы Башкуш лӧ Чуйдыҥ сууларын бӧлийт. Башкуш сууныҥ бажынаҥ ла ала 130 км кире јерде бу сын тайга Кӱнчыгыш Алтайды стене чилеп кыйулайт. Бийик кырларда јаан эмес таскыл јерлер ({{lang-ru|''пенеплен'' в виде горных равнин}}) рельефте улам ла учурайт. Ол Улаганныҥ Чолушманныҥ сындарыныҥ тегерик тас баштары, кӧбизинде састалган. === Геологиялык бӱдӱми === Улаган аймактыҥ ''тектониказында'' мындый структуралар бар: Чолушманныҥ ''антиклинорийи'', рельефте ''Чолушманныҥ плоскогорьезине'' келижет, Алтын-Кӧлдиҥ кӱнбадыжында ''горст'', Шапшалдыҥ антиклинорийи рельефте Шапшалдыҥ сындары, Башкуштыҥ ''синклинорийи'' Чолушманныҥ ла Алтын-Кӧлдиҥ (между выступами) учтарыныҥ ортозында, кӱнбадышта Уйменско-Лебединский синклинорийге эмеш кире берет. Текроникалык районированиеде ''Кӱнчыгыш-Алтай структурно-формационный зонаны алдынаҥ'' башка бӧлийдилер, оныҥ ичине Башкуштыҥ, Чолушманныҥ, Уймено-Лебединский подзоналага бӧлӱнеле, Алтай-Сайан складчатый-системага ла Сайано-Шапшальский Кӱнчыгыш-Алтай структурно-формационный зонага кирет. Аймактыҥ платформаларыныҥ таркаганы геологиялык бӱдӱмниҥ аҥылузынаҥ ла тектоникалык структуралардаҥ, полиметаликалык рудалардаҥ ''јестӱ руда'' Чибитте, ''кобальт'' ла ''никель'' кошмок болуп, Башкуш ла Чолушман сууларда бар. Алтын-Кӧлдиҥ тайгаларында алтындалган руда ({{lang-ru|признаки золотого оруднения}})бар. Улаган ичинде Саратанда Башкуш сууда, Чолушман плоскогорьеде, Шабла сууда корголјын ({{lang-ru|свинец}}), цинк, Кара-Кујур сууныҥ (Башкуштыҥ кош суузы) бажында јес ({{lang-ru|медь}}), молибдендӱ јер Улаган нагорьениҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинде Аргымаш ла Јолду деп суулардыҥ бажында бар. Курайдыҥ сындарында ''кырдыҥ породаларында'' ''киноварь'', ''слюда'' ла о.ӧ. минералдар туштайт. Курайдыҥ сындарыныҥ тӱндӱк келтейинде ртутьту јер (''Акташское ртутное месторождение жильного типа''). Аймактыҥ рельефы бастыра Алтайдыҥ рельефы ла чылап палеозой ӧйдиҥ тектоникалык кыймыгыла, каледонский ле герцинский бӱктелчиктерлӱ болуп, 300-600 млн јыл кайра бӱткен. Оноҥ мезозой ло неген ӧйлӧрдӧ (145 — 70 млн јыл кайра), тыҥыда јунулган, оноҥ неогенниҥ учы јаар (10 млн јыл кайра ) бир эмеш бийиги башка-башка тӧҥдӧрлӱ јер болгон. ''Ӱстӱги неоген-четвертичный'' ӧйдӧ (9 млн јыл кайра) тектоникалык эмес кыймыктар бололо, кезик тектоникалык структуралар ӧрӧ кӧдӱрилген. Бу јердиҥ јаан кыймыктаныжынаҥ Шапшалдыҥ сындары бӱдӱп, Улаганныҥ ичи ле Алтын-Кӧлдиҥ, Чӧйбӧк-Кӧлдиҥ тӱби бӱткен.Туулу Алтайдыҥ ''морфоструктуралары'' бӱдеринде ''Геоморфологическое выражение'' болуп, Курайдыҥ тектонический зоназында аҥылу учту боло берген, Курайдыҥ тӱштӱктей сындарында, Акташ, Јарык-Сакты суулардыҥ јанында. === Гидрология === Улаган аймактыҥ суулары<ref>{{Cite web |title=Реки Улаганского района |url=https://domorost.ru/maps/country/rossiya/region/respublika-altaj/district/ulaganskij-rajon/type/river |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210604083954/https://domorost.ru/maps/country/rossiya/region/respublika-altaj/district/ulaganskij-rajon/type/river |archivedate=1622795994 |deadlink=yes |accessdate=1622755725 }}</ref> <gallery perrow=6 widths="150px" heights="120px"> File:Pavel Gurenchuk boletus of stone - panoramio.jpg | Улаган аймакта Ак-Чолушпа ӧзӧк File:Серпантин в долину реки Чулышман.jpg |Кату-Јарык боочы ла река Чолушман суу File:Altai. Bridge aerial (3035136992).jpg | Алтай, Чолушманныҥ кош суузы Башкӧс, Улаган аймак Файл:Река Башкаус.jpg | Башкаус суу File:Устье Чуи.jpg |Устье Чуи File:Chulcha River.JPG |Чульча суу </gallery> {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- !№ !алтайлап !орустап !узуны (км) |- |1 | |Чулышман |align=center|234 |- | 2 | |Башкаус |align=center|223 |- | 3 | | Чульча |align=center|73 |- | 4 | |Шавла |align=center|60 |- | 5 | |Чебдар |align=center|50 |- |6 | |Кара-Кудюр |align=center| 51 |- |7 | |Богояш |align=center| 48 |- | 8 | |Большой Улаган |align=center|44 |- | 9 | |Чибитка |align=center|41 |- | 10 | |Кыга |align=center|41 |- | 11 | |Ильдугем |align=center|37 |- |12 | |Ильдугем |align=center| 31 |- | 13 | |Калбакая |align=center|35 |- | 14 | |Артлаш |align=center|25 |- | 15 | |Аспатты |align=center|30 |- | 16 | |Чуя |align=center|148 |- |17 | |Кара-Кем |align=center| 28 |- |18 | |Карагем |align=center| 25 |- | 19 | |Кубадру |align=center|29 |- | 20 | |Кумурлу |align=center|29 |- | 21 | |Кысхыштубек  |align=center|25 |- | 22 | |Малый Улаган |align=center|23 |- | 23 | |Оныш |align=center|24 |- | 24 | |Рахомысты  |align=center|24 |- | 25 | | Саратан |align=center|25 |- | 26 | |Уйкараташ  |align=center|28 |- | 27 | |Узун-Оюк |align=center|30 |- |28 | |Яхан-Сору |align=center| 25 |- |29 | |Анаяк |align=center| 15 |- | 30 | |Баскон |align=center|14 |- | 31 | |Чакрым |align=center|19 |- | 32 |Чуй-Суу, Чу, Юстыд, Богуты |Чуя   |align=center|87 |- | 33 | |Джундук |align=center|16 |- |34 | |Итыкультын-Бажи |align=center| 14 |- | 35 | |Йолду |align=center|20 |- | 36 | |Кара-Изюк |align=center|20 |- | 37 | |Кара-Тош |align=center|19 |- | 38 | |Караева |align=center|17 |- |39 | |Караган |align=center| 17 |- |40 | |Келескелу |align=center| 8 |- | 41 | |Кузери |align=center|14 |- | 42 | |Кюнтюштук-Су |align=center|22 |- | 43 | |Малая Кокоря |align=center|13 |- | 44 | |Мейду-Хем |align=center|29 |- |45 | |Мукур |align=center|29 |- | 46 | |Садеуртем |align=center|18 |- | 47 | | Самурлу |align=center|20 |- | 48 | |Сары-Ачек |align=center|16 |- | 49 | |Сургязи |align=center|21 |- |50 | |Тайбулку |align=center| 16 |- |51 | | Тайтыин |align=center| 13 |- | 52 | |Ташту-Ойре |align=center|16 |- | 53 | |Токпак |align=center|16 |- | 54 | |Туш-Кем |align=center|15 |- | 55 | |Тускуль |align=center|16 |- |56 | |Уанду |align=center| 15 |- | 57 | |Узун-Кара-Су |align=center|16 |- | 58 | |Узун-Оюк |align=center|17 |- | 59 | |Верхний Кулаш |align=center|15 |- | 60 | |Верхний Тар-Тагай |align=center|19 |- |61 | |Верхний Ясатер |align=center| 20 |- |62 | |Ян-Паспарта |align=center| 16 |- | 63 | |Ачелман |align=center|11 |- | 64 | |Адулюгем |align=center|8 |- | 65 | |Айран-Су |align=center|8 |- | 66 | |Ак-Су |align=center|11 |- | 67 | |Акайры |align=center|8 |- | 68 | |Анду-Су |align=center|9 |- | 69 | | Арачак |align=center|9 |- |70 | |Арой |align=center|11 |- | 71 | |Ата-Карасу |align=center|5 |- | 72 | | Атуркол |align=center|11 |- | 73 | |Балыкча |align=center|9 |- | 74 | |Баыдыш |align=center|13 |- |75 | |Баяс |align=center| 7 |- |76 | |Бертозёк |align=center| 8 |- | 77 | |Бертозёк |align=center|9 |- | 78 | |Большой Караколь |align=center|10 |- | 79 | |Большой Куркуре |align=center|10 |- | 80 | |Боошкон |align=center|13 |- |81 | |Чаготор |align=center| 6 |- | 82 |Суу-Катар |Чакрым |align=center|5 |- | 83 | |Челюш |align=center|9 |- | 84 | |Чибилю |align=center|12 |- | 85 | |Еланду |align=center|12 |- |86 | |Кадрин |align=center| 3 |- |87 | |Кайру |align=center| 10 |- | 88 | |Кандаш |align=center|9 |- | 89 | |Карасу |align=center|12 |- | 90 | |Каяккатуарыкский  |align=center|5 |- | 91 | |Каялу |align=center|9 |- | 92 | |Казактушкен |align=center|11 |- | 93 | |Казылгах  |align=center|5 |- | 94 | | Кокорясалжек |align=center|13 |- | 95 | |Колдинголь  |align=center|5 |- | 96 | |Корумдуайры |align=center|8 |- |97 | |Коволдут |align=center| 13 |- |98 | |Куганду |align=center| 6 |- | 99 | |Куйташ |align=center|10 |- | 100 | |Куркуре |align=center|5 |- | 101 | |Куркурек   |align=center|5 |- | 102 | |Кюндундук-Су |align=center|10 |- |103 | |Кызыл-Кочко |align=center| 13 |- | 104 | |Левая Кубадру |align=center|9 |- | 105 | |Маашей |align=center|12 |- | 106 | |Макату |align=center|10 |- | 107 | |Малый Кара-Кем |align=center|11 |- |108 | |Малый Куркуре |align=center| 5 |- |109 | |Маярык |align=center| 9 |- | 110 | |Мейрык-Су |align=center|6 |- | 111 | |Менка |align=center|5 |- | 112 | |Моштуайры |align=center|5 |- | 113 | |Муштуайры |align=center|10 |- |114 | |Нижний Кулаш |align=center|13 |- | 115 | |Нижний Тар-Тагай |align=center|9 |- | 116 | | Нижний Ясатер |align=center|9 |- | 117 | |Огозо |align=center|11 |- | 118 | |Орой |align=center|6 |- |119 | |Поодай |align=center| 10 |- |120 | | Пожа |align=center| 6 |- | 121 | |Правая Кубадру |align=center|12 |- | 122 | |Сайгоныш |align=center|9 |- | 123 | |Салуру |align=center|13 |- | 124 | |Салжек |align=center|10 |- |125 | |Самыш |align=center| 12 |- | 126 | |Сорулу |align=center|11 |- | 127 | |Средний Кулаш |align=center|10 |- | 128 | |Тайсын |align=center|13 |- | 129 | |Теранджик |align=center|6 |- |130 | |Турген-Су |align=center| 8 |- |131 | |Тускуль |align=center| 7 |- | 132 | |Туту-Оюк |align=center|13 |- | 133 | |Узункарасу |align=center|8 |- | 134 | |Ябалу |align=center|8 |- | 135 | |Ярлыамры |align=center|12 |- | 136 | |Юл |align=center|10 |- | 137 | |Южный Токпак |align=center|12 |- | 138 | | Чадырлу |align=center|4 |- | 139 | | Чейнелю |align=center|4 |- | 140 | | Сундрук |align=center|4 |} === Климады === Аймактыҥ климады тӱштӱктей јерлерде кезем-континентал болзо, Алтын-Кӧлдиҥ јанында јерлердиҥ айы-кӱни чик јок јымжак<ref name="Алтай Республика, география"/>. Улаган аймакты Јакалай тӱндӱктиҥ јерине туҥейлеген. Је кышкыда Калка-Монгол јанынаҥ соок континентал салкын согуп, Алтайдыҥ сындарыла соок кургак кейди јайып, айас кӱндер экелет. Мындый айас (антициклон) ай-кӱн 5—6 ай турат. Атлантиканаҥ келген кейдиҥ толкулары 2000—3000 м бийикте јӱрет. Олор јут экелип, јайгы изӱни серӱӱндедип, кышкы температураны кӧдӱрет. Јайгыда кӱн улам ла солунып турар, недеҥ улам дезе, јакшы јылыган кей бийик кӧдӱрилет. Изӱлер кӱнрадиацияныҥ шылтузында болот, онойдо ок Казакстан ла Орто Азияныҥ кейи мында турат. Је арктикалык соок кей кенейте табарып, кейдиҥ температуразын кезем тӱжӱрет, айдарда, кырбаштай боочыларда јай ортозында карлап, шуурып та ийет. Климаттыҥ мындый айалгалары јердиҥ аайы, кырлар, ӧзӧктӧр, суулардыҥ коолы, орографиязы, рельеф кандыйынаҥ камаанду. Рельефтиҥ аҥылузынаҥ јербойыныҥ салкындары табылат, темдектезе, Алтын-Кӧлдиҥ салкыны — ''феновый тип''. ==== Јуттар ==== Улаган аймактыҥ јерине 337 мм јут-чык тӱжет. 41 кӱн јуттайт. Соок јок 52 кӱн турат, је јабыстай кырлу јерде, темдектезе Чамал аймакта — 119 кӱн, Оҥдой аймакта — 87 кӱн. Кар кайылбай јаткан кӱндер — 91. Кардыҥ орто калыҥы — 8-10 см. ==== Радиационный балансы ==== Радиационный баланстыҥ кеми — 50-52 ккал/см². Аймактыҥ јеринде ''альбедо'' текши солунып јайылат: сууныҥ ӱстинде 6 — 8 %, мӧҥкӱ-тоштордо 60 — 70 %, кышкыда ӧзӧктӧрдӧ 20 — 30 %. Альбедоныҥ бийиги ӱсти ару, узак јадар кардаҥ камаанду. Эҥ бийик альбедо эртен-эҥир болот. Аймак ичинде радиация текши радиацияныҥ кеминеҥ 110 — 120 ккал/см² болот. Јылдык радиационный баланс Улаган аймакта 32 ккал/см². Бу бийик кырлу аймак учун, кейдиҥ јылузы атмосферага чыгып,''радиационный баланс'' астап јат. Јыл туркунына, эмезе бир конокко атмосферада давление, температураныҥ солынганы, салкынныҥ тӱргени ле ӧскӧ дӧ метеорологический айалгалардыҥ солынганынаҥ радиационный баланстыҥ кубулары камаанду. Кейдиҥ температуразы кажы ла јерде кӱнниҥ радиациязынаҥ, атмосфераныҥ циркуляциязынаҥ, јердиҥ аайыныҥ камаанду. Улаган аймакта ортојылдык температура: −5,6 °C, чаган айда орто температура -25..-26 °С, бу ла айда эҥ соок кӱндер -30..-32° С. Јаан изӱ айда ортоайлык температура +13..+14 °C. ==== Медико-климатический темдектери ==== Улаган аймак ''50 ле 51° с. ш.'' ортозында јадат, ултрафиалеттиҥ јарамыкту айалгазы ({{lang-ru|оптимальная медико-климатическая характеристика}}), талтӱште Кӱнниҥ бийиги 61 — 62 ° эҥ ле биологиялык чыдым ӧйи (јаан изӱ айдыҥ 22-чи кӱнинде), кышкыда (јаҥар айдыҥ 22-чи кӱнинде) Кӱнниҥ бийиги 14 — 15 ° болот, УФ-чоктор јердиҥ ӱстине јетпейт, (УФ дефицит). Талтӱштеги Кӱнниҥ бийиги 47 °С кубулат. Эҥ ле изӱ кӱнниҥ температуразы јыл ичинде +34 °С, јыл ичинде эҥ ле соок температура -58 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы -3 °С, баштапкы ла калганчы соок кӱндер — 30.05/01.09, соок јок кӱндердиҥ тоозы — 53, чык-јуттыҥ ортојылдык кеми — 292 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми — 1,6, Тыҥ салкын (тӱргени 15 м/с кӧп) болгон кӱндер — 3,2<ref name="Алтай Республика, география"/> === Аҥ-куштары === Улаган аймак аҥ-куштарыла байлык. Мында 70-неҥ ажыра бӱдӱм ''млекопитающийлер'' јӱрет, ол тоозы арбынду, аҥдаарга јараар тындулар: марал, элик, булан, какай. Јерлик казыр аҥдар кӧп айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јеекен, борсык, албаа, киш, американ суузар, јоонмойын ла шӱлӱзин. Куштар јӱзӱн-јӱӱр 323 бӱдӱм, башка башка ''отрядтардаҥ: гагарообразный, веслоногий, аистообразный, фламингообразный, гусеообразный, соколообразный, совообразный, стрижеобразный, ракшеобразный, дятлообразный, воробьинообразный бӱдӱмдӱлер'' === Ӧзӱмдери === [[Файл:Учар и река Чульча.jpg|190px|мини|слева|Учар и река Чульча]] Улаган аймактыҥ ӧзӱмдериниҥ байлыгы рельефтиҥ аҥылузыла, јердиҥ кыртыжы ла климаттаҥ, биогеографиялык јерлердиҥ бириккенинеҥ камаанду. Мында ''кырлу-чӧлдӱ јердиҥ'' ӧзӱмдери туштайт, калка-кытат формацияга келижип, Улаган ичинде, Башкуш сууныҥ орто агынында, Чолушман сууныҥ алтыгы агынында туштайт. ''Кыр-тайгалу јердиҥ'' ӧзӱмдери бастыра јерде туштайт. Олор Урал-Сибир формацияга ла ''альпийсколуговойго'' кирет, онойдо ок ''кырлу-тундра јердиҥ'' Алтай-Саян формацияныҥ ӧзӱмдери Чолушманныҥ тепсеҥдеринде ле Шапшалдыҥ сындарында туштайт. Чӧлдиҥ ландшафты койу ла байлык ӧлӧҥ-чӧплӧ бӱркелген. Агашту зона эҥ ле кӧп туштайтан ландшафт, кӧп лӧ сабада тыт ла мӧш-чиби агаштарлу. Аймактыҥ бастыра јериниҥ 52 % бӱркелип, тӱштӱк-кӱнчыгыштаҥ тӱндӱк-кӱнбадыш јаар агаштар кӧптӧп барат. ''Вертикал зона'' аайынча агаштардыҥ бӱдӱми база бӧлинет. Агаштар ла тепсеҥдердиҥ кыйузында чичке ӱзӱктер јыра-тайала бӱркелген, тӧмӧндӧй каа-јаа ӧскӧн кыскачак-јабызак мӧштӱ јерлер оноҥ ары койу ла тудуш мӧштӱ тайга боло берет, алтыјандай јойгондор кожулат, Чолушман сууныҥ коолында агаштардыҥ ӱстӱги курчуузына ({{lang-ru|верхний пояс}}) тыт агаштар кирет. Ортодо курчуузы агаштардыҥ ({{lang-ru|средний пояс лесов}}) 1400-1500 метрге талайдыҥ кемјӱзинеҥ бийик јерде, Алтын-Кӧлдиҥ јанында мӧш лӧ јойгон колынган ла бастыра мӧш аркалардаҥ турат. Алтыгы курчуузы ({{lang-ru|нижний пояс лесов}}) 800-1000 метр бийикке јетпейт, колый агаштарла бӱркелген: кайыҥ, аспак, мӧш, јойгон, карагай, беле, тал, јодро ло о.ӧ. Алтыгы курчууда агаштыҥ бӱдӱмдерине кырдыҥ кажы келтейи болгоны учурлу: тӱштӱк јанында кайыҥ ла карагай, тӱндӱк јанында мӧш, јойгон ло аспак. Агаштарлу зонада јыралар база текши ӧзӧт. Ол тоодо кызылгат, тожла, бороҥот, тайа, арчын, кырчын, ийт-кӧс лӧ о.ӧ. Агаш-аразында бийик ле койу ӧлӧҥдӱ јаан ачык јалаҥдар болот. Алтайдыҥ бийик кырлу курчуузында ''альпийский'' ле ''субальпийский јалаҥдар'', тундра ла чибилерлӱ састар, јеҥестер. Тыҥ бийиктеги субальпийский јалаҥдар кырда аламык агаштардаҥ альпий јалаҥдарга кӧчкӧн кыйуда јадат. Јыралар ошкош болуп ӧскӧн јабызак тайа-кайыҥдар ла талдар ({{lang-ru|карликовая берёза и ивы}}) чыт ла эдип јайылып ӧзӧт, агаштардыҥ ӱстӱги кыйузы болот. Бириктире алза, ӧзӱмдердиҥ 1477 бӱдӱмин тоого алат, 300 кире бӱдӱм јеҥес. Мешкелердиҥ, сууныҥ ӧзӱмдериниҥ, кезик јеҥестердиҥ бӱдӱмдери јетире шиҥделгелек. Бу јердиҥ ӧлӧҥ-чӧбин «[[Алтай деп корулу јер|Алтай деп корулу јерде]]» текши шиҥдеп јат ({{lang-ru|Алтайский государственный заповедник}}). Бу корулу јер аймактыҥ тал орто јеринде турат. === Јери ле јолдоры === Аймактыҥ текши јери 18393 км² (республиканыҥ текши јериниҥ 19,8 % )<ref name="Стратегия развития Улаганского района"/>. Муниципал тӧзӧлмӧниҥ эл-јоныныҥ ныктазы – 0,63 кижи км²<ref name="Стратегия развития Улаганского района"/>. Акташ ла Чибиттиҥ јурт јеезелериниҥ јери ажыра «Чуйдыҥ трагы» деп федерал учурлу кӧӧлик јол ӧдӧт (Р-256), узуны 45,5 км. Кош тартары ла улус јорыктаары јаҥыс ла кӧӧлик јӱрер јолдорло ӧдӧт, айдарда кӧӧлик јолдордыҥ учуры јаан. Муниципал аймакта 2016 јылда кӧӧлик јолдордыҥ текши узуны 145,5 км<ref name="Стратегия развития Улаганского района"/>. == Экологиязы == Алтайда экологияныҥ регионал институды( {{lang-ru|Алтайский региональный институт экологии}}) туристтерге ӱч «экологиялык орык јолдор» ачарын белетеген (1.02.21). Ол тоодо Кадын-Бажында, Ийнегенде, Шаблада ({{lang-ru|«Катунский», «Инегеньский, «Шавлинский»»}})болор. Бу проекттерди «Ӱч-Эҥмекте» ле «Шабланыҥ биологиялык корулу јеринде» јазагандар<ref name="Ар, прессцентр">[https://altai-republic.ru/press-centre/RA-bylo-stalo/Алтай Республиканыҥ солундары, 12.02.21] </ref> Эки айдыҥ тӱркунына «Улаган аймак» деп муниципал тӧзӧлмӧниҥ јеринде јаскы арутанар иштер ӧткӱрери: санитарный аруташ, јурттарда агаш отургызып, кичеери, онойдо ок кӧп улус амыраар јерлерди арутап јазаары (09-09-2019). Аймакта 2019 јылда ''Россия Федерацияда космосто иштиҥ ар-бӱткенге јеткен салтары'' јанынаҥ лабораторный шиҥжӱ иштер ӧткӱрилген: Шиҥжӱ иштиҥ протоколы №30696-18 от 16.01.2019 Шиҥжӱ иштиҥ протоколы №30695 от 16.01.2019 г. Шиҥжӱ иштиҥ протоколы №30695/1-18 от 15.01.2019 г. Шиҥжӱ иштиҥ протоколы №761 от 29.01.2019 г. Шиҥжӱ иштиҥ протоколы №2392 от 28.02.2019 г. Шиҥжӱ иштиҥ протоколы №5483 от 01.04.2019 г. Шиҥжӱ иштиҥ протоколы №10972 от 14.06.2019 г. Шиҥжӱ иштиҥ протоколы №16164 от 09.07.2019 г. Баштаган ӧйи: 09-01-2018 Калганчы кубулта: 09-09-2019<ref name="Улаганнаҥ окылу сайты">[http://xn----7sbabmj7bof9c.xn--p1ai/blagoustroystvo-rayona.htmlБлагоустройство района]</ref> == Тӱӱкизи == Областька 1922—1924 јылдарда 24 волость кирген, ол тоодо Улаган волость. Је јада-тура 24 волостьты астадарда, 10 ло арткан. Улаган аймак 1963 јылдыҥ кочкор айыныҥ 1-чи кӱнинде тӧзӧлгӧн.<ref name="Стратегия развития Улаганского района"/>. == Эл-јон == {{ Эл-јонныҥ тоозы | Улаганский район| Столбцов=15}} {{ Эл-јонныҥ тоозы | Улаганский район | график}} Эл-јонныҥ тоозы калганчы ӧйдӧ тыҥ солунбаган. Эл-јонныҥ тоозы Россияныҥ экономӧзӱм министерствозыныҥ јетиргениле ({{lang-ru|}}[[Министерство экономического развития Российской Федерации|Минэкономразвития России]])<ref>[https://www.spsss.ru/assets/files/2018/v-nts_strategiya-prostranstvennogo-razvitiya.pdf Стратегия пространственного развития Российской Федерации на период до 2025 года (проект)]</ref> мындый болор: * [[2024 јыл|2024]] јылда — 12,58 муҥ. кижи. * [[2035 јыл|2035]] јылда — 13,84 муҥ. кижи. == Ук-калыктары == Улаган аймакта 57,2% алтайлар, 20,2% орустар, 16,3% телеҥиттер(ас тоолу калык), 4,5% казактар ла 1,8% ӧскӧ укту улус<ref name="Стратегия развития Улаганского района"/>. == Муниципал јерлӱ тӧзӧлмӧлӧр == === Јурт јеезелер === Аймактыҥ 7 јурт јеезезине 13 јон јаткан јер кирет. {| class="wikitable sortable" style="width:80%" |- ! № !style="width:30%"| Јурт јеезези<ref name="Госкаталог геогр.названий"/> !style="width:"| Административный<br>тӧс јер<ref name="Госкаталог геогр.названий"/> !style="width:40%"| Јурт<ref name="Госкаталог геогр.названий">{{Cite web |title=Реестр наименований географических объектов на территории Республики Алтай по состоянию на 22.11.2016 (PDF+ZIP) // Государственный каталог географических названий. rosreestr.ru. |url=https://cgkipd.ru/upload/iblock/b03/b0387cad37eb4a522bf5d96496ea04af.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220124231848/https://cgkipd.ru/upload/iblock/b03/b0387cad37eb4a522bf5d96496ea04af.pdf |archivedate=1643066328 |deadlink=yes |accessdate=1622236440 }}</ref> !style="width:5%"| Кирет !style="width:10%"| Эл-јон, кижи <br>(2021) !style="width:10%"| Текши јери, км² |- | 1 || [[Акташтыҥ јурт јеезези]] || [[Акташ|'''Акташ''']] || || 1|| {{ Население | Акташское сельское поселение | тс }}|| 34,00<ref name='84_8006001'>[http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst84/DBInet.cgi?pl=8006001 Республика Алтай. Общая площадь земель муниципального образования]</ref> |- | 2 || [[Балыкту Јулдыҥ јурт јеезези]] || [[Балыкту Јул |'''Балыкту Јул ''']]||[[Паспарты]] || 2 || {{ Население | Балыктуюльское сельское поселение | тс }} || 4257,00<ref name='84_8006001'/> |- | 3 || [[Саратанныҥ јурт јеезези]] || [[Саратан|'''Саратан''']] ||[[Јазулу]]|| 2 || {{ Население | Саратанское сельское поселение | тс }} || 7509,00<ref name='84_8006001'/> |- | 4 || [[Улаганныҥ јурт јеезези]] ||[[Улаган|'''Улаган''']]|| || 1 || {{ Население | Улаганское сельское поселение | тс }} || 447,00<ref name='84_8006001'/> |- | 5 || [[Чолушпаныҥ јурт јеезези]] || [[Балыкчы|'''Балыкчы''']] || [[Беле]], [[Кӧк-Паш]], [[Кӧӧ]]|| 4 || {{ Население | Челушманское сельское поселение | тс }} || 4172,00<ref name='84_8006001'/> |- | 6 || [[Чибилӱниҥ јурт јеезези]] || [[Чибилӱ|'''Чибилӱ''']] || [[Кара-Кујур]] || 2 || {{ Население | Чибилинское сельское поселение | тс }} || 752,00<ref name='84_8006001'/> |- | 7 || [[Чибиттиҥ јурт јеезези]] || [[Чибит|'''Чибит''']]|| || 1 || {{ Население | Чибитское сельское поселение | тс }}|| 1223,00<ref name='84_8006001'/> |} === Аймактыҥ јон јаткан јерлери (јурттар) === Јурт јеезелерге кирет {|class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" !№ !Јурт<br> алтайлап !Јурт<br> орустап !Эл-јонныҥ тоозы<br> !Јурт јеезези |- | 1 | [[Акташ]] | Акташ |align=center|{{ Население | Акташ (Республика Алтай) | тс }} | [[Акташтыҥ јурт јеезези]] |- |2 |[[Балыкту Јул]] | Балыктуюль |align=center|{{ Население | Балыктуюль | тс }} |[[Балыкту Јулдыҥ јурт јеезези]] |- | 3 | [[Балыкчы]] | Балыкча |align=center|{{ Население | Балыкча | тс }} | [[Чолушпаныҥ јурт јеезези]] |- | 4 | [[Беле]] | Беле |align=center| {{ Население | Беле (Республика Алтай) | тс }} | [[Чолушпаныҥ јурт јеезези]] |- | 5 | [[Јазулу]] | Язула |align=center|{{ Население | Язула | тс }} | [[Саратанныҥ јурт јеезези]] |- | 6 | [[Кара-Кујур]] | Кара-Кудюр |align=center|{{ Население | Кара-Кудюр | тс }} | [[Чибилӱниҥ јурт јеезези]] |- | 7 | [[Кӧк-Паш]] | Кокбеш, Кок-Паш |align=center|{{ Население | Кок-Паш | тс }} | [[Чолушпаныҥ јурт јеезези]] |- | 8 | [[Кӧӧ]] | Коо |align=center|{{ Население | Коо (село) | тс }} | [[Чолушпаныҥ јурт јеезези]] |- | 9 | [[Паспарты]] | Паспарта |align=center|{{ Население | Паспарта | тс }} | [[Балыкту Јулдыҥ јурт јеезези]] |- | 10 | [[Саратан]] | Саратан |align=center|{{ Население | Саратан (Республика Алтай) | тс }} | [[Саратанныҥ јурт јеезези]] |- |11 | [[Улаган]] | Улаган |align=center|{{ Население | Улаган | тс }} | [[Улаганныҥ јурт јеезези]] |- | 12 | [[Чибилӱ]] | Чибиля |align=center|{{ Население | Чибиля | тс }} | [[Чибилӱниҥ јурт јеезези]] |- | 13 | [[Чибит]] | Чибит |align=center|{{ Население | Чибит | тс }} | [[Чибиттиҥ јурт јеезези]] |} == Инфраструктуразы == <div style="-moz-column-count: 4; -webkit-column-count: 4; -o-column-count: 4; -ms-column-count: 4; column-count: 4;"> * Улаган аймактыҥ администрациязы — 1; * Јурт јеезениҥ администрациязы — 8; * Орто ӱредӱлӱ школ — 7; * Толо эмес ӱредӱлӱ школ — 2; * Баштамы школ — 5; * Кӱӱлик сургал — 1; * Культураныҥ байзыҥы — 5; * Јурттыҥ клубы — 8; * Аймактыҥ библиотеказы — 1; * Музей — 4; * Спорткомплекс — 1; * Стадион — 9; * Аймактыҥ эмчилиги — 1; Акташта эмчилик — 1; * Јурт-эмчилик — 13; * Почта — 4; * Магазин — 18; * Конор тура — 8; * Турбаза — 15; * Кӧӧлик јазаар јер (автосервиз) — 2; * АЗС — 4; * Агаш јарар јазал — 3; </div> == Экономиказы == «Улаган аймак» деген муниципал тӧзӧлмӧниҥ ижинде тӧс ууламјызы јурт ээлем (сельское хозяйство). Аймакта крестьян-фермер ээлемдер бар, кажы ла јурт ээлем таҥынаҥ мал азырайт, ол тоодо јылкы, чоокыр аттар, ийнектер, кой ло эчки, сад ӧскӱрери, эм ӧлӧҥдӧр јууры. Эчки азыраары јанынаҥ аймак республик ичинде экинчи јерде турат. Мал азыраары јарамыктузы неде дезе, кышкыда мал кары ас јерде одорлоор аргалу болот, айылда јаҥыс соок тумчукту ла оок малды кыштадып јат, јылкы ла сарлык кыжыла одорлойт. Агашла иштеери јербойында ла керектерге ӧй. Акташта рудник эмди иштебейт<ref name="Стратегия развития Улаганского района"/>. == Мӱргӱӱр јер == * Улаган јуртта православный серкпе; * Улаганныҥ боочызы; * Кату-Јарыктыҥ боочызы. == Кереестер == Улаган аймактыҥ јеринде 140 культура-тӱӱкилик кереестердиҥ энчизи бар: федерал учурлу кереестер — 7; јаҥынаҥ табылган регионал учурлу кереестер — 51; јербойыныҥ кереестери — 82<ref name="Стратегия развития Улаганского района">[http://улаган-адм.рф/tinybrowser/files/e-konomika/planirovanie/proekt-strategii-mo-ulaganskiy-rayon-na-period-do-2035-goda.doc/ Проект Стратегии социально-экономического развития муниципального образования «Улаганский район» на период до 2035 года]</ref>. === Тӱӱкилик === Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачыларына кереестер Акташ, Улаган, Балыктујул, Саратан, Балыкчы јурттарда тургузылган. === Археологиялык === [[Файл:Пазырыкские курганы 02.jpg|thumb|140px|left|Пазырыктыҥ кургандары]] Эмдиги эрадаҥ озо VI — II чактарда кереестердеҥ билимчилер пазырыктыҥ археологиялык культуразын ({{lang-ru|Пазырыкская культура}}) чокумдагандар, телекейде јарлу Пазырык ӧзӧктӧ табылган кургандар учун бу культураны онойдо адаган (Балыктујул јурт, Улаган аймак). Тӱӱкилик билимниҥ докторы С. И. Руденко деп кижи Ленинградтаҥ экспедицияны баштап келеле, 1929 јылда кургандарды каскан. Кийнинде тӧрт шиҥжӱ иштер 1940 јылдардыҥ учында эдилген. Шиҥжӱ иштердиҥ табынтызы јаан билим учурду ла баалу музейный экспонаттар болот. Бу јебрен эдимдер Санкт-Петербургта Государственный Эрмитажта Пазырыкский деп залда тургузылган. 2001 јылда федерал бюджеттеҥ «Пазырык» деп музейный комплекс тудары јанынаҥ ӱлекерге (проектке) акча чыгарылган. === Ар-бӱткендик === [[File:Красные Ворота 1.jpg|thumb|left|140px|Кызыл-Каалга]] [[File:Озеро Узун-Кёль 1.jpg|thumb|right|Узун-Кӧл]] Улаган аймакта боочылар, учар суулар, аржан суулар, кӧлдӧр лӧ ''ландшафтный'' ӱерлер — Чолушманныҥ ла Чибиттиҥ аржандары, Чибиттиҥ јанында ''морена'', Кызыл кызык ({{lang-ru|Красные ворота}}), Пазырык ӧзӧк, Ачылманыҥ учар суузы, кӧлдӧр — Кӧк-Кӧл, Сарушу-Кӧл,Буланду-Кӧл, Джулукӧл, Чӧйбӧк-Кӧл ({{lang-ru|Мертвое озеро}}), Узун-Кӧл, гейзер-кӧл. Кезер-Таш тургузылган. ЮНЕСКО-ныҥ Телекейлик Энчӱ деген статузын алган јерлер — «''Алтай деп корулу јер''» (Алтайский заповедник) ле [[Алтын Кӧл]] (Телецкое озеро). Эмдиги ӧйдӧ Шабланыҥ заказниги ле Алтай деп корулу јерди ар-бӱткен корулаар башкару окылу ајаруга алган. == Јарлу улузы == * [[Бурмалов, Буучай Кириллович|Буучай Бурмалов]] (1959—2003) — ӱлгерчи, Алтай Республиканыҥ бичиичилер Биригӱзиниҥ турчызы<ref>Буучай Бурмалов[https://nbra.ru/afisha/2-obshchaya/1533-pisateli-gornogo-altaya]</ref>; * [[Елдепова, Карлагаш Гавриловна|Елдепова К. Г.]] (1961) — бичиичи, поэт. [[Россияныҥ бичиичилер Биригӱзи|Россияныҥ бичиичилер биригӱзиниҥ]] турчызы; * [[Калкин, Алексей Григорьевич|Калкин А. Г.]] (05.04.1925—18.08.1998) — ээлӱ кайчы, СССР-диҥ бичиичилер Биригӱзиниҥ турчызы, Алтай Республикада баштапкы «Јондык кайчы» деп нере алган кижи<ref>Калкин А.Г.[https://web.archive.org/web/20230411110901/https://www.vtourisme.com/altaj/kultura/znamenitosti-kultury/1637-kalkin-aleksej]</ref>; * [[Каятов, Борис Бухтуевич|Каятов Борис]] (30.05.1955—) — кожоҥчы, ӱлгерчи, кӱӱчӱмдеечи, јурукчы, «Амаду» деп ансамбльдыҥ башкараачызы болгон<ref>Ӧчпӧс «Амаду»[https://www.zvezdaaltaya.ru/2022/03/ochpos-amadu-vozrozhdenie-ljubimyh-pesen-i-zhivogo-zvuka/]</ref>; * [[Кошев, Анатолий Дмитриевич|Караҥ Кошев]] (02.01.1946 — 2007) — ӱлгерчи, [[Россияныҥ бичиичилер Биригӱзи|Россияныҥ бичиичилер биригӱзиниҥ]] турчызы, Алтай Республиканыҥ кӱндӱлӱ кижизи, инженер, изобретатель, патенттердиҥ авторы, ВДНХ-ныҥ алтын медалин алган<ref>Караҥ Кошев[https://web.archive.org/web/20220508143047/https://visit-altairepublic.ru/alt/o-respublike-altay/den-v-istori/yanvar/rodilsya-karan-anatoliy-dmitrievich-koshev-02-01-1946-2007-chlen-soyuza-pisateley-rossii-pochyetnyy-/]</ref>; * [[Сартакова, Сурайа Михайловна|Сартакова С. М.]] (4.11.1950) — поэт, ӱлгерчи, [[Россияныҥ бичиичилер Биригӱзи|Россияныҥ бичиичилер биригӱзиниҥ]] турчызы (1996), Г. И. Чорос-Гуркинниҥ јондык сыйыныҥ лауреады(1995), Алтай республиканыҥ кӱндӱлӱ кижизи, «Быйанду эне» («Почитаемая мать») теп адаткан, «Россия Федерацияныҥ Културазыныҥ нерелӱ ишчизи» (2012), Экинчи степеньдӱ алтын медаль «Улаган аймактыҥ ӧзӱмине турушкан учун» («За вклад в развитие Улаганского района»)<ref>Сартакова С.М.[https://visit-altairepublic.ru/o-respublike-altay/istoriya-v-litsakh/s-m-sartakova/]</ref>. == Јуруктардыҥ кӧмзӧзи == <gallery> Файл:Линия горизонта - panoramio.jpg|Улаганныҥ сындары Файл:Озеро - panoramio (378).jpg|Улаган аймак, кӧлдиҥ телкеми Файл:Вид на Северо-чуйский хребет - panoramio (1).jpg|Чуйдыҥ сындары тӱндӱктей Файл:Uzunkyel.JPG|Улаган аймак, Узун-Кӧл </gallery> == Ајарулар == {{Ајарулар}} == Тайантылар == {{Тыш тайантылар}} {{Алтай Республика}} {{Улаган аймактыҥ јон јаткан јерлери}} {{Улаган аймактыҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧри}} [[Категория:Алтай Республиканыҥ аймактары]] [[Категория:Улаган аймак]] 2b1y0fs0z6i5gxwlk7ebh3j4yvyexh3 0 398 49037 48229 2026-06-17T23:46:42Z InternetArchiveBot 26 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 49037 wikitext text/x-wiki {{ЈЈЈ+Россия | статус = [[Башкортостан]]ныҥ тӧс калазы<br>[[Административно-территориальное деление Башкортостана#Административно-территориальное устройство|Республикан учурлу кала]] | русское название = Уфа | оригинальное название = {{lang-ru|Уфа}}, {{lang-ba|Өфө}} | изображение = | герб = Coat of arms of Ufa.svg | описание герба = Уфаныҥ кебедели | флаг = UfaFlag.svg | описание флага = Уфаныҥ маанызы | ширина флага = 170 | lat_deg = 54|lat_min = 44 | lon_deg = 55|lon_min = 58 | регион = Башкортостан Республика | регион в таблице = Башкортостан Республика | подчинение = [[Башкортостан|Республиканыҥ]] тӧс калазы | вид района = каланыҥ округы | район = Каланыҥ округы Уфа кала | район в таблице = Каланыҥ округы Уфа кала {{!}}Уфа кала | C в регион = нет | внутреннее деление = [[#Административно-территориальное деление|7 каланыҥ аймактары]] | глава = [[Греков, Сергей Николаевич|Сергей Николаевич Греков]] | вид главы = [[Градоначальники Уфы|Администрацияныҥ башкараачылары]] | дата основания = [[1574 јыл]] | первое упоминание = [[1367 јыл]] {{efn| Под названием Паскерти (Pascherti) (Башкорт)}} | статус 1 = Кала | статус 1 с = [[1586 јыл]] | статус 2 = [[Башкортостан]]ныҥ тӧс калазы | статус 2 с = [[1922 јыл]] | площадь = 708<ref name="Росстат">[https://www.gks.ru/scripts/db_inet2/passport/table.aspx?opt=807010002015201620172018201920202021 БД ПМО Республики Башкортостан]</ref> или 715<ref name="Генплан">[https://www.bashinform.ru/news/economy/2021-03-24/ploschad-ufy-planiruetsya-uvelichit-na-tret-1996621 Площадь Уфы планируется увеличить на треть]</ref> | высота центра НП = 212,2 | население = {{Население|Уфа|тс}} | год переписи = {{Население|Уфа|г}} | плотность = {{ #expr: ( {{ Население | Уфа | ч }} / 707.93 round 2 ) }} | агломерация = [[Уфимская агломерация|Уфимский]] ({{увеличение}}1 454 053 человека)<ref>[http://www.fundamental-research.ru/ru/article/view?id=34561 Анализ влияния внутрирегиональных агломерационных процессов на финансовое развитие муниципальных образований] // Научный журнал «Фундаментальные исследования».</ref><ref name="2017AA" /> | этнохороним = уфи́мецтер, уфи́мец, уфи́мка | национальный состав = [[орустар]], [[татарлар]], [[башкирлер]], [[украиндер]] ле о.ӧ. | конфессиональный состав = [[Ислам|мусульмандар]] ([[сунниттер]]) [[кӧп сабазы православныйлар Московский патриархаттыҥ|православие]] | почтовые индексы = 450000—450999 | цифровой идентификатор = 80401 | телефонный код = 347 | сайт = http://уфа.рф/ | язык сайта = ru | язык сайта 2 = ba | язык сайта 3 = en | add1n = Награды | add1 = {{Ленинниҥ ордени|тип=кала}} {{Ленинниҥ ордени|тип=кала}} {{Октябрьский Революцияныҥ ордени|тип=кала}} {{Калыктар ортодо најылыктыҥ ордени|тип=кала}}<br>[[Город трудовой доблести]]<br>Иштиҥ ат-нерези ле магыныҥ калазы }} '''Уфа''' ({{lang-ru|Уфа}}, {{lang-ba|Өфө}}) — [[Россия]] тергееде [[Башкортостан Республика]]ныҥ тӧс калазы. Миллионер-калалардыҥ бирӱзи, Уфимский аймактыҥ администрациялык тӧс јери, је ого кирбейт<ref name="БРЭ-ТОМ-33">{{книга|ссылка=https://bigenc.ru/geography/text/4703670|заглавие=Уфа́|ответственный=председ. [[Осипов, Юрий Сергеевич|Ю.С. Осипов]] и др|год=2017|издание=[[Большая Российская Энциклопедия]] (в 35 т.)|место=Москва|издательство=Научное издательство «[[Большая российская энциклопедия (издательство)|Большая российская энциклопедия]]»|том=33. Уланд — Хватцев|страницы=142–144|страниц=798|isbn=978-5-85270-370-5|тираж=35000|language=ru}}</ref><ref name=":6">{{ЭБЭ2013|2=Уфа|80047}}</ref>.Ороонныҥ кӱнбадыш јанында турат. Уфаныҥ эл-јоныныҥ тоозы 1 128 787 кижи ([[2020]])<ref>[https://www.gks.ru/storage/mediabank/Численность%20по%20МО_Site.xlsx Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2020 года]</ref>. ''Уфа каланыҥ округы'' деп муниципал тӧзӧлмӧ, каланыҥ округы (Россия) деп статусту. Уфимский агломерацияныҥ тӧс јери. Россия Федерацияда јаан экономикалык, культуралык ла билимдик тӧс јерлердиҥ тоозына кирет<ref>{{Cite web|url=http://docs.cntd.ru/document/550342994|title=Об утверждении Стратегии социально-экономического развития городского округа город Уфа Республики Башкортостан до 2030 года, Решение Совета городского округа город Уфа Республики Башкортостан от 19 декабря 2018 года №35/2|website=docs.cntd.ru|accessdate=2021-01-28}}</ref>. Уфимский провинцияныҥ, Уфимский наместничествоныҥ, Уфимский ле Симбирский генерал-губернаторствоныҥ, Уфимский губернияныҥ, Уфимский областьтыҥ (Арасей империяныҥ), Уфимский уездтиҥ тӱӱкилик тӧс јери ([[1586]]—[[1708]])<ref name=":03">{{ВТ-ЭСБЕ|Уфа, губернский город}}</ref><ref name=":7">{{ВТ-ЭСГ|Уфа, город}}</ref>. Уфимский јарымортолыкта, Белая (Каманыҥ кош суузы) ла Уфа суулардыҥ коолында турат. == Этимологиязы == Каланыҥ ады кайдаҥ келген деп бир канча бодоштыру (версия) бар: * « Оренбург губернияныҥ топографиязы» ([[1755]] ј.) Рычков П. И. бичиген Уфа деп ат калага јаҥы берилген эмес, озодо мында јаткан каандардыҥ ({{lang-ru|ханы}}) јеринде олор адаган сӧс. Ак сууныҥ јанында кала ({{lang-ru|Белая}}) Уфа суунаҥ эки катап јаан, Уфа деп адалар аргазы јок, Уфа суу оҥ јанынаҥ Ак сууга кирет, ӱч беристе ӱсти јанында, је ондо кандый ''да кижиниҥ јуртыныҥ орды јок. Ого коштой Уфа сууныҥ јарадында, беш беристе јерде јурттыҥ орды бар, ондо'' хандар јуртаган дежет. Айдарда ол ло јебрен јурттыҥ адыла кийнинде орустар туткан кала Уфа деп адалган. Башкирлер Уфа сууны Уфа-Идель дейдилер, ол Уфа-суу дегени, Белаяны — Ак-Идель деп адайдылар, ак суу дегени<ref>Рычков П. И. Топография Оренбургской губернии. Уфа. [[1949]]. С. 92.</ref>. * Михаил Сомов «Оренбургский губернский ведомостиде» ([[1864]] ј.) бичигениле ''упе'' бийик јер, тӧҥ, ({{lang-ru|возвышенность}}), табынча уфа деп сӧс боло берген. Бу бодоштыру чынга тӱҥей не дезе каанныҥ турган јери бийик тӧҥдӧ болгон. Уфа суу озо Кара-Идель ({{lang-ru|Тёмная река}}) деп атту болгон (эмди де кезик башкирлер ол сууны онойдо адайт) — Белая сууга кӧрӧ ӧҥин кара деп адайт. Уфа деп айтпай, кайдаҥ билер, озодо ханныҥ јуртын Туратав деп айдар эди<ref name="автоссылка2">М. Сомов. Описание Уфы // Оренбургские губернские ведомости. Часть неофициальная. [[1864]]. 14 марта</ref>. * «Оренбург губернияныҥ памятный книжказында, [[1865]] јыл» мындый бодоштыру айдылат: <blockquote>«На правыхъ возвышенныхъ берегахъ Бѣлой — городъ Уфа (слово башкирское, значитъ „тёмная вода“), такъ названный издавна башкирцами»<ref>Памятная книжка Оренбургской губернии на 1865 год / Изд. Оренб. ГСК. — Уфа: Оренб. губ. тип.</ref></blockquote>. * Кузеев Р. Г., А. А. Камаловко тайанып, айдат «''upe»'' — суу, балтий тилдерде туштайт<ref>Кузеев Р. Г. Происхождение башкирского народа. Этнический состав, история расселения. — М.: Наука, 1974, С.219)</ref>. * А. К. Матвеевтиҥ айтканыла иран тилде «''ап»'' — суу (вода)<ref>{{Географические названия Урала||294—296}}</ref>. * Тюрколог Н. К. Дмитриев ле краевед А. Н. Сергеевтиҥ бодоштырганыла каланыҥ ады «Уба» деп сӧстӧҥ барган, башкир тилде бу тӧҥ («холм»), «курган»<ref>Дмитриев Н. К. О тюркских элементах русского словаря // Лексикографический сборник. Вып. 3. М., 1958</ref><ref>Сергеев А. Н. Опыт объяснения названий русских городов//Древняя и новая Россия. Уфа 1876.Т2.№ 8.С.343-361</ref>. * Д. Г. Киекбаев Уфа деп сӧсти ''Ова'' эмезе ''Ува'', ''ва'' — коми тилде «суу»<ref>{{статья |автор= Гарипов Т. М., Ураксин З. Г.|заглавие= Новые воззрения на происхождение урбонима Уфа|ссылка= |язык= |автор издания= |издание= Уфа: прошлое, настоящее, будущее: Материалы республиканской научно-практической конференции|тип= |место= Уфа|издательство= Гилем|год= 2000|том= |выпуск= |страницы= 122—123|isbn= |issn=}}</ref>. * Ого коштой Уфа дегени ''упей'' укту улус, башкир этноним({{lang-ba|өпәй}}), упей сӧӧктӱлер Уфа сууны јакалай јадат. == Физико-географикалык темдектери == Уфа кала ''Прибельский увалисто-волнистый равнинада'', Белая сууга (Каманыҥ кош суузы) Уфа суу ла Дёма суу кожулганында турат, Тӱштӱк Урал сындардаҥ 100 км кӱнбадыштай<ref name="БРЭ-ТОМ-33" />. Кӧп јаны эки сууныҥ ортозында, Белая ла Уфа суулар, Уфимский јарымортолыкта. Каланыҥ ӧзӱми, тудулганы, планировказы эмдиги бӱдӱми бастыра ландшафтла тудуш. Сутолока суу Уфимский јарымортолыкты Сутолоцкий јарла кожо (овраг) Бельско-Сутолоцкий ле Сутолоцко-Уфимский бӧлӱктер эдип јат<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://posredi.ru/enc_l_landshafti.html|title=Ландшафты городские - Уфа от А до Я|website=Посреди России|date=2014-02-12|access-date=2021-10-08}}</ref>. Каланыҥ текши јери 708<ref name="Росстат" /> или 715<ref name="Генплан" /> км², каланыҥ кыйуларыныҥ узуны — 232 км<ref name=":1">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://posredi.ru/enc_g_geograf_polosh_ufi.html|title=Географическое положение Уфы - Уфа от А до Я|website=Посреди России|date=2014-01-01|access-date=2021-10-08}}</ref>. Уфа — јонныҥ ныктазы јанынаҥ (по критерию плотности населения) Россияныҥ миллионер-калаларыныҥ ортодо эҥ ле јайым, телкем кала, Россияныҥ (текши јери 100 квадрат километрдеҥ јаан) калалары ортодо бежинчи јерде, онойдо ок јериниҥ чӧйилгениле (протяжённость)<ref>[https://www.syl.ru/article/364752/samyie-dlinnyie-goroda-rossii-spisok-ih-opisanie-i-obschaya-protyajennost Самые длинные города России: список. Их описание и общая протяжённость]</ref><ref name="Состояние городов России 20082">{{Cite web |title=Состояние городов России (2008) |url=https://ecfor.ru/pdf.php?id=books/bel/01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923232952/http://www.ecfor.ru/pdf.php?id=books/bel/01 |archivedate=1443050992 |deadlink=yes |accessdate=1645259900 }}</ref>. {{Коштой калалар | город = Уфа | источник = <ref name="trans">{{cite web |url = http://www.lardi-trans.com/distance/ |title = Расчёт расстояний между городами |publisher = Транспортная компания «КСВ 911» |author = |date = |accessdate = 2009-08-13 |deadlink = no }}</ref> | тӱндӱк-кӱнбадыш = Ижевск 390 км<br>Киров (Кировский область) 780 км | тӱндӱк = Пермь ~ 522 км<br>Сыктывкар ~ 1204 км | тӱндӱк-кӱнчыгыш = Екатеринбург 550 км<br>Тюмень 810 км | кӱнбадыш = [[Москва]] 1315 км<br>Казань 529 км<br>Самара 460 км<br>Нижнекамск 331 км | кӱнчыгыш = Челябинск 420 км<br>Омск 1350 км | тӱштӱк-кӱнбадыш = Саратов 928 км<br>Волгоград 1310 км | тӱштӱк = Оренбург 370 км<br>{{Казахстанныҥ маанызы}} Актобе ~ 630 км<br>{{Узбекистанныҥ маанызы}} [[Ташкент]] ~ 2226 км | тӱштӱк-кӱнчыгыш = Магнитогорск 350 км<br>{{Казахстанныҥ маанызы}} Костанай 656 км<br>{{Казахстанныҥ маанызы}}Кокшетау 1144 км<br>{{Казахстанныҥ маанызы}}[[Нур-Султан]] 1420 км }} === Гидрографиязы === {{Основная статья|Озёра Уфы}} Ак-сууныҥ (Каманыҥ кош суузы) калага тушташ јалбагы — 400 м, орто тереҥи — 1,5-5 м, суу кирӱ тужында 6-9 метрге кӧдӱрилет. Уфа сууныҥ јалбагы — 300 м, орто тереҥи — 2-2,5 м<ref name=":1" />. === Климады === Климады орто-континентал, Екатеринбургка, эмезе Перьмге кӧрӧ климады бир канча јымжак. Орто температура: [[Чаган ай|чаган ай]] — −15 °С; [[Јаан изӱ ай|јаан изӱ ай]] — +19,7 °С. Эҥ јабыс температура СССР-да [[Чаган ай|чаган айда]] сооктор ([[1978]]—[[1979]]) −48,5 °C болгон, ӱстӱги бажы [[1952]] јылда — 38,6 °C. Кейдиҥ ортојылдык температуразы — 3,8 °C. Јут-чыктыҥ ортојылдык кеми — 418 мм (сол јаратта (Кооперативная Поляна, Затон (Уфа)) — 349 мм јетире, оҥ јараттай — јыл туркунына 550—600 мм<ref name=":1" /><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://posredi.ru/enc_k_klimat_ufa.html|title=Климат города Уфы - Уфа от А до Я|website=Посреди России|date=2014-01-08|access-date=2021-10-08}}</ref>.{{Климат города |Город_род= Уфаныҥ |Источник=[http://pogoda.ru.net/climate/28722.htm Погода и климат] | Янв_ср=-12.3 | Янв_ср_осад=48 | Фев_ср=-11.8 | Фев_ср_осад=39 | Мар_ср=-5.1 | Мар_ср_осад=32 | Апр_ср=5.2 | Апр_ср_осад=33 | Май_ср=13.2 | Май_ср_осад=47 | Июн_ср=18.1 | Июн_ср_осад=67 | Июл_ср=19.7 | Июл_ср_осад=55 | Авг_ср=17.2 | Авг_ср_осад=58 | Сен_ср=11.3 | Сен_ср_осад=51 | Окт_ср=4.6 | Окт_ср_осад=58 | Ноя_ср=-4.2 | Ноя_ср_осад=52 | Дек_ср=-10.7 | Дек_ср_осад=51 | Год_ср=3.8 | Год_ср_осад=590 | Янв_ср_мин=-17 | Янв_ср_макс=-8.2 | Фев_ср_мин=-17 | Фев_ср_макс=-6.8 | Мар_ср_мин=-10.4 | Мар_ср_макс=0.2 | Апр_ср_мин=-0.1 | Апр_ср_макс=10.9 | Май_ср_мин=6.8 | Май_ср_макс=19.9 | Июн_ср_мин=11.9 | Июн_ср_макс=24.6 | Июл_ср_мин=13.7 | Июл_ср_макс=25.9 | Авг_ср_мин=11.6 | Авг_ср_макс=23.5 | Сен_ср_мин=6.5 | Сен_ср_макс=17.2 | Окт_ср_мин=1.1 | Окт_ср_макс=8.7 | Ноя_ср_мин=-7.5 | Ноя_ср_макс=-1 | Дек_ср_мин=-14.9 | Дек_ср_макс=-6.9 | Год_ср_мин=-1.3 | Год_ср_макс=9 | Янв_а_мин=-48.5 | Янв_а_макс=5.8 | Фев_а_мин=-43.5 | Фев_а_макс=9.2 | Мар_а_мин=-34.4 | Мар_а_макс=16.2 | Апр_а_мин=-27.8 | Апр_а_макс=31.1 | Май_а_мин=-9.7 | Май_а_макс=36.2 | Июн_а_мин=-1.2 | Июн_а_макс=38.3 | Июл_а_мин=1.4 | Июл_а_макс=38.6 | Авг_а_мин=-0.1 | Авг_а_макс=38.5 | Сен_а_мин=-6.8 | Сен_а_макс=33.4 | Окт_а_мин=-25.6 | Окт_а_макс=26.8 | Ноя_а_мин=-35.1 | Ноя_а_макс=15.4 | Дек_а_мин=-45 | Дек_а_макс=5 | Год_а_мин=-48.5 | Год_а_макс=38.6 |}} {{Климат города |Город_род=Уфа каланыҥ (2005—2014) |Источник=[http://www.weatheronline.co.uk/weather/maps/city?FMM=1&FYY=2005&LMM=12&LYY=2014&WMO=28722&CONT=asie&REGION=0028&LAND=RS&ART=TEM&R=0&NOREGION=1&LEVEL=162&LANG=en&MOD=tab www.weatheronline.co.uk] | Янв_ср=-13.8 | Янв_ср_осад= | Фев_ср=-14.7 | Фев_ср_осад= | Мар_ср=-4.4 | Мар_ср_осад= | Апр_ср=6.4 | Апр_ср_осад= | Май_ср=14.2 | Май_ср_осад= | Июн_ср=18.3 | Июн_ср_осад= | Июл_ср=20.2 | Июл_ср_осад= | Авг_ср=18.7 | Авг_ср_осад= | Сен_ср=12.6 | Сен_ср_осад= | Окт_ср=5.5 | Окт_ср_осад= | Ноя_ср=-2.7 | Ноя_ср_осад= | Дек_ср=-10.5 | Дек_ср_осад= | Год_ср=4.1 | Год_ср_осад= | Янв_ср_мин=-17.9 | Янв_ср_макс=-10.0 | Фев_ср_мин=-20.0 | Фев_ср_макс=-9.0 | Мар_ср_мин=-9.3 | Мар_ср_макс=0.5 | Апр_ср_мин=0.9 | Апр_ср_макс=11.6 | Май_ср_мин=7.3 | Май_ср_макс=20.9 | Июн_ср_мин=12.0 | Июн_ср_макс=24.5 | Июл_ср_мин=13.8 | Июл_ср_макс=26.5 | Авг_ср_мин=12.2 | Авг_ср_макс=25.1 | Сен_ср_мин=7.2 | Сен_ср_макс=18.0 | Окт_ср_мин=1.2 | Окт_ср_макс=9.5 | Ноя_ср_мин=-5.3 | Ноя_ср_макс=-0.3 | Дек_ср_мин=-14.2 | Дек_ср_макс=-7.3 | Год_ср_мин=-1.0 | Год_ср_макс=9.2 |}} === Экологиязы === Ӧткӧн чактыҥ 60-чы јылдарында Уфада «Химпром» деп производственный объединениеде (эмди завод јок, чачылган) № 19-чы (хлорфеноксиуксусный гербицидтер эдетен) цехте бир канча авария болгон (2,4-Д, 2,4,5-Т ла олордыҥ ''тустары''), побочный продукттар болгон, олордыҥ тӧс веществозы: 2,3,7,8-Тетрахлородибензодиоксин (ТХДД). Авариянаҥ улам ишмекчилер тыҥ корондолгон, ''хлоракнеле'' корондолып божогон. Цех база корондолгон, эмдиге јетире јеткерлӱ. Је, авария болгон до болзо, № 5-чи цехте 2,4,5-ТХФ-ны чыгарып турган болгон<ref>{{публикация|книга|автор=Федоров Л.А.|заглавие=Диоксины как экологическая опасность|место=М.|издательство=Наука|год=1993}}</ref>. [[Файл:Formation of Dioxin.svg|thumb|centre|450 px|«Уфахимпромныҥ» ПО-зында авариядаҥ улам ТХДД реакцияла бӱткени]] Заводтыҥ јерин корондогон ТХДД-ныҥ бӱткен кеми кайда да 200 кг болгон. Оныҥ кӧп сабазын ''шламонакопительдерде'' кӧмӱлген. Калага јаан јеткер Огромную опасность для города представляет проникновение ТХДД шламонакопительдердеҥ јердиҥ алдында (грунтовые воды) сууларла јердиҥ ӱстине чыгала, онойып корон јерге ле атмосферага јайылар аргалу. Каланыҥ экологиязына Уфада ''Фенольный катастрофа'' јаан тӱбек экелген, [[1989]] јылдыҥ [[Кӱчӱрген ай|кӱчӱрген айынаҥ]] ала [[1990]] јылдыҥ [[Тулаан ай|тулаан айына]] јетире «Уфахимпром» деп химический заводто болгон, диоксиндерле корондолгондый ла болгон. Авариядаҥ улам Чернушка, Шугуровка, Уфа суулар коронло тыҥ киртиген. Фенолло корондолгон сууны тузаланган улустыҥ тоозы (Южный водозабор, Уфа) 672 876 кижи<ref>{{Cite web|url=http://www.mchsrb.ru/ec/big/fenol.shtml|title=Загрязнение питьевой воды г.Уфы фенолом|website=web.archive.org|date=2005-01-15|access-date=2021-10-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050115052159/http://www.mchsrb.ru/ec/big/fenol.shtml|archivedate=1105766519|deadlink=yes}}</ref>. [[2015]]—[[2019]] јылдарда атмосфераны киртиткен веществолордыҥ кеми таблицада<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ecology.bashkortostan.ru/presscenter/lectures/1300/|title=Министерство природопользования и экологии Республики Башкортостан|website=ecology.bashkortostan.ru|accessdate=2020-11-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201025103555/https://ecology.bashkortostan.ru/presscenter/lectures/1300/|archivedate=1603622155|deadlink=yes}}</ref>. {| class="wikitable" ! !2015 г. !2016 г. !2017 г. !2018 г. !2019 г. |- |'''Калада бастыра, ол тоодо''' |'''222,2''' |'''234,6''' |'''225,1''' |'''211,8''' |'''214,2''' |- |стационар источниктердеҥ |140,6 |153,0 |143,5 |130,2 |175,6 |- |транспорттоҥ |81,6 |81,6 |81,6 |81,6 |38,6 |} Кӧп саба корон таркадып турган стационар источниктер — нефтеперерабатывающий промышленностьтыҥ предприятиелери — 71 % , энергетика — 4,3 %. Кӧӧлик-транспорттыҥ атмосфераны киртидип турган веществолорыныҥ бастыра јаба кеми — 22 %. Каланыҥ бир кижизине келижип турган коронду кей — 0,190 т. == Тӱӱкизи == Уфаныҥ тӱӱкизи [[1574]] јылдаҥ башталат<ref name=":03" /><ref name=":7" /> (по другим данным — с 1586<ref name="БРЭ-ТОМ-33" />) года со строительства [[Уфимский кремль|Уфимского кремля]]<ref name=":6" />. Бу шибеени тӧзӧгӧн кижи — каланыҥ баштапкы воеводазы Нагой Михаил Александрович. XVI чактыҥ учынаҥ ала Уфа по­ли­тический ссылканыҥ јери болгон. XVII—XVIII чактаҥ ала Уфа-шибее кӧп табарулар ла осадаларга чыдашкан, бир де катап бактыртпаган; ол тоодо Пугачёвтыҥ тӱймеени тушта тӧрт айга туйуктаткан, табарткан ([[1773]]—[[1775]]) . [[Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу]] тушта СССР-да Уфа јаар промышленный предприятиелерди, билим ле ӱредӱлик учреждениелерди, улусты эвакуировать эткен. === Шибее тудардаҥ озо === Уфада озо болгон јурттарды бир канча ''городищелерле'' колбойдылар, темдектезе: ''Городище Уфа II'', текши јери 2 га кире, IV/V-XIV чактыҥ табынтылары болгон, V—VII чактыҥ каандарыныҥ мӧҥкӱлери (Турбаслинский культура)<ref name="БРЭ-ТОМ-33" />. ''Уфа II'' деген городищеле кезик шиҥжӱчилер орто чактардагы калала колбойт, [[1337]] јылда Пиццигани-карындаштардыҥ картазында ''Паскерти (Pascherti)'' кала деп темдектелген<ref>Рудаков В. Г. К вопросу о двух столицах в Золотой Орде и местоположении города Гюлистана // Научное наследие А. П. Смирнова и современные проблемы археологии Волго-Камья. Материалы научной конференции. Труды ГИМ. Вып. 122. — М., 2000. — Рис. 1.</ref>, в [[Каталонский атлас|Каталонском атласе]] [[1375]] года<ref>Там же; Псянчин А. В. Башкортостан на старых картах. — Уфа, 2001. — С. 71.</ref>, и позднее также на карте 1554 года [[Меркатор, Герард|Г. Мер­ка­то­ра]]. Также с городищем отождествляется город ''Башгирд (Башк­орт)''<ref>Мажитов Н. А., Султанова А. Н., Сунгатов Ф. А. Башкирские города по арабским источникам IX—X вв. // Вестник АН РБ. 2008. Т. 13, № 2. С. 44-—48; Мажитов Н. А., Сунгатов Ф. А., Иванов В. А., Сатаров Т. Р., Султанова А. Н., Иванова Е. В. Городище Уфа II. Материалы раскопок 2006 года. Т. 1. Уфа, 2007. 160 с: ил.</ref>, XIV чактыҥ араб авторы Ибн Хальдун ''Алтын Орданыҥ'' ӧскӧ јаан деген калаларыла кожо темдектейт<ref>Золотая Орда в источниках. T.I. Арабские и персидские сочинения. М., 2003. С 169.</ref>. Француз востоковед А. Кордье связывает положение этого города на карте с местонахождением современной Уфы<ref name="Henri Cordier">«Mercator and Hondius (loth Ed., 1630) and N. Sanson (1650) show Jorman on the south of the Kama R., '''Pascherti in the position of Ufa, the present head-quarter of the Bashkirs''', Sagatin (= Fachatim of the text) at the head of the Ufa River, Marmorea on the Bielaya south of Ufa». — Cathay and the Way Thither: Being a Collection of Medieval Notices of China, Chʻeng-wen Publishing Company, 1967. [[Кордье, Анри|Henri Cordier]]</ref>, кӱнбадыш-европей картографтар (XIV—XVI чактарда) бу каланы Уфа сууныҥ оозы јаар темдектеген<ref>Псянчин А. В. Башкортостан на старых картах. Уфа, 2001. Стр. 70, 71, он же. Mons Et Urbis: Уральские горы и город Уфа в европейской средневековой картографической традиции//Архив Башкортостана, № 1. 2007. С. 17-23.</ref>. XVI чакта эмдиги Уфаныҥ ордында ''Ногай Орданыҥ'' бийлериниҥ наместнигиниҥ ставказы ''Имэн-ка­ла («Ду­бо­вый го­род»)''болгон<ref name="БРЭ-ТОМ-33" />. П. И. Рычков, имевший в распоряжении недошедшие до нас рукописные документы по истории [[Уфимская губерния|Уфимской губернии]] XV — начала XVI веков и исторические предания башкирского народа, писал, что на территории города Уфы до прихода русских существовал большой город, простиравшийся по высокому берегу реки [[Белая (приток Камы)|Белой]] от устья [[Уфа (река)|реки Уфы]] «вёрст на десять», в котором находилась ставка Тура-хана<ref>[[Рычков, Пётр Иванович|Рычков, П. И.]] [https://search.rsl.ru/ru/record/01003326416 История оренбургская (1730—1750)] / под ред. и с примеч. [[Гутьяр, Николай Михайлович|Н. М. Гутьяра]] секретаря ком. — Оренбург: Оренбургский губ. стат. ком. Типолитография Ив. Ив. Евфимовского-Мировицкого, 1896. — 93 с. — С. 68-69.</ref>. М. Сомов бичиген: <blockquote>«Место, занимаемое Уфой, как сказано выше, давно уже заселено было башкирами…, хан которых имел здесь своё становище… Строения башкиров и даже становище хана были деревянные, отчего и не осталось никаких следов их существования, кроме курганов… Становище хана находилось на возвышенном и живописном берегу реки Уфы, которое в настоящее время называется Чёртовым городищем… Башкирцы жили в Уфе только зимой; на лето же уходили кочевать в места, удобные для пастбищ их скота… Самый город основался на том же месте, где был прежде башкирский, только ближе к рекам Сутолоке и Белой»</blockquote><ref name="автоссылка2" />. === Шибеени тӧзӧгӧни === [[1557]] јылда Башкортостан Арасей каандыкка (Московский) кирген кийнинде, башкирлер Иван Грозныйга бу јерде кала тударга јаратсын деп «челобитьелӱ» баштанган. П. И. Рычков ол керегинде бичиген: башкирлер 7081 ([[1573]])јылда кала тударга каанга баштанган, јаҥыс ла јасак тӧлӧӧри јанынаҥ эмес, онойдо ок ӧштӱлерге удурлажарга шибее тудар керек деп бичиген. Башкир јонныҥ (юрматтар) ''шежеринде'' айдылат: Казан јаар јасак јетирерге ыраак, улу каан бойыстыҥ јериске Уфа каланы тударга јаратсын деп. Тӱштӱк-кӱнчыгыш башкирлердиҥ шежеринде калык кааннаҥ шибее тударга суранган деп айдылат. [[1560]] јылда<ref name="автоссылка12">{{Cite web|lang=ru|url=https://posredi.ru/blog07_03_hronologiya_sobitiy_ufa.html|title=ИСТОРИЯ УФЫ 1557-2006 гг. Хронология событий|date=2012-07-02|publisher=Посреди России|accessdate=2020-01-25}}</ref> думный дворянин И. А. Артемьев Иван IV каанныҥ јакылтазыла башкир јерге кала-шибее тудар јерди темдектеп, Ак-сууныҥ јарадына межа ӧткӱрерге келет. Троицаныҥ кӱнинде {{сс3|30.5.1574}} года<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://posredi.ru/enc_n_nogay_ovrag.html|title=Ногайский овраг – Уфа от А до Я|date=2014-02-13|publisher=Посреди России|accessdate=2020-01-25}}</ref> московтыҥ стрелецтериниҥ отряды Сутолока ла Ногай деп суулардыҥ јанына келип токтогон. Мында Уфа каланыҥ баштапкы тудумы кӧдӱрилген — јаан эмес Троицага учурлаган серикпе. [[1574]] јылда Уфимский кырларда (Троицкий холм), воевода Иван Нагойго башкарткан стрелецтердиҥ отряды Уфимский кремльды тӧзӧгӧн. [[1586]] јылда Уфа каланыҥ статусын алып, Уфимский уездтиҥ (1586—1708) администрациялык тӧс јери боло берген. Уфимский уезд боло берерде, бу кырайда воеводалардыҥ башкарузы боло берген ({{lang-ru|''воеводческая форма управления''}}). Тӱӱкичилердиҥ темдектегениле Москва ийген баштапкы воевода — Михаил Нагой. Воевода каланыҥ тӧс администрациялык учреждениезин — Уфимский приказной избаны башкарган. Ол гарнизонный черӱни (150—200 стрельецтер) башкарган. Каланыҥ стенелери кӧдӱрилип, посад бӱдӱп (торгово-промышленный бӧлӱк шибееле тудуш), ортозында острог кремль деп адалган. Кремль тоормошторло частоколло (440 метр) туйукталган, тӱштӱк ле тӱндӱк јандарында эрмен агаштаҥ эдилген башнялар кӧдӱрилген. == Эл-јон == [[2008]] јылдаҥ ала эл-јонныҥ тоозы кӧптӧгӧн ({{lang-ru|естественный прирост населения}})<ref name="ufacity">[http://www.ufacity.info/news/19406.html Уфа становится более комфортным городом] День города 12 июня</ref>. 2009 јылдыҥ чаган айыныҥ 1 кӱнинде калада республиканыҥ јоныныҥ 25,4 % болгон, калаларда јаткандардыҥ 42,2 %. Ӱй улустыҥ тоозы эр улустыйына кӧрӧ кӧп (54,5 ле 45,5 %), 1000 муҥ ӱй кижиге 835 эр кижи. Иштеерге јеткелек јииттердиҥ тоозы 15,4 %, иштееерге јараар јашту улус — 65,2 %, иштеер јаштаҥ јаан јаштулар — 19,4 %. Јӱрӱмниҥ орто узуны 2016 јылда: ӱй улус — 75 јаш, эр улус — 66 јаш. Каланыҥ миллионынчы кижизи 1980 јылда [[куран айдыҥ 12 кӱни]]нде туулган, је Башкирияда башка укту кӧп калыктар јуртаган учун, бир бала эмес ӱч бала миллионынчы болгон (СССР-дыҥ кӧп калаларында јаҥжыгу аайынча) — башкир Салават Базаров, орус Пётр Сошников ло татар кызычак Гульшат Зарикова<ref>{{cite web|url=https://ufa.aif.ru/society/details/na_novom_rubezhe_rovno_40_let_nazad_ufa_stala_millionnikom|title=На новом рубеже. Ровно 40 лет назад Уфа стала миллионником|publisher=[[Аргументы и факты]]|date=2020-08-12|accessdate=2020-08-12}}</ref>. Уфа Россияда 11-чи кала-миллионер ле 21-чи СССР-да. Уфаныҥ ук-калыктары 2010 јылдыҥ Текшироссиялык тооалыжы аайынча: [[орустар]] — 48,9 %, [[татарлар]] — 28,3 %, [[башкирлер]] — 17,1 %, украиндер — 1,2 %, ӧскӧ укту улус — 4,5 %<ref name="ВПН-2010">{{cite web|url=http://bashstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/bashstat/resources/7ba81d004e64acd68cc5ef21f378d622/Итоги+Всероссийской+переписи+населения+2010+года+по+Республике+Башкортостан.pdf|title=Итоги Всероссийской переписи населения по Республике Башкортостан|format=pdf|publisher=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Башкортостан|accessdate=2013-03-05|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HIrBpkf4?url=http://bashstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/bashstat/resources/7ba81d004e64acd68cc5ef21f378d622/Итоги+Всероссийской+перепис%|archivedate=2013-06-11|deadlink=yes}}</ref>. Уфаныҥ ук-калыктары [[2010]] јылдыҥ Текшироссиялык тооалыжы аайынча: [[орустар]] — 48,9 %, [[татарлар]] — 28,3 %, [[башкирлер]] — 17,1 %, украиндер — 1,2 %, ӧскӧ укту улус — 4,5 %<ref name="ВПН-2010"/>. [[Файл:Население Уфы по районам, в % I.png|thumb|400px|Уфа аймактарынын эл-jоны, % [[2010]] jылдыҥ тооалыжы аайынча, I бöлÿк]] [[Файл:Население Уфы по районам, в % II.png|thumb|400px|Уфа аймактарынын эл-jоны, % [[2010]] jылдыҥ тооалыжы аайынча, II бöлÿк]] {| class="standard" cellspacing=0 cellpadding=3 |- ! rowspan=2 | Јыл !! width="150" rowspan="2" | Эл-јонныҥ тоозы (Кижи) !! colspan=7 | ол тоодо |- ! орустар !! башкирлер !! татарлар !! украиндер<!-- 10 000 кӧп тоолу калыктар --> |- | align=center | [[1897]] || align=right | 49 275|| align=right | 42 062 || align=right | 3 151 || align=right | 2 524 || align=right | 43 |- | align=center | [[1920]] || align=right | 92 800 || align=right | 69 900 || align=right | 1 200 || align=right | 10 000 || align=right | 1 700 |- | align=center | [[1923]] || align=right | 85 300 || align=right | 64 000 || align=right | 3 600 || align=right | 12 500 || align=right | н.д. |- | align=center | [[1926]] || align=right | 98 537 || align=right | 74 785 || align=right | 4 632 || align=right | 14 331 || align=right | 534 |- | align=center | [[1939]] || align=right | 250 000 || align=right | 176 400 || align=right | 15 400 || align=right | 39 000 || align=right | 6 200 |- | align=center | [[1959]] || align=right | 546 878 || align=right | 355 192 || align=right | 30 321 || align=right | 115 146 || align=right | 15 131 |- | align=center | [[1970]] || align=right | 770 905 || align=right | 475 480 || align=right | 54 368 || align=right | 183 326 || align=right | 19 257 |- | align=center | [[1979]] || align=right | 976 858|| align=right | 568 504 || align=right | 92 678 || align=right | 240 881 || align=right | 25 739 |- | align=center | [[1989]] || align=right | 1 079 765 || align=right | 585 337 || align=right | 122 026 || align=right | 291 190 || align=right | 28 107 |- | align=center | [[2002]] || align=right | 1 049 479 || align=right | 530 136 || align=right | 154 928 || align=right | 294 399 || align=right | 17 772 |- | align=center | [[2010]] || align=right | 1 071 640 || align=right | 494 723 || align=right | 172 794 || align=right | 286 409 || align=right | 12 485 |- |} {{ Эл-јонныҥ тоозы | Уфа | Столбцов = 10}} {{ Эл-јонныҥ тоозы | Уфа | График }} == Билим ле ӱредӱлик == Билимниҥ ӱч тӧс јери: # РАН-ныҥ Уфимский билим тӧс јериниҥ институттары: ''Институт математики с вычислительным центром УНЦ РАН, Институт физики молекул и кристаллов УНЦ РАН, Институт механики Уфимского научного центра РАН, Институт нефтехимии и катализа РАН, Институт органической химии УНЦ РАН'' ла о.ӧ.; # Башкортостан Республиканыҥ билим Академиязыныҥ учреждениелери: ''Уфимский научно-исследовательский институт глазных болезней, научно-издательский комплекс «Башкирская энциклопедия», центр гидравлики трубопроводного транспорта, Научно-исследовательский и производственный институт биотрансплантатов и биопрепаратов «Биоплант»"'' ла о.ӧ. # Таҥынаҥ компаниялардыҥ проектный ла исследовательский институттары: РН-УфаНИПИнефть, Башгипронефтехим ле о.ӧ. === Вузтар === {|class="graytable" style="text-align:center" |width="25%"|[[Файл:Bashkir State University at night.jpg|center|200px]] |width="25%"|[[Файл:Ufa State Technical University of Aviation.jpg|center|200px]] |width="27%"|[[Файл:UGNTU (Ufa).jpg|center|200px]] |width="25%"|[[Файл:BSMU.jpg|center|200px]] |- |Башкирский государственный университет |Уфимский государственный авиационный технический университет |Уфимский государственный нефтяной технический университет |Башкирский государственный медицинский университет |} 8 федерал ла 1 республикан государстволык учреждение ле 3 филиал федерал государстволык бийик ӱредӱликтиҥ учреждениелери (тоозы тӧзӧлгӧниниҥ јылдарыла берилген): # Башкирский государственный университет. [[1909]] јылда тӧзӧлгӧн Уфимский учительский институт; # Башкирский государственный аграрный университет. [[1930]] јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 23 кӱнинде Башкирский сельскохозяйственный институт болуп тӧзӧлгӧн; # Башкирский государственный медицинский университет. [[1932]] јылда Башкирский медицинский институт тӧзӧлгӧн; # Уфимский государственный авиационный технический университет 1932 јылда Рыбинскте тӧзӧлгӧн, 1941 јылда Уфа јаар эвакуацияга кӧчӱрилген; # Уфимский государственный нефтяной технический университет. 1948 јылда Уфимский нефтяной институт тӧзӧлгӧн; # М. Акмулланыҥ адыла адалган Башкирский государственный педагогический университет. [[1967]] јылда Башкирский педагогический институт тӧзӧлгӧн; # Загир Исмагиловтыҥ адыла адалган Уфимский государственный институт искусств. [[1968]] јылда году как Уфимский институт искусств тӧзӧлгӧн; # Уфимский юридический институт МВД России. [[1988]] јылда ''Уфимская высшая школа МВД СССР'' болуп ачылган; # Башкирская академия государственной службы и управления при Главе Республики Башкортостан. [[1991]] јылда Башкирская коммерческая академия болуп тӧзӧлгӧн. == Культура ла кеендик == {{Основная статья|Культура Уфы}} Уфа — Башкортостанныҥ культуралык тӧс јери<ref>{{Cite web|url=https://www.ufacity.info/scope/792/|title=Культура|website=Администрация городского округа город Уфа Республики Башкортостан}}</ref>. === Театрлар === <gallery class="center" perrow=6 widths="160px" heights="130px"> {| class="graytable" style="text-align:center" Башкирский_театр_оперы_и_балета.JPG|центр|200x200пкс|Опера ла балеттиҥ Башкирский государственный театры Здание башкирского академического театра драмы им. М.Г. Гафури, памятник М.Г. Гафури.jpg|центр|200x200пкс|Мажит Гафуриниҥ адыла адаган драманыҥ Башкир академический театры Республиканский_Русский_драматический_театр.jpg|центр|200x200пкс|Драманыҥ орус академический театры Синагога_(вид_справа).JPG|центр|200x200пкс]]|Хусаин Ахметовтыҥ адыла адаган филармония Teatr_Nur.jpg||200x200пкс]]|«Нур» деп Уфимский государственный татарский театр |} </gallery> Уфада алты государственный театр иштейт — Опера ла балеттиҥ Башкирский государственный театры, Мажит Гафуриниҥ адыла адалган Башкирский академический драманыҥ театры, Башкортостанныҥ орус академический драма театры, Мустай Каримниҥ адыла адаган Башкортостан республиканыҥ јииттериниҥ Национал театры, «Нур» деп Уфимский государственный татар театр, Наадайлардыҥ Башкирский государственный театры ла таҥынаҥ эки профессионал театр — альтернативный театр «Перспектива» ла Уфимский бастыра жанрлардыҥ классический театры. Онойдо ок Х.Ахметовтыҥ адыла адалган Башкир государственный филармония. === Библиотекалар === [[Файл:Library_Zaki-Validi.jpg|справа|мини|200x200пкс| Ахмет-Заки Валидиниҥ адыла адалган Национал библиотека]] Иштейт<ref>{{Cite web|url=http://bashenc.online/ru/articles/97999/|title=БИБЛИОТЕКИ|website=bashenc.online|access-date=2021-10-08}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://bashenc.online/ru/articles/90942/|title=Библиотеки|website=bashenc.online|access-date=2021-10-08}}</ref> РАН-ныҥ билим тӧс јериниҥ Уфимский билим-библиотеказы<ref>{{Cite web|url=http://bashenc.online/ru/articles/87937/|title=НАУЧНАЯ БИБЛИОТЕКА УНЦ РАН|website=bashenc.online|access-date=2021-10-08}}</ref>, А.-З. Валидиниҥ адыла адалган Национал библиотека филиалдарыла<ref>{{Cite web|url=http://bashenc.online/ru/articles/87942/|title=НАЦИОНАЛЬНАЯ БИБЛИОТЕКА им. А.-З. ВАЛИДИ РБ|website=bashenc.online|access-date=2021-10-08}}</ref>, Республикан базовый библиотека, каланыҥ тӧс библиотеказы<ref>{{Cite web|url=http://bashenc.online/ru/articles/74379/|title=ЦЕНТРАЛЬНАЯ БИБЛИОТЕКА|website=bashenc.online|access-date=2021-10-08}}</ref>, Ш. А. Худайбердинниҥ адыла адалган калада балдардыҥ тӧс библиотеказы<ref>{{Cite web|url=http://bashenc.online/ru/articles/74380/|title=ЦЕНТРАЛЬНАЯ ДЕТСКАЯ БИБЛИОТЕКА|website=bashenc.online|access-date=2021-10-08}}</ref>, Кӧсјоктордыҥ специальный Башкир республикан библиотеказы<ref>{{Cite web|url=http://bashenc.online/ru/articles/81275/|title=БИБЛИОТЕКА ДЛЯ СЛЕПЫХ|website=bashenc.online|access-date=2021-10-08}}</ref>, Билим-технический библиотека УГАТУ. Ого коштой калада 25 текши ле 20 балдардыҥ библиотекалары. === Кинотеатрлар === [[Файл:Здание кинотеатра "Родина" в Уфе.jpg|справа|мини|200x200пкс|Кинотеатр «Родина» ([[1953]], архитектор М. С. Яншин)<ref>{{статья|автор=Калимуллин Б.|заглавие=Кинотеатр «Родина» в городе Уфе|год=1954|место=М.|издание=Архитектура СССР|издательство=Государственное издательство литературы по строительству и архитектуре|тип=Журнал|номер=9|страницы=41}}</ref>.]] Уфада иштеп турган кинотеатрлар<ref>{{Cite web|url=http://bashenc.online/ru/articles/90947/|title=Кинотеатры|website=bashenc.online|access-date=2021-10-08}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://bashenc.online/ru/articles/101628/|title=КИНОТЕАТРЫ|website=bashenc.online|access-date=2021-10-08}}</ref>: «Родина (кинотеатр, Уфа)», «Ultra Cinema» ЦТиР «Мир», «Јымжак кинотеатр» КРК «Мегаполисте», «Кинопростор» ЦТиО «Простор», «Синема Парк» ТРК «Галерея ART», «Синема Парк» ТРК «Семьяда», «Киномакс» ТРК «Планетада», «Синема 5» ТГК «Меркурийде», «Ultra Cinema» ТКЦ «Ultra»-да, «Синема 5» ТРЦ «Акваринде». «Фурор» деп баштапкы уфимский кинотеатр алдынаҥ бери иштеген ([[1908]] јылда ачылган, [[1925]] јылдаҥ ала — «Горн», [[1936]] јылдаҥ ала — «Салават», (зрительный залы ол ло тушта јаанадылган) — эмди офисный тура, озо бу кафе-бистро болгон «Башкирское бистро»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://posredi.ru/enc_k_kinoteatri_gor.html|title=Кинотеатры городские - Уфа от А до Я|date=2012-10-21|publisher=Посреди России|accessdate=2020-04-22}}</ref>, кинотеатр «Победа (кинотеатр, Уфа)». === Музейлер === [[Файл:Здание,_где_находился_штаб_Чапаевской_дивизии..JPG|справа|мини|300x300пкс|{{center|[[Музей археологии и этнографии (Уфа)|Археология ла этнографияныҥ музеи]]}}]]Уфада 50-неҥ артык государстволык ла таҥынаҥ музейлер ачылган<ref>{{Cite web|url=http://bashenc.online/ru/articles/90681/|title=Музеи Башкортостана|website=bashenc.online|access-date=2021-10-08}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://bashenc.online/ru/articles/86341/|title=МУЗЕИ|website=bashenc.online|access-date=2021-10-08}}</ref>. === Галереялар ла кӧрӱ ӧткӱрер кыптар === Уфада арт-галерея «Мирас», арт-галерея «Сара» иштейт, «Ижад» деп М. В. Нестеровтыҥ адыла адалган Башкир тергеелик художественный музейдиҥ кӧрӱ ӧткӱрер кыптары, Башкортостан Республиканыҥ јурукчыларыныҥ Биригӱзиниҥ Уфимский художественный галереязы ла кичӱ выставочный зал иштейт, галерея «Урал», галерея X-max, Дамир Ялиловтыҥ адыла адалган фотографияныҥ каладагы туразы, «Облака» деп эмдиги ӧйдиҥ кеендигиниҥ тӧс јери<ref>{{Cite web|url=http://artoblaka.ru/|title=Центр современного искусства "Облака"|website=artoblaka.ru|accessdate=2020-10-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201021142045/http://artoblaka.ru/|archivedate=1603290045|deadlink=yes}}</ref>, городской центр «Арт-КВАДРАТ»<ref>{{Cite web|url=https://www.art-kvadrat.com/|title=Арт-КВАДРАТ|website=www.art-kvadrat.com|accessdate=2020-10-20}}</ref>. Алдында бу «Ватан» деп тематический этнопарк болгон<ref>{{Cite web|url=https://ufacity.info/vatan/|title=Этнопарк «Ватан»|publisher=ufacity.info|accessdate=2020-01-29}}</ref>. === Кӱӱ === Уфа —кӧп рок-музыканттардыҥ тӧрӧли: Юрий Шевчук (ДДТ (группа)), Земфира, Рустем Булатов (Lumen), Год Змеи (рок-группа), Светотень (группа), Emigstation; рэп ле хип-хоп-кожоҥыылардыҥ: Via Chappa, МанифестЪ, Boulevard Depo, Моргенштерн, Basic Boy, Thomas Mraz, Face; поп-артисттердиҥ: Андрей Губин, Сергей Приказчиков (Пицца (группа)), Элвин Грей ле о.ӧ. === Фестивальдар === Уфада калыктар ортодо фестивальдар ла конкурстар: [[1995]] јылдаҥ ала — Н. Сабитовко учурлаган музыкант-исполнительдердиҥ ачык конкурсы, [[2002]] јылдаҥ ала — органла фестиваль «Sauerfest» (бу ады [[2015]] јылдаҥ ала), [[2003]] јылдаҥ ала — кажы ла јыл ӧткӱрер джазовый фестиваль «Розовая пантера»; «Зов Урала» деп албаты ойноткылардыҥ ансамбльдарыныҥ ла оркестрлериниҥ конкурс-фестивальдары ([[2012]], [[2015]] ле [[2016]] јылдарда)<ref name="БРЭ-ТОМ-33" />. == Кереестер == === Архитектуралык === Уфада эҥ ле эски јоголбогон тура: Октябрьский Революция оромныҥ толугында (57/1) бир кат улус јадып турган тура, јарлу горнозаводчик Демидовтыҥ. Бу тура XVIII чактыҥ ортозында тудулган. Тура орус полководец Александр Васильевич Суворов мында [[1774]] јылдыҥ кӱчӱрген айында (кезик јерде [[1775]] јылдыҥ бажында) токтогоныла јарлу, (Суворовты императрица Екатерина II ''пугачёвский тӱймеенди'' ӧчӱрерге ийген) . [[1803]] јылда<ref name="автоссылка1">{{Cite web|lang=ru|url=https://posredi.ru/blog07_03_hronologiya_sobitiy_ufa.html|title=ИСТОРИЯ УФЫ 1557-2006 гг. Хронология событий|date=2012-07-02|publisher=Посреди России|accessdate=2020-01-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://okn.bashkortostan.ru/presscenter/news/40139/|title=Управление по государственной охране объектов культурного наследия Республики Башкортостан|publisher=okn.bashkortostan.ru|lang=ru|accessdate=2020-01-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200926221309/https://okn.bashkortostan.ru/presscenter/news/40139/|archivedate=1601158389|deadlink=yes}}</ref> оренбургский гражданский губернатор Алексей Александрович Врасский Уфа каланыҥ јаҥырта тудулатан планировказыныҥ проектин јазайла, Александру I каанга јетирген. Планировканы губернский архитектор Д. М. Дельмедико эткен. Уфаныҥ јаҥы генеральный планыла каланы тӱс ле кургак јерге кӧчӱрер учурлу болгон. Каланы јаанадып, эски оромдорды кечире јаҥы оромдор јазаар учурлу болгон. Је план оноҥ ары кайда барган јарт јок. Калада [[1816]] јылдыҥ ӧртиниҥ кийнинде шотландский архитектор (российский службада) Вильям Гесте каланыҥ баштапкы генеральный планын тургускан (текши јери 667,5 га). [[1817]] јылдыҥ [[Јаҥар ай|јаҥар айында]] Уфага Сметанин деп губернский землемерле кожо планды јаҥырткан. Башкару мындый планды [[1819]] јылдыҥ [[Тулаан айдыҥ 3 кӱни|тулаан айыныҥ 3 кӱнинде]] јӧптӧгӧн. Бу генплан XIX чактыҥ туркунына каланыҥ стройказына ууламјы берген. Гестениҥ планында каланыҥ кыйулары јаанадылган Цюрупаныҥ оромынаҥ ала Гафуриниҥ оромына јетире, Ак-суунаҥ ала Революцияныҥ оромына јетире. Архитектор бар тудумдарды јерге келиштире эптӱ эдип јазаган. Ол Октябрьский Революцияныҥ оромын Јаан Казанский оромло бириктирген (каланыҥ тӧс оромы), каланыҥ эски тӧс јери бириге берген — Троицкий тепсеҥ ле Нижнеторговый тепсеҥ — каланыҥ јаҥы саду тӧс јерле: ''Гостиный дворло'' Верхнеторговый тепсеҥде. Бу ла ӧйдӧ Уфаныҥ јаҥы администрациялык тӧс јери — Соборный тепсеҥ — Ӱстӱгиторговой тепсеҥле Театрал оромло тудушталган. Уфаныҥ административно-торговый тӧс јери узак ӧйгӧ каланыҥ тӱӱкилик ядрозыныҥ ичинде болгон<ref>Статья [http://www.bashvest.ru/showinf.php?id=3017 «Плану Гесте — двести лет» в интернет-газете «БАШвестЪ»] {{Wayback|url=http://www.bashvest.ru/showinf.php?id=3017 |date=20130313205609 }}</ref>. Калада эҥ ле бийик тудум: 31 кат ''небоскрёб Идель-тауэр'' (бийиги 102,3 метр), [[2018]] јылдыҥ [[Јаҥар ай|јаҥар айында]] Октябрьдыҥ проспектинде тудулган. Бийигиле экинчи тура — Уралсиб (тура), «Уралсиб (банк)» финансовый корпорацияныҥ тӧс офиси . Бу 26-кат тура, бийиги 100,5 метр<ref>[http://www.emporis.com/buildings/228755/uralsib-bank-ufa-russia Uralsib Bank] // Emporis.com</ref>. Ого јол кечире [[1962]] јылда тудулган Уфада баштапкы 9-кат тура. Республика Башкортостанда Уфа каланыҥ округыныҥ текши јери [[2014]] јылда 71,6 муҥ гектар болгон, бу јердиҥ тудумдарлу бӧлӱги — 20 муҥ га. Јон јадар фонд 23 миллион 800 муҥ квадратный метр. Јадар јерле јеткилделгени: 21,6 квадратный метр бир кижиге<ref>{{Статья|автор = Мария Алексеева|заглавие = Планы меняются|издание = Вечерняя Уфа|год = 2014|номер = 150 (12548)|страницы = 1}}</ref>. Уфимский јарымортолыктыҥ тудумдарыныҥ ныктазыныҥ коэффициенти 0,55. Каланыҥ орто бийиги: беш кат. ''Министерство регионального развития РФ'', ''Российский союз инженеров'', ''Федеральное агентство по строительству и жилищно-коммунальному хозяйству'', онойдо ок ''Московский государственный университет им. М. В. Ломоносова'' [[2012]] јылда ӧткӱрген ''рейтинг качества городской среды'' деп кӧрӱде Уфа 10-чы јер алган<ref>{{Cite web |title=Составлен проект рейтинга привлекательности российских городов |url=http://www.minregion.ru/press_office/news/2939.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130607164112/http://www.minregion.ru/press_office/news/2939.html |archivedate=1370623272 |deadlink=yes |accessdate=1372480070 }}</ref>. Россияныҥ јӱс јаан калазыныҥ интегральный рейтинги аайынча [[2013]] јылда ([[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургский]] институт урбанистики тургускан), Уфа комфортность јанынаҥ экинчи јерге чыккан<ref>[http://www.bashinform.ru/news/503126/ По удобству проживания Уфа занимает второе место в рейтинге 100 крупнейших городов России]</ref>. === Тӱӱкилик === <gallery class="center" perrow=6 widths="160px" heights="130px"> Монумент Дружбы 05.jpg|200px|Најылыктыҥ кереези </gallery> * Најылыктыҥ кереези — Белая сууныҥ јарады (Каманыҥ кош суузы), Троицкий тепсеҥ. * Салават Юлаевке кереес (Уфа) — Салават Юлаевтиҥ тепсеҥи. * Салават Юлаевке кереес Башкортостан Республиканыҥ Курултайыныҥ јанында, Заки Валидиниҥ оромы, 40. * Энчилик от {{lang-ru|Вечный огонь}}. # Якутов Иван Степановичтиҥ паркы, # Черниковка, Јеҥӱниҥ паркы (Уфа). * А. М. Матросов ло М. Х.Губайдуллинге кереес — Черниковка, Јеҥӱниҥ паркы. * «Скорбящая мать» деп локальный јууларда корогондорго мемориал (Уфа) — Черниковка, Комаровтыҥ оромы. * А. М. Матросовко кереес — В. И.Ленинниҥ паркы. * Владимир Маяковскийге кереес — Маяковскийдиҥ скверы, Цюрупа ла Коммунистический оромдордыҥ белтиринде. * Ленинниҥ кереези Ленинниҥ скверында (Уфа)— Ленинниҥ скверы ([[2011]] јылдыҥ [[Кӱчӱрген ай|кӱчӱрген айында]] орныктырылган<ref>{{Cite web |url=http://bash-kprf.ru/index.php |title=«Коммунист Башкортостана». Ленин вернулся в Уфу |access-date=2012-03-09 |archive-date=2012-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120128030040/http://bash-kprf.ru/index.php |deadlink=yes }}</ref>). * В. И. Ленинниҥ кереези — В. И. Ленинниҥ тепсеҥи. * В. И. Ленинниҥ кереези — Черниковка, «Химик» деп ДК-ныҥ јанында скверде. * В. И. Ленинниҥ кереези — Дёмский аймак, Дёма деп темирјол станцияныҥ алдында. * Мажит Гафуриге кереес — Заки Валиди ором, Мажит Гафуриниҥ Башкирский академический драма театрыныҥ јанында (БДТ). * Ш. М. Бабичке кереес<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.bashinform.ru/news/1324762-v-ufe-otkryli-pamyatnik-bashkirskomu-poetu-i-obshchestvennomu-deyatelyu-shaykhzade-babichu/|title=В Уфе открыли памятник башкирскому поэту и общественному деятелю Шайхзаде Бабичу|website=www.bashinform.ru|date=2019-06-28|accessdate=2020-12-12}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://ufacity.info/|title=В Уфе открыли памятник башкирскому поэту Шайхзаде Бабичу|website=Официальный сайт Администрации ГО г. Уфа Республики Башкортостан|accessdate=2020-12-12}}</ref> — Телецентрдыҥ јанында (Уфа). * Мифтахетдин Акмуллага кереес, М. Акмулланыҥ адын адаган Башкирский государственный педагогический университеттиҥ јанында (БГПУ). * А. Д. Цюрупага кереес (бюст) — Цюрупаныҥ оромы ла Октябрьский Революция оромныҥ белтиринде. * Загир Исмагиловко кереес Театрал скверде, опера ла балеттиҥ Башкирский государственный театрыныҥ јанында . * Шаляпинге кереес (Уфа) — Ленинниҥ оромы, кеендиктиҥ Уфимский государственный академиязы. * Максим Горькийге кереес — Пушкинниҥ оромы, № 3-чи гимназияныҥ эжигинде * Ф. Э. Дзержинскийге кереес — Чернышевскийдиҥ оромында, «Родина (кинотеатр, Уфа)» ла Башкортостанда ФСБ РФ јанында . * Серго Орджоникидзеге кереес — Первомайский ором. * Сергей Николаевич Тыртышнойго кереес, Черниковка, стадион «Нефтяник» * Советский Союзтыҥ эки катап Геройына Гареев Муса Гайсиновичке кереес (Бюст) — Мактыҥ бульвары. * Генерал Шаймуратов Минигали Мингазовичке кереес (Бюст) — Мактыҥ паркта мемориал комплекс. * Советский Союзтыҥ Геройы генерал-майор Т. Т. Кусимовко кереес (Бюст) — Јеҥӱниҥ паркында мемориал комплекс. * Маршала Жуковко кереес — Сипайлово, Жуковтыҥ скверы , Жуков ло Баязит Бикбайдыҥ оромдорыныҥ бириккенинде. * А. С. Пушкинге кереес (бюст) — Пушкинниҥ аллеязы. * С. Т. Аксаковко кереес (Бюст) — Пушкинниҥ аллеязы. * И. С. Якутовко кереес (Бюст) Иван Якутовтыҥ адыла адаган кеендиктиҥ паркыныҥ эжигинде. * Ш. А. Худайбердинниҥ бюсты Дом печатиниҥ јанында. * Советский Союзтыҥ Геройы И. И. Рыбалконыҥ бюсты, Дёмский аймакта 112-чи Башкирский кавалерийский дивизияга учурлаган скверде. * Октябрьский революция ла граждан јууныҥ геройлорына кереес. * Политикалык репрессияларда корогондорго кереес (Уфа) — Јеҥӱниҥ 50-јылдыгыныҥ скверы, Јииттердиҥ Байзыҥыныҥ јанында (алдында ДК «Юбилейный»). * Россияда репрессияда болгон немцтерге кереес (Уфа) — Јеҥӱниҥ 50-јылдыгыныҥ скверы, Јииттердиҥ Байзыҥыныҥ јанында (алдында ДК «Юбилейный»). * Дворникке кереес, «Мир» деп саду ла ойынныҥ тӧс јериниҥ эжигиниҥ јанында. * Землемерге кереес, Башкортостан Республикада Росреестрдиҥ управлениезиниҥ туразыныҥ јанында, {{s|50 лет СССР,}} ором 30/5. * Скульптуралык композиция «Машина времени», Машиностроителей деп скверде. * Н. Ф. Гастеллого кереес — Гастеллоныҥ скверынде, алдында отдел кадров УМПО болгон тураныҥ јанында, Сельская Богородская ором. * «Колесо» деп скульптура — Пархоменко ором, 156. * «Нулевой километр»  плита — Тӧс јер, Ленинниҥ оромы, 28, главпочтамттыҥ орто эжигиниҥ јанында. * «Дом куницы (скульптура)» Гостиный дворго удура (Уфа), Якутовтыҥ паркыныҥ эжигинде тепсеҥге кӧчӱрилген. * «Трибуна (скульптура)» — Цюрупаныҥ оромы, ТК «Центральный» ла УСА «Уфа-Арена»-ныҥ јанында. * М. Нагойго кереес — 8 Март деп јуртта. * Паровоз, Дёмский аймакта, Уфимский темирјолдык техникумныҥ јанында, Ухтомскийдиҥ оромы, 33. * «Никто, кроме нас» деп кереес ВДВ-га учурлалган — Ленинский райондо (Уфа), Затон деп микрорайон, «Волна» деп парк. * Јуучылга кереес, Ада-тӧрӧл учун Улу јуу  — Черниковкада, Калининский универмагка тушташ. * М. Нестеровко кереес, М. В. Нестеровтыҥ адыла адалган Башкирский государственный художественный музейдиҥ јанында скверде. * «Јууга барган јерлештерге» деп кереес — Привокзальный тепсеҥ<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/obschestvo/8790683|title=Регионы Поволжья почтили память героев, погибших в Великой Отечественной войне|publisher=[[ТАСС]]|date=2020-06-22|accessdate=2020-06-24|lang=ru}}</ref>. * Тылда иштегендерге кереес (Уфа). * Валера деп шалјага кереес, тындуларга толерантный болорго — каланыҥ ортозында Мустай Каримниҥ оромында (Уфа). Постаменттиҥ тажы Тӱштӱк Уралда муҥ метр бийик кырдыҥ бажынаҥ экелген, арт-объект — мӧҥӱннеҥ экелген 925-чи проба<ref>{{Cite web|url=https://www.rgo.ru/ru/article/v-centre-ufy-ustanovili-pamyatnik-tolerantnomu-kleshchu-valere|title=В центре Уфы установили памятник толерантному клещу Валере|publisher=Официальный сайт Русского географического общества|date=2020-11-23|accessdate=2021-01-15}}</ref>. * «Союз поколений десантников» деп кереес (2021) — Јеҥӱниҥ паркында (Уфа)<ref>{{cite web |url=https://www.bashinform.ru/news/1624239-v-ufimskom-parke-pobedy-otkryt-pamyatnik-soyuz-pokoleniy-desantnikov/|title=В уфимском Парке Победы открыт памятник «Союз поколений десантников»|publisher=ИА «Башинформ.рф»|date=2021-07-30|accessdate=2021-07-30}}</ref>. === Ар-јӱткендик === Уфа — јажыл кала, сӱреен кӧп јажыл зоналар керелейт — јуукаларлу агаш-аразы-парктар, парктар, садтар, скверлер, аллеялар ла бульварлар калада јаан јерге јайылган. Уфада он культура ла амыраштыҥ парктары бар, бир военно-мемориальный парк, тӧрт сад, ӱч тӱӱкилик аллеялар, алты лесопарк, эки дендропарк, бир ботанический сад ла бир лимонарий. <gallery class="center" perrow=6 widths="150px" heights="120px"> Парк Ленина в Уфе (аллея).jpg|В. И. Ленинниҥ паркы (Уфа) Софьюшкина аллея (Уфа).jpg|Софьюшканыҥ аллеязы (Уфа) Сад Аксакова (птицы).jpg|С. Т. Аксаковтыҥ культуралык ла амыраштыҥ сады Парк Победы (аллея).jpg |Јеҥӱниҥ паркы (Уфа) </gallery> == Экономиказы == Уфа Башкортостанныҥ экономика ӧзӱминиҥ бажы, Россия экономиказына јаан кирелте экелет — калада ороонго јаан учурлу продукциялар јазалат — бензин, дизельный топливо ло пропилен полимерлер, онойдо ок клеёный фанера, нефть ле топочный мазут. Уфада обрабатывающий промышленностьтыҥ тӧзӧгӧзи: нефтепродукт ла нефтехимия чыгарары, машиностроение ле химический промышленность<ref>{{Cite web|url=https://ufacity.info/2030/files/strategiya_razvitiya_2030.pdf|title=Стратегия социально-экономического развития городского округа город Уфа Республики Башкортостан до 2030 года}}</ref>. Уфаныҥ экономиказында [[2020]] јылда јаан ла орто предприятиелердиҥ аткарган бастыра продукциязы бир јылга 1 трлн 91,4 млрд салковой болгон, Башкортостанныҥ 56,6 %<ref name=":3">{{Cite web|url=https://docs.cntd.ru/document/574632661|title=Об итогах социально-экономического развития городского округа город Уфа Республики Башкортостан за 2020 год}}</ref>. Башкортостан Республиканыҥ Уфа каланыҥ округыныҥ социально-экономический ӧзӱминиҥ стратегиязы бар, [[2030]] јылга јетире<ref>{{Cite web|url=https://docs.cntd.ru/document/550342994|title=Об утверждении Стратегии социально-экономического развития городского округа город Уфа Республики Башкортостан до 2030 года}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ufacity.info/2030/|title=Стратегия социально-экономического развития города Уфы до 2030 года}}</ref>. === Промышленность === XX чактыҥ бажында Уфада Уфимский ''тепловозоремонтный завод'' иштеген, [[1886]]—[[1888]] јылдарда Самаро-Златоустовский темирјолло јаҥыс ӧйдӧ тудулган; силикатный кирпич эдетен завод (кӱчи бир јылга 3-3,5 млн штук)<ref name=":4">{{Cite web|url=http://bashenc.online/ru/articles/90473/|title=КИРПИЧНЫЕ ЗАВОДЫ|website=bashenc.online|access-date=2021-10-07}}</ref>. СССР-да индустриализация тушта [[1929]]—[[1932]] јылдарда Черниковкада ''1-чи Майдыҥ'' Уфимский сереҥке эдер фабриказы ла Тӧс электростанция тудулган, [[1933]]—[[1935]] јылдарда — Уфимский фанерный комбинат, чаазын эдер фабрика, Уфимский деревообрабатывающий комбинат ла «Дубитель» (дубильно-экстрактный) завод, [[1931]] јылда Уфимский моторостроительный производстволык биригӱ (комбайнныҥ моторлорын эдер завод) тудулып баштаган<ref>{{Cite web|url=http://bashenc.online/ru/articles/86049/|title=ИНДУСТРИАЛИЗАЦИЯ|website=bashenc.online|access-date=2021-10-07}}</ref>. [[1934]] јылда Уфада онойдо ок К. Е. Ворошиловтыҥ адыла адалган ӧдӱк кӧктӧӧр фабрика ла Уфимский швейный фабрика («8 Мартка учурлаган»])<ref name=":2">{{Cite web|url=http://bashenc.online/ru/articles/87106/|title=ЛЁГКАЯ ПРОМЫШЛЕННОСТЬ|website=bashenc.online|access-date=2021-10-07}}</ref>. [[1938]] јылда Уфимский крекинг-завод ачылган<ref name=":5">{{Cite web|url=http://bashenc.online/ru/articles/75876/|title=ТОПЛИВНАЯ ПРОМЫШЛЕННОСТЬ|website=bashenc.online|access-date=2021-10-07}}</ref>. СССР-да [[Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу|Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ]] ӧйинде предприятиелерди Уфа јаар эвакуировать эткендер, бу ӧйдӧ Уфада «Гидравлика» (№ 85 темдектӱ завод), Уфимкабель завод ло Башкирский электронно-телекоммуникационный объединение (завод телефонной аппаратуры) кӧчӱп келген заводторго тайанып иштеп баштаган. [[1941]] јылда Уфимский моторостроительный производственный объединениеде алты авиапромышленностьтыҥ предприятиелери: Рыбинсктиҥ № 26 темдектӱ моторный заводы, «Климов» компания (завод № 234) ла «Красная Заря» (завод № 451) Ленинградтаҥ, Балашихинский литейно-механический (завод № 219), авиационный моторостроениениҥ тӧс институдыныҥ проектный бюрозы (ЦИАМ, Москва), В. А. Добрынинниҥ «ОДК-Сатурн» деп конструкторский бюрозы, Воронежтеҥ; Уфимский тепловозоремонтный заводко — Запорожский, Гомельский ле Станиславский паровозоремонтный заводтор кӧчӱп токтогон. Эмдиги ӧйдӧ каланыҥ предприятиелери нефтепереработкала, химияла, машиностроениеле иштейт. Каланыҥ экономиказы топливно-энергетический ле машиностроительный комплекстердеҥ турат. Уфада 200 јаан ла орто промышленный предприятиелер<ref name="Ufacity">{{Cite web|url=http://www.ufacity.info/ufa/|title=г. Уфа — Столица Республики Башкортостан|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100529163708/http://www.ufacity.info/ufa/|archivedate=2010-05-29|accessdate=2010-01-22|deadlink=yes}}</ref>. [[2013]] јылда ол Россияныҥ 250 јаан деген промышленный тӧс јерлериниҥ рейтингинде 7-чи јер алган<ref>Рейтинг 250 крупнейших промышленных центров России https://web.archive.org/web/20131226200432/http://urbanica.spb.ru/?p=3543</ref>, ого коштой эки јыл улай «Лучшие для бизнеса города России» деп Forbes-тыҥ рейтингинде экинчи јерде ([[2012]]—[[2013]])<ref>{{cite web|url=http://www.forbes.ru/reitingi-photogallery/239495-30-luchshih-gorodov-dlya-biznesa-2013-reiting-forbes/photo/2|title=Лучшие для бизнеса города России — 2013|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HImUDX8W?url=http://www.forbes.ru/reitingi-photogallery/239495-30-luchshih-gorodov-dlya-biznesa-2013-reiting-forbes/photo/2|archivedate=2013-06-11|accessdate=2013-06-06|deadlink=no}}</ref>. Башкортостанда [[2020]] јылда аткарылган бастыра продукциязыныҥ кеми јыл туркунына 785,4 млрд салковой болгон, бу 54,4 % республика ичинде, темп — 77,8 %<ref name=":3" />. Уфада јаан нефтеперерабатывающий комплекс бар, эмди АНК «Башнефтьтиҥ» ӱч филиалынаҥ турат — «Башнефть-УНПЗ», «Башнефть-Новойл» ла «Башнефть-Уфанефтехим» — нефть аларыныҥ тереҥи —84,9 %<ref>{{cite news|title=Башнефть к 2019 г увеличит глубину переработки нефти с 84,9 до 91%. Резко|url=http://neftegaz.ru/news/view/137758-Bashneft-k-2019-g-uvelichit-glubinu-pererabotki-nefti-s-849-do-91.-Rezko|accessdate=2017-09-14|work=Neftegaz.RU|date=2015-05-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170914172714/http://neftegaz.ru/news/view/137758-Bashneft-k-2019-g-uvelichit-glubinu-pererabotki-nefti-s-849-do-91.-Rezko|archivedate=1505410034|deadlink=yes}}</ref>. Онойдо ок нефтехимический заводтор иштейт — «Уфаоргсинтез», химический — «Уфимский лакокрасочный завод» — промышленностьто. Озодо «Уфахимпром» иштеген. Уфада јаан машина ла приборостроительный предприятиелер бар: Уфимский моторостроительный производственный объединение, Уфимский приборостроительный производственный объединение, микроэлектрониканыҥ «Магнетрон» деп Уфада заводы, билим-производственный предприятие «Полигон», Башкирский производственный объединение «Прогресс», Уфимский агрегатный производственный объединение, кӧсјоктордыҥ текшироссийский обществозыныҥ Уфимский учебно-производственный предприятиези, Уфимский тепловозоремонтный завод, Уфимский агрегатный предприятие «Гидравлика», автокомплектующийлердиҥ заводы<ref>{{cite web|url=http://www.interfax-russia.ru/Povoljie/news.asp?id=246213&sec=1679|title=СП Witzenmann-Russia ввело в Башкирии 2-ю очередь завода комплектующих для автопрома|author=|datepublished=|publisher=// interfax-russia.ru|accessdate=2011-07-21}}</ref>, «Молния» деп Уфимский билим-производственный предприятие, «Вихрь» деп билим конструкторско-технологический бюро, Уфимский трансформаторный завод, «Буринтех» деп билим-производственный предприятие. Алдында иштеген: «Промсвязь» деп Уфимский завод , Башкирский троллейбусный завод, «Эталон» деп Уфимский опытный завод . == Транспорт == Уфа — Россияда јаан транспортный белтир (узел) болуп јат (железнодорожный, трубопроводный, автомобильный магистральдар, кейде ле сууда јолдор). Судоходный суу Белая (Каманыҥ кош суузы) бойыныҥ Уфа деп кош суузыла кожо мында Транссибирский магистральла туштажат. Уфа ла Белая суулар каланы тӧс лӧ јака јерлерге бӧлийт. === Кӧӧлик === [[Файл:Belaya River, Ufa-5.jpg|right|300px|thumb|]Ак сууны кечире кӱр ({{lang-ru|река Белая}}) — Башкортостанныҥ тӧс калазыныҥ тӱштӱк каалгазы]]Кӧӧлик јолдор каланы Москвала, Челябинскле, Казанла, Самарала, Пермьле, Оренбургла колбойт. Ого коштой, Уфа — Россияда Москвала бир ле уунда эки федерал кӧӧлик јолло бириккен баштапкы кала (экинчи ондый кала [[2019]] јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 27 кӱнинеҥ ала Санкт-Петербург болуп јат). Каланыҥ тӱштӱк јаныла федерал кӧӧлик јол {{табличка-ru|М|5}} «Урал», федерал кӧӧлик јол {{табличка-ru|М|7}} «Волга» дезе мында токтоп калат. Уфанаҥ тӱштӱктей «Уфа-Оренбург» деп трасса башталат, ол јол Уфада международный аэропортко јетире база барат. Башкортостан Республикада калалары ла аймактары ортодо, коштой айылдаштарыла колбу автобустарла, кӧӧлӱктерле тудулат. Автобустар Тӱштӱк кӧӧлик вокзалдаҥ атанат (улус тартар тӧс биригӱ ГУП «Башавтотранс»). Келер ӧйдӧ Уфаныҥ кӱнчыгыш јанынаҥ чыгар јолдор кӱрлер тударынаҥ башталар: Интернациональный оромдо М7 јаар чыгар кӱр, Воровскийдиҥ оромыныҥ јанында јаҥы кӱр, Салават Юлаевтиҥ проспектин тӱндӱк јаар улалтары. === Темирјол === [[Файл:Железнодорожный вокзал Уфы.jpg|thumb|right|300px|{{center|Темирјол вокзал}}]] «Самара — Уфа — Златоуст — Челябинск — Екатеринбург» деп темирјолдыҥ ӱлекери [[1885]] јылда јӧптӧлгӧн, Белая сууны кечире Уфимский темирјол кӱр [[1888]] јылда тудулган. Железнодорожные , Уфа ажыра ӧткӧн темирјол магистральдар Россияныҥ орто ло кӱнбадыш келтейлерин, Урал ла Сибир региондорды колбойт. ОАО «Российские железные дорогиниҥ» филиалы — Башкир бӧлӱгиниҥ тӧс јери Куйбышевский темирјолдор. Калада 9 темирјол станция, Дёма деп станция эҥ ле јаан кош тартарыныҥ станциязы болот, онойдо ок Бензин деп станция, база јаан пассажирский станция Уфа. [[2008]] јылдыҥ кӱчӱрген айында јаҥырта тудулган вокзальный комплекс ачылган<ref>[https://web.archive.org/web/20120122023651/http://kbsh.rzd.ru/isvp/public/kbshzd?STRUCTURE_ID=4319&layer_id=3290&id=2140 135 лет КбшЖД], ОАО «РЖД»</ref>. [[1965]] јылдаҥ ала 2017 јылга јетире Уфа ла Москваныҥ ортозыла фирменный пассажирский поезд «Башкортостан» јорыктаган ([[1993]] јылга јетире — «Башкирия»). === Кейде === 1938 јылдаҥ ала авиалиниялар улай иштейт. Уфада аэропорттоҥ Россияда 27 калага самолеттор учат, ого коштой Симферопольго, онойдо ок международный рейстер бар: Стамбул, Анталья, Барселона, Даламан, Ташкент, Худжанд, Бангкок, Душанбе, Ларнака, Даболим (Гоа), Дубай, Ираклион, Бакула о.ӧ. [[2014]] јылда аэропорт Приволжский федеральный округтыҥ кейле јорукташтыҥ гаваньдарыныҥ ортодо пассажиропоток аайынча лидер болуп јат<ref>{{Cite web |title=В 2014 году аэропорт «Уфа» по пассажиропотоку побил 20-летний рекорд |url=http://ufacitynews.ru/news/2015/01/19/v-2014-godu-aeroport-ufa-po-passazhiropotoku-pobil-20-letnij-rekord/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150119124846/http://ufacitynews.ru/news/2015/01/19/v-2014-godu-aeroport-ufa-po-passazhiropotoku-pobil-20-letnij-rekord/ |archivedate=1421671726 |deadlink=yes |accessdate=1647349071 }}</ref>. Оноҥ ӧскӧ, каланыҥ ичинде спортивный аэродром Забельский бар, каланаҥ 32 км кӱнбадыштай јеҥил авиацияныҥ Первушино деп аэродромы<ref>{{Cite web |title=Наше расположение |url=http://www.pilotufa.ru/index.php/kontakti/raspologenie |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121113040340/http://www.pilotufa.ru/index.php/kontakti/raspologenie |archivedate=1352779420 |deadlink=yes |accessdate=1647349071 }}</ref>, каланаҥ 15 км кӱнчыгыштай Тауш деп аэродром иштейт. Уфа — ады ла аэропорттыҥ коды (UFA) тӱҥей телекейде кӧп эмес калалардыҥ бирӱзи, авиацияда кыскартылбай тузаланылат<ref>[http://airportsbase.ru/Russia/all/Ufa Коды аэропортов Уфа, Россия (RU)]</ref>. === Сууда === Белая сууда судоходство јӱс бежен јыл кире иштейт. Каланыҥ ичинде эҥ јараш јерлерин кыска ӧйгӧ эбирип келерге суула јорыктаза јакшы. Суу транспорт кошты, пассажирлерди сууларла, кӧлдӧрлӧ, каналдарла, водохранилищелерле тартат<ref>{{Cite web |title=Водный транспорт Республики Башкортостан |url=https://brp-ufa.ru/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201021104837/https://brp-ufa.ru/ |archivedate=1603277317 |deadlink=yes |accessdate=1647350345 }}</ref>. Одно из бывших крупнейших речной отрасли в ''Башкир суу пароходство'' — Уфада суу отрасльда јаан предприятиелердиҥ бирӱзи<ref>{{Cite web |title=Башкирское речное пароходство |url=https://brp-ufa.ru/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201021104837/https://brp-ufa.ru/ |archivedate=1603277317 |deadlink=yes |accessdate=1647350345 }}</ref>. Јайгыда Белая сууда ла Уфа сууда уфимский паромный переправалар иштеп јат. === Кала ичинде общественный === Кала ичинде транспорт: трамвай, троллейбус, автобус, маршрутный такси, такси. Метрополитен тудары токтодылган, оныҥ ордына генплан 2025 јылга јетире скоростной трамвай иштедерин јӧптӧгӧн. === Велосипед === Уфада [[2018]] јылда велодорожкалардыҥ текши узуны 72 км кире бар. Узуны 67,5 км ''јаан уфимский велосипедный кольцо'' тудар деп проект бар. Оныҥ тӧс магистрали Октябрьдыҥ проспектиле, Менделеев ле Жуковтыҥ оромдорыла ӧдӧр учурлу. Оноҥ ӧскӧ, Гафури, Лесоводов, Победаныҥ, Мемориальный ла «Кашкадан» деп парктарда база ондый ''кольцевой прогулочный велодорожкалар'' тударга јазанадылар. == Јуруктардыҥ кӧмзӧзи == <gallery class="center" perrow=6 widths="160px" heights="130px"> Здание Аксаковской гимназии №11.jpg|№11-чи Аксаковский гимназияныҥ туразы Melč letoun 1.png| Лев Роберт Мельч ([[1901]]—[[1934]]) чех јуучыл летчик, Farman F.30 деп самолет, Чехословак легиондор, Уфада аэродром, [[1918]] ј. </gallery> == Ајарулар == {{ајарулар}} == Тайантылар == {{Тыш тайантылар}} {{Арасейдиҥ калалар-миллионерлер}} [[Категория:Башкортостан]] [[Категория:Арасейдиҥ калалар-миллионерлер]] [[Категория:Алфавитле Россияныҥ калалары]] [[Категория:Россияныҥ калалары]] [[Категория:Россияныҥ областьтарыныҥ тӧс јерлери]] 2aez3f9sf4iuzqkjh7bc5d5icznewbs 0 1327 49034 46285 2026-06-17T21:29:41Z InternetArchiveBot 26 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 49034 wikitext text/x-wiki {{Кижи}} '''Ольга Навоя Тока́рчук''' ({{lang-pl|Olga Nawoja Tokarczuk}}<ref>{{Cite web|url=https://rejestr.io/krs/243763/stowarzyszenie-kulturalne-gory-babel|title=Stowarzyszenie Kulturalne "Góry Babel" {{!}} Rejestr.io|author=|website=|date=|publisher=rejestr.io|lang=pl|accessdate=2019-10-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191010133131/https://rejestr.io/krs/243763/stowarzyszenie-kulturalne-gory-babel|archivedate=1570714291|deadlink=yes}}</ref>; [[1962 јыл]]дыҥ чаган айыныҥ 29-чы кӱнинде , Сулехувто чыккан) — поляк бичиичи ле ӱлгерчи. Эл-јондор ортодо Букеровский сыйды алган ([[2018]])<ref>[http://tass.ru/kultura/5223214 Ольга Токарчук Букеровская премия]</ref>, Нобельдиҥ литературала сыйын алган, (2018). == Биографиязы == [[Файл:Olga Tokarczuk (2018).jpg|200px|мини|слева|2018 год]] Токарчук Сулехув деп калада чыккан. Јааналарыныҥ бирӱзи украинка болгон<ref name="бибиси-укр">{{cite web |url=https://www.bbc.com/ukrainian/news-russian-44228496 |title=Писательница Ольга Токарчук получила Международную Букеровскую премию |website=BBC News. Україна |date=2018-05-23 |accessdate=2019-10-14}}</ref>. Токарчук Варшавский университеттиҥ психологический факультедин божоткон , Валбжиха деп јерде психотерапевт болуп иштеген. Эмдиги ӧйдӧ Вроцлавта јуртайт. Јажылдардыҥ биригӱзиниҥ турчызы, соллиберал «Политикалык критика» деп журналыныҥ редколлегиязында иштейт. Ольга Токарчук ӱлгерлердиҥ јуунтызынаҥ баштаган. 1993 јылда чыккан баштапкы романы: «Путь людей книги». «Бегуны» деп роман ого ороондо эҥ ле јарлу «Нике» деп литературалык сый экелген (2008). Токарчук кыска проза бичиириниҥ узы. Критиктер Ольга Токарчуктыҥ иштерин «1990 јылдардыҥ јииттериниҥ прозазына келижет деп темдектейт». Токарчуктыҥ бичимелдери телекейдиҥ кӧп тилдерине кӧчӱрилген. 2018 јылдыҥ кӱӱк айында Ольга Токарчукка «Јӱгӱрӱктер» деп романы учун Эл-јондор ортодо Букеровский сый берилген  ({{lang-pl|Bieguni}}, {{lang-en|Flights}})<ref>{{cite web |url=https://www.colta.ru/news/18130-mezhdunarodnyy-buker-prisuzhden-olge-tokarchuk |title=Международный Букер присуждён Ольге Токарчук |website=Colta |date=2019-05-23 |accessdate=2019-10-14}}</ref>. Токарчук бу сыйды алган баштапкы поляк бичиичи болгон. 50 000 фунт стерлинг сыйды ол кӧчӱрген кижиле ӱлешкен. Дженнифер Крофт Токарчуктыҥ романын англий тилге сӱреен јакшы эдип кӧчӱрген. 2019 јылда Токарчук Международный Букеровский сыйдыҥ шорт-листине «''Ӧлгӧндӧрдиҥ сӧӧгин кырала''» ( {{lang-ru|}} «Пройдись плугом по костям мёртвых») деп романы учун кирген<ref>{{cite web |url=https://www.colta.ru/news/20977-ob-yavleny-finalisty-mezhdunarodnogo-bukera |title=Объявлены финалисты Международного Букера |website=Colta |date=2019-04-10 |accessdate=2019-10-14}}</ref>. 2019 јылда Токарчук Нобельдиҥ литературала сыйыныҥ лауреады (2018), «Јӱрумниҥ кӱч айалгаларын, канайда тартыжарын јӱрӱмге јуук эдип кӧргӱскени учун». 2018 јылда чуугун-табыш чыккан учун сыйды кийнинде берер деп артыргыскан<ref name="бибиси-рус">{{cite web |url=https://www.bbc.com/russian/news-49989707 |title=Почему Нобелевку по литературе дали Ольге Токарчук и Петеру Хандке? Объясняют эксперты |website=BBC News. Русская служба |date=2019-11-10 |accessdate=2019-10-14}}</ref>. Онойдордо, Токарчук Польшада Нобельдиҥ сыйын алган бежинчи бичиичи<ref name="бибиси-рус" />. Кепке базылып чыккан бичиктери: «Бичиктиҥ улузыныҥ јолы»<ref>{{книга | заглавие = Путь людей книги | ответственный = перевод с польского [[Старосельская, Ксения Яковлевна|К. Я. Старосельской]] | место = М.| издательство = [[АСТ (издательство)|АСТ]] | год = 2002 | страниц = 240 | серия = Мастера. Современная проза | isbn = 5-17-012646-8 }}</ref>; «Правек ле ӧскӧ ӧйлӧр», {{книга | заглавие = «Правек и другие времена» | ответственный = послесловие П. Чаплинского; перевод с польского Т. Изотовой | место = М.| издательство = [[Новое литературное обозрение (издательство)|Новое литературное обозрение]] | год = 2004 | страниц = 336 | isbn = 5-86793-306-7 }} «Тӱштеги тура, тӱндеги тура», {{книга | заглавие = «Дом дневной, дом ночной» | место = М.| издательство =АСТ| год = 2005 | страниц = 320 | isbn = 5-17-022137-1 }}; «Башка-башка барабандарла ойын», {{книга | заглавие = «Игра на разных барабанах» | ответственный = предисловие [[Витковский, Михал|М. Витковского]] | место = М.| издательство =Новое литературное обозрение| год = 2006 | страниц = 376 | isbn = 5-86793-456-X }}; «Калганчы историялар», {{книга|заглавие = «Последние истории»: роман | ответственный = предисловие А. Вольны-Хамкало; перевод с польского [[Адельгейм, Ирина Евгеньевна|И. Адельгейм]] | место = М.| издательство =Новое литературное обозрение| год = 2006 | страниц = 240 }}; «Јӱгӱрӱктер», {{книга | заглавие = «Бегуны»: роман | ответственный = предисл. Э. Худобы; пер. с польского И. Адельгейм | место = М. | издательство =Новое литературное обозрение| год = 2010 | страниц = 404 | isbn = 978-5-86793-825-3 }}; «Кайкамчылу историялар», {{книга | заглавие = «Диковинные истории»| ответственный = пер. с польского И. Адельгейм | место = М. | издательство = [[ЭКСМО]] | год = 2019 | страниц = 288 | isbn = 978-5-04-101961-7}},«Номерлер»,«Номера» / перевод К. Старосельской | издание = [[Иностранная литература]] | тип = журнал | год2000 | номер = 8; «Че Гевара», «Че Гевара» / перевод Марины Курганской | издание = [[Новая Польша]] | тип = журнал | год. == Кайралдары == * [[Виленицаныҥ сыйы]] ({{Јыл|2013}}); * [[Букеровский сый]] ({{Јыл|2018}}); * [[Нобельдиҥ литературала сыйы]] ({{Јыл|2018}}, {{Јыл|2019}} јылда алган). == Јуруктардыҥ кӧмзӧзи == <gallery perrow=3 widths="220px" heights="190px"> Olga Tokarczuk010.jpg|Ольга Токарчук, 2016 </gallery> == Ајарулар == {{Ајарулар}} == Тайантылар == {{Тыш тайантылар}} [[Категория:Нобельдиҥ литературала сыйы]] [[Категория:Ӱй улус Нобельдиҥ сыйыныҥ лауреаттары]] ef8zgaxkhj85v66og59j7seiu63soj1 0 2339 49032 45881 2026-06-17T14:46:24Z InternetArchiveBot 26 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 49032 wikitext text/x-wiki {{Куран ай}} '''Куран айдыҥ 18 кӱни''' ({{lang-ru|18 августа}}) — [[григориан кӱнтизӱ]]де јылдыҥ 230 кӱни (високосный јылда 231 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 135 кӱн арткан. Куран айдыҥ 18 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — куран айдыҥ 18 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон. XX-чы ла XXI-чи чактарда [[юлиан кӱнтизӱ]]ле куран айдыҥ 5 кӱни болгон<ref>XX ле XXI чактарда григориан кӱнтизӱ юлиан кӱнтизӱни 13 кӱнге озолоп јат. Ӧскӧ чактарда григориан ла юлиан кӱнтизӱлерде ӧй башка эдип чотолот: чике эдип тоолоорго, окылу [https://web.archive.org/web/20210521104114/http://direct-time.ru/index.php?id=12 конвертер датла] тузаланарга јараар.</ref>. == Байрамдар == == Керектер == === Алтай Республика === === Калыктар ортодо === == Бу кӱнде чыккандар == == Бу кӱнде божогондор == * 1998 — [[Калкин, Алексей Григорьевич|Калкин А. Г.]] (05.04.1925 чыккан) — ээлӱ кайчы, СССР-диҥ бичиичилериниҥ биригӱзиниҥ турчызы, Алтай Республикада баштапкы «Јондык кайчы» деп нере алган кижи<ref>Калкин А.Г.[https://web.archive.org/web/20230411110901/https://www.vtourisme.com/altaj/kultura/znamenitosti-kultury/1637-kalkin-aleksej]</ref>; == Ајарулар == {{Ајарулар}} {{Айлар ла јылдыҥ кӱндери}} [[Категория:Куран ай|18]] [[Категория:Куран айдыҥ 18 кӱни]] li2k5ff75evo05sj4qh38x5w01u115b 0 2552 49031 45810 2026-06-17T12:58:57Z InternetArchiveBot 26 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 49031 wikitext text/x-wiki {{Кандык ай}} '''Кандык айдыҥ 5 кӱни''' ({{lang-ru|5 апреля}}) — [[григориан кӱнтизӱ]]де јылдыҥ 95 кӱни (високосный јылда 96 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 270 кӱн арткан. Кандык айдыҥ 5 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кандык айдыҥ 5 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон. XX-чы ла XXI-чи чактарда [[юлиан кӱнтизӱ]]ле тулаан айдыҥ 23 кӱни болгон<ref>XX ле XXI чактарда григориан кӱнтизӱ юлиан кӱнтизӱни 13 кӱнге озолоп јат. Ӧскӧ чактарда григориан ла юлиан кӱнтизӱлерде ӧй башка эдип чотолот: чике эдип тоолоорго, окылу [https://web.archive.org/web/20210521104114/http://direct-time.ru/index.php?id=12 конвертер датла] тузаланарга јараар.</ref>. == Байрамдар == == Керектер == === Алтай Республика === === Калыктар ортодо === == Бу кӱнде чыккандар == * [[1925]] — [[Калкин, Алексей Григорьевич|Калкин А. Г.]] (18.08.1998 божогон) — ээлӱ кайчы, СССР-диҥ бичиичилериниҥ биригӱзиниҥ турчызы, Алтай Республикада баштапкы «Јондык кайчы» деп нере алган кижи<ref>Калкин А.Г.[https://web.archive.org/web/20230411110901/https://www.vtourisme.com/altaj/kultura/znamenitosti-kultury/1637-kalkin-aleksej]</ref>; == Бу кӱнде божогондор == == Ајарулар == {{Ајарулар}} {{Айлар ла јылдыҥ кӱндери}} [[Категория:Кандык ай|05]] [[Категория:Кандык айдыҥ 5 кӱни]] 7t5kmcq0y2k2js8xowbln3klozlhd4q